Ünlü Kadın Şair Sappho
Midillili (Lesboslu) Sappho (y. MÖ 620-570), eserleri Antik Yunan’da o kadar popüler olmuş bir lirik şairdir ki, ölümünden yüzyıllar sonra heykel, sikke ve çömleklerle onurlandırılmıştır. Eserlerinden geriye çok az şey kalmıştır ve geriye kalan bu parçalar onun eşcinsel olduğunu göstermektedir. Adı, her ikisi de aynı cinsiyetten kadın ilişkilerine atıfta bulunan ‘safik’ ve ‘lezbiyen’ terimlerine ilham vermiştir.
Eşcinsel olmadığı gibi, eserlerinde isimsiz bir kadın sevgiliye hitap eden Sappho’nun bir takma ad olması da mümkündür. Ancak bu pek olası görünmemektedir, zira Sappho’nun eserlerinden günümüze ulaşanlardan daha fazlasına erişimi olan antik yazarlar Sappho’nun şiirlerini övmüş, ancak onu “erkeksi bir kadın” gibi davrandığı için eleştirmişlerdir. Hayatı hakkında çok az şey bilinmektedir ve antik dönemde yaygın olarak okunan dokuz ciltlik eserinden günümüze sadece 650 satır ulaşmıştır. Onun hakkında bilinenler üç kaynaktan gelmektedir:
- Suda (MS 10. yüzyıl)
- Antik yazarların referansları
- Ovidius, Heroides
- Herodot, Tarih
- Onun şiirleri
Daha sonraki efsaneler, eserlerinin ortaçağ kilisesi tarafından lezbiyen aşk şiirlerini yasaklamak için kasıtlı olarak yok edildiğini iddia eder ve Papa Gregory VII’nin MS 1073 civarında eserlerinin yakılmasını emrettiğine dair kanıtlar olmasına rağmen, o zamandan çok önce birçoğu sadece tercüme edilmedikleri ve kopyalanmadıkları için kaybolmuştur. Sappho, Attika ve Homeros Yunancasını iyi bilen Latin yazarlar için tercüme edilmesi zor olan Aiolik Yunan lehçesinde yazmıştır. Bir zamanlar başkalarının eserlerinden övgüyle söz ettikleri bir kadın şair olduğunun farkındaydılar ve Sappho’nun başkaları tarafından kopyalanan şiirlerini korudular, ancak sırf onun lehçesini bilmedikleri için şiirlerini tercüme etmediler.
Yine de Yunan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olarak ünü, hayatı hakkında yazan ve eserlerinden alıntılar yapan başkaları tarafından korunmuştur. Bazı biyografiler yaşamı sırasında ya da kısa bir süre sonra yazılmış olmalıdır, çünkü hayatının ana hatları daha sonraki yazarlar tarafından bilinmesine rağmen, Parian Mermeri (MÖ 1582-299 yılları arasında Yunanistan’daki bazı olayların tarihi) gibi yazıtlar dışında bu eserlerin ne olduğu bilinmemektedir.
Eserlerinde eşcinsel ilişkilere de değinen ve bazı akademisyenlere göre kendi romantik aşk anlayışı için Sappho’dan yararlanan Platon (M.Ö. 428/427 – 348/347) tarafından çok övülmüştür. Günümüzde, büyük bir gey şair ve LGBTQ topluluğunun hem içinde hem de dışında birçok kişiye ilham kaynağı olduğu anlaşılmaktadır.
Makale İçeriği
Sappho’nun Hayatı
Sappho, Yunanistan’ın Lesbos adasında aristokrat bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. Akademisyenler sık sık servetinin kendi seçtiği bir hayatı yaşamasına imkan sunduğunu iddia etseler de, bu görüş desteklenemez. Antik Yunan’da çoğu kadın kendi şehir devletlerinin gelenek ve göreneklerine göre evlenirdi ve Sappho’nun zenginliği onu ailesinin ve toplumun beklentilerinden muaf kılmazdı. Büyük olasılıkla, Lesbos’ta kadınların gördüğü yüksek saygı ve Sappho’nun kendine özgü kişiliği sayesinde istediği gibi yaşayabilmiştir. Tarihçi Wendy Slatkin şöyle yazar:
Kadınların yaşamları üzerindeki ciddi kısıtlamalar, toplum içinde özgürce hareket edememeleri, iş yapamamaları ya da ev dışında herhangi bir eğitim alamamaları göz önünde bulundurulduğunda, klasik dönemden bize önemli [kadın] sanatçıların isimlerinin ulaşmamış olması şaşırtıcı değildir. Sadece şair Sappho Yunanlılardan büyük övgü almıştır; Platon ondan on ikinci ilham perisi olarak bahsetmiştir. Önemli olan, onun Atina ya da Sparta’dan değil, kültüründe kadınlara büyük saygı duyulan bir ada olan Lesbos’tan gelmiş olmasıdır. (42)
Slatkin’in Platon’un Sappho’yu “on ikinci ilham perisi” olarak adlandırmasına yaptığı atıf, onun Sappho’yu sanat, müzik, dans ve şiire ilham veren Dokuz İlham Perisi’ne mensup olduğu iddiasıyla övmesine gönderme yapmaktadır. Platon’un bu ifadeyi gerçekten kullandığına dair hiçbir kanıt yoktur ve bu ifadenin Platon’a atfeden sonraki yazarların bir uydurması olduğu düşünülmektedir. Öyle olsa bile, bu ifadenin var olması Sappho’nun bir şair olarak kalıcı ününü vurgulamaktadır.
Lesbos’ta kızlar için bir okul işlettiği söylenir, ancak bu, onu Pamfilya’da bir kız okulu işleten çırağı Damophila ile karıştıran MS 19. yüzyılın daha sonraki bir uydurması gibi görünmektedir. Yine de bir kız okulu işletmiş ve bu mirası öğrencilerine aktarmış olması muhtemeldir. Varlıklı ailelerin kızlarını Sappho’dan hitabet dersi almaları için gönderdikleri ve böylece daha iyi bir evlilik yapma ihtimalini arttırdıkları söylenebilir.
Hayatı hakkındaki çoğu ayrıntı kaybolmuştur, ancak lir çalmayı öğrenerek büyüdüğü ve şarkı bestelemeye yöneldiği, belli bir zaman sonra ölen bir adamla evlenmiş olabileceği, Cleis (Sappho’nun annesinin de adı) adında bir kızı olabileceği, Erigyius, Charaxus ve Larichus adında üç erkek kardeşi olduğu ve son ikisine şiirlerinde yer verdiği bilinmektedir.
Eski bir rivayete göre Charaxus ile Mısırlı fahişe Rhodopis arasında bir ilişki vardır. Hikâyenin en eski kaynağı olan Herodot, Charaxus’un Rhodopis’i büyük bir meblağ karşılığında fidye olarak aldığını ve Sappho’nun bunun için onu azarlayan bir şiir yazdığını bildirir. Kardeşlerden ikisinin, Charaxus ve Larichus’un isimleri 2014’te keşfedilen Kardeşler Şiiri’nde geçmektedir; son kardeş Erigyius’tan üç antik kaynakta bahsedilir ancak Sappho’nun günümüze ulaşan eserlerinde hiçbir yerde geçmez.
Büyük olasılıkla şarap üreticisi olan ya da Lesbos’tan şarap ihracatı yapan varlıklı bir aileden geliyordu ve siyasi görüşleri nedeniyle iki kez Sicilya’ya sürgün edildiği söylenir. Onuruna heykeller dikilecek, seramikler yapılacak ve daha sonra üzerinde adı ve resmi bulunan sikkeler basılacak kadar ünlüydü. Tarihçi Vicki Leon şöyle der:
Midilli’nin başkenti Mytilene gururla Sappho sikkeleri basmıştır; şairin ölümünden dokuz yüz yıl sonra, M.S. üçüncü yüzyıla tarihlenen bazı sikkeler bulunmuştur. Sappho (ya da daha doğrusu şöhreti) T-shirtün antik eşdeğerini de ele geçirmiştir: portresi ve adı vazolarda, bronzlarda ve daha sonra Roma sanatının çoğunda yer almıştır. (151)
Eski metinlerde kısa boylu ve esmer tenli olarak tarif edilir. Kadınlara karşı romantik bir ilgi duyduğu şiirlerinden anlaşılmaktadır ancak çoğu akademisyen eserlerinin biyografik olarak okunmamasını tavsiye etmektedir. Çağlar boyunca şairlerin kendilerine ait olmayan bir kişiliği ifade eden eserler yazmış olmaları gibi, Sappho da aynı şekilde şiirlerini kaleme almış olabilir.
Duyguların samimiyeti ve derinliği Sappho’nun lezbiyen olduğunu düşündürür ama bu onun lezbiyen olduğu anlamına gelmez. Homeros’un Yunan savaşını ve Truva önündeki toz ve kanı betimlemesi onun savaşa katıldığı anlamına gelmediği gibi; sadece büyük bir şair olduğu anlamına gelir. Antik Yunan’da (ya da başka bir coğrafyada) homoseksüel ve heteroseksüel ilişkiler arasında bir ayrım olmadığından, Sappho’nun çok çeşitli konulara değinmiş olması ve karakterlerinin cinsel yönelimlerini, herhangi bir bireyin herhangi bir yönü gibi anlatmış olması muhtemeldir. Akademisyen Sir Richard Livingstone şu yorumu yapmaktadır:
Yunan sadeliği bizi insan kalbinin temel arzularına geri döndürür. Yunan doğruluğu, dünyayı olduğu gibi görmeye ve salt müziğin boşluğundan, retoriğin ya da duyguların sahteliğinden, hayatı bir bütün olarak görmek yerine, kendi sempatilerinin dikte ettiği şekilde onun bir parçasını görmezden gelen ya da vurgulayan yazarların eksikliğinden kaçınmaya yönelik bir meydan okumadır. (286)
O halde Sappho’nun lezbiyen olması mümkün olmakla birlikte, birçok konuda yazmış olması ve lezbiyen aşkı ifade eden eserlerinin günümüze en sağlam şekilde ulaşmış olanlar olması da aynı derecede mümkündür. Bunlar muhtemelen Sappho’nun en popüler eserleriydi çünkü antik Yunan’da da bugün olduğu gibi kitleler arasında popüler bir konu olan romantik aşkı ele alıyorlardı.
Sappho’nun Cinselliği
Sappho’nun eşcinsel bir şair olduğu ve eserlerinin o kadar popüler olduğu kabul edilir ki, M.Ö. 6. yüzyılın sonlarında lezbiyen kavramının tanımı “Lesboslu” yerine “kendi cinsiyetini tercih eden kadın” olarak değişmiştir. Sappho’dan sonra yazan Yunan lirik şair Anacreon (M.Ö. 582 – 485), Lesboslu kadınlar için terimin günümüzdeki anlamıyla lezbiyen imasında bulunur. Aşağıdaki dizede, konuşmacı bir talibini erkeklere ilgi duymayan bir kızdan uzak durması konusunda uyarır:
O kız değil, o diğer türden,
Midilli’den gelen biri. Küçümseyerek,
Burnu gümüş saçlarıma doğru döndü,
Kadınlarla göz göze gelir. (Salisbury, 316)
Platon’un Phaedrus diyaloğunda Sokrates hem Sappho’yu hem de Anacreon’u aşk konusunda otorite olarak över ve onlardan “güzel Sappho ve bilge Anacreon” diye söz eder (235c). Akademisyen E. E. Pender, “Platon’un Sappho ve Anacreon’a övgüler düzmesinin nedeni, aşkın şokunu bu kadar canlı bir şekilde yakalamış ve ifade etmiş olmalarıdır” der (1). Sappho’nun bir kişilik değil, bizzat kendisinin bir kadına karşı romantik duygularını ifade ettiği, Sappho’nun ünü yayıldıktan sonra Anacreon’un yaptığı gibi Lesbos’a atıfta bulunan sonraki yazarlar tarafından desteklenmektedir.
Öyle olsa bile ve günümüzde düzenli olarak eşcinsel bir şair olarak anılsa da, onu bu şekilde tanımlayan kesin bir metin yoktur. Şiirlerine dayanarak onun eşcinsel olduğunu iddia etmek, bugün birinin Bruce Springsteen’in şarkılarına dayanarak mavi yakalı bir işçi olduğunu iddia etmesiyle aynı şeydir. Söylenebilecek en iyi şey, büyük olasılıkla eşcinsel olduğu ve cinsel yönelimi ne olursa olsun herkesin hissettiği aşk deneyimini dile getirdiği için ünlü olduğudur.
Akademisyenler Mary R. Lefkowitz ve Maureen B. Fant, “[Sappho’nun] şiirlerinin birçoğu erkeklerin hiç bilmediği bir dünyayı anlatır: cinsiyetleri ayrı tutan bir toplumda kadınların birbirlerine duyabilecekleri derin aşkı” (2). Bu doğrultuda, Sappho’nun eserlerinde lezbiyen aşkı bu kadar mükemmel bir şekilde ifade edebilmesi dolayısıyla lezbiyen olduğu iddia edilemese de lezbiyen cinsel yönelimini savunduğu söylenebilir.
Sappho’nun Şiirleri
Günümüze ulaşan eserleri arzu, aşk ve kayıp üzerine son derece kişisel yansımalardır. Livingstone şöyle yazar:
Hayatta insanoğlu, dikkatini dağıtan çeşitli ilgi alanlarından birkaç basit şeye döner; ya da dönmezse ruhunu kaybetme riskiyle karşı karşıya kalır. Hayatın gölgesi olan edebiyatta da aynı şeyi yapmaları gerekir. (259)
Sappho bunu net bir şekilde anlamış ve çalışmalarını en temel ve en kalıcı insani duygulara odaklamış gibi görünüyor. Akademisyen Suzanne MacAlister şöyle diyor:
Sappho, aşkın yarattığı duygular hakkında açıkça yazan ilk Yunan şairidir. Bunun en iyi örneği, Sappho’nun belki de en ünlü parçası olan phainetai moi’de bulunur; bu parça, duyguların fiziksel tezahürü hakkında konuşması bakımından erkekler tarafından yazılan ve günümüze ulaşan aşk şiirlerinden ayrılır. Sappho’nun dizelerinde aşkın fiziksel tezahürü cinsel olarak ifade edilmez. Parçalarının hiçbirinde kadınlar arasındaki herhangi bir cinsel eylemden bahseden hemen hemen hiçbir şey yoktur. (Aldrich & Wotherspoon, 392)
Sappho bunun yerine şiirdeki konuşmacının hissettiklerine, aşık olmanın verdiği heyecana odaklanır. Aphrodite’ye Kasidesi hariç, eserlerinin orijinal başlıkları kaybolmuştur ve bugün parçalar ya numaralarıyla (çevirilere göre değişir) ya da Phainetai Moi’de (“Bana öyle geliyor ki”) olduğu gibi, konuşmacının bir çifti, belki de bir ziyafeti izlerken duygularını ifade ettiği ve bu duyguları kadına yönelttiği ilk dizeyle bilinmektedir:
Bana öyle geliyor ki o tanrılarla eşit.(Plant, 14-15)
Karşına kim oturursa otursun
Ve seni dinler
Tatlı tatlı konuşurken
Ve arzulu bir şekilde gülerler, bu da
Göğsümdeki kalbimi uçurur.
Çünkü ne zaman sana bir an baksam
Artık tek bir kelime bile bulamıyorum,
Ama dilim tutuldu ve anında
Derimin altında hassas bir ateş yanıyor,
Ve gözlerimle hiçbir şey görmüyorum.
Kalp ağırlığı
Soğuk bir ter kaplıyor içimi, titriyorum
Her şeyimi aldı, çimden daha solgunum,
Ve sanırım ben biraz küçüğüm
Ölmekten.
Ama her şey göze alınabilir.
Eserlerindeki basit yapı, okuyucunun dikkatini duygusal anın kendisine yoğunlaştırır ve tüm büyük şiirler gibi kolayca tanınabilir bir deneyim yaratır. Bunun bir diğer ünlü örneği, bazen Ayrılık olarak da adlandırılan “Ondan Tek Bir Söz Almadım” adlı şiiridir. Şiirin Sappho tarafından bir fahişe olan ve bir müşteri tarafından tutulup taşınmak zorunda kaldığında mesleği nedeniyle kendisinden ayrılmak zorunda kalmış olabilecek sevgilisine yazıldığı düşünülmektedir:
Ondan tek bir kelime bile duymadım.(Barnard Çevirisi, Sappho, 1)
Açıkçası ölmüş olmayı dilerdim.
Giderken ağladı.
Bana dedi ki: “Bu ayrılığa
katlanmalısın Sappho.
İstemeyerek gidiyorum.
Dedim ki, “Git ve mutlu ol
ama unutma (biliyorsun
iyi) aşk tarafından zincirlenmiş bıraktığın
Eğer beni unutursan, düşün
Afrodit’e verdiğimiz hediyeleri
ve paylaştığımız tüm güzellikleri
tüm menekşe taçları,
örgülü gül goncaları, dereotu ve
Genç boynuna dolanmış çiğdemleri
başınıza mür dökülür
ve yumuşak paspaslar üzerinde kızlar
en çok istedikleri her şey yanlarında
hiçbir ses ilahi söylemezken
Bizimkiler olmadan korolar,
Baharda hiçbir ağaçlık şarkısız çiçek açmaz.”
Bu şiirin samimiyeti Sappho’nun günümüze ulaşan tüm eserlerinin karakteristik özelliğidir. Bununla birlikte, Sappho sadece zeki ve dürüst bir şair değil, aynı zamanda bir teknik virtüözüydü. Sapphic Meter ya da Sapphic Stanza olarak bilinen, on bir vuruşluk üç dize ve beş vuruşluk bir son dizeden oluşan, şiir için tamamen yeni bir vezin icat etmiştir. İlk dizesiyle bilinen ama aynı zamanda Please olarak da anılan aşağıdaki şiir bunun bir örneğidir:
Bana geri dön, Gongyla, bu gece burada,(Roche Çevirisi, Sappho, 1)
Sen, gülüm, Lidya lirinle.
Etrafında sonsuza dek dolaşan bir zevk var:
Arzulanan bir güzellik.
Giysilerin bile gözlerimi kamaştırıyor.
Büyülendim: Ben ki bir zamanlar
Kıbrıs doğumlu tanrıçaya şikayette bulundum,
Şimdi kime yalvarıyorum
Bunun beni mahvetmesine asla izin vermemeliyim.
Ama seni bana geri getirmeyi tercih ederim:
Tüm ölümlü kadınlar arasında
Görmeyi çok arzu ediyorum.
Ancak 32. parçanın da açıkça ortaya koyduğu gibi, şiirlerinin hepsi sevgilisini övmez: “Hiçbir kadını senden daha sinir bozucu bulmadım, Irana…” (Plant, 18). Yine de çoğu, genç bir kadının sevgisini kazanmasına yardım etmesi için aşk tanrıçasına yalvardığı, günümüze ulaşan tek eksiksiz şiir olan Afrodit’e Kasidesi de dahil olmak üzere, samimi aşk itiraflarıdır.
Şiirleri lir eşliğinde söylenir (lirik şiir adını buradan alır) ve etkinliklerde ve özel yemeklerde halka açık olarak icra edilirdi. Bu tür eski anekdotları toplayan Stobaeus (MS 5. yüzyıl) tarafından anlatılan ünlü bir hikaye şöyle der:
Atinalı Solon yeğeninin şarap içerken Sappho’nun bir şarkısını söylediğini duymuş ve şarkıyı çok beğendiği için çocuktan kendisine öğretmesini istemiş. Biri ona nedenini sorduğunda, ‘Öğreneyim de öyle öleyim’ demiş.” (Florilegium 3.29.58)
Hikayenin doğru olup olmadığı Sappho’nun şiiri hakkında söyledikleri kadar önemli değildir. Solon yaşamış en bilge insanlardan biri olarak kabul edilir ve Yunanistan’ın Yedi Bilgesi arasında sayılır. “Her şeyde ölçülülük” ilkesini öğretmesiyle tanınırdı ve bu nedenle bu anekdotta Sappho’nun şarkısına bu kadar duygusal tepki vermesi, bilgeliğiyle bu kadar ünlü birinin şarkıyı öğrendikten sonra başka bir şey istemeyecek kadar derinden etkilenmesi açısından önemlidir.
Sonuç
Sappho’nun nasıl öldüğü bilinmemektedir. Yunan komedi oyun yazarı Menander (M.Ö. 341-329), Phaon adlı güzel bir kayıkçının karşılıksız aşkı yüzünden Leucadian kayalıklarından atlayarak intihar ettiği efsanesini ortaya atmıştır:
…Sappho’nun ilk olduğunu söylerler,
gururlu Phaon’u avlarken,
kendini kayadan aşağı atacak kadar
uzaktan parlayan. (Leukadia’dan 258 K numaralı parça)
Romalı şair Ovidius da Heroides adlı şiirinde, Sappho’dan Phaon’a yazılmış bir mektup da yer alır. Bu mektupta, Sappho, Phaon’a olan aşkını ve reddedildiği için intihar etmek istediğini anlatır.
Ancak bahsedilen intihar olayı pek olası görünmemektedir ve günümüzdeki tarihçiler tarafından ve Yunan yazar Strabon’a (M.Ö. 64 – M.S. 24) kadar dayanan bir zaman diliminde reddedilmiştir. Leucadian uçurumu (Lefkada adasındaki Leukas Burnu olarak da bilinir), Afrodit’in ölen Adonis’in yasını tutarken kendini denize attığı bir hikayeyi izleyen ünlü bir “aşık atlayışı” yeriydi. Menander, lezbiyen aşk şiirleriyle tanınan bir kadının bir erkek için kendini öldürmesini sağlayarak romantik aşkla dalga geçiyor olabilir.
İlginç bir şekilde, bir başka güçlü kadın olan Karya’lı Artemisia I’in (MÖ 480 civarı) de kendini denize atarak ve bazı kaynaklara göre aynı yerden intihar ettiği söylenir. Artemisia’nın intihar öyküsüne de itibar edilmemiştir. Sappho ileri yaşlara kadar yaşamış ve doğal nedenlerle ölmüş gibi görünmektedir, ancak hayatındaki çoğu olay gibi bu da kesin olmaktan uzaktır.
Kesin olan şey, eserleri onu ünlü yapan muazzam yetenekte bir şair olduğudur. Leon’a göre şiirleri o kadar popülerdi ki,
Eserleri sadece söylenmekle, öğretilmekle ve alıntılanmakla kalmadı, aynı zamanda ‘aşk, uzuvları gevşeten’ ifadesinden ‘altından daha altın’ ifadesine kadar icat ettiği ifadeler Yunan diline girdi ve o kadar çok kullanıldı ki sonunda klişe haline geldi. (150)
Çok aranan bir sanatçıydı ve besteleri ölümünden uzun süre sonra da söylenmeye ve beğenilmeye devam etti. Sappho, en sık alıntılanan fragmanlarından birinin de işaret ettiği gibi, şiirini mirası olarak görmüştür: “Sana söylüyorum, birileri bizi hatırlayacak, başka bir zamanda bile” (Fragman 77, Bitki, 24). Şiirlerinden “ölümsüz kızlarım” diye bahsederdi ve şiirleri yaratılışlarından 2000 yıl sonra bile okurlar tarafından ilk yazıldıkları zamanki coşkuyla karşılanmaya devam etmektedir.
Kaynak için tıklayınız.