1) The Rare and Most Wonderful Thinges which Edward Webbe an Englishman borne hath seene and passed … New(y enlarged and corrected by the author. 1
2) The Travels of John Sanderson in the Levant, 1584-1602. 2
3) The Account of an Organ Carried to the Grand Seigneur and Other Curious Afatter.3
4) An Itinerary Containing His Ten Yeeres Travell through the Twefre Dominions of Germany, Bohmerland, Sweitzerland, Netherland, Denmarke, Poland, Italy, Turky, France, England, Scotland and lreland. Written by Fynes Moryson, Gent.4
Topçu başı Edward Webbe, kendinin de dediği gibi “bilgiden mahrum basit bir adam, olduğu için maceralarını anlatan kısa eseri Elizabeth devrinin diğer ünlü seyahatnameleri ile bir sırada anılamaz. Halbuki başından kayda değer çok vaka geçtiği muhakkaktır. Babası onu, henüz 13-14 yaşlarında bir çocukken, Rusya’ya elçi gitmekte olan Anthony Jenkinson’un hizmetine verdi. Webbe elçiyle Moskova’da üç yıl (1566-1568) kaldı. Halkın dilini öğrendi ; “Türkler ve Tatarlar gibi giyinirlerdi, başlarında kürk serpuşlar vardı, üstlükleri de baldırlarını örtecek kadar uzundu,, diyor. Rusya’ya ikinci seferi 1570 yılında bir İngiliz ticaret filosuyladır. 24 mayıs 1571’de Moskova’dayken şehri Tatarlar zaptedip yaktılar. Webbe esir alınıp Kefe’ye götürüldü. Beş sene orada hanların sarayında hizmetkar olarak kullanıldı. Nihayet fidye verip onu da, yedi İngiliz arkadaşını da kurtardılar. Tatar çocuklarının doğduktan sonra dokuz gün dokuz gece gözlerinin açılmadığını söylüyor ! Dönüşte İngiltere’de fazla kalmadı. Bu sefer Livorno’ya, oradan da İskenderiye’ye giden bir gemiye topçu başı oldu. İskenderiye dönüşü “elli Türk kalyonuna rasladık,” diyor “bu kalyonlarla iki gün iki gece cenk ettik. Birçok erlerinin hakkından geldik,, (s. 19). Webbe hikayesini, tarih sırası gözetmeksizin, karışık anlattığı gibi mübalağalara düşmekten de kendini alamıyor.
John Sanderson hali vakti yerinde bir şapkacının oğluydu. 1560 yılında Londra’da doğdu. Hayatının hikayesini anlatırken, annesine üç gün ağrı çektirdikten sonra çok güç doğduğunu, çocukluğunun da hep hastalıklı geçtiğini söylüyor. Okulda da, kabiliyetsiz bir talebe olduğu için çok sıkıntı çekmiş. Babası hastalıklı bir adamdı; işleri günden güne bozuldu. Büyük oğlunu bir kumaşçıya çırak verdi. Bu tacir, yedi yıllık çıraklık müddeti dolmadan, John Sanderson’u (kendisine hiç danışmaksızın) dört yıllığına Levant Kumpanyası hizmetine verdi. O zamanlar bu kumpanya henüz “Turkie Company, diye anılırdı. Böylece genç Sanderson, elçi Harborne’un yanında çalışmak üzere, 1584 ekiminde İstanbul’a hareket etti. Ertesi mart oraya vardıktan sonra altı ay kadar elçinin evinde kahyalık etti. Bu işten hoşlanmamıştı. Zaten hatıra ve mektuplarında bütün hayatınca aşırı derecede müstakil fikirli, geçimsiz bir adam olduğunu belli ediyor. 1585 Ekiminde mal alım satımı için Mısır’a yollandı ve orada bir buçuk yıl kaldı. Ticaret bakımından fazla bir iş yapamadıysa da Mısır’ın görülecek yerlerini gördü. “Bu yerde insanı kötülüğe götürecek şeyler çok,, idi (s. 4). Ordan Suriye’ye geçti. Tutulduğu bir hastalık onu bir Yahudi hekimin eline düşürdü. ” İçimi öylesine temizledi, öylesine kan aldı ki aylarca o hastalıktan iyileşemedim diyor (s. 5). Şam Tarablus’undan hasta hasta gemiye binip 1588 martında İngiltere’ye döndü. Yanında çıraklık ettiği tacir yalnız bu seferden 5000 altın kazandı. Geminin yüküyse 70.000 altından fazla getirdi. Sanderson çıraklıktan kurtulduktan sonra, 1590 yılında kendi başına ticaret etmek üzere, Kap yoluyla Hindistan’a gitmeye teşebbüs etti. İngiliz tacirlerinden bu yolu daha önce tecrübe eden çıkmamıştı. Fakat bindiği gemi aylarca fırtınalarla hırpalandıktan ve İspanyollarla çarpıştıktan sonra gerisin geri İngiltere’ye döndü.
Thomas Dallam on altıncı asır sonunda Türkiye’ye gelen İngilizlerden şahsı da eseri de en dikkate değenidir. İngiltere’nin şimalinde Lancashire eyaletinde Dallam köyünden gelen bu sanat adamı, Londra’da yerleştikten sonra, zamanla on yedinci asrın en büyük erganun yapıcılarını yetiştiren Dallam ailesini kurdu. Hayatı hakkında bilinenler pek azdır. Doğum ve ölüm tarihleri bilinmiyor; 1570 ile 1630 arasında yaşadığı tahmin ediliyor. Menşei de büyük oğlunun Oxford’da New College kilisesindeki mezar taşından anlaşılıyor. Taşın üzerinde şunlar yazılıdır : “Burada (halkça erganun denen) nefesli aleti yapmakta usta Robertus Dallam yatıyor. Lancashire ilinde Dallam köyünden Thomas Dallam’ın oğludur. Mayısın sonuncu günü, 1665 yılında, 63 yaşında ölmüştür.,, Thomas Dallam, meslekteki hünerini Londra’da erkenden göstermiş olacak ki kıraliçe Elizabeth’den Osmanlı padişahına gidecek hediye erganunun inşası ona havale edildi. Bu iş bir yıl kadar bir zaman almış olmalıdır. Çünki Türkiye’den lngiltere’ye döndükten sonra Cambridge’in meşhur King’s College kilisesi için yaptığı erganun 58 haftada tamamlanmıştır. Dallam, inşa ettiği hediye erganunu yola çıkarmadan önce sarayda kurup kıraliçeye gösterdi. Ona beğendirdikten sonra söküp kasalara yerleştirdi. Londra’dan 9 şubat 1599 tarihinde yola çıktı. Epeyce arızalı bir deniz yolculuğu geçirerek 15 ağustosta İstanbul’a vardı. Erganunu Topkapı sarayına taşıtıp orada tekrar kurdu.
Fynes Moryson 1566 yılında doğmuştur. Babası hazine memurlarındandı, daha sonra üç dört kere de mebus seçildi. Fynes, beş oğlunun üçüncüsüydü; Cambridge Üniversitesinde okudu. Oradan mezun olduktan sonra Peterhouse Kolejinin idare heyetine aza seçildi. Bu kolejin nizamnamesi, azalarından ikisinin seyahat etmelerine müsaade ediyordu. Fynes Moryson çoktan beri seyahat etmek ve bütün Avrupa’nın vaziyetini anlatan bir eser yazmak isterdi. Almanca, Fransızca, İtalyancayı konuşup yazacak kadar iyi öğrenmişti. Seyahat edenler için dil bilmenin lüzumunu kendi tecrübesine dayanarak söyler. Latincesi de mükemmeldi; netekim seyahatnamesini önce Latince yazıp sonra İngilizceye çevirmiştir. Moryson, kolejin müsaadesinden faydalanarak 1 mayıs 1591 tarihinde ilk yolculuğuna çıktı9. Almanya’ya geçerek Hamburg, Lübeck, Magdeburg, Leipzig gibi şehirleri dolaştıktan sonra yazı Wittenberg’de, kışı da Leipzig’de geçirdi. Ertesi bahar Prag’a kadar gitti. Sonra Almanya’nın cenup şehirlerini gezerek Heidelberg’e geldi. Yine şimale doğrulup da Felemenk’e yaklaşınca, orası İngiliz düşmanı İspanyolların işgalinde olduğu için, uşak kıyafetine girdi; bir seneye yakın oraları gezdi. Oradan Danimarka’ya geçerek atla Lehistan, Viyana üzerinden İtalya’ya geldi. Roma’da iken, hac için gelmiş bir Fransız olduğunu iddia ederek meşhur kardinal Bellarmine ile gidip görüştü. İtalya’da bir yıldan fazla zaman dolaştıktan sonra, İsviçre ve Fransa yoluyla, 1595 mayısında İngiltere’ye döndü. Fransa’da iç savaşı takip eden kargaşalıklar yüzünden çok güçlük çektiğini, fakir kılığına girdiği halde elbisesiyle kılıcının çalındığını söyler. Fynes Moryson gezmeyi sevdiği için seyahat eden ilk İngiliz seyyahlarındandır. Avrupa’yı dolaşmıştı, artık daha uzaklara gitmek istiyordu. “Dinin pınarı Kudüs’ü, eskiden hıristiyan imparatorlarına, şimdi de Osmanlı Türküne makar olan İstanbul’u görmek için gönlümde büyük bir arzu vardı,, diyor. Kardeşi bir Kudüs seyahati tasarlayınca ona katılmaya karar verdi. İki kardeş 7 aralık 1597 tarihinde İngiltere’den yola çıktılar, Orta Avrupa’yı geçerek Venedik’e vardılar. Önce karadan İstanbul’a gitmeyi düşündüler. Yanlarına elçinin katacağı yeniçeri ile yolculuğun geri kalan kısmının rahat geçeceğini düşünüyorlardı. Fakat Eğri seferi dolayısiyle kara yolunun emin olmadığını öğrendiler. Denizden gitmeyi düşündüler; fakat üç aydan evvel yola çıkacak gemi yok dendi. Moryson ancak dönüşte öğrendi ki Venedik’ten Zanta’ya gemiyle gidip oradan Mora’ya geçerek İngiliz konsolosunun vereceği bir yeniçeriyle Atina’ya gitmek, oradan da tekrar bir gemiye binip İstanbul’a varmak mümkünmüş. İki kardeşle Venedik’te tanıştıkları beş Kudüs yolcusu dördüncü yolu seçtiler : denizden doğru Kıbrıs’a gittiler. Oradan İskenderun’a geçip kara yoluyla Halep üzerinden Filistin’e gidebilirlerdi; ama yoldaşlarından ayrılmamak için Kıbrıs’tan Yafa’ya geçtiler. Türkleri hiç sevmediğini tekrar tekrar belli eden Moryson”sözü geçen yeniçeriler günde sekiz akçeye tutuluyordu,” diyor. “Bu muhafızlık vazifesini bir elçiden yahut tanınmış bir hıristiyandan alacak olursa insana gündeliğinden fazla para kazandırır : masraflarını idare eder, Türklerin hıristiyanlara yaptıkları üzere yok yere elinden para alınmasına meydan vermez, onu cebirden korur,,( c. 1, s. 446). Daha sonra Kudüs’te katolik papasların her vesileyle kendilerinden para aldıklarından bahsederken de “önce İstanbul’a yahut Halep’e giderek kendimize bir yeniçeri rehper tutmadığımıza hata ettik,, der (c. 11, s. 38). Türkiye’de silah taşımak yasak olduğu için kılıçlarını Venedik’te bıraktılar. Zaten Türklere karşı silah kullanamazlardı. “Türkiye’de herkes kendi memleketinin elbisesini giyebilir. Bununla beraber Avrupa elbiselerinden, hele kısa üstlüklerden hiç hoşlanmıyorlar,, diyor (c. 1, s. 449). Onun için iki kardeş kaba kumaştan uzun etekli üstlükler edindiler. Yeşil bir şey giyilmemesi lazım geldiğini Moryson ancak İstanbul’da öğrendi : “Birkaç gün önce İstanbul’da bir şeyden haberi olmayan zavallı bir hıristiyan, yeşil bir çift ayakkabı bağı kullandı diye, sopayla dayak yemiş, az kalsın öldürülüyormuş,, der (c. J, s. 451). Venedik’ten 21 nisan 1596’da çıktılar ; Kıbrıs’ta gemi değiştirdikten sonra 31 mayısta Yafa’ya vardılar. Moryson Kudüs’ü etraflı bir şekilde tasvir ediyor. İtalyan papasların para – canlılığından bilhassa şikayetçidir. Onları Kıbrıs’tan getiren yelkenli Yafa’da beklemişti ; dönüşlerinde alıp Trablus’a götürdü. Kaptanın parası Kıbrıs’ta bir İtalyan tacire bırakılmıştı ; adam yolculardan mektup götürmedikçe parasını alamazdı. Bunun için sözünü tuttu : hem Yafa’da onları bekledi, hem yolda hepsine iyi muamele etti. Trablus’tan, Moryson’un Muccaro dediği, bir mekkareci yedeğinde iki kardeş Halep’e gittiler. “Bu şehirde büyük faaliyet var,, diyor. “Bütün Asya ve şark adalarının mahsulleri buraya, yahut Mısır’da Kahire’ye getiriliyor. Portekizliler Hindistan yolunu bulmadan önce bütün o mallar bu iki şehirden tedarik edilirdi. Eskiden bu ticaret Venedik ile diğer birkaç İtalyan şehrinin inhisarındaydı. Fakat bir zaman sonra Portekizliler Hindistan ile ticarete girişerek bu malları ve türlü türlü mahsulleri, istedikleri fiata Avrupa’ya sevke başladılar. Böylece İtalyanların elinden ticaretlerinin çoğunu aldılar. Daha sonra Fransa kıralı padişahla anlaşınca Marsilya da bu ticarete ortak oldu. Zamanımızda, kıraliçe Elizabeth’in idaresinde, Venedikli ve Fransız tacirlerin çok direnmesine rağmen, İngilizler de aynı imtiyazı elde ettiler. Londra’daki Türkiye Kumpanyası bir ara bütün kumpanyaların eskisiydi. Sessiz sedasız, bu ticaretin getirdiği emniyet ve kazancın zevkini çıkarıyordu,, ( c. Il, s. 60). Yolcular Halep’te çok kalmadılar. Hem iki kardeş de hastalanmışlardı ; paraları, yolculuk tamamlanmadan tükenecek diye de korkuyorlardı. Sekiz gün daha beklemiş olsalardı hazineyi İstanbul’a götüren muhafız kuvvete katılabilir, böylece yolu hem emniyetle hem de 30 gün yerine 16 günde alabilirlerdi. Fakat acele ettikleri için İngiliz konsolosunun hazırlattığı bir kervana katıldılar. Bu türlü yolculuk onlar için çok yorucu oldu. Çünki kervan gün sıcağında konaklayıp gece yol alıyordu. Halbuki iki kardeş gece uyanık kalmaya alışık değillerdi ; gündüz sıcakta da uyuyamıyorlardı. Moryson, “Uykusuzluktan ve aşırı sıcaktan öyle rahatsızdım ki deli olmaktan korkuyordum ; bu halde hasta kardeşimin ne olacağı kestirilebilir,, der. Antakya’da hasta ağırlaştı. Fakat kervanı kaçırmamak ve hiç olmazsa İskenderun’daki İngiliz tacirin evinde kalmak için tekrar yola çıktılar. Fakat daha fazla meşakkata dayanamayan kardeşi yolda dizanteriden öldü. Ölenin malıdır, imparatorluk topraklarında ölenin bütün malı ise padişahın hazinesine gider diyerek Türkler kervanı zaptettiler. İskenderun’daki mümessil bunun aksini ispat edinceye kadar epey zaman ve para harcadı. Moryson bu iş münasebetiyle uğradığı haşin muamelelerden acı acı bahsediyor. İskenderun için, öbür seyyahlar gibi, o da “fakir bir köy,, diyor. “Meşhur Halep şehrinin başka limanı olmadığı için tacirler mallarını buraya getiriyorlar, fakat kendileri hemen Halep’e dönüyorlar. Burada mümkün olduğu kadar az kalıyorlar, mallarının naklini her millet burada daimi oturan memuruna bırakıyor. İskenderun’da kalmayışlarının sebebi, havasının sıhate çok fena oluşudur,, (c. Il, s. 69). Dağların güneşi tuttuğunu, etrafın da bataklık olduğunu ilave ediyor. Moryson burada hasta düştü ; uzun zaman iyi olamayınca hava değiştirmek üzere Girit’e gitti. Geminin Marsilyalı kaptanı onu Kandiye’ye götüreceğine, karaya ilk değdikleri ıssız bir kıyıda bırakıverdi. Moryson, kendi de uşağı da hasta bulunduğu için, büyük zahmetlerle bir dağ manastırına sığındı. Manastırda kendisine iyi muamele ettilerse de hemen tecrit ettiler. Moryson, bu münasebetle, Venediklilerin sıhhat kontrolü hususundaki sıkılıklarını belirtir. Bu husus diğer seyyahların da gözüne çarpmıştır. Venedik idaresindeki bütün mühim şehirlerde bir sıhat dairesi ve şehrin hemen dışında bir lazaretto vardı. Dışardan gelen bütün yolcular, tacirler ve malları önce buraya konurdu. Burada her türlü rahatları temin edilir, yalnız başkalariyle konuşup temas etmeleri yasak edilirdi. Quarantana denen bu muamele kırk gün sürerdi. Bu arada sıhhat memurları yolcuları dikkatle sorgudan geçirir, hastalıklı bir yerden gelip gelmediklerini tahkik ederlerdi. Bir tehlike görmezlerse la prattica denen konuşma müsaadesini verir, yolcuları serbes bırakırlardı. Bundan başka, İtalya’da karadan seyahat edenler baletino denen bir sıhhat kağıdı göstermeye mecburdular. Moryson, Venediklilerin hatta veba salgını olmadığı zamanlarda bile böyle sıkı davrandıklarına işaret ederek “bunun sebebi nedir bilmem,, diyor ; “İstanbul şehri vebadan hemen hiç kurtulmadığı, gemilerin çoğu da oradan geldiği için olabilir. Yahut belki bu adetin ardında ticarete veya devlete hizmet etmek endişesi gizlidir,, (c. 11, 75). Moryson bu tereddüdünde haksız değildi; Kandiye’ye vardığı zaman memurlar, elinde İskenderun’daki Venedik elçisinden alınma bir sıhhat kağıdı bulunuşuna bakmadılar. “Hastalığımızın salgın hastalıklardan olmadığını bilmiyor değillerdi. Yine de (sonradan anladığıma göre) tüccarız ve kıymetli mücevherlerimiz vardır zannedip bizi lazaretto’ya yolladılar. Orada, usulleri üzere, hafiyeleri vasıtasiyle vaziyetimizi araştırıp mücevherlerimizi ele geçirmek ümidi olmadığını anlayınca… serbesçe şehre girmemize ve istediğimiz yere gitmemize izin verdiler,, (c. II, s. 80-81). Moryson Kandiye’de iki üç hafta kadar kaldıktan sonra bir Rum gemisiyle İstanbul’a gitmek üzere yola çıktı. Seyahatnamesinde bu yolculuğu ve uğradıkları adalar hakkında yine etraflı ve faydalı malumat verir. “Buraya [Çanakkale’ye] gelince Rum gemiciler, yolculuk selametle geçti diye, gemideki bütün tacir ve yolculardan birer hediye istemek adetindedirler,, diyor. ‘”İnanmadım ama dendiğine göre, hediye vermeyen çıkarsa ayağından iple bağlayıp, bu adete uymaya razı oluncaya kadar, direğin tepesinde asılı tutarlarmış,, ( c. II, s. 87). İstanbul’a gelince İngiliz elçisi Edward Barton yanına bir yeniçeri verdi. Moryson bu muhafızla bir gün şehir içindeki görülecek yerleri gezdi ; bir gün de etrafını dolaştı. Şehir için, “bugün etraftaki Rumlarca Stimboli, Türklerce de Stambolda olarak anılıyor,, diyor (c. II, s. 97). Şehrin etrafını görmek için, önce bir piremeyle kırk akçeye Topane’den Yedikule’ye gittiler. Oradan surları takiben • yürüdüler. Haliç’e varınca tekrar kayığa binerek Topane’ye geldiler. Dönüşte Moryson yeniçeriye elli akçe verdi (c. II, s. 101-102). Şehir ve civarının kabataslak bir planım çizdikten sonra oldukça tafsilatla gördüklerini tasvir ediyor. Bu arada Ayasofya’ya da girmiş. “Çatısı nefis resimlerle süslü, bu resimler İtalyanların alla Mosaica dedikleri usulle yapılmış, döğme maden işi gibi parlıyor. :Fakat zamanla iyice eskimişler, bazı kısımları silinmiş,, diyor ( c. II, s. 94). Bundan da bir kere daha anlaşılıyor ki Ayasofya mozaiklerinin üstü on altıncı asır sonunda henüz sıvanmış değildi. Diğer seyyahlar gibi Moryson da Yedikule’nin hem hazine hem hapisane olarak kullanıldığına işaret ettikten sonra “herkesçe hazinenin orada saklı olduğu söyleniyor ama,” diyor, “padişah oraya çok seyrek gidiyor. Hazine neredeyse düşünce de oradadır sözünün doğruluğuna bakılırsa bence çok muhtemeldir ki (tecrübeli kimselerden de duyduğum gibi) hazinenin büyük kısmı sarayda, padişahın divanının bulunduğu yerde olsun,, (c. II, s. 96). Moryson İstanbul’dan 1597 şubatının son günü ayrıldı. Gemi kendisini almadan yola çıktığı için ardından kayıkla seyirterek Çanakkale’de ona yetişti. İstanbul’dan gelen gemiler, mahpus yahut köle kaçırmaları ihtimaline karşı Çanakkale’ de üç gün durdurulur ve gümrük muayenesinden geçirilirdi. Muayenesiz ve padişahtan izinsiz hiç bir gemiyi geçirmemek İstanbul’da Rumeli ve Anadolu hisarlarının, Çanakkale’de de eski Sestos ve Abydos hisarlarının vazifesiydi. Venedikli gemi işte bu muayene için bekliyordu. Moryson uşağıyla ona bindi. Ege, Adriatik adalarına ve Ragoza’ya uğrayarak nisan sonunda Venedik’e geldiler. Geminin seyri ağırlaştığı için son bir günlük yolculuğu kayıkla bitirdiler. İtalya ve Almanya’yı atla geçtiler. Bir İngiliz gemisi de Şimal denizinden onları 6 temmuzda İngiltere’ye ulaştırdı. Bu yolculuğun masrafı : İngiltere’den Kudüs’e, Kudüs’ten Halep’e kadar iki kişi, (orada kardeşi öldüğü için) Halep’ten İstanbul’a ve İstanbul’dan İngiltere’ye kadar bir kişi olmak üzere 480 altın tuttu. Bu mikdar mutattan çokmuş; Moryson kendilerinin, hastalık vs. yüzünden fazla masraf ettiklerini söylüyor. Bundan sonra Moryson, doğduğu Lincoln eyaletine giderek iki yıl kadar kardeşleriyle oturdu. O esnada hatıralarını biraz düzene koydu. 1600 yılında, İrlanda isyanını bastırmaya memur edilen Lord Mountjoy hizmetine baş katip olarak girdi. İrlanda’da üç yıl kaldı. Efendisi isyanı bastırıp, ayaklananların elebaşısı Tyrone teslim olduktan sonra Londra’ya döndüler. Fakat Mountjoy İrlanda umumi valiliğinden ayrılmaymca Moryson da hizmetinde kaldı. Ancak 1606’da efendisi birden bire öldükten sonra Moryson yıllardır tasarladığı eseri yazmağa oturdu. Önce, gezip gördüğü on iki ülkenin tarihlerinin özünü çıkarmak işine girişti. Fakat üç yıl çalıştıktan sonra bu özlerin çok vakit aldığını, seyahatnamesinin başına konmak için çok uzun olduklarını görünce bunları bıraktı. 1609’dan itibaren asıl seyahatlerini yazmaya koyuldu. Kitabı üç kısım olacaktı. Birinci kısım hatıra şeklinde, gördüğü her ülkenin coğrafyasını, şehirlerini, abidelerini, kullanılan nakil vasıtalarını, günlük yiyecek ve yem masraflarını verecekti. İkinci kısım yine hatıra şeklinde, İrlanda isyanını anlatacaktı. Üçüncü kısım on iki ülkenin halkını, tarihini, teşkilatını ayrı ayrı başlıklar altında tetkik edecekti. Mevzuu bu kadar geniş ölçüde ele almak, önce Latince yazıp sonra İngilizceye çevirmek, masraf olmasın diye çoğu kısmını kendi temize çekmek ve bir kısmını “eli ağır,, uşağına yazdırmak çok vakit aldı. 1617 yılında basılan Itinerary, eserin ilk iki kısmı ile üçüncüsünün yarısından teşekkül etmektedir. Eserin geri kalan kısmı için “henüz tamamen bitmemiştir, şu mevzuları ele alacaktır,, diyerek bir fihrist veriyor. Yazmanın sonundaki damgaya bakılırsa 1626 yılında bu kısmın yazılması da bitmiş ; resmi makamlara gösterilerek basılma izni alınmıştı. Fakat tesadüfler bu asır başına kadar basılmasını geciktirdi. Vasiyetnamesinden anlaşıldığına göre Moryson 12 şubat 1630 tarihinde ölmüştür. Son kısmın yazması Oxford kolejlerinden Corpus Christi Kolejinin kütüpanesinde 94 numarada kayıtlıdır.
2 İlk defa olarak Sir William Foster 1931’de, eldeki yazma vesikalardan bir kısmını kullanarak Hakluyt Society için The Travels of ]ohn Sanderson in the Levant 1584-1602. With his Autobiography and Selections from his Correspondence adlı cildi neşretti.
3 Hakluyt Society için James Theodore Bent 1893’te bu metne “Diary,, adını vererek, (on yedinci asır sonunda İstanbul’da bulunan rahip Covel’e ait hatıralardan bazı seçmelerle birlikte) Early Voyages in the Levant adlı bir ciltte çıkardı.
4 Bu eserin, tam olmamak üzere, yeni baskısı 1907 yılında Glasgow Üniversitesi adına Glasgow’da dört cilt olarak çıkmıştır. Bu makalenin metnine işlenen bütün cilt ve sayfa numaraları seyahatname metinlerinin bu sayılan baskılarına aittir.
5 İngiliz elçisi Barton’un Eğri seferini, o sırada elçilik katibi olarak yanında giden (daha sonra da elçi olan) Thomas Glover yazmıştır : Hakluyt Posthumus or Purchas His Pilgrimes, Contayning a History of the World in Sea Voyages and Lande Travells by Englismen and others Landon z625. (Yirmi ciltlik Glasgow 1905 baskısında) VIII, 304-320.
6 Sir William Foster neşrettiği cilde bu risaleyi almıştır (s. 65-82).
7 On beş sene sonra da Fynes Moryson İskenderiye ile Kahire arasında aynı şekilde haberleşildiğini tespit etmiştir: An Itinerary, II, 52.
8 Dallam “dagger,, demiyor, “scimitar,, diyor.
9 Kolej müsaadeyi tekrar tekrar uzatarak 1600 yılına kadar devam ettirmiştir.
O tarihte Moryson kendisi âzalıktan çekildi.
Kaynak: Belleten, Cilt: XV – Sayı: 58 – Yıl: 1951 Nisan