VII. KÜTÜPHANELER VE SÜRELİ YAYINLAR
Süreli yayınlar araştırmacılar için vazgeçilmez kaynaklardır. Çünkü bunlar genellikle en yeni ve en ayrıntılı bilgileri içerirler. Bu yayınların her sayısında birden fazla kişinin araştırma ve incelemeleri yer alır.
Bir süreli yayın(periodical) yılda birkaç kez ve düzenli aralıklarla çıkartılır. Bu yayınları günlük hayatta, “dergi”, “mecmua” ya da “periyodik olarak adlandırırız.
Bir de süreli olmayan yayınlar vardır. Bunlar yılda birden çok kez yayınlanırlar; ne var ki bunların yayınlanışı düzenli değildir, yani hangi aralıklarla çıkartılacakları ve yayımlarının ne zaman kesileceği belirlilik göstermez.
Bu iki grubun dışında bir de serials olarak adlandırılan, dilimizde ise “dergi”, “sürekli yayın” ya da “süreğen yayın” olarak adlandırılan; belirli alanlarda yayımlanan, düzenli veya düzensiz aralıklarla çıkartılan kaynaklar vardır. Örneğin bir istatistik örgütünün tarım, sanayi, fiyatlar gibi alanlarda zaman zaman yayınladığı istatistik bültenler buna örnektir.
Süreli yayınların kitaplara göre bazı özellikleri vardır. Bunlar genellikle sayılar halinde çıkartılırlar. Sayıların bir araya gelmesinden ciltler oluşur. Çoğu kütüphanelerde süreli yayınların son sayıları, ayrı bölümlerde ve özel raflarda sergilenir. Böylece okuyucu son çıkan dergideki yazıları daha kolay görebilir. Derginin o yıla ait önceki sayıları ise alt tarafta biriktirilir ve yıl sonunda sayılar tamamlandıktan sonra bunlar ciltlettirilerek kütüphanedeki yerlerine koyulurlar.
Süreli yayınların numaralandırma sistemleri farklılık gösterebilir. Bazı dergilerin ilk sayısında sayfa numarası 1 ile başlar ve bu numaralandırma onu izleyen sayılarda da devam eder. Bu durumda kaynak gösterilirken yalnızca o yılın cilt numarası ile kaynağın sayfa numarasını belirtmek yeterli olur. Bazılarında ise her sayının sayfa numarası tekrar 1 den başlatılır. Bu sistemde ise cilt numarası ile sayı numarası ve sayfa numaralarının gösterilmesi gerekir.
Günümüzde teknolojik gelişmeler karşısında periyodiklerin kütüphanelerde kitap yerine mikrofilm, mikro fiş veya bilgisayar disketi biçiminde saklanması yaygınlaşmaktadır.
Geleneksel olarak kütüphaneler süreli yayınlar için de kataloglama yaparlar. Ancak her sayı için bir katalog düzenleme olanağı bulunmadığı için tüm yayın adına tek bir kart çıkartılır. Bu kartta derginin yayına girdiği veya kütüphaneye getirtilmeye başlandığı tarih gösterilir. Doğaldır ki birçok sayı halinde çıkan bir yayın hakkında tüm bilgiler katalog fişi üzerinde gösterilemez. Bu yüzden süreli yayın izleme fişleri kullanılmıştır. Genellikle 16×26 cm. ebadında olan bu fişler üzerine, süreli yayının adı, niteliği, çıkış ve bitiş yılları, cilt ve sayı numaraları ile kütüphanede bulunan ve bulunmayan sayıları gibi bilgiler yazılır. Bilgisayara geçen kütüphanelerde ise bu bilgiler süreli yayın indekslerinden izlenebilmektedir.
IX. MAKALE İNDEKSLERİ VE ÖZEL KOLLEKSİYONLAR
Periyodik, derleme eser, seminer, kongre ve konferans tutanakları ve armağan kitap gibi çalışmalar içinde değişik konularda çok sayıda makale ve yazılar yayımlanır. Bu çalışmalar kütüphanelerde kataloglanır. Ayrıca çok sayıdaki dergi, derleme eser veya kongre tutanağı içindeki makale ve yazıları konuları ve yazarlarına göre indeksleyen çalışmalar da vardır. Makale indeksleri veya makale bibliyografyaları bu türden çalışmalardır.
İncelediği konuda böyle bir makaleler indeksinin bulunması, kuşkusuz araştırmacının işini büyük ölçüde kolaylaştırır. O nedenle çalışmanın sürdürüldüğü kütüphanelerde araştırma konusuyla ilgili özel bir koleksiyon bulunup bulunmadığını önceden öğrenmekte yarar vardır.
Kütüphaneler indeksledikleri bu makaleleri geleneksel olarak konularına ve yazarlarına göre sıralanmış olarak bültenler biçiminde yayınlarlar. Örnek olarak Türkiye’de milli kütüphane tarafından çıkartılan Türkiye makaleler bibliyografyasını belirtebiliriz.
X. REFERANS KİTAPLARI
Bilgisayara henüz geçmemiş kütüphanelerde fiş katalogları başvurulacak temel kaynak durumundadır. Bununla birlikte , araştırmacı bunların taşıdığı bazı sınırlandırmaların da farkında olmalıdır. Örneğin süreli yayınlarda yer alan yazı ve makaleler(ayrıntı girişlerine dayalı kataloglama hariç) kataloglarda yer almazlar. Bazı tip yayınlar işe hiç kataloglanmamış olabilirler; bazı resmi belgeler, istatistikler gibi.. araştırmacının, genellikle kütüphanenin değişik bölümlerinde sergilenen bu kaynaklar hakkında bilgi sahibi olması gerekebilir.
Fiş kataloğunda bulunmayan bilgilerin bir kısmı bibliyografyalar, makale indeksleri, rehber yayınlar ve özel kolleksiyonlar içinde yer almış olabilir. Başvuru kitapları niteliğinde olan bu gibi kaynaklar genellikle kütüphanelerin “referans” (müracaat” kitaplığı denen bölümlerinde hizmete sunulmuş olabilirler.
Referans kitaplığında ayrıca ansiklopedi, sözlük, gazete kolleksiyonu, yıllık, yasa ve yönetmeliklerle benzeri kaynaklar bulundurulmaktadır. Bu kısma konulan kaynaklar genellikle yalnız kütüphane için hizmete sunulur. Dışarıya verilmezler.
Referans kitaplığındaki kaynakları şu biçimde sırlayabiliriz:
A. BİBLİYOGRAFYALAR
1. Milli Bibliyografyalar
2. Özel Bibliyografyalar
(a) Konu Bibliyografyaları
(b) Şahıs Bibliyografyaları
(c) Üniversite ve Kurum Yayınları Bibliyografyası
(d) Bibliyografyaların Bibliyografyası
B. BASILI KÜTÜPHANE KATALOGLARI
C. SÜRELİ YAYIN İNDEKSLERİ
D. İSTATİSTİKLER
E. YASALAR
F. ANSİKLOPEDİLER VE SÖZLÜKLER
G. BİYOGRAFİ SÖZLÜKLERİ
H. TEZ VE SEMİNERLER
A. Bibliyografyalar
Bir ülkede belirli bir süre içerisinde çıkan basılı eserlerin tümünü kapsamak üzere yayımlanan kitaplardır. Genel (milli) ve özel bibliyografyalar diye gruplandırılabilirler
1. Milli Bibliyografyalar
Konu ayrımı yapmaksızın ülkede yayınlanan eserlerin tümünü kapsama amacındadır.
Dünyada yayınlanan belli başlı bibliyografyalara örnek vermemiz gerekirse;
Bibliographie de la france, 1811- Fransız milli bibliyografyası
The British Naitonal Bibliography, 1950- Resmi İngiliz bibliyografyası
Amerika’da yayınlanan bibliyografyalar daha çok ticari amaçlarla özel yayınevleri tarafından çıkartılmaktadır. Bunlardan bazıları:
– Books in Print
– Cumulative Book Index
– American Books Publishing Index
Ülkemizde yer alan bazı genel bibliyografyalar ise şunlardır:
Türkiye Bibliyografyası: Devletin resmi bibliyografyasıdır. 1928 yılında yayına başlamıştır. Milli kütüphane tarafından aylık olarak yayınlanır. Yayınlar anglo-amerikan kataloglama kurallarına ve dewey onlu tasnif sistemine göre sınıflandırılmaktadır.
Basma yazı ve resimleri derleme kanunu uyarınca türkiyede çıkartılan tüm yayınların birkaç nüshasının milli kütüphaneye gönderilmesi gerekir. Bu şekilde toplanan yayınlar milli kütüphane dışında Ankara il halk kütüphanesi İstanbul üniversitesi merkez kütüphanesi Beyazıt devlet kütüphanesi ve İzmir milli kütüphanesinde okuyucu hizmetine sunulur.
Kitap Kataloğu: Türkiye yayıncılar birliği tarafından yıllık olarak çıkartılır. Books In Print türü yayınların Türkiye’deki karşılığıdır.
Türkiye Makaleler Bibliyografyası: Türkiye’de yayınlanmış ve milli kütüphaneye gönderilen bilimsel ya da kültürel ağırlıklı dergilerden seçilen makaleleri kapsar. Aylık olarak yayınlanır ve dewey onlu sınıflama sistemine göredir.
T.C. Devlet yayınları Bibliyografyası: Kamu kuruluşlarının çıkarttığı resmi yayınların açıklamalı bir listesidir. 3 aylık olarak çıkartılmaktadır.
Yeni yayınlar dergisi: yeni çıkan yayınları duyurur 1956 da yayına başlamıştır. 6 ayda bir çıkar.
Kitap Dergisi: Bazı günlük gazeteler tarafından çıkartılan kitap dergilerinde yeni yayınlar tanıtılır. (Cumhuriyet Kitap Dergisi)
Ankara ve İstanbul Süreli Yayınlar Kataloğu: Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu, dokümantasyon merkezi tarafından çıkarılır. Ankara ve İstanbul kütüphanelerine gelen süreli ayınlar yer alır ve bunların hangi sayılarının hangi kütüphanelerde bulunduğu ya da eksik olduğu gösterilir.
TÜRDOK, türkiyede araştırma yapanlara büyük kolaylıklar sağlar. Örneğin internete ulaşma olanağı bulunmayanlar için araştırmacının istediği konularda bibliyografya taraması yapar yurt içinde veya yurt dışında olsun istenen makaleleri sağlayarak araştırıcıya gönderir. Ayrıca bilgisayar ağları kanalıyla yurtdışındaki kütüphanelerden doğrudan kaynak araştırması yapma olanağı sağlamaktadır.
2.ÖZEL BİBLİYOGRAFYALAR
Özel bibliyografyalar belirli konu, yazar ve kurumlara göre hazırlanmışlardır. Araştırma yapılan konuda böyle özel bir uzmanlık bibliyografyasının bulunması büyük kolaylık sağlar.
Özel bibliyografyaların türleri şunlardır:
(a)Konu Bibliyografyaları
Belirli konulara göre, örneğin sosyal bilimler alanında hazırlanan bibliyografyalardır. (Sf.79)
(b)Şahıs Bibliyografyaları
Bir yazarın tüm çalışmalarını tanıtmak amacıyla hazırlanırlar.(Sf.80)
(c)Üniversite ve Kurum Yayınları Bibliyografyası
Çeşitli üniversite, fakülte ve yüksek okulların, belirli dönemlerde yaptıkları yayınların tümünü göstermek üzere hazırlanan özel bibliyografyalardır.(Sf.80)
(d)Bibliyografyaların Bibliyografyası:
Belirli dönemlerde yayımlanan bibliyografyaları göstermek üzere hazırlanan çalışmalardır. Genel ve özel konulu bibliyografyaların tümünü içerirler.
B.BASILI KÜTÜHANE KATALOGLARI
Kütüphane fiş kataloglarının kitap halinde yayımlanmış şekilleridir. Geleneksel yöntemle yürütülen kütüphane taramalarında araştırmacıya büyük kolaylıklar sağlar.
C.SÜRELİ YAYIN İNDEKSLERİ
Makaleler belirli konulardaki en son bilgileri içerirler, o bakımdan da bilimsel araştırmalarda vazgeçilmez kaynaklardır. Aranan makalelerin bulunabilmesi için dergi, magazin, gazete ve benzeri kaynakların teker teker aranması çok zaman alabilir.
Çok sayıda periyodikte çıkan yazıları konu, başlık ve yazarlarına göre toplayan makale indeksleri vardır. Makale indekslerinin bir kısmı bir defalık çalışmalardır. Diğer bir kısmı sürekli yayınlar niteliğindedir. Makale indeksleri ayrıca CD-ROM biçiminde düzenlenmiş olabilecekleri gibi İnternet üzerinden erişilmek üzere web sitelerine de konulmuş olabilirler.
D.İSTATİSTİKLER
Ekonomik ve sosyal hayatla ilgili olarak yayımlanan istatistikler, araştırmada en temel kaynaklardan birisidir.
Ülkemizde istatistiksel bilgi toplayıp yayınlamakla görevli olan kuruluş DİE’dir. DİE hemen her konuda istatistik toplayıp yayınlar. Yayınladığı istatistikler aylık ve yıllık olabileceği gibi belirli veya belirsiz aralıklarla yapılan anket, sayım ve seçim sonuçları ile ilgili olabilir.
Bunun dışında istatistik bilgi yayınlayan çeşitli resmi veya özel kuruluşlar vardır. Bunlardan bazıları; Dış Ticaret Müsteşarlığı, DPT, Merkez Bankası, ticaret ve sanayi odaları, çeşitli bankalar, birlik ve kooperatiflerdir.
Uluslararası ekonomik ve sosyal konularla ilgili olarak da BM, IMF, Dünya Bankası, OECD, WTO ve benzeri kuruluşlar oldukça kapsamlı istatistikler yayınlar.
Araştırmacının üzerinde çalıştığı konu ile ilgili, ulusal veya uluslar arası kuruluşun web sitesine girmesi, istatistik verilerin belirlenmesi açısından önemlidir.
E.YASALAR
Türkiye’de çıkan yasalar Resmi Gazete’de yayınlandıktan sonra yürürlüğe girer. Bununla birlikte yasaları ve bunlardaki değişiklikleri sürekli yayınlayan dergiler vardır.
Türkiye’de 1839 dan beri çıkan yasal mevzuat “Düstur” adı verilen bir belgeleri içinde toplanmaktadır. Düstur farklı dönemlere göre beş tertip’e ayrılmaktadır.
1.tertip 03 kasım 1839 13 Temmuz 1908
2.tertip 24 Temmuz 1908 4 Kasım 1922
3.tertip 23 Nisan 1920 26 Mayıs 1960
4.Tertip 27 Mayıs 1960 1 Kasım 1961
5.Tertip 01 Kasım 1961
Düsturdan ayrı olarak yasaların içinde yer aldığı Mer’i Kanunlar ve Sicilli Kavanini gibi özel yayınlar bulunmaktadır. TBMM deki görüşmeler ise tutanak dergisinde yayınlanır.
F.ANSİKLOPEDİLER VE SÖZLÜKLER
Konuyla ilgili olarak derli toplu bilgi veren kaynaklardır. Araştırmacı başlangıçta bir ansiklopedi makalesi bulup okumakla hem genel olarak konunun kapsamı, hem de kaynaklar hakkında bir fikir edinir.
Ansiklopediler genel veya özel konulara göre hazırlanmış olabilirler.
G.BİYOGRAFİ SÖZLÜKLERİ
Ulusal düzeyde veya dünyaca ünlü kişilerin yaşantı, sanat ve mesleki durumları konusunda bilgi veren kaynaklardır.
Aslında bu tür bilgiler ansiklopedi ve sözlüklerde de yer alabilir. Ancak, biyografi sözlükleri sırf bu amaç için düzenlenmiş olduklarından çok daha ayrıntılı olurlar.
H.TEZ VE SEMİNERLER
Seminer, yüksek lisans, ve doktora tezi gibi çalışmalar genellikle ilgili üniversite kütüphanelerinin referans bölümlerinde muhafaza edilir ve okuyucu hizmetine sunulur.
Araştırmacının incelediği konuya yakın bir alanda hazırlanmış ve çok eski tarihli olmayan bir tezi bulup gözden geçirmesi ona büyük yararlar sağlar. Böylece konunun ne gibi yönleri bulunduğunu, yapılan çalışmaların hangi doğrultuda yoğunlaştığını, ne tür bulgular ortaya atıldığını öğrenir ve başlıca kaynakların neler olduğunu öğrenir.
Türkiye’de yapılan doktora ve yüksek lisans tezlerinin duyurulması amacıyla YÖK tarafından çıkartılan tez kataloğu adlı bir yayın bulunmaktadır. Bu tez kataloğuna İnternet üzerinden adresinden ulaşmak da mümkündür.