08.01.2003 - 01:00 | Son Güncelleme: 08.01.2003 - 01:00
Aynı
oyun -l-
Hiç âdetimiz olmadığı halde 4 gün boyunca bu sütunda bir başka kalemi misafir edeceğiz. Fırat Üniversitesi Öğretim üyelerinden Sn. Dr. Erdal Açıksesin doçentken sunduğu Amerikadan Harputa, Harputtan Amerikaya Göç ismindeki bir tebliğ.. Mevzuu, fevkalâde derleyip toparlaması itibariyle virgülüne dahi dokunmak istemedik. Kısaltmayı, özetlemeyi düşündük fakat kıyamadık. Bu tebliğ; filmler, romanlar, araştırmalar ve bu milletin bekası konusudur.
Hiç âdetimiz olmadığı halde 4 gün boyunca bu sütunda bir başka kalemi misafir edeceğiz. Fırat Üniversitesi Öğretim üyelerinden Sn. Dr. Erdal Açıksesin doçentken sunduğu Amerikadan Harputa, Harputtan Amerikaya Göç ismindeki bir tebliğ.. Mevzuu, fevkalâde derleyip toparlaması itibariyle virgülüne dahi dokunmak istemedik. Kısaltmayı, özetlemeyi düşündük fakat kıyamadık. Bu tebliğ; filmler, romanlar, araştırmalar ve bu milletin bekası konusudur.
Buyrunuz birlikte okuyalım ve 150 yıllık oyunu bir kere daha ibretle görelim. Mücadele sadece ve yalnızca hilâl ve haç çatışması. Gerisi teferruat...
1850li yıllara kadar ne Harputlular Amerika ve Amerikalıları tanırdı, ne de Amerikalılar Harputu bilir ve Harputluları tanırlardı. Görünüşte hümanist fakat bir bu kadar da emperyalist duygularla dünyayı bir örümcek ağı gibi saran misyoner teşkilâtlarından, bölgeyle ilgili araştırmalar yapan Amerikan Board Heyetinden misyonerler, Harputu Amerikalılara tanıtmaya başlamıştı.
1820den beri Osmanlı topraklarında faaliyetlerine devam eden Amerikan Board misyonerleri, 1850 yılında yaptıkları yıllık toplantıda, Harput ve çevresinin (Muş, Bitlis, Van) Erzurum istasyonunca yakından izlenmesi kararı çıkınca bölge incelenmeye başlanmıştı.
Harputa ilk gelen Amerikalı, Amerikan Board misyonerleri George W.Dunmore ve eşidir. Dunmore ve eşinin ilk çalışmaları, genellikle diğer Hıristiyan mezhep üyeleri tarafından büyük bir tepkiyle karşılandı. Fakat Dunmore Harput Ovası, Türkiyede gördüğüm en zengin ve misyoner çalışmaları bakımından da en elverişli ve en çok umut vadeden ovadır! şeklinde merkezine yazdığı raporlarla, yeni elemanların gelmesi için zemin hazırladı. Bu arada yerli Protestan Ermenilerden de istifade ederek eğitim faaliyetlerini artırdı. M. A. Melcom isimli on altı yaşında bir genç Ermeniyi de eğitim faaliyetlerinde yardımcı olması için yanlarına aldılar. Harputa ilk gelen Dunmore çiftinden sonra O. P. Allen ve Crosby, H. Wheeler çifti göç edenler arasında yerini almıştır.
Daha önce İstanbula gelen Dr. Herman N. Barnum da 1858 yılında Harputa gelir. Harputa ilk gelen Amerikalılar olan Dunmore çifti, Wheeler çifti ve kızları Emily ve Dr. Barnumla beraber küçük bir koloni kurarak çalışmalarına başlamışlardır. Barnum ve Wheeler ikisi de ömürlerinin sonuna kadar Harputta kalmış ve ölümlerinden sonra misyonerler, Selvi Pınarı mevkiindeki yazlıklarının bahçesine gömülmüşlerdir. Dr. Barnum, Wheeler ve onlara yardımcı olan Allen, otuz yedi yıl boyunca Harputta beraber çalışmışlardır. Misyonerlerlik tarihinde bunun bir örneği olmadığı misyonerler tarafından belirtilmektedir.
Dr. Barnum, misyonerlerde sıkça rastladığı üzere uzun yıllar beraber çalıştığı Crosby H. Wheelerin kızıyla evlenmiştir. Birçok Amerikalı birbiri arkası sıra Harputa gelerek görev yapmıştır. Bunların bir kısmı daha önce Anadoluya gelerek yerleşip başka misyonlarda görev yapan misyonerler olup, bir kısmı da doğrudan Harputa görevlendirilenlerdir. Bu gelenlerin bir kısmı bir müddet görev yaptıktan sonra Harputtan ayrıldığı gibi, bir kısmı da Anadoluda bir misyonerin çocuğu olarak dünyaya gelmiş, burada büyümüş, tahsil için Amerikaya gönderilmiş ve daha sonra tekrar bir misyoner olarak Anadoluya gelmiştir.
Harputa gelen misyonerler arasında; 1885 yılında Fırat Koleji Başkanlığına atanan James Levi Barton, Dr. Caleb Frank Gates, Henry Riggs önemli birkaç tanesi olarak sayılabilir. Misyonerler arasında en ilginç hayat hikâyesine sahip olan ise Henry Riggstir. Henry Riggs; misyonerler arasında bir ekol olan ve Türkiyeye gelen ilk misyonerlerden olup, İncili; Ermenice, Bulgarca ve Türkçeye çeviren Elias Riggsin torunudur. Riggs ailesi Anadoluda oldukça geniş bir kadroyla misyonerlik yapmışlardır. Henry Riggsin babası Merzifon Amerikan Koleji Başkanı Edward Riggstir. Henry de bir misyoner çocuğu olarak Sivasta doğmuştur. 1896 yılında Carleton Kolejinden mezun olan Henry; Ermenice ve Türkçeyi mükemmel konuşurdu.
Henry Riggs, kendisi gibi misyoner olan H. Barnumun kızı Emma ile evlenmiştir. Henry Riggsin kardeşi Ernest W. Riggs de Harputta görev yapmıştır. Ernest W. Riggs de abisi gibi yine bir misyonerin kızı olan Alice ile evlenmiştir.
Bu kısaca saydığımız isimler haricinde, kız okulları için Amerikan Boordın kadın misyonerler kısmı olan Womess Board of Misions adlı kuruluş tarafından da birçok bayan misyoner gönderilmiştir. Bunlar arasında en faal çalışan ve misyonerlik yeteneklerine sahip olan ise Bayan Hariet Seymourdur. Kolejin kızlar kısmının sorumlusu ise Bayan Danielstir. Misyonun en faal üyelerinden bir tanesi de, Teknoloji Okulunun sorumlularından Edward Careydir.