... konulu sunumlar: "URQUHART YASASI. Urquhart Yasası bilimsel dergilerin “kütüphane ötesi kullanımı”nın (supralibrary use), bu dergilerin her kütüphanenin “kütüphane içi."— Sunum transkripti:
1
URQUHART YASASI
2
Urquhart Yasası bilimsel dergilerin “kütüphane ötesi kullanımı”nın (supralibrary use), bu dergilerin her kütüphanenin “kütüphane içi kullanım”larına (intralibrary use) çok benzediğini, bu nedenle hem kütüphane ötesi kullanımın hem de kütüphane içi kullanımın “toplam” kütüphane kullanımının bileşenleri olduğunu ifade etmektedir (Bensman, 2005a, s. 200).
3
“Kütüphane içi kullanım” bir kütüphanedeki materyallerin tüm kullanıcılar tarafından kullanılması olarak tanımlanır. “Kütüphane ötesi kullanım” ise bir kütüphanenin kendi koleksiyonunda olmayan ve fakat belge sağlama ya da kütüphanelerarası ödünç verme aracılığıyla başka kütüphanelerden sağladığı materyallerin kullanımı olarak tanımlanmaktadır (Bensman, 2005b, s. 35).
4
Urquhart Yasasına göre bir kütüphanede olmayan bir bilimsel derginin kütüphane ötesi kullanımı, bir kütüphane sisteminde (örneğin konsorsiyum) o dergiye sahip olan kütüphanelerin sayısıyla pozitif yönde ilişkilidir.
5
Başka bir deyişle, bir dergi bu dergiye sahip olan kütüphanelerde ne kadar yoğun olarak kullanılırsa (kütüphane içi kullanım), bu dergiye sahip olmayan kütüphaneler tarafından da aynı yoğunlukta kullanılır (kütüphane ötesi kullanım).
6
Bilimsel bir derginin o dergiye sahip olmayan kütüphaneler tarafından kütüphane ötesi kullanımı, bir sistemde o derginin toplam kullanım değerini belirtir. Bu nedenle aynı zamanda o derginin sisteme dahil kütüphanelerdeki kütüphane içi kullanımının bir göstergesidir (Bensman, 2005a, s. 209- 210).
7
Urquhart Yasası da Bradford Yasası gibi bilimsel dergilerin kullanım verilerinin analizinde ve koleksiyon yönetiminde başvurulabilecek önemli bibliyometrik bir yasadır. Bu Yasalar, bir koleksiyondaki kullanımın az sayıda dergi üzerinde yoğunlaştığını ve “çekirdek dergilerin” ihtiyacın önemli bir kısmını karşıladığını, dergilerin büyük bir kısmının ise ya hiç kullanılmadığını ya da düşük oranda kullanıldığını göstermektedir.
8
Belge sağlama hizmeti veren kuruluşlarda sık kullanılan dergiler o dergiye sahip olan diğer kütüphanelerde de sık kullanılmaktadır. Kullanımla ilgili çalışmalar kütüphanelerin kendileri için en uygun koleksiyonu belirlemelerine ve koleksiyon yönetimi politikalarını oluşturmalarına yardımcı olmakta ve başarı oranını artırmaktadır.
9
Urquhart Yasasına göre, bir derginin kütüphane ötesi kullanımı, bu dergilerin sisteme dahil olan kütüphanelerin her birindeki kütüphane içi kullanımına benzer ve genellikle kullanım az sayıdaki çekirdek dergi üzerinde yoğunlaşır. Belirli bir dergiye sahip olmayan bir kütüphanede o dergiye yapılan istekler, o dergiye sahip olan diğer kütüphanelerdeki kütüphane içi kullanım değerlerinin bir göstergesi olarak yorumlanmaktadır.
10
Gerçekten de kütüphane ötesi kullanımı yüksek olan bir derginin kütüphane içi kullanımı da yüksek midir?
11
Örneğin, ULAKBİM Belge Sağlama Hizmetleri Biriminden hiç istenmemiş ya da az sayıda istenmiş dergileri Türkiye’deki diğer üniversiteler koleksiyonlarında tutmaya devam etmeli midirler? Konsorsiyumlar aracılığıyla alınan elektronik dergi paketlerindeki dergilerin konsorsiyum üyeleri arasındaki kullanımları ne kadar birbirine benzemektedir ya da konsorsiyum aracılığıyla erişilen elektronik dergilerin kullanımları ulusal bir bilgi merkezi olan ULAKBİM’deki kullanımlarına ne kadar benzemektedir?
12
Dergi kullanımları açısından, bir derginin kütüphane ötesi kullanımı ile aynı derginin kütüphane içi kullanımı arasındaki ilişki araştırılmalıdır.
13
ULAKBİM’de kullanılan dergilerin kullanım sıklıkları bu dergilerin Türkiye’deki konsorsiyal toplam kullanım değerinin bir göstergesi olarak yorumlanabilir mi? Başka bir deyişle, ULAKBİM’de kullanılan dergilerin kullanım sıklıkları ile aynı dergilerin konsorsiyum kapsamında tüm Türkiye’deki kütüphanelerdeki kullanım sıklıkları arasında bir ilişki var mıdır?
14
Bu sorunun cevabını araştırmak için, ULAKBİM’de ve üniversitelerde kullanılan dergilerin Urquhart Yasasına uygunluğu test edilmiştir. Test için veri tabanlarındaki dergilerin üye kütüphanelerdeki kullanım sıklıklarına göre sırası ile ULAKBİM’deki kullanım sıklıklarına göre sırası arasındaki Spearman sıra korelasyon katsayıları ölçülmüştür.
15
ScienceDirect verilerinde üniversite ya da kurum bilgisi yer almadığı için aynı tarihlerde hem ULAKBİM’de kullanılan hem de veri tabanı aracılığıyla makale indirilen aynı dergilerin kullanım sıklıklarına göre sıraları arasındaki ilişki toplu bir şekilde test edilmiştir. SpringerLink ve Wiley InterScience verileri için, aynı tarihler için bu veri tabanı paketlerinde yer alan dergilerden ULAKBİM’de kullanılanlar belirlenmiş ve dergilere kullanım sıklıklarına göre sıra verilmiştir.
16
Daha sonra her üniversite için; üniversitede kullanılan dergilere kullanım sıklıklarına göre sıra verilmiş ve hem ilgili üniversitede hem de ULAKBİM’de kullanılan ortak dergiler belirlenmiştir. Son olarak, ortak dergilerin ULKABİM’deki kullanım sıklığına göre sırası ile üniversitedeki kullanım sıklığına göre sırası arasındaki ilişki her üniversite için Spearman sıra korelasyon katsayısı ile ölçülmüştür.
17
ScienceDirect
18
ULAKBİM’de kullanılan ScienceDirect dergilerinin kullanım sıklıklarının, ülkemizdeki üniversite kütüphanelerindeki kullanım sıklıklarına benzer olup olmadığı analiz edilmiştir. Aynı tarihleri kapsayacak şekilde, ülkemizdeki üniversite kütüphanelerinin makale indirdiği ScienceDirect dergilerinin kullanım sıklıklarına göre sıraları ile aynı dergilerin ULAKBİM’deki kullanım sıklıklarına göre sıraları arasındaki ilişki araştırılmıştır.
19
1 Haziran 2002 - 30 Haziran 2005 tarihleri arasında ScienceDirect veri tabanındaki 1864 farklı dergiden tüm Türkiye’de toplam 11.450.647 makale indirilmiştir. Bu dergilerin 1384’ü ULAKBİM’de 123.893 makale isteğini karşılamak için kullanılmıştır. 1 Haziran 2002 - 30 Haziran 2005 tarihleri arasında hem ULAKBİM’de kullanılan hem de ScienceDirect veri tabanı aracılığıyla makale indirilen ve aynı olan dergilerin kullanım sıklıklarına göre sıraları arasında ilişki vardır (Spearman’s = 0,489, N = 1384).
20
ULAKBİM, Elsevier Yayınevine ait satın aldığı dergilerin elektronik sürümlerinin tam metinlerini (ScienceDirect OnSite) kendi sunucuları üzerinden TÜBİTAK kullanıcılarının erişimine sunmaktadır. Bir önceki slaytda ScienceDirect veri tabanı ile ilgili değerlendirmelerimize ULAKBİM’in ScienceDirect OnSite kullanım istatistikleri dahil değildir.
21
Bu nedenle ULAKBİM hariç tüm Türkiye için ScienceDirect dergilerinin kullanım sıklıklarına göre sıralarıyla ULAKBİM’in kendi sunucusundan gelen ScienceDirect OnSite dergilerinin kullanım sıklıklarına göre sıraları arasındaki ilişki araştırılmıştır. 2002-2006 yılları arasında tüm Türkiye’de 1948 farklı ScienceDirect dergisinden 20.201.612 tam metin makale indirilmiştir. ULAKBİM’de ise 2115 farklı ScienceDirect dergisinden 483.140 makale indirilmiştir. Aynı dergilerin kullanım sıklıklarına göre sıraları arasında yüksek düzeyde bir ilişki vardır (Spearman’s = 0,833, N = 1702).
22
SpringerLink
23
SpringerLink dergilerinin ULAKBİM’deki kullanım sıklıklarına göre sıraları ile aynı dergilerin, aynı tarihlerde, üniversitelerdeki kullanım sıklıklarına göre sıraları arasındaki ilişki araştırılmıştır. Değerlendirmeler veri tabanına üye 60 üniversite için yapılmıştır.
24
ULAKBİM’de kullanılan SpringerLink dergilerinin kullanım sıklıklarına göre sıraları ile aynı dergilerin 36 üniversitedeki (%60) kullanım sıklıklarına göre sıraları arasında ilişki vardır ve Spearman sıra ilişki katsayıları ( ) 0,814 ile 0,230 arasında değişmektedir. Dergilerin kullanım sıklıklarıyla ilgili olarak, üniversitelerin yarıdan fazlası ile ULAKBİM arasında ilişki vardır.
25
26
Wiley InterScience
27
Wiley InterScience veri tabanı dergilerinin üye 28 üniversitedeki kullanım sıklıklarına göre sıraları ile aynı dergilerin, aynı tarihlerde ULAKBİM’deki kullanım sıklıklarına göre sıraları arasındaki ilişki araştırılmıştır.
28
ULAKBİM’de kullanılan Wiley InterScience dergilerinin kullanım sıklıklarına göre sıraları ile aynı dergilerin 17 (%61) üniversitedeki kullanım sıklıklarına göre sıraları arasında ilişki vardır ve ilişki katsayıları ( ) 0,664 ile 0,354 arasında değişmektedir. ULAKBİM’de kullanılan Wiley InterScience veri tabanı dergilerinin kullanımı, üye üniversitelerin yarıdan fazlasında benzerlik göstermektedir.
29
Dergilerin, ULAKBİM’deki kullanımı, üniversitelerdeki kullanımını yansıtmaktadır ve tüm Türkiye için toplam kullanımın bir göstergesidir. ULAKBİM’le aralarında ilişki çıkmayan üniversiteler için bir genelleme yapmak mümkün değildir. Üniversiteler arasında vakıf üniversiteleri olduğu kadar devlet üniversiteleri de ya da yeni kurulmuş küçük üniversiteler olduğu kadar nispeten büyük ya da eski üniversiteler de yer almaktadır.
30
31
Bu araştırmada Türkiye’de ilk defa dergilerin “kütüphane ötesi kullanım”larının, bu dergilerin “kütüphane içi kullanım”larına benzer olduğunu ve kütüphane ötesi ve kütüphane içi kullanımın “toplam” kütüphane kullanımının bileşenleri olduğunu ifade eden Urquhart Yasası test edilmiş ve doğrulanmıştır. Literatürde Yasanın geçerliliği ile ilgili yapılmış araştırma sayısı oldukça azdır.
32
Öte yandan, Elsevier ScienceDirect, SpringerLink ve Wiley InterScience elektronik dergi paketlerindeki dergilerin ULAKBİM’deki yerel kullanımlarıyla ülkemizdeki konsorsiyum üyesi bütün kütüphanelerin kullanımlarının karşılaştırıldığı bu çalışma, bilindiği kadarıyla, elektronik dergilerin konsorsiyal kullanımının Urquhart Yasasına uyduğunun saptandığı ilk çalışmadır. Bu nedenle araştırmadan elde edilen sonuçlar hem ülkemizde bu konuda ve bu ölçekte yapılmış ilk çalışma hem de Urquhart Yasasının ulusal elektronik dergi kullanım verileri üzerinde test edildiği büyük ölçekli ilk çalışma olması nedeniyle önem taşımaktadır.
33
ScienceDirect, SpringerLink ve Wiley InterScience veri tabanlarındaki dergilerin üniversitelerdeki kullanım sıklıkları ile aynı dergilerin ULAKBİM’deki kullanım sıklıkları arasında ilişki bulunmuştur. Ayrıca ULAKBİM hariç tüm Türkiye’nin ScienceDirect dergileri kullanım sıklıkları ile ULAKBİM’in kendi sunucularından gelen ScienceDirect OnSite dergileri kullanım sıklıkları arasında yüksek düzeyde bir ilişki bulunmuştur.
34
Türkiye’deki toplam kullanımın yarıdan fazlasını karşılayan ScienceDirect dergileri ile SpringerLink ve Wiley InterScience dergilerinin ülke genelindeki kullanımı ile ULAKBİM’deki kullanımları arasındaki ilişkiler dergilerin ULAKBİM’deki kullanım sıklıklarının tüm Türkiye’deki kullanım sıklıklarına benzer olduğunu ve değerlendirme sonuçlarımızın Urquhart Yasasına uygun olduğunu göstermektedir.
35
Üniversitelerin kullanım istatistikleriyle ULAKBİM’in yerel kullanım istatistikleri arasında gözlenen anlamlı ilişkilerin sadece veri tabanı bazında değil dergi bazında da değerlendirilmesi gerekmektedir. Dergilerin üniversitelerdeki kullanımı yerel kullanımın, ULAKBİM’deki kullanımı ise genel kullanımın bir göstergesidir. Çalışmadan çıkan sonuçlara göre bu iki tür kullanım birbiriyle doğru orantılıdır ve toplam kullanımın bir göstergesidir.
36
Birçok üniversitenin dergi kullanım sıklıkları ile aynı dergilerin ULAKBİM’deki kullanım sıklıkları arasında ilişki vardır. İlişki çıkmayan üniversiteler içinse yeni kurulmuş, vakıf ya da devlet üniversitesi gibi genellemeler yapmak mümkün değildir. Aralarında yeni kurulmuş, indirdikleri makale sayısı oldukça düşük üniversiteler olduğu kadar, indirilen makale sayısı açısından ilk sıralarda yer alan Türkiye’nin büyük ve saygın üniversiteleri de yer almaktadır.
37
ULAKBİM’in zengin süreli yayınlar koleksiyonuna sahip ulusal bir bilgi merkezi olduğu ve Türkiye’nin her yerinden kullanıcılara belge sağlama hizmeti sunduğu göz önünde bulundurulursa, dergilerin ULAKBİM’deki kullanımının aslında Türkiye genelindeki kullanımının bir göstergesi olduğunu söylemek yanlış olmaz. Nitekim bu çalışmadan elde edilen sonuçlar da bu genellemeyi doğrulamaktadır.