İyi ki doğdun Zabel Yesayan!
Makalelerinde, romanlarında ve hikayelerinde toplumsal cinsiyet eşitsizliği ve kişisel özgürlükle toplumun geleneksel beklentileri arasındaki ikileme işaret eden Zabel Yesayan, 93 Harbi’nin devam ettiği 4 Şubat 1878 gecesi, Üsküdar’da bulunan iki katlı ahşap bir evde doğdu. Osmanlı toplumunda antimilitarist hareketin öncüsü olan, ilk Ermeni sosyalist feminist yazar, eserlerinde toplumsal sınıflar arasındaki ekonomik, politik ve ideolojik mücadeleye de dikkat çekti.
Sorbonne Üniversitesi‘nin edebiyat ve felsefe bölümünden mezun olan Zabel Yesayan, Paris’teki öğrenimi sırasında Fransız ve Ermeni edebiyat dergilerinde yazdı. Gece Şarkısı ve Tsagik (Çiçek) isimli ilk şiirleri 1895 yılında, Arşak Çobanyan’ın dergisinde yayımladı. 1903-1904 yılları arasında İstanbul’da çıkan Dzağig (Çiçek) ve 1911 yılında New York’ta yayımlanan Arakadz (Alagöz Dağı) dergilerinde kadın köşeleri hazırladı. 1927 ve 1930 yılları arasında Erivan Dergisi, Ecrit Pour l’Art ve Aztag (Faktör) dergilerinin editörlüğünü üstlendi.
Yesayan Ermeni Kırımı sırasında sürgün listesinde yer alan tek kadın aydındı. Osmanlı kadını kılığına girerek Bulgaristan’a kaçıp 1918’e kadar Ortadoğu’daki mülteci ve yetimlere yardım etti. Eğitim Yoluyla Barış İçin Uluslararası Kadın Birliği Örgütü üyesi Yesayan, bu örgütten esinlenerek farklı din ve milletlerden Osmanlı kadınlarını bir araya getirerek barış derneği kurma girişiminde bulundu. Birliğin yanı sıra Okulsever Kadınlar Cemiyeti, Milletperver Ermeni Kadınlar Cemiyeti, Üsküdar Kadınlar Cemiyeti, Sovyet Yazarlar Birliği üyesi de olan Yesayan, Bekleme Odasında, İtaatkarlar ve Asiler, Sahte Dahiler, Yıkıntılar Arasında, Bir Halkın Son Nefesi, Son Kadeh, Murad’ın Sivas’tan Batum’a Yolculuğu, Ruhum Sürgünde, Geri Çekilen Güçler, Kurtarılmış Prometheus, Ateşten Gömlek, Silahdar Bahçeleri, Khaçig Amca gibi pek çok kitabı kaleme aldı.
Kayıp Zabel Yesayan
1943 Yılında, Sibirya’da boğularak öldürüldüğü düşünülen feminist yazarın hayatı bir belgesele konu oldu. Ermenistan Kadın Kaynak Merkezi’nin kurucusu Lara Aharonyan ve Türkçe–Ermenice yayın yapan Agos Gazetesi‘nin Erivan muhabiri Talin Suciyan, Esayan ile ilgili çektikleri filme Finding Zabel Yesayan (Kayıp Zabel Yesayan) ismini verdi.
“Kadınların eğitim yoluyla barışı sağlamak için bir araya gelmesi Fransa’da feminist hareketin belkemiğini oluşturuyor ve bu hareket başka ülkelerdeki şubeleri ve taraftarlarıyla oralardaki kadın hareketlerinin de yönünü belirliyor.”