Don Kişot’ta Gizlenen Yahudi Sırları
Don Kişot, İspanyol kripto Yahudileri veya Cristiano Nouvo (Yeni Hıristiyanlar) cemaatinin adeta kendi arasındaki iletişim dilidir ve Kabalacı Yahudiliğin romanımsı bir tefsir kitabıdır. Bu bakışta Don Kişot, ‘Don Kişot’ değil, ‘Don Keşot’tur. Doç. Dr. Kürşad Demirci Derin Tarih dergisindeki yazısında Cervantes'in Don Kişot'unu farklı bir yüzle karşımıza çıkarır.
Don Kişot romanı üzerine çok şey yazıldı, çizildi. Yazara ve eserine ait gerçekliğin belli alanlarına yeterince girilip çıkıldı. Edebiyatın ötesinde, haklı olarak edebiyat sosyolojisine konu olan yanlarına da vurgu yapıldı. Bazılarına göre eserin kahramanı Don Kişot bir dönemin 'son' muhafazakârı, bazılarına göreyse gelecek rasyonel dünyanın ve modernitenin 'ilk' kahramanıdır. Yaşadığı kritik dönemin bir ürünü olarak bakıldığında her ikisini birden temsil ediyor olması ihtimalinin yüksek olduğu görülür.
Ne yazık ki, edebiyatçılar, tarihçiler ve sosyologlar hakikatin yalnız bir bölümüne değinebilmişlerdir. Daha az dillendirilen ve yakın zamanlarda keşfedilen bir yönüyle Cervantes ve eseri, dönemin belli bir kültürüne ışık tutacak enteresan bir fenomeni daha sergilemektedir. Buna göre Don Kişot, İspanyol 'Converso Yahudiliği'nin şifreli bir metnidir ve belli bir kripto (gizli/şifreli) zihniyetin kendini ifade etme tarzına ait en tanınmış örnektir.
Öyle ki, yazar ve eseri İspanyol Yahudiliği içerisinde değerlendirildiğinde adeta başka bir dilden konuşmaya başlar. Don Kişot, İspanyol kripto Yahudileri veya Cristiano Nouvo (Yeni Hıristiyanlar) cemaatinin adeta kendi arasındaki iletişim dilidir ve Kabalacı (mistik) Yahudiliğin romanımsı bir tefsir kitabıdır. Bu bakışta Don Kişot, 'Don Kişot' değil, 'Don Keşot'tur. Tobosalı Dülsine de, Sanço Panço da bize göründüğünden daha derin boyutları ifade eder.
Öte yandan Cervantes'ten Osmanlı Sabetaycılığına, Avrupa Hasidizmine, hatta Frankizmine uzanan uzun ince bir yol vardır. Converso Yahudilik örnekleri veya mistik Yahudi hareketlerinin yeşerdiği bu renkli ortam, Cervantes'in soluduğu ortamın aynısıdır. Don Kişot tarih, edebiyat ve sosyoloji değerlendirmeleri açısından oldukça önemlidir, kabul; lakin bu, onun dinler tarihi açısından da enteresan bir eser, olağanüstü bir kurgu olma özelliğini ortadan kaldırmaz.
İspanya'da 5. yüzyıldan itibaren egemen olan Vizigotların Katolikleşmesiyle birlikte Yahudiler de zorla Hıristiyan yapılmaya başlanır. İlk Katolik- Yahudi 'Converso' kültürü böylece doğar. Müslümanların İspanya'yı ele geçirmesiyle daha rahat bir hayat tarzını tecrübe eden dönme Yahudilerin önemli bir kısmı Yahudiliğe döner. Sonuçta Orta Çağ'ın Müslüman egemenliği Yahudilere oldukça rahat bir ortam sağlar.
Irak'ta Sura ve Pumbedita okullarından yola çıkan, bir müddet Tunus'ta Kayrevan'a yerleşen Yahudi entelektüelleri ve din adamları, İspanya'ya geçince 11. yüzyıldan itibaren Yahudi- İspanyol uygarlığı parlamaya başlar. Ne var ki, 13. yüzyıldan itibaren İspanya'yı yeniden ele geçirmeye başlayan Katolikler, Yahudilere tekrar baskı yapmaya başlarlar.
Bu süreç 1492'de zirveye ulaşır ve İspanya'daki son Müslüman devleti ortadan kalkınca Müslümanlar ve Yahudiler zorla Hıristiyan yapılırlar. Müslümanlara 'Morisko', Yahudilere de 'Marano' veya 'Cristiano Nouvo' denilir. Bununla birlikte ne Müslümanlar, ne de Yahudiler tam olarak Hıristiyan olurlar; ikili bir kimlik geliştirirler. Aslında bu ikili kültür, Yahudilerin ikinci diasporadan beri bildikleri bir tutum olduğu için varlıklarını daha güçlü bir şekilde korumalarına katkıda bulunmuştur.
İspanyol Yahudilerinin oluşturduğu ikili kimlik 'Converso' adıyla bilinir. Converso Yahudiliğinin dağıldığı 4 ana coğrafya vardır: Hollanda, İtalya, Doğu Avrupa ve Osmanlı İmparatorluğu.
12 aslan 6 asırdır musikî icra ediyor Don Kişot’un memleketi İspanya’da İslam sanatının en güzel örneklerinden biri El-Hamra Sarayı’dır. Fotoğrafta, sarayda yer alan, dört yanı mermer sütunlu revakla çevrili olup ortada beyaz mermerden yapılan 12 aslan heykeli ile bunların taşıdığı su çanağı bulunan Aslanlı Avlu görülüyor. Çanaktan taşan ve aslanların ağzından fışkıran su avluyu büyüleyici bir musikîyle doldurur.
Rönesans'a Yahudi Katkısı
13. yüzyıldan itibaren ortaya çıkmaya başlayan Conversoların Hollanda'da oluşturduğu kültürün en önemli ismi filozof Spinoza'dır. Hollanda Conversoları mistik, rasyonel ve felsefî bir Yahudilik oluşturdular.
İspanya ile Hollanda arasındaki siyasî çekişmeler Hollanda'daki Yahudilerin parlayıp korunmasına ciddi anlamda katkıda bulunmuştur. İtalya'ya göç eden Conversolar ise Rönesans'ın zeminini hazırlamışlardır.
Hıristiyanlığı tam anlamıyla benimsememiş olan Conversoların kendilerini bu dinin içerisinde kalarak ifade edebilmelerinin tek yolu, onunla Paganizmi uzlaştırarak liberal bir konjonktür meydana getirme imkânında yatıyordu. Bu nedenle Rönesans'ın arkasında İspanyol Yahudiliğinin az da olsa katkı payı aranmalıdır.
Converso mistisizminin (ki temelde Kabalistik/ mistik geleneği esas alır) Doğu Avrupa'da şekil verdiği hareketlerden biri Hasidik Yahudilik, diğeriyse Osmanlı Sabetaycılığına benzer Frankist harekettir. Gerek Sabetay Sevi, gerekse ilk Sabetayist aileler bütünüyle İspanyol kökenli Sefarad Conversoları idiler. Mistik Sabetayist kültür de bütünüyle Converso mistisizminden esinlenmiş bulunuyordu.
Cervantes'in Don Kişot romanında kullanmak zorunda kaldığı gizli sembolizm, şüphesiz Maranolar üzerindeki ağır baskılardan kaynaklanır. Cervantes'in görünüşte de olsa Hıristiyanlığı kabul eden bir gelenek içinde yer alması, eserinde sergileyecek kadar zengin bir Kabalistik bilgiye nasıl sahip olduğu sorununu gündeme getirmektedir. Cevap, Cervantes'in elindeki özel bilgilerin Marano aileleri arasında gizlice dolaşan kaynaklardan geldiği veya bir ara Tunus'ta Müslümanların tutsağı olarak bulunduğu birkaç yıl boyunca oradaki Kabalacı Yahudilerden etkilendiği şeklindedir. Muhtemelen ilk tez daha doğrudur.
Romanın akıl almaz sırları
Eserinin kahramanı Don Kişot, İspanyolca 'Bay Zırh' anlamına gelse de, kelime İbranice 'Keşot' (İbranice 'hakikat' anlamına gelir) olarak okunduğunda 'Bay Hakikat' manasını kazanır. Buradaki 'hakikat' şüphesiz Kabalacılıktaki tanrısal hakikati çağrıştırır. Don Kişot veya Don Keşot böylece hakikatin veya imanın sembolüdür. Mesih'in gelişini kolaylaştıran gerçeklik nesnesidir.
Öte yandan bir başka mistik şifre, Don Kişot'un efsanevî ve ütopik sevgilisi Tobosalı Dülsine'dir. Tobosa, İspanya'da bir yer adı olsa da, Cervantes, İbranice tov (tob) ve sad kelimelerinden oluşan Kabalistik bir terim olan Tobosa ('hayırlı sır') ile söz konusu şehir adı arasında bir benzetme kurgulamıştır. Tobosa veya 'hayırlı sır' Kabalistik literatürde Tanrı'nın Şekina'sına denk düşer. Şekina, Tanrı'nın diasporaya dağılan Yahudi halkını koruduğu tecellisidir ve hayırlı bir sırdır. Don Kişot'un peşinden koştuğu hayırlı sır ise Dülsine'dir. (Şekina, Kabalacılıkta Tanrı'nın dişil yanıdır.)
Romanda geçen bir başka şifreli kelime olan Kabelleria, adeta Kabala kelimesinin tam karşılığıdır. Kurtarıcı, kahraman, yani Don Kişot, misyonuna başlayacağı hana gelirken onu karşılamak için çalınan boru, kurtuluşun yaklaştığını işaret eden Şofar'ın çalınışına (Kabalistik gelenekte Mesih, Şofar'la karşılanır) denk düşer. Adeta misyonunun farkına vardığı Montesinos Mağarası, Mount Sinos, yani Musa'nın vahiy aldığı Sina Dağı'na yönelik üstü kapalı bir atıftır. Ayrıca romanda bir borç verme hikâyesi geçer. Bu da, Talmud, Nedarim 25'de geçen 'Kayna de Rabba' (Rabbinin değneği) hikâyesinin aynısıdır.
Başka örnekler de sıralamak mümkün. Özellikle 'cumartesi kaynayan kemikler' gibi birtakım ibareler, alışılmış Yahudi inançlarına gizli göndermeler taşır.
İspanya'dan ayrıldıktan sonra veya ayrılmadan önce Conversoların pek bilinmeyen bir literatürü vardır. Bu yazarlar İspanya'dayken, literatürlerinin şifrelerle dolu olduğunu ve Hıristiyan olarak tanınan pek çok kişinin söyleminde birtakım mistik referansların bulunduğunu biliyoruz. Cervantes'i etkilemiş olan Diego de San Pedro (1437-1498) ve Fernando de Rojas (1465- 1541) gibi romancıların eserlerinde de mistik referanslar mevcuttur. İtalyan Rönesans sanatında Maranoların etkisi ayrıca incelenmesi gereken bir konudur.
Osmanlı'daki Sabetay Sevi hareketi de doğrudan Marano kökenlidir. Sonuçları göz önüne alındığında Marano kültürünün Ortadoğu'daki mistik Yahudi inançlarını İspanya'ya taşıdığını ve daha liberal/Kabalistik bir perspektiften dünya tarihine mal ettiğini söylememiz mümkün. Cervantes'in Don Kişot'u bu açıdan değerlendirildiğinde bambaşka bir yüzle karşımıza çıkacaktır.
kaynak: Derin Tarih
İçeriği beğendiysen paylaş, çünkü paylaşmak güzeldir :)
İçeriği beğendiysen paylaş, çünkü paylaşmak güzeldir :)
Moral Bozukluğuna İyi Gelecek Öneriler14.955 kez okundu 25 Aralık 2015
Oturduğunuz Yerden Sizi Dünyada Sıkı Bir Yolculuğa Çıkaracak...24.187 kez okundu 11 Mayıs 2016
9 Kadın, 9 Mektup ve 9 Ayrılık4.057 kez okundu 10 Ocak 2017
Okurları Çıldırtan 17 Kitap Uyarlaması Film5.012 kez okundu 29 Temmuz 2015
Murathan Mungan'dan 20 Alıntı: Sır ertelenmiş bilgidir yalnı...15.811 kez okundu 21 Ekim 2016
Edebiyat tarihinin en iyi 10 giriş cümlesi4.066 kez okundu 08 Ocak 2015
Dünya Öğretmeni Lakaplı Krihsnamurti'nin Söylediği Muhteşem ...80.834 kez okundu 21 Aralık 2016
Okurken Gözyaşlarınıza Hakim Olamayacağınız En Acıklı 12 Kit...48.719 kez okundu 18 Ağustos 2016
İstanbul’un En İyi 10 Kitapçısı8.537 kez okundu 26 Eylül 2016
Frida Kahlo'nun Çok Sevdiği Diego'dan Vazgeçme Eşiğini Anlat...57.893 kez okundu 08 Haziran 2016
Oğuz Atay: Genel af, aslında değişik bir işkence yoludur. Yo...7.796 kez okundu 20 Eylül 2016
Ünlü Kitaplar Hakkında İlginç Gerçekler18.668 kez okundu 04 Ocak 2016
En iyi 10 Gizem Filmi9.228 kez okundu 08 Ekim 2015
Çay Üzerine Söylenmiş En Güzel Sözler4.413 kez okundu 28 Ağustos 2015
Into the Wild'tan İçimizdeki Kaçıp Gitme İsteğini Haklı Çık...4.828 kez okundu 23 Mart 2016
Ahmet Kaya’nın, Attila İlhan Şiirlerinden Bestelediği 7 Şark...20.580 kez okundu 28 Ekim 2016
Hogwarts Kütüphanesini 360° Gezmek İster misiniz?6.196 kez okundu 29 Kasım 2016
Yetişkinler İçin 10 Harika Masal Kitabı14.928 kez okundu 07 Kasım 2016
90'ların En Çok Güldüren Dizisi Sıdıka'dan 8 Replik17.045 kez okundu 02 Ekim 2016
Sabahattin Ali romanına Kürk Mantolu Madonna adını vermeden ...10.563 kez okundu 31 Mayıs 2016
Herkesin Sevgilisi Fırat'ın En Birinci 12 Karikatürü9.842 kez okundu 11 Ağustos 2016
Türkiye'nin En İyi Dotwork Dövmecisi Denizhan Ozkr'ın Sanat ...6.056 kez okundu 25 Eylül 2016
Zülfü Livaneli'nin Yeni Romanı Huzursuzluk'tan Tadımlık: Har...11.731 kez okundu 16 Ocak 2017
7 Ünlü Türk Edebiyatçının Kitaplaşan Özel Mektupları...6.925 kez okundu 28 Nisan 2016
Aziz Nesin: Şeker Portakalı’nın verdiği mutluluğu, 72 kitabı...8.331 kez okundu 27 Haziran 2016
Bizi sosyal medyada takip edin
Giriş Yap
Şifreni Sıfırla