Eleştiri bir metin türü olarak edebî eserler ve bağlantılı ögelerle ilgili değerlendirmeleri içerir. Eserin değerlendirilmesindeki ölçüt, eleştirinin niteliğini de belirler.
“Bir edebiyat ve sanat eserini çeşitli yönleriyle inceleyip açıklamak, anlaşılmasını sağlamak ve değerlendirmek amacıyla yazılan yazılara ‘eleştiri’ denilir. Bu tür yazılara eskiden ‘tenkit’ ve bu alanda sürekli eser veren yazarlara da ‘münekkit’ denilirdi. Bugün eleştiri yazarlarına ‘eleştirmen’ veya ‘eleştirici’ diyoruz.” (Kavcar, Oğuzkan ve Aksoy, 2002)
farklı açılardan bir metne bakmak
Aşağıdaki metni (Orhan Veli, “Altındağ”) değerlendirmek için bir eleştirmen gözlüğü seçildiğinde değerlendirme ipucu da açılacaktır. (geniş hâli şurada…)
You need to define some clickable areas for your image.
eleştirinin bir metin türü olarak genel özellikleri:
- Eleştiri alanı ve malzemesi edebi metinlerdir.
- Eleştirinin temel anahtar sözcükleri, değerlendirme yapma ve bir değer biçmedir. Değerlendirmenin en genel çerçevesinde, Berna Moran’a göre ya eserin kendisi, ya yazarı, ya okuru yahut hepsini kuşatan toplum vardır. Eleştirmen, sadece eser odaklı bir yaklaşımı benimseyebilir; eser-yazar ilişkisi kurabilir, eseri var eden toplumsal yapıyı esas alabilir vs. (Berna Moran’ın Edebiyat Kuramları ve Eleştiri kitabındaki gruplamasıyla eleştiri türleri için bakılabilir: Eleştiri ve Sanatçı, Eser, Okur, Toplum)
- Dolayısıyla, bir metni değerlendirme sürecinde eleştirmenin temel yaklaşımı belirleyici olur. Çünkü bu, eserde neye dikkat edileceği ve ağırlık verileceğini de gösterir. Sözgelimi, esere temelli yaklaşıyorsanız, odağınızda eserin iç ögeleri, bunların birbiriyle bağına dayalı yapı ve o yapının anlamı nasıl ortaya çıkardığı ile ilgilisiniz demektir. Yaklaşımınız tarihsel eleştiri anlayışından yanaysa, sizin için eseri var eden toplumsal koşullar, tarihsel süreç ve bunların esere etkilerini görmek ve eserdeki izlerini sürmek önemli olacaktır.
- Yaklaşım ne olursa olsun, yapılacak değerlendirmelerin kişisel beğeniden çok eleştirilen ögelerin niteliğine dayanan gerekçeler içermesi, neyin niçin olumlu veya olumsuz yönde değerlendirildiğinin açık ve anlaşılır düzeyde ortaya koyulması gerekir. Çok beğendim, şiir gibi, ne kadar güzel, çok nitelikli vb. ifadelerin, neye dayanarak söylendiği belirtilmemişse, tek başına hiçbir değeri yoktur!
- Anlatım dili eleştirmenin tavrına bağlı olarak öznel veya nesnel olabilir.
edebiyat eleştirmeni ile edebiyat tarihçisi arasındaki fark:
“Edebiyat tarihçisi de tarihî bir bakış sanatçılar ve eserleri üzerinde bir değerlendirme yapar, ancak o daha çok tarihî önem taşıyan eserleri ve sanatçıları ele alır. Edebiyat, sanat eleştirmeni ise daha çok yeni kitaplarla ilgilenir, çağdaşı sanatçıların eserlerini tanımaya ve tanıtmaya çalışır.” (Kavcar, Oğuzkan ve Aksoy,2002)
***
- Berna Moran, Edebiyat Kuramları ve Eleştiri, Cem Yay., 1981
- Prof.Dr.Cahit Kavcar, Dr.Ferhan Oğuzkan, Özlem Aksoy, Yazılı ve Sözlü Anlatım, Anı Yay.,2002