Eylül ayı hüzün ayıdır, sonbaharın başlangıcıdır: havalar giderek serinler, yapraklar sararır ve insanın içine tuhaf bir hüzün çöker. Anılar zihne hücüm eder, geçmişe doğru bir yolculuk başlar bazen
Özellikle yüzyılın başında (İstanbulda) eylül imgesi hüzün ve kederdir; bu da, doğanın kırık ışıklarının yansımasının getirdiği atmosferin yanı sıra Mehmet Raufun Eylül romanından kaynaklanmaktadır. Üstelik eylül, sonbahar ile de özdeşleşmiştir, yine bu romanın etkisiyle
Her ne kadar bu denemenin konusu olmamakla birlikte öncelikle şunu belirteyim: Eylül bizde siyasi bir imgelem de olmuştur ve ne yazık ki çağrışımı son derece olumsuz, son derece anti-demokratik, son derece faşizan, son derece anti-hümanisttir.
Bunun dışında, iki yıldır dünya kamuoyunda da (ne yazık ki) çağrışımı son derece dehşetengizdir!
Bohem Bir Yaşam ve Aşklar
Eylülromanının yazarı Mehmet Rauf tek romanıyla edebiyatımızda iz bırakmıştır. Başka romanları, hikâyeleri, düzyazı şiirleri, makaleleri olmasına karşın, onun adı zikredildiğinde Eylül, Eylül dendiğinde de onun adı akla gelir.
1875 yılında İstanbulda doğan Mehmet Rauf, Osmanlı donanmasının başarılı ve entelektüel subaylarındandı; ancak Bir Zambakın Hikâyesi adlı pornografik romanı yüzünden mahkûm edilip ordudan atıldı (1910). Daha sonra serbest yazar olarak hayatını kazanmayı sürdürdü; çok kısa bir süre şeker ticaretiyle uğraştı; kadın dergileri çıkardı, uzun süre yoksulluk çekti. 1927de felç olan Mehmet Rauf beş yıla yakın bir süre Harbiyedeki evinde yatalak olarak yaşadı; 23 Aralık 1931de İstanbulda Cerrahpaşa Hastanesinde öldü.
Son zamanlarında Yakup Kadri ve Ruşen Eşrefin girişimiyle -yanılmıyorsam Eylülün yazarı diye, İsmet İnönünün onayıyla- onca yoksulluk çektikten sonra bir emeklilik maaşı bağlanmıştı!
Öğrencilik yıllarında edebiyatla ilgilenmiş; çok genç yaşta, henüz on altı yaşındayken Düşmüş adlı hikâyesi, Halid Ziya Uşaklıgil tarafından Hizmet gazetesinde yayınlanmıştı. O tarihten beri de Halid Ziyayı hep ustası bilmişti.
Mektep dergisinde yazmaya başladı; daha sonra Serveti Fünunculara katılarak Serveti Fünun dergisinde yazıları, düzyazı (mensur) şiirleri yayınlandı; iki romanı tefrika edildi.
Abdülhamitin katı baskı rejimi sonunda Serveti Fünun dergisi kapatılınca, Mehmet Rauf da dergi çevresindeki öteki yazarlar (Hüseyin Cahit, Halid Ziya, vb.) gibi yazılarını yayınlamayı bırakmıştı (1901-1908). II. Meşrutiyetin ilanından sonra gelen serbest ortam sayesinde yazılarını yayınlamayı sürdürmüştü; ancak bir süre Tanin gazetesinde Mehmet Nazif adıyla yazmak zorunda da kalmış, sözde bu serbest ortamda da ordudan atılmıştı!
Yapıtları arasında, Genç Kız Kalbi (1911), Ferdayı Garam (Aşkın Yarını, 1913), Karanfil ve Yasemin (1924), Son Yıldız (1927), Ceriha (Yara, 1927), Halas(Kurtuluş, 1929) adlı romanları; İhtizar(Can Çekişme, 1909), Âşıkhane (1909),Son Emel (1913), Hanımlar Arasında (1914), Menekşe (1915), Bir Aşkın Tarihi (1915), Kadın İsterse (1919), İlk Temas İlk Zevk (1919), Aşk Kadını (1923), Eski Aşk Geceleri (1927) adlı hikâye kitapları, oyunları, uyarlamaları ve düzyazı şiirleri (Siyah İnciler, 1901; günümüz Türkçesiyle Rahim Tarım, 1997) sayılabilir.
~
Mehmet Raufun sürekli para sıkıntısı çekmesi, yaşadığı bohem hayata bağlanır. Öte yandan II. Meşrutiyetin ilanından sonra Serveti Fünun yazarları, kendilerine ciddi bir geçim kapısı bulurken bir tek Mehmet Raufun açıkta kaldığı görülür. Yazınsal yaşamda aynı yola baş koymuş arkadaşlarının kendisine yüz çevirmesinin, genellikle intihar girişimi dolayısıyla olduğu söylenir. Halid Ziyanın da içinde bulunduğu arkadaş grubu onu son anda ölümden kurtarmıştır.
Bohem yaşamı ve aşklarıyla arkadaşları tarafından pek aranıp sorulmayan Mehmet Rauf, böylece bu sonuçsuz intihar girişimiyle iyice dışlanır. Evlilikleri, aşkları, gönül maceraları dönemin ahlak anlayışıyla çatışır. Nitekim, bunu da -dönemin evlilik anlayışı, ahlaksal yaklaşımlar, vb.- Eylülromanında görürüz.
Üç kez evlenen Mehmet Rauf, ilk evliğini Tevfik Fikretin halasının kızı Ayşe Sermet Hanım ile yapmış; ve bir anlamda Rumelihisardaki Fikretin oturduğu yalıya içgüveyi olarak girmiştir. Eylül romanındaki aşk öyküsünün bu yıllardan kaynaklandığı ve Mehmet Raufun Fikretin eşine âşık olduğu da söylenmektedir.
Tek Yapıtlık Deha
Mehmet Rauf, Serveti Fünun romancılığının Halid Ziyadan sonra gelen ikinci adıdır. Bunu, Eylül romanıyla kazanmasına karşın, yukarıda da belirttiğimiz gibi, öteki yapıtlarında aynı başarıyı gösterememiş, edebiyat tarihçileri tarafından tek yapıtlık deha olarak da adlandırılmıştır. Roman anlayışıyla ilgili görüşlerini dile getirdiği makalelerinde gerçekçiliği savunmasına karşın, romanlarında romantizmin etkisinde kalmıştır. Dili ve üslubu öteki Serveti Fünunculara göre çok daha yalın ve durudur.
Romanlarında çoğunlukla aşk temasını işlemiş; ve aşk tutkusunun üzerinde durmuştur. Roman kişileri, genellikle varlıklı, mürebbiyelerle yetişen, iyi öğrenim görmüş, yabancı dil bilen, edebiyat ve müzikten anlayan, kışları İstanbulda konaklarda, yazları Boğaziçi ya da Adadaki yalı ve köşklerde oturan kişilerdir. Öteki Serveti Fünuncular gibi Fransız edebiyatı ve kültüründen beslenen Mehmet Rauf, Halid Ziyanın yapıtlarından da etkilenmiştir.
[Konu buraya gelmişken, kısaca da olsa bugün için hiçbir geçerliliği olmayan sanat için sanat anlayışını benimseyen Serveti Fünunculardan söz etmek gerekir. Kimi yazarlarca, aşk ilişkilerini, bireysel bunalımları, Batılı yaşama özenen dar çevreleri, vb. yazmaktan öteye gidemeyen bir edebiyat topluluğu olarak eleştirilmiştir.
Ne var ki çıktıkları dönemde Abdülhamitin son derece katı rejiminin hüküm sürdüğü ve İmparatorlukun çöküş sürecinin (dekadans) sonuna geldiği unutulmamalıdır. Ayrıca, modern edebiyatın kurulmasında önder olduklarının, biçimsel yenilikler getirdiklerinin altını çizmek; özellikle Halid Ziya Uşaklıgili (Mai ve Siyah, Aşk-ı Memnu, vb.), modern romanımızın başlangıcı olarak kabul etmek gerekir.]
İmkânsız Bir Aşkın Romanı
Eylül hüzün ayıdır demiştik. Eylül romanı, roman sanatı açısından, örneğin edebiyatımızın en büyük romanlarından biri olan Aşkı-ı Memnu kadar yazınsal bir düzeye sahip olmasa da romanımızın köşetaşlarından biridir.
Eylülönce Serveti Fünun dergisinde tefrika edilmiş (1901), aynı yıl kitap olarak yayınlanmış ve büyük ilgi görmüş, çağdaşlarınca aşkın evrenselliğini anlattı diye yüceltilmiştir.
Edebiyatımızın ilk psikolojik romanı olarak tanımlanır. Roman kişilerinin ruhsal çözümlemeleri üzerine kurulmuş olup, kimi yazarlara göre (daha önce de değindiğim gibi), Mehmet Raufun yaşamından izler taşır. Bu yaşanmışlıktan dolayı, özellikle roman kahramanı Necibin duygularının son derece başarılı yazıldığı vurgulanır.
Mehmet Rauf, Eylülde Halid Ziya Uşaklıgilin Aşkı-ı Memnu romanının etkisinde kalarak bir aşk üçgeni çerçevesinde; imkânsız aşk (yasak aşk) temasını işlemiştir. Rahat yaşamak, eğlenmek, gezip tozmak, edebiyat ve müzikle uğraşmak isteyen varlıklı sayılabilecek genç insanları ele alarak evlilik kurumunu ve onun ahlaki değerlerini eleştirmiştir (eleştirmenlerin-tarihçilerin genel kanısına göre).
Romanda olay yok denecek kadar azdır. Roman iç olaylar üzerine kurulmuş olup, daha çok iki kahramanın, Süreyyanın karısı Suad ile Necibin öznel dünyaları anlatılmıştır. Böylece, birleşemeyen, ancak birbirlerini seven iki genç insanın, yerleşik ahlaki değerlerden dolayı içine düştükleri çaresizliğe ve çektikleri aşk acılarına tanık oluruz.
Kısaca da olsa, bilmeyen okur için Eylül romanını özetlememiz gerekir:
Suad ile Süreyya beş yıldır evlidir. Evlilikleri sorunsuz sürmektedir ama aralarında sevgi ve saygı olmasına karşın aşktan söz edilemez. Süreyya yazı geçirmek, özellikle tekneyle dolaşmak için Boğazda bir yalı kiralamak ister; ancak geliri buna yetmez; karısı Suad, babasından borç para alır. Böylece, Yenimahallede bir yalı kiralanır.
Başbaşa kalan karıkoca günlerini huzur içinde geçirir. Süreyyanın yakın arkadaşı ve akrabası Necib, onları ziyarete gelir. Necibin gelişi her ikisini de memnun eder. Üç genç insan arasında dostluk koyulaşır. Necib eğlence ve Beyoğlu yaşamını seven biridir. Ancak Suad ile olan arkadaşlığı onu yalıya daha çok çeker. Gündüzleri Süreyya tekneyle balığa çıkar; Suad piyano çalar, Necib ilgiyle dinler.
Giderek yakınlaşırlar. Necib, Suada âşık olur. Ama belli etmez. Duygularını arkadaşı Süreyyaya ihanet etmemek için gizler ama öte yandan da aşk ateşiyle yanmaya başlamıştır. Bir gün, Suadın eldiveninin bir tekini çalar. Bu arada, Süreyyanın kız kardeşi ve Necib ile yakından ilgilenen Hacer, Necibin yalıya sık sık gidişini kıskanır ve bunun dedikodusunu yapar. Bunun üzerine Necib, yalıya seyrek gelmeye başlar. Suad durumu dadısından öğrenir, üzülür. Ancak sesini çıkartmaz.
Necib, belli ki çektiği kederden zayıf düşerek tifoya yakalanır; hastalığı sırasında Suadın eldiveninin tekini sayıklar; o sırada Suad ile Hacer başındadır. (Gerçi Necib eldivenin kime ait olduğunu sayıklamamıştır.) Suad utanmış, ancak kendisinin de Necibi sevdiğini anlamıştır.
Necib bir süre sonra düzelir ve eski sağlığına kavuşmak için Süreyyanın çağrısına uyarak yalıya gelir. Necip, Suad ile yalnız kaldığı bir gün ona aşkını itiraf eder. Ancak, Suad da Necib de Süreyyaya ihanet edecek kişilikte değildir. Suadın tek yaptığı: eldivenin öteki tekini Necibe vererek, bir bakıma onu sevdiğini itiraf etmektir.
Aslında Suad, belki kocasına, Süreyyaya âşık değildir; ama, onu bir dost olarak, kocası olarak sevmektedir. Suadı böylece, iki erkek arasında kalan bir roman kahramanı olarak görürüz ki bu tema da o zaman için edebiyattımızda oldukça yenidir.
Bir anlamda platonik bir aşktır bu; çünkü iki genç insan birbirine dokunmamış, yalnızca parmakları bir an birbirine değmiştir. Ne var ki eylül gelmiş, yaz bitmiştir. Eylül aynı zamanda toprağın ölmeye başlamasıdır da. Öte yandan, doğa bir anlamda bu ölüme direnmekte, canlılığını korumaktadır. Romandaki bu tür doğa betimlemeleri, aynı zamanda Suad ile Necibin imkânsız aşkını da imlemektedir.
Suad ile Süreyya kışın baba konağına döner. Necib ile Suad, doğal olarak eskisi gibi sık görüşemez. Bu yüzden ikisi de mutsuzdur ve bunalıma girmiştir. Bu gizli ve imkânsız aşk her ikisinin içinde yaşamakta; giderek yoğunlaşmaktadır. Kendilerini denetleyen bu iki insan daha çok acı çekmeye başlamıştır.
Necibin de konakta olduğu bir gün, yangın çıkar; konak halkı dışarı fırlar. Yalnızca Suad içerde kalmıştır. Necib, içeride kaldığını fark edince, hiç düşünmeden Suadı kurtarmak için konağa koşar; alevlerin içine atılır; tavan çöker ikisi de ateşin içinde kalarak yanar.
Romanda açık açık yer almaz ama belli ki Suad içinden çıkılmaz bir durumda olduğu için, hayat çekilmez gelmeye başladığı için, isteyerek yanan evde kalmıştır. Aşk ateşiyle kıvranan Necib de hiç duraksamadan kendini, Suadı kurtarmak ya da Suada kavuşmak için alevlerin içine atmıştır.
İki gizli âşık, romanda ancak böyle birleşir!
(Necib ile Suadın aşkı her ne kadar yaşanmamış olsa da bir yasak aşktır. Ahlaki değer yargıları yüzünden Necib ile Suadın birliktelikleri romanda söz konusu olamamıştır ve her ikisi de hüznün batağına saplanmıştır!)
Aşk Ateşiyle Yanan Necib ile Suad
Necib aşkından yataklara düşmüştür. Aslında her yasak aşkta, her imkânsız aşkta bu acı/hüzün/keder durumuna rastlamak çok mümkündür.
Özellikle bu gibi durumlarda, aşk hüzne yol açar ki zaten romanın adı da yazınsal geleneğimizde hüzünle örtüşmüştür:Eylül.
Necibin önündeki en büyük engel, Suadın çok sevdiği yakın arkadaşının eşi olmasıdır. Her ne kadar Suadı uzaktan seviyorsa da onu kollarına alamıyorsa da dudaklarından öpemiyorsa da arkadaşına ihanet ettiği düşüncesindedir. Bu da onu kahretmektedir.
Benzer durum Suad için de geçerlidir. Osmanlı toplumunun ahlak anlayışı, değer yargıları, evli bir kadın oluşu, karşısında dağ gibi durmaktadır. Necibin aşkını itiraf etmesinden sonra her ikisi de (oysaki birbirlerini sevmektedirler) daha çok mutsuz olur; bunalımın ve hüznün içine gömülür.
Hiç kuşkusuz ki bunun temelinde yatan, birbirlerine âşık olmalarından çok, üçüncü kişiler, çevreleri, toplumun değer yargılarıdır. Burada birbirine kavuşamamanın verdiği hüzün, artık ciddi bir ruhsal bunalıma dönüşmüştür.
Nitekim Necibi birkaç gün göremeyen Suad içine düştüğü ruhsal sıkıntıyı şöyle belirtir:
Ah bu aşk ne acı bir yaraymış, ne kötü şeymiş!
Suad bir yandan Necibe âşıkken, diğer bir yandan da kocasını korumak istemekte; ona büyük bir kötülük ettiğine inandığından, bu kötülüğü ancak sevgiyle onaracağını düşünmektedir.
Yani, Suad iki ateş arasında kalmıştır ve Suadda bir pişmanlık duyumsarız. Keşke Necibe âşık olmasaydım, keşke bu aşk illetine yakalanmasaydım, demektedir.
Suad duygularını bastırır ve bastırdığı için de acı çeker. Bir yandan Necib ile olmak ister öte yandan kocasını terk edemez. Değer yargıları Necib ile gitmesine izin vermez.
Necib birlikte kaçıp gitmeyi önerdiğinde onu geri çevirmiş ama onunla gitmek istediğini de kendi kendisine itiraf etmiştir. Ancak hemen bu düşüncesini kafasından atmaya çalışır. Romanın anlatıcısının ağızından bu çelişik durum şöyle dile gelir:
Fakat Süreyya, o, Süreyyaya ne olacaktı? Ondan korktuğu için değil, onu yalnız, bedbaht görmeye dayanamadığı için mahvoluyordu.
~
Suadın çaresizliği, onu acıya, hüzne boğmuştur. Necib de sevgilisini uzaktan uzağa o da arada sırada gördüğü için acı çekmektedir. Sonuçta kış kötü gelmiştir. Yalıdayken yalnız kalabiliyorken, konuşabiliyorken, artık o olanak da ortadan kalkmış, iki gence yaşamak, dahası birbirlerinden uzak yaşamak işkence gibi gelmektedir.
Bu işkence romanın sonunda biter! Daha önce de belirttiğim gibi, yalıda yangın çıkar, Suad dışarı çıkmaz, Necib onu kurtarmak için içeri girer ve ikisi de alevlerin arasında kalır.
Tutkulu bir aşkla Suadı sevmiş olan Necib, âşık olduğu kadın için, uğrunda hüzünlü gözyaşları döktüğü kadın için kendini alevlerin içine atmıştır. Suad ise içine düştüğü çaresizlikten, ancak alevlerin içinde kalarak kurtulacaktır.
Bir bakıma Necib de ölümü bile isteye seçmiştir. (Yani intihar eylemi!) Romanın başından beri ölüm sözcüğünü -ve kavramını- doğa betimlemelerinde sıkça geçiren yazar, öte yandan, sevgilisine bir türlü kavuşamayan Necibin düşüncesinde, zihninde anlatıcının ağzından da sıkça kullanırken, altmetinlerde bir intihar temasını da okumuş oluruz.
Nitekim yıllar sonra kendisi de bir aşk yüzünden intihar eylemini gerçekleştirir ama onu son anda kurtarırlar!
Bir Kez Daha ya da Okunmalı!
Mehmet Rauf, Eylülü çok sevdiği ve yazar olarak da etkisinde kaldığı Halid Ziya Uşaklıgile ithaf etmiş, romanın başına şöyle yazmıştır: Halid Ziyaya, ilk eserim son üstadıma.
Sonbaharın sürdüğü, yollara dökülmüş, sararan yaprakların hışırtısının sürdüğü şu günlerde bir kez daha Eylül ve onun yazarı Mehmet Raufu, belki de sonbaharın etkisiyle anımsayalım istedim.
Farklı bir roman anlayışının, edebiyatın merkezinden çıkıp çok satana iyice yaklaşan bir roman anlayışının egemen olduğu, özellikle medya tarafından bu tür romanların çok başarılı romanlar olarak sunulduğu şu dönemde; yine kimi yazarların bu konuyu roman formatında(!) yazdım diye yanıt verdikleri şu dönemde, bir kez daha Eylül okunmalı.
Ya da Eylülü okumalı
Bkz. Cevdet Kudret, Türk Edebiyatında Roman ve Hikâye, 1. cilt, 5. basım, İnkılap Kitabevi, 1987.
Murat Belge, Eylül, Edebiyat Üstüne Yazılar, Yapı Kredi yay. 1994.
Berna Moran, Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış, 1. cilt, İletişim yay. 1983.
Mehmet Rauf, Eylül, sadeleştiren Kemal Bek, Özgür yay. 2002.
Rahim Tarım, Mehmed Rauf Hayatı, Sanatı, Eserleri, Türkiye İş Bankası Kültür yay. 1998.