|Aleksandr İsayeviç Soljenitsin, 1918-2008


HÜRRİYET,
10 Ağustos, Pazar
Aleksandr İsayeviç Soljenitsin, 1918 Kislovodsk doğumlu. Kislovodsk, Kafkasların incisi dedikleri küçük bir kaplıca kasabası. Uzaktan Elbruz ve Kazbek dağlarını görür. Efsaneye göre Kazbek son Alan Krallı Elbruzun oğlu; aşk ve ihanet içeren uzun bir hikâyenin sonunda ikisi de taş kesilmişler. Kislovodsk, Narzan maden sularıyla ünlü. Narzan, Nardların suyu demek; Nardlar ise Kafkasların efsanevi yiğitleri. Çarlık Rusyasında Kaplıca Sosyetesi romatizmalarına şifa bulmak yazlarını Kislovodska geçirirlermiş; aralarında Puşkin, Tolstoy, Çekov ve Yesenin de var. Lermontov, Kislovodsk için sonsuza dek hatırlamak için, bir kez görmek yeter diye yazmış. Kafkas halklarının Rus yerlisi de Soljenitsîn.
Babası 1914de okulu bırakıp, Alman cephesine koşan yurtseverlerden. Soljenitsînin annesiyle askerde evleniyor. 1918de çürüğe çıkarılıyor, kısa bir süre sonra öldüğünde eşi Aleksandr İsayeviçe altı aylık hamile. Fransızca ve İngilizce bilen eğitimli bir hanım, anne. Oğlunu alıyor, Rostov on Dona, Karadenizin kuzeydoğu kıyılarına taşınıyorlar. Anne, steno-daktilo olarak iş buluyor; kiralık odalarda, kötü kulübelerde yoksul bir yaşam ama oğlunun üzerine baba getirmek istemiyor Madam Soljenitsina. Saşa, babası gibi Moskovada edebiyat okumak, yazar olmak arzusunda, ne ki, paraları, annenin sağlığı kötü. Rostov Üniversitesinin Matematik Fizik bölümüne kaydolmak zorunda kalıyor. Bir yandan okuyor, bir yandan da çoğu bildik gençlik zırvaları dediği öyküler kaleme alıyor, dönemin önde gelen yayınlarından Znamyaya gönderiyor, hiçbirisi basılmıyor. İronik bir ayrıntı: Znamyanın başeditörü Konstantin Fedinin garip bir kindarlığı var. Yıllar sonra Kanser Koğuşunun basılmasını önlemek için de yapmadığını bırakmıyor.
Öte yandan, istemeyerek yazıldığı matematik/fizik fakültesi, iki kez hayatını kurtarıyor Soljenitsînin. İlki, sekiz yıllık mahkkûmiyetini eğitimli mahkûmlar için özel cezaevi olan şaraşyada geçirmesini sağlaması; ikincisi, Kazakistandaki sürgün sürecinde hayatını matematikle kazanmasını mümkün kılması. Gönlümde yatan edebiyat eğitimini almış olsaydım büyük ihtimalle daha da ağır baskılara uğrayacak, belki de bu hengameden canlı kurtulamayacaktım. Yine de, yaşam nedeni edebiyat. 1939da Moskova Tarih, Felsefe, Edebiyat Enstitüsünün mektupla öğretim programına kaydoluyor.
Soljenitsinin Birinci Dünya Savaşına ilgi duymaya başladığı yıllar, bu yıllar. Rusların kahredici Samsonov hezimeti üzerine 1941de kaleme aldığı bir inceleme, daha sonra beş bin sayfalalık dev eseri Kızıl Çarka dönüşüyor. 1940da kimya öğrencisi Natalya Alekseyevnayla evleniyor, tayini ortaokul fizik öğretmenliğine çıkmışken, askere alınıyor. Sağlığı iyi değil, geri hizmete atanıyor, at arabası sürücüsü oluyor. Öğretmen olduğunun anlaşılması üzerine hızlandırılmış bir kursa gönderiliyor; Rus askeri eğitiminin vahşi dünyasıyla tanışıyor. Babası gibi topçu subayı oluyor, Leningrad Cephesindeki bir keşif bataryasının komutanlığına atanıyor, dillere destan Leningrad savunmasında savaşıyor; 1943 Orel muharebesinde madalya alıyor, yüzbaşılığa yükseltiliyor.
Almanyanın işgali sürecinde altmış askere komuta etmektedir. Stalinin işgal kuvvetlerine herşey serbest komutu verdiğine şahit oluyor: cinsel tecavüz, talan, yağma, hiçbir şey yasak değil. Yirmi beş yaşındaki gencecik bir yüzbaşıyken köylerin, kiliselerin, çiftliklerin ve çiftlik hayvanlarının ahlâksızca yağmalandığını görüyor, toplu tecavüzlerin iğrençliğine, kadın ve çocukların katledilmesine tanık oluyor. Stalinin zulmü ve tamahı açıkça teşvik ediyor olmasına isyan ediyor, komuta ettiği askerlerden kendilerine hakim olmalarını emrediyor: Asil bir ülkenin gururlu oğulları gibi davranmalısınız! Bu arada sınıf arkadaşı, Piyade Yüzbaşı Nikolay Vitkeviçle mektuplaşmakta, gördüklerini meşum ve iblisane olarak tanımlamakta, aralarında bıyıklı adam dedikleri Staline veryansın etmektedir. Yazışmaların alay kumandanının eline geçmesi uzun sürmüyor. Tutuklanıyorlar, Soljenitsînin harita çantasında bulunan öykü ve denemeler Sovyet-karşıtı propaganda suçlamasına yetiyor. Moskovaya gönderiliyor. KGBnin ünlü Lubyanka hapishanesinde ağır bir sorgulamadan geçirilmekteyken, gıyabında sekiz yıl ağır çalışma cezasına çarptırıldığı haberi geliyor.
Kamptaki işi prangalı inşaat ameleliği. Buradan matematikçileri ve bilim adamlarını çalıştırdıkları Moskova yakınlarındaki özel Marfino hapishanesine nakil ve Birinci Çember: KGBnin emrindeki bilim adamlarının vicdan muhasebelerini, ahlâki değerlere ilişkin bitmez tükenmez tartışmalarını anlatıyor. Romanın adı Dantenin Infernosunda cehennemin en az acı veren ilk kısmını, deyiş yerindeyse, soğukluğunu tasvir ettiği bölüme gönderme. Marfino hapishanesi cehennemin daha ilk çemberi. Emredilen hedefleri tutturamayan bilim adamları, ikinci, üçüncü çemberlere itekleniyorlar.
Gardiyanlarını memnun edebilen biri değil Soljenitsîn; yaşayakalma umudu belirmişken, olaylar bir kez daha tersine dönüyor, Kazakistanın Ekibastuz şehrinde siyasi tutuklular için yeni inşa edilen hapishaneye sevk emri geliyor: 1950. On yıllık eşi ve sınıf arkadaşı Natalya Alekseyevnadan kesin olarak ayrılmaya karar verdiği zaman bu zaman. Eşinin sonu olmayan bu evlilik nedeniyle daha fazla baskı görmesine gönlü razı değil, yeni bir hayat kurmasını istiyor. Boşanıyorlar, Natalya Alekseyevna bir başkasıyla evlenirken, Soljenitsîn, Ekibastuza doğru yola çıkıyor.
Yeni kampında inşaat amelesi, duvarcı ustası, demir döküm çırağı. İvan Desinoviçin Hayatında Bir Gün yaşadıklarının hülâsası: ...Asker tayınından payına düşeni binlerce kez vesikayla çekmişti. Kendisine uzatılan dilimleri tartıya vurması, elbette söz konusu değildi. Zaten mahçup tabiatlı bir adamdı; hakkını nasıl arayacağını bilemediği gibi, hapishane ve kamplarda tayının adil paylaşımı diye birşeyin olmadığını yıllar önce keşfetmişti. Eksik gramaj kural olmasına kuraldı da, ne kadar eksik? So! Her gün, payına uzanırken, belki bu gün çalmamışlardır diye içinden geçirir, ruhunu teskin etmeye çalışırdı.
Mahkûmiyetinin yedinci yılında kanser teşhisi ile yatağa düşüyor. Kamp hastahanesinde yerel bir anestezici tarafından ameliyat ediliyor ve ağır bir ışın tedavisi görüyor. Tanrıya ilişkin derin bir farkındalık geliştirmeye başlaması bu zaman, Bugünkü beni şekillendiren o süreçtir diyor. Cezasının 1953de sona eriyor olması lâzım ama öyle olmuyor. Tahliye edilmesi gereken günden bir ay kadar sonra, ne bir mahkeme kararı, hatta ne de bir NKVD talimatı olmaksızın, serbest bırakılmayacağı, Güney Kazakistanda, Kokterekte, ömür boyu sürgüne mahkûm edildiği haberi geliyor. Özel olarak beni hedef alan bir uygulama değildi, alışıldık bir yöntemdi diyor, 5 Mart 1953de Stalinin öldüğü haberi kamuoyuna duyurulduğu gün, ben, Ekibastuzun Kokterek köyünde sürgündeydim. O gün ilk kez yanımda nöbetçi olmadan sokağa çıkmama izin verildi. Kokterekde tümör hızlı bir gelişme gösterdi, ölümün çok yaklaştığını hissediyordum. Kanserli tümörün yaydığı zehirler perişan etmişti. Yemek yiyemiyor, uyuyamıyordum. Taşkentte bir kanser kliniği vardı, oraya sevkedilmeyi başardım. O koşullarda kanser ameliyatının ne olabileceğinin düşüncesi bile dehşet vericiyken, midesi elli-beş kez ışın seansına tabi tutuluyor, ve bir mucize gerçekleşiyor, iyileşiyor! Yakınları, tutkunun gücü diyorlar. Saşa, görevini yerine getirmek için yaşadı. Görevi? Görevi, ölülerin sesini duyurmak.
Sürgün yıllarında yerel bir ilkokulda öğretmenlik yapıyordum, diye anlatıyor, Çetin ve yalnız bir yaşamdı. Kampta sadece ezberimdeki şiirleri yazıya dökmeme izin veriyorlardı ama düzyazı kesinlikle yasaktı. Büyük bir gizlilik içinde yazıyordum. Buna karşın, defterlerimi saklamayı başardım. Kanser Koğuşunda hastaların trajedilerini Stalinizm faciasına paralel olarak işliyor. Örneğin, mahkûmları hapishane yöneticilerine gammazlayan bir stukaçın dil kanserine yakalanması anlatılıyor ki, insana uykuyu haram eden zehir gibi bir öykü. Oleni Şalasovka, (Aşk-kızı ve Masum) isimli da oyun bu dönemin ürünü.
1956, SSCBde yönetimin yumuşadığı yıl. Stalinin ölümünden sonra Parti Birinci Sekreterliğine getirilen Nikita Hruşçev, Yirminci Parti Kongresinde Stalinin yöntemlerini eleştiren ağır bir konuşma yapıyor. Durumdan vazife çıkaran Askeri Yargıtay, Soljenitsîn dosyasını tekrar ele alıyor, ıslah edilmiş olduğuna karar veriyor. Avrupa Rusyasına dönmesi için izin çıkıyor. Eski eşinin tahliye edildiğini öğrenen iki çocuk annesi Natalya Alekseyevna, kocasını terkediyor, ona katılıyor. Bir süre Moskovanın Vladimir semtinde yaşadıktan sonra, başkentin yaklaşık yüz elli kilometre güneydoğusundaki Rayazana yerleşiyor, tekrar evleniyorlar. 1961e kadar, yazdığım tek bir satırın basıldığını görmeden öleceğimden emindim, diyor, Duyulur korkusuyla yazdıklarımı en yakınlarıma bile okutamıyordum. 42 yaşındaydım ve bu gizli yazarlık beni adamakıllı hırpalamaya başlamıştı. En zor geleni de, yapıtlarımı eğitimli edebiyatçıların değerlendirmelerine sunamıyor olmamdı. Metinlere el konulmasından, ortadan kaldırılmaktan korkuyordum. SSCB Komünist Partisinin Yirmiikinci Kongresinden sonra saklandığım yerden çıkıp, İvan Desinoviçi Tvardovskîye teslim etmeye karar verdim.
Aleksandr Tvardovskî, Novi Mirin editörü. Romanı bir gece yarısı okumaya başladığı, müthiş etkilendiği için kalkıp takım elbise giyindiği, kravat taktığı söylenir: Böylesi bir epiği pijamalarla okumak saygısızlıktır! Buna karşın, Hruşçevin Stalini alenen suçladığı 1961e kadar ses çıkaramıyor. Ne zaman ki, Hrutçevin nutku açıklanıyor, durumdan vazife çıkarmak sırası Tvardovskîye geliyor. Merkez Komitesine başvuruyor, İvan Desinoviçi yayınlamak için izin istiyor. Ve kıyamet kopuyor! Komite ikiye ayrılıyor, taraflar birbirlerine giriyorlar. Sonunda, Hruşçev bizzat devreye giriyor, oyunu kitabın basılmasından yana kullanıyor. Nedeni, kitabın Stalin rejimini teşhir kampanyasının paha biçilmez silâhı olabileceğini düşünmesi. Parti, müthiş bir reklâm kampanyasının yanı sıra, eserin İngilizce çevirisini de finanse ediyor. Soljenitsîn, öğretmenliği bırakıyor, Matrenin Dvor, Dva Rasskaza, Dlia Polzî Dela (sırasıyla Biz Asla Hata Yapmayız, İki Hikâye, Davanın Selâmeti İçin) ardarda yayınlanıyor.
Ne ki, 1964te Hrutçev Parti Sekreterliğinden alınıyor, yerine Brejnev geçiyor. Sertleşme işaretlerini alan Novi Mir editörleri, Birinci Çember Vı Per Vom Kruge) ve Kanser Koğuşunun (Rakovyi Korpus) baskılarını geciktiriyorlar. 1964 Lenin Ödülü göz göre göre bir başkasına veriliyor. Brejnev, zaman içinde daha da sertleşir, Staline övgüler düzmeye koyulurken, KGB, Soljenitsînin evini basıyor. Çemberin özgün nüshasına ve özel arşivlerine el koyuluyor. Brejneve yolladığı mektuplar, Yazarlar Birliği nezdindeki protestoları fayda etmezken, Olga Carlisle isimli hanımın yardımıyla İngilizceye çevrilmek ve basılmak üzere metinler yurt dışına kaçırılıyor. 1968de Birinci Çember, Kanser Koğuşu ardarda basılıyor, İngiltere ve Batı Avrupada dağıtılıyor. Sovyet Yazarlar Birliğinin tepkisi, Soljenitsînin Sovyet yazarı ünvanını iptal etmek, Birlikten atmak.
1970 Ekiminde Nobel Edebiyat Ödülünü aldığı açıklanıyor. Sovyet basınında yine kıyamet kopuyor. Ödül, Batının SSCBye hakareti olarak yorumlanıyor: Stockholmun liberal farmasonları Nobel ödülünü normalde pasifist, enternasyonalist, nötralist, sözde-komünistlere ayırmışlardır. Batı, 1970 Nobel ödülünü Soljenitsîne verecek kadar ileri gittiyse, bir nedeni olmalı. Soljenitsîn, ülkeye geri alınmayacağı endişesiyle ödülü almaya gidemiyor. KGBnin Gulag Takımadalarını sakladığı yeri bulacağından, daha da kötüsü bulmak için yakınlarına baskı yapacağından korkmaktadır. Nitekim, korktuğu başına geliyor. Eski asistanı Elizabeta Voronskayayı sorgulamaya alıyorlar. Kadıncağız nüshalardan birisinin yerini söylemek zorunda kalıyor. Ve utancından kendisini asıyor..
Soljenitsîne Gulag Takımadalarını yayınlama kararını verdiren Elizabetanın ölümüdür. Bin sekiz yüz sayfalık metni Parise gönderiyor, kitap Aralık 1973de basılıyor. Pravda, anlatılanların yalan olduğunu haykırıyor ama kitabın Sovyet topraklarına sızması önlenemiyor. İki ay kadar sonra da, Şubat 1974de Soljenitsîn bir kez daha tutuklanıyor, Lefortovo Hapishanesine alınıyor: vatan hainliği ile suçlanma, çırılçıplak sorgulanma, vatandaşlıktan ihraç ve ülkeden atılma. Apartopar bindirildiği uçakta elleri kelepçeli. Kendisini Batı Almanyada buluyor. Sonra, Zürih, sonra yirmi yıla yakın yaşadığı Vermont ve on binlerce sayfa. En büyük korkum, Rusyaya geri dönememek, ölüp Vermontta gömülmekti diyor.
Ve sonra, 1994de nihayet geri dönebildiğinde, Jirinovskînin basına, Bizim yurt dışına göçen, orada yirmi yıl oturup halkımıza iftira atanlara ihtiyacımız yok, demesi var, Soljenitsîn, geldiği yere geri dönsün. Sıradanlığın zaferi?!