Aile Danışmanlığı Sertifikası gereklidir
Sosyodramanın uygulanacak mesleki alanlar.
- Toplumda (küçük ve büyük gruplar arasında, STK, Sağlık Devlet Kurumlarında)
- İş ve çalışma ortamında (Şirket ve Firmalarda departman arasındaki ilişkileri düzeltme, Reklam: (Sosyal Sorumluluk Spotlarında)
- Okul ortamında (Öğrencilerin iletişim ve etkileşim düzeyini ölçme ve davranış eğitimi grupları düzenleme
- Psikoterapide bir teşhis ve tedavi aracı olarak, hemen hemen her yerde kullanılabilir.
SOSYOMETRİ
Sosyometri ve Sosyodrama kurucusu Moreno’ya göre sosyometri teknikleri iki ana gruba ayrılır:
- Grup Teknikleri
- Eylem Teknikleri
Grup tekniklerinden bazıları ‘sosyometri testi, sosyometrik algı testi, sosyometri soru cetveli ve rol testi’dir. Eylem tekniklerinden bazıları ‘psikodrama, sosyodrama, spontanlık testi, rol oynama testi’dir. Grup teknikleri içinde en tanınmış olanı sosyometri testi, eylem teknikleri içinde en fazla tanınmış olanı ise psikodramadır.
Sosyometri kapsamındaki çalışmalar başlıca üç grupta toplanabilir:
- Araştırmaya yönelik çalışmalar
- Teşhise yönelik çalışmalar
- Geliştirmeye/ tedaviye yönelik çalışmalar
Söz konusu bu üç grup çalışmanın her birini gerçekleştirirken, grup ve eylem tekniklerinin tümünden yerine göre yararlanmak mümkündür. Örneğin birlikte çalışan bir grubun üyeleri arasındaki çatışmayı çözmek istediğimizde öncelikle soruna/sorunlara teşhis koymak isteriz. Bu teşhisin bir devamı olarak da sorunu gidermeye çalışırız. Bütün bunları gerçekleştirmek için sosyometri testinden, sosyometrik algı testinden, psikodrama ve sosyodramadan yararlanmak gerekir. Bu teknikleri kısaca şöyle açıklamak mümkündür:
Sosyometri ‘toplum tarafından, toplum için gerçekleştirilen bir toplum sosyolojisidir’. (Kösemihal s:XI Çünkü bir gruba sosyometri testi uyguladığımızda, o gruptaki bütün bireyleri adeta birer anketör olarak kullanmış oluruz. Yani sosyometrik inceleme, sadece birkaç araştırmacının kişisel gözlemlerine dayanan bir inceleme şeklinde değildir. Bu düşünceden hareketle Moreno, başlangıçta sosyometriyi sosyolojide bir ‘devrim’ olarak nitelemiştir. Moreno’ya göre sosyometrinin temel amacı, kişilerin spontanlıklarını ve yaratıcılıklarını kullanmalarına fırsat sağlayarak dünyada tutunmalarına yardımcı olmaktır.
Sosyometrinin psikodramada da olduğu gibi kuramsal temellerini oluşturan üç ana kavram, Eylem, Spontanlık ve Yaratıcılık, Rol kavramlarıdır. Sosyometrinin 3 kavram daha vardır: Dış toplum Sosyometrik matrix ve Sosyal gerçek
Sosyometrik görüşe göre her toplumun, her topluluğun görünen bir resmi şekli vardır. Buna dış toplum denir. Bir de bu resmi görünüşün altında isteklere, sevgilere, nefretlere, sempati-antipatilere, çekimlere-itişlere dayanan, ilk bakışta görünmeyen (ancak sosyometri testiyle belirlenen) birtakım gruplaşmalar vardır. Buna sosyometrik matrix denir. Dış toplumla sosyolojik matrix’in çatışması ise sosyal gerçeği meydana getirir.
Dış toplumla sosyolojik matrix arasındaki ayrılık ne kadar çok olursa, sosyal gerçekteki gerginlik o kadar fazla olur. Demek ki toplumlarda olduğu gibi en küçük zümrelerde de (bir sınıf, bir iş ekibi, bir profesörler kurulu) her an alttan alta kaynaşan birtakım sempatilerin antipatilerin, sevgilerin, nefretlerin meydana getirdiği gruplaşmalar (sosyometrik matrix) resmi topluma (dış topluma) karşı ayaklanmaya, onu devirmeye, yıkmaya eğilimlidir. Bu yüzden öncelikle bu küçük zümredeki mekanizmayı anlamak gerekmektedir.
Sosyometrinin amacı, zekâsı, ırkı, dini, ideolojisi ne olursa olsun, her insana yeryüzünde tutunmaları, kendiliğindenlikleri ve yaratıcılıklarını kullanmaları için aynı derecede fırsat veren bir dünya kurulmasına yardımcı olmaktır.
Sosyometri testi uygulamada üç ana yol vardır:
- Kağıt-kalem testiyle tercih belirleme:Teste katılanlara birlikte bulunmayı tercih ettiği (örneğin üç) kişiyi ve tercih etmediği (örneğin üç) kişiyi yazması istenir. Ancak bu uygulamayı yaparken mutlaka bir ölçüt koyulması gerekmektedir. Örneğin, “birlikte ders çalışmak”, “geziye gitmek”….
- Sözel olarak tercih belirleme: Eğer, bir grupta birden fazla üyenin görüşleri varsa, bu görüşlerin oylanması sözel olarak geliştirilen bir sosyometri testi sayılabilir.
- Aksiyonla tercih belirleme: Bazı grup yöneticileri ikişerli gruplar oluşturun diyerek herhangi bir çalışma başlatabilirler. Grup üyelerinin spontan olarak oluşturdukları bu gruplar, aynı zamanda onların sosyometrik tercihlerinin bir göstergesidir.
Moreno bir sosyometri testi yapılırken ölçütlerin şöyle olması gerektiğini söyler:
- Birden fazla ölçüt kullanılmasında yarar vardır. Böylece, farklı rollere sahip kişilerin yaşamlarındaki çeşitli alanlar ölçme işleminin kapsamına alınmış olur.
- Kullanılacak ölçütler, deneklerin yaşantılarıyla ihtiyaçlarıyla ilişkili olmalıdır ki, teste katılmayı istesinler. Örneğin bir evli çiftle bir lise öğrencisine sorulacak soru aynı olamaz.
- Ölçütler belirgin kolay anlaşılabilir olmalıdır.
- Sosyometri testi öncesinde, araştırmacı tarafından denekler spontan cevaplar verebilecek şekilde motive edilmelidirler. Dürüstlük ve spontanlık testin geçerliliğini arttıracaktır.
Sosyometri testinin nasıl uygulanacağını şöyle anlatır: Sosyometri testi yapılırken birinci basamak uygulamadır. Burada seçme ve reddetmeler ortaya çıkar, veriler toplanır. İkinci basamak sosyometri matrisinin düzenlenmesidir. Deneklerden toplanan veriler matriste toplanır. Tablo yapılarak seçme ve reddetmeler düzenlenir. Üçüncü aşama matristeki bilgilerle “sosyagram” adı verilen bir grafiğin düzenlenmesidir. Bu grafikte ‘kadın’ ve ‘erkek’ ile ‘seçme’ ve ‘reddetme’ farklı işaretlerle gösterilir.
Sosyometri Testi birbirini tanıyan bir grup insana, örneğin bir sınıftaki öğrencilere uygulanabilir. Gruptaki her bir bireye, belirli bir etkinliği gerçekleştirirken hangi üyelerle birlikte bulunmak istediği, hangileriyle bulunmak istemediği sorulur. Örneğin “bir pikniğe gidecek olsanız, birlikte bulunmayı en fazla istediğiniz üç arkadaşınızın adlarını yazınız.” şeklinde bir yönerge verilir. Böylece grup üyelerinin sosyometrik tercihleri belirlenmiş olur. Bu tercihlere bakıldığında her bir üyenin kaç kişi tarafından seçildiği ve kaç kişi tarafından reddedildiği görülür. Bazı üyeler çok sayıda kişi tarafından seçilirken, bazı üyeler çok sayıda kişi tarafından reddedilir. Yani bazıları avantajlıyken, bazıları dezavantajlı durumdadır.
Sosyometri Örneği
SOSYODRAMA
Sosyodrama; socius ve drama sözcüklerinden oluşur. Buna Türkçe karşılık olarak “toplumla iletişime girme” denebilir. Moreno’ya göre, psikodrama kişiler arası ilişkiyi ve kişisel yaşamın ideolojilerini derinlemesine ele alır, sosyodrama ise gruplar ve toplumlararası ilişkiyi ve farklı kolektif ideolojileri ele almaktadır (Özbek ve Leutz, 1987, s. 73).
Bu iki terim hemen hemen eş anlamlı terimlerdir, ancak psikodramanın bireysel kişiliğe ışık tutmak, sosyodramanın ise bireyler arasındaki ilişkilere ışık tutmak amacında olduğu söylenebilir. Ama Moreno’ya göre bireysel kişiliği, kişiler arası ilişkilerden ayırmak olanaksızdır. Psikodrama daha uzun bir dönemi kapsıyor olsa da her iki teknik özdeştirler (Duverger, 1973, s. 355).
Çoğu psikodramatist tarafından sosyodrama, psikodramaya bir geçiş ve ısınma olarak kullanılmaktadır. Bu tutum bir yere kadar doğru kabul edilse de, son çözümde bireyin her tür sorunu kendi algı sistemiyle oluşturduğu gerçeği karşımızda durmaktadır ve sosyodrama başlı başına bir yöntem olarak da önemini korumakta ve gelişmektedir. Bugün dünyada, Moreno’nun yaklaşımının tedavi dışındaki uygulamaları kendini sosyodrama ile dışarı vurmaktadır. Bu, eğitimden tiyatroya, topluluklar arasında endüstri psikolojisinden sanatın diğer alanlarına kadar geniş bir yelpazede kendisini göstermektedir (Altınay, 2000, s. 222).
Sosyodramada her grup üyesi izleyiciler karşısında kendisine verilen rolü oynadıktan sonra, tüm grup (oynayanlar ve izleyenler) oyunla ilgili görüşlerini bildirir, yorum ve açıklamalarda bulunur. Roller değiştirilerek yeniden oynanabilir ya da aynı konu değişik oyunlarla ortaya konabilir. Amaç, seçilen sosyal sorunla ilgili olarak bireylerin yeni sosyal davranış ve anlayışlar kazanmasıdır. Dolayısıyla sosyodramanın terapötik etkisi çok sınırlı olsa da davranışının eğitimi çok yüksektir.
Sosyodramayla psikodrama arasındaki farkı daha iyi anlamak için, eğitim ve psikoterapi arasındaki farka bakmak yararlı olabilir. Eğitim geniş anlamıyla olumlu davranış değişikliğini hedefler; bu aynı zamanda psikoterapinin de amacı olmakla beraber, psikoterapi bütün bir kişiliği ele alarak hastalıklı davranışları bireyin özelinde çözmeyi, hatta bazen tüm bir kişilik değişimini hedeflemektedir. Bu ayrım sosyodrama ila psikodrama arasında da vardır ve hemen hemen aynı yönde farklılık gösterirler (Altınay, 2000, s. 224).
Sosyodramada ise, asıl konu gruptur. Sosyodrama da bir grubun, aynı kültüre bağlı bireylerin aynı sosyal ve kültürel rolleri benimsedikleri ve örgütlendikleri varsayımına dayanır. Bu nedenle bireylerin kimler oldukları, grubu kimlerin oluşturduğu, gruptaki bireylerin sayılar pek önemli sayılmaz. Sosyodrama da sahnede yer alan birey değil, gruptur.
Sosyodramada belirli bir kültürü temsil eden tipler ve bireylerin rolleri incelenir. Psikodramada inceleme özellikle kişisel sorunlara doğru çevrilmiştir, terapötik amacı kişisel bir boşalma sağlamaktır; sosyodramada ise inceleme sosyal sorunlara yöneliktir ve terapötik amacı da sosyal boşalma sağlamaktır.
Kaynakça
Nurettin Şazi Kösemihal, “Önsöz”, Sosyometrinin Temelleri, İ.Ü. Edebiyat Fakültesi Yayınları, s:XI.
Nurettin Şazi Kösemihal, “Önsöz”, Sosyometrinin Temelleri, İ.Ü. Edebiyat Fakültesi Yayınları, s:VI.
Moreno, Sosyometrinin Temelleri, İ.Ü. Edebiyat Fakültesi Yayınları, s:49-86.
Üstün Dökmen, Sosyometri ve Psikodrama, Sistem Yayıncılık, İstanbul, 1995, s:41-42.
Moreno, Sosyometrinin Temelleri, İ.Ü. Edebiyat Fakültesi Yayınları, s:80-86.
Yard. Doç. Dr. Şatıroğlu Ayşen Sunum: Küçük Gruplar Sosyolojisi, ders anlatımı.11 hafta.