Nurzen Amuran sordu, İş Bankası Eski Yönetim Kurulu Üyesi Rahmi Aşkın Türeli yanıtladı...
Nurzen Amuran: Son zamanlarda kendi siyasi geleceğini sağlamlaştırmak amacıyla gerilim politikasını uygulamaya devam eden siyasi iktidar, ardı ardına bir takım hazırlıklara girişti. Baroların seçim sisteminden tutun meslek odalarının yapısının değiştirilmesi derken yeniden CHP'nin İş Bankası hisselerine sıra geldi.. Israrla Atatürk'ün vasiyetiyle CHP'ye verilen İş Bankası hisselerinin hazineye devri istenmekte..
Siyasi iktidar CHP'ye vasiyetle bırakılan hisseleri neden istiyor? Ekonomik krize son çare diye mi bakılıyor, yoksa farklı beklentileri mi var? Bu hafta İş Bankası hisselerini, ele alacağız.
Önce Cumhuriyet tarihinin sayfalarına şöyle bir bakalım: Savaş yıllarında Hindistan Müslümanları, Mustafa Kemal Paşa'nın şahsına, yaklaşık 500-600 bin lira tutarında bir para göndermişti. Atatürk, savaş harcaması dışında kalan parayı değerlendirmek üzere ilk ulusal banka unvanını taşıyan İş Bankası'nın kurulması için Celal Bayar'a verdi.. Tarih kitaplarında, bankanın 1924 yılı Ağustos ayında İzmir Birinci İktisat Kongresi'nin kararları doğrultusunda kurulduğu yazılır. Bankanın Türk ekonomisinin canlanmasında büyük katkısı olduğu ve bankacılığı A dan Z ye kadar bilen genç bankacılar yetiştirdiği bilinir. Atatürk, el yazısıyla hazırladığı vasiyetinde kendisine ait hisseleri daha sonra CHP'ye bırakır. Hisselerinin temettü gelirlerini de TTK ve TDK kurumuna verilmesi koşulunu vasiyetine ekler. Medeni hukuka göre vasiyet kişiye ait bir karardır. Hukuksal deyişle özel hukuku ilgilendiren iradi bir karardır. Mülkiyet hakkının miras hakkının korunması Anayasanın güvencesi altındadır. Ancak bu hisselerin devri istemi yeni değildir. İlk 1953 yılında Adnan Menderes, 'CHP'nin Haksız İktisaplarının İadesi Kanunu'nu' çıkararak Atatürk'ün vasiyetiyle gelen hisselerini hazineye devreder. CHP, 1963 yılında Anayasa Mahkemesi'ne açtığı dava ile hisseleri geri alır. İkinci kez 12 Eylül döneminde tüm siyasi partiler kapatıldığı için hisselerin temsili Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği'ne geçer. Parti yeniden açılınca bir davayla hisseler partiye iade edilir. Anayasa Mahkemesi'nin aldığı karar, içtihat niteliği taşıdığı için hisseler güvendedir. Ancak bugün siyasi iktidar, bu hisselerin yeniden hazineye devredilmesini istemektedir. Yargı içtihatlarına rağmen bugün AKP'nin ısrarının hukuki dayanağı ne olacaktır? Bu sorunun yanıtını konuğumuz İş Bankası Eski Yönetim Kurulu Üyesi Rahmi Aşkın Türeli'ye soracağız.
Sayın Türeli, geçtiğimiz günlerde AKP'li bir siyasetçi İş Bankası konusu açılınca şunu söyledi, "CHP, İş Bankası hisselerinin yüzde 28'inin sahibi durumunda. Oradan para alamıyor ama yönetim kurulunda dört üyesi var. Bu dört üye ne iş yapar, buna bir bakılması lazım."
Siz Yönetim Kurulunda ne iş yaptınız, önce merakı giderelim:
Rahmi Aşkın Türeli: Sayın Amuran, İş Bankası’na Cumhuriyet Halk Partisi tarafından atanan 4 yönetim kurulu üyesi Atatürk Hisselerini temsil etmek ve Atatürk’ün vasiyetnamesindeki şartların yerine getirilmesini sağlamakla görevlidirler. Atatürk’ün vasiyetnamesine göre, Cumhuriyet Halk Partisi Atatürk’ün İş Bankası’ndaki hisselerinin sadece çıplak (kuru) mülkiyetine sahip olup, hisselerin kar payları Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu’na aktarılmaktadır. Diğer bir ifadeyle, Atatürk’ün vasiyetnamesi ile malvarlığını bıraktığı Cumhuriyet Halk Partisi bir vasiyet alacaklısı değil, atanmış mirasçı konumunda olup, vasiyetnamede öngörülen şartların yerine getirilmesi ile yükümlü kılınmıştır.
İş Bankası Yönetim Kurulu 11 kişiden oluşmakta olup, bunun 6 kişisi Bankanın en büyük hissedarı olan İş Bankası Mensupları Munzam Sosyal Güvenlik ve Yardımlaşma Sandığı Vakfı tarafından belirlenmekte, 1 kişi bağımsız yönetim kurulu üyesi olarak halka açık hisseleri temsil etmekte, 4 kişi de Atatürk Hisselerini temsilen CHP tarafından önerilmekte olup, yönetim kurulu üyeleri İş Bankası Genel Kurulu tarafından seçilmektedirler. Yönetim kurulu üyeliklerinin dağılımından da görüleceği üzere Atatürk Hisselerini temsil etmek üzere CHP tarafından belirlenen üyeler sayısal olarak azınlıkta olup, çoğunluk İş Bankası Munzam Sandık Vakfı tarafından belirlenmektedir.
Burada İş Bankası’yla ilgili önemli bir hususu belirtmeliyim diye düşünüyorum. İş Bankası’nı diğer bankalardan ayıran en önemli özellik, Bankanın kolektif sermayeyle yönetilen belki de dünyadaki tek banka olması ve bu çerçevede köklü bir kurumsal yapıya ve çalışma kültürüne sahip olmasıdır. 1924 yılında Türkiye’nin ilk milli bankası olarak kurulan, Cumhuriyetin sanayileşme hamlesi doğrultusunda birçok sanayi kuruluşunun kurulmasında katkısı olan ve o günden bugüne, birçok iştirakiyle ülkenin önde gelen bir kurumu olan İş Bankası’nın başarısının altında yatan en önemli etken, stratejik vizyonundan çalışma biçimine, personel politikasından kredi politikasına tüm alanlarda son derece kurumsallaşmış ve profesyonelleşmiş bir anlayışın ve kadronun varlığıdır.
Ben de görevim sırasında İş Bankası’nın gelecek vizyonunu, dinamik ve etkin kurumsal yapısını ve liyakate dayalı yönetim anlayışını yakından görme olanağı buldum ve çok memnun oldum. Bu çerçevede, diğer arkadaşlarımla birlikte, bir taraftan Atatürk hisselerini temsil ederken ve vasiyetin şartlarının yerine getirilmesini gözetirken, diğer taraftan da ülkemizde kurulan ilk milli banka olan İş Bankası’nın yaşaması, başarılı olması ve tüm Türkiye’ye örnek bir kurum olmaya devam etmesi için bilgi ve tecrübelerimizi aktarmaya ve bu çerçevede yönetim kurulu çalışmalarına ve kararlarına katkı vermeye çalıştık. Bu arada belirtmeliyim ki dönemimizde yönetim kurulunda alınan tüm kararlar oy birliğiyle alınmıştır.
BANKA ÇALIŞANLARININ PATRON OLDUĞU ÇOK ÖZGÜN BİR BANKACILIK MODELİ İLE KARŞI KARŞIYAYIZ
Amuran: Bankalar güven ve itibar müesseseleridir. Türkiye İş Bankası'ndan yapılan bir açıklama var. “Türkiye’nin milli sermayesi olarak, üstlendiği sorumluluğun bilincini faaliyetleri ile daima ortaya koyan İş Bankası siyaset malzemesi yapılamayacak önemde bir kuruluş olup, özellikle ülkemizin yoğun ve hassas gündemi içinde tüm değerlendirmelerin bu önem çerçevesinde yapılması milli menfaat meselesidir.”
İş Bankasının Uluslararası Bankacılık dünyasında konumu nedir, böylesine siyasi ataklar Bankanın güvenirliliği açısından ne gibi sonuçlar doğurur? Dolayısıyla Türk Ekonomisi yeni bir risk altına girer mi?
Türeli: İzin verirseniz, öncelikle İş Bankası’nın bankacılık sektöründeki yeri ve büyüklüğü ile ilgili birkaç rakam vererek konuya gireyim.
Türkiye İş Bankası, 2019 yılı sonu itibarıyla 468,1 milyar TL aktif büyüklüğü, 363,4 milyar TL ekonomiye krediler aracılığıyla sağladığı toplam kaynak tutarı ve 58,9 milyar TL özkaynakları ile Türkiye’nin en büyük özel bankasıdır. 2019 yılı sonu itibarıyla 24.053 çalışana ve 1249 yurtiçi, 22 yurtdışı şubeye sahip olan bankanın 2019 yılı karı 6,1 milyar TL’dir.
Uluslararası alanda da İş Bankası çok başarılı bir örnek olarak karşımıza çıkıyor. Nitekim, bankacılık sektörünün önde gelen uluslararası yayınları arasında yer alan The Banker dergisinin ana sermaye büyüklüğüne göre yaptığı sıralamanın sonuçlarına göre, İş Bankası dünyanın en büyük 1000 bankası sıralamasında ilk 100’e giren ilk ve tek Türk Bankası olmuştur. Kur artışları nedeniyle The Banker dergisinin açıkladığı 2019 sıralamasında ise sıralamaya göre ana sermaye bazında yine Türkiye’nin en büyük olması olmak kaydıyla dünyanın en büyük 122. Bankasıdır.
Diğer taraftan, İş Bankası, dünyanın önde gelen marka değerleme ve strateji danışmanlığı kuruluşlarından olan Brand Finance’in yayımladığı “Banking 500 – 2019” Raporunda da dünyanın marka gücü en yüksek 10 bankasından biri seçilmiştir.
Çalışanları ve emeklileri ile büyük bir aile olan İş Bankası, dünyanın en itibarlı dergilerinden olan Forbes’un her yıl yapmış olduğu “En İyi 500 İşveren” kategorisinde listeye giren tek Türk bankası olmuş ve 62 banka arasında 32. sırada yer almıştır.
Ulusal ve uluslararası göstergeler ve rakamların da açıkça gösterdiği üzere İş Bankası son derece itibarlı ve başarılı bir örnek teşkil etmektedir.
Öte yandan, İş Bankası’nı, ülkemizdeki ve dünyadaki bankacılık deneyimleri arasında farklı ve özgün kılan önemli bir özelliği, biraz önce de belirttiğim üzere bankanın sahipliğinin bir sermaye grubunda olmaması, bankanın kolektif sermaye ile yönetilen bir banka olmasıdır. 2020 Mart sonu itibarıyla bankanın hisse yapısı, yüzde 38,17 İş Bankası Munzam Sandık Vakfı, yüzde 28,09 Atatürk hisseleri, yüzde 33,74 halka açık pay şeklindedir. Bu çerçevede, Banka çalışanlarının patron olduğu çok özgün bir bankacılık modeli ile karşı karşıyayız. Bu modelde Atatürk hisselerinin varlığının, bankanın kurumsal yapısının ve profesyonel yönetim anlayışının hâkim kılınması açısından büyük bir avantaj oluşturduğunu düşünüyorum.
İş Bankası gibi hem ülke içinde hem de uluslararası planda çok itibarlı ve güçlü bir bankanın Anayasaya ve hukuka aykırılığı apaçık ortada ve daha önceki uygulamalarla da tescil edilmiş bir anlayışla yıpratılmasının hem İş Bankası’na hem de ekonomimize büyük zararı dokunmaktadır. Diğer taraftan, İş Bankası halka açık bir kurum olup, banka hisse sahipliği konusunda yapılan olumsuz spekülasyonların ve Hükümetçe yapılması gündemde olan müdahalelerin hisse sahipleri açısından ciddi zararlara yol açma riski olayın vahametini artırmaktadır.
Bu durum sadece Türkiye bankacılık sistemini değil, Türkiye ekonomisini de ciddi biçimde risk altına sokmaktadır. Ulusal yatırımcıların yanı sıra, uluslararası yatırımcılar açısından en önemli hususlardan biri yatırım yaptıkları veya yapacakları ülkede istikrarlı ve öngörülebilir bir ortamın varlığı, bu çerçevede, hukuk kurallarının eksiksiz bir biçimde işlediği bir ekonomik yapının oluşturulmuş olmasıdır. Mülkiyet ve miras hakkı gibi en temel kişi haklarının sübjektif gerekçelerle çiğnenebildiği, yürürlükteki hukuk kurallarının askıya alındığı bir ülkede kim yatırım yapar?
Amuran: Hükümet tarafından konuya ilişkin yapılan açıklamalarda Atatürk hisselerinin yönetiminin CHP’ye bırakılmasının nedeni olarak o dönem ki tek parti iktidarının varlığı gösterilerek, aslında bu hisselerin sahibinin Hazine olması gerektiği söyleniyor. Sizce Atatürk İş Bankasındaki hisselerinin yönetimini neden Hazineye değil de CHP’ye bırakmıştır?
Türeli: Burada ilk olarak vurgulanması gereken önemli nokta, Atatürk’ün malvarlığını hiçbir zaman kendi malı olarak görmemiş, hep milletin malı olarak görmüş ve bu doğrultuda adımlar atmış olmasıdır. Bu yüzden de malvarlığının kendisinden sonra Medeni Kanun hükümlerine göre kanuni mirasçılarına kalmasını önleyecek bir yasal çerçeve oluşturmuştur. Bu çerçevede, 12 Haziran 1933 tarih ve 2307 sayılı bir Kanun ile yasal mirasçılarını ki bu kişi kız kardeşi Makbule Atadan’dır, Medeni Kanun 452. Maddede düzenlenmiş olan kanuni mirasçıların mahfuz hisselerini (saklı paylarını) almaktan alıkoymuştur. Bununla birlikte vasiyetname açılırken Atatürk’ün kız kardeşi Makbule Atadan da hazır bulunmuş ve vasiyetnameye bir itirazı olup olmadığı kendisine sorulmuştur. Makbule hanımın vasiyetnameye bir itirazı olmadığını ve vasiyetnameyi kabul ettiğini belirtmesi üzerine vasiyetname hükümleri kesinleşmiştir.
Sorunuza gelirsem, Atatürk hisselerinin yönetiminin CHP’ye bırakılmasının nedeni olarak o dönemde tek parti iktidarının varlığı gösterilmektedir. Bununla birlikte Atatürk malvarlığını sadece CHP’ye bırakmamış, önemli bir kısmını sağlığında Hazineye, belediyelere veya ilgili kamu kurumlarına bağışlarken, İş Bankasındaki nakit ve hisse senetlerini de bir vasiyetname ile belli şartlarla CHP’ye bırakmıştır.
Nitekim, Atatürk, Ankara, Yalova, Silifke, Tarsus ve Dörtyol’da kurmuş olduğu tarımsal çiftlikleri tüm malları ve gelirleri ile birlikte 11 Haziran 1937 tarihinde Hazine’ye bırakmıştır.
Bana göre, Atatürk’ün İş Bankası’ndaki hisselerini CHP’ye bırakmasının altında Cumhuriyetin kurucu partisi olan CHP’ye olan inancının ve güveninin yattığını söylemek yanlış olmaz. Atatürk döneminde CHP tek parti konumunda olup, çok partili yaşama geçişte Demokrat Parti kadroları da doğal olarak CHP içinden çıkmıştır. Nitekim, Demokrat Parti kurucularından ve 1950-1960 döneminde Cumhurbaşkanlığı yapacak olan Celal Bayar İş Bankası’nın ilk Genel Müdürü olup gelecekte Demokrat Parti kadrolarında siyaset yapacak birçok kişi de CHP içinde yetişmiştir.
Diğer taraftan, Atatürk’ün Türkiye’nin gelecekte çok partili yaşama geçeceğini öngörememesi gibi bir şey söz konusu değildir. Nitekim Atatürk Cumhurbaşkanlığı döneminde 1924 ve 1930 yıllarında olmak üzere iki kez çok partili yaşama geçme denemeleri yapmış, ancak dönemin ağır siyasi koşulları kurulan partilerin yaşamasına izin vermemiştir.
Atatürk’ün Türkiye’nin gelecekte çok partili bir sisteme geçeceğini ve CHP’nin tek parti konumunun sonlanacağını öngörmesine rağmen böyle bir tercihte bulunması ve CHP’yi tercih etmesinde CHP’ye olan güveninin yanısıra, vasiyetnamesinin özelliği de önemli bir rol oynamıştır diye düşünüyorum.
Nitekim, Atatürk İş Bankası’ndaki hisselerini CHP’ye Medeni Kanun hükümlerine göre mülkiyet hakkı ve ona bağlı tüm hakları hiçbir sınırlama olmadan kullanabileceği bir çerçeve içinde bırakmamıştır. Atatürk’ün vasiyetnamesi ile malvarlığını bıraktığı CHP, bir vasiyet alacaklısı değil, atanmış mirasçı konumundadır. CHP hisselerin sadece kuru mülkiyetine sahip olup, İş Bankası yönetimine atadığı yönetim kurulu üyeleri ile temsil yetkisini kullanmakta ve vasiyetin şartlarını yerine getirmektedir. Bu şartlar da iki kısımda incelenebilir. Atatürk İş Bankası’ndaki hisselerinin temettülerinden (kar paylarından) öncelikle kız kardeşine ve manevi kızlarına hayatta oldukları sürece aylık bağlanması ve bazı ödemelerin yapılmasını, geriye kalan miktarın ise yarı yarıya Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumuna aktarılmasını vasiyet etmiştir. Bu çerçevede, Atatürk hisselerinin temettülerinden CHP’ye aktarılan tek kuruş yoktur.
Diğer taraftan, Atatürk’ün İş Bankası’ndaki hisse senetlerini Hazine yerine CHP’ye bırakmasının altında şartlı bir vasiyet yapmayı istemesinin de payı vardır diye düşünüyorum. Atatürk, hisselerin getirilerinin tarih ve dil çalışmalarında kullanılması amacıyla o dönemde özel hukuk tüzel kişileri olan Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumlarına bırakılmasını vasiyet etmiş ve bunun içinde CHP’yi gözetim ve denetim işlevleriyle sorumlu kılmıştır. Eğer Hazine’ye bırakmış olsaydı, belli gelirlerin belli amaçlara tahsisi anlamına gelen bu durum bütçe yönetiminin en önemli ilkelerinden olan gayrisafilik ve hazine birliği ilkelerine aykırılık oluşturacak ve sıkıntı yaratabilecekti. 1980’lerin ilk yarısında Türk Bütçe Sistemi içinde oluşturulan bütçe dışı fonlar uygulamasının ortaya çıkardığı sorunları düşünürsek, bu durum daha net anlaşılabilir.
Son olarak vurgulamak istediğim husus, 1998 yılına kadar İş Bankası’nda Atatürk hisselerinin ve Hazine hisselerinin birlikte varlığıdır. İş Bankası’nda Hazine hissesi olarak var olan yüzde 12,3 oranındaki pay 1998 yılında dönemin hükümetince halka arz edilmiştir. Bu hisseler yerli ve yabancı yatırımcılar tarafından satın alınmış olup Borsa İstanbul’da işlem görmektedir.
Üstelik dönemin iktidarı tarafından başarılı bir biçimde yapılan bu halka arz işlemi sırasında bankanın sermaye yapısının yerli ve yabancı yatırımcıların incelemesine sunulması ve hisse alım işlemlerinin bu kabul çerçevesinde yapılmış olması, Atatürk hisselerinin herhangi bir tereddüte yol açmayacak şekilde hukuki sağlamlığının ve sürekliliğinin en önemli göstergesidir.
Bugün geldiğimiz noktada AKP iktidarının, Atatürk hisselerinin mülkiyetinin CHP’den hukuka aykırı bir şekilde alınarak Hazineye devredilmesi konusundaki iddiaları ve tasarruf istekleri, İş Bankası’nda var olan hazine hisselerinin devredildiği bir konjonktürden Hazine’nin yeniden hisse sahibi olacağı bir politika değişikliğine neden ve nasıl gidildiğine ilişkin ciddi soru işaretleri oluşturmaktadır.
BU SEFERKİ EL KOYMA GİRİŞİMİ DAHA ÖNCEKİ İKİ GİRİŞİMDEN FARKLIDIR
Amuran: Atatürk hisselerine daha önce iki kere el konulmuş, sonrasında bu hisseler mahkeme kararlarıyla iade edilmiştir. Buna rağmen AKP neden yeniden bu hisselerin yönetimini CHP’den almaya çalışmaktadır?
Türeli: Bakın burada kamuoyunda daha önce tartışılmayan çok önemli bir hususu belirtmek istiyorum. İş Bankası’ndaki Atatürk hisselerinin CHP’den alınmasına yol açan daha önceki iki girişimde doğrudan doğruya bu hisselerin CHP’nin elinden alınmasına yönelik değildir.
Birinci girişim, 1953 yılında Demokrat Parti tarafından çıkarılan sizinde belirttiğiniz gibi, 6195 sayılı CHP’nin Haksız İktisaplarının Önlenmesi Hakkında Kanun adıyla çıkarılan bir özel kanun ile CHP’nin tüm mallarına el konulması girişimidir. Kanun esas itibarıyla CHP’nin tek parti yönetimi sırasında kamu kurum ve kuruluşlarından bedelsiz veya düşük bedelle mal edinildiği iddiasıyla ortaya konulmuş olup, bir siyasi hesaplaşmanın ürünüdür ve haksız ve mesnetsiz iddialarla CHP’nin tüm malvarlığına el konulmuştur.
Bununla birlikte bu kanunun çıkarıldığı sırada Demokrat Parti ve Hükümetin önde gelen isimleri tarafından yapılan açıklamalarda, söz konusu kanunun Atatürk hisselerine yönelik olmadığı açıkça ifade edilmiştir.
Sonrasında Anayasa Mahkemesi'nin 1963 tarihli kararıyla CHP’nin tüm malvarlığı iade edilmiş olup, bu çerçevede yanlış bir uygulamayla temsil ve yönetim yetkisi CHP’den alınan Atatürk Hisseleri CHP’ye iade edilmiştir.
İkinci girişim, 1980 askeri darbesini izleyen dönemde 1981 yılında çıkarılan ve sadece CHP’nin değil tüm siyasi partilerin kapatılmasına hükmeden kanundur. Bu çerçevede, CHP de kapatılmış, ancak ilgili kanunun 3. maddesi ile Atatürk Hisselerinin Devlet Başkanlığı Genel Sekreterliği tarafından yönetileceği belirtilmiştir.
Diğer taraftan 1992 yılında çıkarılan bir kanunla 1981 tarihli ve 2533 sayılı kanun lağvedilmiş ve siyasi partilerin mal varlıklarına yeniden kavuşmasının yolu açılmıştır. Bu çerçevede, Atatürk hisseleri de CHP’ye iade edilmiştir. Ancak, 1981 yılını izleyen dönemde İş Bankası’nda yapılan sermaye artırımları sonucunda Atatürk hisselerinin oranının yüzde 28,09’dan yüzde 1,69’a düştüğü iddiasıyla hisselerin küçük bir kısmı iade edilmiş, bunun üzerine CHP hukuki yollara başvurarak, mahkeme kararlarıyla tüm hisselere yeniden sahip olmuştur.
Amuran: Ya bugünkü iktidarın isteğinde temel hedef nedir, itirazlar hangi gerekçelere dayanmaktadır?
Türeli - AKP’nin Meclise getireceğini ve yasalaştıracağını ifade ettiği teklif, daha önceki iki girişimin aksine doğrudan doğruya Atatürk hisselerini hedef almaktadır. Başka bir ifadeyle, Ulu Önder Atatürk’ün vasiyeti iptal edilecektir.
Oysa, Anayasaya, Medeni Kanuna ve Türkiye’nin taraf olduğu tüm uluslararası sözleşmelere göre, mülkiyet ve miras hakkı temel insan hak ve özgürlüklerinden sayılmakta olup, usulüne göre ve geçerli olarak düzenlenmiş bir vasiyetin ortadan kaldırılması mümkün değildir.
Ayrıca bu durum hukuk ve yargı konusu olan bir konunun yasama organı tarafından yasa çıkartılarak düzenlenmesi anlamına geldiğinden hukukun kuvvetler ayrılığı ilkesine açıkça aykırıdır. Bu çerçevede, Anayasaya ve hukuka aykırılığı yargı kararlarıyla tescil olunmuş bir mirasa el konulma girişiminin miras bırakanın vasiyeti hiçe sayılarak yeniden gündeme getirilmesi çok vahim bir durumdur. Diğer taraftan, bu vasiyetin Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Atatürk’ün vasiyeti olması ve Atatürk’ün vasiyetinin hiçe sayılarak böyle bir yola gidilmesi olayın vahametini manevi anlamda kat kat arttırmaktadır.
BUGÜN ATATÜRK’ÜN MİRASINA EL KONULUYORSA, YARIN HERKESİN MİRASINA EL KONULABİLİR
Amuran: Böyle bir girişimin dile getirdiğiniz ne gibi vahim sonuçları olabilir, sonuçları biraz daha açar mısınız?
Türeli: Bugün Atatürk’ün vasiyetine hukuka aykırı bir şekilde yasa çıkartarak el konulabiliyorsa bu yarın herkesin vasiyetine el konulabilir anlamına gelir. Bir ülkede eğer hukuk kuralları işlemiyorsa hiç kimsenin güvencesi yoktur.
Bu da Anayasamızda Cumhuriyetin temel nitelikleri arasında sayılan hukuk devleti ilkesinin yok edildiği bir duruma işaret eder. Nitekim, Demokrat Parti tarafından 14 Aralık 1953 tarih ve 6195 sayılı kanunla el konulan CHP’nin mallarını iade eden Anayasa Mahkemesinin 11 Ekim 1963 tarihli kararında, “Hukukun ana prensiplerine dayanmayan, devletin amacı ve varlığı sebebiyle bağdaşmayan ve sadece belli bir anda hâsıl olan geçici bir çoğunluğun sağladığı kuvvete dayanılarak çıkarılan kanunlar, toplum vicdanında olumsuz tepkiler yaratır. Böyle bir kanun, hukukun yüceliğini temsil etmez. Böyle bir kanunun kabulünü ve uygulanmasını hukuk devleti tasarrufu niteliğinde saymak da mümkün değildir. Bu bakımdan 6195 sayılı kanun, aşağıda belirtilen sebeplerle her şeyden önce Anayasamızın Türkiye Cumhuriyeti’nin bir hukuk devleti olduğu ilkesine aykırılık gösterir” denilerek hukuk devleti ilkesi tüm açıklığıyla ortaya konulmuştur.
Amuran: İş Bankası Cumhuriyetin ilk ulusal bankası olduğu için şu eleştiri de yapılıyor. Cumhuriyetin getirdiği tüm kurumlarla hesaplaşma var. Bu hesaplaşmadan biri de İş Bankası ile Atatürk'ün vasiyetinin değersizleştirilmesi. Bu açıdan bakılınca bilinçaltında böyle bir niyet seziyor musunuz?
Türeli: Cumhuriyetin kurulduğu yıllara yakından bakıldığında, müthiş bir ilerleme ve kalkınma isteğinin varlığını görmekteyiz. Siyasi bağımsızlığı iktisadi bağımsızlıkla taçlandırmak, genç Cumhuriyetin en önemli hedeflerinden birisi olmuş ve bu konuda Atatürk bizzat öncülük ederek ülkemizin en güzide kurumlarının kurulmasını sağlamıştır. Bu çerçevede, bankacılıktan madenciliğe, tekstilden şekere, çimentoya, kağıda, cama kadar birçok sektörde öncü kuruluşlar oluşturulmuş ve ulusal ekonominin geliştirilmesine çalışılmıştır. İş Bankası ve ülkenin değişik yerlerinde tarımı ve tarıma dayalı sanayii geliştirmek amacıyla kurulan örnek çiftlikler bugün de gündemde olan örnekler arasındadır.
Atatürk vasiyetinde de bu konulardaki başarılı uygulamaların devam etmesini istemiş ve malvarlığıyla kurduğu örnek çiftlikleri Hazineye bırakırken, İş Bankasındaki hisselerini de, gelirleri dil ve tarih çalışmalarında kullanılmak üzere Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumuna verilmek üzere CHP’ye bırakmıştır.
Bununla birlikte, AKP iktidarları döneminde Atatürk döneminde kurulmuş ve ülkemizin kalkınmasında önemli işlevler görmüş kurumların özelleştirilmesine hız verildiği, ayrıca Atatürk’ün mirası olan kurumlara gerekli özenin gösterilmediği görülmektedir. Bu durumun tipik bir örneği de Atatürk Orman Çiftliği’dir. Atatürk, kurduğu ve gelişmelerini bizzat izlediği ve yönlendirdiği örnek çiftliklerde (arazileri, üzerlerinde bulunan fabrikaları, imalathaneleri, demirbaşları ve hayvanları ile birlikte) tarımı ve tarıma dayalı ekonomiyi geliştirmeyi amaçlamaktaydı. Bununla birlikte, Atatürk Orman Çiftliği’nde yapılan usulsüz uygulamalarla çiftlik arazisinin küçültülmesi, kanuna aykırı bir biçimde yapılan inşaatlarla yapılaşmaya açılması bu olumsuzlukların en önemli göstergesi olmuştur.
İş Bankası gibi hem Türkiye’de hem de uluslararası planda çok başarılı, Türkiye ekonomisinin en önemli kurumlarından birisinin, hiçbir haklı gerekçeye dayanmadan kamuoyunda devamlı tartışma konusu yapılması da anlaşılabilir bir şey değildir. Bu tartışmalardan İş Bankası’nın da büyük rahatsızlık duyduğu, kurumsal olarak kamuoyuna yapılan açıklamalarından da tüm açıklığıyla görülebilir.
Amuran: Yargıtay’ın, “Atatürk’ün vasiyeti niteliğinde olan hisselerin, vasiyet hakkı ve miras hukuku gereğince hiçbir şekilde değiştirilemeyeceğine dönük kararı" da var. Ayrıca sizin de belirttiğiniz gibi hisselerin talebi, Anayasa'ya Medeni hukuka göre Mülkiyet hakkına müdahaledir. Bu durumda hisselere nasıl el konulacaktır?
Türeli: Atatürk’ün vasiyetiyle çıplak mülkiyeti ve temsil hakkı CHP’ye bırakılan hisselere el konulabilmesi hukuken mümkün değildir. Vasiyetname yoluyla edinilen bir hakkın kanun yoluyla vasiyet alacaklısından alınması Anayasaya, Medeni Kanun hükümlerine ve ülkemizin de taraf olduğu tüm uluslararası sözleşmelere aykırıdır.
Mülkiyet ve miras hakkı Anayasa’nın temel haklar ve ödevler kısmında yer almakta olup Anayasanın 35. maddesi herkesin mülkiyet ve miras hakkına sahip olduğunu hükme bağlamıştır. Diğer taraftan temel haklar ve özgürlükler özlerine dokunulmaksızın ancak kamu yararı amacıyla sınırlanabilir. Bu açıdan kanunla bir kişinin mülkiyet hakkına son verilmesi, hakkın Anayasayla korunan çekirdek kısmına müdahale edilerek hakkın özüne dokunma olarak nitelendirilecek ve Anayasaya aykırılık teşkil edecektir.
Bu durum, 1953 yılında Demokrat Parti tarafından çıkarılan “CHP'nin Haksız İktisaplarının İadesi Hakkında Kanunu” iptal eden 1963 tarihli Anayasa Mahkemesi Kararında açık bir biçimde ortaya konulmuştur.
Diğer taraftan, mülkiyet ve miras hakkının dokunulmazlığı, 1981 yılında çıkarılan “Siyasi Partilerin Feshine Dair Kanunu” ortadan kaldıran 1992 tarihli ve 3821 sayılı kanun ve sonrasında CHP’nin hisse senetlerinin tümünün mülkiyetine yeniden sahip olması amacıyla adli yargıda yürüttüğü dava süreçlerinde mahkemelerin verdiği kararlarla ve Yargıtay kararlarıyla da tespit edilmiştir.
Ayrıca, miras hukukunun da bir parçası olduğu Türk Medeni Kanunu’na göre miras bırakan olumlu veya olumsuz vasiyetname yoluyla mirasçı atama serbestisine sahiptir. Medeni kanun hükümlerine göre usulüne uygun olarak düzenlenmiş olan vasiyetnameler geçerli olup, değiştirilmesi vasiyetin iptali anlamına gelmekte olup mümkün değildir. Nitekim, Atatürk vasiyetini bizzat el yazısıyla yazmış, imzalamış ve şahitlerin huzurunda notere teslim etmiştir.
Amuran: Avrupa İnsan Hakları sözleşmesinde de bir düzenleme var.
Türeli: Elbette. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi 1 No’lu Ek Protokolün 1. maddesinde de “Her gerçek ve tüzel kişinin mal ve mülk dokunulmazlığına saygı gösterilmesini isteme hakkı vardır.” denilerek mülkiyet hakkının dokunulmazlığı vurgulanmıştır.
Burada vurgulanması gereken önemli bir hukuki gerekçe de, Atatürk’ün vasiyetiyle İş Bankası’na bırakılan hisselerin kar paylarının Türk Tarih ve Türk Dil Kurumlarına aktarılmasına ilişkin şartların Anayasada düzenlenmiş olmasıdır. Nitekim Anayasanın 134. maddesinin 2. fıkrasında yer alan “Türk Dil Kurumu ile Türk Tarih Kurumu için Atatürk’ün vasiyetnamesinde belirtilen mali menfaatler saklı olup kendilerine tahsis edilir.” hükmü vasiyetnamenin geçerliliğine ilişkin en önemli hukuki kanıtlardan biridir. Eğer bir vasiyetname geçerliyse tümü itibarıyla geçerli olmak gerekir ki, Atatürk’ün vasiyetnamesindeki şartların yerine getirilmesi CHP tarafından icra edilmektedir. Anayasayla tespit edilen bu durum karşısında miras bırakanın iradesi hilafına hüküm kurulamayacağı ve vasiyetin tümü itibarıyla geçerli olacağı apaçık ortadadır.
Amuran: Sizce bu hisselere müdahale talebinin altında ne yatıyor? Bankadaki hisseler devredildiğinde Banka kaynakları şu andaki ekonomik krize yeni bir kaynak olarak mı görülüyor? Siz nasıl bakıyorsunuz, perde arkasında ne var?
Türeli: AKP’nin Atatürk hisselerine Atatürk’ün vasiyetnamesini hukuka aykırı olarak iptal ederek el koymak istemesi kamuoyunda birçok söylentinin yayılmasına neden oluyor. Türkiye’nin ciddi bir ekonomik kriz içinde olması nedeniyle bir kaynak arayışında olduğu ve bu çerçevede İş Bankası gibi büyük bir kurumu ele geçirmek istediği konuşuluyor. Hatta iktidarın bununla yetinmeyeceği ve Hazineye devrettiği hisseleri Varlık Fonu bünyesine alacağı konuşuluyor. Bu durum da ekonomideki güven ve istikrar ortamını bozarak İş Bankası, bankacılık sektörü ve ekonomi yönetimi açısından çok ciddi problemler yaratıyor.
Amuran: Peki sizin kişisel görüşünüz?
Türeli: Ben AKP’nin Atatürk hisselerini ele geçirmek istemesinin en önemli nedenlerinden birini kaynak arayışı ve bu çerçevede bankanın kaynaklarının yönetimine müdahale edilmesi olarak görüyorum.
Amuran: Evet getireceği risklerin ne olduğunu anlatıyordunuz.
Türeli: Sizin de biraz önce belirttiğiniz üzere bankalar güven ve itibar müesseseleridir. O güven ve itibar kaybolduğunda bankacılık sistemi aracılık faaliyetlerini etkin bir biçimde yerine getiremez. Bu durum da ekonomideki karar alıcıların doğru kararlar alabilmesini ve kaynakların etkin ve verimli bir biçimde kullanılmasını engeller.
Diğer taraftan, AKP’nin ekonomi alanında kuralları, teamülleri ve hukuku hiçe sayarak yaptığı uygulamalar, bugün Türkiye’nin ekonomi alanında yaşadığı sıkıntıların, kırılganlıkların ve güvensizliklerin en önemli nedenleri arasındadır. Nitekim, kendi kanununa göre bağımsız olması gereken Merkez Bankası’nın politikalarına ve kararlarına yapılan müdahaleler, İşsizlik Sigortası Fonu’ndan kamu bankalarına aktarılan kaynaklar, Varlık Fonu uygulamasının şeffaflıktan uzak ve denetimsiz bir biçimde yaygınlaşması, kamu-özel ortaklık modelinin adeta bir kara delik haline dönüşmesi bu olumsuzluklara örnek olarak verilebilir.
Amuran: Bu talepler Bankanın siyaset düzleminde konuşulmasına tartışılmasına yol açtı, bu tartışmalar ne gibi sonuçlar yaratır?
Türeli: İş Bankası gibi Türkiye’nin ilk milli bankası olan, özel sektörün en büyük bankası hüviyetine sahip, iştirakleriyle birlikte halka açık bir kurumun bu hisse tartışmalarıyla siyaset malzemesi haline getirilmesinin ve yıpratılmasının hem İş Bankası’na hem de ekonomiye çok büyük zararı dokunmaktadır. Diğer taraftan, banka üzerinde yapılan bu haksız spekülasyonların özellikle halka açık payların sahipleri açısından ciddi zararlara yol açma ihtimali göz önünde bulundurulmalıdır. Bu durum gelecekte ciddi hukuki sorunlara yol açma potansiyelini taşımaktadır.
İş Bankası ulusal ve uluslararası planda çok başarılı bir bankacılık modelidir ve sadece hukuka aykırılık gerekçeleriyle değil, ekonomik ve siyasi gerekçelerle de ve etik olarak da yanlışlığı çok açık bir biçimde ortada olan girişimlerle bunu bozmaya hiç kimsenin hakkı yoktur.
Amuran: AKP, Siyasi Partiler Yasası'nın, siyasi partilere ticaret yasağı içeren 67. maddesinde değişiklik yaparak, "Siyasi partiler sahip oldukları hisseleri Hazine'ye devreder" ifadesinin eklenmesi seçeneği üzerinde duruyormuş. Gerekçe ticaret yasağına dayandırılacak ise, CHP'nin varlık sebebi hisselerin denetimi değil mi, ticari hiçbir aktivitesi yok.
Türeli: CHP’nin İş Bankası’nda bir vasiyetname uyarınca kendisine kalan, sadece kuru mülkiyetine sahip olduğu ve hiçbir şekilde gelir elde etmediği hisselerin varlığı siyasi partilerin ticaret yasağı kapsamında değildir. 1938 yılından bu yana var olan ve bu zaman zarfında hiçbir tartışmaya konu olmayan bu konunun şimdilerde gündeme getirilmesi son derece manidar olup, AKP’nin Atatürk hisselerini CHP’den almak için bir kulp bulmaya çalıştığını gösteriyor.
Türkiye’de siyasi partilerin gerek mali denetimleri gerekse anayasaya uygunluk denetimleri Anayasa Mahkemesi tarafından yapılmaktadır. Anayasa’nın 69. Maddesi uyarınca siyasi partilerin mal edinimleri ile gelir ve giderlerinin kanuna uygunluğunun tespiti ile görevli olan Anayasa Mahkemesi’nin CHP’nin Atatürk hisseleri üzerindeki mülkiyetini Anayasaya ve Siyasi Partiler Kanununa aykırı bulan bir kararı yoktur. Bunun da en önemli nedeni CHP’nin bu hisselerden herhangi gelir elde etmemesi olmuştur.
Diğer taraftan, Anayasa Mahkemesi'nin 1963 tarihli kararında CHP’nin bu hisseler üzerindeki mülkiyet ve miras hakkının varlığı açık bir biçimde hükme bağlanmıştır. Bu çerçevede, Siyasi Partiler Kanunu’nun 74. ve 75. Maddeleri uyarınca yapılan denetimlerde hukuka uygun görülen ve Anayasa Mahkemesinin 1963 tarihli kararıyla da hakkı tespit edilen bir konu hakkında şimdi hukuka aykırılık iddiasının ileri sürülmesi ve bir yasa değişikliğinin gündeme getirilmesi doğru değildir.
Diğer taraftan, Atatürk hisseleri üzerinde CHP’nin mülkiyet ve miras hakkına el koyan, ne 1953 yılında çıkarılan 6195 sayılı Cumhuriyet Halk Partisinin Haksız İktisaplarının İadesi Hakkında Kanun’da ne de 1981 yılındaki 2533 sayılı Siyasi Partilerin Feshine Dair Kanun’da CHP’nin İş Bankası’ndaki Atatürk hisseleri üzerindeki mülkiyetini siyasi partilerin ticaret yasağı kapsamında değerlendiren bir görüş veya tartışma olmamıştır.
Son olarak belirtmeliyim ki, Anayasanın 35. Maddesinde düzenlenen mülkiyet ve miras hakkının ancak kamu yararı bulunması halinde sınırlanabileceği hüküm altına alınmışken, bu hakların bir kanunda değişiklik yapılmak suretiyle kullanımının engellenmesi hukukun normlar hiyerarşisine aykırıdır.
Ayrıca, Medeni Kanun’un miras ile ilgili ayrıntılı hükümlerine göre hak sahibi olan bir tüzel kişiliğin bu hakkına ancak belli koşulların varlığı halinde ve belli sürelerde yargıda itiraz edilebilecekken, yasama organı tarafından mevcut bir kanuna bir madde eklenerek el konulması mümkün değildir.
BU HUKUKİ DEĞİL SİYASİ EL KOYMA OPERASYONUDUR
Amuran: Diyelim hazineye devredildi. Tarafsız dört kişi yönetime girecekmiş. Ancak bazı bankaların yönetim kurullarına tarafsız diye atadıkları kişiler eski siyasetçiler oldu. Tarafsızlık kriterini AKP nasıl hangi ölçütlerle belirliyor.
Türeli: Öncelikle belirtmeliyim ki, Cumhuriyet Halk Partisi tarafından İş Bankası Yönetim Kurulu’na atanan üyeler gerek eğitimleri ve gerekse bilgi ve tecrübeleri itibarıyla bu görev için gerekli özellikleri taşıyan ve bu görevi layıkıyla yerine getiren kişilerdir. Bu görevlerini yürütürken de hem Atatürk hisselerini en iyi şekilde temsil etmek, hem de Atatürk’ün vasiyetin yerine getirilmesini gözetmek temel amaçları olmuş ve bu görevlerini de tarafsızlık içinde yürütmüşlerdir.
Bana göre, AKP’nin İş Bankası’na el koymak istemesinin altında yatan etken CHP tarafından Bankaya atanan yönetim kurulu üyelerinin kişilikleri, tarafsız olup olmadıkları gibi hususlar değil, İş Bankası’ndaki Atatürk hisselerini CHP’nin temsil etmesidir. Amaç İş Bankası ile CHP arasında Atatürk’ün vasiyeti ile kurulmuş ilişkiyi sonlandırmaktır. Başka bir ifadeyle bu hukuki değil siyasi bir el koyma operasyonudur.
1998 yılına kadar İş Bankası’nda Hazinenin de payının olduğu düşünüldüğünde, İş Bankası Yönetim Kurulunda hem CHP’nin hem de Hazine’nin temsilcilerinin birlikte görev yaptığı dönemler olmuş ve taraflılık-tarafsızlık konusu hiç gündeme gelmemiştir.
Diğer taraftan İş Bankası Yönetim Kurulu’na CHP tarafından atanan üyeleri taraflılık ile suçlayacak kişilerin kamu bürokrasisindeki kadrolara atanan kişilerin kişiliklerini, liyakatlerini ve iş yapma biçimlerini gözden geçirmesi uygun olur diye düşünüyorum. Ülkeyi yaklaşık 18 yıldan beri yöneten AKP’nin, tüm kamu kurumlarını, KİT’leri, kamu bankalarını istediği gibi kadrolaşmak için kullandığını ve atamalarda liyakat kriterlerini göz önünde tutmadığını görmekteyiz.
Amuran: Bir de AKP tarafından bakalım. Bu karar gerçekleşirse AKP, siyaseten ne kazanır neleri kaybeder? Uluslararası ilişkilerde güven bunalımı yaşanır mı, iç siyasette kazanımı ne olur?
Türeli: AKP siyaseten hiçbir şey kazanmaz aksine kaybeder. Bu durum, Türkiye’nin içinde bulunduğu ortam ve şartlarda Anayasanın 2. Maddesinde tanımlanan hukuk devleti tanımına aykırı olarak böyle bir girişimde bulunmak, gerek iç siyaseti daha da gerginleştirme, gerekse güven ve istikrar ortamını zedeleyerek ve belirsizlikleri artırarak ekonomik yapıyı daha kırılgan hale getirme riskini taşımaktadır. Ortadoğu’da devam eden bir savaşın olduğu, terörün sürdüğü, ekonominin ciddi bir krizde olduğu bir dönemde bunları çözmekle sorumlu bir iktidarın, ister siyasetin gündemini değiştirmek amacıyla, isterse de ben iktidarım, her istediğimi yaparım, hukuk falan tanımam anlayışıyla hareket etmesinin ne ülkeye ne de bu ülkede yaşayan yurttaşlarımıza bir faydası yoktur. Atatürk hisselerine el koyma girişimi, hukuken ve siyaseten yanlış bir girişim olup bundan vazgeçilmesi gerekmektedir.
Amuran: İş Bankasıyla ilgili her konuyu ayrıntılarıyla açıkladınız, bizleri okurlarımızı aydınlattınız. Dileriz AKP'li hukukçular da bu açıklamalarınızı okur ve AKP aleyhine olacak böyle bir kararı yeniden gözden geçirirler. Çok teşekkür ederiz.
Türeli - Ben teşekkür ederim.
Amuran: Sevgili Okurlar, İş Bankası'nın geleceği gibi yargının bugünkü durumunu da benim "Genç Duayenler" adını verdiğim sevgili Barışlar'ın davası kanalıyla göreceğiz. 24 Haziran yaklaşıyor. Ancak, son olarak, 19 Mayıs’ta üzüldüğüm bir haberin bende bıraktığı acısını sizinle paylaşmak istiyorum. Medya mensubu olarak Rahmetli Uğur Mumcu, usta gazeteciler Bekir Coşkun ve Emin Çölaşan'da da gördüğüm yaşam biçimi olarak benimsediğim bir ilke vardır. Günlük siyasetin üstünde bir zeminde, eleştirel gözle ülkeyi görmek, karar alıcılara yeni bir perspektif kazandırmaktır. Ama ortak bir sınır vardır. Tarafsızlığın sınırı, bu toprakları sevmek, hukuku rehber edinmek ve yurtseverliği özümsemektir. Bu çerçeveden bakınca son zamanlarda Müyesser Yıldız'a yönelik medya trollerinin haksızca linç girişimi ve bu linç girişimcilerinin etkisinde kalarak yapılan "talihsiz bir siyasi söylemi" içime sindiremedim. Uzun yıllardır tanıdığım Müyesser Yıldız biraz önce çizdiğim sınırlar içinde kalmayı başaran, vatanını seven, uluslararası istihbarat örgütlerinin maşası olan PKK ve FETÖ gibi her türlü örgütüne, şiddete karşı durmuş, bu uğurda mücadeleler vermiş, kumpaslara uğramış ama hukuka adalete inanmış gerçek bir gazetecidir. Artık bu mesleğin gerçek temsilcilerini örselemeyelim, incitmeyelim. Bu ülkenin onlara ihtiyacı var.
Hepinize iyi bayramlar sevgili okurlar...
Nurzen Amuran
Odatv.com
Eski THY Yönetim Kurulu Başkanı gerçeği yıllar sonra açıkladı: Ben ona abi derdim fakat buna rağmen…
İşte o görüntüler...
İşte o görüntüler...