Yanıklar; termal, elektriksel, kimyasal veya elektromanyetik enerjinin neden olduğu ağrılı yaralardır. Sigara içmek ve açık alev, yetişkinlerde yanık yaralanmalarının önde gelen nedenleridir. Hem bebekler hem de yaşlılar, yanık yaralanması için en büyük risk grubundadır.
Termal, radyasyon, kimyasal veya elektriksel temastan kaynaklanan birçok yanık türü vardır.
· Termal yanıklar. Bu yanıklar, deri ve dokuların sıcaklığını yükselten, doku hücresinin ölümüne veya yanmasına neden olan ısı kaynaklarından kaynaklanır. Sıcak metaller, kaynar sıvılar, buhar ve alevler ciltle temas ettiğinde termal yanıklara neden olabilir.
· Radyasyon yanıkları. Bu yanıklar, güneşin ultraviyole ışınlarına veya X ışını gibi diğer radyasyon kaynaklarına uzun süre maruz kalmak sonucunda oluşmaktadır.
· Kimyasal yanıklar. Bu yanıklar, cilt veya gözlerle temas eden güçlü asitler, alkaliler, deterjanlar veya çözücülerden kaynaklanır.
· Elektrik yanıkları. Bu yanıklar, alternatif akım (AC) veya doğru akım (DC) olmak üzere elektrik akımından kaynaklanır.
Deri ve işlevleri
Deri, vücudun en büyük organıdır ve birçok önemli işlevi vardır. Dışarıda epidermis, orta tabaka olarak dermiş ve alt tabaka olarak subcutis bulunmaktadır. Deri, ısıya, ışığa, yaralanmaya ve enfeksiyona karşı koruyucu bir kalkan olarak hizmet etmenin yanı sıra:
· Vücut ısısını düzenler
· Su ve yağı depolar
· Duyu organıdır
· Su kaybını önler
· Bakteri girişini engeller
Yanıklar, cilt yüzeyine ne kadar derin ve şiddetli nüfuz ettiklerine bağlı olarak birinci, ikinci veya üçüncü derece olarak sınıflandırılır.
· Birinci derece (yüzeysel) yanıklar
Birinci derece yanıklar yalnızca epidermisi veya cildin dış katmanını etkiler. Yanık bölgesi kırmızı, ağrılı, kuru ve kabarcıksız haldedir. Hafif güneş yanığı birinci derece yanık örneğidir. Bu tür yanıklarda uzun süreli doku hasarı nadirdir ve genellikle cilt renginde bir değişim gözlenebilir.
· İkinci derece (kısmi kalınlık) yanıklar
İkinci derece yanıklar epidermisi ve cildin dermis tabakasının bir kısmının hasarını içerir. Yanık bölgesi kırmızı renkte, kabarık, şiş ve ağrılı olabilir.
· Üçüncü derece (tam kalınlık) yanıklar
Üçüncü derece yanıklar epidermisi ve dermisi yok eder. Üçüncü derece yanıklar, derinin altındaki kemiklere, kaslara ve tendonlara da zarar verebilir. Kemikler, kaslar veya tendonlar da yandığında, buna dördüncü derece yanık adı verilebilir. Yanık bölgesi beyaz renkte gözükür. Sinir uçları tahrip olduğu için bölgede ağrı gibi herhangi bir his oluşmaz.
Daha şiddetli ve geniş bölgeyi etkileyen yanıklar, özel tedaviye ihtiyaç duyar.
Ciddi bir yanık, sadece fiziksel olarak değil, duygusal olarak da son derece yıkıcı bir yaralanma olabilir. Sonuçlar sadece yanık kurbanını değil tüm aileyi etkileyebilir. Ciddi yanıkları olan kişilerde uzuv kaybı, şekil bozukluğu, hareket kaybı, yara izi ve tekrarlayan enfeksiyonlar dahil olmak üzere belirli fiziksel yeteneklerde kayıplar oluşabilir , çünkü yanmış deri enfeksiyonla savaşamayacak haldedir. Ek olarak, şiddetli yanıklar derin deri katmanlarına nüfuz ederek vücudun her sistemini etkileyebilecek kas veya doku hasarına neden olabilir.
Yanıklar ayrıca depresyon, kabuslar veya ptsd gibi duygusal sorunlara da neden olabilir.
Vücudun pek çok işlevi ve sistemi şiddetli yanıklardan etkilenebileceğinden, rehabilitasyon ihtiyacı daha da önemli hale gelir.
Yanık hastalarının multidisipliner bir ekipte birlikte çalışan tıp uzmanlarının hizmetlerine ihtiyacı vardır, bu ekip genellikle aşağıdaki uzmanları içerir :
· Plastik cerrahlar
· Dahiliyeciler
· Ortopedi cerrahları
· Bulaşıcı hastalık uzmanları
· Yanık bakımı konusunda uzmanlaşmış rehabilitasyon hemşireleri
· Psikologlar / psikiyatristler
· Fiziksel terapistler
· Diyetisyenler
Yanık rehabilitasyonu akut tedavi aşamasında başlar ve yanığın boyutuna bağlı olarak günler, aylar, yıllar sürebilir. Rehabilitasyon, her hastanın özel ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde tasarlanmıştır; bu nedenle her program farklıdır. Bir yanık rehabilitasyon programının hedefleri, hastanın mümkün olan en yüksek işlev ve bağımsızlığa dönmesine yardımcı olurken, genel yaşam kalitesini fiziksel, duygusal ve sosyal olarak arttırmayı içerir.
Bu hedeflere ulaşmaya yardımcı olmak için yanık rehabilitasyon programlarında gerçekleştirilen tedavi aşağıdakileri içerir:
· Yara bakımı
· Acı Yönetimi
· Konumlandırma, splintleme ve egzersiz fizik tedavileri
· Günlük yaşam aktivitelerine (ADL) yardım için mesleki terapi
· Kozmetik rekonstrüksiyon
· Cilt nakli
· Depresyon, yas, kaygı, suçluluk ve uykusuzluk gibi yaygın duygusal tepkilerin üstesinden gelmek için danışmanlık
· Beslenme danışmanlığı