Augustine, verisinin kaynagini bir sonraki gün belirledi: “Bu, en azindan bana anlatilandi, ve ben buna inandim çünkü bu diger bebeklerin yaptigidir. Aslinda, daha sonra ne yaptigimi hatirlamiyorum” (St. Augustine, 1991, p.8)
Augustine’in tanimlamasi, bebeklik amnezisini (infantile amnesia) ortaya koyar, bebeklik amnezisi kisinin kendi bebekliginin hafizasinin kaybidir, bu, en azindan birkaç bin yildir kabul edilen bir gerçektir. Kisinin hayatindaki 3 ya da 4 yaslardan önceki olaylar açikça isimlendirilemez, tutarli hikayesel bir yapi olarak organize edilemez ve kisiye kayip olarak görülür (Rubin, 2000). Bebeklik amnezisi, otobiyografik hafizanin baslangiciyla (yasamin 3. Yili dolaylarinda) açiklanir (Fivush, 1994; Harley & Reese, 1999). Bu görüse göre, çocuklar, kendilerini ayni dil toplulugunun üyelerine ifade etmek ve böylece kendilerini hatirlamak için; klasik ve sembolik dili kazanmis olmalidirlar.
Bu kisimda, çocuklarin ve yetiskinlerin aslinda hayatlarinin ilk birkaç yillarinin bazi yönlerini hatirlayabileceklerini öneren arastirmalari ele alacagim. Bu arastirmalar, bebek ve yetiskin hafizasi, bebegin nörodavranissal gelisimi, baglanmanin isleyen modelleri, erken çocukluk döneminin travmalarinin yeniden toplanmasi ve yetiskinlerle çocuklarin klinik çalismalariyla alakalidir. Tipik olarak örtük (implicit) ve açik (explicit) bellek arasindaki ayrima ek olarak, üçüncü tip bir bellegin oldugunu öneriyorum. Buna, katilimci bellek (participatory memory) dedim, katilimci bellek, geçmisi yeniden yasamak ve tekrar yürürlüge koymaktir. Bu, hem güncel bebek bellegini hem de çocuk ve yetiskinlikteki bebeklik anilarini açiklamaya yardimci olabilir. Bireylerin bebekligin katilimci bellegine ulasabildikleri bazi durumlari tarif ettim. Bunun, bilinçli ve bilinç disi süreçlerin birbirine baglanmasinda gerekli bir yol oldugunu ve erken çocukluktaki travmalarin çözümlenmesinde hedeflenen terapötik süreçler için bir yol oldugunu savunuyorum. Yaziyi, bebeklik hatiralarina ulasmayla ilgili klinik etkileri ve arastirmalari ele alarak bitirdim.
Bellek Çesitleri
Bellek arastirmacilari 2 bellek sistemi tanimlar. Açik bellekte (explicit memories) (conceptual ve declarative bellek de denir) olayin tipi, zamani ve yeriyle ilgili belirli kategoriler vardir. Açik bellek, bir olayi geri çagirmaktir. Örtük bellek (procedural ve nondeclatative de denir), hatirlayanin geçmisindeki özel ve somut kisisel deneyimlerle ilgilidir (Tulving, 1983, p.1). Örtük bellek, kendiyle alakali, baglama özgü ve “somut”tur. Bu 2 tip bellegin beynin farkli hemisferlerindeki farkli sinirsel yapilarda yer aldigina inanilir (Schacter, 1992; Squire & Knowlton, 1995; Wheeler, Struss & Tulving, 1997).
Açik ve örtük bellek arasindaki farklar iki tip bilissel sistemi ayristirmak için genisletilebilir: mantiksal (rational) sistem ve deneysel (experiential) sistem. Mantiksal sistem analitiktir, bilinçli degerlendirme sürecini içerir, sembollerle sifrelenmistir ve bilinçli kontrol bölgesinde çalisir. Diger taraftan, deneysel sistem, duygusaldir, somuttur, pasif olarak deneyimlenir ve açik yargilar ve degerlendirmeler yerine geçmis deneyimlerin “titresimlerinden” etkilenir (Epstein, 1991). Bu William James’in tanimlamayla bilme-knowledge by description (explicit-açik) ve taniyarak/asinalikla bilme-knowledge by acquaintance (implicit-örtük)ayrimina benzerdir.
Örtük bellek yetenek ögrenmeyi, örnegin araba kullanmak ya da bir müzik aleti çalmak, açiklamak için kullanilir. Bu durumda, hafiza baglama özgüdür (direksiyona ya da piyanonun önüne oturmak) ve iç içe geçmistir, belirli duyumsal ve motor sistemlerin aktivasyonunu gerektirmektedir. Bu hafiza, bir arabayi kullanmakla ya da müzik icra etmekle “ilgili” hafiza degildir. Bunun yerine, hafiza performansin içinde olusmustur, ondan ayri degildir. Araba kullanmanin kavramsal (conceptual) hafizasi, koltuktaki deneyimdir, belirli bir hadiseyi tekrar düsünmektir. Kavramsal hafiza sözel anlatim gerektirir, sözel olmayan hareketleri gerektirmez. Fakat geçmisteki örtük hafizalar belli kaynak olay, zaman veya yerle ilgili degildir (Schacter, 1996). Hatirlanmasi gereken tüm bilginin “kafada” olmadigi konusunda, açik ve örtük bellek benzerlik göstermektedir (Fogel, 1993; Pasupathi, 2001). Görece baglamla alakali olmayan açik bellekle kiyaslandiginda, örtük bellek gerçeklesmek için belli bir baglam, o bellegin olusturan baglama benzer bir baglam gerektirir. Bu durumda, özne ve baglam arasindaki iliski yeniden kuruldugunda, hafiza spontan olarak ortaya çikar. Bazi örtük bellekler, sosyal iliskiseldir çünkü olusturulduklari ve hatiranin tekrarlandigi baglamlar kisilerarasi durumlardir. Bu sürece örtük iliskisel bilme denir (Beebe, 1998; Lyons-Ruth, 1998; Siegel, 2001).
Tüm açik bellekler aslinda iliskiseldir çünkü sosyal olarak paylasilmis kültürel egilimlerle (örnegin kelimeler, imajlar) gerçeklesirler. Bu, kisinin yalniz oldugu zamana olusan hafizalar için bile dogrudur çünkü tekil düsünme kültürel kelime ve imajlarla ayni formu alir (Fogel, 1993; Vygotsky, 1978). Açik bellekler, sosyal hikayelerde tekrar tekrar anlatilirlar. Kanitlar gösteriyor ki; insanlarin aklinda tuttugu açik hafizalar, diger insanlara anlatilanlardir (hafiza olusumunu ve gelisimini sosyal olarak yapmak) (Pasupathi, 2001).
Bebek bellegiyle ilgili arastirmalar gösteriyor ki, bebekler dogustan itibaren iliskisel hafizalarin örtük ve açik formlarina sahip. Örnegin, bebegin annesinin sesini ya da yüzünü anne herhangi bir davranis göstermiyorken tanimasi açik bellege isarettir (Howe, 2000). Diger taraftan, her iki bellek tipi de degisik gelisimsel seyre sahiptir. Örtük bellek, erken bebeklikte daha yaygin ve belirgindir. Açik bellek, artan bilissel sofistikelesmeyle, otobiyografik deneyimlerin dil araciligiyla digerleriyle paylasilmasiyla gelisir (Fivush, 1993; Howe & Courage, 1993; Lewis, 1991).
Sözel otobiyografik hafizanin altinda, kendiligin dil öncesi duyumunu içeren bir bellek vardir, bir “primer bilinç (primary consciousness)” ya da “ekolojik kendilik (ecological self) ya da “çekirdek kendilik (core self)”, bu duyumsamadan, hissetmeden ve hareket etmeden olusmustur (Damasio, 1999; Rochat, 1995; Stern, 1985). Bebeklerin davranissal ve nörofizyolojik gelisimini üzerine yapilan güncel arastirmalar gösteriyor ki, dogumdan önceki son zamanlardan itibaren, (bebekler kendilerini aynada tanimadan çok önce, bebeklerin beden durumlarina direkt baglantilari ve beden durumlariyla ilgili örtük hafizalari var. Bebekler ve dogum öncesi fetuslar kendi beden hareketlerini ve beden duyumlarini deneyimleyebilirler. Ayni zamanda, bedenin içsel durumunun sinirsel gözlemine de sahiptirler: bagirsak, mesane, kalp atimi, nefes ve psikofizyolojik iyilik haliyle alakali olan diger bedensel fonksiyonlar (Butterworth, 1995; Damasio, 1999; Fifer, Monk &Grose-Fifer, 2001; Rochat, 1995; Stern, 1985, 2000).
Bu kisimdan akilda kalmasi gereken, konusma öncesi periyoddan uzun süreli olarak tutulan ve sartlara bagli olarak birinden birine ulasilan bellek tipleri oldugudur. Ben ayrica 3. Tip bir bellegin oldugunu savunuyorum: Katilimci (participatory) bellek: Bu, örtük (bilinç disi) ve açik (bilinçli) deneyimlerin arasinda bir köprüdür ve bebeklik deneyimlerini otobiyografik kendilige katan birincil yollardan biri olabilir.
Düzenleyici bellek (regulatory memory) olarak örtük bellek (implicit memoy)
Örtük bellek öncelikle, düzenleyici, otomatiklesmis ve bilinç disidir (Bargh & Chartrand, 1999). Örtük bellek, uyaran bilinçdisi olarak degerlendirildiginde, yaklasildiginda ya da kaçildiginda, algi ve hareket arasinda aracilik yapma isinin çogunu yapar. Örtük bellek, uyumsal davranislarimizin çogunun düzenlemesi ve organizasyonu için zamani ve hesabi isletir.
Nörogelisimsel arastirmalardan elde edilen kanitlar gösteriyor ki; erken deneyimler, günlük olaylari halletme paternleri olusturmak için sinirsel yollari ve yapilari degistiriyor. Bu paternler öncelikli olarak duygusaldir (yani, fayda-zarara göre degerlendirmeler) ve bilinç öncesi seviyede davranisi düzenlemeye yarar, kisinin erken bebeklikte olusmaya baslayan “öncelikli” ve “çekirdek” kendiligidir (Damasio, 1999; Stern, 1985). Bebek deneyimlerinin çogu kisilerarasi iliskilerde meydana geldiginden, bebegin beyni özellikle yüzlere, seslere ve sosyal bilgiye ayarlanmistir. Sosyal etkilesimin çoklu, tekrarlayan deneyimleri nöromotor yollara gömülür, böylece örtük iliskisel bilme (implicit relational knowing), digerleriyle bir seylerin nasil yapilacagina dair örtük bellek olusur (Beebe, 1998; Lyons-Ruth, 1998; Siegel, 2001). Bebegin beyni deneyime bagimlidir ve (sosyal deneyim araciligiyla) sosyal çevreyi temel olarak tehdit edici ya da temel olarak arkadas canlisi olarak görmeyi ögrenir (Panksepp, 2001).
”Açik olarak” bebeklikte bize ne oldugunu hatirlamasak da, bize bakim veren kisiyle yasadigimiz deneyimlerin, örtük süreçlerimiz üzerinde güçlü ve sürekli bir etkisi var. Bu deneyimler… duygularimizi, davranislarimizi, algilarimizi ve kendimizle ve digerleriyle olan islerin mental modellerini içerir. Örtük bellekler dünyayla ilgili ögrenmelerimizin en erken formlarini tasir. Örtük bellekler, geçmis olaylarin kaynaklarina dair bir ipucu olmadan, direkt olarak bizim simdi-ve-burada deneyimlerimizi sekillendirir. “ (Siegel, 2001, p.74).
Düzenleyici örtük bellegin en belirgin organize edici faktörlerinden birisi, bebegin önemli digerleriyle olan duygularinin ve iliskilerinin tarihidir (Schore, 2001a, b). Bir grup baglanma teorisyeni, Bowlby’nin “içsel çalisma modelini (internal working model)” yeniden kavramsallastirmistir, buna göre önemli digerleriyle olan iletisim, düzenleyici örtük bellegin bir formudur. Bu bellek; bebeklikteki ve erken çocukluktaki baglanma figürleriyle yasanilan iliskideki ayrilma, tekrar bir araya gelme ve ortak ulasilabilirlik durumlarinin deneyimleriyle kazanilmistir.
Beynin deneyime bagimli olarak olgunlasmasi; kisinin, yalniz ya da kisilerarasi iliskilerdeki duygulari kontrol etme yeteneginin bilinçdisi ve sezgisel bir hissini olusturuyor. Güvenlik hissiyle, bebekler hem olumlu hem olumsuz duygularinin deneyimlerini düzenlemeye yatkindir çünkü bu duygularin sosyal iliskisel deneyimi etkili bir çözümleme tarihçesine sahiptir. Özellikle sag hemisfer, bireyin digerleriyle olan duygusal uyumunun bilinçdisi düzenlemesini saglar.
“Bu kapasite bilinçdisi ama etkili bir sekilde yüzleri, ses tonlarini ve böylece ötekinin amaçlarini okuma yetenegini içerir… digerlerinin durumlari empatik olarak hissetmek, duygusal durumlarla iletisim kurmak ve kisilerarasi duygusal etkilenmeleri düzenlemek ve böylece erken çocuklugun dolayli kisilerarasi stresörleriyle basa çikmak için.” (Schore, 2001a, p.45). Düzenleyici örtük bellegin bir örnegi, günlük bellegin en kapsamli olaylarindan birisi olabilir: Marchel Proust’un Geçmis Seyleri Hatirlamasi (Remembrance of Things Past) si. Kahraman, Swann, eski sevgilisi Odette’nin yeni sogukluguna tepki veriyor.
“Odette’nin Swann’a karsi takindigi farkli, rahatsiz edici, saygisiz bu tavir kuskusuz onun aci çekmesine neden oluyordu ama o ne kadar aci çektiginin farkinda degildi… Bu degisim, onun derin, gizli yarasiydi, günler, geceler boyu ona eziyet ediyordu. Ne zaman düsüncelerinin ona çok yakinlastigini hissetse, çok fazla aci çekmekten korktugu için onlari baska bir tarafa yönlendiriyordu. Kendine kisaca sunu söyleyebiliyordu: “Odette’nin beni daha çok sevdigi bir zaman vardi” ama bu zamanin tam olarak ne zaman oldugunu netlestiremiyordu” (Proust, 1981, p.350).
Düzenleyici örtük bellekler; tek bir olayin kayitlarindan degil de, tekrarlayan erken deneyimlerin birlesiminden olusuyor gibi görünüyor (Epstein, 1991; Stern, 1985). Bu genellemeler belli durumlarla belli sekillerde hareket etmek ve hissetmek için bilinçdisi bir yatkinlik olusturuyor. Bu hafizalar; daha duygu deneyimlenmeden önce duygusal tepkinin olasiligini degistirerek kendilik ve digeri arasindaki bagi düzenlemeye yariyor. Bunlar bilinçdisidir ve –normal sartlar altinda- açik erisime kapalidir.
Katilimci bellekler
Örtük bellek ve açik bellege ek olarak, bir tip bellek daha vardir. Bu, kisinin kendisiyle ilgili hatirlamasinin bilinçli deneyiminin içine girebilen bir bellek formudur(açik bellege benzer olarak), fakat bu bellek sözel ya da baglamsal degil davranissal ve duygusaldir(örtük bellege benzer olarak). Katilimci bellekler, henüz sözel ya da baglamsal anlatim olarak organize edilmemis kisisel olarak önemli deneyimlerin canli olarak tekrarlanmasidir. Katilimci bellekler suandaki bilinçli deneyimlerdir, geçmisteki bir deneyimle alakali degildir, yani geçmisteki deneyim bir imaj ya da duygusal öneminden ayrilmis bir konsept olarak gösterilmez. Bunun yerine, katilimci bellekler geçmis deneyimlerle birlikte olma ya da yeniden yasama seklinde duygusal olarak deneyimlenir. (Braten, 1998; Fogel, 1993, 2001; Heshusius, 1994). Katilimci bellegi deneyimlerken, kisi geçmis hakkinda düsünmez. Kisi direkt olarak, sanki o deneyim suan yasaniyormus gibi geçmisteki deneyime dahil olur.
Bu kismin devamindaki bölümlerde savunacagim sey sudur: Katilimci bellekler, bilinç disi örtük belleklerden çikar ve belirli sosyal iliskisel durumlarda (örnegin psikoterapi esnasinda) açik sözel belleklere çevrilebilirler. Bu süreçte, çocukluktaki çözülmemis ya da bilinçdisi travmalarin örtük bellekleri çözülebilir ve zamanla daha kompleks ve genisletilmis bir otobiyografik kendilik durumuna yeniden entegre olur.
Hamileligin son dönemindeki fetüslerin ve yenidoganlarin bazi ayni zamanli (yastas) bellekleri katilimcidir. Örnegin bellek çalismalarinin birinde, 3 aylik bebeklerin, yataklarinin üstüne asilmis bir nesneyi hareket ettirmek için bir seri bas çevirmeleri ve bacak hareketleri yaptigi düsünülmüstür. 2 aylik bebekler, nesneyi hareket ettirmek için ögrendikleri belirli hareketleri hatirlatici olmadan hatirlayabilirler. Fakat eger periyodik olarak hatirlaticilar verilirse, sinirsiz prosedür hatirlayabilirler.
Bu yüzden bebeklerin katilimci bellegi iç içe geçmistir çünkü bir prosedürü tekrarlarken ve muhtemelen yeniden deneyimlerken, bebeklerin onu hatirladigi söylenebilir (Fogel, 1993). Beden, baglama uygun olarak hareket eder, hatirlanan deneyimin dogrulamasina aktif olarak katilirlar.
“Bebegin öznel dünyasini anlama gayreti, öncelikli olarak içsel deneyimden binalar insa etmek gibi olan mental tasarimlara odaklanmistir. Bebegin bedenini anlamak, zorluklariyla ve zevkleriyle, bu odakta eksiktir (Lieberman, 1996, p.289)”.
Bebeklerin katilimci hatirlamasi, içsel ögrenmenin meydana geldigi baglamda da vardir. Bebekler degisik yataklarda, ayni yatakta farkli renkli yatak destekleriyle, degisik nesnelerle, odada farkli koku oldugu ve farkli müzik çaldigi zaman yeniden test edildiginde unutma meydana gelir (Butler & Rovee-Collier, 1989; Fagen, Prigot, Carroll, Pioli, Stein & Franco, 1997; Rubin, Fagen & Carroll, 1998). 6 ayliktan sonra, bebekler günler yada aylar boyunca ertelemeden sonra, ertelenmis taklitle bazi seyleri tekrarladiginda, katilimci bellekler gösterilir (Howe, 2000). Eger bebek herhangi bir zaman nesneyi hareket ettirirse ya da baska bir hareket yaparsa -geçmiste böyle yapmayi ögrendigi- örtük bellek görülür. Bu deneysel çalismalarda gösterilen bellekler belli bir baglamda, belli bir siralamada görülür yani, daha önceki deneyimin tamami yeniden yaratilir.
Proust katilimci bellegin pek çok örnegini vermistir. Romanin anlaticisi, genç bir çocuk olarak, “Swann” isminden kandirilmistir. Ne zaman bu ismi duydugunda, Swann ismiyle ilgili bir imaj olarak açik bir bellek aklina gelmez. Hatirlama, alakali duygusal deneyimlerin tekrarindan olusur.
“I would be obliged to catch my breath, so suffocating was the pressure, upon that part of me where it was for ever inscribed, of that name which, at the moment when I heard it, seemed to me fuller, more portentous than any other, because it was heavy with the weight of all the occasions on which I has secretly uttered in my mind” (Proust, 1981, p.157).
Bu pasajda yazar su andaki, daha önceki deneyimlerinin hatirasi olarak gördügü duyusal ve duygusal disavurumlarini tarif ediyor. Bu bellek baglamsal ya da soyut degil, sadece düzenleyici ya da bilinçdisi da degil. Bunun yerine, bellek aslina uygun olarak ve gerçekçi bir sekilde yeniden yasaniyor. Tekrarladigi her seferde, kötülük belirtilerinin ayni hissi bogulma deneyimi yaratiyor.
Travma için katilimci bellek
Insanlardaki travma sonrasi stres bozuklugu (PTSD), güçlü ve açiklanamayan duygularin, somatik duyumlarin, kabuslar ve flashbackler gibi görsel imajlarin ve travmayla ilgili tepkilerin tekrarlanmasiyla ilgili her seyin görüldügü katilimci bellek deneyimlerini içerir. Travmatik katilimci bellekler önceki deneyimlerin davranissal tekrarlaridir ve sag limbik sistemde, özellikle de hipokampus ve amigdaladaki belirli degisikliklerle ilgilidir (Schore, 2001a, b; van der Kolk, 1996a).
PTSB ile ilgili katilimci belleklerin birkaç tane fark edilir karakteristik özelligi vardir. Birinci olarak, onlar daha önceki deneyimlerin bir sonucu olarak dönüsmezler. Tipik olarak, Insanlar otobiyografik olaylari gerçege uygun olarak hatirlamaz. Bunun yerine, günlük bellek orijinal deneyim ile deneyimi hatirlama arasinda meydana gelen gelisimsel ve sosyal süreçlerle degisir (Pasupathi, 2001). Fakat, travma bellekler “zamansiz ve sonraki deneyimle degismez”dir (van der Kolk, 1996a, p. 232). Bireyler senelerce ayni travmatik kabusa sahip olabilir, ayni flashbackleri tekrar deneyimleyebilir (Örnegin birdenbire yogun bir korku hissetmek ve görünür hiçbir sebep yokken ter içinde kalmak) (Smyth & Pennebaker, 1999; Terr, 1994; van der Kolk, 1996b).
Bunun PTSD’de meydana gelmesinin sebeplerinden biri sudur:
“Duygusal bellekler neokorteks tarafindan, gelen bilginin hiçbir bilinçli degerlendirmesi olmadan olusabilir. Amigdalanin ve alakali yapilarin yüksek seviyede aktivasyonu, bilgideki parçalanmaya göre (nesnelerin ve olaylarin tam gelismis algisi olmadan) duygusal tepkiler ve duyusal etkiler olusturabilir” (van der Kolk, 1996a, p. 234).
Çocuklardaki ve yetiskinlerdeki bebeklikle ilgili katilimci bellekler, az çok bütün sekilde deneyimsel haliyle kalir çünkü bebeklerin limbik sistemleri, neokortekse kiyasla gelisimsel olarak daha olgundur. Bu yüzden, bebeklikteki olaylar, özellikle de dikkat çekici iseler –ki travma için bu geçerlidir- “zamansiz” olabilirler.
Katilimci belleklerin ikinci karakteristigi, onlarin öncelikli olarak açik degil de duygusal ve algisal olmasidir. Katilimci tekrarin asikar canliliginin sik rastlanan bir gözlem olmasinin yani sira, travma magdurlari, travmanin gerçek olaylariyla ilgili seçici amnezi gösterirler. Flashbacklerinin yer ve zaman açisindan belli bir kaynagi oldugunun farkinda bile olmayabilirler (van der Kolk, 1996b). Pierre Janet (1904) hastalarin travmatik görünen ama bununla ilgili açik belleklerinin olmadigi bogucu duygular deneyimledikleri vakalar göstermistir. Freud ve Breuer (1966), duygusal ve davranissal semptomlardan (görünüste katilimci bellek olan fakat hasta tarafindan açiklanamayan) rahatsiz olan hastalardan bahsetmislerdir.
Travmatik katilimci belleklerin bu özellikleri, daha önceki özellikte oldugu gibi ayni nörolojik süreçlerle açiklaniyor gibi görünüyor. Travmatik olaylar somut, sözel bir anlatima dönüsmedigi için, öncelikli olarak beynin duyusal, motor ve ikonik bilgiyi islemleyen alanlari tarafindan hatirlaniyor. PTSD kurbanlarinda travmatik hatiralar kiskirtildiginda, Broca alaninin aktivasyonunda (dili islemlemenin bazi yönleriyle alakalidir) , amigdala ve hipokampusteki sag hemisfer aktivasyonunda bir azalma olur (bu literatürün bir gözden geçirmesi için van der Kolk, 1996b’ye bakin).
Tüm otobiyografik bellekler, hem açik hem de örtük, kortikal ve limbik süreçlerde, ayni zamanda bedendeki dikey sinirsel baglantilarda yer alir (Fink, Markowitsch, Reinkemeier, Bruckbauer, Kessler & Heiss, 1996; Tucker, 2001). Fakat, travmatik belleklerin duygusal ve algisal yönleri kortikal islemlemeden bagimsizdir, bu yüzden otobiyografik kendiligin anlatimsal kismindan ayridir. Bu, tekrar bize gösteriyor ki, bebeklikle ilgili hatiralarda ve travmayla ilgili hatirlarda bir benzerlik vardir –kortikal ve anlatimsal islemlemenin gelisimsel olarak daha az kullanilabilir oldugu yerler-. Bebeklikte sözel bellekteki kisitlilik, bebeklik amnezisinin bir açiklamasi olsa da, travma arastirmalari gösteriyor ki; bazi bebeklik deneyimlerinin duygusal ve duyusal-motor bilesenleri belli sartlar altinda korunabilir ve geri çagirmaya uygun durumda olabilir.
Iyi yapilmis ve sayisi giderek artan arastirmalar gösteriyor ki; yetiskinler ve küçük çocuklar, bebeklikte olan travmalarin bazi deneyimlerini tekrar etme becerisini korurlar, bu da travmanin katilimci bellegini gösterir. Sag ya da sol arka pençelerine aci verici bir enjeksiyon yapilan farelerde, ki bebeklerde de ayni durum vardir, bebeklikteki agrinin uzun süreli belleginin oldugu görülür. Yetiskin olarak test edildiklerinde, enjeksiyon yapilmis pençe, enjeksiyon yapilmamis pençeye kiyasla ve kontrol grubundaki farelere kiyasla aciya daha duyarli olur. Ayrica, yetiskin farelerin enjeksiyon yapilmis pençelerinde daha yüksek yogunlukta sinir ucu vardi. Son olarak, farelerde, travmanin bu hatiralari bedenin belirli bölgelerine yerlesti ve yetiskinlige kadar kaldi (Ruda et al., 2000). Bu bellek katilimcidir, yani yetiskin fare es zamanli olarak daha önce yasanmis olan aciyi, acinin uygulandigi ayni yerde yeniden deneyimler. Bu agriyla ilgili bir bellek degildir (bebeklikte, pençeye agri uygulanmasinin açik baglamsal bir bellegi degildir), es zamanli psikolojik deneyim olmadan etkilenen pençenin bilinçdisi yardimi da degildir (düzenleyici örtük bellek degildir).
Farelerde ve maymunlardaki erken dönemde yasanan stres ve yoksunluk, katilimci bellek olarak düsünülebilecek uzun dönemli davranissal degisimler olusturabilir (örnegin alisilmis durumda korku ya da davranissal çekilme ve yüksek seviyede kaygi ve stres tepkisi). Travmaya özgü davranislarin bu tekrarlamalari hipotalamik-pituiter-adrenokortikal (HPA) eksenindeki nörolojik degisimlerle ilgilidir (Gunnar, 2001; Postener, Rothbart, Farah & Bruer, 2001). Potansiyel olarak benzer bir sekilde, ebeveynin ölümü ya da yoklugu nedeniyle bebeklikte yuvaya birakilan çocuklar, yoksun birakilmamis çocuklara kiyaslandiginda, düzeltildiklerinde agresif ve alingan olma, irritabilite ve yasitlariyla kavga etme gibi davranislari göstermeye daha yatkin olurlar (Ames, 1997; Hodges & Tizard, 1989). Bu davranislar erken çocuklukta belli bir sekilde davranilmanin açik bellegi degildir. Su anda aktive olurlar, duygusal baskilari vardir ve muhtemelen erken deneyimlerin kisilerarasi durumlarini bedende tekrarlarlar.
Baglanmayla ilgili güncel modelleri örtük bellekten ayri olarak katilimci bellek bakis açisiyla incelemek teorik olarak iyi olabilir. Örnegin güvensiz baglanma geçmisleri olan çocuklar ve yetiskinler, terk edilme, onay kazanma ve redden kaçmanin isaretlerine daha tetikte oluyor (Goodman & Quas, 1997; Main, 1999). Bu tetikte olma hali, çekilme, geride durma gibi beden postürleriyle ve suçun ve kayginin duygusal deneyimlerinin yasanmasiyla kendini gösteriyor. Kaygili baglanma stili, yapisma, dokunma, beden iliskisi kurmakta açlikta görülüyor. Kaçinma ise, itmede ve kisilerarasi yakinlikta isteksizlikte kendini gösteriyor. Bunlar, muhtemelen katilimci belleklerdir çünkü orijinal deneyimin meydana geldigi duygusal ve postürel durumlarda (örnegin uzanma, yakin durma) yakin arkadaslarla, ebeveyn figürleriyle, romantik ve cinsel partnerlerle (diger kisilerle degil) tekrar etme egilimindedirler (Lisa Diamond, kisisel iletisim).
Bebeklerdeki agri travmalarinin uzun dönemli bellekleri, yasamlarinin ilk 2 yilinda acile gitmelerine neden olan travmatik yaralanma yasayan çocuklar üzerinde de incelenmistir (Peterson, 1999; Peterson & Bell, 1996; Peterson & Rideout, 1998). Eger yaralanma 2 yas civari ya da sonrasinda meydana gelirse, çocuklar bu durumu sözel olarak 2 sene sonrasina kadar hatirlayabilir. Böyle bir çocuk, tam da 2 yasinin öncesinde, çim biçme makinasinin egzoz borusunda elini yakmisti. Bir buçuk sene sonra, elini yaktigini, orada kimin oldugunu, olayin neden oldugunu ve doktoru gördügünü anlatabildi. Bunlar, açik, baglamsal, otobiyografik belleklerdir.
18 ay öncesinde yaralanan çocuklarda durum degisiktir. Bir çocuk, 16 aylikken düsüp alnini kesmisti. Acile gitmesi onun için travmatikti çünkü yarasina dikis atilirken hareket etmemesi için bir battaniyeye sikica sarilmisti. Sonraki birkaç ayda, uykuda rahatsizliklar, yabancilardan korku gibi seyler göstermisti ve evden ayrilmak istememisti ve üzerine battaniye örtüldügünde histerik hale geliyordu. Arastirmacilar tarafindan 22 aylikken görülmüstü. O zaman, hala durumu tarif etmeye yetecek sözel becerisi yoktu, fakat ne zaman hastane kelimesini duysa alnin dikis atilan kismini gösteriyordu. Kazadan 18 ay sonra onunla tekrar iletisime geçildiginde (o zaman 34 aylikti) hala olayla ilgili sözel bellegi yoktu fakat ailesi saçlarini kestirirken ona önlük baglanmasini reddettigini söyledi.
Bu hatiralar açik degildir çünkü sözel bellek yoktur ve çocuk deneyimin disinda duramamis, ona tepki gösterememistir. Bu bellekler basit olarak düzenleyici de degildir, durumu bilinçdisi olarak görmezden gelerek duygulari meydana gelmeden önce kontrol etmezler. Bunun yerine, bu bellekler su anda yeniden yasanan deneyimlerdir: Katilimcilardir.
Katilimci bellek hakkindaki en dramatik çalismalardan biri, 5 yasin altinda cinsel istismar, fiziksel yaralanma, aile bireylerinden birinin ölümüne sahit olma ve kaza gibi travmalara maruz kalan çocuklarla yapilan klinik arastirmadir (Terr, 1988). Çalismadaki bütün çocuklar Terr’in “davranissal bellek (behavioral memory)” seye sahipti fakat sadece travma meydana geldiginde 28 ayliktan büyük olanlar travmanin sözel bellegini kismi ya da tam olarak tutabilmisti.
Davranissal bellekler de bu kisimla ilgilidir, davranissal belleklerin bir kismi katilimci bellek kriterlerine de uyuyor gibi görünüyor. Buna, travma sonrasi oyun (post traumatic play) ya da tekrarlama ve travmaya özgü korkular dahildir. Bir oyun terapisi seansinda, bir çocuk karnini dürttü ve Disneyland’i ziyaret ettiginde onu isaret eden mizraklari anlatti. Dokundugu yer, tam da cinsel istirmarinin video kayitlarinda görünen (suçlular tarafindan çekilmis) adamin cinsel organini sapladigi yerdi, genital bölgesi degildi.
Terr ayrica “kisilik degisimlerini” (örnegin sürekli üzüntü ve sinir) de davranissal bellek kategorisinin altinda grupladi. Bu kisilik degisimleri, (psikolojik islemlemenin arka planina hapsedilmis) düzenleyici örtük bellekler gibi görünüyor. Üzüntülü ya da sinirli modlarin altinda, bilinçdisi alanda, travmayi tekrar etme potansiyeli duruyor.
Belgelenmis travmalarin tam sözel belleginin olmasi 3 yasindan büyük çocuklar için sasirtici degildir:
“Sasirtici olan davranissal bellege bakildiginda görülür, ne kadar erken ortaya çiktigina, ne kadar uzun süre devam ettigine ve ne kadar gerçekçi sekilde çocuga olan seyi yansittigina bakildiginda görülür. Davranissal bellek, sözel hatirlamayi edinmekten farkli kurallarla çalisiyor gibi görünüyor. Örnegin, davranissal hatirlama, birden çok, çesitli ve uzun süreli istismarlarda hareketin tekrarlanmasina izin verir, Bu istismarlarin sözel tarifleri ise bilince sonsuza kadar kapalidir” (Terr, 1988, p.103).
Travmatik Olmayan Deneyimler için Katilimci Bellekler
18 ayliktan önce meydana gelmis bile olsa bazi travmatik hafizalarin katilimci olduguna ve daha sonraki deneyimin etkisiyle degismedigine dair tutarli klinik, nörolojik ve teorik açiklamalar var. Bebeklikteki travmatik olmayan olaylar da katilimci bellek olarak tutulabilir mi? Bebek beyninin öncelikli olarak duygusal ve duyusal-motor olaylari gözledigini biliyoruz, böyle deneyimlerin sözel ifadesi olmadigini da biliyoruz. Bu bilgilere dayanarak söyleyebiliriz ki, bebeklikteki önemli olumlu deneyimler, duygusal sag hemisferde saklanabilir. Böyle belirgin olaylar dil kazanimindan önce meydana geldiginden, travmatik hafizalarda gördügümüz sekilde “zamansiz” olabilirler.
Travmatik olmayan deneyimler için katilimci bellekler belgelenir, fakat su anda, travmatik belleklere kiyasla daha az ikna edici kanit vardir. Anneden ilgiyi az gören fare yavrulariyla kiyaslandiginda, anneleriyle daha çok emme ve timar davranisi yasayan yavrular, daha az korkaktirlar ve hem davranissal olarak hem de HPA ekseni tepkisinde daha düsük seviyede stres gösterirler (Liu, Dioro, Tannenbaum, Caldji, Francis, Freedmman et al., 1997; Postner et al., 2001). Güvenli baglanma davranisinin (insanlardaki yaklasma ve rahatlik aramanin katilimci tekrarlamasi) HPA ekseninin etkili düzenlemesinin, sag limbik sistemin, parasempatik sinir sisteminin, özellikle de vagus sinirinin aktivitesinin araciligiyla bebeklik deneyimlerinden etkilendigine inanilir (Diamond, 2001; Schore, 2001a, b). Yiyecek seçimleri ve diger duyusal memnuniyetler de katilimci bellek olarak düsünülebilir. Fakat, bunlar genel ifadelerdir, bebeklikteki travmatik olmayan belleklerle ilgili arastirmalar kisitlidir.
Birkaç istisna vardir. Bir çalismada, 2.5 yasindaki çocuklar, 6 aylikken yapilan karanlikta objelere ulasmalari gereken bir prosedürde tekrar test edilmislerdir. Karanlikta ulasmayla ilgili 6 ay deneyimi olmayan bebeklere kiyasla, deneyimleyen çocuklar 2.5 yasinda, daha önce bu görevi yaptiklarina dair sözel/baglamsal bellek olmasa da, görevde daha iyi performans göstermislerdir (Perris, Myers & Clifton, 1990). Bu çalismada, karanlikta ulasma belleginin örtük, genel otomatiklesme ya da katilimci oldugunu söylemek güçtür.
Baska bir çalismada, 8-10 yas arasi katilimcilara, yuvadaki sinif arkadaslarinin, kendileri 3 yasindayken tanidiklari arkadaslarinin, resimleri gösterilmistir. Katilimcilarin tanimadiklari 3 yasindakilerin resimleriyle kiyaslandiginda, katilimcilar sözel olarak hangi resimlerin yuva arkadaslarina ait olduklarini ifade edemeseler de, katilimcilar güvenilir deri iletkenligi tepkileri yasamislardir (Newcombe & Fox, 1994). Fizyolojik etkiler olsa da, bu bellek katilimcinin su andaki bilinçli deneyiminin bir parçasi olmuyor. Bu nedenle, bu çalisma katilimci bellek için degil, örtük düzenleyici bellek için kanit gösteriyor.
Travmatik olmayan katilimci bellekle ilgili bir klinik vaka çalismasi tek bebekler ve ikizlerden olusan bir grubu son dönem hamilelikten 3 yasa kadar takip etti (Piontelli, 1992). Piontelli, fetuslari ailenin ve doktorun is birligiyle ultrason görüntülemesinde gözlemledi. Örnegin, çift yumurta ikizleri, amniyotik sivilarini ayiran duvar arasindan birbirlerini oksadilar. Dogumdan sonra, dogum öncesi böyle bir davranis göstermeyen arastirmadaki diger ikizlerle kiyaslandiginda, bu ikizlerin birbirlerine daha fazla dokundular ve oksadilar. 1 yastan sonra, birbirlerini ipek örtünün zit taraflarindan oksamak gibi bir oyun gelistirdiler. Baska bir ikiz grubu dogumdan önce birbirlerine vuruyorlardi ve uzun seneler boyunca birbirlerine siddet ve sevgisizlik göstermeye devam ettiler. Anne karninda “vahsice” plesentayi ve kordonu emen bir bebekte, sonraki dönemde yeme bozuklugu ve duyusal memnuniyet için degisken ihtiyaç görüldü.
Erken bebeklikteki travmatik olmayan katilimci belleklerin önemine ragmen, burada üzerinden geçilen çalismalar kesin bir sey söylemek için yetersiz. Fakat, bu tarz belleklerin var oldugunu ve ilerideki arastirmalarla desteklenecegini varsaymak için iyi teorik nedenler var. Diger yandan, suan, bebeklik travmalarinin çocuklukta ve muhtemelen tüm hayatta saklanmasiyla/kalmasiyla ilgili çok daha kesin bir kaniya varilabilir.
Bebekten Yetiskine, Yetiskinden Bebege
Bir önceki kisim sunu gösterdi ki; daha önceki bilinçdisi örtük düzenleyici belleklerin, katilimci bellek seklinde hayata getirilebilecegi durumlar var. Terr tarafindan kullanilan oyun terapisi durumu böyle bir örnektir. Bebekligin katilimci belleklerinin ortaya çiktigi durumlar hakkinda daha genel bir sey söyleyebilir miyiz?
Katilimci bellekler, daha çok su andaki durum, geçmisteki önemli durumla benzestiginde ortaya çikma egilimindedir. Hayvanlarla yapilan çesitli arastirmalar gösteriyor ki, bebeklikte sartlanan korkular, daha yasli hayvanlara stres uygulandiginda yeniden geliyor. 21 günlükken korkuya sartlanan fareler, 2 hafta sonra hiç akilda tutma göstermemistir, bu bebeklik amnezisinin bir formudur. Epineprin ya da baska bir stres hormonu enjekte edildiginde, sartlanan korku geri döner. Strese girmis hayvanda görülen davranis, görünüste bebeksidir, donma ve durgunluk içerir (Jacobs & Nadel, 1985; Nijenhuis, Vanderlinden & Spinhoven, 1998). Bu bulgular gösteriyor ki, ilk ögrenmenin meydana geldigi durumdakine benzer nörolojik sartlar olustugunda, hayvanlar sartlanmis uyaranin katilimci bellegine sahiptir.
Insanlarda; bebeklik baglanmasiyla ilgili, istismar, travma ve stresle alakali duygusal hatiralar nispeten sözel olmayan sag hemisfer ile baglantilidir (Brake, Sullivan & Gratton, 2000; Fink et al., 1996; Schore, 2001a,b). Korkuya sartlanmis farelerde oldugu gibi, bu travmatik ve stresli erken deneyimler (sag beyinde olduklari için) travmayla ilgili duygular ve içsel durumlar hakkinda konusmak konusunda bir beceriksizlige (açik bellekteki disosiyasyonlara) neden oluyor (Schore, 2001a, b). Bebeklikteki nörodavranissal sartlarin –öncelikli olarak duyusal, motor ve duygusal durumlar- yeniden olusmasi, bebeklikteki katilimci belleklerin ortaya çikmasi için imkanlar yaratabilir.
Farelerle yapilan arastirmalara benzer olarak, erken travma öyküleri olan insanlar psikolojik ya da fizyolojik stres altinda olduklarinda, erken deneyimlerinin amnezileri canli “semptomlar” olarak ortaya çikar (Fox & Card, 1999). Söylenen semptomlarin çogu, abartili duyusal ve motor durumlar içerir (örnegin, duygulari hissetmede beceriksizlik ya da asiri duygusallik, mideyle ya da yemeyle ilgili problemler, dokunmaya hassasiyet (Krueger, 1989). Bu semptomlari katilimci belleklerin örnegi olarak görmek klinik ve teorik olarak ise yarar olabilir.
Örtükten katilimciya, açik bellege terapötik dönüsümler Stres altinda semptom olarak ortaya çikan katilimci bellekler, açik hale gelmeyebilir çünkü kendiligin otobiyografisindeki birlesmeyi saglayan kisilerarasi baglama sahip degildirler. Bu bellekler, katilimci olsa da, parçalanmis olarak kalirlar ve bilinçli kendilikten ayrismistirlar.
Örnegin, Freud, semptomatik yakinmalari tedavi etmek amaciyla çocukluk deneyimlerine ulasmak için yetiskinleri baglamsal ve alisilmis bilincin disina çikarmak gerektiginin farkindaydi. Bunu öncelikle hipnozun erken bir formuyla deneyimledi, daha sonra da serbest çagrisim (free association) olarak adlandirdigi metodu kesfetti. Freud, kendiyle ilgili düsünmenin ve nedensellestirmenin, terapötik entegrasyon, oto kontrol ve uygun sosyal davranis için önemli oldugunu anladi. Diger taraftan, bu ego fonksiyonlari –Freud’a göre- orijinal travmanin farkindaligina karsi bir savunma görevi de görüyordu. Duygusal olarak ulasilabilir bir terapistin esliginde, bu hatiralar yeniden deneyimlenebilir ve anlasilabilir.
“Travmanin somut bir anlatiminin ortak olarak olusturulmasi, iliskisel kontaktta (ki bu sag orbitofrontal bölgeden sol orbitofrontal bölgeye etkili bilginin callosal transferini tesvik eder) ortaya çikabilir. Bu yapisal gelisme, örtük-prosedürel bellekte kodlanan sol hemisferle ilgili geri getirmeyi ve sag hemisferle ilgili duygusal durumlarin açik bir sekilde anlamsal olarak islemlenmesini saglar” (Schore, 2001b, p.245).
Örtükten açik hatirlamaya giden yollardan birinin, örtük belleklerin katilimci bellekler olarak simdiki zamanda ortaya çikmasi oldugunu öneriyorum. Bu psikoterapi sirasinda ortaya çikan, daha önceki deneyimlere regresyonlar (öyle denilen) bu sürecin meydana gelmesi için uygun bir zemin sagliyor.
“Deneyimin regrese olmus durumlarinin canliligi ve yakinligi (vividness and immediacy) kisilerarasi kendiligin aktif olarak yeniden organize edilmesinin temeli olur, bu analitik durumun bit yönü, terapötik regresyona izin veren (sebep olan degil) iliskisel çevrenin yaratilmasidir. Bu çevre, bireyin ego sabitligini (ego stability) koruyan rolü almasina izin verir çünkü birey kendini sorumlulugu analist ile paylasacak kadar güvende hisseder. Böyle yaparak, hasta deneyimin regrese edilmis kisimlarinin (düsünmenin, hissetmenin ve davranmanin erken ve bazen davranissal olarak parçalanmis modellerinin transferlerindeki yogun tekrarlamalar sirasinda) ortaya çikmasina izin verir (Bromberg, 1991, p. 416).”
Regrese edilmis hallerin “canliligi ve yakinligi”, katilimci bellegin canli deneyimsel yapisinin bir tanimlamasi gibi görünüyor: Yani, belirli tipteki terapötik iliskinin ortasindaki bilinçli deneyim içinde yeniden yasanmis olmanin farkinda olmak.
Bromberg (1991) bu tarz terapötik olanaklarin yaratilmasi için dilin tek basina yetersiz oldugunu savunmustur: Onlar yorumlamayla ortaya çikamazlar, tetiklenmis degildir, onlarin çikisina izin verilmistir. Böyle olanaklar, hasta ve terapist, iliskilerinin verdigi güvenle oyun benzeri bir iletisim içinde hareket ettiginde meydana gelir. Katilimci bellekler, (Hasta kendi otobiyografik hikayesini, hem daha önceki deneyimini, hem de onu çevreleyen duygulari kognitif olarak yönetme becerisini eklemek için düzenlerken) onlari kabul etmeye ve duygulari düzenlemeye hazirlikli olan bir kisiye anlatilmalidir.
Broomberg’in katilimci bellekleri tetiklemek yerine onlara izin vermek ve imkan vermek ile ilgili olan fikri, güvenli baglanmayla ilgili olan erken anne-bebek iletisimin modellerini hatirlatiyor. Anneler bebeklerinde afektif durumlari tetiklemek yerine, bebeklerin duygulariyla eslesirler ve duygularin dinamik paylasiminin içine dahil olurlar. Buna, uyusma (attunement), kisilerarasi afektif resonans, bilincin diyadik hali ya da birlikte düzenleme (co-regulation) denir. Bu anlar, tipik olarak sosyal ve duygusal davranisin olumlu dönüsümleriyle alakalidir (Fogel, 1993; Schore, 1991; Stern, 1985; Tronick, 1998).
Terapötik karsilasmalarda da benzer anlar gözlenir. Bunlara “simdi anlar (now moments)” denir (Sandler, 1995; Stern, 1998). Böyle anlar meydana geldiginde, hasta abartilmis duygulari ve yeni iç görüleri deneyimler. Bu iç görüler kendilik deneyiminin yeni formlaridir. Anin dogrulugunun duyumu ve bunun kendilik için önemi, kendiligin parçasi olarak tanimlanabilecegi gerçegiyle alakalidir (Beebe, 1998; Lyons-Ruth, 1998; Sander, 2000). “Simdi ani”, “gerçekligin sicak ani”dir, hasta “korumasiz” yakalanir, beklenmedik ve tamamen yaratici davranislar gerektirir (Stern, 1998). Bu, ayni zamanda Winnicott’un (1971) partnerler arasindaki potansiyel bosluk konseptine (concept of the potential space) (her kisi digeriyle olan iliskisinde ortaya çikacak olan ihtimallere tamamen açik oldugunda bas gösteren) de benzer. Tronick’in (1998) “bilincin diyadik hali” (dyadic states of consciousness)konsepti de benzerdir: “Hasta ve terapist arasindaki bilincin diyadik hali, yorumlama içermez… Onlar tamamen duygusal ve prosedüreldir (örtüktür)”. Terapi literatüründeki bu tanimlamalar, “simdi anlarinda” gelenlerin kisisel olarak anlamli, ilginç, duygusal ve yaratici deneyimler oldugunu öne sürüyor. Bu deneyimler, duygusal canliliklarindan dolayi, büyük olasilikla erken çocukluktan gelen katilimci belleklerdir.
Bebeklikteki ve çocukluktaki katilimci belleklere ve onlarin terapötik dönüsümlerine giden baska bir muhtemel yol da somatik farkindalik terapileri ve somatik psikoterapilerdir. Bunlar, serbest çagrisimli konusmanin, beden hareketlerinin, beden farkindaliginin ve dokunmanin (erken çocuklugun hatiralarina ulasmak ve onlari kendilige yeniden entegre etmek amaciyla)kullanildigi yetiskin terapileri çesitleridir. Bebekler dünyayi hareket, dokunma ve iç içe geçmis kendilik farkindaligiyla deneyimlediklerinden, birçok somatik farkindalik pratisyenine göre, sadece konusmaya kiyasla bir yetiskinin bebeklik deneyimine gitmek için daha direkt bir yoldur. Somatik farkindalik yaklasimlari soft müzigi ve az isiklandirmayi kullanabilir. Farkindalik; pratisyen hastanin sadece kelimelere degil de beden hareketlerine, duygulara ve duyumlara odaklanmasina yardim ettikçe kazanilir (Ogden & Minton, 2000; Schofield & Abbuhl, 1975).
Duygular hakkindaki teorik çalismalara öncülük etmesiyle bilinen Sylvan Tomkins, geçmis yasantin fiziksel ve/veya duygusal durumlarinin benzerlerini simdiki zamanda yaratarak erken çocukluktaki ve bebeklikteki duygusal hatiralari yeniden canlandirmak hakkinda yazmistir. “Eger yetiskini, bir çocugun ya da bebegin ortamina sokarsak, ona ortama has mesajlara bogarsak ve onun bebeklik ve çocukluk karakteristigindeki davranislarina izin verirsek, istersek ve tesvik edersek, bireyin hayatinin çogu boyunca uyusmus olan izleri aktive edebilmeliyiz (Tomkins, 1992, p.214)”.
Tomkins (1992), büyük boyutlu odalar yaratma, yetiskini karanlikta birakma, sarsilmis, emzik emme, bebeklerin yalpalayan yürüyüsünü taklit etme, ninniler duyma ve bunun gibi seyleri savunur.
Somatik psikoterapi ve Rosen Method Egzersizi de dahil olmak üzere çesitli somatik farkindalik metotlarini uygulayan klinisyenler, katilimci belleklerin –ani ve kisisel- terapötik dönüsüm sürecinin parçasi olabilecegini belgeleyen vaka raporlari yazdilar. Rosen Method Egzersizi, hastanin bebeklikten ve çocukluktan beri arka planda tutulan duyusal ve duygusal durumlari yeniden deneyimlemesine yardimci olmak için nazik dokunuslari ve kelimeleri kullanir (Wooten, 1995). Broomberg’in psikoterapi yaklasimina benzer olarak, Rosen Metodu, güven verici terapötik iliski baglamina hastanin katilimci deneyimler yasamasina izin vermeye odaklanir. Bu, bir Rosen Metodu pratisyeni tarafindan anlatilmistir:
“Rosen egitimim ve daha önceden beri yaptigim kisisel pratikler ve ögretimler boyunca, hastalarimda meydan gelen fiziksel, duygusal ve tutumsal degisiklikleri merak ettim. Bunu kendimde defalarca deneyimlemistim. Sik sik sunu gördüm ki, bedenim hiçbir kelimenin ya da imajin tasiyamayacagi bir seyler hatirladi, bunun sonucunda postürüm ve hareket etme tarzim belirgin olarak degisti: Çaba sarf etmeden daha dik durdum, kalçalarim daha rahatti, adimlarim daha uzun oldu. Bütün olarak daha rahatlamis oldum ve hem çalisirken hem de sonradan beklenmedik bir sekilde aklima gelen imajlari fark etmeyi ögrendim. Bazen, bilinçdisimdan önemli bir bellek, seanstan birkaç gün sonra ortaya çikiyordu (Wooten, 1995, p.41).
Geçen 4 yil boyunca aldigim ve pratik ettigin Rosen Metodu Egzersizi deneyimimde, bebekligin hem travmatik hem de travmatik olmayan katilimci belleklerinin olma ihtimaline kisisel olarak ikna oldum. Bu klinik çalisma –Bebeklerin iliskisel gelisimi, bilis ve duygu hakkindaki 30 yillik arastirma uzmanligiyla birlestiginde- kariyerimde arastirmalar, klinik pratikler ve egitimler için yeni alanlar açti.
Örnegin, bebeklikten ve çocukluktan katilimci bellekler, benim be bek gelisimi dersime katilan üniversite ögrencilerinde aktive oldu. Mark Reese ile, kendisi Feldenkrais Metodunun pratisyeni ve egitmenidir, bebek-benzeri öz farkindalik dersleri gelistirdik, bu derslerde emme, gülme, yuvarlanma, emekleme ve dengeleme gibi bebek hareketlerini canlandirdik. Bu dersler, derslerin teorik arka plani, bebek gelisimiyle baglantisi ve uygulayan ögrencilerin deneyimlerinin raporlari kitaplarimdan birinde bulunabilir (Fogel, 2001). Ögrenciler önce gevseme egzersizlerini çalistilar, sonra adim adim bebek hareketlerini yavasça ve incelikle tekrar ettiler, bunu primer bilincin duyusal motor süreci ögrencinin farkindaligina hakim olana dek devam ettirdiler.
Örnegin emme dersinde, emerken olumsuz duygular ya da beden gerilimleri bildiren ögrencilerin hepsi, ailelerinden bebeklik döneminde emme ya da yemeyle ilgili problemler yasadiklarini ögrendiler. Yetiskin emme deneyiminde asiri stres yasayan bir ögrenci, bebekken tüple beslendigini ögrendi. Bu ögrenciler, bebeklikleri hakkinda aileleriyle konusarak derste yasadiklari katilimci deneyimleri ailelerine onaylatana dek erken beslenme zorluklarinin farkinda degillerdi. Emme sirasinda baris, sakinlik ve rahatlama hisseden ögrenciler –bu derste en sik olarak yasanan katilimci deneyimdir- erken beslenmelerinin normal oldugunu kesfetti (Fogel, 2001).
Bunun gibi metodlarda, katilimci bellege ulasmak için derin bir gevseme olusturulur, bu gevseme sempatik sinir sisteminin aktivitesini azaltir, bu da gevseme tepkisine ve içsel öz-farkindaligin artmasina sebep olur. Bu hal, psikoterapi, egzersiz, hipnoz, yoga, meditasyon ve dua esnasinda üretilene benzerdir. Artistik ve bilimsel yaraticilik, oyun ve hayal kurma ile iliskisi vardir, bunlar da kisi örtük düzenleyici sürecin siradan sinirlarini asar ve direkt katilmanin deneyimi için uyanir (Rossi, 1993; Varela, Thompson & Rosch, 1991; Winnicott, 1971).
Sonuç
Bu yazi, dil kazanimindan önceki erken çocukluk için 2 tip bellek oldugunu ortaya koyuyor: örtük bellek ve katilimci bellek. Örtük bellek, kendiligin çekirdegini –çevrenin kisilerarasi dünyanin ve duygunun duyusal ve motor yönlerine verdigimiz tepkileri düzenleyen bilinçdisi süreç- olusturuyor. Katilimci bellek, örtük bellek canli hale geldiginde ( kisi geçmiste, bir zamanlar kendiligin bir parçasi olarak tanidigi bir seyi su anda direkt olarak deneyimlediginde) olusuyor.
Katilicimci bellekler –deneyimlendikleri su anda- beklenmediktir, sebepsizdir, spontandir ve duygusaldir. Bunlari siradan muhabbet (açik bellek)sirasinda ya da yasamin günlük paternleri sirasinda (örtük bellek) deneyimlememiz pek olasi degildir. Katilimci bellekler olustugunda, orijinal deneyimin olusmasinin bir parçasi olan bedendeki yerleri ve süreçleri ortaya çikarirlar. Beyinle yapilan güncel arastirmalar gösteriyor ki, bilissel fonksiyonlarin neredeyse tamami, ortabeyinden direkt olarak bedenin motor ve düzenleyici sistemine olan baglantilar ile dik olarak organize olmustur (Seitz, 2000; Tucker, 2001; Varela at al., 1991). Baglamsal sistemler, hikayesel otobiyografik bellegin düzenlenmesini saglarken, primer bilincin desteginden ve öz farkindaligin temelini olusturan deneyimin sürekli izlenmesinden yardim alir (Damasio, 1999; Tucker, 2001). Semptomlarla orijinal olaylar arasinda tipik olarak bir bag vardir.
Katilimci bellekler genellikle stresli zamanlarda ya da belli terapötik durumlar sirasinda meydana gelir. Terapide meydana geldiklerinde, iyilestirici bir degisimin olusmasi için olanak yaratirlar. Katilimci bellek -kendiligin bir parçasi olarak bilinir fakat belirli zamanlardan ve yerlerden bagimsizdir- yeniden bütünlesmis kendilik için uyumlu bir hikayeye dönüstürülebilir. Katilimci bellek bakis açisiyla ele alinan terapötik süreçler hakkinda nispeten daha az sistematik veri var. Buna ragmen, ilerideki arastirmalara zemin olacak birkaç hipotez olusturulabilir.
Tüm degisim zamanlari –“spiritüel, meditasyonel, somatik farkindalik ya da psikoterapötik pratiklerdeki “simdi anlari (now moments)”- katilimci bellekler içerir. Klinik kanitlara göre, “simdi anlarinin ” katilimci bellekleri çagristirma ihtimali var. Bana göre, bu tarz anlari daha derinden ele almak sunu ortaya çikaracak: Katilimcilar için onlarin özellikle belirgin olmasinin sebebi, ortaya çikan “gerçeklik” ve “dogruluk” hissidir. Bu gerçeklik hissi meydana gelir çünkü kisisel deneyim hemen kendiligin bir parçasi olarak taninir. Birey, deneyimin zamandaki ya da bosluktaki yerini tam olarak belirleyemez, ve ayni zamanda sira disi bir sekilde ilgi çeken güçlü bir tanidiklik hissi yasar. Eger insanin degisimi ve dönüsümü, erken çocukluktaki ve bebeklikteki kisisel hatiralarin yeniden deneyimlenmesine bagliysa, terapötik an esasinda bir gençlesme/yenilenmedir (rejuvenation) (Fogel, 2001). Erken geçmisin katilimci bellekle hayata getirilmesi, ruhun kök hücresinin yetiskin akil-beden sistemine asilanmasi gibidir, gelisim için yeni yollar saglar.
Katilimci belleklerin terapötik ya da dönüsümsel olmasi için dogru (accurate) olmasina gerek yoktur. Ne zaman erken çocuklugun hafizasiyla ilgili konusulsa, onun gerçekligini sorgulamaya yönelik bir egilim vardir. Bunlar gerçekten bu kisinin basina geldi mi? Yasal bir durum oldugunda, örnegin çocuk istismariyla ilgili hafizanin ortaya çikmasi, bunun gerçekligini sorgulamak iyidir. Hem dogru, hem de yanlis olarak geri getirilen hatiralarla ilgili belgelenmis vakalar olsa da, çocuklar erken bir yastan itibaren yanlis hafizalari onarma ve reddetme yetenegine sahiptir (Brainerd & Reyna, 2002). Fakat, terapötik durumlarda, gerçekligi tartismak anlamli degildir. Katilimci bellekler belirli bir olaya yerlesmedigi için ve kisisel olarak ilgi çekici oldugu için, bireyler ve kültürler onlardan açik anlamalar çikarmak için bir çok yok gelistirmislerdir. Dogum öncesi ya da bebeklik periyodlariyla, geçmis yasantilarla ya da spiritüel baglantilarla alakali olduklari düsünülmüstür. Bu anlatimlarin dogru ya da gerçek oldugundan bagimsiz olarak, birey için olan duygusal baskilarindan dolayi onlar her zaman dönüstürücüdür. Katilimci bellek hissi yaratmak için kültürel ve kisisel hikayeler ve mitlerle kaynasan gerçek deneyimlerde parçalanmalar olabilir. Bu tarz deneyimleri katilimci bellek olarak görmek, arastirmalarin onlarin kaynaklarina gitmesini saglayabilir.
Katilimci bellekleri deneyimlemenin olasiligini artiran yönyemler, terepötik ve bilimsel amaçlar için kullanilabilir. Bebeklik ve erken çocukluk arastirmacilari konuyu sadece sözel/baglamsal epistemolojik durusla ele aldiklarinda, bebekler hakkinda anlasilabileceklerle aramizda büyük bir bariyer var oluyor. Bebeklige bakis açimizi kendi yetiskin baglamsal çerçevemize göre sekillendirmekten memnun mu olmaliyiz? Baglamsal olmayan bir varligi baglamsal ifadelerle tanimlamak mantikli mi? Ya da, katilimci ve iç içe geçmis epistemolojileri –somatik farkindalik pratikleri gibi- kullanarak arastirmadaki ve günlük hayatimizdaki bebek imajinda kendimizi yeniden sekillendirmek için adim mi atmaliyiz? En azindan, böyle yaparak daha kendimizin farkinda, daha rahat ve daha saglikli oluruz. Ayrica, arastirmacilar böyle metodlari benimsedikçe, (özellikle psikoterapistlerin ve somatik farkindalik pratisyenlerinin isbirligiyle) bebekligi ve bebeklik deneyimlerinin yetiskin ruhuna katkilarini anlamak için yeni yollar açabilmeliyiz.
Bebeklik deneyiminin katilimci bellegiyle ilgili bilimsel çalismalar, bebeklik travmalarini iyilestirmeyi ve bireyi hayat boyu bütünlesmis bir kendilik duyumu içerisine oturtmayi amaçlayan terapötik süreçlere yeni açiklamalar sunabilir. Arastirmalar; katilimci bellegin ortaya çiktigi sartlari, otobiyografik entegrasyona en iyi sekilde nasil dönüseceklerini ve beynin böyle deneyimlerden sonra tekrar organize olmasi için beynin plastisitesini inceleyebilir. Travmanin sagliga dönüsmesinde, akil ve beden arasindaki, bebek ve yetiskin arasindaki iliski nedir? Bebeklikten ve çocukluktan gelen katilimci belleklerin teorik açiklamalari, yeni arastirmalar için itici bir güç olabilir.
Alan Fogel, Ph.D.
Bu makaleyi yayinlama hakki Birey Aile Çocuk Terapileri Enstitüsü Ltd. Sti.’ye aittir. Sadece link gösterilerek kullanilabilinir.