Şu anda Rusya'nın en büyük ihracat kalemi olan petrol, eski asırlardan beri Rusya'da biliniyor ve kullanılıyor – boyama, tıbbi tedavi ve savaş için. Ancak ilk Rus petrol tesisinin hikayesi oldukça talihsizliklerle dolu. 941'de Rurik'in oğlu Prens İgor, yaklaşık 1.000 gemilik bir filoyla Bizans'ın başkenti Konstantinopolis'i kuşatmaya çalıştığında, Bizans filosu "Rum ateşi" denilen, tüplerle püskürtülen ya da kavanozların mancınıkla fırlatıldığı yanıcı bir sıvı karışımı kullanarak düşman gemilerine misilleme yaptı.
Sıvılaştırılmış ateş
"Rum ateşi", o dönemin ağır ilerleyen, yavaş gemileri için ölümcül bir silahtı. Rus savaşçılar yanmaktansa boğulmayı tercih ettiler ve gemilerinden atladılar. Igor'un filosu yok oldu. Rus kronikleri o günü şu sözlerle anlatıyor:
Petrolün 'Rum ateşinin' ana etken maddesi olduğuna inanılıyor ve esas olarak Bizans İmparatorluğu tarafından şu anda Rusya'ya ait olan topraklarda – Kırım ve günümüzün Krasnodar bölgesindeki Tmutarakan (Taman) kasabasında elde edildi. Bu bölgelerdeki petrol, Azak denizinin yüzeyinden toplanabilir veya petrol ve katran kumlarından elde edebiliyordu. Akdeniz bölgesindeki tacirlere satmak için petrol elde edildi ve depolandı – arkeologlar bu düşünceyi kanıtlayacak biçimde Azak Denizi'nin kuzey kıyılarında çok sayıda kil amfora buldular.
Yani, petrolün potansiyeli, ortaçağ döneminde Ruslar tarafından gayet net biçimde biliniyordu. 1623-1624'te İran'a yolculuk eden Rus tüccar Fedot Kotov, İsfahan şehrini tarif ederek “Meydanın her tarafında kandiller yanıyor” diye yazmıştı. Ayrıca Kotov, "şehir dışındaki bir tarlaya saman kaplı bir adam getirilir, sonra onlar… samandan adamın üzerine yağ döker ve onu yakarlar" diye bir mezhepsel töreni anlatmıştır.
Eski Rusya'da 'kaya petrolü' nasıl kullanıldı?
Rusya'da 'kaya petrolü' olarak adlandırılan yağ, geleneksel olarak boyamalarda ve tıpta kullanılıyordu. 17. yüzyılın ikonik ressamları için bir Rus kitapçık şöyle yazmış:
Herhangi bir resmi oluştururken balmumu, vernik kullanın ve daha hızlı kuruması için yağ ekleyin. Ve bir ikonu (dini resim) verniklerken kalınlaşırsa, parmağınızla biraz yağ alın ve sürün. Yağ, bir boya çözücüsü olarak kullanıldı ve kururken belirgin bir parlaklık bırakıyordu. Bu nedenle ikon resimler için gerekliydi.
Yağın tıbbi alandaki kullanımlar cilt hastalıkları ve romatizmal hastalıklar için uygulamayı içeriyordu – şu anda 2021'de yağın bu konulardaki etkinliği bilimsel olarak kanıtlanmıştır.
Yanıcı bir malzeme olarak petrol, askeri amaçlar dışında, ancak çok özel durumlarda – "sönmeyen" meşaleler veya havai fişekler için – hem kraliyet gala merasimlerinde hem de bayramlarda kullanıldı. Ve şüphesiz savaş için petrol, Rus ordusunun 16-17. yüzyıllarda kullandığı el bombaları ve "alevli top mermileri" yapımında kullanıldı.
1650'de kayıtlar, Baykal Gölü çevresinde yaşayan insanların, yüzeyden petrol topladığını, nehirlerin kayalarla çevrili kıyılarından sızdığını ve göle akan petrolün, rüzgarın etkisiyle kıyıya sürüklediğini belirtiyor. Bu petrol bazen Moskova'ya aktarılıyordu.
1684 yılında önemli bir atılım gerçekleşti. Rusya'nın Uzak Doğu'su Irkutsk'ta bir devlet memuru olan Leontiy Kislyanskiy, Baykal bölgesinin etrafında petrol yatakları bulmak için görevlendirildi. Burada dokunmak için çok sıcak ve taptaze yağ kokan bir tepeden söz etti. Eski bir ressam olan ve petrolün kullanım alanlarını iyi bilen Kislyansky, petrolü buradan bir düzenekle çıkarmayı planlıyordu, ancak aksilik bu ya; başka bir iş için Moskova'ya çağrıldı – elbette kısa sürede devlet petrol üretiminin gerekliliğini anladı.
Rusya'da ilk petrol kuyusu
I. Petro, 1697-1698'de Avrupa'daki Büyükelçiliği'ndeyken, Amsterdam belediye başkanı olan Hollandalı devlet adamı Nicolaes Witsen (1641-1717) ile tanıştı. Witsen, Petro'ya Hollanda'nın içinde yaptığı yolculuklarda rehberlik etti. Arkadaş oldular ve sonra mektuplaşmaya devam ettiler. Bu yüzden Peter, Witsen'in 1664-1665'te Hollanda Büyükelçiliği ile Rusya'ya yaptığı ziyaretten sonra yazdığı 'Kuzey ve Doğu Tartary (Kuzey ve Doğu Tatarları)' kitabında Witsen'in Ukhta nehri üzerinde bir yerde, kuzey Rusya kasabası Pechora yakınlarında petrolün nehir yüzeyinden taşınarak toplandığını anlattığını kesinlikle biliyordu.
1721'de burası keşfedildi ve Ukhta petrolünün ilk örnekleri St. Petersburg'a gönderildi, ancak 1745'te Rus tüccar ve iş adamı Fyodor Pryadunov'un bölgede ilk petrol rafinerisi tesisini açmaya karar verdiği ve petrolü çıkaracağı 1745'e kadar bir işlem yapılmamıştı. Ta ki petrolü, Rusya'daki maden kaynaklarını kontrol eden bir devlet kurumu olan Moskova'daki Berg Collegium (Maden Koleji)'a gönderene kadar. Berg Collegium, petrol çıkarma ve üretimine başlama izni verdi.
İlk Rus petrol kuyusu, nehir yatağında, yeraltı petrol kaynağının yakınında, ters çevrilmiş bir koni yardımıyla suyun üstünden petrol toplayan bir kütükten yapıydı. 1748'de Pryadunov yaklaşık 650 litre petrol topladı ve damıtılmak üzere Berg Collegium'a (Maden Koleji) getirdi. Sonuçlar etkileyiciydi, ancak sorun şuydu; o zamanlar Rusya'da kimsenin damıtılmış yağa gerçekten ihtiyacı olmamıştı. Aslında, Pryadunov yağdan gazyağı damıtmıştı. Ancak gazyağı lambaları henüz icat edilmemişti. Yani Pryadunov'un petrolünü satacak hiçbir kimsesi yoktu.
Umutsuzca, Pryadunov kimyasal testler için Hamburg'a yağ örnekleri gönderdi ve karşılığında iki Alman kimyager tarafından yağın muhtemelen tıbbi amaçlar için kullanılabileceğini söyleyen bir belge aldı. Hastalara “soğuk algınlığında, çıkık eklemlerde, ateşte, üşümede ve eklem ağrıları vb. için” yardım etmek için, petrolünü yeni bir ilaç türü olarak Moskova'da satmaya başladı. Fakat yetkililerden izin alınmadan yasa dışı olarak bunu yaptığı için tutuklandı. Serbest bırakılmasına rağmen ağır para cezasına çarptırıldı ve borç içinde öldü. Petrol tesisi nehir taşınca gelen sel yüzünden yok oldu ve Rusya'da petrol üretimi, Kafkasya'da geniş petrol yatakları üretime dahil edilerek, gaz lambasının icat edildiği 19. yüzyıla kadar büyük ölçüde tekrar başlayamadı.