PSİ 105 Davranış Bilimleri Ders Notları
2009-2010
Yrd. Doç. Dr. Uğur Cevdet Panayırcı
Sosyolojiye Giriş
İnsan davranışı birçok farklı disiplin tarafından incelenir.
Sosyoloji = Toplum Bilim
Sosyoloji insanın hangi yönünü inceler?
Sosyoloji, insan ilişkilerinin bilimsel olarak incelenmesidir.
Odak noktası birey değildir, insan grubudur.
İnsan davranışları ve ilişkileri grup olarak önemlidir.
Sosyoloji, insanlar arasındaki ilişkilerin oluşumunu, yapısını ve değişmesini inceler.
Sosyoloji, insanın daima bir grup içerisinde yer aldığı temel varsayımından yola çıkar.
Sosyologlar: Toplum, toplumsal kurumlar ve insan ilişkileri üzerinde çalışan kişilerdir.
Toplumsal gerçekleri bilimsel bir biçimde ortaya koymaya çalışırlar.
Bir örnek olarak intihar davranışını ele alalım.
Kişiyi intihara yönelten birçok toplumsal neden olabilir.
Sosyologlar, belirli intihar olaylarındaki benzerlikleri ortaya çıkarmaya, olası nedenleri sınayarak bunların desteklenmesi ya da çürütülmesi üzerinde çalışırlar.
İntiharla ilgili sosyologlar şu soruları sorabilirler:
Hangi dinlerde intihar daha yaygındır?
Hangi yaşlarda intihar daha sık görülmektedir?
Konu toplumsal açıdan yani makro açıdan incelenmektedir.
Sosyolojinin içinde yaşanılan toplumu anlamaya çalışan bir bilim dalı olduğunu söyleyebiliriz.
Toplum
Toplum: Bir kültür ve bölgeyi paylaşan insan grubudur.
Daha geniş tanımıyla: İnsanları etkileyen ilişkiler bütünüdür.
Bireylerin sosyal ilişkilerinin düzenlenmesinde önemli role sahip toplumsal gerçekler vardır.
Bunlar: Hukuk, gelenek, norm ve değerler sisteminden oluşur.
Toplumsal gerçekler bireylerin üzerinde etkiye sahiptir. Bireyleri belirli bir şekilde davranmaya iterler.
Örneğin, içinde bulunduğumuz üniversitenin ve sınıfın belirli kuralları vardır.
Hukuk, gelenek, norm ve değerler gibi toplumsal gerçekler bireyin dışında bulunur.
Toplumsal gerçekler düzeni sağlar.
Toplum Çeşitleri
- Geleneksel toplum (folk society)
- Kent toplumu
Robert Redfield tarafından yapılmış bir sınıflandırmadır.
Geleneksel Toplum:
Küçük, nüfusu az
Diğer toplumlarla zayıf ilişkiler
Okuma yazma ve eğitim oranı düşük
Grup dayanışması yüksek (yardımlaşma)
Ait olma duygusu yüksek
Homojen (birbirlerine benzer inançlar)
Kent Toplumu
Büyük, nüfusu fazla
Heterojen bir yapı
Gelir, etnik köken, kültür farklılıkları vardır.
Topluluk olma bilinci gelişmemiştir, yabancılaşma duygusu hakimdir.
Kent Toplumu
Wirth’e göre:
Kent toplumunda menfaat ilişkileri ön plandadır.
Bu toplumsal yapıda aile bağları, akrabalık ve komşuluk ilişkileri oldukça zayıftır.
Toplumsal dayanışma kaybolmak üzeredir.
Toplumsal Yapı
Toplumsal yapı, bireyler ve gruplar arasındaki düzenli ilişkilerdir.
Sınıf, statü ve rol toplumsal yapının öğeleridir.
Toplumsal sınıf:
Benzer gelir düzeyi, eğitim ve yapılan işler.
Statü:
Kişinin toplumsal yapı içerisinde işgal ettiği
konumdur.
Öğretmen, öğrenci, polis vb.
Statü
İnsanlar toplum içinde birçok statü işgal ederler.
Bir üniversite öğrencisi, evlat, kardeş, oda arkadaşı, kuzen vb. olabilir.
Doğuştan statüler:
Kişiye kendi isteğinden bağımsız verilmiş statülerdir. Örnek: Irk, cinsiyet, yaş.
Kazanılmış statüler:
Kişinin kendi iradesi ve yetenekleriyle elde ettiği statülerdir. Örn: Üniversite öğrencisi
Bir rekabetin sonucunda belirli haklar elde edilmiştir.
Toplumsal Rol
Statü ve rol aynı madalyonun farklı iki yüzü gibidir.
Rol: Belirli bir statüyü işgal eden kişiden beklenen davranıştır.
Rol, statünün gerekliliklerini yerine getirmektir.
Kişi, tek bir statü içinde birden fazla rolü oynamak durumunda kalabilir.
Örneğin bir eş, aynı zamanda bir anne, akraba ve vatandaştır.
Rol çatışması: İki veya daha fazla statünün talep ettiği roller arasındaki uyumsuzluktur.
Çalışan bir kadın, ailesine ilişkin rolü ile işine ilişkin sorumluluğu arasında kalabilir.
İki farklı statünün talep ettiği rol çatışacaktır.
Toplumsal Kurumlar
Toplumsal Kurum: Toplumun temel değerlerinin korunmasını sağlayan sürekli kurallar topluluğu.
Kurum, bir toplumdaki yerleşik ilişkileri ifade eder.
Toplum içinde davranış kalıpları kurumlaşır ve bireyler bu kalıplaşan kuralları benimser.
Bu kurallar temelde ikiye ayrılır.
Resmi kurallar: Trafik kuralları
Gayri resmi kurallar: Örf ve adetler
Temel Kurumlar
Aile
Siyasal Kurumlar
Din
Ekonomi
Eğitim
Kurumlar hep birlikte toplum düzenini oluştururlar.
Birbirleriyle uyum içindedirler.
Toplumsal Kurumların Özellikleri
Her toplumsal kurum değişime dirençlidir.
Her kurum bir diğeriyle ilişki içindedir.
Toplumsal kurumlar zamanla birbirlerine bağlı olarak değişebilirler.
Bir toplumdaki temel sorunların merkezini oluştururlar.
Değişime Direnç
İnsanlar, kurumların özelliklerini benimsemişlerdir.
Gelenek ve göreneklerle kurumlara bağlıdırlar.
Aile kurumu buna bir örnektir
Birbirine Bağlılık
Bir kurumun benimsediği norm diğer kurumlarca da benimsenir.
Demokrasi örneğini verebiliriz.
Aksi halde kurumlar arası çatışma başlar, toplumsal düzen bozulur.
Değişim
Kurumlar birbirine bağlı olduğu için herhangi birinde olan değişme bir diğerini etkiler.
Ekonomide değişimlerin aileyi etkilemesi gibi.
Toplumsal Sorun Odağı
Her kurum toplumun belirli bir ihtiyacına yöneliktir.
İhtiyaçların karşılanamaması toplumsal sorun yaratır.
İşsizlik, boşanma gibi.
Toplumsal Kurumlar: İki Farklı Yaklaşım
- Fonksiyonalist Kuram
- Çatışma Kuramı
Fonksiyonalist Kuram
Toplum, bu kurumlar olmadan var olamaz.
Kurumlar toplumun temel ihtiyaçlarını karşılar.
5 temel ihtiyaç:
Yeni üyelere sahip olmak: Aile kurumu
Yeni üyeleri toplumsallaştırmak: Aile, din, eğitim
Mal ve hizmetleri üretmek, dağıtmak: Ekonomi
Toplumsal düzeni korumak: Siyaset, askeri örgütler
Yaşama bir anlam kazandırmak: Tüm kurumlar
Çatışma Kuramı
Temel fonksiyonları kabul ederler.
Kurumların, uyum içinde olmadıklarını ortak bir amaca yönelik çalışmadıklarını ileri sürerler.
Toplumun üst tabakalarında yer alan kişiler kendi çıkarları için toplumsal kurumları kontrol etmektedir.
Çoğunluk üretimden çok az pay alır.
Sosyolojinin Araştırma Yöntemi ve Teknikleri
Kuram ve Yöntem
Bilimin iki temel amacı vardır:
1) Bilgi biriktirmek Kuram (teori)
2) Veri toplamak Yöntem (metot)
Kuram, bilgiyi nasıl anlamlandıracağımızı belirtir.
Kuramları açığa kavuşturmak için bilgi toplanır.
Elde edilen bilgiler yeni kuramları oluşturur.
Kuram: Olayları ve olaylar arasındaki ilişkileri anlamamızı sağlayan fikirler bütünüdür.
Kuramların İşlevi:
Verileri açıklamak
Olaylar arasındaki ilişkileri göstermek
Olaylar arasında bağ kurmak
Gelecekte karşılaşılacak olan olayları tahmin etmemizi sağlar
Genellemeler yapmamızı sağlar
Neden? Sorusuna cevap ararız.
Kuramların Özellikleri
Kuramın üç temel bileşeni:
1) Önermeler
2) Kavramlar
3) Tanımlar
Önermeler: Olaylar arasındaki ilişkileri ortaya koyan cümlelerdir.
Hipotez: Neden-sonuç ilişkilerini açıklamaya yönelik bir önerme biçimidir.
Kuramdaki kavramlar arasındaki ilişkiyi konu alan test edilmemiş bir iddiadır.
Kavram ve değişkenler: Kavramlar kuramın neyle ilgili olduğunu gösterirler.
Tanımlar: Kavramlar tanımlar yoluyla ortaya çıkar. Kavramların açık bir biçimde tanımlanması önemlidir.
Örnek:
“Grup üyelerine dıştan gelen baskı grup üyeleri arasındaki dayanışmayı arttırır.”
Bu örnekteki temel kavramlar:
- Grup üyesi
- Baskı
- Dayanışma
Bu örnekteki değişkenler:
- Değişkenler:
- Baskının düzeyi
- Dayanışma derecesi
Yöntem
Kuramlar bilimsel yöntemlerle test edilir.
Kuramın güçlü yanları desteklenirken zayıf yanları ortadan kalkar.
Bu nedenle, bilimsel yöntemin amacı kuramları test etmek ve yeni kuramların ortaya çıkmasına zemin hazırlamaktır.
Bilimsel Araştırma İlkeleri
Nesnellik
Doğruluk ve tekrar
Basitlik ve açıklık
Sınırlılık
Nesnellik
Araştırmacının kişisel inançları, görüşleri, bakış açısı ve beklentileri araştırmaya yansımamalıdır.
Doğruluk ve Tekrar
Bir araştırmanın bulguları diğer araştırmacılar tarafından da tekrarlanabilir olmalıdır.
Aynı örneklem üzerinde, aynı ölçme araçlarıyla belli bir zaman sürecinde benzer bulgular elde edilmelidir.
Basitlik ve Açıklık
Kuramın içinde kavramlar açıklanmış olmalıdır
Kuram olabildiğince basit ve yalın bir şekilde ortaya konmuş olmalıdır.
İlişkiler basit ve somut olarak açıklanabilir. Basit açıklamalar denenmeden soyut ve karmaşık açıklamalar yapılmamalıdır.
Bir bulgu ya da fenomen birçok değişik yolla açıklanabilir.
Basitlik ilkesi bizi en sade, yalın olan açıklamaya yöneltir.
Örneğin:
Basitlikten uzak: Gökyüzündeki tanımlanamayan ışıkları dünyayı ele geçirmeye gelen uzaylılar olarak açıklamak
Basit: Gökyüzündeki meteorlar.
Sınırlılık
Araştırma, incelediği konuyu sınırlandırmalıdır.
Belirli bir odak noktası olmalıdır.
Bilimsel Yöntem ve Sosyoloji
Yöntem, “Nasıl?” sorusuna cevap arar.
Bir amaca yönelik hazırlanmış araştırma planıdır.
Sosyolojik Araştırmanın Aşamaları
Araştırılması gereken sorunu ortaya koymak
Hipotez formüle etmek
Araştırma planı geliştirmek
Toplanan verilerin analizi
Hipotezi doğrulamak, yeniden formüle etmek veya gözden geçirmek
1) Problemin Tanımlanması
Sosyolojik araştırma sürecinde ilk aşama problemin tanımlanmasıdır.
Test edilebilen konular seçilmelidir.
Test edilemeyen konular bilimsel araştırmanın dışında kalır.
1) Problemin Tanımlanması
Araştırma probleminin oluşturulmasında birçok faktör etkili olabilir.
Araştırma sorusunun kuramla ilişkisinin kurulması gerekir.
Mevcut kuramlardan yola çıkılabilir, daha önceki araştırmacıların ulaştığı sonuçlardan yeni araştırma soruları doğabilir.
Bazen de araştırmacının kişisel merakı rol oynar.
“Neden insanlar, toplu taşıma araçlarını değil de, özel vasıtaları tercih ederler?”
2) Hipotez Formüle Etmek
Belirlenen sorun alanını açıklayabilecek, olgular arasındaki ilişkileri ortaya koyabilecek hipotez oluşturulur.
Hipotezler, kuramları sınamak için kullanılır.
Hipotezler belirgin, kavramca açık olmalıdır.
Hipotezler test edilebilir olmalıdır.
3) Araştırma Planı Geliştirmek
Her disiplinin farklı araştırma yöntemleri vardır.
Sosyologlar üç farklı teknik kullanırlar.
- Deney
- Gözlem
- Alan araştırması
Deneysel Yöntem
Deneysel yöntemle olayların birbiri üzerindeki etkileri araştırılır.
Kontrollü bir ortamda iki veya daha çok değişken arasındaki ilişkinin incelenmesidir.
İki grup ve iki farklı değişken bulunur.
Bağımsız değişken: Belirleyici, neden sayılan değişken.
Bağımlı değişken: Bağımsız değişken tarafından etkilenen, bağımsız değişkene bağlı olarak değişen.
Örnek:
“Ekonomik krizler, intihar oranlarında artışa yol açar.”
Bağımsız değişken: Ekonomik Kriz
Bağımlı değişken: İntihar oranları
Deneysel Yöntem
Deney grubu: Bağımsız değişkenin uygulandığı gruptur. Müdahale var.
Kontrol grubu: Bağımsız değişken uygulanmaz, şartlar olduğu gibi korunur. Hiçbir müdahale yok.
Örnek: Rekabetin grup dayanışması üzerindeki etkileri
Rekabet şartlarının uygulandığı grup deney grubu.
Rekabet şartlarının uygulanmadığı grup kontrol grubudur.
İki grup arasındaki fark rekabetin yarattığı etkiyi gösterecektir.
Gözlem
1) Yalınç veya Denetimsiz
- Katılımlı gözlem
- Katılımsız gözlem
2) Sistematik veya Denetimli
Katılımlı Gözlemin özellikleri
Gözlemci standart bir araç kullanmaz.
Araştırmacı gözlem yaptığı olaya doğrudan katılır, grupla birlikte yaşar.
Araştırmacı gözlemci kimliğini saklayabilir.
Araştırmacı gözlemde bulunduğu grubun üyesi olarak kabul edilir.
Örnek: Halkın yoksul kesimlerine katılarak, onlar gibi yaşayarak bilgi toplamak.
Katılımlı Gözlem/ Avantajlar
Grup, araştırmanın amacından haberdar olmadığı için grup üyelerinin davranışları etki altında kalmaz. Doğal bir biçimde davranabilirler.
Araştırmacı, grubun bir üyesi olarak başka türlü kolay ulaşılamayacak bilgiler elde eder.
Katılımlı Gözlem/ Dezavantajlar
Gruba tam katılım varsayımsaldır. Kişinin bir yabancı olarak gruba tam uyum sağlaması güçtür.
Araştırmacı gruba katıldığı sürece, nesnelliğini yitirebilir.
Olaylara bakış açısı ve kapsamı daralabilir.
Katılımsız Gözlem
Gözlemci araştırmacı kimliğini korur.
Böylece, gözlemlerde nesnellik de korunmuş olur.
Araştırmacının grup veya olaya aşırı katılmamaya yönelik çaba göstermesi gözlemin doğallığını zedeleyebilir.
Katılımlı gözleme göre daha nesnel bir teknik olmasına rağmen geçerlik ve güvenirlik koşullarını sağlayamaz.
Sistematik Gözlem
Araştırmacı standart teknikler kullanır.
Monografi: Belli bir grup veya özel örneğin gözlenmesi.
Bu grubun hangi özelliklerinin inceleneceği önceden belirlenir.
Gözlem çizelgeleri, soru kağıtları ve testler hazırlanır.
Böylece gözlemler standart olur.
Başka araştırmacılar tarafından bulgular tekrarlanabilir.
Nesnellik korunmuş olur.
Saha Araştırması
İnsanlara, toplumsal kurumlar hakkında sorular sorularak veri toplanması.
Kamunun belirli bir konuda fikrinin alınmasında, çeşitli hipotezler sınanması amacıyla saha araştırması yapılabilir.
Saha araştırmaları, anket veya görüşme tekniği kullanılarak yapılır.
Saha araştırmaları sosyolojide en sık kullanılan tekniktir.
Anketler aracılığıyla kısa zamanda çok bilgi toplanır.
Elde edilen verilerin istatistiksel analizi yapılabilir.
Anket hazırlama aşamasında, örnekleme benzeyen bir grupta soruların denenmesine pilot çalışma denir.
Örneğin üniversite öğrencileri üzerinde yapılacak bir çalışma için, anket soruları küçük bir gruba uygulanır.
Örneklem Seçimi
Bir bütünün kendi içinden seçilmiş parçalarıyla temsil edilmesine örnekleme denir.
Tesadüfi örnekleme: Örnekleme giren her kişinin seçilme olasılığı eşittir.
Örnekleme yapılırken, örneklemin temsil yeteneği ve yeterliliği önemlidir.
Üniversite öğrencileri üzerinde yapılacak bir araştırma düşünelim.
İki üniversiteyi seçmek yeterli bir örneklem olmaz.
Örneklemin, temsili olması için birçok farklı üniversite arasından seçkisiz olarak belirlenmesi gerekir.
4) Toplanan Verilerin Analizi
Araştırma verileri toplandıktan sonra, veriler uygun istatistiksel yöntemlerle analiz edilir.
Korelasyon tekniğiyle değişkenler arasındaki ilişkiler bulunur.
Değişkenlerin birbirlerine bağlı olarak artış ve azalışları hakkında bilgi edinilir.
Rekabet arttıkça gruptaki dayanışma düzeyi azalıyor.
5) Hipotezi Doğrulamak, Yeniden Gözden Geçirmek
Araştırma sonucunda elde edilen veriler hipotezi destekleyebilir.
Eğer veriler hipotezi desteklemiyorsa, hipotez reddedilir.
Örneğin, rekabet ve grup dayanışması arasında hiçbir anlamlı ilişki bulunamaması.
Yeni hipotezler ortaya atılarak yeni bir araştırma için zemin hazırlanır.
Güvenirlik ve Geçerlik
Güvenirlik: Kullanılan ölçme aracının farklı ölçümlerde benzer sonuçlar ortaya koyması.
Kişiliği değerlendiren bir ölçme aracı düşünelim.
Benzer koşullarda, aynı kişilerden ölçüm alındığında aynı sonuçların ortaya konması beklenir.
Geçerlik: Ölçme aracının konusuna uygunluğunu belirtir. Araç gerçekten ölçmek istediğini ölçüyor mu?
Araştırma Etiği
Açıklık: Araştırmacı bulgularını bilimsel bir toplulukla paylaşmalıdır.
Dürüstlük ve gerçekçilik: Araştırmacı bulguları kafasına göre uydurmaz veya başka yerden almaz.
Zarar vermemek: Araştırmacı insanların mahremiyetlerine saygılı olmalı, araştırmada izin verilmediği sürece isimleri ve şahsi bilgileri yayınlamamalıdır.