

iddiaları birer birer ele alıyor, bunların ne kadar çürük, ne kadar haksız
olduğunu gösteriyordu. Machiavelli'nin samimiyet ve dürüstlüğü, Avrupa
irfanı için Macauley'den beri bir "kaziye-i muhkeme"dir.
Çağdaş bir Fransız romancısı, Jean Giono, "kime ne yapmış bu zavallı
Machiavelli?" diye soruyor. "Barutu mu icat etmiş, polisi mi? Hayır...
Uyandırdığı kinin tek sebebi politikacının sırlarım ifşa edişi.
Politikacının yani hepimizin. İnsan gönül rızasiyle piye-destalinden
inmez.
Tüm dalavereleri bilir Machiavelli. Bize, nasıl dolandırıldığımızı
anlatır. Yani insanlığın velinimeti. Ama madalyonun bir de tersi var.
Başkalarının ne mal olduğunu anlatırken bizim bahçemize taş atar. Öye atar
ki bahçe kalmaz ortada. Başta olsak, biz de baştakilerin kullandığı
düzenlere sarılacaktık. İhbar edilene değil, edene kızışımız bundan.
Herkes bir Hükümdar, kimi fiilen, kimi
3) Macauley, Morceaux, Choisis deş Essais (Denemelerden Seçmeler). Hach-
ette. Paris 1893, s.19.
Thomas B. Macauley (1800-1859), İngiliz hukukçu ve siyaset adamı. Aynı
zamanda tarih ve deneme yazarı. Şairliği de var. Eserleri History of
Eng-land (İngiltere Tarihi), 5 cilt (1849-1859). Critical and Historical
Essasys (Eleştiri ve Tarih Denemeleri), 5 cilt (1843). Denemeleri önce
Edinburg Revievv'dt makale olarak yayımlanır.
4) Macauley, a.g.e., s.7
16
hayalen. En alçakgönüllümüzün ağzında öylesine lakırdılar: Ben hükümetin
yerinde olsam bu herifleri deliğe tıkardım veya iki atom bombası attım
mıydı... vs...
Versay'a yürüyenler kimlerdi biliyor musunuz? Yüzbin XVI. Louis ile yüzbin
Marie-Antoinette. Herkes yolsuzlukları kınar ama herkes için hoş şey
yolsuzluk. Niccolo Machiavelli ipliğimizi pazara çıkaran adam. Tabiatın
tek kanunu var: en kuvvetlinin hakkı. Yalan, hiyanet, sahtekârlık dünyanın
her ülkesinde geçer akçe. Doğru, ama bunu elalerne fâşetmenin mânâsı var
mı? Biz medeni insanlarız. Güvercinleri boğarız ama zarifâne, şöyle
önlüğümüzün altında. Ya manastıra gireceksin, ya Niccolo'nün saydığı
haltları işleyeceksin...
Machiavelli bir parça Buffon, bir parça Stendhal. Konusu insan. Hep bu
hayvanın çoğalıp oynaştığı cangıllarda, bakir ormanlarda yaşamış. Tıp
öğrencileri morglarda katı kalpli olurlar. Buffon kaplanı tasvir ederken
ürperiyor mu? Machiavelli, Öklid gibi tarafsız. Mücerretten, edebiyattan
nefret eder. Tanrısı: tecrübe. Sülfirik asidin vasıflarını anlatmakla
ahlâk arasında ne münasebet var? İki kere iki dört eder, diyor. Hoşunuza
gitmiyor, çünkü iki kere ikinin beş veya üç etmesini istiyorsunuz...
Niccolo dürüst adam. Cinayetler karşısında 'aman ne ayıp' diye yaygarayı
basmıyor. İnceliyor meseleyi, aydınlatıyor. Suçların da faydalısı,
faydasızı var. Faydasızından hazer!...
Machiavelli tarihin içinde, hem büyük, hem küçük tarihin Tâcidarlarlarıyla
konuşmuş, ama herhangi bir Floransalı. Ahbaplarla kafayı çekmiş,
arabacılarla tavla oynamış. Eğlencelerin en şahanesi: cinayet. Ahlâk:
mermer bir heykelin başında bit aramak. İyi ve kötü, üçgen ile kare gibi
birbirinden ayrılmaz ki... Âlicenap olmak, insanlıktan uzaklaşmak gibi bir
şey. İnsan, kaçınılmaz karşısında niye üzülsün? Uzlaşır onunla. Ne yapmak
gerekirse onu yapar. Hükümdarlar da, halk da kan döker. Sokaktaki her
insan bir
17
katil adayıdır. Machiavelli, kolektif şuurun patolojisini yapmaz.
Sıhhatli bir kolektif şuuru tasvir eder."(5)
Bir filozof (Merleau-Ponty), "Machiavelli politikada ahlâka karşı, ama
şiddetten yana da değil," diyor. "Hikmet-i hükümete bel bağlayanlar da,
hukuka inananlar da tedirgin. Ahlâki hırpalarken faziletten söz etmek ne
cesaret! Görünüşteki bu tezadın izahı şu: Machiavelli, maşeri hayatın bir
kördüğümünü tasvir eder; saf ahlâkın zalimleşebileceği, saf politikanın
bir nevi ahlâka ihtiyaç duyacağı bir kördüğüm.
Hükümdar yazarına göre dürüstlük özel hayatta olur, politikanın tek kuralı
iktidarın menfaatidir. Politika ahlâk dışıdır, çünkü, namussuzlar arasında
yüzde yüz namuslu kalmak isteyen er geç mahvolur; tarihî eylem içinde iyi
kalplilik felakete gptürür insanı; zulüm, yufka yüreklilikten daha az
zalimdir. İç savaşları önlemek için üç beş kelle koparmak zulüm değil,
vazife. İktidar bir hâle ile çevrili... Politikanın kaderi görünüşte
cereyan etmek, görünüşe önem vermek. İnsanlar ellerinden çok, gözleriyle
hüküm verirler. Kimse ne olduğumuzu bilmez. Nasıl göründüğümüzü bilir.
İçyüzümüzü bilenler de, kalabalığın kanaatini yalanlamağa cesaret
edemezler. Halk yalnız neticeleri görür; dâva, otoritesini kaybetmemek,
vasıtalar ne olursa olsun, hoş görülür ve alkışlanır. Siyasî münasebetler
uzaktan uzağa ve umumiyet içinde kurulur. Birkaç jest, birkaç söz... Bir
efsane kahramanı çıkar ortaya, insanların körü körüne taptıkları veya
iğrendikleri bir kahraman. Hükümdarların yumuşak kalpliliğini zaaf sayan
umumî hüküm belki de haklıdır. Sertleşmeyi bilmeyen bir iyilik, iyilik
olmakta ısrar eden bir iyilik neye yarar? Bu bir nevi başkasını yok
farzetmek ve sonunda küçümsemek değil midir? Bazen katı yürekli politikacı
insanları ve
5) Gionno Jean, "Monsieur Machiavel ou le Coeur Humain Devoile" (Bay
Machiavel yahut Bütün Çıplaklığıyla İnsan Kalbi), La Table Ronde, Ekim
1859)
18
hürriyeti, hümanist olduğunu haykırandan daha çok sever.
Tarih kargaşalıklarla, baskılarla, beklenmediklerle, dönüşlerle dolu.
İnsanlığın belli bir sonuca yöneldiğini gösterir hiçbir alâmet yok. İpler
tesadüfün elinde. En güçlülerin, en zekilerin iradesine yan çizen bir
tesadüf. Hükümdar yazarı, bu uğursuzluktan tecrübe-üstü bir prensiple
kurtarmağa kalmaz bizi. Ümidi de, ümitsizliği de bir yana iter. Bir
aksilik var belki, ismi olmayan bir aksilik, kasıtsız bir aksilik.
Karşılaştığımız engeller, bir parça da kendi eserimiz mutlaka. Gücümüzü
hiçbir yanda sınırlayanlayız. Tesadüf, hareketlerimizin yarısından biraz
fazlasını idare eder. Gerisi bize ait. Madem ki düşmanımızın planlarını
bilmiyoruz, o halde bizim için yok demektir. İnsanlar hiçbir zaman
kendilerini yeise kaptırmamak. Sonlarını bilmezler ki. Meçhul ve
dolambaçlı yollardan gideriz sonumuza. Anlamaktan, istemekten vazgeçtik
mi, tesadüf bütün haşmeti ile çıkar karşımıza. Irmaklar gibidir kader:
zekânın setlerini aşamaz. Aksilikleri alt etmenin yolu, zamanını anlamak.
Aynı meziyet insanı bazen saadete, bazen felakete götürür. Kadere karşı
açtığımız kavgada tek başımıza kalmamalıyız. Çağımızı anlamak ve başkası
ile beraber olmak. Başkasına zulüm etmekten vazgeçtik mi, yanımızda
buluruz onu. Aksilik bile insan-laşır bizim için. Talih kadındır, ancak
zora ve cesarete baş eğer.
Machiavelli, şiir ile sezişi eylemin dışına itmez. Ama hakikat olan bir
şiir, teoriye ve hesaba dayanan bir seziş. Onda hoşunuza gitmeyen, tarihin
bir kavga olduğu fikri, politikanın prensiplerle değil, insanlarla
münasebet demek olduğu inancı. Haksız mı? Tarih Machiavelli'den sonra da,
Machiavelli'den evvel olduğu gibi, prensiplerin insanı hiçbir şeye
bağlamadığını ispat etmemiş midir? Aynı prensipler iki düşmana birden
hizmet edebilir. Hangi cinayetin fetvacısı olmamıştır prensip? Herkes aynı
değerler uğruna dövüşür: hürriyet, adalet... Yalnız bu adalet ve hürriyet
kimin için istenmektedir? Birlikte yaşamak istediğimiz insanlar kimler?
Köle-19
ler mi, efendiler mi? Yani birtakım değerlere inanmamız yetmez. Onları
tarihî kavgada bayraklaştıracak temsilcileri seçmek mesele.
Tarih bugün de kanlı bir kavga. Vasıtalar insafsız ve aşağılık. Çemberi
kırmak lâzım.
Machiavelli'yi ümitsizliğe düşüren, insanları değişmez sanması, rejimlerin
devri olarak birbirini takip ettiğine inanması. Hükümdar yazarına göre
daima iki nevi insan olacaktır: yaşayanlarla, tarihi yapanlar. Malzeme ile
mimar. Kendisi ikincilerin yanında yer alır. İktidarlar arasında gerçekten
değeri olan hangisidir? Oportünizmden fazilete nasıl geçilir? Bunu
gösterecek ipucundan mahrum. Güçbir işti bu. İnsan insanı tanımıyordu
henüz. Avrupa kurulmamıştı.
Hümanizma başkaları ile olan münasebetlerinde, hiçbir prensip güçlüğü ile
karşılaşmayan, cemiyetin işleyişinde hiçbir bulanıklık bulmayan, siyasî
kültürün yerine ahlâkî vaaz'ı geçiren insanın iç felsefesi ise,
Machiavelli hümanist değildir. Hümanizma insanla insanın münasebetlerini
bir problem olarak ele alan ve aralarında ortak bir durumun, ortak bir
tarihin kuruluşunu kendine dert edinen bir felsefe ise, Machiavelli, her
türlü ciddî hümanizma-nm bazı şartlarını düsturlaştırmıştır.
Bugün neden herkes Machiavelli'yi inkâr ediyor? Endişe verici bir inkâr
değil mi bu? Gerçek bir hümanizmanın vazifelerini bilmek istememek gibi
bir şey. Machiavelli'yi bir reddetme tarzı var ki makyavelciliktir.
Yaptıklarını görmeyelim diye bakışlarımızı prensipler semasına çevirmek
isteyenlerin davranışı. Machiavelli'yi bir övme tarzı da vardır ki,
makyavelciliğin tam tersidir: Mac-hiavelli'nin politikaya getirdiği
aydınlığı övmek"/6)
Sosyolog Raymond Aron, Sosyolojik Düşüncenin Merhaleleri adlı meşhur
kitabında Pareto'yu Machiavelli'ye bağlar ve
6) Merleau-Ponty Maurice, Eloge de la Philosophie (Felsefeye Methiye),
Galimard, Paris.
20
makyavelciliği "içtimaî komedyanın iki yüzlülüklerine ışık tutmak,
insanları harekete geçiren hisleri ortaya çıkarmak; tarihî oluşun dokusunu
yapan .gerçek çatışmaları kavramak; toplumun içyüzünü her türlü vehimden
uzak bir görüşle kucaklamak için harcanan bir çaba" olarak vasıflandırır.
İlmin soğuk ve tarafsız hükmü bu. Yani Machiavelli ârafta değildir artık.
Lâyık olduğu yere oturtulmuştur. Machiavelli dosyasının kapanmadığı tek
ülke: Türkiye'miz. Şöyle ki... Hükümdar'm ilk taçlı okuyucularından biri
IV. Murat. Cihan Padişahı'nm tecessüsü de cihanşümul/7) Hükümdar XVII.
asırda tekrar Türkçe'ye çevrilir. Üçüncü mütercim Mehmet Şerif: Dahiliye
Nazırı ve Da-mad-ı Hazret-i Şehriyâri (1335, Sudî Kütüphanesi). Metin ve
ciddi bir tercüme. Otuz sayfalık mukaddeme Machiavelli'yi etraflıca
tanıtmaktadır. Hükümdar'm "Selâtin-i Osmaniyeden Sultan Mustafa Han-ı
Salis Hazretlerinin emri ile lisan-ı Osmaniye tecrüme edilmiş olduğunu ve
bu nüsha da, IV Murad'ın emriyle bir mühtediye çevirtilen nüsha gibi,
elimizde yok.
Son tercüme Vahdi Atay'ın/8) Mütercim önsözde Machiavelli ile uğraştığı
için okuyucudan özür diler gibidir, "işin ucunda lekelenmek tehlikesi var"
diyor.
Büyük ölüyü düşünüyorum "Niccola Machiavelli... hiçbir övgü bu ad kadar
yüce değildir. "(9) Ve Macauley'in söyledikleri geliyor aklıma: "...ezilen
halkların son müdafii... Floransa'nın en büyük adamı... yozlaşmış bir
çağın ahlâksızlıkları arasından büyük bir zekânın meziyetlerini
seçebilenler, bu âbide önünde saygı ile eğileceklerdir."
7) Sadredo, Histoire de l'Empire Ottoman (Osmanlı İmparatorluğu, Tarih,
Paris 1732).
8) Machiavel, Hükümdar, çeviren Vahdi Atay, Remzi Kitabevi, İstanbul.
9) 1787'de Toscana dükü Leopoldo'nun Santa-Croce'de Machiavelli adına
yükselttiği anıta tek satır kazılmıştır: "Tanto nomini nullum par
elogium." Hiçbir övgü bu kadar yüce değildir.
21
Vahdi Atay, "lekelenmek tehlikesi"ni göze alamadığından Hükümdar'ı
Anti-Machiavelli ile birlikte sunuyor. Daha da ileri giderek birisi Amelot
de la Houssaye tarafından lehte kaleme alınmış, ötekisi Voltaire
tarafından aleyhte yazılmış iki önsözü de bunlara katıyor. Bu Amelot de la
Houssaye de kim? Mütercime göre Hükümdar'ı Fransızca'ya çeviren. Oysa
bizim bildiğimiz eserin ilk mütercimi Houssaye değil, Jehan Charrier'dir
(1554). İkinci mütercim Gohory (1571). XVII. asır mütercimleri
Machiavelli'ye "peruka" giydirirler... Bu gayretkeşlerin başında da Amelot
de la Houssaye gelir (1684). Sayın Vahdi Atay'm "dilimize kazandırdığı"
Hükümdar bu sadakatten uzak tercümedir işte.
Anti-Machiavelli'y Q gelince, bu eserin tek değeri, Prusya veliahdının
ikiyüzlülüğüne şahadet etmesi: "Makyavelik bir hayata şahane bir
başlangıç" diyor. J. J. Chevallier. Kitabının önsözünde, "bu canavara
karşı insanlığı müdafaa ettiğini, safsata ve cinayetin karşısına, akıl ve
adaleti çıkardığını" söyleyen II. Friedrich eser basılırken tahta geçer.
İlk işi kitabın yayılmasını önlemektir. Bunu başaramayınca imzasını inkâra
kalkar.
Şimdi de Hükümdar'm tercümesine bir göz atalım. Tercüme şöyle bir ithafla
başlıyor: "Floransa vatandaşı ve sekreteri Niccolo Machiavelli'den..."
Oysa kitabın aslında Floransa vatandaşı ve sekreteri kelimeleri yok. Nasıl
olsun ki? Machiavelli Hükümdar'ı yazarken ne Floransa vatandaşı idi ne
sekreter. Siz bunları düşünürken sayfanın altındaki not hayretinizi bir
kat daha arttırıyor: "sekreter o zamanlar küçük devletlerde başbakanlık
ödevini görenlere denirdi."
Ömür boyu yoksulluktan kurtulamayan mütevazi hariciye memurunu
başvekilliğe nasp ediyor sayın Vahdi Atay. Ne büyük kadirşinaslık.
Saavedra'nm Edebiyat Cumhuriyeti'm hatırlıyorum^10) Büyük ölüler, öbür
dünyada bir devlet kurmuşlardır. Se-
10) Cemil Meriç, "Saavedra'yı tanır mısınız?", XX. Asır, 5.3.1953
22
zar, millî savunma bakanıdır. Tacitus, millî savunma müsteşarı...
Machiavelli'ye haksız davranmış İspanyol yazarı. Vahdi Atay, yalnız
çağının değil, Saavedra'nın da kadirnâşinaslığını telafi ediyor.
Böyle başlayan bir tercümeden ne bekleyebilirsiniz? Vahdi Atay
başbakanlığa tayin ettiği kahramanını dilediği gibi konuşturuyor.
Çapraşık, eğri büğrü, pis bir dil. Hükümdar değil bu, bir karikatür veya
bir parodi. Zavallı Machiavelli daha çilen dolma-
mış
di)
11) Cemil Meriç, Machiavelli'yi 1967-68 ve 1968-69 ders yıllarında
öğrencilerine tanıtır. Bkz. Sosyoloji Notları ve Konferanslar,
"Machiavelli", İletişim Yayınlan, 1. baskı 1993, s. 147 vd.; "Hiçbir övgü,
onun ismi kadar yüce değildir" a.g.e., s.184 vd. ve "Politika ve Ahlâk"
a.g.e., s. 189.
23
MACHIAVELLİ'NİN YAŞAMI
(1469-1527)
Bir hukukçunun oğlu olan Nicolo Machiavelli, 3 Mayıs 1469'da Floransa'da
dünyaya geldi. Gençliği bilinmemektedir. Yirmidokuz yaşında Floransa
Cumhuriyeti Şansölyelik ikinci sekreteri olmuş ve bu unvanla, on dört yıl
boyunca Fransa ve Almanya'da İtalyan devletleri adına diplomatik görevler
yürütmüştür.
1512'de yönetimi ele geçiren Mediciler'e komplo kurmakla suçlanarak hapse
mahkûm edildi ve işkence gördü. X. Leon'un başa geçmesiyle özgürlüğünü
kazanmışsa da artık gözden düşmüştür. Floransa'nın yakınlarında San
Casciano'daki mütevazi evinde, güç şartlarda sekiz sene geçirir; yoksulluk
içinde beş çocuğunu burada büyütür ve eserlerinin çoğunu da yine burada
yazar.
Nihayet tekrar itibar görerek diplomatik memuriyetlere verilir ve
Floransa'nın tarih yazarı olarak atanır.
Fakat, Mediciler'in devrilmesiyle birlikte, talihi de döner. Galip gelen
taraf olan cumhuriyetçilerin kendisini şüpheyle karşılamaları üzerine
görevinden alınır ve böylece kendisi için unutuluşun ve nerdeyse sefaletin
içine düştüğü kısacık dönem başlar.
22 Haziran 1527'de ölür.
Machiavelli'nin Eserleri
Machivelli'nin eserleri, edebiyat, tarih ve siyaset olmak üzere üç grupta
toplanabilir:
Edebî eserleri: Voltaire'in Aristophanes'inkilerden üstün tuttuğu açık
saçık bir komedi olan La Mandragota ("Adamotu"); Apuleius'un aynı adlı bir
eserinden esinlendiği şiiri Asino d'Oro
24
("Altın Eşek"); hicivli şiirler ve "karnaval şarkıları"ndan oluşan
Beltagor Arcidiavolo ("Başdiyakoz Belfagor")
Tarihle ilgili eserleri ise şunlardır: Tarihsel olmaktan ziyade roman
özelliğini taşıyan Vita di Casfruccio da Lucca ("Castruccio Castracani da
Lucca'nın Yaşamı") ve Mediciler için yazılmış ve Yine Mecidiler'in tahta
çıkmasına kadar yarımadanın bütün bir tarihine toplu bir bakış içeren
İstorie Fiorentine ("Floransa Tarihi").
Siyasetle ilgili eserlerinin başlıcaları, olaylara bakışındaki keskin
zekasını sergilediği "diplomatik mektuplar"ı ve "belge-ler"inin yanısıra
üç kitaptan oluşan Dissarsi Sopra la Prima Deca di Tito Livio ("Titus
Livius'un İlk On Yılı Üzerine Konuşmalar"); yedi kitaplık Dell' arte della
Guerra ("Savaş Sanatı Üzerine"); ve nihayet başyapıtı: // Principe
(Hükümdar).
25
HÜKÜMDAR
BÖLÜM I
Kaç çeşit krallık vardır ve bunlar hangi yollarla elde edilir
İnsanlar üzerinde hakimiyet kuran devlet ve iktidarların hepsi, geçmişte
olduğu gibi günümüzde de, ya cumhuriyet ya da krallık olarak ortaya
çıkmışlardır.
Krallıklar ya verasete dayanır ya da yenidirler.
Bunlardan verasete dayalı olanlar, uzun süre kendi krallarının ailelerince
egemen olunan krallıklardır.
Yeni krallıklar ise, Milano'da Francesco Sforza'nın kurduğu gibi ya
bütünüyle yeni krallıklardır ya da bunları ele geçiren kralın
verasetindeki devletlerin bir parçasıdırlar. Örneğin Napoli Krallığı'nm
İspanya Kralı nezdindeki durumu beyledir.
Üstelik bu şekilde ele geçirilmiş devletler, ya bir hükümdarın emri
altında yaşamaya ya da özgür olmaya alışmışlardır: Başka bir devleti ele
geçirme, bizzat ele geçirenin ya da başkalarının ordusuyla veya şansın
yardımıyla veya yetenek yoluyla gerçekleşir.
26
BÖLÜM II
Verasete dayalı krallıklar
Burada cumhuriyetler hususunu incelemeyeceğim, çünkü başka yerde bundan
fazlasıyla bahsettim^*); Sadece krallıklar üzerinde duracağım; yukarda
açıkladığım ayrımları ele alarak söz konusu çeşitli varsayımlarla
kralların konumlarını muhafaza edebilmek için nasıl davranabileceklerini
inceleyeceğim.
Verasete dayalı ve kralın ailesine itaat esasına göre biçimlenmiş
devletleri muhafaza etmenin yeni devletlerin elde tutulmasından daha kolay
olduğunu söyleyeceğim, bunun için hükümdarın, kendi soyunun kurduğu
düzenin dışına çıkmaması ve olaylar karşısında hep uygun zamanı kollaması
yeterli olacaktır. Hattâ yetenekleri sıradan da olsa tahtta kalmayı
bilecektir, yeter ki önceden görülemeyecek karşı konulmaz bir güç
tarafından devrilmesin. Bu durumda bile, tahtı ele geçiren zorbanın bir
anda düşebileceği en küçük bir kötü durum bile tahtı kolayca sahibine geri
kazandıracaktır. İtalya'da Ferrare Dukası buna güzel bir örnektir: 1484'de
Venediklilerin ve 1510'da Papa II. Julius'un saldırılarına göğüs
ge-rebilmişse bunu sadece ailesinin uzun süreden beri bu dukalıkta
saltanat sürmesine borçludur.
Veraset yoluyla hükümdar olan bir kral, aslında halkının hoşuna gitmeyecek
durum ve zorunluluklarla daha az karşılaşacaktır ve bu nedenden ötürü de
daha fazla sevilecektir. Dolayısıyla kendisinden nefret ettirecek derecede
olağandışı kötü huyları olmadıkça halkı doğal olarak ona sevgi
besleyecektir. Zaten bir iktidarın eskiye dayanması ve uzun süre iş
başında kalması durumunda, önceki yeniliklerin hatırası da bunların
nedenleri de silinir gider; demek ki böylece, bir devrimin mirası olarak
bir yenisine zemin hazırlayan değişiklik beklentilerinden söz edilemez.
(*) Machiavelli cumhuriyetlerden özellikle 5. Bölüm'de bahseder.
(Fransızcası'ndakı Ç.N.)
27
BÖLÜM III
Karma Krallıklar
Asıl güçlükler yeni bir krallıkta ortaya çıkar.
Öncelikle, bu krallık tamamen yeni değil de karma diyebileceğimiz bir yapı
oluşturmak üzere diğer bir krallığın parçası durumuna gelmişse, tüm yeni
krallıkların doğal olarak karşılaşacakları bir zorlukla burada da
karşılaşılacaktır. İnsanlar, yazgılarının da değişeceği beklentisi içinde
hükümdarlarını değiştirmeyi severler; işte bu beklenti mevcut hükümete
karşı silâhlanmalarına neden olur; ama hemen ardından bu tecrübe onlara
yanılmış olduklarını gösterir ve giriştikleri eylemin durumlarını daha da
kötüleştirmekten başka bir işe yaramadığını görürler. Çünkü bu durum her
zaman olduğu gibi hükümdarın gerek ordularının ihtiyacının karşılanması,
gerekse yeni yeni fetihlerin öncesindeki bitmek tükenmek bilmeyen vergiler
yoluyla doğal bir zorunluluk olarak tebasını baskı altında tutmasının
kaçınılmaz sonucudur.
Yeni hükümdar kendisini, her iki seferde de bir yandan, söz konusu
krallığı ele geçirmesiyle çıkarları zedelenen kesimin düşmanlığını
kazandığı, öte yandan ise hükümdarlığı ele geçirmesini kolaylaştıran
kişilerin dostluğunu ve kendisine olan bağlılıklarını korumasının mümkün
olmadığı bir konumda bulur, çünkü bunlara vaat ettiklerinin hepsini
vermesi ya imkansızdır ya da kendilerine duyduğu minnettarlıktan ötürü acı
reçeteleri uygulayamaz; zira orduları ne kadar güçlü olursa olsun bir
kralın bir ülkeye girebilmesi için o ülke halkınca tutulmaya ihtiyacı
vardır.
İşte Fransa kralı XII. Louis'nin Milano'yu çabucak elde etmesi ve aynı
çabuklukla da kaybetmesi bundan kaynaklanır. Lodo-vico Slorza'nın kendi
kuvvetleri şehri geri almasına yetmiştir. Gerçekten de krala kapılarını
açan halk beslediği umutlarda aldandığını anlayınca ve elde etmeyi
düşündüğü kazançları da sağlayama-
28
yınca, yeni bir egemenliğin tatsız yönlerini kaldıramadı.
Gerçek olan bir şey varsa o da şudur ki, bu şekilde başkaldırdığı halde
yeniden ele geçirilen ülkeler bir daha kolay kolay kaybedilmez. Hükümdar
bu başkaldırmadan istifade ederek zaferini sağlama alacağı tedbirlerde,
örneğin suçluların cezalandırılmasında, veya şüpheli şahısların göz altına
alınmasında veya devletin tüm zayıf yanlarını kuvvetlendirmede daha az
ölçülü davranır.
İşte bundan dolayıdır ki Milano'yu Fransızlar'a bıraktırmak için ilk
defasında Dük Ludovico'nun sınırlardaki tahrikleri yeterli olmasına rağmen
ikincisinde bütün dünyanın ittifakını kazanmak ve Fransız ordularını
tamamen dağıtmak gerekti. İtalya'dan kovulmaları ancak böyle oldu; bu
durum yukarda açıkladığım nedenlere dayanmaktadır: Ama yine de, Fransa her
iki seferde de Milano'yu kaybetmiştir.
İlkinin genel nedenlerinden yeterince bahsettik; ama ikinciye gelince,
bunu biraz daha ayrıntılı bir biçimde ele alıp XII. Lou-is'nin
kullanabildiği, benzer durumdaki her hükümdarın da yeni fetihlerinde
Fransa kralının becerebildiğinden daha iyisini becere-bilmek üzere biraz
daha iyi tutunmak için kullanabileceği yöntemleri incelemek yerinde
olacaktır.
Bir hükümdarın uzun süredir elinde tuttuğu ülkelere katmak üzere işgal
ettiği devletler, söz konusu ülkelerle ya sınır komşusu-durlar ya da
değildirler; ya aynı dili konuşuyorlardır, ya da yabancı bir dil
kullanıyorlardır.
Birinci durumda, söz konusu devletleri muhafaza etmek, özellikle de
bunların özgür yaşama gelenekleri yoksa çok basittir: Bunların elde
Dostları ilə paylaş: