Müstecib ÜLKÜSAL
1774 yılında 4. Devlet Giray yanına 10 kadar girayı alarak Canikli Ali Paşa ile birlikte İstanbul'dan Taman bölgesine gönderildi. Taman'da bulunan Nogay ve Çerkez'lerden topladığı askerlerle 1775 başlarında Aluşta limanından Kırım'a çıktı. Kırım'da bulunan Ruslarla savaşa tutuştu. Rusları ani baskınlarla bozguna uğrattı. Kefe'yi zapt ettiler. Sahip Giray Han Kırım'ı bırakıp İstanbul'a kaçtı. Bu arada Sahip Giray'a gönderilmiş olan Hanlık beratı yanlışlıkla Devlet Giray'a verildi. Devlet Giray Kırım Han'ı oldu. Sahip Giray'ın tutukladığı Rus elçisi Vcsilitski'yi serbest bıraktı. Bu suretle Rusya'nın güvenini kazanacağını umdu. Osmanlı Devleti tarafından Kuban'a gönderilmiş olan Şahbaz Giray'ı kendisine Kalgay tâyin etti. Bununla da Padişahın güvenini kazanacağını sandı. Küçük Kaynarca Anlaşmasına riayet edilmeyip bozulmasını isteyen Feyzullah efendiyi kadıasker yaptı. Böylelikle Kırımlıların sevgisini kazanacağını ümit etti. Her kabilenin reisini çağırın bir danışma meclisi kurmayı düşündü. Fakat bu meclis hiç toplanmadı.
Çariçe Katerina Devlet Giray Han aleyhinde gizlice bâzı entrikalı tertiplere başvuruyordu. Kırım uleması ve halkı 1775'de Devlet Giray'dan memnun olmadıklarını ve şikâyete başladıklarını meydana vurdular. Aynı yıl içinde birçok ulema, mirza ve ileri gelen Kırımlı akrabası ile birlikte Türkiye'ye göçtüler. Daha evvel İstanbul'a gelmiş olan Kırımlılar yeni gelenlerle birlikte, Osmanlı Devleti'nden vatanları Kırım'ın kurtarılmasını istediler.
Devlet Giray Han, 16 mirzadan oluşan bir heyeti İstanbul'a gönderdi; bu heyet vasıtasiyle Küçük Kaynarca Anlaşması'nın iptalini istedi. Kırım meselesi istanbul'da büyük bir önem kazandı ve günün meselesi haline geldi. Sadrâzam Derviş Paşa Kırımlıları destekledi. Fakat buna karsı çıkan İslahatçılar Kırımlılara yardım verilmesini ve isteklerinin dikkate alınmasını önlediler. Zaten Osmanlı Devleti'nin bunu yapacak kuvveti kalmamıştı.
II. Katerina'nın maksadı, Hanlık tahtından Devlet Giray'ı indirip yerine himaye ettiği Şahingiray'ı oturtmak ve bundan yararlanmaktı. Bu maksadına erişmek için önce Kırım Hanlığı'nı parçalamayı düşündü. Bunun için Kuban'da bir Nogay hükümeti kurmayı planladı. Bu hükümetin başına Şahingiray'ı koydu. Daha sonra bunu bütün Kırım'a teşmil edip hâkim kılacağını umdu. Şahingiray bu planı çok beğenip kabul etti. Çariçe, bu planının gerçekleşmesi için Kuban'daki taraftarı Can Mambet'e bol para gönderdi ve bu para ile kendisine yardımcılar edinmesini sağladı. Aynı zamanda Can Mambeti Şahingiray'ın yardımcısı olmaya ikna ve razı etti. Şahingiray'ın Taman'daki Osmanlılara saldırması kararlaştırıldı ve taraftarlarına dağıtması için 150 bin ruble para gönderildi.
Rusya Osmanlı Devleti'ni Kırım'dan gelen heyeti kabul etmek ve Devlet Giray'ı Han olarak tanıyıp O'na eskisi gibi Hanlık beratı göndermek ve bu suretle Kırım'ın içişlerine karışmak ve bağımsızlığını bozmakla suçladı.
Osmanlı Devleti de Rusya'yı Kırım Hanlığı'nda entrikalar çevirip ve taraftarlarını isyana hazırlayıp kargaşalıklar çıkartmak ve böylece içişlerine karışmakla suçladı.
1775'de bu olaylar ve karşılıklı suçlamalar cereyan ederken Rusya Or Kapı bölgesine general Prozorovski'nin komutasında kuvvetli bir Rus ordusu gönderdi. Azak'a da askeri birlikler yolladı. Bu ordular, Kınm'daki olayların alacağı duruma göre derhal harekete geçme emri almışlardı.
Devlet Giray Han gün geçtikçe, Şahingiray'ın, Rusların yardım ve himayesi sayesinde kuvvetlendiğini ve kendisinin ise iktidar ve itibarını kaybettiğini anlıyordu. Bu tehlikeli durumu bir an evvel önlemek maksadiyle Padişaha başvurup Hanlık tahtının veraset yoluyle büyük oğula intikal etmesini teklif etti. Padişah buna razı olmadı. Bu usulü Kırım beğleri, mirzaları ve uleması da istemediler.
1775 -1776 kışında Kuban'da Şahingiray'ın taraftarlan ile Osmanlı taraftarları arasında vukua gelen bir çatışmada Şahingiray yenilgiye uğradı. Bunun sonunda Nogaylardan bir kısmı Şahingiray'dan ayrıldı. Biraz sonra Can Mambet'in ölümü ile Yedisan ve Yediçkul kabileleri de Şahingiray'ı terk ettiler.
Devlet Giray, istanbul'a ikinci bir heyet gönderip kendisinin Padişah tarafından resmen Kırım Hanı tanındığının delili olan berat ile bilinen hediyelerin gönderilmesini istedi; bu seferki dileği kabul edildi (82). Osmanlı Devleti. 1776'da İran ile yeni bir savaşa hazırlandığından, Kırım'a vaad ettiği askerî yardımı yapamadı. Oysa II. Katerina, bu arada Pugaçof isyanını bastırmış, askerinin bir kısmını daha Kırım ve Kuban bölgelerindeki ordularına gönderip onları takviye etmiş Şahingiray'ı bırakmış olan kabile başkanlarını bol paralarla tekrar eline almıştı.
Şahingiray, Nogay kabilelerinden seçtiği 800 genci batı Avrupa'daki askeri usul üzerine eğittirdi ve donattırdı. Bu genç askerler dâima beşer beşer gezdikleri için «Beşliler» adını aldılar. II. Katerina bunlara Rusya'da yapılmış yeni silahlar ve kılıçlar gönderdi. Buıüar Şahingiray'ın «Hassa Alayı»nı teşkil ettiler.
Şahbaz Giray, Şahingiray'a bir mektup gönderip O'ndan Ruslar ile olan ilişkisinden ve dostluğundan vazgeçmesini istedi ve şunları yazdı : «Tanrı'nın yardımı ile atalarımızdan kalan Hanlığımıza tekrar kavuşabiliriz. Rusların kendi dinlerinden olan Polonyalılara neler yaptıklarını biliyorsun... Biz Müslümanlara Ruslardan hayır gelir mi?» diyordu. Bu mektup Şahingiray'ın eline ya hiç geçmedi, yahut geçti de hiç tesir etmedi (83).
II. Katerina durumu her bakımdan uygun ve elverişli bulup 21 Kasım 1776'da general Borozovski'ye Or Kapı'ya saldırmasını emretti. General 14 bin kişilik kuvvetiyle saldırdı. Or Kapı istihkâmları bir gün evvel Kırımlılar tarafından boşaltılmış olduğundan Ruslar kurşun atmadan Kaleyi ellerine geçirdiler. Hızla Bahçesaraya ilerledilre. Bunun üzerine ve Rus parasınında yardımı ile Kuban'da bulunan kabilelerin ve bilhassa Nogayların bey ve mirzaları Şahingiraya katıldılar. Hatta Bahçesaray'da Han'ı korumakla görevli 30 Yeniçeride Ruslar tarafından satın alındı.
Rus idarecileri, düşmanları içindeki zayıf karakterli, paraya düşkün kişileri her zaman bulup satın almayı bilmiş ve başarmıştır. Nitekim 1771'den beri Bahçesaray'da Yakup ağa adında bir usta casusu para ile satın alıp kullanmışlar ve onun vasıtasiyle gizli haberleri elde etmişlerdir.
Mansurlardan ve diğer kabilelerden bir kısmı Şahingiray'ın hanlığını şimdiden kabul etmişlerdi. Devlet Giray Han'ın maiyyetindeki beğler ve askerler O'nu o kadar bırakıp dağılmışlardı ki yanında sadık olarak yalnız birkaç yüz asker kalmıştı. Devlet Giray, han olarak, yalnız askersiz değil, parasız da kalmıştı.
Kırım tam şaşkınlık ve kararsızlık içinde idi; ne yapacağını bilmiyordu. Daha 10 -12 yıl evvel 200 bin kişilik kuvvetli süvari orduları çıkaran Kırımlılar darmadağın olmuşlardı. Koca Han askersiz ve parasız kalmıştı. Bu dağılmanın temelinde feodalizmin zamana uymayan ve cevap veremeyen şartlan yatıyordu. Askerî ve idarî teşkilatlar buna dayanıyordu. Oysa düşmanı hızla modernleşmiş, gelişmiş ve kuvvetli ordular ve bunların başlarında bilgili komutanlar yetiştirmişti. Bunları yeni silahlarla donatmıştı. En acıklısı. Kırımlıların arasına derin bir ayrılık, ikilik ve hatta parçalanmalar girmişti. Milleti idare edenler yurtlarını bırakıp kaçıyorlardı. Kırım, düşman karşısında cesaretini, direnme gücünü, savunma kudretini yitirmiş: zafer ümidini kaybetmişti.
Halkın bir kısmı hala Osmanlı Devletinden yardım bekliyor ve umuyordu. Bir kısmı Şahingiray'ın bir an evvel Kırım'a geçip Hanlığını ilân etmesini istiyordu. Bir kısmı da olayların gelişmesine göre durum ve tutum almayı düşünüyordu.
Bu kaos içinde bulunulduğu sırada Şahingiray'ın 1777 Ocak ayında Prozorovski'nin yardımı ile Taman'daki kabileler ve bilhassa Nogaylar tarafından Kırım Hanı olarak tanındığı ilân edildi.
Devlet Giray, nihayet, bizzat istanbul'a gidip derdini ve dileğini anlatmaya karar verdi: deniz yoluyla 9 Nisan 1777'de istanbul'a vardı.. Fakat, yardımla değil azl fermanı ile karşılandı.
Devlet Giray 4 yıl sonra Vize kasabasında 52 yaşında öldü. 2 yıl 10 ay hanlık yaptı.
-


İlgili Bölümler : Tarih
Son güncelleme : 27.08.2008 07:47:44
Okunma: 8079