TSH testi, tiroit bezlerinin ne kadar çalıştığını gösteren bir tetkiktir. TSH Testi ile ilgili merak ettiklerinizi Dr. Suat Sarp sizin için kaleme aldı.
Adem elması denen, boynun altındaki çıkıntının hemen altında, soluk borumuzun önünde iki taraflı yer alan tiroid bezi, vücuttaki en büyük endokrin bezlerden biridir. Tiroid bezi, tiroksin (T4) ve triiyodotironin (T3) hormonlarını salgılar. Bu hormonlar ise tüm vücutta hücre içindeki kimyasal reaksiyonların çoğunun hızını düzenlerler. Tiroid salgısı esas olarak beyindeki ön hipofiz bezi (beynin tabanındaki “türk eğeri” Sella turcica denen çukura oturan bezelye büyüklüğünde bir yapı) tarafından salgılanan tiroid stimüle edici hormon (TSH = Tiroid Uyarıcı Hormon = Tirotropin) tarafından kontrol edilir. Hipofiz bezi tiroid hormonu seviyelerinin düşük olduğunu algılarsa, daha fazla TSH salgılar; tiroid hormon seviyeleri yüksekse, TSH salınımını yavaşlatır veya durdurur.
Hipofizin tiroit bezinin çalışmasını uyarması gibi, hipofizden TSH üretimini kontrol eden, hipotalamus adındaki beyindeki üst merkezden de TRH (TSH salgılatıcı hormon) salgılanır; bu hormon da (TRH) hipofize ulaştığında TSH’ın yapımını ve salınmasını uyarır.
Normal TSH düzeyi prematüre doğum (28-36. hafta) için 0.7-27 mU/ml, 1 gün-1 hafta 1.0-40 mU/ml, 2 hafta -1 ay 1.7-9.1 mU/ml, 2 ay-1 yaş 0.8-6.4 mU/ml, 2-5 yaş 0.7 - 5.4 mU/ml, 6-10 yaş 0.53-5.3 mU/ml, 11-18 yaş için 0.5 - 5.0 mU/ml; erişkinlerde kandaki TSH için normal kabul edilen değerler 0.35-4.5 mU/ml arasındadır. Tiroit bozukluğu tedavi sürecinde ise normal aralık 0.5-3.0 mU/ml olarak kabul edilmektedir.
Tiroit fonksiyonlarının değerlendirilmesinde TSH ile birlikte tiroid hormonları olan T3 ve T4 düzeylerine de bakılır. Tiroit hormonlarının düzeyi gün içinde değişir, TSH testinin sabah alınan kanda bakılması uygun olacaktır; testin yapılması için aç olmak gerekmez. Uzun süreli açlıktan sonra yapılan test sonucu daha yüksek çıkabilir, akut/kronik hastalık geçirirken yapılan testler endokrin sistem üzerinde stres oluşturarak sonuçların sapmasına neden olabilir; aritmi ve kanser tedavisinde kullanılan bazı ilaçlar ile ağrı/iltihap için kullanılan non steroid antienflamatuar ilaçların (NSAİİ) kullanımı,TSH test sonuçlarını etkileyebilir.
Dünyada ve ülkemizde tarama testi olarak kullanılan TSH testi sonucunda çıkan yüksek değerler tiroit bezinin az çalıştığını, hipofiz bezi tümörlerini ya da tiroit tedavi süreci devam eden hastalarda ilaçların alımıyla ilgili sorun yaşandığını göstermektedir. TSH yüksekliği bir otoimmün hastalığın sonucunda ya da beslenme yoluyla çok fazla tuz alınması neticesinde de ortaya çıkabilir.
TSH testi tiroit bezinin az/fazla çalıştığından şüphelenildiğinde; tiroit bezi az/çok çalıştığı için tiroit ilacı alan hastaların tedavi süreci takibinde; yenidoğanlarda tiroit bezinin normal çalışıp çalışmadığının belirlenmesinde rutin olarak yapılmaktadır.
TSH değerinin erişkinlerde ve çocuklarda 4-5 mU/L’den, gebelerde 3.5-4 mU/L değerlerinden fazla olması yükseklik olarak kabul edilir. TSH yüksekliği, tiroit hormonlarının düşük seviyede olması anlamına gelir. TSH, tiroit hormonlarının düzeyini artırmak için yükselir. Sağlıklı tiroit bezi bu yüksekliğe cevap verip, hormon üretimini artırırken tiroit bezinde bir sorun olduğunda üretimde bir artış gözlenmeyebilir. TSH yüksekliği, tiroid bezinin az çalıştığını, hipofiz bezi tümörlerini ya da tiroid tedavisi alan hastalarda ilaçlardan yararlanım ile ilgili sorunların olduğunu göstermektedir. Tiroit hormonlarının düşük olduğu tabloya hipotiroidizm denir. Hipotiroidizmin vücut üzerinde hipertiroidizme zıt etkileri vardır.
TSH yüksekliği; hipotiroidizm (T3, T4 seviyelerinin düşük olduğu, iyot eksikliğine bağlı meydana gelen, genellikle gebelikde görülen bir durum) varlığında, hipofiz bezinin operasyonla alınmasında, iyot yetersizliğinde, radyoaktif iyot veya boyuna radyasyon tedavisi sonrası, tiroit hormon direnci (nadir görülen, tiroid hormon reseptörünün genetik mutasyona uğramasıyla oluşan, bazen hiçbir belirtiye yol açmayan bir tablo) varlığında, doğum kontrol hapları gibi östrojen desteği alımında, Hashimoto tiroiditi (tiroit bezinin iltihaplanmasına tiroidit; bağışıklık sisteminin tiroit bezine saldırması sonucu Haşimato hastalığı/tiroiditi ortaya çıkar; uzun vadede tiroit bezinin çalışmasını bozar ve hipotiroidizm yaparlar) ve Postpartum Tiroidit (doğum sonrası bazı kadınlarda tiroid hormonlarında geçici bir düşüklüğe neden olur) varlığında, konjenital hipotiroidi (Kretinizm denilen bu durumda, tiroid hormon seviyeleri doğumdan hemen sonra düşükken, T3 ve T4 düzeylerini yükseltmek için aşırı TSH salgılamakta; tedavi edilmediğinde bebekte büyüme geriliği ve zeka geriliği görülmektedir) varlığında, hipofiz adenomu varlığında, hipertiroidi tedavisi için kullanılan radyoaktif iyot ve antitiroid ilaç kullanımı gibi tedaviler sonucu, lityum içeren ilaçların alımında, aşırı miktarda kalsiyum veya demir takviyesi alımında; antidepresanlar, kolestiramin, kolestipol içeren kolesterol düşürücü ilaçlar, kortikosteroid ve adrenokortikosteroid ilaçların yan etkisi sonucu; tiroit hormonunu azaltan karalahana, çiğ karnıbahar, kırmızı turp gibi besinlerin tüketilmesinde görülebilmektedir.
TSH yüksekliğinin çocuklarda saptanan belirtileri kaslarda güçsüzlük ve halsizlik, boyunda şişme (guatr), düşük ateş, göbek fıtığı, ağlama nöbetleri, iştahsızlık, yüzde şişme, ses kısıklığı, yemek yerken sık sık boğulma tehlikesi geçirme, dişlerin geç çıkması, konuşma/yürüme gibi becerilerin gecikmesi, kilo artışına rağmen boy uzunluğunun geri kalması (büyümenin yavaşlaması) olarak saptanırken; erişkinlerde hipotiroidizm durumunda görülen belirtiler kilo alma, kalp hızında yavaşlama, depresyon, unutkanlık, cinsel isteksizlik, kısırlık, adet döngüsünde düzensizlik, normalden daha yoğun adet dönemleri, soğuğa hassasiyet, kabızlık, tiroid bezinde büyüme (guatr), halsizlik, yorgunluk, kaslarda ağrı/hassasiyet/sertlik, eklemlerde ağrı/katılık/şişlik, ciltte kuruluk/solukluk, tırnaklarda kolay kırılma, saçlarda dökülme/incelme/kuruma/matlaşma, yüzde şişkinlik, seste kabalaşma, ses kısıklığı, kolesterol düzeylerinde artış, göz etrafında şişlik olarak karşımıza çıkar. Uzun süre tanı ve tedavi almayan hipotiroidi hastalarında nadir de olsa hayatı tehdit edici bir durum olan miksödem tablosu ortaya çıkabilir. Bu tabloda sıvı toplanması özellikle deri, kalp kası ve çizgili kaslarda belirgindir.
TSH düzeyinin 10 mU/ml ve üzeri olduğu kişilerde mutlaka tedavi gereklidir. TSH yüksekliği tedavisinde, TSH değerlerinin düşürülmesi için sentetik tiroid hormon ilacı reçete edilmekte ve hastanın hormon seviyelerini bir kaç ay içinde düzenleyerek hipotiroidizmin belirtilerini ortadan kaldırmaktadır. Çocukluk çağında Hashimoto hastalığı dışlanan ve Down sendromu olmayan vakalardaki TSH 5-10 mU/ml yüksekliği tedavi verilmeden 6 ay aralarla izlenebilir. Down sendromunda hipotiroidizm riski 25 kat fazla olduğundan TSH>7 mU/ml ise tedavi başlanır. Obezlerde çoğunlukla TSH 5-10 mU/ml arasında bulunmakta ve ağırlık artışı yanlışlıkla hipotiroidizme bağlanmaktadır, tedaviye gerek yoktur. Yine ergenlik döneminde TSH hafifçe yüksek ölçülebilir. Anti-epileptik ilaç (Carbamazepine, Phenobarbital ve Valproate) kullananlarda hafif TSH yüksekliği olabilir, tedaviye gerek yoktur.
TSH yüksekliğinin nedeni hipofiz bezinde genellikle iyi huylu olup, sürekli TSH hormonu üreten tümör oluşması (hipofiz adenomu) ise, tedavisi tümörün büyüklüğü ve salgılanan hormon miktarına göre değişiklik göstermektedir. Eğer tümör, prolaktin hormonu da salgılıyorsa genellikle ilaçlarla tedavi edilmesi yeterlidir. Tümörün büyük olması ve çevre dokulara baskı yapması durumunda ise tedavi cerrahidir.
Yeterli iyot alımı ve guatr yapan gıdaların kısıtlanmasına yönelik bir beslenme programı uygulanmalıdır.Düzenli spor yapmak metabolizmayı hızlandırmaya yardımcı olduğu için tiroid hormonu düşüklüğünün yorgunluk, depresyon, kilo alma gibi belirtilerini ortadan kaldırabilmektedir.
Hipotiroidi tablosunda sebze ve meyveler (antioksidan, mineral, vitamin içerikleri sebebiyle), probiyotik içeren gıdalar (yoğurt, kefir vb), balık (tiroid fonksiyonları ve hormon dengesi için gerekli omega 3 yağ asitleri ve iyot sebebiyle), hindistan cevizi yağı (enerjiyi arttırması, metabolizmayı güçlendirmesi, yorgunluğu azaltması, kan şekerini düzenlemesi, sindirim sistemini desteklemesi, bağışıklık sistemine katkıları sebebiyle), B vitaminleri içeren gıdalar (kepekli ekmek, yeşil fasulye, kinoa, ıspanak vb), kemik suyu (amino asit içerikleri sebebiyle), selenyum açısından zengin olan besinler (yumurta ve deniz ürünleri tiroid fonksiyonuna yardım eden enzimler için oldukça önemli olan selenyum içerirler), bol lifli gıdalar (sindirim zorluğu gidermeleri, kan şekerini düzenlemeleri ve kilo kontrolüne yardım etmeleri sebebiyle), su yosunu (doğal iyot içermesi sebebiyle), antioksidan açısından zengin içerikli sebze ve meyvelerin tüketilmesi önerilirken; gluten içeren gıdalar, beyaz undan yapılan makarna, şeker ve şekerli yiyecekler, brokoli, karnıbahar, karalahana, Brüksel lahanası, hamur işleri, lahana, işlenmiş gıdalar sakınılması önerilen gıdalar arasındadırlar.
Yetişkinler için referans aralıkları ölçülen metot ve laboratuara göre değişse de, genellikle 0.4 mU/ml’nin altındaki TSH değerleri düşük kabul edilir. TSH düşüklüğü tiroit bezinin fazla çalıştığını, tiroit bezi az çalışan kişinin tiroit ilacını fazla miktarda aldığını, hipofiz bezinde TSH yapımını engelleyen bir durum olduğunu ya da hastanın hamile olabileceğini gösterir.
Hipofizden salgılanan TSH miktarının azlığı, tiroit bezinin aşırı çalışmasıyla yüksek T4 ve T3 düzeyleri sonucunda görülür.Fazla miktarda üretilen tiroit hormonlarına bağlı olarak metabolizma hızlanır. Hipertiroidizmin vücut üzerinde hipotiroidizme zıt etkileri vardır.
TSH düşüklüğü; Graves hastalığı (Zehirli Guatr da denen, hipertroidinin en sık nedeni olan ailesel bu tabloda, bağışıklık sisteminde oluşan bir bozukluk sonucu, tirotropin reseptör antikoru (TRAb) üretilmesi nedeniyle, bu antikorların TSH gibi davranarak tiroid bezini uyarması ve bezin aşırı çalışmasına neden olur, göz bulguları belirgindir), tiroit nodülleri (tiroit bezinde büyüyen hücre grupları nodüller oluşturarak -bu yapılar bazen bezden bağımsız olarak hormon üretmeye başlayarak- vücudun ihtiyacından fazla tiroit hormonu üretilmesine neden olurlar), fazla miktarda iyot tüketimi (tiroit hormonlarının üretilmesi için gerekli bir mineral olan iyot miktarının –gıda ve yüksek oranda iyot içeren öksürük şurupları, kalpte aritmi tedavisinde kullanılan amiadoron gibi ilaçların uzun süreli kullanılmasıyla- vücutta çok fazla olması, tiroit bezinin fazla çalışmasına yol açar), hipofiz bezinde hasar oluşması (hipofizin harabiyeti sonrası TSH salgılanamaması sonucu tiroit bezinin uyarımı gerçekleşmez ve böyle durumlarda hipertiroidi yerine hipotiroidi bulguları ortaya çıkar), Hashimato hastalığı, zehirli guatr başlangıcı ya da tedavi sürecinde, hamilelik, tiroid bezi iltihaplanması (tiroidit uzun vadede tiroit bezinin az çalışmasına neden olan tiroiditler, iltihaplanma ilk başladığı zaman tiroid bezinden hormonların birden kana karışması sonucu hipertiroidizme yol açarlar), fazla tiroid hormon ilacı kullanımı, tiroid hormonu içeren doğal takviyelerin fazla alınması, durumlarında görülebilmektedir.
İştah artışı, kilo kaybı, kalp hızında artma, çarpıntı, aritmi, tansiyonda yükselme, huzursuzluk, sinirlilik, tremor (el/parmaklarda titreme), terlemede artış, sıcağa tahammülsüzlük, adet düzensizliği, bağırsak hareketlerinde artış ve ishal, kas güçsüzlüğü, aşırı çalışan tiroit bezinin büyümesi ile boyunda guatr olarak adlandırılan şişlik, göz bulguları (gözlerde fırlaklık), ışığa duyarlılık oluşabilir. Aşırı miktarda tiroit hormonunun kan dolaşımında yer alması sonucu, hipertrioidi bulgularının abartılı hali olarak adlandırılan tirotoksikoz tablosu ortaya çıkar. Yüksek ateş, anormal derecede hızlı kalp atımları ve bilişsel işlevlerde bozukluklar oluşur. Ölümcül seyredebileceği için hızlı tanı ve tedavisi önemlidir.
Tiroit bezinin vücuttaki konumu gereğince aşırı büyümesi halinde çevresinde yer alan yemek borusu, soluk borusu ve ses telleri gibi yapılara bası yapabilir. Aynı zamanda aşırı büyümüş bir bez kötü bir kozmektik görünüme neden olabilir. Bası semptomları ve kötü kozmetik görünüme ek olarak, hipertiroidizm ve kanser şüphesi cerrahi tedavi seçimine yönlendiren nedenler arasındadır.
Cerrahi tedavi seçeneğine ek olarak, antitiroit ilaçlar ve radyoaktif iyot tedavisi temel tedavi yöntemleri arasındadır. Yöntemlerden hangisinin uygulanacağına, hastanın özelliklerine bağlı olarak, başvurduğu sağlık kuruluşunda tedavisini yönlendiren hekim ile birlikte karar verilmesi gerekir.
Hipertiroidi tablosunda iyotsuz tuz, yumurta beyazı, yulaf, tam tahıllı ekmek, kepekli makarna, mercimek vb baklagiller, tuzsuz fındık, tuz-süt-yumurta olmadan yapılan ekmekler, D vitamini, bal tüketilmesi önerilirken; iyot İçeriği yüksek besinler (iyotlu tuz, deniz ürünleri, süt ve süt ürünleri, yumurta sarısı vb),soya bazlı ürünler (soya sütü, soya proteini, soya fasulyesi vb), glisemik indeksi yüksek besinler (beyaz un, şekerli tatlılar, meyve suları, düşük lifli tahıllar, sıcak patates vb); sağlıksız yağlar içeren gıdalar (kırmızı et, işlenmiş etler, tam yağlı süt, tereyağı, kızartılmış yiyecekler, margarin, fast food vb) sakınılması önerilen gıdalar arasındadırlar.
Hem hiper, hem de hipotiroidizmin tedavi edilmediği zaman sağlık sorunlarına yol açabileceği göz önünde bulundurularak, rahatsızlığı olan kişilerin tedavilerini aksatmaması, sağlıklı kişilerin de belli aralıklarla tiroid fonksiyonlarını kontrol ettirilmeleri gerekir.
Dr. Suat Sarp
“Burada bulunan içeriğimize erişim sağlamadan önce internet sitemizin kullanım koşullarını incelemeni tavsiye ederiz.”
Copyright © 2022 İyi Hayat