

|Yıl: 1 Sayı: 5
||Mayıs 1998|


I-SAMSUNA ÇIKMADAN ÖNCEKİ DURUM
1- Osmanlının Durumu ve Hedefleri
Buradaki amaç, zayıflayan ve küçülen imparatorluğu (devleti) diriltmek, hem de Pantürkizm Politikasını gerçekleştirmek idi. Başka bir deyişle, 1911de TRABLUSGARPta ve 1912de Balkanlarda kaybedilen prerstiji kazanmak, kaybedilmiş toprakları geri almak ilk hedefti. Ayrıca; Osmanlı-İran-Afganistan birliğini (ittifakını) sağlayarak, kurulacak 3lü ordu ve Hindistandaki müslümanlarıda Cihadla isyan ettirerek Hindistana inmek, Rusları Kafkasyada yendikten sonra AZERBEYCAN üzerinden TÜRKMENİSTANa geçerek, Orta Asyada Büyük Türk İmparatorluğunu kurmak, daha sonra da Hindistanı İngiliz idaresinden kurtarmak gibi hedefler de vardı. İşte bu maksatla 2 Kasım 1914te Almanların yanında harbe girdi. Aslında, bu hayallerin altında Almanların İstanbulun doğusundaki bölgelere yönelik büyük arzuları ve oyunları vardı.
2-Almanyanın Durumu ve Hedefleri
1888de imparator ölünce (*), yerine 29 yaşındaki Kayzer II.Wilhelm geçti. Yeni imparatorun dış politikası ise dışa açılma idi. Bunu doğru bulmayan ve bazı iç baskılardan da bunalmış olan Bismarck Başbakanlıktan ve siyasetten çekildi. Genç imparator yalnız kalınca dış politikasına dışa açılmayı ve özellikle İngilizlerle dışta rekebeti öne aldı. DRANG NACH OSTEN = Doğuya dön (yayıl), Doğu birini bekiliyor, Almanyanın geleceği Anadoluda, Suriyede ve Mezopotamyadadır gibi sloganlar bu politikanın lokomotifleri oluyordu.
Kayzer II.Wilhelm İngiliz Karliçesi Wictorianın torunudur. Yani İngiliz Kralı V.Georgeun kuzenidir. Rus Çarı III.Alexandrda uzaktan akrabasıdır. II.Wilhelm doğuştan boyun sinirinden sakat, sol kolu felçlidir. Bu onun için zalim bir darbe idi. Yaşamı boyuncabu nedenle duygusal, içgüdüsel ve hırçın olmuştur.
Ana ve babasının kendisini sevmedikleri hissine kapılması, onu aşırı derecede hırslı, hayranlık yaratma peşinde koşan bir kişi yapmıştır. Ailesinin kendisi hakkında yanıldığını kanıtlama kararındaydı. Kendisinin dahi lider olduğu inancı ile kuzenleriyle boy ölçüşecekti.
Kuzeni İngiltere Kralı dünyanın en büyük ve kudretli imparatorluğuna sahipti. Bu gücü sömürgelerinden, özellikle Hindistandan alıyordu. Diğer akrabası Rus Çarı Sibirya ve OrtaAsyaya hakimdi ve rakibi Fransanın ise Afrikada sömürgeleri vardı. Kendisinin ise kuvvetli ordusu vardı ama sömürgesi yoktu. O da Balkanlar, Karadeniz kıyıları ve Mezopotamyaya sahip olmayı düşünüyordu.
İngiliz Kralı, kendisine çökmekte olan Osmanlı İmparatorluğunu paylaşma teklifinde bulunduğunda II:Wilhelm parçasını alacağıma, zamanı geldiğinde hepsini alırım düşüncesiyle bu teklifi kabul etmemişti. Suriye ve Mezopotamya (Irak) bölgelerine İkinci Hindistan gözüyle bakıyor, Alman siyasetçilerine bu bölgeyi Büyük Almanyanın emek sepeti olarak empoze ediyordu. Buralar Almanların olursa o zaman kuzenleri ile boy ölçüşebilirdi. Bu hayalleri ve düşünceleri kendisini Osmanlı İmparatorluğu, İran; Kafkas ve Afganistan müslümanları ile birleşir, Hindistandaki müslümanları ve halife sultan tarafından CİHAD ilan ederek, İngilizlere karşı isyan ettirilir böylece Hindistan ele geçirilmiş olurdu. Böyle bir siyaseti düşünüyordu.
Bu düşüncelerle, Avrupada dışlanmış ve yalnızlık hisseden Sultan Abdülhamidin yaş gününü kutlama bahanesiyle Kayzer ve ailesinin fotograflarını hediyelerle birlikte sultana gönderdi. Avrupada Sultanın tek dostu görüntüsünü verdi. Sultan Abdülhamid zaten İngilizlere kızıyordu. Bu jestlere karşılık kendisini İstanbula davet etti. Kayzer II.Wilhelm bu daveti Almanyanın doğuya açılma planı olarak hemen kabul etti ve 18 Kasım 1898de İstanbulu ziyaret etti. 3 hafta süren bu resmi ziyarette Kayzer önce 29 Ekim 1898de Kudüse gitti. üç dinin kutsal saydığı bu kentte yatırımlar ve açılışlar yaptı. Oradan Şama geçti. Şamda Selahattin Eyyübinin mezarına çelenk koydu. Oradan kıyafet değiştirip Mekkeye giderek hacı oldu. İsmi Hacı Wilhelm Muhaammed oldu. Bütün bunları müslümanlara şirin görünmek, onların koruyucusu olduğunu göstermek için yaptı. Bu gezi sayesinde BERLİN-BAĞDAT demiryolu projesini ve yol güzergahının imtiyazlarını aldı. Maksatları ekonomik olarak bölgeye hakim olmak ve gerğinde bu yolla Hindistana ulaşmaktı. 1914 senesine gelindiğinde, ezeli düşman ve rakibi Fransadan ALSACE-LORAINE i almak istiyordu. Bu amaçla girişilecek bir savaşta, Fransanın işini kısa zamanda bitirebilirdi. Ancak, İngiltere ve Rusya Fransaya yardım etmemeliydi. İngilizleri Süveyş Kanalı ve Basra Körfezi bölgelerinde Rusları ise Kafkasyada ve Romanyada (Galiçya) ancak Osmanlı İmparatorluğu oyalar, durdurabilirdi. Osmanlı yönetiminde Sadrazam Sait Halim Paşa ve Savaş Bakanı Enver Paşa Alman yanlısı idi. Onlar, çıkacak bir savaşta Almanyanın kesin olarak galip geleceğine bir kere inanmışlardı.
3-Savaş ve sonucu
Büyük hayallerle girilen harpten, imparatorluk parçalanmış ve topraklarının 4/5 ünü kaybetmiş olarak çıktı. İmparatorluk yıkıldı. Ülke harap oldu, çok büyük zayiat verildi, savaş sonrasında imzalanmak zorunda kalınan Mondros Mütarekesi (20 Ekim 1918) ile Boğazlar ve başkent İstanbul işgal edildi. Müttefikler bununla da yetinmeyerek Mütarekenin 7 nci Maddesini diledikleri gibi yorumlamak sureti ile geride kalan Osmanlı topraklarını, yani Anadoluyu yer yer işgale ve aralarında paylaşmaya koyuldular. Sonradan SEVRle resmiyet kazandırılmak istenen bu paylaşıma göre; Batı Anadolu Yunanistana, Antalya-Afyon bölgesi İtalyaya, Mersin-Maraş bölgesi İngiltereye, Urfa-Antep bölgesi Fransaya ve Doğu Anadoludaki 6 vilayet de Ermenistana veriliyordu. Savaş mağlubu sayılan koskoca Osmanlı İmparatorluğuna (yani Türkün öz vatanı ve son dayanak noktası Anadoluda Türklere) sadece ŞİLE-AFYON, AFYON-KAYSERİ VE KAYSERİ-GİRESUN hatları arasında kalan küçük bir bölge bırakılıyordu.
Bu işgal hareketleri ve Ermeni-Rum ahalinin, militanların bu bölgelerde masum Türk halkına karşı katliama girişmeleri. Anadoluda büyük infiale yol açmış ve birbirinden kopuk şekilde de olsa vatan müdafası için teşkilatlanmaya ve karşı silahlı milis kuvvetleri oluşturmaya vesile olmuştu. Karadeniz bölgesinde Topal Osmanın kurduğu silahlı savunma teşkilatı bunların başında geliyordu.
Osmanlı Ordularının komutanlarına gelince: 1911den 1918 yılına kadar birçok cephede imparatorluğu savunmuş ve başarılı savaşlar yaparak büyük tecrübeler de kazanmış olan komutanlar, ordularının terhis edilemesi üzerine geri hizmetler için işgal altındaki başkent İstanbula çağrılmaya başlanmıştır. Bu komutanlar ne etmeli, nasıl yapmalı ve kalan son tapraklarını işgalden, yağmalanmaktanve milli esaretten kurtarmalıydı. Şimdi en önemli konu bu idi. Bu amaçla Mustafa Kemal Paşa ve yakın arkadaşları sık sık ve gizlice İstanbulda buluşuyor ve çıkış yolları arıyordu.
II.SAMSUNA ÇIKIŞ İÇİN HAZIRLIK DÖNEMİ
1-İstanbuldaki Hazırlıklar
Mustafa Kemal Paşa İstanbulda bulunduğu müddet içinde arkadaşları ile sık sık görüşür memleketin geleceği hakkında fikir alışverişi yapardı. Arkadaşlarından Fethi Bey (Okyar), Ali Fuat Paşa (Cebesoy), İsmet Paşa (İnönü), Kazım Karabekir Paşa ile Diyarbakırlı Kazım Paşa (İnanç) ile sıkça görüşürdü. Ali Fuat Paşa (Cebesoy) Mustafa Kemal Paşanın sınıf arkadaşıdır. Çok iyi anlaşırlar, bu yüzden Ona çok güvenir.
Bu görüşmeler sonunda Mustafa Kemal Paşada, İstanbuldaa bütün çareler denendikten sonra Anadoluya geçerek kurtuluş hareketine başlama düşüncesi ön plana çıkıyor, fakat bu fikrini çok yakın arkadaşlarından başkasına açmıyordu.
Kazım Karabekir Paşa ve Ali Fuat (Cebesoy) ile görüşmelerinde, her ikisininde Anadoludaki birliklerinin başında bulunmaları gerektiği ve onlara ilerde çok ihtiyaçları olacağı görüşünde birleşmişlerdi.
Bu amaçla Kazım Karabekir Paşa daha önce görev yaptığı Erzurumdaki 15.Kolordu Komutanlığına tayin ettirilir. Erzuruma hareket etmeden bir gün önce yani 11 Nisan 1919da Mustafa Kemal Paşayı ziyaret eder ve ayrılırken behemahal Anadoluya Ordunun başına geliniz, hem de Şarka. Milletin kurtuluş anahtarı Şarktır der.
Ali Fuat Paşa da daha önce, 25 Şubat 1919da Ankaradaki 20.Kolordu Komutanlığına tayin olmuştu. Mustafa Kemal Paşa, son görüşmelerinde Ali Fuat Paşaya Orada birliklerinize sahip olun. Onlar bize ilerde çok lazım olacaktır der.
2-Anadoluda Durum
Mondros Mütarekesinden cesaret alan Karadeniz bölgesindeki Pontuscu Rum çeteleri şımarmışlar, kuvvetli oldukları yerlerde Türk köylerine saldırıp, yakıp-yıkıp yağmalıyorlardı. Maksatları bölgeye hakim olmak, İngiliz desteği ile Rum Pontusu kurmaktı.
Bu vahim hali gören Giresun Belediye Başkanı Osman Bey ( Topal Osman ; Balkan Harbinde bacağından yaralandığı için böyle anılırdı) 5.000e yakın milis kuvvetleriyle Kurtuluş Savaşına (Sakaryada) katılmış, milis yarbay rütbesi ile hizmet etmişti.
Bu kuvvetiyle Karadeniz bölgesinde Rumları sindirmiş bölgeye sahip çıkmıştı. Bu olayların uzantısı Samsuna kadar gelmiş Samsun köylerinde de Rumlarla Türkler kıyasıya savaşmışlardır. (Samsuna 40 kilometre mesafedeki Değirmencili küyündeki Rum saaldırı ve vahşetini rahmetli annem çocukluk anıları olarak bizlere anlatırdı.)
Rumları korumak için İngilizler Mütarekenin 7.Maddesinden yararlanarak
Samsuna 9 Mart 1919da bir askeri birlik (müfreze) çıkardılar.
Bu müfrezenin gelişini Samsundaki Türk birliğinin makinalı tüfek bölüğünden
Teğmen Hamdi askeriyle dağaa çıkarak protesto etti. Bu olay bir yerde Mustafa
Kemal Paşanın Samsuna gönderilmesine ortam hazırladı. Çünkü, bu olay
üzerine İngilizler Samsun ve bölgesinde asayişi temin edemeyen 9.Ordu
Komutanı Yakup Şevki Paşanın görevden alınmasını, yerine bu görevi
daaha iyi yapacak birinin gönderilmesini, Rumların can ve mal güvenliği
sağlanmadığı takdirde bölgeye asker çıkarıp işgal edeceklerini nota vererel
İstanbul Hükümetine (Damat Ferit Hükümeti) bildirmişlerdi.
3.Ordu Müfettişi Olarak Mustafa Kemal Paşanın Seçilmesi:
Padişah Vahdettin Mustafa Kemal Paşayı tanıyordu. Veliahtlığı zamanında Onunla Almanya seyahati yapmıştı. Ona güveniyordu. Padişah olunca da kendisini Fahri Yaver seçmişti. Mustafa Kemal Paşa o devirde ünlü bir askerdi, ordu üzerinde otoritesi vardı. Savaş sırasında siyasetten uzak durmuş, İttihatçılarla işbirliği yapmamış bu nedenle Müttefiklerce Savaş Suçlusu sayılmıyordu.
Sultan Vahdettin İngiliz yetkililerinin tereddütüne karşı Onun becerisine güven duyduğunu, güvence verebileceğini söylüyordu. Başbakan Damat Ferite gelince; önce Posta Telgraf Bakanı sonra İç İşleri Bakanı olan Mehmet Ali Bey Mustafa Kemal Paşayı Başbakana tavsiye etmişti.
Mehmet Ali Bey Ali Fuat Paşanın yakın aile dostuydu. Mustafa Kemali ondan çok dinlemişti. Bu bilgiler ışığında Mustafa Kemal Paşa bu göreve seçilir. Başbakan Harbiye Nazırı (Bakan) Müşir Şakir Paşaya gerekenlerin yapılması için talimat verir.
Şakir Paşa Mustafa Kemal Paşayı makamına çağırır. Önünde bir dosya vardır. Dosyayı okuması için uzatır. Dosyada Karadeniz bölgesindeki Rumların güvenliği için İngilizler tarafından verilen nota vardır.
Şakir Paşa Ben Başbakanla görüştüm, bu göreve seni seçtik. bölgeye gider meselenin ne olduğunu anlarsınız. Ben bu konuda Erkanı Harbiye Reisine gereken emri verdim, o gerekeni yapacak der.
O zamanlar işgal altındaki İstanbuldan Anadoluya geçebilmek için görev emri ve İşgal Kuvvetleri Yüksek Komutaanlığından vize alınması gerekli idi.
Mustafa Kemal Paşa Erkanı Harbiye dairesine gider.Kurmay Başkanı Fevzi
Paşayı (Çakmak) arar, yerinde yoktur. 20 gün istirahatli olduğu
için göreve gelmediğini öğrenir.(Esasında hasta değildir.İşgal kuvvetlerinden
General Allenbyyi görevi gereği karşılaması gerekir. Bunu gurur
meselesi yapmış ve hastalık izni almıştır.)
Son kez Padişah Vahdettine veda için gider. Padişah, kendisine son derece yumuşak davranır, hiç bir emir vermez. Sadece Paşa sen vatanı kurtarabilirsin der. Mustafa Kemal Paşa veda eder, İngiliz yapımı Bandırma vapuruna gider.
Birkaç saat sonra İngiliz ateşesi Mustafa Kemal Paşanın adını tehlikeli kışkırtıcılar listesinde görür. İşgal kuvvetleri komutanından İstanbulu terk etmemesi için emir çıkatır, emri hemen Başbakan Damat Ferite gösterir ve durumu anlatır. Başbakan İngiliz ateşesine Çok geç kaldınız ekselans, kuş uçtu artık der.
16 Mayıs 1919da Mustafa Kemal Paşa merkezi Erzurumda bulunan 9. Ordu (9. Ordunun adı 14 Haziran 1919dan itibaren 3. Ordu olarak değiştirilmiştir) Müfettişi olarak Bandırma Vapuru ile karargah subayları 23 kişi (Ek: 1) ve 25 kişilik eratla (Ek:2) İstanbuldan hareket eder.
III SAMSUNA ÇIKIŞ VE AMASYA TAMİMİ
1- Samsun ve Havzadaki Çalışmalar
Mustafa Kemal Paşa Samsunda bulunduğu 6 gün süresince çok tedbirli davranır. İstanbuldaki fikirlerini sistemleştirir. Kafasındaki ihtilal stratejisini netleştirir. Kuşkulu hiç bir harekete girişmez. Anadoluda iyice güçleninceye kadar Osmanlı Hükümeti ile iyi geçinmeye çalışır.Gerekirse Padişah ve Halife işgal kuvvetlerinin gözetimi altındadır. Onu kurtarmak için örgütlenmek şarttır. şeklinde beyanat yolunu seçer.
Öte yandan; Balkan Savaşlarından beri süregelen felaketler imparatorluğu parçaladığı gibi, Anadolu insanını da her bakımdan çökertmiş, hemen her aileden şehit vermiş, yuvalar yıkılmıştır. Ayrıca ekonomi büyük tahribata uğramış, doğal kaynaklar ve insan gücü bakımından Anadolu derin yaralar almış, 8-10 seneden beri süren savaşlardan bıkmış, artık savaş istemez duruma gelmiştir. İşte bu şartlar altında millete moral ve güven vererek teşkilatlanmak, yeniden canlanıp Kuvai Milliye Ruhu ile işe başlamak gerektiğini düşünüyordu Mustafa Kemal Paşa...
Samsundan Havzaya geçen Mustafa Kemal Paşa, bu düşüncelerin ışığı altında orada bir taraftan askeri planlarla uğraşırken, bir yandan da bütün kolordu komutanlarıyla temas kuruyordu.
Mustafa Kemal Paşanın Havzadaki etkinliklerinden en çok, Karadeniz Orduları Başkomutanı General Milne endişelenmiş, 6 Haziran 1919 da İstanbul Hükümeti Başbakanına bir telgraf çekerek Mustafa Kemal Paşa ve arkadaşlarının Anadoluyu dolaşmalarının gereksiz olduğunu ve kendisinin geri çağrılmasını istemiştir. İstanbul İşgal Kuvvetleri Yüksek Komiseri İngiliz Amiral Calthorp da 8 Haziran 1919da aynı konuda İstanbul Hükümetine baskı yaparak, Mustafa Kemal Paşanın geri çağrılmasını talep etmiştir. Ancak Mustafa Kemal Paşa, bu talebe uyan İstanbul Hükümetinin geri çağırma isteğini reddederek 12 Haziran 1919da Amasyaya doğru yoluna devam eder.
2- Amasya Tamimi
Milli mücadelede çok önemli bir dönüm noktası olan bu toplantıda alınan kararlar 22 Haziran 1919da AMASYA TAMİMİ (Genelge/ Bİldige) olarak yayınlanır. Birçok tarihçi bunu Bağımsızlık Bildisi bir kısmı da İlk İhtilalci Adım olarak nitelendirir.
Bu tamime göre, halkın temsilcileri olarak her sancak güvenilir üç temsilci seçilerek Sivasa gönderilecektir. Doğu illerini ise, Erzurum Kongeresinde bu illler için seçilecekler temsil edecektir. Tamim, Edirne dahil tüm asker ve sivil yetkililere dağıtır. Sivasta yapılacak kongrenin yeri ve tarihi bildirilir.
Amasya Tamiminde yer alan kararların gereği olan uygulamalar bütün komutanlara bildirilir. ancak, komutanların çoğu, görevleri ve mazeretleri nedeniyle yeterince faaliyet göstermezler. Bu kararları Mondros Mütarekesini uygulamayan 15.Kolordu Komutanı Kazım Karabekir Paşa bütün gücü ile uygular. Askerini terhis etmemiş olması ve silahının tam oluşu ile bunu sağlar. Esasen, milli mücadelenin başlatılmasında ve başarısında 15.Kolordu Komutanı Kazım Karabekir Paşa ile 20.Kolordu Komutanı Ali Fuat (Cebesoy) Paşanın yakın desteği olmuştur. İşgal kuvvetleri ve İstanbul Hükümetinin bütün engelemelere girişmeleri bu iki değerli komutanın büyük desteği sayesinde başarısız kalmıştır.
IV.SONUÇ
Bu belgelerde dikkatı çeken çok önemli, daha doğrusu çok acı bir hususda şudur: İstanbula çağrılmış olan komutanların tekrar Anadoluya gidebilmeleri için görevlendirme emri ve ayrıca İşgal Kuvvetleri Komutanlığından vize alınması zorunlu idi. Görev Hükümetçe, hatta bizzat Padişah tarafından verilmiş olsa bile... Aşağıdaki belgelerde görülen bu onur kırıcı vizeye daha ne kadar dayanılabilidi?
19 Mayıs vesilesiyle asla unutmamamız gereken bir başka kahramanda TEĞMEN HAMDİdir. Çünkü Onun hareketi bir bakıma bir kurtuluş seferine vesile olmuş ve en az İlk Kurşun kadar anlam kazanmıştır. Bu konuda Samsunlularada görev düşmektedir. Onu ve diğer nice isimsiz kahramanlarıda rahmetle ve şükranla anıyoruz.
Ahmet DEMİR
KAYNAKÇA
: