Transkript
1 TERCÜMANDAN YARARLANMA HAKKr Prof. Dr. Durmuş TEZeAN" ı. Yüzyıllar boyu yaşanan deneyimler, bize, insan haklarının 1 etkin bir biçimde korunmasını sağlamak için, sadece temel hakları belirlemenin yeterli olmadığını, aynca bu hakları somut koruma yöntemlerini güçlendirecek muhakeme hukukutemel kurallarıyla gerek ulusal gerekse uluslararası düzeyde güvence altına almak gerektiğini göstermiştir 2. Nitekim Avrupa ınsan Hakları Sözleşmesi'nin 6. maddesinde bu güvenceler "dürüst yargılama" (CailCrial) ya da "adil yargılama" (proces &ıuitable) başlığı alunda düzenlenmiş bulunmaktadır. Anılan maddede öngörülen muhakeme hukukuna ilişkin temel güvencelerden biri de, "ücretsiz olarak tercümandan yararlanma hakkı"dır. Bu husus 6. maddenin "3_ e" bendinde şu şekilde ifade edilmiştir: " 3. Her sanık ezcümle : e) Duruşmada kullanılan dili anlamadığı veya konuşamadığı takdirde bir tercümanın yardurundan meccanenfaydalanmak IuJkkına sahiptir." A.Ü. SBF'de bir süre hoca olarak birlikle olma, onurunu taşıdığım Rahmetli Hocamız ProfDr. Cemal MIlfÇIOCLU"nun dil ve yargı konularına duyduğu ilginin büyüklüğünü düşünerek, ıstanbul'da Mayıs 1997 tarihleri arasında düzenlenen "Dürüst Yargılama Hakkı (Fair Trial) Semineri'nde sunulan dil sorunu ile ilgili bu çalışmayı onun aziz anısına saygı ile sunmak isterim. Dokuz EylUl üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim üyesi. ıavrupa ınsan Hakları Sözleşmesinde olduğu gibi Fransızcada "insan hakları" karşılığı kul1anllan "droits de l'homme" (ıngilizcede rights of man deyiminden çok aym anlama gelen human rights sözcüğü kul1anllmaktadır), sözcüğünün kadınları arka plana ittiği düşüncesiyle, Kanada hukukunda, bu kavram yerine "droits de la personne" ("kişi hakları") sözcüğünün tercih edildiği görulmektedir. Kanaatimizce "insan hakları" deyimindeki "insan" sözcüğü TUrkçede her iki cinsiyeti içeren bir niteliğe sahip olduğundan insan yerine kişi sözcuğununu kul1anllmasında bir yarar bulunmamaktadır. Ayrıca "kişi hakları" deyimi. U1kemizde, Medeni Hukukta kişinin özel hukuk hakları bakımından yerleşmiş bir kavram olma özelliği de kazanmıştır. 2Bkz. Jacques VELU - Rusen ERGEÇ, La convention europeenne des droits de l'homme, Ed. Bruylant, Bruxel1es, ı990, s. 335, no: 38 ı.
2 694 DURMUŞ TEZCAN Yargılamada kullanılan dili anlamama veya konuşamama nedeniyle yargıiananlar arasında dilsorununa dayalı olarak doğabilecek eşitsizliği ortadan kaldırmayı hedefleyen 6(3-e maddesindeki bu kural, Sözleşmenin 14. maddesinde düzenlenen aynm yasağının etkinliğini de güçlendirmektediı3. Avrupa İnsan Haklan Mahkemesi de, Avrupa ınsan Hakları Komisyonu gibi, Almanya'ya karşı açılan Luedicke, Belkacem ve Koç davasmda, Almanya'da üzerine aulı suçtan suçlu bulunan bir kimsenin tercüman masraflarını da ödemeye mahkum edilmesinin Sözleşmenin 6. ve 14. maddelerinin birlikte ihlali anlamına geleceği sonucuna v3rmışuı4. Divana göre, kişinin suçlu olduğunun hüküm aluna a1ınmıısının, tercüme masraflarına da mahkum edilmesini gerektirmemesi, anılan masrafların sadece yargılamada eşitliği sağlamaya dönük olmasından kaynaklanmaktadır. 2. Ücretsiz tercümandan yararlanma hakki, kapsamı ve uygulanacağı alan bakımından Sözleşme'de asgari düzeyde düzenlenmiş olmakla birlikte, Komisyon ve Divan'ın içtihatlarıyla belli bir açıklık kazanırken, kimi ülkeler bu konuda sözleşmeden de ileri bir uygulama içine girmişlerdir. Örneğin Fransa'da 10 Temmuz 1991 tarihli sayılı Adli Yardım Kanunu'nun 3. maddesinin 3. fıkrası, adli yardımın yabancılara, hiçbir ikamet koşuluna bağlı olmaksızın küçüklere, yardım gerektiren tanıklara, zantılara, saruklara, hükümlülere ya da müştekilere ve aynca Fransa'da Yabancıların Giriş ve İkamet şartlarına ılişkin tarihli Kanunla değişik 2 Kasım 1945 tarihli Kanun'a göre işleme tabi tutulanlara sağlanacağını hüküm aluna almışur 5. Böylece Fransa'da, 3 Anılan maddenin kapsamı konusunda bkz. Feyyaz GÖLCOKLO- Şeref GÖZüBüYüK, Avrupa Insan Hakları Sözleşmesi ve Uygulamasi, Turhan Kitabevi, 2.b., Ankara 1996, s. 283 ve 350 vd. Aynca Türk Hukukundaki durum hakkında bkz.nuruilah KUNTER, Ceza Muhakemesi Hukuku, Beta yay., 9.b., Istanbul 1989 no.265, s.480; Faruk EREM, Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu Şerhi, Dayınıarlı yay., Ankara 1996, s ; Bahri ÖZTüRK, Uygulamalı Ceza Muhakemesi Hukuku, DEO Hukuk Fak. yay., 3.b., Ankara ı994. s. ı01. Timur DEMIRBAŞ, Sanığın Hazırlık Soruşturmasında Ifadesinin Alınması. DEü Hukuk Fak. yay., Izmir,l996, s ; Erol CIHAN-Feridun YENISEY. Ceza Muhakemesi Hukuku, Beta, 2. b., Istanbul. 1997, s.200, no: Bkz. Arrets el Dicisions de la Cour des doits de l'homme, Serie A, vol. 29, Av. Kon. yay. Strasbourg, 1979, s. 21, & 53. 5Bu kanunun Fransızca metni için bkz. Code de procidure pinale, Dalloz , s Diğer tanaftan, Fransız Ceza Usul Kanunu, tercüman hakkından yararlanmayı ayn bir bölüm içinde düzenleme yerine, yargılamanın heı: aşaması için ayrı ayrı ele alma yöntemini izlemiştir. Bu çerçevede, sorgu hakimliğinde tanık dinlemede tercüman hakkı, md. 102'de düzenlenmiş, tercümanın reşit olmasından söz edilmiştir. Oysa reşitlik, yaş yanında evlilikle veya kazai rüştle de sağlanabilir. Sanığın sorgu hakimliğinde sorgusu ve yilzleştirmesi sırasında tercilman hakkı da md. 102'de yollama yapılarak 12L.maddede ele alınmıştır. Ağır ceza mahkemelerinde, sanığın Fransızcayı konuşarnaması veya anlamaması halinde mahkeme başkanının tercüman çağırması gerektiğine değinilerek. tercilmana gerek olup olmadığına karar verme yetkisinin, mahkeme başkanına ait olduğu vurgulanmıştır. Buna karşılık, ağır ceza mahkemesinde yapılan yargılama ile ilgili olarak 344. maddede konu bir bütün olarak düzenlenmiş, sanık ve savı mu fakat etseler bile, mahkeme veya jüri üyeleri ile taraflar veya tanıklardan birinin ya da duruşmadaki zabıt katibinin tercümanhis görevini yapamayacağı öngörülmü~tür. 345.maddede de. sağır dilsizlerle, Fransızcayı yeteri kadar konuşamayan tanıkların dinlenmesinde, yazma bilmeleri halinde yazılı soru cevapla, bu da olmazsa onunla ençok konuşma alışkan1ığl olanın tercüman olarak görevlendirilerek dinlenmesi hükmüne yer veilrniştir. Benzeri hükümlere asliye ceza mahkemesinde yapılan yargılama ile ilgili olarak ve 408. maddelerde yer verilmiştir. Fransız Ceza Usul Kanununda yer alan düzenlemelerde tercilme
3 TERCÜMANDAN YARARLANMA HAKKı 695 yabancılara sağlanan adli yardım, sözleşmede öngörüldüğü şekliyle sadece ücretsiz tercümandan. yararlanma hakkı düzeyinde kalmayan çok daha kapsamlı bir yardıma dönüştürülmüştür. Komisyon ve Divan'ın içtihatlarına göre, tercümandan yararlanma hakkı, yargılamada kullanılan dili anlamama veya konuşamama nedeniyle yargılama eşitliğini ~lamaya dönük bir koşul olup, bunun dışındaki bir amaca hizmet etmez. Bu doğrultuda örneğin yargılama dilini anlayıp, konuşabilen bir kimsenin, anadilinin duruşmadaki dil olmadığı gerekçesiyle ücretsiz tercümandan yararlanma hakkına sahip olması mümkün de~difli. Türkiye'de, resmi dil Türkçe olduğundan, yargılama dili de Anayasa gereği Türkçe olmaktadır. Bu yüzden Tiirkçeyi anlayamayan ya da konuşamayan kişiler sözkonusu olduğunda tercümenin, Türkçeye veya Türkçe'den yabancı dile ya da sağır dilsizin anlayacağı şekle çevrilmesi gerekir. Yargıtayımız da tarih ve 1996/6-2 Es., ı996/33 K. sayılı oldukça yeni bir Ceza Genel Kurulu karannda, ücretsiz tercümandan yararlanma hakkını çok açık bir şekilde vurgulamış ve bu karar, Adalet Bakanlığı'nın tarih ve B.03.0.ulG.o.oo.OO.OO.O sayılı genelgesinde şu şekilde yer almıştır : "Insan Haklarını ve Ana Hürriyellerini Koruma Sözleşmesi, TBMM tarafından 6366 sayılı yasa ile onaylanarak yürürlüğe konulmuş ve Anayasamızın90 ıncı maddesi uyarınca yasa niteliği kazanmıştır. TCY'nın 30'uncu CMUY'nın 406 vd maddelerinde, yargı/ama gider/erinin kime yükletileceği ve ne şekilde tahsil edileceği gösterilmiştir. Duruşmada kullanılan dili bilmeyen sanığın bir çevirmeninin yardımından ücretsiz yararlanacağına ilişkin "Insan Haklarını ve Ana Hürriyetlerini Koruma Sözleşmesi"nin 613-e maddesi genel kuralı düzenleyen Ceza-Yasası ve CMUY'nın yanında Lçtisnai bir hükümdür. Adil yargılamayı gerçekleştirmek, sanığın duruşmada kullanılan dili bilmemesi nedeniyle kendini etkili şekilde savunmaktan yoksun kalmasını önlemek, amacıyla kabul edilmiştir. Kutsa/ haklardan olan savunma hakkını kolaylaştırmak ve güçlendirmek amacı güdülmüş, sanığın duruşmada olup biteni anlaması ve kendini savunması sağlanmıştır. Yargılama dilini anlamama yanında sağır-dilsizlik gibijiziki bir amanın neden olduğu olanaksızlık halinde de sanığa ücretsiz çevirmen sağlanacak ve kendisini savımma olanağı tanınacaktır. Bu itibarla; yargılamada kullanılan dili anlamayan ya da sağır-dilsiz olan sanığa, yalnız son soruşturmada değil, yargılamanın tüm aşama/arında, kesin hükme kadar sağlanan çevirmen için ödenecek ücretin: mahkumiyet halinde dahi diğer yargılama giderlerine eklenerek sanıktan istenmesi mümkün olmadığından, itirazın reddine karar verildi" masraflannın sanığa yükletilip yükletilmeyeceği konusuna değinilmemek1e birlikte, 10 Temmuz 1991 tarihli sayılı Adı i Yardım Kanunu'nun 3. maddesinin 3. fıkrası karşısında bu masrafın yabancı sanığa yükletilmemesi gerektiği gibi, Fransız hukukunda uluslararsı sözleşmelerin iç hukukta üstünlüğü göz önüne alındığında bir sorunun doğmayacağı açıktır. 6Bkz. Affaire Luedieke, Belkaeem ve Koç, Arrets el Decisions de la COUT des doits de ['Homme, Serie A, vol. 29, Av. Kon. yay., Strasbourg, 1979, s. 19, & 46.
4 696 DURMUŞ TEZCAN 3. Ücretsiz tercumandan yararlanma hakkına sahip olabilecek kimseler başlıca şunlar olmaktadır: a) Duruşmada konuşulan dili anlamayan veya konuşamayan sanıklar Sözleşmenin anladığı anlamda sanık, hakkında ceza kovuştunnası yapılan kişidir. ıradesine başvurulduğu andan itibaren bu haktan yararlanır. Ancak sanığın sadece ceza davasına konu olan bir kişi olması gerekmez. Nitekim Avrupa tnsan Hakları Mahkemesi. tarafından 27 Şubat 1980 tarihli Deweler davasında 7 ve 26 Mart 1982 tarihli Adolf davasında 8 belirtildiği gibi 6/3-e maddesi cezai konuda sanıklık ile ilgili olup, bu haktan yararlanma di~er davalarda cezai konuya yaklaştığı oranda göreceli olarak (mutatis mutandis) uygulanır9. Bu doğrultuda Almanya'yakarşı açılan OZlürk davasında Avrupa tnsan Hakları Mahkemesi, 21 Şubat 1984 tarihli kararında idari bir kabahatten dolayı kovuşturulan OZlürk davasında Sözleşmenin 6/3-e maddesi hükmünün uygulanması gerektiğini, zira davacı Öztürk'e isnad edilen idari yaptınmı gerektiren fiilin pekçok ülkede ceza kovuşturmasının konusunu oluşturduğunu, hatta Almanya'da da 1968/1975 mevzuatının yürürlüğe girmesine kadar bu fiilin cezai yaptırımı gerektirdiğini vurgulamıştır 10. Öte yandan avukatının duruşmada konuşulan dili bilmesi sanığa ücretsiz tercümandan yararlanma hakkından yararlanmasını engellemez. Bununla birlikte, ulusal hakimlerin sanığın duruşma dilini bilip bilmediğini değerlendinne yetkisi vardır. Şayet bir somut olayda sanığın duruşmada konuşulan dili anlamadığı ya da konuşamadığı açıkça anlaşılıyor ve mahkemede buna rağmen sanığa ücretsiz tercüman hakkını tanımıyorsa, sözleşmenin 6/3-e maddesi ihlal edilmiş olur. Ancak, sanığın duruşma dilini anlamadığını veya konuşamadığını ilgililere bildirmesi ve bu konuda sözlü veya yazılı tercüman talebinde bulunması gerekirll. Bazen böyle bir gereksinim, örneğin Belçika mevzuatında olduğu gibi, kimi ulusal mevzuat gereğince söz konusu olmaz. Tercüman görevlendirmesi ulusal mahkemenin re'sen görevlendirme yukümlülüğüne girebilir. Gerçekten Belçika Ceza Usul Kanununun 332.maddesine göre "samk, tamklar veya 7Bkz. Affaire Deweler, Arrels t~ldicisiorıs de la Cour des doiıs de I'Homme, Serie A, vol. 35, Av. Kon. yay., Strasbourg, 1980, s. 30, & Bkz. Affaire Adolf, Arrels el DicisiOfIS de la Cour des doils de I'Homme, Serie A, vol. 49, Av. Kon. yay., Strasbourg, 1982, s. 15, & 30. 9Bkz. Feyyaz GOLCüKLü- Şerı~f GÖZüBüYüK, age, s. 283 ve 350 vd. 10Bkz. Affaire Öztürk. Arreıs el Dicisions de la Cour des doiıs de I'Homme, Serie A, vol. 73, Av. Kon. yay., Strasbourg, 1984, s. 20, & 53. Öte yandan Almanya bu karar ve benzeri başvurular üzerine düzene aykırılıklar yasasında ve CMUK.da tarihli yasa ile değişiklik yapmış ve sanığa ücreısiz çevirmen sağlamayı kabul etmiştir. Bu konuda bkz. Şeref ünal, Avrupa tnsan Hakları Sözleşmesi, TBMM yay., Ankara, 1995, s llnitekim Fansız Yargıtayı, tarihli eski bir kararında, ağır ceza mahkemesinde yapılan yargılamada, jüri üyelerinin ad çekme suretiyle belirlenmesi sırsında jüri üyelerinin reddedebileceklerini belirten mahkerı:ıe başkanının sözlerini anlayan sanıklar için bu aşamada tercüman görevlendinneyip, tartışmaların başladığı esnada tercüman görevlendirmesini, sanıklar için hiç bir zarar doğmaması nedeniyle bozma sebebi saymamıştır. Bkz. Code de procedure pinale, Dalloz, , s. 426.
5 TERCüMANDAN YARARLANMA HAKKı 697 bunlardan biri aynı dili veya diyalegi konuşmadıgı takdirde; başkan (Agır Ceza Mahkemesi Başkanı) en az 21 yaşında bir sözlü tercümanı re'sen çagırmak ve kendisine farklı dilleri konuşanlar arasındaki konuşmaları aslına uygun şekilde tercüme etmek üzere yemin ettirmek zorundadır, buna uyu/maması iptal nedenidir." Belçika'da Muhakeme Hukukunda kıyasın ilke olarak boşluk doldurmada kabul edilmesi nedeniyle, diğer mahkemelerde de benzeri uygulamaların yapıldığı bilinmektedir12. b) Duruşma dışında yakalama, gözaltına alma ve suç isnat etme gibi durumlarda konuşulan dili anlamayan veya konuşamayan sanıklar Avrupa tn san Hakları Komisyonu ve Mahkemesine göre, ceza davalarında tercümandan yararlanma hakkı, sadece duruşma için öngörülmemiştir. Sözleşmede duruşmadan söz edilmekle birlikte, duruşma dışında sanığa ilişkin olarak yakalama, gözaluna alma ve suç isnat etme gibi durumlarda da konuşulan dili anlamayan veya konuşamayan sanıkların tercümandan yararlanma hakkı bulunduğu kabul edilmektedir 13 Maddenin bu şekilde yorumlanması, tercümandan yararlanma hakkının sağlamaya çalışuğı amacı oluşturan adil yargılamanın doğal bir sonucu olmaktadır. c) Sanığı suçlayan tüm belgelerin tercümesini isteme hakkı Avrupa tnsan Hakları Komisyonu ve Mahkemesine göre, tercümandan yararlanma hakkı, sanığı suçlayan tüm belgelerin tercüme edilmesi yükümlülüğünü de içerir. Nitekim Avrupa Insan Hakları Mahkemesi de Luedicke, Belkacem ve Koç davasında" 6. maddenin 3- e fıkrasında güvence altına alınan adil (dürüst) yargılama hakkı doğrultusunda yorumlandığında, duruşma dilini anlamayan veya konuşamayan sanığın ücretsiz tercümandan yararlanma hakkının, böyle bir davayı anlayabitmesi amacıyla sanığı suçlayan tüm belgelerin sözlü veya yazılı olarak tercüme edilmesi yükümlülüğünü de içerdiği anlamı çıkar" şeklinde bir sonuca varmışur 14. Avrupa tnsan Hakları Mahkemesi'nin vardığı bu sonuç dosyada bulunan bütün resmi belge ve delillerin yazılı tercümesinin yaptırılması zorunluluğu şeklinde anlaşılmaması gerekir. Avusturya'ya karşı açılan Kamasinski davasında Avrupa tnsan Hakları Mahkemesi'nin verdiği 19. i tarihli karara göre "tercüman yardımı sanığa isnad edilenin ne olduğunu anlamaya ve özellikle olaylara ilişkin kendi anlatım biçimini mahkemeye sunacak şekilde savunmasını yapmayı sağlayacak düzeyde olmalıdır 15." Fransız Ceza Usul Kanununda Ağır Ceza Mahkemesindeki yargılarnalarda md.344, Asliye Ceza Mahkemesindeki yargılarnalarda ise, md. 407 ve 408, Fransızcayı yeteri kadar konuşamayan sanık ve tanıklar için olduğu kadar, duruşmalarda sunulan belgenin 12Blez.VELU-ERGEÇ, age s Blez. Arrets et DicisioflS de la Coıır des doits de ['Homme, Serie A, vol. 29, Av. Kon. yay., Strasbourg, 1979, s. 20, & Bu konuda bkz. Arrets et DicisioflS de la Cour des doits de ['Homme, Serie A, vol. 29, Av. Kon. yay., Strasbourg, 1979, s. 273, & Bkz. Arrets et DicisioflS de la Cour des doits de ['Homme, Serie A, no. 168, Av. Kon. yay., Strasbourg, 1989, s. 20, & 48.
6 698 DURMUŞ TEZCAN terc uın esi zorunlu ise, mahkeme başkanının tercüman atayıp, yemin yaptırmasını öngörmektedirı 6. d) Dinlenen tanıklar Ceza davasında dinlenen tanıklar, yargılama dilini bilmemeleri veya anlamamalan halinde tercümandan yararlanma hakkına sahiptir. Tanığın anlattıklarının delil olabilmesi için, anlaşılabilir olması gerekir. Bu anlaşılabilirlik ise tercüman marifetiyle sağlanabiliyorsa, tercümandan yararlanma hakkından yararlananlar kapsamına yargılama dilini bilmeyen veya anlamayan tanığın da dahil edilmesi gerekirı 7. Bu durumda, gerçeğin ortaya çıkması için tercüman aracılığıyla dinlenen tanığın tercüme masraflarının da mahkum olması halinde dahi :;anığa yükletilmemesi Avrupa Insan Haklan Komisyonu ve Mahkemesi içtihatlanna uygun düşer. Ne var ki kimi Alman hukukçulan aksi görüşü savunmakta ve tarihli Alman Mahkemelcr Teşkilatı Kanununun 185, maddesi bakımından Almancaya vakıf olmayan tanıkların dinlenmesi sonucu ortaya çıkan mahkeme masraflannın sanığa yiiklctilmesinden yana tavır almaktadırlar 18, Kanaatimizce böyle bir yorumun, Avrupa ınsan Hakları Komisyonu ve Mahkemesi içtihatlan ile uyumlu olduğu sonucuna varmak zordur. e) Sağır ve dilsizler Sözleşmede sağır ve dilsizlerin ister sanık ister tanık kom.ımunda olsun, tercüman hakkından yararlanmaları doğrudan doğruya açık bir hükümle düzenlenmcmiş olmakla birlikte, 6/3-e maddesinin bu kimseleri de kapsadığı kabul edilmektedir, Zira sağır.dilsizlik gibi fiziki bir engelin yargılama dilini anlamama veya konuşamama kavramına dahilolduğu açıktır 1 9. Mevzuatımızda doğrudan doğruya dilsizlerden sadece CMUK.nun 58/2. maddesinde, tanıklann ycmini ile ilgili olarak söz edilmektedir. Buna göre "okuyup yazmak bilmeyen dilsizler işaretlerinden anlayan bir kimse vasılasiyle ve işaretle. Okuyup yazmak bilen dilsizler yemin şeklini yazarak yemin ederler. 20 " Sözkonusu hüküm, sağır dilsiz sanıkların durumuna CMUK madde 252/2 delaletiyle uygulanır. 16 Buna karşılık, Fransız Yargıtayı'nın tarihli kararına göre, ağır ceza mahkemesinde yapılan yargılamada, duruşmaya gelmeyi reddeden sanığın mudafiisinin duruşmada yaptığı savunmasına karşı, savcının esas hakkındaki,mütalaasının kendisine tebliğinde tercüman görevlendirilmemesi, sanığın tercüman kakından yararlanma hakkını ihlal etmez. Bkz. Code de procedure pbıale, Dalloz, , s Bkz. Faruk EREM, age, s Bu konuda bkz. MA YR, Karlsruher Komenlar, Strafprozess-ordung, Gerichts-verfassungs gesetz, MUnchen, 1993, Verlag C.H.Beck, & , s skz. Feyyaz GÖLCüKLü- Şeref GÖZüBüYüK, age, s. 283 ve 350 vd. 20Öte yandan Mecelleınin 70.maddesinde dilsizin el kol işareti ile anlatımının sözle anlatım gibi kabul edileceği (Di/sizin işaret'i ma'hudesi /isan ile beyan gibidir) ifade edilirken Muhtar ÇAGLA YAN'a göre Mecelle'nin 1686.maddesine göre dilsiz ve amaıarın tanıklığı makbul sayılmamıştır. Bkz. Muhtar ÇAGLAYAN, Ce.za Muhak meleri Usulü Kanunu, cilt 1, Olgaç Matbaası, Ankara 1980, md.58,
7 TERCÜMANDAN YARARLANMA HAKKI 699 Fransız Ceza Usul Kanununun 408. maddesinde sa~ dilsiz sanığın dinlenmesinde onunla konu~ma alışkanlı~ı olanının tercüman olarak görevlendirilece~i öngörülmüştür Buna karşılık ücretsiz tercüman hakkının medeni yargı için geçerli olmadı~ı kıyasen dahi uygulanamayacağı özellikle Alman doktrininde savunulmuştur TercUmanın hukuki statüsüne gelince, tercuman duruşma dilini bilmeyen ya da anlamayan veya sağır dilsiz olması sebebiyle iletişimi kuramayan, sanık veya tanık ile mahkeme arasında çeviri şeklinde bir belirlemeyi yapan, iletişimi kuran kişidir23. Türk uygulamasında, tercuman konusu Almanya'da oldu~u gibi, CMUK yanında Alman Mahkemeler Teşkilau Kanunu gibi bir başka yasada düzenlenmediğinden24, Ceza Muhalcemeleri Usulü Kanunumuzda eksiklik bulunmaktadır. Bu yüzden tercumanın ça~ırılması, yemin ettirilmesi, görevden çekilmesi halleri gibi konular boşlukta kalmaktadır. Bu boşlu~u doldurmak için tercümanın konumu bazen tanıklara ilişkin kurallara göre ve çoğunlukla da bilirkişiye benzetilerek çözülmektedir. Nitekim tarih ve B.03.0.Uİa.0.00.OO sayılı Adalet Bakanlı~ı genelgesinde de konu olarak "yabancı uyruklu sanıklara soruşturma ve yargılama sırasında tercuman bilirkişi ücretinin yükletilmemesi" ifadesine yer verilmiş, Yargıtay 6.Ceza Dairesi'nin tarih ve 1995/11619 E k. sayılı kararında da25 bu düşünce dile getirilmiştir26. Kanaatimizce tercümanın görevi EREM'in de belirttiği gibi, bilirkişilik görevinden farklıdır 27. Zira bilirkişi teknik bilgisiyle adalete katkıda bulunurken, tercüman sadece iletişimi sa~lar. Bu yüzden tercümanın statüsünün ayrı bir düzenleme yapılmaksızın bilirkişiye benzetilmesi yerinde olmamıştır. Nitekim, konuyu ayrı bir başlık alunda düzenlemekle birlikte, Fransız Ceza Usul Kanununun tercuman konusunda 21 Sağır dilsiz tanıklar için de Fransız Ceza Usul Kanununun 443. maddesinde aynı maddeye yollama yapılml~tır. Bkz. Code de procedure pinale. Dalloz, , s. 473, Bkz. Hakan PEKCANITEZ, Medeni Yargıda Adil Yargılama, ıbo (ızmir Barosu Dergisi), 1997 (2 (Baskıda) No: III ve dipnot TercUman atamada, Alman Mahkemeler Te~kilatl Kanunu'nun 185(2. maddesi, "Du~maya katılanların tümünün yabancı dili anlaması halinde, terümandan yararlarıma yoluna gıdilmeyebilinir" hükmüne de yer vermi~tir. Bununla, yargılama yapılan bölgedeki lehçe veya diyaleği duru~maya katılanların tümünün bilmesi gibi durumların dikkate alınmak istendiği söylenebilir. (Bu çalı~madaki Almanca'dan çeviriler konusunda Ar.Gür. Mustafa Ruhan Erdem'e burada özellikle te~ükkür etmek isterim.) 24Bu konuda. bkz.kleineknecht /MEYER -GOSSNER, Strafprozess-ordung, Berlin, 1993, Verlag C.H.Bcek & , s ; MAYR, Karlsruher Komentar, Strafprozessordung, Gerichts-verfassungs gesetz,münchen, 1993, Verlag C.H.Beck, & , s Bkz. YKD, cilt 22, sayı 2, Şubat 1996, s Bu konuda diğer b~ka yargı kararları konusunda da aynca bkz. Nurullah KUNTER, no.265, s Bkz. Faruk EREM, age, s.540.
8 ı 700 DURMUŞ TEZCAN öngördü~u kurallar bu farklılığı ortaya koymaktadır. örneğin, sorgu hakimliğinde tanık dinlemede (md. 102), tercümanın reşit olmasından 28 ve yeminli tercüman değilse, "şeref ve inanç la adalete katkıda bu/wıacağına yemin" edece~inden söz edilmiştir. Sanıkların sorgu hakimli~inde dinlenmesinde de (md. 121) aynı kurallar geçerli kılınmıştır. Alman Mahkemeler Teşkilab Kanununda da (md.189) tercumanın yemini konusunda benzeri bir yemine yer verilmiş, aynca, tercümanın inançları nedeniyle yemini reddetmesi halinde yeminin ~layacağı güvenceyi belge ile vermesi gerektiğine değinilmiştir 29. Duruşma dilini bilmeyen tanığın yemini kendi dilinde yapması mümkundwjo. Tercümanlık yapamayacaklarla ilgili olarak ise, ağır ceza mahkemelerinde, sanı~ın Fransızeayı konuşarnaması veya anlamaması halinde mahkeme başkanının tercüman çağırması gerektiğine değinilerek (md. 272), 344. maddede, sanık ve savcı muvafakat etseler bile, mahkeme veya jüri üyeleri ile taraflar veya tanıklardan birinin ya da duruşmadaki zabıt katibinin tercümanlık görevini yapamayacağı öngörülmüştür. Buna karşılık, sağır dilsizlerle, Fransızcayı yeteri kadar konuşamayan tanıkların dinlenmesinde (md. 345), daha esnek davranılmış, yazma bilmeleri halinde yazılı soru cevapla, bu da olmazsa bu kişiyle ençok konuşma alışkanlığı olanın tercüman olarak görevlendirilerek dinlenmesi hükmüne yer verilmiştir. Benzeri hükümlere asliye ceza mahkemesinde yapılan yargılama ile ilgili olarak, 407. ve 408. maddelerde aynı paralelde yer verilmiştir. Bütün bu ilginç kurallara karşın, Fransız Ceza Usul Kanununda tercüme masraflarının sanığa yükletilip yükletilmeyeceği konusuna doğrudan değinilmemektedir. Ancak, 10 Temmıız 1991 tarihli sayılı Adli Yardım Kanunu'nun 3. maddesinin 3. fıkrası karşısında, bu masrafın yabancı sanığa yükletilmemesi gerektiği gibi, Fransız hukukunda uluslararası sözleşmelerin iç hukukta Ustlinlüğü göz önüne ahndı~ında bir sorunun do~mayacağı açıktır. Ayrıca Ceza Usul Kanununa ilişkin Tüzüğün ve tarihli Bakanlar Kurulu kararlarıyla değişik 122. maddesinde saat başına tercümana ödenecek Ucret Paris ve çevresi ile diğer iller açısından ikili tarzda duzenlenmişwj ı. Konunun, ülkemizde, 23 Mayıs 1997 tarihinden itibaren çalışmalarına başlayacak olan CMUK reform komisyonu tarafından ele alınıp ayrınuh bir şekilde düzenlenmesinde yarar varctrr Fransa'da ağır ceza ve asliye ceza mahkemelerinde ise bilirkişinin Fransa'da rüşt yaşı olan 2 ıyaşından küçük olmaması şartına yer verilmiştir (md. 344, 407). 29Bkz. MAYR, Karlsruher Komenl(Jl', Strafprozess-ordung, Gerichts-verfassungs gesetz, s Alman Mahkemeler Teşkilatı Kanunu (md.188), bkz. MAYR, Karlsruher Komentar, Strafprozess-ordung, Gerichts-verfassungs gesetz, s ıbkz. Code de procedure pinale, Daııoz, , s öte yandan tercüman konusu tarihli 1512 sayılı Noıcrlik Kanunu'nun 103 ve 104. maddelerinde de düzenlenmiş ve yeminli tercüman kavramına yer vermiş olmakla birlikte, tercümanlığın müesseseleşmesi yönünde ayrınulı bir düzenleme içermemektedir.