Büyük Hun İmparatorluğu
Türkler'in ilk kurdukları imparatorluk Hun İmparatorluğu'dur. Türkler'in daha eskiden de devletler kurduklarını biliyoruz, ama Hun Devleti çok geniş bir saha üzerinde başka milletleri de idaresi altına alan büyük bir devlet olduğu için, ona imparatorluk adını veriyoruz.
Hun İmparatorluğu Hun Türkleri
tarafından M.Ö. 220 yılında kuruldu. Hunlar bugünkü Moğolistan bölgesinde, yâni
Çin'in kuzey-batısında yaşıyorlardı. Bu bölgede hâkimiyet kurdukları ve
genişlemeye başladıkları için Çinliler onları büyük bir tehlike sayıyorlardı.
Gerçekten Hunlar, askerlikteki üstünlükleri sayesinde Çin ordularını devamlı
bozguna uğratıyorlardı. Bu yüzden Çin Devleti, Hun saldırılarını önleyebilmek
için Hun-Çin sınırı boyunca büyük bir duvar örmeye başladı. Çin Şeddi veya Büyük
Çin Duvarı denen savunma hattı işte böyle ortaya çıkmıştır (M.Ö. 214). Sonraları
Ming Hanedanı zamanında yenilenen bu büyük duvarın bâzı kısımları çok sağlam bir
şekilde günümüze kadar ayakta kalmıştır.
İlk büyük Hun hükümdarı Teoman Yabgu'dur (M.Ö- 220). O zamanlarda Türk hükümdarlarına "Yabgu" deniyordu. Teoman Yabgu birbirinden ayrı yaşayan Türk boylarını birleştirerek ilk Türk birliğini gerçekleştirmişti. Bu çağda Türkler'in askerî üstünlüklerinde süvarilerin pek önemli bir yeri vardı. Çinliler atla çekilen savaş arabaları kullanıyorlardı, ama süvârî orduları yoktu. Türk atlıları çok sür'atli hareket kaabiliyetine sahip oldukları için Çin birliklerini istedikleri yerde çeviriyorlar, düşman olunca da çabucak çekiliyorlardı. Onlara ummadıkları anda birdenbire hücum ediyorlardı. Çinliler bu yüzden ordularını Hunlar gibi donatmak zorunda kaldılar; askerlerini Hunlar gibi giydirdiler. Ama ne Çin Duvarı, ne Çin orduları, Hunlar'ın Çin içlerine kadar girmelerini engelleyebildi.
Teoman Yabgu'dan sonra Hun
tahtına oğlu Mete Yabgu geçti. Mete zamanında Hun İmparatorluğu'nun toprakları
Japon Denizi'nden Hazar Denizi'ne kadar uzanıyordu. Bu topraklarda çeşitli Türk
kavimlerinin yanısıra öbür Altaylı kavimler de yaşıyorlardı. Mete devri, Hun
İmparatorluğu'nun en parlak devridir (M.Ö. 209-174).
Hunlar zamanında Çinliler
medeniyet bakımından çok ileri bir durumdaydılar. Hem nüfusları ve orduları çok
kalabalık, hem medeniyetleri parlak olduğu hâlde Hunlar'la başa çıkamadılar. Bu
da gösteriyor ki, Hun başarısının sebebi yalnızca askerî güç değildi. Gerçekten
Hunlar teşkilâtçılık ve idare bakımından çok gelişmişlerdi. O sırada Çin'in ayrı
ayrı prenslikler hâlinde bulunmasından da faydalanarak, Kuzey Çin'de sık sık
iktidarı ele alıyorlardı. Fakat Çinliler'in şehir hayâtına kapılan sınır boyu
Türkleri yavaş yavaş Çinlileşiyor. Çinli prenseslerle evlenen Hun
hükümdarlarının saraylarında Çin âdet ve gelenekleri yerleşiyordu.
Mete'den sonra gelen Yabgular
zamanında Çinliler'le ilişkiler arttı. Özellikle evlenme yoluyla Türk ve Çin
hükümdar âileleri arasında yakınlıklar doğdu. Bu yakınlıklar ise Hunlar'ın iç
işleri bakımından birçok karışıklıklara yol açtı. Yine de Hun İmparatorluğu
Milâttan Önce Birinci Yüzyıl'a kadar üstünlüğünü devam ettirdi. Bu yüzyılda ise
Türk beyleri arasında taht kavgaları artabildiğine arttı. Çinliler de bu
kavgalardan faydalanarak, Türkler'i zayıflatmayı bildiler. Ancak Çinliler'in
Hohan-Şu dedikleri Yabgu'nun 27 yıllık imparatorluğu zamanında ve Çiçi Yabgu
devrinde devlet eski gücünü biraz olsun toparlayabildi.
Milâttan sonraki ilk yüzyılda Hun İmparatorluğu Doğu ve Batı Hunları olmak üzere iki ayrı devlete bölündüler. Bunlara Güney ve Kuzey Hunları da denir. Milattan sonra üçüncü yüzyılın başlarında (220) başka bir Türk kavmi olan Siyenpi'ler Hunlar'la iktidar mücadelesine giriştiler. Sonunda Moğollar'ın ve bazı Türk boylarının da yardımıyla Hunlar'ın hâkimiyetine son verdiler. Büyük Hun İmparatorluğu târihte bilinen eski imparatorlukların en büyüğü idi. Hun hükümdarlarından Mete, Hohanşu ve Cici Yabgular, dahî denecek kadar büyük birer kumandan ve devlet adamı idiler. Bu büyük şahsiyetler hakkında Çin târihlerinde verilen bilgiler, en büyük düşmanlarının bile onlara hayran kaldıklarını gösterir.
Mete Kağan ve Oğuz Destanı
Mete, Teoman Yabgu'nun oğlu ve
veliahdi (kendisinden sonra hükümdar olacak kimse) idi. Ama Teoman Yabgu'nun
başka bir eğinden de bir oğlu olmuştu ve bu kadın Teoman'dan sonra Mete yerine
kendi oğlunun hükümdar olmasını istiyordu. Sonunda Teoman'ı kandırdı. Ama Mete
Buna razı olmadı ve derhâl bir ordu toplayarak Hun tahtını ele geçirmek üzere
yola çıktı. Böylece Türk târihinde ilk defa bu şehzade (prens), devlet uğruna
babasıyla taht kavgasına girişiyordu. Osmanlı İmparatorluğu zamanında da ilk
defa Birinci Murâd'ın oğullarından Savcı (Yıldırım Bâyezîd'in ağabeyisi)
babasına karşı çıktı; sonra İkinci Bâyezîd'in oğlu Selim (Yavuz) babasıyla taht
kavgasına girdi. Kanûnî'nin çok sevdiği eşi Hurrem Sultân kendi oğlu Selîm'i
(İkinci Selim) velîahd yapmak isteyince, pâdişâhın öbür oğulları (Mustafa ve
Bâyezîd) da babalarına isyan ettiler.
Mete çok yüksek kaabiliyetli bir komutandı. Topladığı ordu ile babasını yendi ve Hun tahtına oturdu. Çin târihleri onun üstün meziyetlerini ve yaptığı büyük işleri uzun uzun anlatırlar. Devletinin ve milletinin işleri için kendi çıkarlarını hiçe sayardı.
Anlatılanlara göre bir
defasında Hunlar zor durumda kalmışlar ve Çinliler'den barış istemişlerdi.
Çinliler barış için Mete'nin en sevdiği atını istediler, hemen verdi. Ama Çin
hükümdarı bununla yetinmedi, başka şeyler de istedi. Mete kendine ait nesi varsa
hepsini birer birer veriyordu. Sonra Çinliler sınırda küçük bir arazî istediler.
Burası hiçbir ise yaramayan kurak, kumlu bir topraktı. Ama Mete buna çok
sinirlendi ve şöyle dedi:
"Benden ne istedinizse
verdim, çünkü onlar benim maltındı. Ama bu toprak benim değil, milletimindir. O
toprağı korumak için savaşır, canımı veririm."
Türklerin Oğuz Kağan Destanı'ndaki Oğuz Kağan'ın Mete olduğu söylenir. Oğuz Kağan'ın Şehnâme'de ve Divân-ı Lugati't Türk'de adı geçen Alp Er Tunga olduğunu söyleyenler de vardır. Oğuz Kağan Destanı şöyledir:
Günlerden bir gün Ay Kağan bîr erkek çocuk doğurdu. Çocuk kara saçlı, kara kaşlı, ela gözlü, kırmızı ağızlı idi. Perilerden daha güzeldi. Çocuk, anasından yalnız bir defa süt emdi. Bir daha emmedi. Konuşmaya başladı. Çiğ et ve şarap istedi. Kırk günden sonra büyüdü. Yürüdü. Oynadı. Ata bindi. Geyik avına bağladı. Günlerden sonra, gecelerden sonra bir yiğit oldu. Bahadır oldu.
Oğuz Kağan denen bu bahadır
bir gün Tanrı'ya yakarmakta idi. Birdenbire etraf karanlık kesildi. Gökten bir
ışık düştü. Bu ışık aydan da, güneşten de parlaktı. Oğuz Kağan gördü ki bu
ışığın içinde bir kız var. Bu kız çok güzeldi. Yüzünde ateşli, ışık saçan bir
beni vardı. Kutup Yıldızı gibi İdi. Gülse, mavi gök de gülerdi. Ağlasa, mavi gök
de ağlardı.
Oğuz Kağan bu kızı görünce
aklı başından gitti. Kızı sevdi, aldı. Kız, Oğuz Kağan'a üç erkek çocuk doğurdu.
Birincisine "Gün", ikincisine "Ay", üçüncüsüne "Yıldız" adını koydular.
Oğuz Kağan gene bir gün ava
gitti. Gördü ki gölün yanında bir ağaç var. Bu ağacın kovuğunda bir kız
oturuyor. Çok güzel bir kız. Saçlar bir ırmağın akışı gibi. Dişleri inciye
benziyor. Gözleri gökten de mavi.
Oğuz Kağan'ın aklı başından
gitti. Yüreğine ateş düştü. Onu sevdi, aldı. Bu kız da Oğuz Kağan'a üç erkek
çocuk doğurdu. Birincisine "Gök", ikincisine "Dağ", üçüncüsüne de "Deniz" adını
verdiler.
Bu çağda, sağ yönde Altın
Kağan denen bir kağan vardı. Altın Kağan, Oğuz Kağan'a elçi gönderdi. Pek çok
altın,gümüş, yolladı. Pek çok kız, yakut, inci gönderdi. Oğuz Kağan'a saygı
gösterdi. İtaat etti. Oğuz Kağan, Altın Kağan'ın itaatini kabul etti. Sonra kırk
gün yürüdü. Buz Dağı denen dağa geldi. Çek soğuktu. Çadırını kurdurdu.
Tan yeri ağardığı zaman Oğuz Kağan'ın çadırına güneş gibi bir ışık girdi. O ışıktan; gök tüylü, gök yeleli, büyük bir erkek kurt çıktı. Kurt, Oğuz Kağan'a dedi ki :
- "Ey Oğuz, artık ben
önünde yürüyeceğim."
Bundan sonra Oğuz Kağan
çadırları toplattı. Yola koyuldu. Ordusunun önünde gök tüylü, gök yeleli, büyük
erkek kurt yürüyordu. Ordu, kurdu takip ediyordu.
Nice günlerden sonra kurt
durdu. Oğuz Kağan da ordusunu durdurdu. Burada İtil denen bir ırmak vardı. Oğuz
Kağan düşmanla karşılaştı. Savaş çok çetin oldu. Okla, kılıçla vuruşuldu. İtil
Suyu düşman kanından kıpkızıl oldu ve Oğuz Kağan üstün geldi.
Gök tüylü, gök yeleli kurt
gene öne düştü. Oğuz Kağan'ı Sind Ülkesi'ne götürdü. Oğuz Kağan burada da çok
düşmanla vuruştu. Düşmanı yendi. Bu ülkeyi de yurduna ekledi. Geri döndü.
Oğuz Kağan'ın yanında ak
sakallı, boz saçlı, çok akıllı ihtiyar bir kişi vardı. Anlayışlı, doğru bir
adamdı. Oğuz Kağan'ın veziri idi. Adı "Uluğ Türk" idi.
Uluğ Türk günlerden bir gün
uykuda bir altın yay ve üç gümüş ok gördü. Bu altın yay gün doğusundan gün
batısına kadar uzanmıştı. Üç gümüş ok da kuzeye doğru gidiyordu. Uluğ Türk
uyandıktan sonra, düşte gördüklerini Oğuz Kağan'a anlattı:
- "Ey Kağanım," dedi. "Hayat sana hayırlı olsun. Gök Tanrı, düşümde gördüğümü yerine getirsin. Dilediği yeri sana versin."
Oğuz Kağan, Uluğ Türk'ün
sözlerini beğendi. Öğüdünü dinledi. Oğullarım topladı. Şöyle dedi:
- Gönlüm av diliyor.
Kocadım. Kuvvetim kalmadı. Gün, Ay ve Yıldız; siz Doğu tarafına varın. Gök, Dağ
ve Deniz; siz Batı tarafına varın...
Bunun üzerine Oğuz Kağanın oğullarının üçü Doğu tarafına, üçü de Batı tarafına gitti. Gün, Av ve Yıldız çok geyikler, çok kuşlar avladıktan sonra yolda bir altın yay buldular. Yayı aldılar. Babaları Oğuz Kağan'a verdiler. Oğuz Kağan sevindi. Yayı üç parça etti ve dedi ki :
- "Ey büyük
kardeşler, yay sizin olsun..."
Gök. Dağ ve Deniz de çok
geyikler, çok kuşlar avladıktan sonra yolda üç gümüş ok buldular. Okları
aldılar. Babaları Oğuz Kağan'a verdiler. Oğuz Kağan sevindi. Okları küçük
oğullarına pay etti ve dedi ki:
- "Ey küçük
kardeşler, bu oklar sizin olsun..."
Oğuz Kağan bundan sonra ulu
kurultayı toplantıya çağırdı. Halkı da davet etti. Büyük meşveret edildi. Oğuz
Kağan yurdunu oğullarına pay etti. Onlara verdi. Dedi ki :
- " Ey oğullar ben çok yaşadım. Çok savaşlar gördüm. Çok ok attım. Çok ata bindim. Düşmanlarımı ağlattım . Dostlarımı güldürdüm. Gök Tanrı'ya borcumu eda ettim. Sizlere de yurdumu veriyorum..."