Dünya geçen hafta Mandela’yı konuştu. Batı medeniyeti Mandela’ya ağıtlar yakarak asırlardan beri Afrikalılar’a yaptıkları zulmün günahlarını çıkarmaya çalıştı. Ancak bunlar timsahın gözyaşlarından başka bir şey değil. Fransa, günümüzde bile Mali ve Orta Afrika’da kendi çıkarları için her türlü faaliyeti gösteriyor.
İLK BÜYÜK SÖMÜRGECİ
15. yüzyılın en önemli devletlerinden biri Portekiz’di. Denizcilikleri sayesinde dünyanın birçok yerinde sömürgeler oluşturarak zenginleşmişlerdi. 1488’de Portekizli Bartolomeu Dias, Güney Afrika’ya ayak bastı. Afrika’nın doğu sahiline ulaştı. Fırtınalar Burnu olarak adlandırdığı bölgeyi Portekiz Kralı, Ümit Burnu olarak değiştirdi. Portekizli Amiral Vasco da Gama 1498’de Ümit Burnu’nu dolaşıp, Hindistan’a ulaştı.
Portekiz ilk olarak Batı Afrika’yı sömürgeleştirmişti. Ardından kıtanın içlerinde ve Doğu Afrika’da aynı siyaseti izledi. Portekizli gemiciler kıtanın zenginliklerini taşırken, papazlar da yerlileri Hıristiyanlaştırıyorlardı. Portekizliler yerlileri köleleştirip, çalıştırdılar. Hatta Brezilya’daki sömürgelerinde çalıştırmak için de 1530’lardan itibaren Afrika’dan binlerce zenci köle götürdüler.
15. yüzyılın sonlarında Portekiz’in yanı sıra İspanya da sömürgecilikte ön plana çıktı.16. yüzyılda bu iki devletin özellikle Osmanlı’dan yedikleri darbeler sebebiyle eski kuvvetlerini kaybetmeleriyle 17. yüzyılda yeni bir güç yükseldi. Bu, bugün Portakallar diye anılan Hollanda idi.
Hollandalılar Güney Afrika’da
17. yüzyılda denizlerde Hollanda bayrağıyla binlerce gemi seyrediyordu. Bu asırda dünya denizlerinde sefer yapan gemilerin yaklaşık yarısı Hollanda’ya aitti. Hollanda’nın ticaret ve sömürge faaliyetlerindeki en önemli kurumlarından biri ise Doğu Hindistan Şirketi’ydi. 1652’de Jan van Riebeeck komutası altındaki Hollanda Doğu Hindistan Şirketi Güney Afrika’da ilk kolonilerini Cape’de kurdular.
Cape kolonisi, Cakarta ve Hollanda arasında gidip gelen gemilere iaşe ve ikmal üssü olarak kurulmuştu. Buraya zaman içerisinde yerleşenler, Güney Afrika’da yakın zamana kadar siyahilere karşı ayrımcılık yapan beyazların atalarıydı.
Hollandalılar, bölgenin sahibi olan yerlilerin topraklarını ellerinden alıp, kurdukları çiftliklerde siyahileri çalıştırdılar. Yerliler, 18. yüzyıla gelindiğinde geleneksel hayvancılıklarını bile kaybetmişlerdi.
Hollanda sömürge imparatorluğu
Hollandalılar, 16. yüzyılda Baltık ve Kuzey denizlerinde ele geçirdikleri avları satmak için denizlerde dolaşmaya başlamışlardı. 1594’de Amsterdam’da kurulan “Uzak Topraklar Şirketi”nin kurulmasıyla Hollandalılar baharat ticaretine girdiler. Bu şirketin büyük kazançlar elde etmesi üzerine yeni şirketler kuruldu. 1602’de kurulan Hollanda Doğu Hindistan Şirketi, Hindistan ticaretini tekeline aldı. Daha sonra Hollanda Batı Hindistan Şirketi kuruldu. Hollandalılar, Asya ve Afrika’daki İspanyol ve Portekiz topraklarını işgal ettiler. Filipinler’e kadar uzandılar. Portekiz’in Osmanlı İmparatorluğu’na mağlup olmasından sonra İspanya tarafından işgali Hollandalılar’ın önünü açmıştı.
Hollandalılar, Brezilya’yı ele geçirememişlerdi ama Asya ve Afrika’da Portekiz İmparatorluğu topraklarının önemli bir kısmını işgal ettiler. Endonezya, Seylan, Sri Lanka ve Tayvan gibi birçok yerde koloniler kurmuşlardı. 17. yüzyılda Hollandalılar Batı Avustralya sahillerini keşfettiler. Kuzey Amerika’nın Kuzeydoğu sahilinde Batı Hindistan Şirketi, birçok koloni kurdu. New York’u New Amsterdam diye kuran da Hollandalılar’dı.
Hollandalılar, deri, yün, kenevir, kereste, demir ve bakırı götürüp, Akdeniz’de satarlardı. Kumaş, şarap, zeytinyağı gibi ürünleri de getirip Kuzey ülkelerinde satarlardı. Hollandalı tüccarlar bütün Avrupa limanlarındaki temsilcilikleri ve Amsterdam Bankası’nın kredi ağıyla ticareti yürüttüler.
17. yüzyılın ortalarında Hollandalılar baharat ve ipek ticaretinde Portekizliler’in yerini almışlardı. 13. yüzyılda küçük bir balıkçı köyü olan Amsterdam Avrupa’nın en önemli merkezlerinden biri olurken, sömürge ticareti sonucunda da Hollanda Avrupa’nın en zengin ülkesi olmuştu. Ancak asrın sonlarından itibaren İngilizler, Hollanda’nın birçok kolonisini yavaş yavaş ele geçirmeye başlayacaktı.
Güney Afrika’nın yeni sömürgecileri
İhtilalden sonra Fransa, 1795’te Hollanda Doğu Hindistan Şirketi’nin anavatanını işgal etti. İngiltere ise Fransa’nın Hindistan’a ulaşmasını istemiyordu. İngilizler, Fransa’dan önce Güney Afrika’yı kontrol altına almak için harekete geçti. Muizenberg Savaşı’nda Hollandalılar’ı mağlup edip, 1795’te bölgeyi ele geçirdi. Bir süre sonra Hollanda bölgeye tekrar sahip oldu. Ancak 1814’te koloni tamamen İngilizler’e geçti. Artık Güney Afrika’yı İngilizler sömürüyordu. Bölgeye İngiliz yerleşimcilerin gelmesi üzerine Hollandalılar iç bölgelere göç ettiler. Bölgedeki yerlileri katletme sırası İngilizler’deydi. İngilizler, bölgedeki yerlilerin direnişini kırıp, bölgeyi sömürdüler. 19. yüzyılda altın ve elmasın bulunmasıyla bölge halkının durumu daha da kötüleşti. 1910’da Güney Afrika Birliği’ne ait üç koloniyle birleşince Ümit Burnu Bölgesi ismini aldı. Güney Afrika 1931’de bağımsız oldu.
Ancak özgürlük siyahiler için değildi. Beyaz azınlık siyah çoğunluğu uzun süre haklarını sınırlayarak kontrol etti. Bu ayrım hukukî olarak da kurumsallaşmıştı. Güney Afrikalılar ancak 1994’te Mandela ile haklarını kazanabildi.
Jan Van Riebeeck
Jan Van Riebeeck, Güney Afrika’yı sömürgeleştirip, Cape Town’u kuran Hollandalı’dır. Riebeeck, 1639’da Hollanda Doğu Hindistan Şirketi’ne katılarak, Vietnam’dan Japonya’ya kadar hizmette bulundu. 1652’de üç gemi ile daha sonra Cape Town diye anılacak yere çıktı. Riebeeck, 10 yıl bölgeyi idare etti. 1677’de Cakarta’da öldü.
Kurucu baba
Jan Van Riebeeck, Güney Afrika tarihindeki en önemli isimlerden biridir. Ülkedeki Avrupalılar, onu milletlerinin kurucu babası olarak görürler. Puldan paraya kadar her yerde resmini kullanmışlardır. İsmi Güney Afrika’da pek çok yere verilmiş, Cape Town’a heykeli dikilmiştir.
BUGÜN GAZETESİ