

Cevap: Osmanlı'dan Günümüze Ayaklanmalar ve İsyanlar
32. Mora Ayaklanması / 1821
Mora Yarımadasında Rum Ortodoks Kilisesi ve rahipleri, Osmanlı Devleti makamları karşısında büyük oranda imtiyazlı bir yapıya sahipti. Bu imtiyazlar sayesinde Rum Ortodoks Kilisesi, Rumların çıkarlarını koruyabilmekteydi. Bununla birlikte Morada yaşayan Rumlar, büyük toprak sahipleri değildi.
Ayrıca yıllık kazançlarının 1/5ini vergi olarak ödüyorlardı. Osmanlı idaresiyle iyi ilişkiler kuramayan Rumlara gelince, onlar da daha çok ıssız bölgelere ve dağlık alanlara yerleşmeyi tercih etmişti. Bu nedenle 1460- 1821 yılları arasında Moranın dağlık alanlarına Müslümanlardan ziyade Hıristiyanlar yerleşmişti.
Mora Yarımadasında Rumlar arasındaki milliyetçi faaliyetlerin artmasında Osmanlı Devletinin Rumlara verdiği siyasi imtiyazlar önemli rol oynadı. Rum cemaati, Osmanlı Devleti tarafından Antik Yunanın bir devamı olarak görüldü.
Bununla birlikte, 1715- 1821 yılları arasında cemaatin haklarına bazı sınırlamalar getirilse de, gerçekte cemaat serbest bir şekilde idare ediliyordu. Mora Yarımadasında Ortodoks Kilisesinin dışında Rumları idare eden kocabaşılar bulunmaktaydı. Osmanlı yönetiminin desteğiyle seçilen kocabaşılar, uzun seneler bu görevde kalmakla yetinmeyip haklarını çocuklarına ve hatta torunlarına devredebiliyordu.
İslamiyetin kutsal mahallelerine ve hükümdar ailelerine has olarak verilen şehir ve kasabalar Moranın en şanslı yerleşim yerleri olarak görülmekteydi. Bunlardan biri de, Müslüman şehri olarak görülen ve bir Mekke vakfı olan Dimitzana şehridir. Burada oturan Müslümanlar Moralı Rumlar tarafından her zaman ayrıcalıklı olarak görülmüştür.
Ayrıca Morada yaşayan kleftler adında bir topluluk da bulunmaktaydı. Kleftler, Morada Türk yönetimini kabul etmeyen ve yönetimle silahlı mücadeleye giren gruptu. Osmanlı Devleti, bu asi grupla mücadele etmek için Hıristiyanlar arasından seçtiği armotoli denilen ve bir çeşit zabıta görevi gören düzenli gruplar oluşturdu. 1715- 1821 arasındaki dönemde Osmanlı yönetimi özellikle, boğazların bulunduğu taşımacılığı korumak amacıyla muhafız teşkilatı kurdu. Böylece armotoliler, yolcuların güvenliğini sağlamakla görevlendirildi. Korint ile Argos arasındaki boğaz ile Arkadya ve Messenya arasındaki Lontari Boğazı güvenlik açısından önemli geçitlerdi. Armotoliler buralarda önemli görevler üstlendi.
Bunun dışında Moranın dağlık bölgelerinde yaşayan Manyalılar bulunmaktaydı. Manyalılar, 1460- 1801 yılları arasında her türlü dış güce karşı isyan etmiş bir topluluktu. Osmanlı Devleti, Manyalılardan vergi alma şartıyla bunların muhtariyetini kabul etti. Fakat kararlaştırılan vergiler de hiçbir zaman düzenli olarak toplanamadı. 18. Yüzyıla kadar birçok kez isyan eden Mora Rumları başarısız olunca Batı Avrupalılardan umutlarını kesip Rusları bir kurtarıcı olarak görmeye başladı. Özellikle Çar I. Petro döneminde, bu bölgede Rus ve Hıristiyanlık propagandası artış gösterdi. II. Katerina döneminde Ruslar, Rumlar arasından seçtikleri kişiler ve rahipler aracılığıyla Rumları kışkırtma yolunu seçti.
Bunlar arasında Kalamatanın nüfuzlu emlak sahiplerinden Panayotis Mpenakis bulunmaktaydı. Bu kişinin bölge Rumlarını kışkırtıcı faaliyetlerde bulunması Türk idarecilerinin de dikkatini çekmekteydi. 1767- 1768 arasında Rumlar isyan için hazırlıklar yaptı. Fakat 1768 yılında Osmanlı-Rus Savaşı başlayınca bütün planlar değişmek zorunda kaldı. Rus donanmasının Akdenizde görünmesine ve Manyalıların yardımına rağmen, Ruslar istedikleri sonucu alamadı.
Sadrazam Musin-zade Mehmet Paşanın ve daha sonra Cezayirli Gazi Hasan Paşanın sayesinde isyan bastırıldı. Başarısız isyan girişimlerinden sonra Rusya, Rumlar üzerindeki nüfuzunu daha da arttırmaya çalıştı. Küçük Kaynarca Antlaşmasına, Rusların diledikleri yerlerde konsolosluklar açma, İstanbulda bir Rus kilisesi kurma ve Ortodoks Hıristiyanları koruyuculuğunu üstlenme gibi maddeler de, milliyetçilik propagandası amacıyla eklendi.
Rusya tarafından hayal kırıklığına uğratılan Mora Rumlarının bu durumu telafi edilmeliydi. Böylece Rumlar, Osmanlı Devleti ile Rusya arasında 1783 ve 1791 yıllarında imzalanan anlaşmalar gereğince, Rus bayrağı altında deniz ticareti yapma ayrıcalığı elde etti. Bununla birlikte 1790lı yıllarda Rumlar, Akdenizde korsanlık ve eşkıyalık yapmaya devam etti. Osmanlı yönetimi de eşkıya Rumların bütün faaliyetlerinden ruhani liderleri sorumlu tuttu.
19. Yüzyıl başlarına kadar ulusal bilinçlenme yönünde büyük yol kat eden Rumlar, 1821 yılında Aleksander İpsilanti liderliğinde Eflâk ve Buğdandaki başarısız ayaklanma girişiminden sonra, amaçlarını gerçekleştirmeye en uygun yer olarak Mora Yarımadasını görmekteydi. Bunun üzerine Rum asi liderleri toplanarak, Paskalya gecesi Müslümanlara saldırma konusunda aralarında anlaştılar.
Asiler, saldırılarda başarısız oldukları takdirde de bölgede önemli bir güç olan Tepedelenli Ali Paşayı suçlamayı kararlaştırdılar. Bu anlaşma çerçevesinde asi liderler tarafından Moranın kasaba ve köylerine papazlar gönderildi. Fakat olaylar, planlandığı gibi gelişmedi ve beklenmedik bir şekilde başlayan Erhos olayı, isyanın zamanından önce çıkmasına neden oldu. Anabolu Kalesine yaklaşık üç saat uzaklıktaki Erhos kasabası Müslümanları, Rumların bir isyan hazırlığı içinde olduğundan şüphelenmekteydi. 15 Şubat 1821 tarihinde Anabolu sakinlerinden Yenişehirli İbiş ve Hasta Hasan ismindeki iki kişinin, Hıristiyan pazarında sarhoş olarak gezerken ateş açmaları üzerine Rumlar, Paskalya gecesi yapılacak olan isyanın açığa çıktığını düşünerek harekete geçti ve kasaba içlerine kaçtı.
Ayrıca dağlardaki silahlı Hıristiyanlar da ortaya çıktı. Kocabaşılar, isyan haberlerinin aslının olmadığını iddia etse de, 24 Mart 1821 tarihinde Erhos Müslümanları kasabayı terk edip Anabolu kalesine kaçtı. Bu olay Mora Müslümanlarının da isyan gerçeğini görmesine neden oldu. Fakat Yedi Adada ve diğer adalardaki kaçak Rumlar, Morada toplanarak her tarafta isyan çıkarmaya başladı.
Özellikle Aleksander İpsilantinin kardeşi Demetrios İpsilanti ve Prens Kantakuzen, Moraya giderek Rumları kışkırtmayı başardı. Mart 1821 tarihinde İpsilanti ve Kantakuzen, isyan alameti olarak feniks ve matem alameti olarak da siyah renkte olan Filiki Eterya Cemiyetinin bayrağını açarak Rumları isyana çağırdı. Bununla birlikte Hidra Adasındaki denizciler ve Mayna gençleri bu çağrıya uyarak isyana katıldı. Hidra denizcileri, küçük gemilerini donatarak Müslümanlara ait gemileri yaktı.
Ayrıca Kolokotrinis adındaki bir Rum asinin liderliğinde Patras, Navarin, Tripoliçe, Misolinki ve Nopli ele geçirildi.
Mora Yarımadasında başlatılacak bir isyan için Filiki Eterya ajanları, Fener Rum Patrikhanesiyle işbirliği içinde çalışıyordu ve özellikle Mora isyanı Patrikhane tarafından planlanmıştı. Filiki Eteryanın Mora teşkilatı başkanı olan Patras Piskoposu Pol Germanos, üstünde Meryem Ananın resmi bulunan bir bayrağı eline alarak Ey Yunan milleti! Artık uyan, Türkleri öldür sloganıyla Rumları açıkça isyana çağırdı. Bu çağrıdan sonra isyan, milli ve dini bir karakter olarak gelişmeye başladı.
Morada Rum asilerin saldırıları üzerine, Mizistre, Levendar, Fenar ve Bardinenin Müslüman halkı Trapoliçeye; Endruse ve Nişter halkı Koron, Moton ve Anavarine; Gaston halkı da Lale Kalesine sığındı. Visticede 400 kadar Müslüman Rumlar tarafından öldürüldü. Bununla birlikte Kornine halkı Trapoliçeye kaçarken Rumların saldırılarına uğradı, fakat Trapoliçeden yardıma giden 2.000 kadar gönüllü tarafından kurtarıldı. Rum kocabaşılar ise, bütün bu katliamın Tepedelenli Ali Paşa tarafından yapıldığını ileri sürdü. Bu arada Osmanlı Devleti, Yanyada isyan eden Tepedelenli Ali Paşanın ortadan kaldırılması üzerine yoğunlaştığından bu olaylarla pek ilgilenmedi.
Mora nüfusu içinde Türklerin nüfusuna bakacak olursak Türkler azınlıkta yaşamaktaydı. Ayrıca Rumlar büyük ticaret filoları ve yedek denizciliğiyle denizi kontrol edebilmekteydi. Böylece Osmanlı ordusunun Moraya ulaşması da çok zordu. Bununla birlikte Osmanlı Devleti, Morada başlayan isyan sırasında Tepedelenli Ali Paşa isyanıyla uğraşmaktaydı. Moradaki olaylara hızlı bir şekilde kontrol altına alma olasılığı da düşüktü. Osmanlı Devleti Morada Rumların ayaklanmasını başlangıçta, bölgeye gönderilen ve bir Filiki Eterya üyesi olan memur Nikola Morozinin raporuyla izledi. Böylece Morozinin de etkisiyle isyan Babıâlinin pek dikkatini çekmedi. Fakat Mora isyanı açığa çıkınca Hurşit Paşa, Kapıcıbaşı Mustafa Beyi 3.500 kadar askerle Tropoliçeye kumandan olarak gönderdi.
Mustafa Bey, Rumeli sahillerinden kayıklarla Mora Kalesine geçti ve burada Sirozlu Yusuf Paşayla buluştu. Oradan Vestiçeye gitti. Vestiçede 200 kadar eşkıyayı öldürdükten sonra 16 Şubat 1821 tarihinde Erhosda 600den fazla Rum eşkıyayı öldürdü. Mustafa Beyin, Tropoliçeye girişi Rumlar tarafından şiddetli saldırılarla karşılandı. Asiler, Moradaki kaleleri, özellikle Moranın merkezi olan Tropoliçeyi kuşattı. Böylece Mustafa Bey, Tropoliçede mahsur kaldı.
Tropoliçe, Rum asiler tarafından ele geçirildiğinde, Müslümanlar öldürüldü ve camiler kiliseye dönüştürüldü. Ayrıca Tropoliçede bir de cumhuriyet hükümeti kuruldu. Babıâli, Suluca Adası halkının donattığı 17 kıta geminin Çuka ve Değirmenlik adaları arasında dolaştığını ve asilerin Anapoliyi kuşattığı takdirde Çamlıca ve Suluca halkının Rumlara yardım edeceğini önceden haber alınca, Mora komutanı olarak atadığı Dramalı Mahmut Paşayı, 25.000 kadar asker, komutası altına verilen vezir ve emirlerle birlikte Rumları bastırmak üzere Ezdine gönderdi.
Bu birlikler Mora Derbendinden geçip kuşatılmış olan Anapoli Kalesi önüne yerleşti ve buradaki isyanı bastırdı. Ardından Moranın merkezi olan Tropoliçeye doğru hareket etti. Diğer yandan 7.000 kadar Arnavut askeri ulufelerinin ödenmediğini öne sürerek savaş alanını bırakıp geri döndü. Moradaki Rumların hemen hemen hepsi ayaklanmaya katıldı. Ayrıca Rumlar derelerde, orman içlerinde fırsat kollayıp, haberleşme yollarını, mühimmat ve gıda yardımı getirecek yolları da tuttu. Böylece Tropoliçeye ulaşmak zorlaşırken Anapolinin elde tutulması da tehlikeye girdi. Bu sırada Mora seraskeri olarak görevlendirilen Ebu Kebut Mehmet Paşa, Yenişehirden ileri geçemediğinden Rumlar Moranın tamamını ele geçirdi.
Yusuf Paşaya gelince Badıra Kalesinden yardım istenmesi üzerine, İnebahtıdan Moraya askerlerini geçirerek buradaki asileri dağıtmayı başardı. Ayrıca Hurşit Paşaya bütün Mora Hıristiyanlarının isyan halinde olduğunu ve derhal 5.000 asker gönderilmesi gerektiğini bildirdi. Hurşit Paşa da, Babıâliye bir miktar Evlad-ı Fatihan askerinin gönderilmesini teklif etti. Fakat Babıâlinin gözünde Yanyadaki Tepedelenli Ali Paşa olayları daha önemli olduğundan ve Moradaki olayların önemi henüz anlaşılmadığından sadece Anadoludan asker toplanarak gönderilmesi yeterli bulundu.
Bunun üzerine Kayseri Mutasarrıfı Hasan Paşaya Anadolu Kalesi Muhafızlığı verildi. Hasan Paşaya Teke, Hamit ve Aydın sancaklarından 2.000 asker toplaması ve Antalya iskelesinden gemilerle Moraya göndermesi emredildi. Fakat Antalya iskelesinde sevk için yeterli gemi olmadığından Babıâli ile uzun yazışmalar başladı ve asker Antalya iskelesinde beklerken Rumlar da Moradaki Müslümanları öldürmeye devam etti.
İletişim ve örgütlenme eksikliği nedeniyle Anadoludan toplanan askerler Moraya gönderilemedi. Yerine başka asker toplandı. Bunlar, Akdeniz boğazına gelecek, oradan kara yoluyla Selanik körfezini dolaşarak Yenişehire varacak ve Morada bulunan Osmanlı kuvvetlerine yardım edecekti. Ayrıca Mora isyanı için Tunustan da gemi istendi. Bunun üzerine yedi gemi donatılarak acele bir şekilde Mustafa Kaptan kumandanlığında Moraya doğru yola çıktı.
Moradaki isyan başlangıçta hızlı ilerledi ve Nisan 1821 tarihinde Rumların yaşadığı diğer adalara da sıçradı. Rumların isyanda başarıya ulaşması için adaların isyana katılması şarttı. Rum asiler, Korint Kanalının kuzeyinde kalan bölgenin büyük bir bölümünü kontrol altında tutuyordu. İsyanın ilk aylarında, ayaklanmanın etkileri tam olarak bilinmiyordu. Babıâli de kendi imkânlarına göre önlemler almak istedi.
Aleksander İpsilantinin Eflâk ve Buğdanı işgal ettiği haberi İstanbula ulaştığında, Osmanlı Devletinde yaşayan bütün Rum asıllı kişilerin ellerindeki silahları teslim etmeleri emredildi. Mart 1821 tarihinde, II. Mahmut bir ferman yayınlayarak Müslümanları yardıma çağırdı. Bununla birlikte isyanlara tepki gösteren Müslümanlar, İzmir ve Anadoludaki Rum mahallelerine saldırdı.
M. Simith Andersona göre, Morada Türklerin katledilmesine eş değer olan bu saldırılar Patrik Gregoryusin asılmasına kadar devam etmiştir.
Oysa Tarihçi Dakin, Mora Yarımadasında 40.000, Barbara Jelavich ise, silahsız 15.000 Müslümanın katledildiğini yazmaktadır.
Mora'da Türk Kıyımı
Bu arada İstanbul Patriği, Filiki Eterya Cemiyetinin nüfuzlu bir üyesi olmasına rağmen, isyanın Rusya tarafından desteklenmediğini görünce sözde bir aforozname yayınladı. Aforoznamede, Filiki Eterya üyelerinin ettikleri yeminlerin batıl olduğunu ve üyelikten çekilmeyerek devlete karşı savaşa devam edeceklerin lanet altında kalacağını ilan etti. Fakat bu sözde aforozname hiçbir şekilde Rumları engellemedi.
1821 Nisan tarihine kadar Mora Yarımadasında yaşayan 50.000 kadar Müslümandan bir teki bile kalmamıştır. Müslüman Türkler ya kaçmış ya da Rumlar tarafından öldürülmüştür. İngiliz yazar St. Clair, bu konuda şunları yazmıştır:
Yunanistanın Türkleri pek az iz bıraktılar. 1821 yılı ilkbaharında ani olarak, tümüyle ve dünyanın haberi olmadan yok edildiler.
Ortodoks Rumlar sadece Müslüman Türkleri değil, diğer milletlerden olanları da öldürüyordu. 5 Ekim 1821 tarihinde, 35. 0000 Türk ve Arnavut, Musevi ve diğer milletlerin yaşadığı Tropoliçede de 10.000 kişi katledildi.
Ocak 1822 tarihinde Akrokorint kentinde 1.500den fazla Müslüman öldürüldü. Böylece Rum ayaklanması, 1822 yılı yazına kadar Türk, Rum, Musevi, Arnavut ve diğer milletlerden olmak üzere 50.000 kişinin ölümüne neden oldu ve bütün Avrupa bu katliama sessiz kalarak sadece izlemekle yetindi.
Filiki Eterya yanlılarının çağrısı üzerine Demetrios İpsilanti, merkezî ve anayasal bir devlet kurmak için bir meclis toplamayı kararlaştırdı. 1821 Aralık tarihinde, Kleftlerin başkanı Theorodios Kolokotronisin de onayıyla, Epidavrum kentinde bir Kurucu Meclis oluşturuldu. Soylular tarafından yönetilen Meclis, idareyi bir tek kişiye bırakmak istemiyordu. Bu nedenle Fenerli bir aileye mensup olan Aleksander Mavrocordatonun da etkisiyle, 1795 Fransız modeline benzer bir anayasa hazırlandı. Buna göre, her biri bir bölgeyi temsil eden beş üye seçildi.
Böylece ilk Yunan hükümeti Misolinkide kuruldu. Hükümet başkanı Aleksander Mavrocordato, 13 Ocak 1822 tarihinde Yunanistanın bağımsızlığını ilan etti. Fakat adalıların ve soyluların sözcüsü bu kişi, Theorodios Kolokotronisin taraftarlarının çoğunlukta bulunduğu Morada kabul görmedi. Aynı yılın sonunda Theorodios Kolokotronis, Astrosta ikinci bir toplantı düzenledi. Ancak Aleksander Mavrocordato taraftarları arasında anlaşmazlık ortaya çıktı. Sonunda Kronidi kentinde yeni bir hükümet kuruldu. Bu hükümetin başına da George Kountouriotes adlı zengin bir kişi geçti. Rumlar bir meclis kurup bağımsızlıklarını ilan etseler de, kısa zamanda ortaya çıkan rakip liderler iktidar için kıyasıya bir mücadeleye girdi.
Bu mücadelede, büyük Fener ailelerinden birinin üyesi olan Aleksander Mavrocordato, çok kötü Rumca konuşan ve Arnavut kökenli zengin armatör George Kondouriotes, Yunanistan coğrafyasının en önemli lideri olan Theorodios Kolokotronis Rumların başlıca lider adaylarıydı. Siyasi gruplar arasındaki çatışma hızla tırmandı ve 1823 yılı sonunda, Theorodios Kolokotronis taraftarlarıyla Aleksander Mavrocordato ve George Kountouriotes denetimindeki hükümet adayları arasında bir iç savaş başladı . Rumların bir meclis kurmasını II. Mahmut endişe içinde izliyordu. II. Mahmut, 25 Şubat 1822 tarihinde bir heyet toplayarak alınacak önlemleri belirlese de, bu duruma İngiliz Büyükelçisi müdahale etti. Bu tarihten sonra Avrupalı Devletler de, Rumların isyanlarına karşı kayıtsız kalmayarak müdahale etmeye başladı.
Artık Rum isyanları uluslar arası bir sorun olma yolunda ilerliyordu. Avrupalı devletler kendi diplomatik çıkarları doğrultusunda her iki tarafı da idare ediyordu. Ağustos 1822de, Alikorne Şehbenderi Kıçantı tarafından Babıâliye verilen bilgiye göre, asi Rumlar Avrupadan silah ve mühimmat sağlayarak Mora ve Çamlıca adalarına sokuyorlardı. 1822 yılında, Viyanadan gelen haberlere göre, İngiliz Elçisi George Caning, Rum asilerin durumunu görüşmek üzere Rusyaya giderek temaslarda bulunmuştu. Aslında Avrupalı devletlerarasında tam bir görüş birliği de yoktu. Eylül 1822 tarihinde isyanın en şiddetli olduğu yıllarda bile, Rum asiler hakkında İngilterenin kabul ettiği siyasetin Rusya, Avusturya, Prusya ve Fransa tarafından beğenilmediği ortaya çıkmıştı.
1823 yılında isyanların yoğunluğu biraz azalsa da, isyanlar tamamen bastırılamadı. Eylül ayında, Mora asilerinin gemileri Misolinkide toplanması durumunda Mora kalelerine gıda ve gerekli malzemelerin nakli güçleşeceğinden, önlem olarak Mora sahillerine donanmadan bir fırkateyn ve beş altı geminin gönderilmesi kararlaştırıldı. Aynı tarihte, Rum Patrikhanesi, Mora asileriyle Osmanlı Devleti arasında bir vasıta olarak görülmekteydi. Bu nedenle Patrikhane, Babıâliden isyandan vazgeçen Rumların affedilmesini istedi.
1824 yılı başlarında, isyanlar tekrar şiddetlendi ve Avrupadan birçok gönüllü Moraya savaşmak için gitti. Ayrıca çok sayıdaki gönüllü de para yardımında bulundu.
Bunlardan biri de Antik Yunan hayranı İngiliz Lord Byrondu. Lord Byron ve bir İngiliz miralayı isyanın en şiddetli yıllarında oldukça yüklü bir parayla Misolinkiye gitti ve orada Rumlara para yardımı yaparak isyanları teşvik etti. İngiltere dış politika olarak her ne kadar isyanlara karşı gibi görünse de, İngilterenin asilere para ve yardım göndererek teşvik ettiği ve Misolinkiye giden Lord Byronun Rumları kışkırtarak Karlıili asilerine yardım için elinden gelen yardımı yaptığı belgelerden anlaşılmaktadır. Bu durum, İngiliz dış politikasının gerçek yüzünü de açıkça göstermektedir.
Moradaki isyanlar 1824 yılında şiddetini arttırarak devam etti. Buna karşın Osmanlı Devleti, asilerle mücadelede birlik içinde değildi ve belirli bir düzen içinde hareket etmiyordu. Bu nedenle Rum asiler üzerine yapılan harekâtların çoğu başarısızlıkla sonuçlanmaktaydı. Morada çıkan isyanların bastırılamaması üzerine Kavalalı Ali Paşanın oğlu İbrahim Paşa Mora valisi olarak tayin edildi. Fakat Moraya vali tayin edilen İbrahim Paşanın kuvvetleri bölgeye zamanda ulaşamadığından istenilen başarı da sağlanamadı. Rumeli Valisi Derviş Paşanın Babıâliye bildirdiğine göre, Rum asilere karşı başarısızlığın bir nedeni de, askerlerin daha önceki askerlere göre istekli savaşmamalarıydı.
Bununla birlikte Babıâliye, Arnavut askerinin hazır ulûfeye alışık olduğundan iş görmediği, Türk paşaları yanında hizmet etmedikleri, Arnavut paşaların da devlete bir hayrı olmadığının ve Mora isyanının bastırılması için ayağı çarıklı valilere ihtiyaç olduğu yönünde şikâyetler gitmekteydi. Ağustos 1824te, Eğriboz ve Misolinki bölgelerinde Rumlarla olan çatışmalar çok şiddetli geçti. Ordunun yarısı sıtma hastalığına yakalandığından ve yeni asker beklendiğinden, Salye yolunu ellerinde tutan asilere karşı başarı sağlanamadı.
Bununla birlikte Osmanlı kuvvetleri, para ve malzeme sıkıntısı çekmekteydi. Bu durumda yavaş hareket edilmekte ve müdahale gecikmekteydi. Askerlerin zamanında yetişememesi üzerine asiler güçlerini iyice arttırdı.
Böylece 1825 yılı başlarında, Rumların saldırılarının yoğunlaştığı ve Moranın merkezi Tropoliçede zor anların yaşandığı dönemde bütün ümitler İbrahim Paşaya ve Mısır donanmasına bağlandı. İbrahim Paşa, önemli başarılar elde etti. İbrahim Paşa kuvvetlerinin Moradaki başarıları ve asi Rumların yenilgileri Avrupa diplomasisini de harekete geçirdi. Rum asileri yatıştırmak için Osmanlı Devletine açıklamalarda bulunmak üzere biri Rus, diğeri Fransız iki subay Bükreşe gitti.
Böylece Rum ayaklanması 1825 yılından itibaren uluslar arası bir nitelik kazandı. Avrupalı devletlerin işlerine karışmasından hoşlanmayan Osmanlı Devleti, Rum isyanını durdurmak için denizden beslenen eşkıyanın önü kesilmesini yeterli buluyordu. Bu nedenle İbrahim Paşa denizden Çamlıcayı ele geçirirken, karadan da Atinanın ele geçirilmesi gerekmekteydi. Bu plan doğrultusunda İbrahim Paşa, Koronda Rumların isyanını bastırdı. Moraya yönelen İbrahim Paşa, Navarini kuşattı. Bu haber, Rumlar arasında büyük bir heyecan yarattı. Çamados adında bir Rum kaptan, Navarini kurtarmak için süvarisi bulunduğu hafif donanmayla harekete geçti. Navarin önünde bulunan Sefakya adacığını ele geçirdi.
Fakat Süleyman Paşa ve topçu bölüğü bu adacığı topa tutarak barınılamayacak hale getirdi. Böylece Çamados çekilmek zorunda kaldı. Navarin Mısır askeri tarafından ele geçirildi. Fakat bu sırada Mısırlıların çok sayıda gemisi de battı. 18 Mayıs tarihinde Navarin halkı teslim olmak zorunda kaldı. İbrahim Paşa, Kolokotronesin kumandası altındaki Rum çetelerini dağıttı ve Kalamata ile Tropoliçeyi ele geçirdi. Böylece İbrahim Paşa, Nopli hariç bütün Mora Yarımadasına egemen oldu.
1827 yılında, Osmanlı-Mısır donanması isyanı tam yatıştırmak üzereyken Avrupalı Devletlerin işe karışması isyanı yeni bir döneme girdirdi. Mehmet Ali Paşanın Mora seferi, İngilterenin hoşuna gitmiyordu. Mora ve Girit valiliği kendisine verilen Mehmet Ali Paşanın Doğu Akdenizde yerleşmesi İngilizlerin çıkarlarına uygun değildi ve bu durum İngilizleri korkutuyordu. İngiltere ve Rusya, İbrahim Paşanın sözde zulümlerine son vermek amacıyla St. Petersburgda görüşmelere başladı. Görüşmeler sonunda 4 Nisan 1827 tarihinde St. Petersburg Protokolü imzalandı. Buna göre Yunanistan, Osmanlı Devletine vergiyle bağlı muhtar bir devlet haline gelecek ve bütün Türkler Yunanistandan çıkartılacaktı.
Bu Protokol, bağımsız bir Yunanistanın kurulması yönünde atılan ilk adımdı. Protokol, Avusturya, Prusya ve Fransaya da bildirildi. Avusturya ve ardından Prusya Protokolü reddetti. Fransa ise, 1815 yılında kendisine karşı kurulmuş olan Kutsal Birliği parçalamak niyetinde olduğundan Protokole katılmayı düşündüğünü bildirdi.
Böylece İngiltere, Rusya ve Fransa arasında Londrada görüşmeler başladı. Üç devlet arasında 6 Temmuz 1827 tarihinde Londra Antlaşması imzalandı. Bu antlaşmada, Osmanlı Devleti, St. Petersburg Antlaşmasını kabul ettiği takdirde, asilerle Babıâli arasında bir mütareke yapılacağı ve Yunanistan devletinin kurulacağı; kabul etmediği takdirde ise, Protokolü imzalayan üç devletin asilere yardım etmekten başka, Osmanlı hükümetini yola getirmek için onu baskı altında bulunduracakları yazmaktaydı.
Osmanlı Devleti, Londra Antlaşması hükümlerini iç işlerine karışma olarak gördüğünden antlaşmayı reddetti. Bunun üzerine İngiltere, Rusya ve Fransa, Morayı abluka altına alarak Navarini kuşattı. Üç devlet, İbrahim Paşaya bir ateşkes teklif etti. Fakat İbrahim Paşa, İngiliz amirali Cardington ve müttefikler tarafından yapılan ateşkes teklifini, Padişahtan emir almadıkça kabul edemeyeceğini bildirdi. Bunun üzerine üç ülkenin amiralleri, İbrahim Paşaya bir ültimatom göndererek, Türk ve Mısır donanmalarıyla askerlerin Yunanistandan çıkmalarını istedi.
Fakat ültimatom kabul edilmedi. Mısır donanmasının Navarin Limanına ulaşmasından bir süre sonra Fransızların ve İngilizlerin 22 savaş gemisi de Navarine gitti. İngilizler Osmanlı donanmasının hareket alanlarını kısıtlamaya başladı. Bunun üzerine Mora Valisi İbrahim Paşa ve kuvvetlerinin Çamlıca-Suluca tarafına donanmayla gitmesi emredildi. Fakat Navarin önünde 28 savaş gemisi bulunduğundan ve onlarla savaşmak gerekebileceğinden donanma hareket edemedi. Ayrıca Navarin önündeki 28 parça İngiliz savaş gemisi, eğer Osmanlı-Mısır donanması hareket edecek olursa bunu engelleyeceklerini bildirmişti. İbrahim Paşa da, Babıâliye, Osmanlı donanmasının bunlarla savaşa girecek kadar güçlü olmadığını bildirdi.
Amiral Cadrington kumandasındaki İngiliz gemileri, Amiral Rigny kumandasındaki Fransız gemileri ve kendilerine daha sonra katılan Amiral Heyden kumandasındaki Rus donanması 25 Eylül tarihinde İbrahim Paşayla bir mütareke yaptı.
Buna göre, Osmanlı Donanması Navarinde kalacaktı. Bunun üzerine İngiliz ve Fransız donanmaları Zanta ve Milo adalarına çekilecekti. Mart 1828 tarihinde Mora Valisi İbrahim Paşadan Mısır valisine gönderilen bir tezkirede, Fransız ve İngiliz savaş gemilerinin Navarin ve civarında deniz yoluyla gıda yardımı gönderilmesini engelledikleri belirtilmektedir.
Bunun üzerine Osmanlı donanması Çamlıca Adasına doğru hareket etti. Fakat Osmanlı- Mısır donanmasının bir savaşa gücü yoktu. Temmuz 1828 tarihinde, Osmanlı Donanması, Mısır ve Tunus gemilerinin kaptanlarının ortak kararıyla imzalanıp gönderilen dilekçe bunun en açık kanıtlarındandır. Bu dilekçede, Navarin Limanı İngiliz gemileriyle kuşatıldığından bunun dışına çıkarak savaşa katılmaya donanmanın gücünün olmadığı belirtilmişti. İngiliz, Fransız ve Rus müttefik gemileri Morada harekâtın kesin bir şekilde durdurulması için Amiral Rignyin emriyle Osmanlı-Mısır donanması yaktı. Böylece Mısır gemileriyle birlikte 57 gemi ve 6.000 denizci kaybedildi.
Navarin olayından sonra Mehmet Ali Paşa Moradaki Mısır kuvvetlerini geri çekmeye karar verdi. Fakat bunu yapamadı. İngiltere, Fransa ve Rusya 19 Temmuz 1829 tarihinde, Londrada kabul ettikleri bir protokolle Fransanın Moraya bir kuvvet çıkarmasına karar verdi. Böylece çaresiz kalan Mısır kuvvetleri ve İbrahim Paşa, 3 Ağustos 1829 tarihinde, Fransayla bir antlaşma yaparak geri çekilmek zorunda kaldı.
Mora İsyanlarının Sonuçları
1821 yılında Rumların Mora Yarımadasında başlattıkları isyan, Yunan Devletinin kurulmasıyla sonuçlanmıştır. İsyanın başlamasında, özellikle Rusya etkin rol oynamıştır. Avrupalı Devletler, kendi çıkarları doğrultusunda Antik Yunana duydukları ilginin de etkisiyle Rumlara her türlü maddi ve manevi yardımda bulunmuştur.
Osmanlı Devleti ilk başlarda isyanı ciddiye almasa da isyanın diğer adalara sıçraması üzerine Mısır donanmasından yardım istemiş ve isyanın direncini kırmayı başarmıştır.
Fakat isyana Avrupalı Devletlerin el atması ve konunun ulusalar arası bir boyut kazanmasıyla dengeler değişmiş ve isyan Osmanlı Devletinin aleyhinde ilerlemiştir.
Binlerce Müslüman Türk hatta Ortodoks olmayan Hıristiyan ve Musevinin ölmesiyle sonuçlanan Mora isyanının başarısı, sadece Sakız ve Girit adalarında yaşayan Rumları cesaretlendirmemiş, Balkanlarda yaşayan diğer milletlere de örnek olmuştur. Rumların amacı, eşitliksiz, adaletsizlik ya da ekonomik zorlukları giderecek önlemlerin alınması değildi. Zira öyle olsaydı kendi mezhepleri ve dinleri dışındaki insanları öldürmezler, toplu katliamlar yapmazlardı. Rumlar, kendi millet ve mezhepleri dışındaki herkesi ya öldürmüş, ya göçe zorlamış ya da evlerini yakmıştı. Bu da isyanın etnik bir karakter taşıdığını göstermektedir.
19. Yüzyıl başında Sırplar, birçok kez ayaklanmalarına ve bazı haklar elde etmelerine rağmen bağımsız bir devlet kurmayı başaramamıştır. Oysaki Avrupa devletleri ve kamuoyunu arkalarına alan Rumlar, ilk kez bir isyan sonucunda ulusal bir devlet kurmayı başarmıştır. Mora, Yunan Devletinin kurulduğu yerdir.
Bu nedenle isyanın başladığı gün hâlâ ulusal bağımsızlık günü olarak kutlanmaktadır.
Hazırlayan: Serap TOPRAK
Kaynak: semrabayraktar.blogspot.com.tr
Not: Bu konu geniş kaynaklar kullanılarak Serap Toprak hanımefendi tarafından hazırlanmışır. Kaynaklar hakkında bilgi edinmek isteyenler Semra Hanım'ın blog linkine tıklayarak ayrıntılı olarak inceleyebilir.