Saat kaç? Vücudunuz, gün boyunca belirli genleri açıp kapatan dikkatlice kalibre edilmiş bir iç saate dayanarak bilir. Ve insanlar uzun zamandır belirli ilaçların en iyi günün farklı saatlerinde kullanıldığını biliyorlar: sabahları kafein, bunlardan biri.
Ya bireysel hastalar için özel olarak ayarlanmış zamanlarda sağlanan kanser ilaçları daha iyi çalışabilir ve yan etkileri azaltabilirse?
“Kronokemoterapi” üzerinde çalışan bilim adamlarının umudu budur. Ancak araştırmacılar, hem bilimsel hem de pratik konuların, yaklaşımın prime time için hazır olmadığı anlamına geldiğini söylüyor.
Rochester, MN’deki Mayo Clinic’te nöro-onkolog olan MD Jian Campian, “Hala bir tür öğrenme eğrisindeyiz” diyor.
Zaman denemeleri
Kanser ilaçlarıyla ilgili zorluk, sağlıklı olanları canlı bırakırken kanser hücrelerinin öldürülmesini en üst düzeye çıkarmaktır. Paris-Saclay Üniversitesi’nde onkolog ve araştırmacı olan Francis Lévi, vücudun doğal iç saatinin toksisiteyi sınırlamaya yardımcı olabileceğini söylüyor. İşin püf noktası, sağlıklı hücrelerin ilaçlara karşı korunduğu veya onları kendilerine zarar vermeyen bir şeye dönüştürebildiği bir zaman bulmak olabilir – ancak kanser hücreleri bunu yapamaz. Lévi, tümör hücrelerinin genellikle işlevsiz iç saatlere sahip olduğunu, bu nedenle sağlıklı hücrelerin korunduğu zamanlarda tedaviye daha duyarlı olduklarını söylüyor.
Zamanlamanın fark yarattığı bir kanser tedavisi, çocuklarda belirli lösemi türleri için 6-merkaptopurin ve metotreksat kombinasyonudur. Örneğin, 1985’te yapılan bir araştırma, sabahları uyuşturucu alan 36 çocuğun, akşamları alan 82 çocuğa göre 4,6 kat daha fazla nüksetme olasılığının olduğunu buldu. Bu ve diğer çalışmalara dayanarak, doktorlar genellikle bu ilacı akşamları almanızı önerir.
Ancak çoğu kanser ilacı için, günün saatinin etkisine dair kanıtlar zayıftır veya yoktur.
Campian ve meslektaşları yakın zamanda, beyin kanseri glioblastoması olan kişilerde temozolomid ilacı için zamanlamanın bir fark yaratıp yaratmadığını sordular. Uyuşturucuyu sabah veya akşam alan kişiler hakkında zaten verileri vardı. Bunun nedeni, Campian’ın hastalara ilacı akşam almalarını, böylece mide bulantısı gibi hoş olmayan yan etkilerle uyuyabilmeleri için eğitilmiş olmasıydı, ancak birlikte çalıştığı diğer doktorlar sabahları almayı önerdi.
Araştırmacılar hastaların 166’sına dönüp baktıklarında, sabahları temozolomid alan kişilerin daha uzun süre hayatta kaldığını gördüler. Bu, zamanlamanın bir fark yarattığını gösteriyor, ancak bunun gibi geriye dönük bir çalışma, bir etkinin kanıtı değil.
Daha sonra ekip, hastaların ilaçlarını belirli bir zaman çizelgesine göre almalarının mümkün olup olmayacağını ve ilacın sabahları daha iyi çalışıp çalışmayacağını sorarak yeni bir çalışma başlattı. Bu küçük çalışmada, beyin tümörü olan 35 yetişkin arasında, katılımcılar ilaçlarını bir günlüğe kaydettiklerinde, günün %90’ından fazlasını günün doğru zamanına ulaştıklarını gösterdiler. Sonuçlar, önceki çalışmadan farklıydı, çünkü ilacı sabah alan insanlar, akşamları alanlardan daha uzun süre hayatta kalmadılar.
İki küçük çalışmadan elde edilen çelişkili sonuçlarla, temozolomid zamanlamasının bir fark yaratıp yaratmadığı açık bir sorudur. Louis’deki Washington Üniversitesi’nde biyolog olan doktora öğrencisi Erik Herzog, bir sonraki adımın temozolomid etkinliğinin sirkadiyen ritimlerle nasıl değişebileceğini daha iyi anlamak için laboratuvara geri dönmek olduğunu söylüyor. Bu tür kronoterapinin insanlarda gerçekten işe yarayıp yaramadığını ve ne kadar fark yarattığını test etmek için çok daha büyük bir çalışma gerekli olacaktır.
Lévi, kolorektal kanserli yüzlerce insanda kronokemoterapiyi zaten test etti. Denemesindeki 564 kişinin yarısı, üç ilaç da dahil olmak üzere standart tedaviyi aldı. Diğerleri de aynı ilaçları aldılar, ancak serumları iki ilaç sabah erkenden zirve yapacak ve biri öğleden sonra maksimum olacak şekilde ayarlandı.
Sonuçlar karışıktı. Olumlu tarafı, zamanlanmış tedavide erkeklerin ölüm riski %25 azaldı. Ancak kadınlar arasında, kronokemoterapi artırılmış erken ölüm riski %38.
Lévi, farkın, sirkadiyen ritimlerin erkek ve kadınlarda genleri farklı şekilde kontrol etmesi ve ilaçlara yanıt olarak 5 ila 6 saatlik bir farka yol açması olabileceğini söylüyor.
Çok hızlı değil
Lévi’nin sonuçları, kronokemoterapide önemli bir zorluğu göstermektedir: Her kişinin ilaçlarını ne zaman alması gerektiğini nasıl anlarsınız? Dozlama programı her hasta için kişiselleştirilmeli mi?
Tek sorun seks değil. Bazı insanlar sabah şakasıdır. Diğerleri gece kuşudur. Araştırmacılar, kronokemoterapiyi reçete etmeden önce hastaların benzersiz programlarını anlamak için hastaların bileklerinde aktivite monitörleri kullanmayı hayal ediyor.
Bu arada, bazı kanserler vücudun iç saatini bozar ve bu da bir kronokemoterapi yaklaşımını tartışmalı hale getirebilir.
Sıkı zamanlanmış ilaç sağlamanın pratik zorlukları da vardır.
Uyanık olduğunuz her an temozolomid gibi oral ilaçlar alabilirsiniz. Peki ya IV gerektiren ilaçlar? Memphis’teki St. Jude Çocuk Araştırma Hastanesi’nde hemşirelik araştırması direktörü olan Doktora Belinda Mandrell, hastanede yatan hastaların herhangi bir saatte sıkı bir şekilde zamanlanmış terapiler almalarının mümkün olabileceğini söylüyor. Lévi evde ilaçları ölçebilen programlanabilir ilaç pompalarını tercih ediyor.
Bununla birlikte, daha büyük zorluk, kronokemoterapinin işe yarayıp yaramadığını anlamaktır. Chapel Hill’deki Kuzey Karolina Üniversitesi’nde biyokimyacı olan Dr. Aziz Sancar’ın şüpheleri var. İnsanlarda klinik deneyler uygun hale gelmeden önce hücrelerde ve farelerde daha fazla çalışma yapılması gerektiğini söylüyor.
“Asla işe yaramayacağını söylemiyorum” diyor. “Kronoterapinin henüz orada olmadığını düşünüyorum ve bir daha var olup olmayacağını bilmiyorum.”