Osmanlı Mebusan Meclisi Reisi
HALĐL MENTEŞE'NĐN ANILARI Halil METEŞE
Yayına Hazırlayan: Đsmail Arar Hürriyet Vakfı Yayınları; Đstanbul, 1986.
ĐÇĐDEKĐLER
I- ÇOCUKLUK VE GENÇLĐĞĐM Avrupa'ya Firarım Paris'te Đttihad ve Terakki Cemiyeti'ni Kurduk Sultan Hamid'in Telâşı Ahmed Rıza Bey Müseccem Bir Feragat Timsâli Đdi Paris'ten Dönüş Umumi Af Đçin Paris Sefareti'nden Neşredilen Resmi Tebliğ Milas'ta Çiftçiliğe Başlamıştım Sultan Hamid Zamanında Hürriyetperverler Her Yerde Birbirlerini Bulurlardı Doktor Nâzım Đzmir'de Osmanlı Hürriyet Cemiyeti Doktor Nâzım Gizlice Selânik'e Geldi ve Đki Cemiyeti Birleştirdi Đhtilâl Arifesinde Şemsi Paşa'nın Katli Rumeli'nin Her Tarafından Abdülhamid'e Telgraflar Gönderiliyordu Niyazi Bey'in Hâtıralarından Bazı Parçalar
II- MECLĐSE GĐRĐŞĐM Mahmud Şevket Paşa'nın Öfkesi Miralay Sadık Bey'in Tahrikleri Cavid Bey'in Gurur ve Azameti Sadık Bey'in Gözünü Hırs Bürümüştü Siyasi Đhtiras Lütfi Fikri Bey'i de Sarmıştı Dahiliye Nazırlığım Sultan Reşad'ın Rumeli Seyahati Hacı Âdil Bey'in Teklifi Muhalefet Erkânı Đle Görüşmelerimiz Trablusgarb Harbi'ne Dair Vesikalar Fas Meselesinin Trablusgarb Harbi'ne Tesiri Đtalya Harp Vesileleri Yaratıyor Sadrıâzam Hakkı Paşa'nın Đstifası Ve Aleyhindeki Asılsız Đddialar Said Paşa Sadrıâzam Olurken 31 Mart Vakasında Said Paşa'nın Garip Bir Hâli Rıza Nur ve Lütfi Fikri Beylerin Đhtirasları Meclis'in Feshinden Başka Çare Kalmamıştı Muhalefet Đhtilâle Tevessül Ediyor Rıza Nur Bey'in Ordu Đçindeki Tahrikleri Mahmud Şevket Paşa'nın Đstifası Said Paşa'nın Sadâretten Çekilmesi Gazi Ahmed Muhtar Paşa Sadrıâzam Oluyor Hükümet Nüfuzu Đdraksiz Ve Haris Ellerde Oyuncak Hâline Gelmişti Bulgaristan Başvekili Geşoff'un Hayreti Ahmet Đzzet Paşa'nın Harp Planı Meclis'in Dışında Kalan Muhalefetin Elinde Đki Bayrak Vardı: Kâmil Paşa, ve Ferik Nâzım Paşa
III- BALKAN HARBĐ Sırbistan ile Bulgaristan Arasında Mevcut Dostluk Ve Đttifak Muahedesine Bağlı Gizli Maddeler Harbin Başlangıcında Devletlerin Taraflara Tebliğ Ettikleri Nota
Rusya'nın Verdiği Teminat Babıâli Baskını Yapılmamış Olsaydı! Birlik ve Beraberlikle Her Şey Derlenir Toplanır Meclis Đhtirasa Kapılıp Memlekete Muzır Hâl Alınca Devlet Reisi Onu Feshedebilmelidir Büyük Devletler Arasındaki Görüşmeler Halaskar Zabitan Cemiyeti'nden Aldığım Tehdit Mektubu Said Halim Paşa Hükûmeti'ne Şûrâ-yı Devlet Reisi Olarak Girdim Edirne'yi Đstirdad Fırsatı ve Meclis-i Vükela'da Bir Münakaşa Hazinede Yalnız Yüz Bin Lira Vardı Brezilya Hükümeti Zırhlı Satmak istiyor Talât Bey Hıyanetleri Görülen Unsurlardan Memleketi Temizlemeyi ön Safa Almıştı
IV- ERMENĐSTAN ISLÂHATI MESELESĐ Đstanbul'a Dönünce Sadrıâzama Şark Vilayetlerimizdeki Islâhatı ingiliz Mütahassıslarma Tevdi Etmeyi Teklif ettim Rusya'nın Ermeni Davasında Oynadığı Oyun Şark Vilâyetleri Iskalat Davasının Vardığı Netice Yeniköy Konferansı Konferansın Akametinden Sonra Rusya Đle Yapılan Görüşmeler Rus Maslathatgüzârı Golgeviç'in Hariciye Nâzırı Sazonov'a Telgrafı Ermeni Đleri Gelenleriyle Yaptığımız Görüşmeler Rus Elçisi Giers'in öfkesi Ruslar Bu Defa da Kürtleri isyana Teşvik Ediyordu Başkumandan Đle Zabitan Arasında Bir Đhtilâf Benim Tanıdığım Topal Đsmail Hakkı Pasa
V- ENVER'ĐN HARBĐYE NAZIRI OLUŞU Rusya'nın Đstilâ Hırsına Karşı Aldığımız Tedbirler Cemal Paşa'nın Fransa'ya Osmanlı Hükümeti Namına Đttifak Teklifi Türk - Alman Đttifakı Niçin ve Nasıl Yapıldı?
VI- ALMAN GEMĐLERĐNĐN ÇANAKKALE BOĞAZINDAN GĐRĐŞĐ Đki Alman Zırhlısını Satın Alışımız Petersburg'da Mahrem ve Fevkalâde Bir Meclisin Đçtimai Seferberlik Đlânı ve Müsellah Bitaraflık Devresinde Rus, Đngiliz ve Fransız Sefirleri ile Müzakereler Sefirlerle Müzakereye Sadrıâzam Beni Memur Etti Enver Paşanın Ruslar'a Đttifak Teklifi Cemal Paşanın Đngilizler'e Đttifak Teklifi Rusya Đstanbul ve Boğazlar'ın Kendisine Bırakılmasını Đstiyor Yirmisekiz Eylülden Đtibaren Sefirlerin Tavrı Değişmişti Đtilâf Devletleri Rusya'ya Bağlanmışlardı Mısırlı Yeğen Paşa'nın Evinde Geçen Bir Konuşma Đngilizler'in O Devirdeki Zihniyetlerinden Diğer Bir Misâl Cavid Bey'in Tutumu Harbe Girmeden Birkaç Gün Önceye Ait Vukuat
VII- HARBE GĐRĐŞĐMĐZ BĐR KAZA ESERĐ ĐDĐ Enver Paşa Tecavüz Đçin Emir Vermemiştir Bükreş Müzakereleri Bükreş ve Sinaia'da Hayat Alman Karargâh-ı Umumisinde Yaptığım Temaslar Alman Đmparatoru Đle Bir Akşam Yemeği Đki Ay Berlin'de Kaldım
Đstanbul'a Dönüş Bulgarlarla Müzakere Sadrıâzama Verdiğim Rapor Biz Çanakkale'de Savaşırken Bulgarlar da Arkadan Vursa idi Vaziyet Felâketli Olurdu Kapitülasyonların Đlgası
VIII- HARĐCĐYE NEZARETĐNE GEÇĐŞĐM Padişah: Her Đkinize de Vezâret Tevcih Ettim Dedi Đlâve Olarak Adliye Nezareti'ni de Deruhte Ettim Adliye'de Yaptığım Üç Mühim Islâhat Şer'iyye Mahkemelerini Adliye'ye Raptettim Hukuk u Aile Kararnamesi Nasıl ve Niçin Hazırlandı? Đsmet Paşa Đle Bir Görüşmemiz Gürcüler ve Ermenilerle Harp ve Sulh Müzakeresi Dini Bozan Taassuptur
IX- MÜTAREKE DEVRĐNDE Vahideddin'in Hakikî Çehresi Vahideddin Đle Bir Mülakat Tevfik Paşanın Sadâreti 11 Kasım 1918 Đzmir Valisi Rahmi Bey'in Hizmetleri Adliye Nâzırı Haydar Molla, Hukuk-u Aile Kararnamesini Meclis'te Reddettirmek istiyordu Damad Ferid Paşanın Sadâreti ve Tevkifler Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey'in Đdamı Bekirağa Bölüğü'nde Miralay Sadık Bey Đle Görüşmemiz
X- MALTA ADASINDA ESARET HAYATI Lord Curzon'a Mektup Cumhuriyet Halk Partisi Grup Toplantısında Yaptığım Bir Konuşma Malta'dan Avdet
XI- ĐÇTĐHAD AYRILIKLARI MEMLEKET BÜNYESĐNDE YARALAR AÇMAYA BAŞLAMIŞTI Başvekil Đsmet Paşa'ya Gönderdiğim Mektup (22 Nisan 1341 -1925) Đsmet Paşa Hazretleri'nin Cevabı Suikast Davası Đstiklâl Mahkemesinde Görülürken Çektiğim Telgraf Ömer Abdülkadir Bey'in Anlattıkları Talât Paşa Enver Paşa
ÇOCUKLUK VE GEÇLĐĞĐM
1290 (1874) senesinde Milas kazasında doğdum. Babam Kadıoğlu Salih Efendi'dir. Anam Şefika Hanım. Dedem Hacı Mehmed Efendi, Elmalılıdır.
Sultan Mecid'in evahir-i
saltanatında (saltanatının sonlarında) Milas'a kadı olarak gelmiştir. Bilgin, dürüst, faziletli bir insan imiş. Halk bu vasıflarından dolayı Koca Kadı unvanını vermiş. Milas'ta ölmüştür. Babam, babası ile beraber Milas'a gelmiş. Đhtiyarlar, o zaman kara bıyıklı bir delikanlı, okur yazar bir insan olduğunu söylerlerdi. Müteşebbis, kudretli bir iş adamı imiş. Cömertliğinin derecesini şu misal
çok güzel ifade eder: Varvil çiftliği, Hacı Prodromos
denilen Đzmirli bir Rum tüccarının malı idi. Bu zatla çok dost idiler. Çiftliğimizin mahsullerini de ekseriya o adam satın alırdı. Büyük oğlu Avramaki hikâye etmişti. Yunanlı bir gemici buğday almağa gelir. Avramaki bu kaptanı alıp babama getirir. 2000 Đstanbul kilesi buğday satın almak istediğini söyler. Hatırımda kaldığına göre kilesini 28 kuruştan alacaktır. Babam 25 kuruşa verdim deyince Avramaki, Ağa hazretleri yanlış anladınız. 28 kuruşa taliptir der. Babam iyi anladım, 25 kuruşa veriyorum dedikten sonra Avramakiye Sana nasihatim olsun, deniz insanlarına karşı tamahkâr olma, bu adam gemisile denizler aşırı gelmiş, bin muhatara (tehlike) geçirmiş. Bu buğdaydan edeceği kârla çoluk çocuğunu besliyecektir. Allah nimeti bana, bak, ayağımda vermiş, ihsan ve keremi büyüktür. Daha da fazlasını verir. Söyle kaptana, 25 kuruşa helâl olsun der. Milas'ın yaşlıları onu elan minnetle anarlar. Ailemizin Milas'ta bir buçuk asra yakın ömrü vardır. Küçük yaşta anadan babadan iki kardeşimle birlikte yetim kalmıştık. Büyük ağabeyimiz, Galib Bey merhum Đzmir'de Karataş'ta büyük bir ev inşa ettirmiş, orada yerleşmişti. Bizleri de aldırmıştı. Đlk tahsilimi Đzmir'de bitirdim, o zamanlar açılan Đzmir Đdadisi'ne girdim. Lise tahsilimi orada yaptım. Badehu (ondan sonra) Đstanbul Mekteb-i Hukuku'na girdim. Sirkeci'de Mahmud Bey Matıbaası'nın karşısında şimendifer memurlarından ve Avusturya tebaasından bir Musevi'nin evinde sokağa nazır, balkonlu bir oda isticar etmiştim (kiralamıştım). Bir gün ev sahiplerinin odanın karşısındaki masasında iri siyah kaşlı, gür siyah bıyıklı bir adam peyda oldu. Yavaş yavaş benim odanın da misafiri olmuştu. Bir akşam Bizim Padişah da mürtekib (rüşvetle iş gören) bir herif, Rus Çarı'ndan gene bugünlerde pırlantalı bir taç hediye geldi. Bende eski Hürriyet ve Tasvir-i Efkâr gazeteleri de var. Đstersen sana da getireyim. Terakki Mektebi Müdürü Nâdir Bey'i, Mizancı Murad
Bey'i tanır mısın? diye tutturdu. Gizli bir cemiyetten bahis açtı. Ayağım suya erdi. Bir hafiyenin önünde olduğumun farkına vardım.
Avrupa'ya Firarım
Bu vaka Avrupa'ya firar kararımın bir ân evvel verilmesinde ilk âmil olmuştur. Đkinci sınıfın son aylarında 1310 (1894) senesi Nisanında Avrupa'ya kaçtım. Firarım şöyle olmuştu: Milâs'm Küllük iskelesinde o zaman Adalar denizi limanları arasında işleyen Yunanlı Pandaleon kumpanyasının küçük bir vapuruna atladım. Sakız Adası'na çıktım. Orada Đzmir Đdadisi'nden mektep arkadaşlarım vardı. Onlardan Emin Bey'in evine misafir oldum. Yalnız ona Avrupa'ya firar etmek üzere olduğumu söyledim. Diğer arkadaşlara Rumeli sahilindeki memleketlerimize uğrayarak Đstanbul'a beni götürecek bir vapura binmek üzere geldiğimi söyledim. Üç gün sonra bir Avusturya vapuruna atladım. Yunanistan'da Pire Limanı'na çıktım. Orada bir hafta kadar vapur bekledim. Bir Fransız vapuru ile Marsilya'ya gittim. Oradan da Paris'e ulaştım. Elimde pasaportum yoktu. Fakat ne Yunanistan'da, ne Marsilya'da pasaport soran olmadı. Ne serbest günlermiş o günler. Sultan Hamid zamanında pasaport alıp Avrupa'ya gitmek Türk çocukları için yasaktı. Böyle bir şeye cüret edenlerin arkasına gizli polis korlardı. Đzmir'den de kaçmak zordu. Đzmir'de Tevfik Nevzad merhumdan, o sırada Paris'te bulunan kardeşi Refik Nevzad'ın adresini almıştım. Paris Mekteb-i Hukuku'na tahsilimi ikmal etmek üzere Bertlhollet Sokağı'nda Refik'in bulunduğu apartmana gittim. Apartmanın son katında bir odada onu buldum. Benden altı ay evvel birlikte Đstanbul'dan kaçtıkları Doktor Nazım, Arap Ahmed, Aksaraylı Cemil Beyler de orada idi. bordu de Mekteb-i Tıbbiye talebesinden idiler. Paris Mekteb-i Hukuku'na tahsilimi ikmal etmek üzere gitmiştim. Mektebin açılmasına üç buçuk ay kadar vardı. O müddet zarfında Fransız lisanını ilerletmek istiyordum. Fakat her gün bu arkadaşlarla beraber bulunuyor, Türkçe konuşuyorduk. Bu gidişle bildiğimi de unutacaktım. Bir gün Đzmir Đdadisi arkadaşlarından Đsak Efendi'ye rast geldim. Kendisine derdimi anlattım. Ben Versailles'da Bahçıvan Mektebi'nde pansiyonerim. Bir pazarım var. Onu da sana hasredemem. Gel Versailles'a gidelim. Sana orada bir oda tutalım. Mektep
açılıncaya kadar Paris'e gelmez, Fransızlar arasında kalırsın. Bu suretle esasen nazariyatını bildiğin Fransız lisanının pratiğini de elde edersin dedi. Hemen bavulumu aldım. Versailles'a gittik. Orada iyi bir tesadüf oldu. Bir mektep müdürünün apartmanında bir oda tuttum. Bu zattan her gün Fransızca ders de aldım. Arkadaşın dediği gibi mektep açılıncaya kadar Paris'e de gitmedim. Mektep açılınca gittim.
Paris'te Đttihad ve Terakki Cemiyeti'ni Kurduk
Bizlerden evvel 1889'da Hüdavendigâr Vilâyeti Maarif Müdürü iken kaçıp Paris'e gelmiş ve Şark Şimendiferleri'nde bir tercümanlık alarak Rue Mong'da küçük bir lojmanda yaşayan Ahmed Rıza Bey o sırada Hudbe adında küçük bir kaç risale neşretmiş. Bunlar Sultan Hamid'e Rıza Bey'in ıslahat fikirlerini arz için yazılmıştı. Risaleleri okuduktan sonra Ahmed Rıza Bey'i arayıp bulduk. Dostluğumuz zaman geçtikçe sıklaştı. Doktor Nâzım ve diğer arkadaşlar da Tıbbiyeye girmiştiler. Bir gün aramızda para toplayarak bir gazete çıkarmayı düşündük. Müzakere neticesinde bunun mümkün olduğu anlaşıldı. Ahmed Rıza Bey, Auguste Comte'un kurduğu Positiviste Cemiyeti'nde aza idi. Bu cemiyet azası arasında Fransa'nın yüksek muharrirleri, filozofları, diplomatları da vardı. Bilhassa Clemenceau ile Ahmed Rıza Bey, çok dost idiler. Evvelâ Fransızca olarak iki yapraklı küçük Meşveret 1895'de intişara başladı. Ahmed Rıza Bey, gazetenin unvanının altına positivistlerin dövizi olan Ordre et Progresyi koymuştu. Bu suretle Meşveret, bir positivistin gazetesi oluyordu. Bu sayede Fransız bilgin mehafilinde çarçabuk geniş bir mevki aldı. Fransız matbuatı da yazılarına sütunlarında yer vermeye başladılar. Esas makaleleri Ahmed Rıza Bey'le Suriyeli, 1293 (1877) mebuslarından Halil Ganem ve Selânikli Albert Fua yazardı. Bizler de o günkü hâlimize göre yardımlarda bulunurduk. Meşveretin bu suretle ecnebi menafilinde itibar kazanması Fransız matbuatının yazılarına sütunlarında yer vermeleri, sarayın ve sefaretin dikkat nazarını çekerek mukabil tedbirler başladığı gibi Avrupa'da yer yer yerleşmiş olan vatandaşlar tarafından da yardım görmeye de başladık. Bir cemiyet kurmayı düşündük, Dr. Nâzım, cemiyetin isminin Terakki ve Đttihad olmasını teklif etti. Bu namda bir cemiyet 1305 (1889) de Tıbbiye'den Đshak Sükuti ve birkaç arkadaşı tarafından kurulmuş ve sivil mektepler arasında da oldukça genişlemişti.
Fakat kendileri nefyedilmiş, cemiyetleri de dağıtılmış. Ahmed Rıza Bey Nizam ve Terakki olmasını istedi. Yani posivistlerin dövizinin cemiyetin ismi olmasını teklif etti. Dinsiz bir cemiyete intisap rengile memlekette bir muvaffakiyet elde etmek imkânı olmadığı anlatıldı. Kelimenin yerleri değiştirildi. Đttihad başa, Terakki sona alındı. Đttihad ve Terakki adında ittifak hasıl oldu. Cemiyetin reisi Ahmed Rıza Bey, azalan da Mizancı Murad Bey, Dr. Nazım, Dr. Şerafeddin Mağmumi, Milaslı Halil Bey, yani bendim. Ahmed Rıza Bey zahiren kibar tavırlı, fakat yakınlarına karşı dürüst bir insandı. Yukarıda adları geçen arkadaşlar ondan çabuk ayrıldılar. Bu surette toplu ve planlı bir mücadele başladı. Meşveret büyük kıtada (boyda) Türkçe olarak intişar etti. Dahildeki mücahitlerle muhabere gün geçtikçe genişledi O zaman memlekette ecnebi postaneleri vardı. Bunlar hükümet kontrolundan azade müstakil daireler idi. Mektuplar, gazeteler bu postanelere posta restante olarak gönderilir, sahipleri ecnebi dostları vasıtası ile aldırırlar, emin oldukları vatandaşlara dağıtırlardı.
Sultan Hamid'in Telâşı
Sultan Hamid'i telaş aldı. Paris sefareti, Fransız Hükümeti nezdinde gazeteleri kapattırmak, bizleri Paris'ten dağıtmak için diplomatik teşebbüslere başladı. Bu sökmeyince aff-ı umumilerle, türlü vaadlerle geri dönmemizi temine koyuldu. 1897'de Serhafiye Ahmed Paşa bu maksatla Paris'e geldi. Paşa, Mizancı Murad Bey'in Đstanbul'da iken iyi dostu imiş. Onu kandırdı. Mumaileyh (adı geçen) Ağustos 1897'de döndü. Murad Bey'le Ahmed Paşa arasında yapılan anlaşma mucibince hapisanede bulunan siyasî mahkûmlar serbest bırakılacak, menfada bulunanların da memlekete dönmelerine müsaade olunacak, tahsillerine Avrupa'da devama karar veren gençlere maaşlar tahsis olunacaktı. Sultan Hamid namına verilen bu sözler tutulmadı. Murad Bey de Đstanbul'a avdetinde evinde ikamete memur edilmişti. Doktor Đshak Sükuti Bey Roma Sefareti'ne, Abdullah Cevdet Bey Viyana Sefareti'ne doktor tâyin edilmişler, Ali Kemal Bey Brüksel Sefareti Başkitabeti'ne memur edilmiş, Miralay Şefik Bey'le Çürûksulu Ahmed Paşa da avdet etmişlerdi. Ahmed Paşa kısmen teşebbüsünde muvaffak oldu. Şurasını da kaydetmeliyim ki, Murad Bey o sırada hastalanmış, doktorlar kendisine uzun bir istirahat tavsiye
etmiştiler. Nitekim memlekete döndükten sonra Sultan Hamid'in atıfetine tenezzül etmemiş, fakirane bir hayatı tercih eylemişti. Meşrutiyet devrinde ihtiras volkanı devletin temellerini dağlamağa başladığı bir sırada muhaliflerle bir uzlaşma zemini bulmak için Talât Bey merhumla birlikte diğer muhalefet erkânı gibi Murad Bey'i de ziyaret etmiştik. Onun Anadoluhisarı'nda harap bir yalı içinde hakikaten fakirane bir hayat geçirmekte olduğunu görmüştük. Sultan Hamid, Ahmed Rıza Bey'i hedef tutmuş, onu geri çekmek için, teşebbüslerinde ısrar ediyordu. Serhafiye onu kandıramayınca birkaç ay sonra Meclis-i Kebir-i Maarif azasından Şefik Bey geldi. Bu zat Ahmed Rıza Bey'in akrabasından imiş. Çok uğraştı. Ahmed Rıza'ya çok şeyler vad edildi. Fakat o, metin ve rasin (dayanıklı ve sağlam), hürriyet yolunda sadık kaldı. Sultan Hamid, Ahmed Rıza'nın peşini bırakmadı. Bir aralık Fransız Hükümeti onu Paris'ten çıkardı, gazetesini kapattı, o da Belçika'ya iltica etti. Hükümet ora hükümetine de tesir yaptı. Ahmed Rıza Belçika'dan da çıkarıldı. Đsviçre'ye geçti. Biraz sonra tekrar Paris'e geldi. Orada mücadelesine devam etti. Murad Bey ve arkadaşlarının avdeti dahildeki hürriyet mücahitleri arasında küskünlük, bezginlik, hatta denilebilir ki bir dereceye kadar bozgunluk yarattı. Hükümet de halk efkarını Genç Türkler aleyhine çevirmek için bu vakayı bir taraftan istismar etti, diğer taraftan da tazyik ve şiddetini arttırdı. Bu hâl Türk - Yunan harbinin neticesine kadar devam etmiş, fakat bu harpte ordumuz muzaffer olmuş iken, hükümetin harp sebebi olan Girit Adası'ndan askerlerimizi çekmeye razı oluşu, galip iken mağlûp muamelesine boyun eğmesi umumî teveccühü yeniden Genç Türkler lehine çevirmiştir.
Ahmed Rıza Bey Müseccem Bir Feragat Timsâli Đdi
Ahmed Rıza'nın Meşrutiyeti istihsal edinceye kadar ihtilâl bayrağını ondan ayrılmaz dostu Doktor Nazım'la birlikte Paris'te dalgalandırması bütün tazyiklere, bütün sarsıntılara rağmen memleket dahilinde ihtilâl heyecanını yaşatmıştır. Bu bakımdan hürriyet mücadelesinde onun mevkii müebbed ve üstündür. Üçüncü Selim zamanında başlayan Garp medeniyetini temessül (özümleme) cereyanı (akımı) Đkinci Mahmud, Sultan Mecid, Aziz ve Hamid devirlerinde hayatiyetini muhafaza
etmiş, yer yer, zaman zaman ufak kümeler halinde hürriyet cemiyetleri teşekkül etmiş, fakat hiçbirisi payidar olmamıştı. Payidar olan 10 Temmuz 1324 (23 Temmuz 1908) ihtilâlini başaran, hürriyet rejimini kuran ve yaşatan cemiyet Paris'te kurulan ve Selanik'te Talât Bey ve arkadaşları tarafından teşkil edilen Osmanlı Hürriyet Cemiyeti'le birleşen ve ismini ona veren Đttihad ve Terakki Cemiyeti'dir. 1907'de Paris'ten gizli olarak Selânik'e giren Doktor Nazım Bey, Osmanlı Hürriyet Cemiyeti'nin de Đttihad ve Terakki ismini almasını teklif etmiş, azalar arasında rey toplamak sureti ile bu teklif müttefikan kabul edilmiştir. Malta esaretinden döndükten sonra Ayan Meclisi'ne gitmiş, Ahmed Rıza Bey'i orada görmüştüm. Sık sık soluk alıyor, boynu şişip iniyordu. Geçmiş olsun beyefendi, ne oldunuz? dedim. Halil Bey, Mont-Dore'a gittim, senin Murad da orada idi. Onun parası var. Üç defa gidebildi ve kurtuldu. Benim param yok, tekrar gidemedim. Bu derdi çekip gidiyorum. dedi Ahmed Rıza Bey'e bir defa da Sirkeci'de Ali Efendi Lokantası'nda rastladım. Karşısına oturdum. O zaman Büyük Millet Meclisi kararı ile Ayan Meclisi dağıtılmıştı. Ayan arkadaşlarımın ahvalini, bilhassa Sami Paşazade Halim Bey'i sordum. Halil Bey onlar iplerini boyadılar dedi. Ne gibi beyefendi? deyince Doksanar lira tekaüd maaşı alıyorlar dedi. Aman beyefendi, Halim Bey gibi bir zat için doksan liranın ne ehemmiyeti vardır? demekliğim üzerine: Bende o da yok demiş ve gözleri yaşarmıştı. O mücahid-i hürriyet büyük bir vatanperver, mücessem bir feragat timsali idi. Hayatının son günlerini büyük yoksulluk ve ıstırap içinde bitirdi. Bu millî tarihimiz için bir facia tablosudur.
Paris'ten Dönüş
Milas'tan 1310 (1894)'de kaçarken büyük ağabeyim Galib Bey: Kardeşim, ben hasta bir adamım, sen Avrupa'da iken ölebilirim, aile başsız, çoluk çocuk kimsesiz kalır demişti. Cevaben: Allah sana çok ömürler versin, böyle bir emrivaki karşısında kalırsam koşar, gelir, onları kimsesiz bırakmam. diyerek söz vermiştim. Avrupa'da geçinme paramı gönderen de o idi. Vefatı üzerine dönmeye mecbur oldum.
1898'de Paris'ten sefaretten alınmış muntazam bir pasaportla döndüm. Doğruca vapurla Đzmir'e çıktım. Pasaport'tan serbest geçtim. Ne pasaport sordular, ne de bavulumu aradılar. Memurlar bermutat ya Đstanbul'dan, yahut Milas'tan geldiğim zehabına düştüler. Karataş'ta akrabamdan Fesçizade Halim Beyin evinde misafir oldum. Đki gün sonra hizmetçi, kapıda bir komiserin beni istediğini bildirdi. Karşıma sevimli Polis Komiseri Yenişehirli Mahmud Bey çıktı. Yahu gelip sessizce girmişsin, Đstanbul bizi sıkıştırırsa elimizde birkaç şey bulunsun. Bir iki Fransızca kitap bari ver dedi. Muhtasar Roma Hukuku ile diğer bir kitap verdim. Birkaç gün sonra Polis Müdürü Niyazi Bey çağırdı. Milas'a gidecekmişsiniz. dedi. Evet, müsaade varsa hemen gideceğim dedim. Bir iki gün sabret dedi. Bu zat bende iyi bir adam tesiri yapmıştı. O zaman vali Kâmil Paşa idi. Serhafiye Ahmed Paşa Paris'e geldiği zaman Jön Türkler'e matbu af vesikaları dağıtmıştı. Doktor Nazım tarihî bir vesika olarak saklamak için almış. Đhtiyaten onu da alıp cebime yerleştirmiştim. Niyazi Bey'e: Biliyorsunuz ki sekiz ay evvel Jön Türkler affedilmiş ve kendilerine Paris'te bu aff-ı mübeyyin vesikalar dağıtılmıştı. Đhtiyaten onlardan birisi de bende vardır. Yalnız Vali Paşa'dan rica ederim, beni bunu kullanmak zorunda bırakmasınlar. Çiftliğime çekilip kendi işimle meşgul olacağım. Memleket dahilinde Hükümet aleyhtarı damgası taşımak istemem dedim. Birkaç gün sonra vaziyetimi anlamak için gittim. Serbestsiniz, gidebilirsiniz dedi.
Umumi Af Đçin Paris Sefareti'nden eşredilen Resmi Tebliğ
Memleketin usul ve kavanin-i câriye ve mer'iyesi hilafında olarak pasaport almaksızın ve mensup oldukları devair ve mekâtib rüesasından mezuniyet-i resmiye istihsal etmeksizin Đstanbul'dan ve memâlik-i şahanenin sair mahallerinden tebaüd ve iğtirab ile Fransa ve Đsviçre vesair bilâd-ı ecnebiyeye gelerek el-yevm bilâd-ı mezkûrede icraatı devletin esbab-ı hakikiyesini temyiz ve tetkik etmeksizin hükûmet-i seniye aleyhine neşriyatla meşgul olanlarla neşriyat-ı mezkûrede bulunanlara taraftarlık edenlerin hakkında bu kere taraf-ı eşref-i hazret-i padişahiden aff-ı umumî sâdır olmuş ve memâlik-i şahaneye avdetlerine müsaade-i seniye ihsan buyurulmuştur. Hal ve şân-ı balâdaki tarife muvafık olan kimselerin hiçbir ferd müstesna olmamak üzere kâffesine şâmil olan işbu aff-ı
umumîden bilistifade Memâlik-i şahaneye avdet etmek isteyenlere meccanen pasaport verileceği gibi ihtiyacı olanlara harcırah itası ve avdetlerinde arzu edenlerin liyakatine göre münasip memuriyetlere kayrılacakları ve elyevm Avrupa'da zaten mensup olduğu meslekte ikmal-i tahsil ile muttariden ve muntazaman meşgul oldukları muteber şahâdat-ı resmiye ile tebeyyün edenlerin başladıkları tahsili ikmal edinceye değin her birisine 150 frank maaş tahsisi ile devletçe tâyin ve irae olunacak Avrupa mekâtip ve medaris veya hastanelerine devama memur edilecekleri hususlarının tebşiri dahi cümle-i irade-i seniyeden bulunmuştur. Đşbu aff-ı ve atıfet-i seniyeyi cenab-ı lülâfetpenâhi-yi umuma tebliğ ve tebşir için neşrolunan bu ilânnamenin tarih-i neşrinden on gün sonra buralarda neşriyat-ı garazkâraneye devam edenler bulunursa aff-ı umumîden istifade hakkını zayi edeceğinden başka taibiiyet-i Osmaniye'den ıskat olunarak o makulelerin fimabâd memalik-i şahaneye duhullerine müsaade kılınmayacağı tebliğ olunur. * (10/23 Temmuz 1897. Sefaret-i Seniye. Paris 276.) * Memleketin yürürlükte olan düzen ve yasalarına aykırı olarak, pasaport almaksızın ve daire ve okullarının başkanlarından resmi bitirme belgesi almadan Đstanbul'dan ve Osmanlı Ülkesinin öteki bölgelerinden uzaklaşıp gurbete çıkarak Fransa ve Đsviçre ve öteki yabancı ülkelere gelerek bugün adı geçen ülkelerde devletin icraatının gerçek sebeplerini araştırıp incelemeden, yüksek hükümet aleyhine yayınla uğraşanlarla, adı geçen yayınlara yandaşlık edenler hakkında bu kez şerefli yüce Padişah tarafından genel af çıkmış ve Osmanlı ülkesine dönmelerine yüce izin bağışlanmıştır. Durumları yukarıdaki tanıma uygun olan kimselerin hiçbir kimse dışta kalmamak üzere hepsini kapsayan işbu genel aftan yararlanarak Osmanlı Ülkesine dönmek isteyenlere parasız pasaport verileceği gibi ihtiyacı olanlara yol parası verilmesi ve dönüşlerinde isteyenlerin yeteneklerine uygun memurluklara alınacakları ve bugün Avrupa'da meslek eğitimlerini tamamladıkları (mesleklerini) sürekli ve düzenli sürdürdükleri geçerli resmi tanıklıkla kanıtlananların başlattıkları eğitimi bitirinceye kadar her birine 150 frank maaş bağlanması ile devletçe atanacak ve gösterilecek Avrupa okul, üniversite ve hastahanelerine devamlarının isteneceği konularının müjdelenmesi de Padişah emirleri arasındadır. Đşbu affı ve hilâfetin koruyuculuğunun yüce acımasını herkese bildirmek ve müjdelemek için yayınlanan bu ilânın, yayın tarihinden on gün sonra gene buralarda kötü niyetli yayını sürdürenler bulunursa, genel aftan yararlanma hakkını kaybetmesi dışında Osmanlı uyrukluğundan çıkartılarak, o gibilerin bundan sonra Osmanlı ülkesine girmelerine izin verilmeyeceği bildirilir.
Milas'ta Çiftçiliğe Başlamıştım
Milas'a çekildim. Meşrutiyet ilan edilinceye kadar orada çiftlik işlerimle meşgul oldum. Bir sene sonra bir gün evden çıktım. Sağ taraftan Redif Fırkası Kumandanı Cûdi Efendi sallana sallana geliyordu. Çok iyi ve hürriyetsever bir insandı. Çok da sevişirdik. Yaklaşınca: Halil Bey, emrin geldi.
Bakayadan ad ile sevkedin diyorlar. Hükümet seni ordunun içinde bırakmaz. Soluğu ya San'a'da veya Fizan'da alırsın. Ben bir çare düşünüyorum. Kur'a Meclisi'nde meşgulüm. Biraz emri tevkif ederim (bekletirim). Ama fazla bekleyemem, benim de başım yanar. Buradan Yunan Adalarından birine atlarsın. Oradan affın için telgraf çekersin. Padişah korkar, yakanı bırakır, kurtulursun dedi. Çiftlikte geniş ziraat yapmış, borçlanmıştım. Büyük ağabeyim vefat ettiği için bir sürü çoluk çocuk bana bakar. Önümde korkulu bir macera açıldı. O sırada Muğla Mutasarrıfı şair Celâl Paşa aleyhinde bir tahkikat icrası için Đzmir Vali Muavini Sami Paşazade Hasan Bey Milas'ta bulunuyordu. Bu zât menkuben Đzmir'de Vali bulunan Kâmil Paşa'yı kontrol için saraydan memur edilmişti. Fakat iyi bir insandı. Maiyetinde Mehmed Ali Bey adında bir arkadaşım vardı. Onun yardımını istedim. Derdimi anlattım: Beyefendi buna bir çare bulamaz mı? dedim. Görüşeyim dedi. Ertesi günü geldi: Görüştüm Mabeyne yazarım. Fakat Milas'ta ikamete memur olur diyor. Razı isen yapalım. dedi. Aman istemem dedim. Sultan Hamid'in vesveseli huyunu Paris'ten pek iyi biliyordum. Onu tahrik edecek surette bir telgraf çekmeği düşündüm. Aynı zamanda Yunanistan'a kaçmak için tedbirlerimi de almıştım. Telgraf: Zat-ı şahaneleri Paris'teki Jön Türkleri af buyurdunuz. Şevketmeab efendimize sadık bir bendeniz olduğum için bundan istifade etmeyi düşünmedim. Sorbonne'dan hukuk diplomamı alıp doğruca memlekete döndüm. Çiftlik işlerimle meşgulüm. Büyük bir ailenin, geniş bir işin başında bulunuyorum. Bakayadan ad ile askere sevkim için emir geldi. Nakdî bedel vermekliğime müsaade buyurulursa yüz mislini vermeğe muktedirim. Adâlet-i şahanenize dehalet ediyorum. Telgrafım tam tesirini yaptı. Hem askerlikten affım için, hem de Đzmir vilâyetinde münasip memuriyetle istihdamım için irade-i şahane sudur etti. Tuğra-yı hümayunlu bir ferman da Bâb-ı Seraskeri'den bana tebliğ edildi. Đzmir Vilâyeti'ne irade-i padişahinin geldiğinden Tevfik Nevzad merhumun bir mektubu ile haberdar oldum. Mumaileyh: Askerlikten kurtulmak için Çektiğin telgraf tesir-i muzaaf yaptı. Vilâyete de iktidarınla münasip bir memuriyetle taltifin için irade geldi. Senin memuriyet istemiyeceğini biliyorum. Küçük memurların tasallutuna karşı siper hizmeti görür, bu lûtf-u şahanenin mütemayiz rütbesine tebdilini taleb et tavsiyesinde bulundu. Ne memuriyet istedim, ne de rütbe.
Sultan Hamid Zamanında Hürriyetperverler Her Yerde Birbirlerini Bulurlardı
Senede bir iki ayımı Đzmir'de geçirirdim. Sultan Hamid zamanında her yerde hürriyetperverler birbirlerini bulurlar, kendilerine köşeler kurarlar, oralarda dertleşirlerdi. Đzmir'de rıhtım üzerinde Kramer gazinosunda, Frenk mahallesinde Haylayf pastanesinde bizim de köşelerimiz vardı. Tokatîzâde Şekib, Kadıhanlı Emin, Taşlızâde Doktor Ethem, Türkçü Necib, Mevlevi Şeyhi Nuri Beylerle akşam üzerleri oralarda birleşirdik. Rıhtım üzerinde Fransızların büyük bir kulübü vardı. Adı Sporting Kulüp. Geniş salonları, kütüphanesi, tiyatro binası, geniş bahçeleri, hususî ziyafetler için ayrı odaları ile büyük bir müessese idi. Körfeze karşı binanın üstünde geniş bir terası vardı. Yazın azaları aileleriyle birlikte akşam yemeklerini orada yerlerdi. Hele mehtap gecelerinde Đzmir'in emsalsiz güzel körfezi feerique bir manzara alır, terasın üstü de doyulmaz bir mahşer-i ezvak olurdu. Đzmir'de bulunduğum zaman ben de azanın tavsiyesi ile muvakkat aza kaydedildim. Öğleden sonra oraya gider, geniş kütüphanesinde muhtelif memleketlerin Fransızca gazetelerini okur, aldığım havadisleri, okuduğum mühim makaleleri köşelerimizde arkadaşlara hikâye ederdim. Birkaç sene evvel Türkçü Necib bir gün Kemeraltı'nda karşıma çıktı: Beyefendi, hatırlar mısınız, hani Kramer'de köşemiz vardı. Bir gün elinizde Voltaire'in Tolerance’ı, ondan parçalar tercüme ederek bizlere izah buyuruyor, kendi mülâhazalarınızı da ilâve ediyordunuz. Türk Milleti sanıldığı gibi müteassıp değildir. Bilâkis din hususunda mütekâsildir demiştiniz. Bugünkü hâl ve vaziyet o günkü kanaatinizde ne kadar isabetli olduğunuzu ispat etmiyor mu? dedi. 45 sene evvel cereyan etmiş bir vak'a... Ben hakikaten unutmuştum.
Doktor âzım Đzmir'de
1907 senesi başlarında bir gün Kramer'de öğle yemeğimi yemiş, nargilemi de çektikten sonra Sporting Kulübe doğru yönelmiştim. Birden birisi: Halil! diye bağırdı.
Bir de baktım Doktor Nâzım. Vay Yezid, nereden çıktın? dedim, boynuna sarılmak istedim. Bana sarılma, gizli geziyorum. Yarın bana gizli bir yerde randevu ver dedi. Sporting Kulübü gösterdim. Arka tarafında ufak bir kapı vardı: Yarın saat üçte oraya gelir, kapıcıdan beni sorarsın dedim. Đki talimat verdi: 1. Yolda bana selâm verme, 2. Bana aid en ufak kâğıdı üzerinde bulundurma. O zaman Doktor Nâzım, Sultan Hamid divan-ı harbleri tarafından idama mahkûm edilmişti. Ertesi gün Sporting Kulüp'te birleştik. Kulübün hususi odalarından birinde görüşmeye başladık. Doktor: Biz ihtilâle karar verdik. Rumeli'de ihtilâl başlayınca Sultan Hamid'in ilk el koyacağı ordu, Đzmir Kolordu'su olacaktır. Cemiyet beni kolordu zabitleri ile Đzmir'in münevver gençlerini cemiyete bağlamaya memuren gönderdi. Sen bana iki genç ver. Evli olmasınlar. Ben onları kancaya geçirdim mi, arkasını getiririm. Sen git, Milas'ta otur dedi. Doktorum, seni bu şerait altında iki gence nasıl teslim edebilirim. Hususi ile benim buradaki arkadaşlarım hep evli barklıdır. Elim altında bu kadar büyük itimat veren gençler yoktur dedim. O halde Erkân-ı harb Salâhaddin Bey'le Bursalı Kaymakam Tahir Bey'i tanır mısın? dedi. Çok iyi tanırım dedim. O halde sen onlarla beni buluştur dedi. Ertesi günü Salâhaddin ve Tahir Beylerle kendisini buluşturdum. Göztepe'de oturuyordum. O zaman Vali Kâmil Paşa bütün hiddet ve haşmet ile orada oturduğu gibi Uşşakîzâde Sâdık Bey, Abdülkâdir Paşa, Rauf Paşalar da selâmlıkları, atları ve arabaları ile orada ikamet ederlerdi. Göztepe Đzmir'in en gümrah bir yeri idi. Geceleri caddede ağaçlar altında gezerdik. Doktor, her gece koltuğunda bir zabit ağaçların gölgesi altında seyredip giderdi. Bir gün Sporting Kulübün denize bakan pencerelerinde oturuyordum. Pencerenin altında Doktor Nâzım mümtaz yakalı, bıyıkları henüz terlemeğe başlamış, gözlüğü gözünde, sevimli, ince uzun boylu bir zabitle görüşüyordu. Doktorla o günkü Kokar, bugünkü Güzelyalı kahvelerinde yalnız yalnız buluşurduk. Kendisine birkaç gün evvel kulübün penceresi altında görüştüğü zabitin kim olduğunu
sordum. Đsmail Canbulat dedi. Cemiyet gizli talimatla göndermiş, Selânik'e döndü. Yalnız Tokatîzâde Şekib Bey'e Doktor Nâzım'ın geldiğini söylemiştim. Şekib: Aman Halil Bey, satılmış olmasın, hepimizin ocağına su döktürürsün demişti. Kendisine böyle bir şeyin mevzuubahis olmadığını ve olamayacağını izahla temin ettim. Doktor, hükümet civarında Beyler Sokağı'ndaki Mustafabey Oteli'nde ikamet ederdi. Ondan da Şekib'i haberdar etmiştim. Bir gün Askeri Kıraathanesi'nin sokak kenarında oturuyordum. Şekib benzi atmış bir halde koşup geldi, Aman Halil Bey, Doktor'u yakaladılar. Oteli polisler sardı dedi. Ben de heyecanlandım. Dur bakalım Hafız Sabri'nin mağazasına yanaşalım dedim. Sokak başındaki polise: Oğlum ne var? diye sordum. Ahmed Esad Bey Aydın'dan kaçıp gelmiş. Vali Paşa yakalanıp Aydın'a iade edilmesi için emir verdi deyince geniş bir nefes aldık. Sultan Hamid'in, garip halleri vardı. Saray adamlarından Ahmed Esad Bey'i Đzmir'e nefyetmiş, fakat 200 altın maaş tahsis etmiş. Adam, Đzmir'de mutantan bir hayat sürerdi. Fakat rahat durmaz, şerir bir adamdı. Vali Paşa Aydın'a nefyi için irade istihsal etmiş, oraya göndermişti. Ben Milas'a avdet ettim. Doktor Đzmir'de Meşrutiyet ilânına kadar gizli olarak vazifesini yaptı. Đzmir Kolordu zâbitanını ve Đzmir'in münevverlerini Cemiyet'e bağladı. Yakub Ağa adı ile yaşadı. Đkiçeşmelik'te bir tütüncü dükkânı açmış, önüne de fes kalıpları koymuş, isteyenlerin feslerini kalıplar, fakat müstait gördüklerine de ihtilâl kalıbını geçirirdi. Bir aralık tüccardan Başik Efendi'nin kâtibi olmuş, bu sayede memleket dahilinde de seyahat edip vazifesini genişletmiştir. Diğer taraftan Bursalı Kaymakam Tahir Bey eski kütüphanelerde kitap aramak vesilesi ile memleket dahilinde seyahat yapar, istidatlı gördüğü münevverleri cemiyete ithal ederdi. Rumeli'de ilk ihtilâl tabancası patladığı gün Milas'ta bende misafirdi. Havadisi alır almaz, Hareket başladı demiş, fırlayıp gitmişti. Doktor Nâzım böylece bir seneyi mütecaviz Đzmir'de vazife görmüş, yüzlerce zabiti, binlerce genci Cemiyet'e bağlamış iken, hiçbir ihbar vâki olmaması Đzmir halkının hissi necabetinin en yüksek delilidir. Zira o gün Doktor Nâzım'ı hükümete teslim eden insan için ihsanların ve atiyyelerin en büyüğü mev'du idi (vaad edilmişti).
Osmanlı Hürriyet Cemiyeti
Talât Bey 1874'te Kırcaali'nin bir köyünde doğmuş, fakir bir köy çocuğu. Babası Ahmed Vâsıf Efendi, Edirne'ye müstantik (sorgu yargıcı) olarak tayin edilmiş ve orada yerleşmişti. Talât, rüştiye tahsilini Edirne'de yapmış, iki sene kadar Alliance Israelite mektebinde Fransızca okumuş, Selanik'te de iki sene Hukuk Mektebi'ne devam etmiştir. Fransız lisanında ifade-i merama muktedirdi. 18 yaşında Edirne telgrafhanesine mukayyid olarak girmiştir. Avrupa'dan gönderilen gazetelerle mecmuaları dağıtırken yakalanmıştır, arkadaşları Faik Bey ve Hoca Đbrahim Efendilerle üç sene kelebendlik cezası ile mahkûm olmuşlardır, iki buçuk sene sonra tahliye edilmişler, Talât Bey Selânik'e, Faik Bey Konya'ya, Hoca Đbrahim Efendi de Üsküp'e ikamete memur olarak gönderilmişlerdir. Selanik'te posta memurluğuna, 1903'te postane başkâtipliğine terfian tâyin edilmiştir. Orada da Avrupa'dan gelen gazete ve mecmuaları dağıtmağa koyulmuştur. Meşrutiyetin ilânından iki buçuk sene kadar evvel bir yaz günü Millet Bahçesi'nde arkadaşları ile otururken Talât Bey: Arkadaşlar, gazete ve mecmualar dağıtmak ve okumakla bu iş bitmez. Bir cemiyet kuralım, efradımız çoğalınca Đstanbul'a gidip Sultan Hamid'i öldürelim, meşrutiyeti istirdada teşebbüs edelim teklifinde bulunur. Birkaç gün sonra Yüzbaşı Ömer Naci merhuma şehir haricinde bir ev kiralanır. Orada âtide (aşağıda) isimleri yazılı on arkadaş toplanırlar. Osmanlı Hürriyet Cemiyetini kurarlar. 1. Talât Bey, 2. Rahmi Bey, 3. Mithat Şükrü Bey, 4. Askeri Rüştiye Müdürü Bursalı Kaymakam Tahir Bey, 5. Yüzbaşı Ömer Naci Bey, 6. Mülâzım Đsmail Canbulat Bey, 7. Kâzım Nâbi Bey, 8. Hakkı Baha Bey, 9. Erkânıharp Yüzbaşı Edib Servet Bey, 10. Fransızca muallimi Naki Bey. Azadan her birine birer numara verilir. Yalnız yeniden Cemiyete gireceklere numara verilirken yüzer ilâve yapılması karargir olur. Bundan maksad da yeni girecek olanların maneviyatını yüksek tutmaktır. Cemiyet'in nizamnamesini ve girecek olanların tahlif merasimini hazırlamak üzere üç kişilik bir komisyon teşkil olunur. Alınacak efrad kendi rehberi ile diğer iki cemiyet azasını tanıyacak, tahlif mevkiine gözleri bağlı olarak getirilecek ve orada kendisini tahlif edeceklerin yüzleri maskeli olacaktı. Tahlif Kur'an-ı Kerim ve tabanca üstüne el konularak yapılacaktı. Đttihad ve Terakki’ye girerken gözler bağlanıyordu. Bir delil onları ellerinden tutarak meçhul bir odaya sokuyordu. Oradan hatiften geliyor gibi esrarlı bir ses kendilerine vatana
hizmet ve sadakat imanını telkin ediyor, icap ederse hayatlarını feda edeceklerini ihtar ediyordu. Onlar ellerini Kur'an'a ve tabancaya koyarak yemin ediyorlardı. Gecenin karanlıklarında helecan içinde geçtikleri yerlerde kapalı gözlerle girdikleri meçhul ve sessiz odanın içinde yükseklerden gelmiş bir hitaba benzeyen bu sesin karşısında yemin ederken ruhlarında duydukları raşeyi ve heyecanı ilk ittihadcılar ömürlerinin sonuna kadar unutmamışlardır. Bu heyecan onların varlıklarına vatan aşkının, vatana sadakatin, vatan uğrunda fedakârlık ve feragatin dinini ebedî surette hâk etmiştir. Aralarında şahsî bir menfaat, adi ve zelil düşünceler değil, yüksek bir ideal bağı vardı. Ve bu ideal vatan aşkından ibaretti. Hepsi vatan mihrabı önünde secdeye kapanmış birer mümin idiler. Biz bahsimize dönelim. On arkadaş emin oldukları arkadaşlarını cemiyete ithale koyuldular. Yavaş yavaş cemiyet tevessü etmeğe başladı. Manastır ve Üsküp vilâyetlerinde birer şube açıldı. Manastır'da Binbaşı Enver ve Hasan Tosun Beyler, Üsküp'de de Jandarma Kumandanı Miralay Galib Bey'le Vilâyet Mektupçusu Küçük Mazhar Bey şubelerin açılmasına delâlet ettiler.
Doktor âzım Gizlice Selânik'e Geldi ve Đki Cemiyeti Birleştirdi
Paris'te bulunan ittihatçılarla muhabere devam ediyor ve Osmanlı Hürriyet Cemiyeti'nin kurulduğu ve genişlemekte olduğu bildiriliyordu. Paris'te bulunan Doktor Nâzım Bey gizlice Selânik'e gelmek arzusunu bildirdi. Fakat bu kolay bir iş değildi. Rumeli'de icra-yı faaliyet eden Bulgar ve Yunan çetelerinden Yunanlılarla Cemiyet'in münasebeti iyi idi. Bunların Selanik'te bulunan komite azalarından bazıları ile görüşüldü. Doktor'u Yunanistan'dan gizlice hududa sokarak Selânik'e getirmeyi taahhüd ettiler. Doktor Nâzım'a Atina'da komitenin verdiği adres bildirildi. Yirmi, yirmi beş gün sonra Doktor Nâzım'ın hudutta Rum köylerinden birine getirildiği anlaşıldı. Oradan alıp arkadaşlar delâleti ile Selânik'e getirildi. Doktor bir müddet sonra Osmanlı Hürriyet Cemiyeti’nin Đttihad ve Terakki ismini almasını teklif etti. Rehberler vasıtası ile cemiyet efradının reyleri toplandı, teklif müttefikan kabul edildi. Dahilde ve hariçteki teşkilât bir isim altında toplandı. Selanik'teki teşkilât, dahilde Đttihad ve Terakki’nin merkezi, Paris'teki Đttihad ve Terakki’nin harici merkezi oldu.
Đhtilâl Arifesinde
Đhtilâl arifesinde Cemiyet'in mevcudiyeti Đstanbul'ca haber alındı. Đmhası için valilere ve Müfettiş-i Umumîliğe emirler gönderildi. Bunlar bir netice vermediğinden Đstanbul'dan Mahir ve Receb Paşalar riyasetinde heyetler gönderilmeye başlandı. Bunlar da bir ipucu elde edemediler. Hattâ bu heyetlerden birinin Şuayb ismindeki katibi bir gece oturduğu eve girerken Cemiyet fedailerinden birisi tarafından öldürüldü. Can korkusu ile hepsi Đstanbul'a döndüler. 24 Haziranda (6 Temmuz 1908) hafiyelikle müştehir Alay Müftüsü de fedailer tarafından öldürüldü. Merkez Kumandanı Miralay Nâzım Bey de fazla faaliyet gösteriyor, Cemiyet efradını tazyik ediyordu, Đstanbul'a davet edilmişti. Cemiyet bunu öldürmeğe karar verdi. Mumaileyh, Binbaşı Enver Bey'in eniştesi idi. Kendisi bu karardan haberdar edildi. Đcra günü Enver, miralayın evinde idi. Đsmail Canbulat, terfi inhasının tervici için ricada bulunmak vesilesi ile Nâzım Bey'in evine gidiyor. Bahçeye bakan pencerenin önünde birlikte konuşurken Mülâzım Mustafa Necib Bey yanaşıyor, Nâzım'ı öldürmek üzere tabancasını boşaltıyor. Nâzım da Canbulat da yaralanıyorlar. Canıbulat, hastaneye naklolunuyor. Nâzım Bey de mabeynin emri ile sedye içinde trene nakledilip Đstanbul'a yollanıyor. Nâzım, Enver'den şüphelendiğini ihsas ediyor. Enver tevkif edileceğini anlayarak Tikveş'e kaçıyor. Orada Đttihad-ı Terakki - Enver adıyla mühür kazdırıp etrafa mektuplar yağdırıyor, mabeyne de Meşrutiyet'in bir an evvel ilânı için mektuplar gönderiyor. Bütün Tikveş kazası halkını Cemiyet'e bağlıyor. Temmuzun sekizinci günü (21 Temmuz 1908) Tikveş'te Hürriyet ilân olunuyor. O akşam Köprülü'ye gidiyor, Kaymakam Ali Münif Bey'e Tikveş'te hürriyet ilân olunduğunu bildirerek Köprülü'de de aynı suretle hareket kahil olup olmadığını soruyor. Ali Münif: Halk hazırdır, hiç mahzur yoktur diyor. Bilcümle erkân-ı kazayı ve rüessa-yı ruhaniyi topluyor. Enver, kısa bir nutuk söylüyor, toplar atılıyor, ilân-ı hürriyet olunuyor. 20 Haziranda (3 Temmuz 1908) Resne'de Kolağası Niyazi Bey, Ohri'de Kolağası Eyüb Sabri Bey, Cemiyet'in emri ile efradları ile birlikte dağa çıktılar. Sultan Abdülhamid, Mitroviça Fırka Kumandanı Ferik Şemsi Paşa'yı hürriyet çetelerinin imhası için Manastır'a gönderdi. Şemsi Paşa silâhşorlar ile bazı Arnavut rüessasını birlikte alarak Mitroviça'dan iki tabur askerle Selanik tariki ile Manastır'a hareket etti. Selanik'te öldürülmesi için Cemiyet tarafından tertibat alınmışsa da imkân hâsıl olamamıştır.
Şemsi Paşa'nın Katli
Şemsi Paşa, Manastır'a muvasalatında Saray'a vaziyeti arz için telgrafhaneye gitti Manastır Heyet-i Merkeziye'si tarafından öldürülmesi için tertibat alındı. Mülâzım Atıf Bey, bu zor ve cüretli vazifeyi üzerine aldı. Telgrafhane civarındaki kahvede Şemsi Paşa'nın çıkmasını bekledi. Paşa, telgrafhaneden çıkarak arabasına binmek üzere iken (24 Haziran 1324/6 Temmuz 1908) tabanca ile Atıf Bey tarafından öldürüldü. Ortalık karıştı. Bu karışıklıktan istifade ederek Atıf Bey sıvışmış ve bir kunduracı dükkânına girip saklanmıştı. Fakat Şemsi Paşa'nın silâhşorları tarafından atılan kurşunlardan ayağından yaralanmıştı. Evvelce takarrür ettiği veçhile Yüzbaşı Mahmud Bey'in evine giderek, orada Cemiyet efradından bir doktor tarafından tedavi edildi ve ertesi akşam tebdil-i kıyafetle arkadaşların hazırladığı araba ile Ohri'de Eyüb Sabri Bey'in nezdine gitti. Bu vak'a Cemiyet efradının maneviyatını yükseltti. Tereddüt eden bazı yüksek memuriyetti zevatın tereddütlerini izale ederek Cemiyet'e girmelerine sebep oldu ve denilebilir ki, üç vilayetin ileri gelen memur ve zabitleri kamilen Cemiyet'e girdiler. Abdülhamid, son bir ümit olmak üzere Üsküp'te Mıntıka Kumandanı Ferik Tatar Osman Paşa'ya müşirlik tevcih ederek Manastır'a göndermiş ise de o da 9 Temmuz 1324 (22 Temmuz 1908) günü Millî Alay Kumandanı Ohri'li Kolağası Eyüb Sabri Bey tarafından evi abluka edilerek dağa kaldırıldı. Gene bu sırada Talât Bey'in memuriyetinden azledilerek Anadolu'ya teb'idi için bir irade çıktı. Sadrıazam Avlonyalı Ferid Paşa'nın Kalem-i Mahsus Müdürü, eski hapishane arkadaşı Edirneli Faik Bey iradenin tebliğini birkaç gün geciktirmiş, hemen Talât'a haber ulaştırmıştır. Talât, Müfettiş-i Umumî Hüseyin Hilmi Paşa'ya gitmiş ve şunları söylemiştir: Memuriyetten azlim ve Anadolu'ya teb'idim hakkında bir irade sâdır olduğunu haber aldım. Azlim hususunda bir şey diyemem. Hükümet bir memuru istihdam edip etmemekte muhtardır. Ancak teb'id keyfiyetinin icrasına teşebbüs olunduğu takdirde hem benim şahsım, hem de sizin için iyi bir netice vermiyecektir. Selanik'te gizli bir kuvvetin Talât'ı tuttuğunu çok iyi bilen Hüseyin Hilmi Paşa ne yapıp yapıp iradenin tatbikini geriye bıraktı.
Rumeli'nin Her Tarafından Abdülhamid'e Telgraflar Gönderiliyordu
Selanik'te Merkez-i Umumi ile Selanik Vilâyeti Heyet-i Merkeziyesi azası birleşerek Yalılar'da Cemal Bey'in evinde bir içtima yaptılar ilân-ı Meşrutiyet'e ve Kanun-u Esasî'nin yeniden mer'iyete konulması için fiilî teşebbüsata girişilmesine karar verdiler. Manastır ve Üsküp heyet-i merkeziyeleri ile Selanik'e bağlı Serez ve Drama sancakları heyet-i merkeziyelerine adamlar gönderilerek 10 Temmuz 1324 (23 Temmuz 1908) de şiddetli telgraflarla Kanun-u Esasî'nin iadesinin talep edilmesi bildirildi. Serez'de Mutasarrıf Reşid Paşa ve Adliye Müfettişi Niğdeli Galib Bey başta olmak üzere heyet-i merkeziye ve birçok cemiyet efradı telgrafhaneye gitmişler, 24 saat zarfında Meşrutiyet ilân edilmezse bütün Serez halkının Reşat Efendi'ye biat edeceklerini telgrafla bildirmişlerdi. O günlerde bazı metalibatta bulunmak üzere bermutad birçok Arnavut rüesası Üsküp vilâyetinde, Firzovik istasyonunda içtima etmişlerdi. Cemiyet efradından ve Üsküp Heyet-i Merkeziyesi azasından Jandarma Kumandanı Galib ve Mektupcu Mazhar Beyler bu içtimain içine girmişler, rüesa ile görüşmüşler, meşrutiyetin ilanı için saraya telgraflar çektirmişlerdir. Rumeli'nin her tarafında bu suretle vuku bulan müracaatlar Abdülhamid üzerinde büyük bir tesir yaparak Said Paşa'nın riyaseti altında teşekkül eden Heyet-i Vükelâ'nın tensibi ile Kanun-u Esasi'nin yeniden mer'iyete konması ve meb'usanın intihabına başlanması irade edildi. Daha evvelce Đzmir'den sevkiyat-ı askeriye başlamıştı. Dr. Nâzım tarafından Cemiyet'e ithal edilmiş olan Đzmir kolordusunun ilk taburları ilan-ı meşrutiyetten bir gün evvel Selanik rıhtımına çıkınca, silâh çatmışlar ve hürriyet kokartlarını göğüslerine takarak ihtilâle iştirak etmişler, hürriyet ilânı bu suretle memleketşümul bir mahiyet almıştır.
iyazi Bey'in Hâtıralarından Bazı Parçalar
Vaziyete sarahat vermek için Niyazi Bey'in hatıralarından şu parçalan naklediyorum: Müfettiş-i Umumîlik kurulup da bir Đtalyan generalinin riyasetinde muhtelif milletlerin jandarma zabitleri Makedonya' ya gelince, teşkilâtı, teftiş ve murakabeye başladılar. Binlerce zabit değiştirildi. Yerlerine dirayetine ve ahlâkına itimat edilen, bilhassa erkân-ı harbler tâyin edilmişti. Cemiyet bunlar arasında çabuk yayıldı. Eşkiya takibi ve mıntıka
müfettişleri ile seyyar bir halde dolaşan bu idealist zabitlerin gayreti ile hükümetin elinden silâhlı kuvvetler ve memurlar alındı. Bahusus Enver Bey gibi efkâr-ı Cemiyet'in en kuvvetli naşiri sayılan ve harb-ü darbda liyakati fevkalâdesi müsellem olan bir erkân-ı harp zabitinin çeteciliğe sülûkü şeref ve hizmeti ilâ edeceği mülahazası cümlemizi garik-i meserret ve mefharet eylemiştir. Esasen ben son derecede mütehassis oldum. Çünkü, Manastır'da cemiyetin ilk teessüsü hengamında beni Cemiyet'e ithal eden, benim gibi birçok genç zabitleri tenvir eden mir-i mumaileyh idi. Yeis ve nevmidî hengâmlarında bizi hararetli sözler, ciddi tavırları ile teşci ve teshir eden bu nadirülemsal ve her manâsı ile mükemmel olan Enver Bey idi.* * Hatırat-ı 3iyazi, sayfa 115.
Đhtilâl hareketinde Manastır ve havalisinde önemli vakalar cereyan etmişti. Bunları sevk ve idare eden Manastır Heyet i Merkeziyesi azasını burada tesbit etmek bir kadirşinaslık borcudur. Dördüncü Süvari Alayı'nın Kumandanı Kaymakam Sâdık Bey, Topçu Yüzbaşısı Habib, Topçu Mülâzımı Ziya, mütercim Fahri, Mülâzım Đbrahim Şakir.* * Hatırat-ı 3iyazi, sayfa 236.
MECLĐSE GĐRĐŞĐM
Meşrutiyet ilân edildi. Đlk seçim devresinin açıldığında Đzmir' den meb'us namzetliğimin konmasına teşebbüs etmiştim. O zaman Đzmir'de intişar eden Ahenk gazetesinin sahibi ve başmuharriri, idadi arkadaşlarımdan merhum Nazmi Bey'e bir mektup yazmış, bir de program leffetmiştim. Mektubum ve program gazetede aynen neşredilerek Đzmirlilere arzedilmişti. Programımın ihtiva ettiği mevad hakkında konferanslar vermek üzere Milas'tan bavullarımı hazırlarken telgraf başına çağırdılar. Karşıma çıkan Binbaşı Enver Bey (Enver Paşa): Biz arkadaşlarla görüştük, seni Menteşe'den Cemiyet namzedi ilân etmeğe karar verdik. Đzmir'de ısrar ediyor musunuz? dedi. Arkadaşlar mademki böyle münasip görmüşlerdir, kararlarına hürmet etmek vazifemdir cevabını verdim. Bütün Meşrutiyet devrinde Menteşe meb'usu olarak Millet Meclisi'nde vazife gördüm. Đzmir'in zeki ve cevval çocuğu eczacı Hüseyin Rifat, bir gün Ankara'da oturup konuşurken: Halil Bey, Meşrutiyet ilân edildiği zaman Ahenkte bir programın intişar etmişti. O program
bugün dahi bekâretini muhafaza ediyor demişti. Bundan anladım ki, o zaman programım Đzmir gençliğinde büyük tesir yapmış ve iyi bir kabule mazhar olmuştu.
Mahmud Şevket Paşa'nın Öfkesi
1325 (1909) Temmuz'unda Talât Bey Dahiliye Nâzırı olmuştu. Meb'us arkadaşlarım beni onun yerine parti grubunun başkanlığa seçmiştiler. Talât'ın Dahiliye Nazırı oluşu Đstanbul'da muhalefeti hırslandırdı. Đhtiras bizzat partinin içinde tahribata başlamıştı. Eylül ayı içinde bir gün, Saray'dan, araba ile Yıldız Yeniköy'ündeki evime birisi geldi. Sadrıâzam Paşa'nın Saray'da beklemekte olduğunu söyledi. Hakkı
Paşa'yı
Başmabeyinci'nin
odasında
buldum.
Kanapede
kendi
karşısına
oturmaklığımı emretti. Mahmud Şevket Paşa gayet sinirli olarak gelmiş, Padişah'a: Ben bu adamlarla (Talât, Cavid) teşrik-i mesai edemem. Đstifamı takdim ediyorum demiş. Zabitan iki bölük olmuşlar; ayrı ayrı içtimalar yapıyorlarmış. Aralarında çarpışmanın başlamak üzere olduğu bildiriliyor. Konuşurken üçüncü mabeyinci geldi: Zât-ı Şahane her ikinizi de huzura davet ediyor dedi. Sultan Reşad: Halil Bey, Mahmud Şevket Paşa'nın bu tarz-ı hareketinin sebebi nedir? dedi. Şimdi Sadrıâzam Paşa'dan öğrendim. Her iki taraf vatansever insanlardır. Arada bir suitefehhüm olacaktır. Hulûs-u Şahaneniz tesirile izale edilir. Merak buyurmayınız. suretinde cevap vermekliğim üzerine Sultan Reşad: Meşrutiyet büyük bir nimettir. Ben de ilk Meşrutiyet padişahı olmakla müftehirim. Yalnız henüz çocuktur. Dikkat ve ihtiyatla kuvvetlendirmek lazımdır. Aranızda zuhur edecek sarsıntılara tahammülü yoktur. Hepinizin vatanseverliğine itimadım vardır. Bu sözlerimi arkadaşlarınıza söyleyiniz. Bu gibi hareketlerden tevakki olunsun dedi. Münasip lisanla kendisini tatmin ederek, müsaadelerile huzurdan çıktık. Akşam karanlığı başlamıştı. Saray'da o zaman elektrik tesisatı yoktu. Tenvirat büyük şamdanlar içinde mum ziyasile teftin edilirdi.
O büyük sarayın geniş salonlarını aydınlatan bu loş ziya ve Padişah'ın sözleri gönlüme hüzün vermişti. Büyük merdivenden, Hakkı Paşa önde ben arkada inerken, gözüm yaşlı olarak: Paşam, ne olursa olsun bu memleket kurtulacaktır. Şu sırada makâm-ı saltanatta haris bir adam olsaydı da bugünkü şeraitten saltanatının menafii namına istismara koyulsaydı ne büyük facialara şahit olabilirdik? dedim. Hakkı Paşa: Hakikaten bu kadar saf ve temiz yürekli bir insanın şu zamanda hükümdar olması kıymetli bir teminattır. Şimdi paçaları sıvamak bizlere düşüyor dedi. Ertesi gün sabah erkenden Rahmi ve Doktor Nâzım Beylerle Mahmud Şevket Paşa'nın Üsküdar'daki evine gittik. Bizi misafir odasına aldılar. Biraz sonra paşa, gayet sinirli bir halde, yanımıza geldi: Sabahtan, böyle topluca neye gelmişsiniz bakalım? dedi. Ben gayet sakin: Paşam, bir sabah kahvenizi içmeğe geldik dedim. Müşarünileyh sinirli bir lisanla: Halil Bey, beni arkamdan bıçaklamak isteyenlerle artık teşrik-i mesai edemem diyerek adeta yüzümüze haykırdı. Ben, gene sakin: Paşam, memlekete büyük hizmetler yaptınız. Fakat unutmayınız ki onları bu vefakâr arkadaşlarınızla birlikte yaptmız. Yanlış telkine kapılmışsınız, ağır mes'uliyet taşıyorsunuz. Sükûnetinizi muhafaza buyurun, sükûnetle vaziyeti tetkik edelim dedim. Diğer arkadaşlar da aynı suretle beni teyid ettiler. Yavaş yavaş, müşarünileyh sakinleşti. Đpi koparmamak için o halde kendisini bırakıp ayrıldık.
Miralay Sadık Bey'in Tahrikleri
Birkaç gün sonra, Selanik'te Cemiyet Merkez-i Umumîsi Miralay Sadık Bey'in bir mektubunu yakaladım. Bu mektupta. Sadık Bey, Manastır'daki zabitanı kendilerine iltihaka davetle isyana tahrik ediyordu. Vaziyet aydınlandı. Paşa da ne tehlikeli bir yola düştüğünü anlamakla beraber, Sadık Bey hakkında cezrî bir tedbir alamadı, yalnız tekaüde şevketti. Bu vak'anın sebebi:
Hal'ini müteakib Sultan Hamid Selânik'e ansızın nakledilince bütün paraları ve mücevheratı Yıldız'da kalmıştı. Hükümet, Sarayı muhafaza altına almış, her tarafı kilitlemişti. Biri paraları ve mücevheratı tesbit, diğeri de Padişah'ın evrakını tasfiye etmek üzere iki komisyon teşkil edilmişti. Meclis-i Meb'usan'dan da bu komisyonlara iki azâ kur'a ile seçilmişti. Kur'anın birisi bana, diğeri de Gaziantep meb'usu Ali Cenani Bey'e isabet etmişti. Hükümet tarafından da, o zaman Şehremini olan Hazım Bey'le Müzeler Müdürü Halil Ethem Bey seçilmişti. Saraya gittik. Büyük kasanın bulunduğu odaya vardık. Fakat kasa boştu. Odanın içinde deri bavullar, bir de siyah büyük çanta bulduk. Bavulları açmağa başlayınca paralar ve mücevherat meydana çıktı. Bavulların içinde ayrı ayrı paketler halinde Osmanlı Bankası'nın banknotları yerleştirilmişti. Diğer bavullarda da zümrüt kolyeler ve çeşitli mücevherattan yapılmış ziynet eşyası vardı. Siyah el çantası da altınla doluydu. Sultan Hamid'in hal'ini müteakib Çırağan Sarayı'na naklini tasavvur ettiği için bunları böylece hazırlamış olduğu anlaşıldı. Hatırımda kaldığına göre, banknot ve altınlar dört milyon lira kadar tutuyordu. O paralar Meclisler kararı ile orduya, mücevherat ve zümrüt kolyelerden mürekkep ziynet eşyası da donanmaya tahsis edildi ve hatırımda kaldığına göre bunlar, Paris'te satılmış, bedelleri 370.000 lira kadar tutmuştu. Mahmud Şevket Paşa, bu paralarla, büyük bir gayret ve faaliyet sarfederek orduyu teçhize koyulmuştu. O sırada neşredilen Muhaseibe-i Umumiye Kanunu'nun ihdas ettiği vize usulü, tediyeyi güçleştirince paşa sıkıldı, kapışma yığılan alacaklılar onu fazla sinirlendirmişti. Harbiye Nezareti'nin bir bürosunda şef olan Miralay Sadık Bey, paşa merhuma hulul etmiş, kendisine şu suretle telkinatta bulunmuştu: Bu kanundan maksat, şeref ve itibarınızı hırpalayıp sizi bertaraf ettikten sonra orduya el koymaktır. Đşte bu telkin ve tahrik altmda Mahmud Şevket Paşa, arkadaşlarının kendisini, arkadan bıçaklamak üzere hainane bir darbe hazırladıklarına zâhib olmuş, Saray'a gidip sinirli bir surette Padişâh'a istifasını takdim etmişti. Ordunun mübayaatmı teshil için Muhasebe-i Umumîye Ka-nunu'nda münasip tâdil yapılmış, Paşa da yerinde kalmış, o gün için büyük bir tehlike bertaraf edilmişti.
Cavid Bey'in Gurur ve Azameti
Yeni çıkardığı kanunda bu suretle tadilât icrasına mecbur olan Maliye Nâzırı Cavid Bey, bu muameleyi mütehakkim gururuna şiddetli bir darbe olarak karşılamıştır. Taninde neşredilmekte olan günlük notlarında Mahmud Şevket Paşa için yazdığı hürmetsiz ve çirkin sözler o günün infialâtının akisleridir. Cavid Bey, mesleğindeki yüksek ihtisası, zekâsı ve namuskârlığı yüzünden takdir edilir, fakat çekilmez gurur ve azametinden dolayı da sevilmezdi. Cavid'in duysuzluğundan bunalan Talât merhumun kasap hikâyesini telmihan Kes herif kolumu diye haykırdığına çok defa şahit olmuştum. Kendisi de bunu bilirdi. Taninde neşredilen günlük notlarmda bilaistisna bilcümle arkadaşları hakkında kullandığı hafif görme ve alaycı lisan bu ruhi haletin tepkisidir.
Sadık Bey'in Gözünü Hırs Bürümüştü
Bu vesile ile şurasmı da tespit etmeliyim. Sultan Reşad, Osmanlı hanedanının en temiz ve saf, son derece de nazik bir oğlu idi. Yalnız 33 sene süren mevkufiyet hayatı, makamının istediği enerjiyi gevşetmişti. Fıtrî zeka sahibi, müşkül anlarda vazifesini yapmasını bilirdi. Söylendiği gibi ne cahil, ne de aptal ve sarhoştu. Müsâallı (sakallı), müstakim, okumuş bir insandı. Mevlevi, Mesnevi'ye düşkün, Đran Sefiri Mahmud Han'la Fars lisanı ile konuştuğu söylenirdi. Đhtilâl esnasında, Cemiyet'in Manastır Heyet-i Merkeziyesi' nde mühim rol oynayan Miralay Sâdık Bey, yukarıda söylediğim gibi Mahmud Şevket Paşa tarafından böylece tekaüde sevkedilmişti. Ordudan ayrılıp serbestisini alan Sadık Bey Şehzadebaşı' nda bir Melâmi yuvası kurdu. Açıktan tahrikata ve taassubu vasıta olarak kullanmaya başladı: Talât Bey, Mason Locası'nın reisidir. Diğer arkadaşları da masondurlar. Hattâ Şeyhülislâm Musa Kâzım da masondur. Bunlar Đttihad ve Terakki maskesi altında memlekette masonluğu ve siyonizmi neşre çalışıyorlar propagandası, gruptaki hocaları şahlandırdı.
Ankara meb'usu Hoca Hacı Mustafa Efendi, saf bir insandı. Bir gün telâşla yanıma geldi. Reis Bey, yuvaya beni de götürdüler, içeri girince, Sadık Bey'i seccade üstünde namaz kılar vaziyette buldum. Bir de baktım, fincanda kahvenin yarısı duruyor, sigaranın dumanı da tütmekte. Sahtekâr, sahtekâr diye bağırdım dedi. Filhakika Talât Bey ve arkadaşları Selanik'te mason locası azasından idiler. Zira burası o zaman devlet zabıtasının kontrolundan azade bir ecnebi müessese olduğundan gizli toplanmalar için emin bir melce idi. Đhtilâli hazırlayan Đttihadçılar arasında yüksek bir ideal bağı vardı. O da vatan ve hürriyet aşkından ibaretti. Aziz Cahid'in dediği gibi, hepsi vatan ve hürriyet mihrabı önünde secdeye varmış müminlerdi. Onlar, istibdadı yıkarak memlekette hürriyet sistemi kuracak, devlet idaresindeki aksaklıkları düzeltmek için padişahlık zamanında yüksek memuriyet vermiş, fakat namuskârlığını muhafaza etmiş tecrübeli zevatı iş basma getirecekler, Meclis-i Mebusan'ın kontrolü altında çalışmak üzere serbest bırakacaklar, bu arada yeni kabiliyetler yavaş yavaş inkişaf edecektir. Kendileri mansıb, rütbe hırsmdan uzak nigehbân-ı hürriyet (hürriyetin gözcüsü) olarak kalacaklardı. Said, Kâmil, Hüseyin Hilmi, Ferid ve Hakkı Paşalar tecrübeleri hep bu fikirden tevellüd etmiştir. Miralay Sadık Bey, ihtilâl arkadaşlarına karşı da şu silâhı kullanıyordu: Merkez-i Umumî, hükümet işlerine müdahale ediyor. Meclis-i Meb'usan'daki arkadaşlar da mansıb hırsma kapıldılar. Cemiyet'in temiz ideali berhava oluyor. Topçu Ziya, Bolu meb'usu Habib Bey gilbi idealist arkadaşlar da bu propagandaya kendilerini kaptırdılar. Bunlar Manastır Heyet-i Merkeziyesi'nde Sadık Bey'le beraber çalışmışlardı. Đhtilâl hareketinde Manastır ve civarında önemli vak'alar cereyan etmişti. Meclis intihab edilince Selanik'teki Cemiyet erkânı meb'us seçilmişler, Talât Dahiliye Nâzırı, Cavid de Maliye Nâzırı olmuştu. Priştine'ye Mutasarrıf tâyin edilerek ilk defa olarak sivil amiriyet zevkini tadan Sadık Bey, Harbiye Nezareti'nin bir bürosunda nispeten silik bir vaziyette kalmayı hazmedememiş devlet kadrosunda yüksek mevkilere geçen Selanik arkadaşlarını devirip kendisi partinin lideri olmayı tasmim etmişti. Habib Bey ve Topçu Ziya Bey gilbi zâhid ruhlu eski arkadaşlar da partinin içinde Sadık Bey'in misyonerleri rolünü görüyorlardı. Đhtiras o derece hakim olmuştu ki bir ferd olarak
namuslu ve vatanperver olan Sadık Bey, hasımlarını alt edemeyince Rus Çarı'ndan müdahale talep edecek kadar çılgın bir hale gelmişti.
Siyasi Đhtiras Lütfi Fikri Bey'i de Sarmıştı
Gene siyasî ihtiras Avrupa'da tahsil etmiş, yüksek kültürlü, namuslu ve vatanperver olduğunda şüphe caiz olmayan Lûtfi Fikri'ye kendi hüviyetini unutturmuştu. Sadrıâzam Hakkı Paşa'nın sefarette bulunduğu sırada silindir şapka ile çıkartmış olduğu resim koynunda, hocaları yakalayıp gösteriyor, Hakkı Paşa'nın dinsizliğini bu suretle teşhire koyulurdu. Ölümünden bir iki sene evvel Ulus Caddesi'nde pastahanede oturuyordum Lûtfi Fikri yanıma geldi. Söz arasında: Halil Bey, ben burada kendimi Đntrus hissediyorum. Ben bunu Mısır'da dahi duymamıştım dedi. Bu vaziyeti kendiniz ihdas ettiniz demekliğim üzerine Lûtfi Fikri çok müteessir oldu. Halil Bey, sizler bahtiyar insanlarsınız, zira meyvadârsmız. Ben ise meyvasız bir ağaç gibi bu dünyadan göçüp gidiyorum demişti. Kendisini, bu kadar güzel, bir başkası tarif edemezdi. Filhakika o çok iyi meyvalar verebilecek surette hazırlanmış bir insandı. Fakat o, hazırlıklarını ve yüksek meziyetlerini ihtiras potasında eritmiştir. Siyasî ihtiras, insanı tahakkümü altma aldı mı bütün havasını bozar. Kafa başka türlü düşünmeğe, his başka türlü duymaya, gözler başka türlü görmeye başlar. Vatanperver, vatan haini oluverir. Bundan korunabilen politikacılar bahtiyar insanlardır. Hamdolsun ben, onlardan biriyim.
Dahiliye azırlığım
Talât çekilmeğe mecbur kaldı. Onun yerine ben 1327 (1911) senesi başlangıcında Dahiliye Nazırı oldum. Kabul etmemek için çok uğraştım. Bu karışık devirde memleket işlerinde daha tecrübeli bir zatın seçilmesinde ısrar ettim. Fakat arkadaşlar, Talât, muhalefetin tazyiki ile çekilirken partide ona yakın manevi nüfuz sahibi birisinin yerini almasında
siyasi zaruret vardır. Aksi hâl anarşi doğurur. Bu zat da ancak Grup Reisi olabilir kararına vardılar ve onda ısrar gösterdiler. Sadrıâzam Hakkı Paşa da bu karara iştirak etti. Hakikaten vaziyet çok karışıktı. Đstanbul'da ihtiras volkanı yeni rejimin temellerini kavurmaya başlamıştı. Malisya'da Katolik Arnavutlar, Avusturya'nın tahriki ile isyan halindeydiler. Yemen'de ve Havran'da isyan vardı. Makedonya'da çeteler yeniden faaliyete geçmişti. Đstanbul emniyet teşkilâtını teşevvüş halinde buldum. Vilâyet Kanunu mucibince Đstanbul Polis Müdürü, Valiye bağlı olması lâzımdı. Emniyet Umum Müdürü Miralay Galilb Bey fiilen bu hususta Valinin salâhiyetlerini kullanıyordu. Miralay Sadık Bey'in tahrikatından bunalan Talât merhum ona bir yenisini ilâve etmemek endişesile olacaktır ki, Galib Bey'in bu hırsını tatmin etmeyi tercih etmişti. Bu vaziyeti düzenlemeyi ön safa aldım. Đstanbul Polis Müdiriyet-i Umumîsi lâyihasını hazırlattım. Meclislerden geçirip kanunu çıkardım. Bu kanun mucibince Đstanbul'a bir Polis Müdür-i Umumîsi tâyin ediliyor ve Dahiliye Nazırına bağlanıyordu. Bu kanun lâyihasının Ayan'da müzakeresi esnasında azadan bir zat Kanun-u Esasi'de, Đstanbul'un diğer vilâyetlerden fazla bir imtiyazı yoktur itirazında bulunmuştu. Ben de Bu bir imtiyaz olmayıp Đstanbul'un hususî şeraitinden doğmuş bir zarurettir. Zira, Đstanbul'un nüfusu hiçbir vilâyet merkezinin nüfusile kıyas edilemiyecek derecede çoktur. Padişah buradadır. Mebusan, Ayan ve bütün süfera da burada ikamet ediyor derken riyaset makamında bulunan Said Paşa: Nazır Beyefendi imtiyaz mükellefiyettedir, demek istiyorlar diyerek kendisine yakışır bir olgunlukla bana yardımda bulunmuştu. Filhakika eski rical içinde Meşrutiyet kavaidine vâkıf olarak yeni teşkilâtta tereddütsüz yer alan yegâne zat Said Paşa idi. Malisya isyanı, Başkim Cemiyeti azasının tahrikile Cenubî Arnavutluk'a sirayet istidadı gösteriyordu. Preveze'ye bir alay asker çıkardık. Ondan sonra o zaman Denizli meb'usu olan Arnavut Gani Bey (hakikî bir vatanperever ve çok dürüst bir insandı) vasıtası ile Başkim Cemiyeti rüesası ile müzakereye girdik. Onlar Arnavut hurüfile matbaa açmak, neşriyat yapmak, ilkmekteplerde Arnavut dili kabul ettirmek istiyorlardı. Bazı tadilâtla bu arzularını hükümet namına kabul ettim. Yalnız bundan cesaret alarak en ufak bir hareket olursa şiddetle tenkil edileceğini kendilerine bildirdim. Başkim rüesasmdan Abdi Bey'le
Aydın'da Mutasarrıf olan Arnavut Feyzi Bey'i, Hükûmet'in maksatlarmı halka izah etmek üzere teskin vazifesile Cenubî Arnavutluk'a gönderdim. Bu tedbir muvaffak oldu.
Sultan Reşad'ın Rumeli Seyahati
Şimali Arnavutluk'taki Müslümanları okşamak için Sultan Reşad'ın Meşhed'i ziyaretine hükümetçe karar verildi. Bu seyahat çok büyük hüsnütesir yaptı. Malisya isyanı olduğu yerde söndü. Bu, Padişah'ın memleket dahilinde ilk seyahatiydi. Đstanbul'dan çıkış ve dönüş, Selânik'e çıkış ve dönüş, Selanik, Manastır, Üsküp'te ikamet esnasmda halkın gösterdiği coşkun tezahürat harikulade idi. Hele Meşhed'de yüz bine yakın Arnavut'un Padişah'ın arkasında namaz kılması muazzam bir gösteriş olmuştur. Seyahatin yaptığı iyi tesir yalnız onları değil, bütün memleketi kaplamıştı.
Yemen Đsyanı asıl Bastırıldı?
Yemen isyanının tenkili için Đzzet Paşa'nm kumandasında bir ordu gönderildi. Ordu Đmam Yahya'yı mağlûp ederek San'aya girdi. Yemen'i artık Türk mezarı olmaktan çıkarmak zamanı gelmişti. Devletin yüksek hâkimiyeti mahfuz kalmak üzere Yemen'in şerait-i hususiyesine göre orada hususî bir idare kurulmasını Sadrıâzam'a teklif ettim. Hükümetçe teklifim kabul edildi. Yemen'de valilik ve kumandanlık etmiş zevattan müteşekkil bir komisyon kurdum. Riyasetini sabık Sadrıâzam Hüseyin Hilmi Paşa'ya teklif etmiştim. Merhum: Komisyonda vücudum diğer azanın reyleri üzerinde müessir olabilir. Lâyihayı hazırlasınlar, ben mütaleadan sonra fikrimi bildireyim dedi, öyle yaptık. Komisyona da devletin yüksek hâkimiyeti mahfuz kalmak şartı ile en geniş surette tedbir almakta serbest olduklarını bildirdim. Đzzet Paşa'ya da malûmat verdim. Paşa merhum, Đmam Yahya ile görüşülerek meselenin bir itilâfa bağlanmasını tercih etti. Hükümetçe teklif kabul edildi. Đmam Yahya ile bir uzlaşmaya varıldı. Bunun üzerine Đmam Yahya hakikaten sonuna kadar devlete sadık kaldı. Trablusgarp Harbi'nde muvasala münkati olduğu halde isyan etmediği gibi, Umumî Harp esnasmda da sadakatini muhafaza etti.
Hacı Âdil Bey'in Teklifi
Bu arada henüz Selanik'te bulunan Merkez-i Umumî azasından Hacı Âdil Bey Nezarete geldi, çekilmekliğimi teklif etti. Kendisine: Nezarete istiyerek gelmedim. Adeta zorlanarak geldim. Bu gibi hususî telkinlerle çekilmem. Zira bu tarzda inip çıkış demokrasi terbiyesinin yerleşmesine mâni olur. Bir istizah yaptırırsınız. Meclis'te umumî müzakere açılır, hesap verdikten sonra çekilirim dedim.
Muhalefet Erkânı Đle Görüşmelerimiz
Memleketin muhtelif yerlerinde böylece tenkil ve teskin işleri başarılırken politika kavgalarına da sükûnet vermek için partice karar verildi. Talât'la birlikte muhalefet erkânile görüşmeye memur edildik. Evvelâ Prens Safoahaddin Bey'i Kuruçeşme'deki yalısında ziyaret ederek kabinede bir mevki almasını teklif ettik. O sırada tevsii mezuniyet ve tefriki vezaif esası dairesinde îdare-i Umumîye-i Vilât Kanunu'nu neşretmiştik. Mahallî hizmetleri umumî hizmetlerden ayırmıştık. Bunlara ait vezaif-i vilâyetlere bırakmıştık. îfa için lâzım olan tahsisatı da vermiştik. Vilâyet varidat ve masarifat bütçelerinin tanzimini de vilâyet meclis-i umumîlerine bırakmıştık. Valilerin mezuniyetini uzatmıştık. Bir nevi idarî adem-i merkeziyet. Yeni kanundan bir nüsha vererek tâdil için bir teklifi olursa onu da tetkik edeceğimizi söyledik. Müşarünileyh: Ben nazırlık istemiyorum dedi. Hazır olan Dr. Nihad Reşad Bey: Siz istemiyebilirsiniz, biz arkadaşlarınız kabul ederiz demişti. Oradan çıktık. Murad Beyle görüşmek üzere Anadoluhisarı' na gittik. Merhumun eski bir yalı içerisinde gayet fakirane bir hayat geçirmekte olduğunu gördük. Maksadımızı izah ettik. Müzakere vaadinde bulundu. Murad Bey çok namuslu bir insan, kuvvetli bir tarihçi ve mümtaz bir muharrirdi. Talât, ayrıca Lûtfi Fikri ve daha bazı zevatla görüşmüştü.
Hürriyet ve Đtilâf Fırkası Rum meb'uslarile birleştiği için Boşo ve Kozmidi'ye de birer nezaret verilmesini istediler. Bizim Osmanlılığımız, Osmanlı Bankası'nın Osmanlılığı gibidir diye Meclis kürsüsünden alenen beyanatta bulunanlara, hususile o günkü şerait içerisinde hükümette mevki veremezdik. Bu müzakereler maalesef bu suretle neticesiz kaldı. Mevcut müşkülleri böylece bertaraf etmeğe çalışırken Trablusgarb harbi başladı.
Trablusgarb Harbi'ne Dair Vesikalar
I. Đtalya, Tunus'un mahrumiyetini Trablusgarb ve Bingazi'nin işgali suretile karşılamayı tasmim etmişti. Fakat bir taraftan Mısır'a yerleşen Đngiltere'nin, diğer taraftan Tunus'un sahibi olan Fransa'nın muvafakatlerini istihsale mecbur idi. 1887 Şubat'ın'da aktedilen mukavele ile ingiltere'nin muvafakatini aldı. Đşbu uzlaşma ile Đngiltere, Đtalya'ya Trablusgarb ve Bingazi'ye tasallut ruhsatı veriyor, Đtalya da Đngiltere'nin Mısır'da haiz-i rüçhan olacağını kabul ediyordu. Bu mukavele, Berlin ve Viyana'ya tebliğ edilmiş, Almanya ve Avusturya ile de itilaflar aktedilmişti. Afrika meselesinden dolayı Fransa ile münazaa vukuunda mezkûr devletlerin Đtalya'ya müzahereti temin edilmiş, buna mukabil Almanya'nın Fransa'dan, Avusturya'nın da Türkiye'den tavizat almasına Đtalya muvafakatini vermiştir. (Times gazetesi 1920. Gizli Muahedeler namile Almanca neşredilmiş bir kitaptan muktebes.) II. 1902'de Fransa ile akteylediği uzlaşma ile hükûmet-i mezkûrenin de muvafakatini temin eylemiştir. Fransa vakti merhununda Đtalya'nın Trablusgarb ve Bingazi'yi işgalini tasvip ediyor. Mütekabilen Đtalya da Fas'ın Fransa tarafından işgal ve tesahüdünü kabul ediyor. Racconigi'de Đtalya Kralile Rusya Đmpara-toru'nun mülakatı esnasında aktedilen bir itilâfla da Rusya'nın muvafakatini elde etmiştir. 1. Rusya ile Đtalya, Balkan Şibih-ceziresinde (Yarımadasında) statükonun muhafazası için yekdiğerlerine yardım etmeye mecburdurlar. 2. Balkanlarda tahaddüs edecek vekayi esnasında Balkan devletlerinin genişlemesi suretile milli esasatm tatbiki için yekdiğerine yardım etmeğe ve her ecnebi tahakkümüne mâni olmaya mecburdurlar.
3. Salifülarz makaside mugayir olacak her tahrike karşı birlikte muhalefet etmeye mecburdurlar. Muhalefetten maksat siyasî olup başka suret-i hareket ayrı bir uzlaşmaya terkedilmiştir. 4. Rusya ile Đtalya, Şarkî Avrupa'ya müteallik el'an mevcut olan itilâfattan maada üçüncü bir devletle yeniden bir itilâf aktedeceği zaman tarafeyinden her biri diğerini iştirak ettirmeğe mecburdur. 5. Đtalya ve Rusya birisi Rusya'nın Boğazlar'daki menafiini, diğeri de Đtalya 'nın Trablusgarb ve Bingazi'deki menafiini ha-yırhahane bir surette telâkki eylemeği taahhüt eder*. * Bir Siyah Kitap, sayfa 357.
Bu Đtilâflara Müteallik iki Mühim Telgraf 1. Sazonov'dan Paris Sefiri tzvolski'ye (Petersburg, 5/18 Kasım 1912): l Kasım mektubumda Müttefiklerin diğer devletlerle akdeylediği muahedatın teferruatını bilmesi ne kadar arzu edilen bir sey olduğunu takdirle beraiber italya Racconigi'de akdeylediğimiz itilâfın Fransa hükümetine tebliğine taraftar olmadığımın sebeplerini ve illetlerini izah etmiştim. Dermeyan ettiğim sebepler el'an mevcuttur. Bununla beraber yeni vaziyete göre şimdi aynı zamanda 1902 Fransa - Đtalya itilâfı vasıtanızla bize tebliğ edilmek üzere Poincare'ye bildirilmesi hususundaki talebinizi kabul ediyorum. Bunu yaparken âtideki şeraitin kat'iyen dikkat nazarına alınmasını lüzumlu telâkki ediyorum. Tebligatı nazırın şahsına olarak şifahi, her ne suretle olursa olsun yazılı bir izahname bırakmıyarak yapmalısınız. Okumaya başlamazdan mukaddem işaret etmelisiniz ki, biz bu tebliği yalnız Poincare'ye mahsus olarak yapmaya karar verdik. Ondan, yalnız Fransız vükelâsından değil, hattâ en yakın mesai arkadaşı nezdinde bile sükûtun muhafaza edileceğine dair vaade intizar ediyoruz. Bu şerait tahtında Racconigi'de aktedilen itilâfın arzettiğim kopyasını okuyabilirsiniz. Gerek bunu, gerek Đtalya - Fransa muahedenamesine dair işiteceğiniz şeylere ait muhtırayı ilk posta ile irsal eylemenizi rica ederim. Đmza: Sazonov. Paris Sefiri Đzvolski'den Sazonov'a (22 Kasım/5 Aralık 1912)*:
15 Kasım tarihli mektubunuza tevfikan şeraitinizi tamamile kabul etti. Poincare ile başbaşa şifahi ve hiç tahrirî izahname bırakmaksızın Rusya ile Đtalya ve italya ile Fransa arasında aktedilen itilâfnameleri okuduk. Mösyö Poincare italya - Fransa itilâfı Fransa'nın Roma sefiri ile Đtalya Hariciye Nazırı Prinetti arasında Temmuz'da, ilâveten de Kasım 1902'de mektup teatisi suretile evvelce Bahrisefid'de Fransız ve italyan menfaat mıntıkalarını tahdiden yapılan hususî itilâfnameyi ikmalen Fas'a ve Trablusgarb'a ait olarak ak-tedilmiştir dedi. Bu mektuplar bana aynen okunmuştur. 1902 Temmuz'unda Fransa'nın Roma sefiri Mösyö Barrere, Prinetti'ye yazdığı bir mektupta müşarünileyhin kendiliğinden Fransa herhangi üçüncü bir devlet tarafından doğrudan doğruya veya bilvasıta tecavüze maruz olur veyahut doğrudan doğruya vukubulan tahrik üzerine harbe girerse Đtalya'nın bitaraflığından emin olabilir, diye vukuıbulan beyanatmı nazar-ı dikkate aldığını bildirir. Mösyö Prinetti'nin cevabı, Mösyö Barrere'in mektubundaki ibareleri tamamile ve aynen tekrar etmekle beraber bu taahhüdatın italya'nın evvelce aktettiği ve el'an mevcut muahedelerile taarruz etmediğini ve italya tarafından Fransa'ya ilgası bildirilinceye kadar muteber olacaklarını müteallik bir de beyanname ihtiva eder. Đmza: Izvolski. * Bir Siyah Kitap, sayfa 359
Fas Meselesinin Trablusgarb Harbi'ne Tesiri
Rus - Japon Muharebesi esnasında başlayıp da 1910 senesi Kasım'ına kadar devam eden Fas meselesi ve ondan mütevellit Fransız - Alman ihtilâfı 1911 senesinde had bir devreye girmişti. Đngiltere'nin alenî yardımına istinat eden Fransa'nın şiddetli muhalefeti üzerine Fas'tan bir parça alamıyacağını anlayan Almanya, Hariciye Nazırı Kiderlen - Waeohter, Fransa'nın Berlin sefiri Camfbon'a 22 Haziran 1911'de Paris'e gidiniz bize biraz bir şey getiriniz demiş ve Temmuz'da bu talebi teyid için tebaasının hukukunu müdafaa vesilesile Panther vapurunu Agadir'e göndermişti. Fas meselesinin kat'î halle yaklaşmakta, yâni Fas'm Fransa tarafından ilhakının kararlaşmak üzere olduğunu gören ve meselenin bütün safahatını kemal-i dikkatle takip eden italya Hükümeti yukarıda zikredilen itilâfat
mucibince Trablusgarb ve Bingazi'nin işgaline o dakikadan itibaren karar vermişti. Filhakika Almanya, Fransa Kongosu'ndan bir miktar arazi alarak Fransa'yı Fas'ta serbest bırakmıştı. Trablusgarb Harbi esnasında Đtalyan Başvekili olan Giolitti, intişar eden hatıratının 207' nci sahifesinde vaziyeti şöyle izah ediyor: Türkiye'ye ilân-ı harbettiğimiz zaman birçok faraziyat yürütüldü. Meselenin içyüzünü bilmeyenler bu kararın birdenbire alınmış olduğunu zannederler. Birtakım gizli sebepler sevkile bir anda tereddütlerin zail olduğundan bahseylediler. Bunların hiçbirisi doğru değildir. Beni faaliyete geçmek zaruretine ikna eden sebepler umumî siyaset cereyanından mülhemdi. Bir gün Fas meselesi, Fransa nüfuzunun oraya yerleşmesi, Mısır meselesi dahi çokıtanberi orada teessüs etmiş bulunan Đngiliz nüfuzunun tasdiki suretile halledilmiş olduktan sonra Libya'nın, yani Trablusgarb ve Birugazi kıt'asının Osmanlı hâkimiyeti altındaki vaziyet-i hâzırasmm idamesi mümkün değildi. Biz, Fransız ve ingilizlerle Fas ve Mısır meselesini müzakere ederken kendimiz için de birtakım hukuk temin etmiş ve bu hukuku diğer büyük devletlere dahi tasdik ettirmiştik. Bizim için ya bu hukuku bilfiil istihsal -ki benim nazarımda vakit gelmişti- yahut andan feragat şıklarından birisini ihtiyar eylemek zamanı gelecekti. Herhalde vaziyet-i hâzıra devam edemezdi. Zira biz, Libya'ya gitmemiş olsaydık oralarda siyaseten alâkadar veyahut birtakım iktisadi menfaatler tesis edebilmiş diğer bir devlet muhakkak orasını işgal edecekti. Diğer taraftan Tunus'un Fransızlar tarafından işgali Đtalya'yı o derecede mütessir etmişti ki, aynı vakanın Libya'da dahi tekerrürüne tabiî müsamaha edilemezdi. Bundan maada böyle bir hareket bizi bir Avrupa devletile karşı karşıya getirmek vaziyeti ihdas edecekti ki, bu hal Türkiye ile harp etmekten daha vahim olurdu. Bir Başka Vesika Izvolski'den Neratov'a Telgraf (14/27 Eylül 1911)*: Bundan evvelki mektubum yazıldığı sırada Tittoni'den öğrendim ki Đtalya'nın Đstanbul maslahatgüzarı Türk Hükûmeti'ne italya'nın Trablusgarb'ı işgale karar verdiğini nota ile bildirecek ve 24 saat zarfında Türkiye'nin muvafakat cevabmı istiyecektir. Sözüne göre Đtalya'nın bu teşebbüsü Kiderlen'in politikasının içtinabı kabil olmayan kafi neticesidir. Almanya L'Acte d'Algecirasdan sarfınazar ederek bir miktar karşılık mukabilinde Fransa'nın Fas üzerinde himayesini ilân etmesini kabul edince Đtalya'nın Tripoli'de kendisine ayırdığı haklarını tahakkuk ettirmekten başka çare kalmamıştır. Rusya, bu
müzakerelerden istifade ederek Đtalya'dan Çanakkale ve Karadeniz Boğazlarına dair yapılan itilâfın teyidini istediği gibi Fransa'dan da Rusya'nın Boğazlarda serbest-i hareketinin kabulü ve zamanında buna dair vereceği kararların müzahereti için 1908 senesinde verdiği beyanatın teyidini talep eylemiştir. Fransa Hariciye Nâzırı M. de Selves, Rusya'nın Paris Sefiri Đzvolski'ye 4 Ekim 1911' de yazdığı bir mektupla bu arzuyu yerine getirmiştir. * Bir Siyah Kitap, sayfa 138.
Đtalya Harp Vesileleri Yaratıyor
Đtalya Hükümeti gerek memleket dahilinde ve gerek Trab-lusgarb'da harp vesileleri ihzarına koyuldu. Adana'da Đtalyan tebaasından bir Yahudi kızının bir Đslâm'ın evine kaçması ve ihtida etmiş olmasını Đstanbul'da sefir bir mühim mesele şekline soktuğu gibi, Roma gazeteleri de Đtalyan hukuk ve menafiinin Türkiye dahilinde tehlikede bulunduğundan bahisle yaygarayı kopardılar. Bu mesele kızın yaşı küçük olmasından istifade edilerek babasına iade edilmek sureti ile bertaraf edildi. Trablusgarb'da vali ile konsolos beyninde tahaddüs eden âdi bir mesele, bir haysiyet meselesi mahiyetine sokulmak istendi. Her iki hükümetin haysiyeti gözetilerek telif-i beyn edildi. Đtalya dahile doğru âsâr-ı âtika taharrisi vesilesile bir istikşaf heyeti göndermek arzusunda bulundu. Ona da mahallin muhalefetine rağmen müsaade edilmişti. Đtalyan sefiri, vali italyanlara her vesile ile izhar-ı husumet etmekte olduğundan bahsederek Hariciye Nezareti nezdinde şikâyette devam ediyor, ben de Dahiliye Nazırı sıfatı ile valiye itidal tavsiyesinde bulunuyordum. Sefirin iz'acatmdan, benim de valiyi azletmemek hususundaki ısrarımdan bizar olan Hariciye Nazırı Rıfat Paşa, bir gün Vükelâ Meclisi'nde: Halil Bey, rica ederim, şu valiyi tebdil et. Bir vali yüzünden bir harp çıkacak demesi ve diğer vükelânın müşarünileyhi teyid eylemesi üzerine Đbrahim Paşa'yı tebdil etmiş, vaktiyle Trablusgarb'ta mektupçuluk yapan Bekir Sami Bey'i vali seçmiştim. Binaenaleyh Đtalya Hükümeti harp vesilesi için her neye teşebbüs etmişse muvaffak olamamıştır.
Almanya, Fransa Kongosu'ndan aldığı bir miktar araziye mukabil Fransa'yı serbest bıraktığından, italya Eylül iptidasında devletlere Bahrisefid muvazenesini tesise mecbur olduğunu bildirdi. Harbin hakikî sebebi bu tebliğde mündericdir. 24 Eylülde Trablusgarb'a asker gönderilmemesine dair bir nota verdiği gibi 26'da Hariciye Nâzın San Giuliano harp ihtimaline dair beyanatmda Avusturya'yı tahrik etmiş olmamak için siyasetinin esası Balkanların muvazenesinin korunması ve Türk Avrupa'sının takviyesi olduğunu da ilâve etti, ve 14/28 Eylül 1911'de Babıâli'ye 24 saat mühletli bir ültimatom verdi. Bunda Trablusgarib ve Bingazi'nin medenî faydalardan istifadeye hakkı olduğundan ve Đtalya'nın bunu teminden sarf-ı nazar edemiye-ceğinden bahisle işgale karar verdiğini, memurin-i hükümetin buna mâni olmaması ve tedabirin suhuletle icrasının da mahallî hükümetine tavsiye olunması talep olunuyordu. Münasebat-ı dostanenin devam etmekte olduğu bir sırada dost bir devletin arazisine gasb kasdile vâki olan bu tecavüzü, şekavet-i siyasîye-den başka suretle tavsife imkân yoktur.
Sadrıâzam Hakkı Paşa'nın Đstifası Ve Aleyhindeki Asılsız Đddialar
Hakkı Paşa, ültimatomu alınca Saray'da içtimai münasib görmüş ve bizleri oraya davet etmişti. Đtalya'dan bir ültimatom aldığını bildirdikten sonra okudu. Đstifaya da karar verdiğini ilâve etti. Mahmud Şevket Paşa ile birlikte istifadan vazgeçirmek için ısrar eylemiş isek de ikna edemedik. Biz, Meclis-i Meb'usan'ın derhal içtimaa davet edilmesi ve izahat-ı lâzime verdikten sonra terk-i mevki edilmesi fikrinde idik. Merhum-u müşarünileyh de Felâket günlerinde halk karnının şişliğini boşaltmak için hedef arar. Ne derece şetm (küfür) ve lanetlere maruz kalacağımı bildiğim halde memleketi vahim bir buhrandan korumak için hiçbir kusurum olmamakla beraber ben kendimi fedaya karar verdim. Said Paşa'nın şahsı da millet için mucib-i emn-ü selâmet olur suretinde cevap verdi ve kararında ısrar etti. Filhakika, Hakkı Paşa neler işitmemişti? Birkaç sene 4500 kuruş mazuliyet maaş ile çok sıkıntılı bir hayat geçirmişti. Nişantaşı'ndaki evini kiraya vermiş, Yakacık'ta eski bir köşkte ihtiyar-ı ikamet etmişti. Ültimatomun kendisine poker başında verildiği söylendiği sırf
bühtandır. Merhum her diplomat gibi poker ve briç sever ve oynardı. Fakat bu meyli iptilâ derecesini bulmamıştır. Hayatı neşeli ve lâtif geçirmesini sever ve bilirdi. Hakkı Paşa'dan bir başkası bu felâketin önüne geçebiliri miydi? Yukarıdaki itilâfat-ı düvel okunduktan ve Trablus meselesinin Fas meselesile sıkı rabıtası görüldükten sonra buna hiçbir kimse evet cevabı veremez. Hakkı Paşa'nın daha evvelce Roma'da sefir bulunması kendisi için fena bir tesadüf olmuştur. Ukalâdan geçinen bazı zevat bile Bir sene evvel Roma'da sefir iken Đtalya'nın bu temayülâtmdan ve devletlerle buna dair sebkeden müzakerattan haberdar olması iktiza ederdi dediler. Rusya'nın Đstanbul'a, Fransa'nın Suriye'ye, Đngilizlerin Irak'a karşı istilâcuyane emelleri kadar Đtalya'nın da Trablusgarb'da gözü olduğu belli idi. Fakat bunların icra zamanını tahmin etmek mümkün müdür? Müzakerat-ı siyasîye bahsine gelince: Yukarıda görüldüğü veçhile devletler bugün meydana atılan itilâfa ti o kadar sıkı tutmuşlardır ki, bunlardan kimsenin haberdar olmasına imkân bırakılmamıştır. Hatta bolşevjkler tarafından Bir Siyah Kitapın neşrine kadar Đtalya'nın 1902'de Fransa herhangi bir devlet tarafından tecavüze maruz olur veyahut açık bir tahrik yüzünden harbe girerse bitaraf kalacağına dair bu devletler bir itilâf imza etmiş olduğundan kendi müttefikleri olan Alman ve Avusturyalılar dahi haberdar olmamışlardır. Hakkı Paşa merhumu 1309/1310 (1893/1894) senelerinde Đstanbul Mekteb-i Hukuku'nda muallim olarak tanıdım. Sultan Hamid idaresinin garip tecellileri vardı. Bazı mümtaz şahsiyetlere karşı müsamahalı davranırdı. Mabeyn kâtünlerinden Hakkı Bey Düyun-u Umumîye'de komiser Murad Bey bu suretle mümtaz idiler. Hakkı Bey Mekteb-i Hukuk'ta hukuk-u idare ve hukuk-u düvel, Murad Bey de Mekteb-i Mülkiye'de tarih muallimi olarak oldukça serbest tedrisatta bulunurlardı. Bunun için her ikisi de gençliğin hürmet ve sevgisini toplamıştılar. Mektep kürsüsünde şahsına karşı beslediğim hürmet, iş basında çalıştığımız sırada da eksilmemiş, artmıştı. Hakkı Paşa'yı münasebat-ı hususiyesinde çok vefakâr bir dostla çok şefik bir aile babası olarak gördüm. Selâset-i beyanı, şiddet-i zekâsı, bütün manası ile namuskârlığı ve geniş malûmatı ile Türk tarihinin medar-ı mefhareti olan ricaldendir. O Sultan Hamid idaresinden meşrutiyete çok temiz çıktı. Meşrutiyet Devri'nde de çok temiz ve saf kaldı.
Said Paşa Sadrıâzam Olurken
Ültimatomun verildiği gece Said Paşa, Saray-ı Hümayun'a davet edildi. Evvela Hakkı Paşa ile görüştü. Huzur-u Hümayun'a kabul edildi. Ertesi gün Hakkı Paşa'nın tavsiyesile sadâret kendisine tevcih olundu. Kendisi mansub, bizler müstafi, günler geçti. Haftayı atlattık. Onuncu güne vardık. Kabine teşkili için bir teşebbüs görülmüyor. O gün heyet-i vükelâda Paşa hazretleri memleket müşkül bir durum içine düşmüştür. Mühim kararlar karşısında kalıyoruz. Müstafi olan bizler ise yeni kararlar vererek ilerisi için mesuliyet almak salâhiyetini haiz bulunmuyoruz. Kabinenizi bir ân evvel kurmak zarureti vardır dedim. Müşarünileyh Kanun-u Esasi'nin 7'nci maddesinde Meclis-i Umumî'nin münakid olmadığı zamanda Heyet-i Vükelâ'nm tebeddülü vukuunda keyfiyeti tebeddülden mütevellid mesuliyet heyet-i lahikaya ait olacaktır buyuruluyor. Şöylece Meclis-i Meb'usan huzuruna çıksak olmaz mı? dedi. Sebeb-i sükûtu anlaşıldı. Paşa'nın meşhur olan vesvesesi bu madde önünde canlanmış. Cevaben: Bu maddenin hikmet-i vaz'ı Meclis-i Umumî müçtemi bulunmadığı bir sırada Padişahı bir garaz-ı mahsus ile Meclis-i Meb'usa'nın itimadını haiz olan hükümeti tebdile karar verirse, yeni Sadrıâzam'm bu madde önünde irkilmesini ve mesuliyet deruhde edecek zevat bulamamasını teminden ibarettir. Vaziyet-i hâzıraya kabili tatibik değildir. Zira Hakkı Paşa'yı, Padişah azlet-memiş, kendisi istifa etmiş, ekseriyet partisi de zât-ı devletlerini Padişah'a tavsiyede bulunmuştur dedim. Ya öyle mi? dediler. Vükelâ dağılırken Mahmud Şevket Paşa, Necmeddin Molla ve Nail Beylerle beni alıkoydu. O gece kabine teşkilini birlikte müzakere ettik. Bizleri kendi kabinesinde alıkoymak istediler. Bu-günkü şeraitte bizim kabinede bulunmaklığımız zat-ı devletiniz için zaaf sebebi olur. Arz-ı itizar ederim dedim. Ertesi gün Necmeddin Molla Bey'e Halil Bey niçin benimle çalışmak istemiyor? demiş. Molla Bey de: Halil Bey'in mülâhazası doğrudur. Bendeniz de arz-ı itizar ederim demiş, o da çekilmiştir. Said Paşa çok zeki, Fransız lisanını öğrenmiş, çok okumuş, uzun bir tecrübe ile de mahmul bir zattı. Vesvesesi galip olmasaydı memlekete çok faydalı olabilirdi.
31 Mart Vakasında Said Paşa'nın Garip Bir Hâli
31 Mart 1325 (13 Nisan 1909) irtica vakasında Hareket Ordusu Ayastefanos'a gelmişti. Meclis-i Millî hâlinde orada içtima etmiştik. Bir gece içtima salonu olan kulüpte 35 kadar
meb'us bulunuyorduk. Karşıdan bir fener çıktı. Arkasından da bastonuna dayanarak seke seke Said Paşa geliyor. Mûtad hilâfında bir geliş. Kapıdan girince sandalyaya oturdu. Bu akşam bir içtima akdedecektik öyle değil mi? dedi Hepimizi bir hayret istilâ etti. Böyle bir emrinizi almadık. Burada 35 kişiyiz dedik. Canım diğer arkadaşlar köyde bulunmuyor mu, mevcut farzediveririz dedi ve sözüne devam etti: Payitahttaki asker Meşrutiyete isyan etmiş, orada da bîr hükümet var. Milletin ordusu da gelmiş Meclis-i Millî de ordugâhta kurulmuş, Đlk vazifeniz hükümeti ıskat etmekti. Bunu niçin yapmadınız? suretinde bir sual karşısında kalırsak cevabımız ne olur? Bana tevcih-i hitap ederek: Zatıâliniz lütfen cevap verir misiniz? dedi. Ben de ayağa kalkarak Hukuk-u Esasi'ye ve Kanun-u Esasî bakımlarından mülâhazalarımı arzederken önde bulunan Kastamonu Meb'usu Yusuf Kemal Bey; Halil Bey konferans sırası değil, dur bakalım şu zâtın maksadını anlıyalım der demez ben oturdum. Yusuf Kemal Bey: Paşa Hazretleri, maksad-ı âlinizi anlıyamadık dedi. Said Paşa sıkılınca sakallarını karıştırmaya başlardı. Gene ellerini sakallarının arasına sokarak: Arzettik ya dedi. Yusuf Kemal Bey, Anlamadık der demez: Arkadaş, şimdi sen otur, ben söyliyeyim dedim. Oturdu. Paşa Hazretleri, evvela vaziyetimizi tesbit edelim. Padişah Meşrutiyet'e karşı vaziyet almış. Payitahttaki askerler de isyan etmiştir. Şimdi milletin ordusu gelmiş. Đstanbul hududuna dayanmıştır. Yarın harp başlıyor, bizim ordu galip gelirse bizleri suale çekmiyecekler, biz sual soracağız? Maazallah, âsiler galebe çalarsa Sultan Hamid bizleri suale çekmiyecek, giyotine gönderecektir. Biz vaziyeti böyle anlıyoruz. Mesuliyeti böylece kabul ettik, buradayız deyince Ayan'dan Hikmet Paşa ayağa kalktı: Yaşa, Menteşe möb'usu diyerek alkışlamağa başladı. Bir alkış tufanıdır koptu. Ayan'dan Sahib Molla Bey celallenmiş, fazla gürültü yapıyordu. Yanına yaklaştım: Efendi hazretleri, sükûnetinizi muhafaza buyurunuz dedim. Molla Bey: Oğlum, ben sana söylemiyorum. Şu müvesvis adama fetvayı şerif çıkaralım. Padişahı hal'edelim. Beyhude Müslüman kanı akıtmayalım demiştim. Teklifimi kabul etmedi. Şimdi de manasız sözleri ile bizi işgal ediyor. Ona bağırıyorum dedi.
Bu gürültü arasında Said Paşa savuşup gitti. Bilâhare anlıyoruz: Sahib Molla'nm bu teklifinden sonra Said Paşa, Ordu Kumandanı Mahmud Şevket Paşa'yı davet etmiş, Padişah meselesi ne olacaktır? demiş. Mahmud Şevket Paşa da yerinde ve olgun bir cevap vermiş: Benim vazifem âsileri tenkildir. Padişah hakkında karar vermek Millet Meclisi'ne aittir. Bunun üzerine Said Paşa'nın nazarında Mithat Paşa muhakemeleri canlanmış. Kafası itham sebepleri ararken vesvesesi yukarıda ileri sürdüğü sualde düğümlenmiş. Onu çözdürmek için yola düşüp gelmiş.
Trablusgarb'da Vaziyet
Hükümet bir taraftan Đtalya'ya muktazi cevabı vermekle beraber meseleyi diğer devletlerin nazar-ı dikkat ve insafına arz eylemiş ise de cümlesini bitaraflıklarını muhafazada sâbitkadem buldu. Roma Hükümeti Đngiltere, Fransa ve Rusya'nın ruhsat-ı tasallutunu evvelden haiz olduğu gibi Fas meselesi dolayısile düvel-i mezkûre ile şedid muhasama halinde bulunan Almanya da lehimizde müdahalede bulunmak vaziyetinde değildi. Anavatanla bağları kesilmiş, vesaiti ise büyük devletlerden birisine karşı hiç mesabesinde olan Trablusgarb'da hiçbir kimse müdafaa imkânına kaani değildi. Kıtaatı top menzili haricine çekip son derecede müdafaada sebat edilmesi için Fırka Kumandanına verilen ilk emri alabilmek için Heyet-i Vükelâ'da bile müşkülât çekmiştik. Fakat inkılâbı yapan azm-ü iman oraya da feyzini yetiştirdi. Berlin'den Ataşemiliter Enver, Paris'ten Fethi Beyler Trablusgarb'a koştukları gibi Mustafa Kemal, Halil, Süleyman Askerî, Abdülkadir, Veli ve Mümtaz Beyler de her tehlikeyi göze alarak onlara iltihak ettiler. Türk'ün kuvvetli idaresini, kumanda kudretini, Arab'ın kavmi ve dinî asabiyet ile mezcederek şeyhkâr bir mukavemet kurdular. Đtalyan askerlerini sahilde istihkâmlarına tıktılar. Hele Enver'in Bingazi'de yalnız cüret ve cesaretile değil, kudretli tanzim ve teşkilile yaptığı şeyler her milletin tarihine şeref bahş olacak derecede yüksektir. Sadrıâzam millet kürsüsünde Enver'den sitayişle bahsederken Bütün millet bu gence minnettardır demiştir. Vatanın bu cüretkâr ve fedakâr evlâtları bir seneden fazla devam eden bu parlak müdafaaları ile dünyanın hayret ve takdirini üzerimize yeniden celbetmış, mağrur düşmanı da sulh talebine mecbur etmişti. Osmanlı Hükümeti murahhası Said Halim Paşa ile Đtalyan murahhasları Fusinato ve Volpi, Lozan'da müzakereye başlamıştılar. Đtalyan murahhasları maksat
Trablusgarb ve Bingazi'nin ilhakını ilân değildir, her iki tarafın şeref ve menafiini telif edecek bir formül bulmaktır demişlerdi.
Rıza ur ve Lütfi Fikri Beylerin Đhtirasları
Bu arada, Meclis-i Meb'usan'ı maalesef ihtiras bürüdü. Vatan tehlikeye düşünce herşey onundur. Hak da, hürriyet de, mal da, can da... Memleket düşman taarruzuna maruz olduğu zamanda her fert nefsanîn ihtirası ve infiallerini hususî menfaat ve içtühadlarını iskât ile bir hedefe bütün cehd-ü gayretini tevcih mecburiyetindedir: Vatanı kurtarmak... Bizde maalesef aksi oldu. Başta Lütfi Fikri ve Rıza Nur Beyler oldukları halde muhalif meb'uslar harp felâketini ihtiraslarının tatmini için istismara koyuldular. Devletin yıkılışında millî menfaatlerini arıyan hıristiyan ve müslüman bilcümle iftirakçı anasır da kendilerine müzahir (yardımcı) oldu. Bilhassa Rum meb'usları bu müzaherette çok gayret gösterdiler. Zira o sırada Girid meselesi had devrine girmiş, Yunanistan ile de harp tehlikesi belirmeye başlamıştı. Rıza Nur Bey Hürriyet ve Đtilâf Nasıl Doğdu, Nasıl Öldü? Unvanı ile ahiren neşrettiği kitabında Rum meb'uslarile Fırkası' nın münasebetini şöyle izah ediyor: Hürriyet ve Đtilâf Fırkası'nın Rum Meşrutiyet Kulübü ile münasebeti vardı. Bu kulüp fırkanın mesaisine iştirak ediyordu. Biz de bu kulübün ismini dahi kaldırarak tamamile fırkaya kalbetmek fikrinde idik. Rumlar iptidaları bu fikrjımize mümaşat etmişken (uymuşken) ve biz de onlarla yaptığımız itilâfname şartları mucibince inanarak fırkanın merkez-i umumi azâlıklarından iki yer boş bırakıp oraya onlardan iki Rum aza koyacak iken bilâhare gelmeyip çekilmişlerdi. Rumlar mesaimizde bize yardım ediyorlardı. Đhtiras, Meclis-i Meb'usan sahnesini o derece istilâ etmişti ki italyanlar payitahtın kapısını topa tutarken muhalifler ekseriyet fırkasile hükümet sandalyalarını taksim ile meşgul idiler. Ekseriyet zaaf gösterdikçe onların hücumu artıyordu. Đnsan olarak çok sevdiğim Lütfi Fikri Bey'e: Sen Avrupa'da okudun, hürriyet hududunu takdir edersin. Düşman hudud-u vatanı topa tutarken millî tesanüdü yıkmağa, dahilî buhranı teşdide (güçlendirmeye) nasıl çalışıyorsun? demiş; maalesef kendisinden şu cevabı almıştım; Azizim sizi devirmek için bu bir fırsattır, fevtedemeyiz.
Meclis'in Feshinden Başka Çare Kalmamıştı
Đttihad ve Terakki'nin içinde de Bolu meb'usu Habib Bey gibi zâhid ruhlu möb'uslar, hocaları toplıyarak bir hizip yaratmakla meşgul idiler. Bu tertibat ve tahrikat meb'usanı hükümete mesned olabilecek halden çıkarıyor ve meclis kürsüsünü ihtiras zehirlerini milletin bünyesine akıtacak bir musluk haline koyuyor ve millî beraberliği yıkıyordu. Meclisi fesihten başka selâmet yolu kalmamıştı, indî ve hissî fikirlerle 35'inci maddeye konulan tahdidat bunu da imkânsız bir hale koymuştu. Hükümet mezkûr maddenin tâdilini teklif suretile fesh-i icraya teşebbüs etti. Muhalifler insidad-ı müzakere (obstruction) manevrasile buna mâni olmak istemişlerse de, hükümet bu tarz-ı hareketle, ihtilâfta ısrar edilmekte olduğunu arzederek Âyan'dan fesih için muvafakatini aldı.
Muhalefet Đhtilâle Tevessül Ediyor
Yapılan intihabda Meclis-i Meb'usan'ın esbaib-ı feshinden müteessir olan efkâr-ı umumîye, hükümet fırkasına müzahir olmuş, îttihad ve Terakki büyük bir ekseriyetle yeniden meclis sahnesinde yer almıştır. Fakat intihabatta duçar-ı hezimet olan erbab-ı muhalefet ihtilâl vesaitine tevessül ettiler. Bir taraftan sabık Arnavut meb'uslardan Volçetrinli Hasan ve Üsküp meb'usu Said Hoca vasıtasile, Đsa Bulatin ve Yakovalı Rıza Bey gibi Arnavut rüesasını elde ederek Arnavutları yeniden isyana sevkettikleri gibi ordu zabitanından bir kısmını da Halâskâran unvanı altında siyasete tahrik ve bunlardan diğer bazılarını Manastır'da dağa çıkarmak suretile siyasi buhranı bir askerî ihtilâle kalbettiler.
Rıza ur Bey'in Ordu Đçindeki Tahrikleri
Rıza Nur Bey kitabında Halâskâran meselesinin suret-i zuhurunu şöylece tarif ediyor: Sadık Bey'de ve fırkada hiç ümidimiz kalmamıştı. Memleketin ahvaline göre çalışmak da lazımdı. Sinop'ta menfi sürgün bulunan Yakovalı Rıza Beyle görüşmüş ve Arnavutluk'ta
hükümeti iskat edebilecek bir kıyam yapılması için kendisile karar vermiş ve besa almıştım. Merhumu kaçırmak teşebbüsünde iken affolunup memleketine gitmiş ve vaadi üzerine kıyam hareketine başlamıştı. Rıza Bey ve diğer Arnavut rüesasmdan bazılarile muhabere ettim. Rıza Beyle muhaberemize vasıtalık eden Emin Bey delâletile Rıza Bey'i Prens Sabahaddin ile temasa koymuş, o da Rıza Bey'e paraca muavenet etmişti. Fakat bu paraları Emin Bey suiistimal etmiş, bunu da Üsküp meb'usu ve isyan rüesasından Said Hoca bize bildirmişti. Bu esnada zabitandan Tayyar, Tahsin, Kasım ve Nafiz Efendiler (cümlesi Arnavut) ve arkadaşları, merhum Niyazi'nin yapmış olduğu hareketi takliden dağa çıkmıştılar, ve bu esnada birkaç zabit Đstanbul'da bir grup teşkil etmek fikrinde olduklarından bunların üç, beş refikleri nâmına, Erkanıharp Binbaşılarından Arnavut Kemal Bey, Prens Sabahaddin Bey'e gelmiş ve fikrini söylemişti. Prens, beni, Mahir Said ve Kemal Mithat Beyleri davet etmiş, bu hususta çalışmayı kabul edip etmiyeceğimizi sormuştu. Cümlemiz kabul ettik. Çalışmaya başladık. Prens, zabitlerin yazdığı programı ıslah ve ikmal etmiş ve hanesinde jelatinle bastırmıştı. Prens bu hususta 5000 lira kadar sarf etmiş, hâsılı tertibat mükemmel yapılmıştı. 1328 (1912) senesi Mayıs ve Haziran'ında Đstanbul'daki Halaskar Zâbitan Maltepe'de, şurada burada içtimaa koyulmuştular.
Mahmud Şevket Paşa'nın Đstifası
Mahmud Şevket Paşa merhumun gevşeklik göstermesi ve Arnavutluk'ta bir fırkamız zabitanının
muhaliflerin
dâm-ı
iğfaline
düşmesi
ekseriyet
fırkası
mehafilinde
müşarünileyhin Harbiye Nezareti'nden çekilmesi lüzumuna dair bir kanaat husule getirmişti. Đstifasmdan bir gün evvel Meclis-i Mebusan'daki riyaset odasına teşrif etmişti. Ekseriyet rüesasından birkaç zât da Paşa' nın vürüdunu müteakip geldiler. Merhum onlara hitaben: Fena yapıyorsunuz, fena yapıyorsunuz. Kimmiş o çapkınlar ki gelip beni makamımdan atacaklarmış, bırakınız, gelsinler ve görsünler demişti. Ertesi gün istifası vuku buldu (9 Temmuz 1912). Bu, ekseriyet fırkası için muhalefet karşısında bir ricat idi. Hususile Mahmud Şevket Paşa'yı ahvale göre orduda nüfuzlu bir halefini temin etmeksizin mevkiinden çekmek büyük bir hata olmuştur. Nitekim Harbiye Nezareti Đbrahim ve Mahmud Muhtar Paşalara
teklif edilmiş, her ikisi de reddetmiş, Talât son bir çare olarak Nâzım Paşa'yı kandırmaya uğraşmış ise de o da kabul etmemiş, Nezaret makamı ihtiyar ve gevşek Bahriye Nâzırı Hurşid Paşa'nın elinde kalmış, bu ahvâl muhaliflerin cüretlerini artırarak Đtilâf hareketi genişlemiştir. Rıza Nur Bey'in kitabından: O sırada Đzmir'de tahşid edilen ve Müşir Abdullah Paşa emrine verilen ordu zabitanı arasında Altıncı Alay'ın Birinci Tabur Kumandanı Hüseyin Avni. Bey delâletile gayrımemnunlar bir grup teşkil eylemiş ve bu heyet bütün orduya bir tamim ile umumî bir kongre yapmıştı. Bu kongrede kabinenin temen tebdili ve Meclis-i Meb'usan'm lağvı taleb edilmiş ve aksi halde Prens Aziz fırkasının Dersaadet'e hareketi mukarrer olduğu hakkında mumaileyh Hüseyin Avni Bey vasıtasile Hanbiye Nâzırı Paşa'ya bir arıza gönderilmişti. Gene o sırada Đstanbul'dan giden birkaç zât Çanakkale Ordusu'nu da ihtilâle şevketmişler, bir tabur, terhis isteriz tehdidile isyan etmişti.
Said Paşa'nın Sadâretten Çekilmesi
Zannediyorum, Temmuz'un on beşinci günü idi, Said Paşa Meclis-i Meb'usan'dan itimad taleb etmiş ve almıştı. Bir gün sonra Maliye Nâzırı merhum Nail Bey'in istifası vuku bulmuş, badehu Said Paşa da istifasmı verip evine çekilmişti. Onu işitir işitmez hemen telefonda Talât'ı buldum. Ne oluyor, bu ne hâldir? dedim. Said Paşa istifa edip, çekilip gitti dedi. Canım iki gün evvel Meclis'ten itimad alan bir Sadrıâzam Meclise, hattâ Reisine de bir kelime söylemeksizin nasıl çekilip gider? Gel evine gidelim, vazgeçirelim dedim. Halilciğim, bu iş bitti. Maahaza şimdi geliyorum dedi, ve geldi. Şunları söyledi: Azizim ben kendi kendime şu suali soruyorum, buhran buhranı takip ediyor. Önüne geçemiyoruz. Acaba biz mi memleketi idare edemiyoruz? Başkaları gelsin, onlar da memleketin evlâdı değil mi? Belki bizden daha iyi idare ederler. Biz de kendilerine müzahir oluruz. Maksad memlekete hizmet değil mi? dedi. Demek panik. Bu şeraitte memleketi meçhule bırakıyorsunuz, buna hakkınız yoktur. Sana düşen, sokakta parçalanıncaya kadar vazifede sebat etmektir dedim. Talât müteessir oldu: Sırası gelince onu da yaparım dedi, sustu. Birkaç dakika sonra, Bu şeraitte dahilde müsademe çok felâketli olur dedi. Gördüm ki Talât'ın bükülmez iradesine
de zaaf târî olmuştu. Filhakika sırası gelince yaptı. Memleketin mukadderatını ellerine bıraktığı ve sırf idaresizlikleri yüzünden Bulgar Ordularını Çatalca'ya getiren adamları, Babıâli'de basarak kovdu. Yeniden mevkie geçti. Fakat ne pahasına!
Gazi Ahmed Muhtar Paşa Sadrıâzam Oluyor
Sadâret Gazi Muhtar Paşa'ya tevcih edilmişti. Saray'a davet edildim. Huzura girdim. Padişah: Gazi Muhtar Paşa'yı Sadrıâzam yaptık, ne dersiniz? dedi. Zât-ı şahaneleri o yolda irade buyurduktan sonra, bendeleri için muvaffakiyetlerine duadan başka söyleyecek bir şey kalmamıştır dedim. Cemaleddin Efendi'yi de Şeyhülislâm yaptık. Mazbut bir zat dedi. Evet efendim. Akl-ı mazbuttur derler deyince, Sultan Reşad şişkin kapakları açılan mavi gözlerini taaccüble üzerime dikti: Mazbut olmayan başka cihetleri mi vardır? dedi. Sükût ettim. Başmabeyinci Lûtfi Bey'i çağırdı. Bak Beyefendi, Cemaleddin Efendi için aklı mazbuttur diyor dedi. Lûtfi Bey de, Efendimiz, mensuplarından birinden kinaye olacaktır cevabını verdi. Bahis düşünmediğim bir cereyan aldığı için sükût ettim. Sultan Reşad: Beyefendiyi götürün, Cemaîeddin Efendi ile görüşsünler emrini verdi. Başmabeyinci yanma götürdü ve takdim etti: Zatıâlinizle görüşmekliğim için irade şerefsüdur etti. Onun için taciz ettim dedim. Cemaîeddin Efendi, Canım beyefendi, Trablusgarb'ı kurtarmak için bir ümidiniz mi vardır ki, memleketi bu derece sıktınız dedi. Efendi hazretleri, biz Trablusgarb'ı müdafaa ile bu devletin mevcudiyetini koruduğumuza kani bulunuyoruz. Bizim kanaatimizce kolay memleket ve hâkimiyet terkedenler, memleketsiz ve hükümdarsız kalmağa mahkûmdurlar. Biz ısrar ederek Đtalyanları sulh talebine icbar ettik. Đnşaallah siz bundan istifade ederek kolayca memleket vermezsiniz suretinde mukabelede bulundum. Ben huzurdan çıkınca Gazi merhum girdi. Bana da intizar etmekliğim için haber göndermişti. Huzurdan çıktıktan sonra Yıldız Sarayı'nın bir odasında buluştuk. Cemaleddin Efendi de hazır idi. Sadrıâzam, Kabine teşkili için zatıâlinizle istişare etmek istedim. Ne buyurursunuz? dedi. Ben de cevaben: Zât-ı şahanenin zat-ı devletiniz gibi bitaraf bir zatı Sadrıâzam tayininden maksadı fırka ihtirasının memleketi felâkete sürüklemekte olduğu bir sırada emn-ü itimadı haiz bitaraf
bir hükümeti mevki-i iktidara getirerek vaziyete sükûn vermek olsa gerektir. Binaenaleyh gerek arzuyu şahane ve gerek memleketin ihtiyacı dikkat nazarına alınınca muvafık ve muhalif fırkaların tebarüz etmiş zevatından kabinenize adam almamalısınız dedim. Kâmil Paşa ile Nâzım Paşa'dan bahis buyuruyorsunuz zannederim. Ben onları idare ederim. Đcap edince de sularını sıkıp limon posası gibi atarım dedi. O dakikada felâketin derinliği gözümün önünde tecelli etti.
Hükümet üfuzu Đdraksiz Ve Haris Ellerde Oyuncak Hâline Gelmişti
Gazi Muhtar pek ihtiyarlamıştı. Ne idaresinde metanet, ne muhakemesinde kuvvet kalmıştı, istanbul'da nufuz-u hükümet Halâskâran Cemiyeti zabitanının idraksiz ve haris ellerinde oyuncak haline geldi. Halâskâran Cemiyeti mühürü ile memhur tehditnameler dağıtılmağa başladı. Bana da gönderilmişti. Gazi Muhtar Paşa telefonda Halil Beyefendi tehdit mektubu almışsınız. Pek şayan-ı teessüftür. Yalnız siz değil, bizler de alıyoruz demişti. Nitekim biraz sonra istifa edip Kâmil Paşa'ya yerini bıraktı. Kendilerine kahraman muamelesi yapılan Arnavut rüesası şımardıkça şımarmışlar, Üsküp üzerine yürüdükleri gibi Meclis-i Meb'usan'ın feshinde de ısrar etmişlerdi. Ayan, gizli toplanmaya davet edilerek alınan bir tefsir kararı ile meclis seddedilmişti. Meclis-i Meb'usan onflbeş gün sonra içtima etmek üzere dağılmış olduğundan Sadnâzam boş celsede kürsüden Meclis'in seddedildiğini ilân etti. Meclis'in kapanmasını müteakıb buhran şiddetini daha ziyade arttırdı. Hükümetin aczi karşısında Arnavutlar Üsküp'ü işjgal ederek Selanik üzerine yürümeye başladığı gibi Koçana ve Virana'da Bulgar komitecileri faaliyete geçmiş idiler. Bütün memurin yerinden oynatılmış, orduda 10/23 Temmuz ihtilâlinde alâkadar zabıtan aleyhinde örfî kararlar ittihazına başlanmış, umur-u idare-i devlet ve ahval-i memleket bir umumî keşmekeşe münkalib olmuştu. Ne orduda inzibat, ne idarede istikrar, ne de siyasette selâmet ve metanet kalmıştı. Mahmud Şevket Paşa merhum 1912 baharında Đtalya'nın Cezayir'i Seb'a'yı işgali ve Çanakkale'yi bombadımanı üzerine Boğazlar'da Tekirdağı Kolordusunu birkaç fırka ile takviye ettiği gibi Đzmir'de Abdullah Paşa'nm kumandasında bir ordu toplamış ve seferberliğin kısmen icrası vesilesile müddetleri hitam bulan Rumeli'deki yüz yirmi bin
kişilik nizamiye efradını terhis etmemişti. Bu ihtiyat tedbirleri Đtalya'dan ziyade Balkanlara karşı alınmıştı. Bu suretle harp vukuunda Balkan milletlerinin seferberlik faaliyetini karşılamış oluyordu. Şayan-ı hayret bir gafletle Kâmil, Nâzım, Hüseyin Hilmi, Fe-rid Paşalarla Cemaleddin Efendi'nin nafiz erkânından bulunduğu Gazi Muhtar kabinesi iktidar mevkiine geçer geçmez bu toplanmış kuvvetleri dağıtıvermişti.
Bulgaristan Başvekili Geşoff'un Hayreti
Bulgaristan Başvekili Geşoff, Balkanlılar Đttifakı nâmındâki eserinde: Haziran nihayetinde Hariciye Nezareti umurunu tekrar ele aldım. Biraz sonra Türkiye'de tahaddüs edip mucib-i hayretim olan ciddî ve kat'î vak'alar müttefikleri evvelemirde seferberliğe, badehu da Balkanlar'da harbe icbar etti. Müteveffa Alman Hariciye Nâzın Kiderlen Waeohter'in Yakında Genç Türk usulü idaresinin sukutuna intizar etmeliyiz deyişi meğer beyhude değilmiş diye yazmaktadır.
Ahmet Đzzet Paşa'nın Harp Planı
1918 Şubat'ı nihayetinde sadr-ı esbak, Ayan'dan Đzzet Paşa'yı yeni nakletmiş olduğu Nişantaşı'ndaki evinde ziyaret ettim. Halil Bey, bugün çok müteessirim. Eşyaları naklederken vakti ile Balkanlılar'a karşı hazırlamış olduğum planın müsveddesi elime geçti. Tehlikeye karşı her tedbiri vaktinde hazırlamış iken cahil cesurlar elinde memleket felâkete sürüklenmiştir dedi. Plânınızın esası ne idi? dedim. Ordumuz 460 taburla Ergene'de tahaşşüd ederek harbi orada kaibul edecek. Dümdar (ardçı) muharebeleri ile Bulgarları yorduktan sonra iki uçtan tecavüze geçecekti. Gayrikâfi ve derme çatma kuvvetlerle huduttan tecavüz emri verilmiş, hezimet felâketi kendi elimizle davet edilmiştir demişti. Bu derme çatma kuvvetlerle dört gün muvaffakiyetle harbeden ordumuz, plân dairesinde Ergene'de tahaşşüdle gene plan
dairesinde harb-i icraya muvaffak olsaydı, Bulgar ordusunun imhası muhakkaktı diye ilâve etmişti.
Meclis'in Dışında Kalan Muhalefetin Elinde Đki Bayrak Vardı: 1. Kâmil Paşa, 2. Ferik âzım Paşa
Feshi müteakip yapılan intihabatta bütün muhterisler ve hizipciler Meclis dışında kaldılar. Müzakereler düzenli salim yolda devam ediyordu. Fakat hariçte tahrikat durmadı. Bütün muhalifler toplanıp Hürriyet ve Đtilâf Fırkası'na girdiler. Muhalefet, daha ziyade taazzuv etti. Ittihad ve Terakki'nin mevcut erkânmı ezip fırka liderliğini kendi eline alamıyan Miralay Sadık Bey ve arkadaşları ve Rum meb'usları Hürriyet ve itilâfa girdiler. Bu suretle başlarında Sabri Hoca, Asım ve Hamdi Efendilerle Konyalı Şeyh Zeynelâbidin olduğu halde Fatih hocaları da Patrikhane papazları ile elele vermiş oldular. Đstanbul matbuatının ekseriyeti de yeni fırkanın organı tavrını aldı, muhalefeti körüklüyor, muhalifleri takviye ediyorlardı. Muharrirler arasında Ahmed Cevdet, Ali Kemal, Abdullah Zühtü, Lûtfi Fikri gibi kuvvetli yazıcılar da vardı. Bir aralık Cahid tek Tanini ile bu akûrane hücumlara cevap vermeye çabalıyordu. Muhalefetin elinde iki kuvvetli bayrak vardı: Biri Kâmil Paşa, ikincisi Ferik Nâzım Kâmil Paşa, Meşrutiyet ilânında Đzmir'de menkûp vaziyette vali bulunuyordu. Đttihad ve Terakki Cemiyeti, sadrıâzam nasbi için Padişaha tavsiyede bulunmuştu. Meclisle Kâmil Paşa arasında ilk ihtilâf, Padişah'm yemini meselesinde zuhur etti. Kâmil Paşa ile diğer nazırlar, yemin günü Meclis'te hazır idiler. Meb'uslar evvelâ Padişah'm yemin etmesinde ısrar ediyorlardı. Paşa da, Padişah'm daha evvel, yani 1293 (1877) de yemin etmiş olduğunu vesile ederek savuşturmak istiyordu. 1898'de Paris'ten avdet ettiğim zaman müşarünileyh Đzmir'de vali idi. Beni serbest bırakmıştı. O muamelenin minneti altında kendisine yaklaştım. Israr buyurmayın mahcup olacaksınız demekliğim üzerine aynen şu cevabı vermişti: Canım, siz ne oluyorsunuz? Bu Meşrutiyeti Padişahımız efendimiz lütfettiler. Bu cevap, bizleri ikaz etmiş, hem de büyük bir sukût-u hayale uğratmıştı.
Biraz geçince Kâmil Paşa'nm Harbiye Nâzın ile Bahriye Nâzırı'nı azlederek kendisinin ve Padişah'ın arzu ettiklerini getirmeye teşebbüs ettiği işitildi. Meclis Riyaseti'ne bir istizah takriri verdik Bu takrirde benim de imzam vardır. Bu hareket gerek ordu zabitanı, gerek bahriye zabitanı arasında galeyan tevlid etti. Donanma, Sirkeci'ye dayandı. Bunun üzerine Sadrıâzam, istizah takririne cevap vermek cesaretini göstermiyerek istifa edip çekilmişti. Fakat mağrur ve müntekim, fırsat gözetir vaziyete girmişti. Nitekim 31 Mart irticaında oğlu Said Paşa'yı Sarayla âsiler arasında mühim rol oynar buluyoruz. Hareket Ordusu Đstanbul'a yaklaşırken Avrupa'ya kaçmıştır. Halâskâran hareketinde de kendisini bayraktar görüyoruz. Paşa'nın çekilmesi üzerine Mizancı Murad Bey, Fatih softalarına Meclis aleyhine tahrik edici makaleler yazmaya başlamıştı. Đstizah günün meclise geldi. Paris'te arkadaşlık ettiğimiz için yanma gittim. Sen ne zannediyorsun, Anadolu'dan pırnar odunu keser gibi bizi toplayıp buraya mı getirdiler? Bizim şahsiyetimiz yok mudur? dedim. Bu zabitler ne arıyor burada? dedi. Elbette gelecekler, hayatları ve şerefleri pahasına istihsal ettikleri Meşrutiyet'i tehlikede görüyorlar. Sen hürriyet uğrunda ağarttığın sakallarını bu hırsla mürteci olarak dökeceksin diyerek yüzüne haykırınca Murad Bey çok müteessir oldu: Halil Bey o halde aramızdaki perdeyi kaldırınız dedi. Emrullah Efendi merhumla görüşerek Ahmed Rıza Beye gittik. Murad Bey'in söylediklerini anlattık. Gene içimize alalım dedik. Rıza Bey, ta Paris'ten beri Murad Bey'i istirkâb eder, (çekemez) hiç de sevmezdi. Böyle şey olamaz dedi, kesip attı. Nâzım Paşa, Meşrutiyet ilânında Erzincan'da menfî idi. Kurtulup geldi. Emirgân'da yalısında otururdu. Sofrası açık, misafiri eksik olmazdı. Eski süvari zabiti olup Nâzım Paşa ile tanışıklığı olan kardeşim Murad bir gün: Ağabey, Nâzım Paşa'ya gidiyorum, arzu edersen, sen de gel dedi. Birlikte ziyaretine gittik. Bu zat sohbet esnasında îttihadçılardan bahsolununca: Hâs bahçenin gülleri derdi. Kâmil Paşa, Harbiye Nâzırı Ali Rıza Paşa'yı azle karar verdiği zaman, Nâzım Paşa'yı onun yerine tayin etmek istemişti. 31 Mart isyanında Hareket Ordusu Đstanbul'a yanaştığı zaman Ethem Paşa, Nâzım Paşa'yı istanbul âsi askerlerine kumandan yapmıştı. Bir gün Meclis'e geldi. Etrafını aldık. Beyler, bu kumandanımıza meram anlatın. Şurada burada dürtüştürme başladı. Bu iş tavla oyununa benzer. Hiçbir kimse kaybetmek istemez demişti.
Mahmud Şevket Paşa, görüşmek üzere Nâzım Paşa'yı karargâhına davet etmiş ve isyan bastırılıncaya kadar onu yanından bırakmamıştı. Bu göz hapsi de Nâzım Paşa'ya çok ağır gelmişti. Bu gibi vakayi (olaylar) mumaileyhin Cemiyet'ten ayrı kalmasında müessir olmuştu. Bununla beraber Nâzım Paşa kazanılabilirdi. Đhmal edilmesi bence hata olmuştur.
BALKA HARBĐ
Balkan devletleri bu vaziyette üzerimize çullanarak bizi tam bir anarşi içinde yakaladılar. Harp içinde millî birliği yıkılan memleketlerin mâruz olabileceği felâketlerin en feci misallerinden birini verdik. Avrupa'daki memleketlerimizin yüzde doksanını ve bütün adalarımızı kaybettik. Harp esnasında Bulgaristan Başvekili olan Geşoffun kitabında Balkan Đttifakı'nın Rus Çan'nm muzahereti, Đngiliz ve Fransızların tasvip ve teşvikile aleyhimizde sarahaten tecavüzî mukavelelerle nasıl bağlandığı ve harbin iptidasında harp nasıl biterse bitsin neticede arazi statükosunun mahfuz kalacağı devletler tarafmdan ilân edildiği halde ordumuz mağlûp olunca bu karardan nasıl sarf-ı nazar edildiği izah olunmaktadır.
Sırbistan ile Bulgaristan Arasında Mevcut Dostluk Ve Đttifak Muahedesine Bağlı Gizli Maddeler
1. Tarafeynin veya onlardan birisinin millî menafiini tehlikeye koyacak surette Türkiye'de dahili karışıklık
zuhurunda veyahut Balkanlar'da statükonun muhafazasını mevki-i
müzakereye vazedecek surette Türkiye dahilî veya haricî müşkülata maruz olduğu halde tarafeynden birisi harp ilanı mecburiyetini düşünüp esbab-ı mucübesini izah ederek müracaat edince diğer taraf müdavale-i efkâra ve itilâf edilmezse esbab-ı mucibe ile cevap itasına mecburdur. Eğer harp için itilâf olunuyorsa bu Rusya împaratoru'na arzedilecektir. Müşarünileyh muhalefet etmezse menfaat birliği ve dayanışma esasından mülhem olarak kararlaşan uzlaşma dairesinde harp ilân edilecektir. Aksi takdirde eğer itilâf aktedilemezse
tarafeyn Rusya'nm fikrine müracaat edecek ve onun fikri sudur ettiği tarzda her iki taraf için mecburî olacaktır. 2. Muzafferiyet halinde arazinin suret-i taksimi izah olunuyor. 3. Muahede ile birlikte bu mukavele-i munzama müsveddeleri Rus Hükûmeti'ne arz edilecek, senet ittihaz etmesi rica ile beraber takip edilen maksat hususunda hayırhahlığını diriğ etmemesi rica ve haşmetli Rusya imparatoru hazretlerinden de bu iki mukavelenin şeraiti dairesinde gerek kendilerine ve gerek hükümetlerine tevdi edilen vezaifi lütfen kabul buyurması niyaz olunacaktır. 4. Tarafeynden birisi müzakere ile itilâf akdi mümkün olmadığını beyan ederek gerek muahede ve munzam maddeler ve gerek askerî mukavelenin tatbik ve tefsirine müteallik ihtilâf zuhurunda kat'î halli Rusya'ya havale edilecektir. 5. Đşbu gizli munzam mukavelenin hiçbir ahkâmı tarafeynin uzlaşması vukubulmaksızm ve Rusya'nın rızası alınmaksızın ne neşir, ne ahar bir devlete tebliğ edilmiyecektir. Şubat 1912'de Sofya'da yapılmıştır*. * Geşoff, Balkanlılar Đttifakı, sayfa 201-202.
Sazonov'dan Paris Sefiri Đzvolski'ye Telgraf (Petersburg, 17/30 Mart 1912): Sırbistan'la Bulgaristan arasında bizim malûmatımız tahtında bir ittifak muahedesi imza edilmiştir. Geşoff ile Sıbistan'm Sofya sefiri Spolajkovitch Đngiltere'nin Sofya sefiri Ironside'ı haberdar ettiler. Siz de münasip göreceğiniz bir zamanda Poincare'yi haberdar ediniz. Yalnız muahedenin ketumiyetinin muhafazası hakkında dikkat nazarını celbediniz. Đlâve ediniz ki vukuundan evvel Rusya'nın reyi alınması mecburiyetini iki devlete tahmil eden gizli munzam madde ile düvel-i mezkûre üzerinde imal-i nüfuz etmek ve aynı zamanda büyük devletlerin nüfuzunun genişlemesine mâni olmak vasıtasını elde etmiş bulunuyoruz. Londra'ya Benckendorff a da telgraf çekilmiştir**.
** Bir Siyah Kitap, cilt I, sayfa 373.
Poincare'nin muahede ve munzam gizli maddelerini tetkik ederken Bir âlet-i harp (Cest un instrument de la guerre) dediği mezkûr kitapta yazılıdır.
Harbin Başlangıcında Devletlerin Taraflara Tebliğ Ettikleri ota (27 Eylül / 8 Ekim 1912)***
*** Geşoff, Balkanlılar Đttifakı, sayfa 87.
Rusya ve Avusturya ve Macaristan hükümetleri, Balkan devletlerine beyan ederler ki: Birincisi - Devletler sulhü ihlâl edecek her hareketi takbih ederler. Đkincisi - Berlin Muahedesinin 23'üncü maddesine istinaden zat-ı hazret i padişahinin hukuk-u hükümranisini ve Osmanlı imparatorluğumun tamamiyetini ihlâl etmemek şartile milletlerin menfaatleri için Avrupa-yı Türki'nm idaresinde ıslahat icrasını ellerine alırlar. Bununla beraber devletler ileride müştereken ıslâhatın tetkiki hakkındaki serbestilerini muhafaza ederler. Üçüncüsü - Bununla beraber, Osmanlı imparatorluğu ile Balkan devletleri arasında harb emrivaki olursa Türkiye'nin Avrupa kıt'asmda arazice statükosunun hiçbir suretle tebeddülünü kabul etmeyeceklerdir. Devletler bu beyanattan münfbais teşebbüsatı müştereken Babıâli nezdinde icra edeceklerdir.
Rusya'nın Verdiği Teminat
20 Ekim'de (2 Kasım) Sazonov Rus süferasma bir tamim telgrafı gönderdi ki Turuncu Kitabın 40'ıncı numarasında badehu neşredilmişti: Avrupayı Türki'nin Müttefikler tarafından fethedilen aksamı hakk-ı işgal olarak onlar arasında dostane taksim edilmelidir. Ancak bu suretle Balkan'da payidar bir sulh teessüs edebilir. Şurasını da kaydetmeliyim ki, Rusya ittifak aktedilirken Balkan devletlerine Türkiye'nin galebesi hâlinde arazi statükosunun mahfuz kalacağını tahriren temin etmiştir*. * Geşoff, Balkanlılar Đttifakı.
Babıâli Baskını Yapılmamış Olsaydı!
Yarabbi neydi o günler. Đtalyanlar Trablus'ta yedikleri darbenin tesirile boş buldukları her yere saldırıyorlardı. Beyrut'a, Sisam'a, Kumkale'ye gelmişler, bombardıman ediyorlardı. Fakat istanbul'da vatanın bağrına tevcih edilen top seslerini işitecek kulak kalmamıştı. Fransız ihtilâlinde Montanyarları, Girondlan, Jakobenleri, birbirine saldırıp samimî ihtilâlcileri yekdiğerine imha ettiren fraction (hizip) ihtirası bizde de bir kısım vatandaşları, yakalamış, muhakemelerine, duygularına tahakküm etmiş, sürüklüyordu. Meşrutiyetin yegane teşkilâtlı kuvveti olan Đttihad ve Terakki'yi yıkmağa çalışıyorlardı. Niçin, kimin için, kimin vasıtası ile bilmiyerek, fakat sureta Osmanlı, hakikatte Venizelos'un meb'usları olan Kozmidi ve Boşo, sureta Osmanlı hakikatte Geşoffun meb'usları Dalçef ve Pançederefler vasıtasile Venizelos ve Geşoff için. Vichy'den Trablus Harbi'nin ilanı üzerine Sofya'ya koşan Geşoff ümidini bir şey rapt etmiş: Bir darbe ile Genç Türk idaresinin yıkılmasına! Yolda uğradığı Paris, Viyana ve Berlin'de Hariciye Nazırlarına hep şunu soruyor: Müttefiklerin galebesi ile Genç Türk idaresi yıkılırsa ne olacak? Đhtiras, Sâdık Bey'i, Sultan Hamid idaresini devirmek için Cemiyet'in Manastır heyet-i merkeziyesine girerek vatan yolunda fedakârlığını ispat eden bu Türk'ü, sahte Mehdi kıyafetine sokmuş, taassubu körükleyerek, dini siyasetine âlet ederek ihtirasını tatmine sevkediyordu. Đhtiras, Lûtfi Fikri Bey'e, bütün hal-ü şanile garblı olan bu namuslu ve münevver gence, hüviyetini unutturmuş, yukarıda izah ettiğim gibi Hakkı Paşa merhumun Avrupa'da çıkarılmış silindir şapkalı bir resmini gizli gizli hocalara göstererek, o da kara kuvvetten istianeye koyuluyordu. Đhtiras Tralblusgarb meb'usları Sadık ve Naci Beylerin necip ıstıraplarını tehyiç ederek hiyanet vardır diye bağırtıyor, böylece harp felâketini istismar ediyordu. Đhtiras, Rıza Nur ve Prens Sabahaddin Beyleri de azgın ve haris bir Đhtilâlci haline koyuyordu. Đhtiras, düşman karşısında toplanmış müdafaa kuvvetlerini ihtilâle, millî birliği yıkmaya tahrik ediyordu. Yarabbi ne idi o günler... Meclis feshedilince, Kozmidi ve Boşo, Fatih'e Hürriyet ve Đtilâf Kulüplerine nakli mekân ediyorlar. Ateşin hitabelerile dinleyicilere öyle heyecan veriyorlardı ki, bizim gafil koca
sarıklı Fatih hocaları Kozmidi'nin ellerini şapır şapır öpüyorlar. Đşte böyle bir ihtiras ve gaflet deryasında yüzerken hariçte ve dahilde kurulan pusularla baskına uğruyoruz. Enver'in kahraman ruhundan parlayan bir kurtuluş şulesi, arkadaşlarının tereddüdünü izale edip de Sultan Hamid idaresinin paşalarından mürekkep olan Büyük Kabine, Babıâli Baskını ile dağıtılıp gençlik yeniden iktidar mevkiine çıkmamış olsaydı, Bulgarlar Tekirdağı'nda kalacaklar ve Ruslar 1914 Şubat'mda hazırladıkları baskm darbesi ile Đstanbul ve Boğazları Umumî Harb'in başmda işgal edeceklerdi.
Birlik ve Beraberlikle Her Şey Derlenir Toplanır
Yukarıda isimleri geçen zevat ve arkadaşları, Đttihad ve Terakki bertaraf edilince hükümeti ele alsalardı, hiç şüphe etmem ki felâket o derece büyük olmıyacaktı. Fakat onlar müspet bir maksad için yani idareyi düzeltip vatana fayda vermek maksadı ile değil, menfi bir gaye uğruna, sırf yıkmak için birleşmiştiler. Umumî Harp'te Sırplar düşman orduları önünde harp ede ede, kralları ile, kabine ve orduları ile Yunanistan'a çekildiler, çok ıstırap çektiler, fakat sabrederek inhilâl etmediler. Neticede üç buçuk milyonluk Sırp Devleti'nden onaltı milyonluk Yugoslav Devleti'ni çıkardılar. Rumanyalılar, müttefiklerinden ayrı kaldılar. Payitahtları düşman istilâsına maruz kaldı. Fakat vatanlarının diğer bir köşesine orduları ile çekildiler, mütesanid kaldılar, neticede dört buçuk milyonluk eski devletleri yerine onaltı milyonluk yeni bir devlet yaptılar. Ruslar, düşman karşısında ihtilâl yaptılar, inhilâl ettiler, düşmanları tarafından parçalandılar, dostları tarafından terkedildiler. Sevgili vatandaşım, bu misaller, nazarında daima canlı dursun. Bil ki harp yeni harpler davet eder. Vatanın bir düşman taarruzuna uğrayınca, hasmın yalnız karşındaki değildir. Onun yanında hırsları canlanmış, fırsat bekliyen daha birçokları olduğunu unutma. Milletlerarası münasebetlerde, hakkın, insafın yeri yeri yoktur. Orada kör ve muhteris bir menfaat hâkimdir. Dün böyle idi, bugün de öyle, yarın da öyle kalacaktır. Hükümette isen düşün, dayandığın emn-ü itimad kararların güle güle bütün vatandaşlarca kabul edilecek derecede değilse hemen yerini senden ziyade kabul-ü
âmmeye mazhar olanlara bırak. Mecliste isen bütün milleti muhabbet ve emniyetle vatanı kurtarmağa sevkedebilecek zevattan bir kabine teşkilini evvel emirde temin et. Kendi âleminde işinin başında isen, vatan tehlikeye düşünce, hakkın da, hürriyetin de, malın da, canın da onun için olduğunu bir an unutma. Bütün cehid ve gayretini vatanı kurtarmaya yönelt. înfialâtının, nefsanî ihtiraslarını teskin ederek, devletin köşe taşlarını oynatmaktan hazer et. Istırabın uzun ve ne kadar ağır olursa olsun sabret, neticede galip olursun. Mağlup olsan da inhilâl halinden daha az zararla kurtulursun. Şunu asla unutma: Trablusgarb Harbi'nde ihtiras, milli beraberliği yıktı. Toplu olan bütün kuvvetler, her şey dağıldı. Fırsat bekleyen düşmanlar üzerimize saldırdı. Perişan olduk. Millî Mücadele'de her şey dağılmıştı. 2e ordu vardı, ne hazinen de para. Yurdunun içine çekildin; sabrettin. Birlik, beraberlikle her şey derlendi, toplandı. Orduların silâh buldu, kuvvetlendi, hazinen de para. Müstevli orduları denize döktün. Lozan'da bütün bir cihan-ı husumet elinden istiklâlini aldın.
Meclis Đhtirasa Kapılıp Memlekete Muzır Hâl Alınca Devlet Reisi Onu Feshedebilmelidir
Hariçte hazırlanan suikasdlar, dahilde iftirakçı yardımcılarını buldu. Đhtiras, Türkleri zehirleyerek millî birlik ve beraberligi bozguna uğrattı. Bu müteselsil felaketler böylece birbirini takip etti. Devlet teşkilâtının esasrndaki muvazenesizlikten doğan buhran da vaziyeti vahimleştirdi. Đndî ve hissi fikirlerle Kanun-u Esasî'nin 35'inci maddesine konulan tahdidat devletin teşkilâtında muvazeneyi bozmuştur. Parti menafiini memleketin âli menfaatlerine takdim ederek harp karşısında millî beraberliği yıkacak derecede ihtirasa kapıldığı görülür görülmez, Meclis feshedilip yeni intihaba çıkılabilseydi yüzde doksan felâketler önlenebilirdi. Hükümet imkânsızlık karşısında bizzat maddeyi tâdil etmek suretiyle fesh-i temine koyulmuş, fakat aradan aylar geçmiş, muhterisler Meclis kürsüsünden mesuliyet korkusu olmaksızın memleketin bünyesine zehirlerini dökerek millette dayanışmayı, orduda inzibatı bozmuşlardır.
Đtalyanlar sulha talip olmuşlar, Lozan'da müzakere başlamıştı. Rumeli'de 120.000, Çanakkale'de 40.000, Đzmir'de 20.000 kişilik ihtiyat orduları da Balkanları hareketsiz hale koymuştu. Bütün şerait şerefli bir sulh ihzar etmişken dahil de bozguna uğradık, felâketleri kendi elimizle üzerimize çektik. Devletlerin esas teşkilatındaki vice lerden mütevellid buhranlarla yıkılan imparatorlukların ve
mevcudiyetleri
silinen
milletlerin
tarihte
misâlleri
vardır.
Meselâ
Bizans
Đmparatorlugu'nu yıkan avamil içinde bunun payı büyüktür. Polonya Devleti iki defa bu yüzden inkısama uğradı, mevcudiyeti silindi. Hükümet, otoritesini suiistimal ettiği zaman Meclis onu iskat edebildiği gibi, Meclis de ihtirasa kapılıp memlekete muzır bîr hal almca Devlet Reisi onu fesh ile intihabı yenileyerek son sözü sahibine yani millete bırakmalıdır. Muvazeneli devlet ancak bu suretle kurulabilir.
Büyük Devletler Arasındaki Görüşmeler
Bu sırada Avrupa'da büyük hükümdarların ve Hariciye Nazırlarının ziyaretleri tevali ediyor. Temmuz 1912'de Alman imparatoru ile Rusya Çarı'nın Port Baltiquede mülakatı vukubulmuştur. Đmparator, kendisile teşrik-i mesaiye muvafakat ettiği hâlde Boğazlar'ın Rus donanmasına küşadı için Osmanlı Hükûmeti'nin rızası tahsil edileceğini Çar'a temin ediyor. Bunu Ağustos'ta, Fransa Başvekili ve Hariciye Nazırı Poincare'nin Petersıbung'u ziyareti takip ediyor. Bu ziyaretleri Avrupa'nın Diplomatik Tarihi nâmındaki eserinde A. Debidouı Alman Đmparatoru Rus - Fransız ittifakını gevşetmek için birbirini kovalayan teşebbüsatından birini daha yapmışsa da muvaffak olamamış ve Foincare'nin Hariciye Nazırı sıfatı ile icra ettiği ziyareti esnasında mezkûr ittifak takviye edilmiştir diyor, fakat esbabını bildirmiyor. Bu sır perdesini ahiren italyan sabık nazırlarından Ferdinando Martini, Calmette davasında huzur-u mahkemede bera-yı şehadet vukubulan âtideki ifadesinde kaldırıyor: 1912 senesi Aralık ayının 17'nci günü Fas ihtilâfı esnasında Fransa Başvekili olup müteaddid kaibinelerde Maliye Nazın olan M. Caillaux, Ferdinando Martini'nin evine
bera-yı ziyaret gitmiş, münferid sulh akdi için setokeden mükâlemelerinde Caillaıuc istanbul'u Rusya'ya vermek için bizce lüzum yoktur, belki sizce de öyledir demesi üzerine Sinyor Martini, Belki bu şehir sizin taraftan Rusya'ya vaadedilmiştir demiş. Buna karşı Caillaıuc, Eski bir vaiddir ki Poincare tarafından, Başvekil olduğu zaman Petersburg'a icra ettiği seyahat esnasında yapılmıştır demiştir*. * Times 17 Mayıs 1919 ve Pierre Loti, Aziz Fransamızın Şarkta ölümü, sayfa 102.
Fransa bu vaadi yaparken elbette Suriye'nin de Fransa'ya terki için Rusya'nın rızasını almıştır. Nitekim Rus - Fransız itilâfını ingiliz - Fransız anlaşması takip ediyor. 1912 Aralık ayında Poincare ile Sir Edward Grey arasında Suriye ve Irak'a dair bir itilâf yapılıyor. Bununla ingiltere Hariciye Nazırı Fransa lehine olarak ingiltere'nin Suriye'den alâkasını kestiğini, Poincare de Fransa'nın ingiltere'ye, Irak'a ruhsat-ı tasallut verdiğini tahriren temin ediyor**. ** Revue des Deux Mondes, 15 Temmuz 1920.
Bu itilâfattan anlaşılıyor ki 1916 Taksim Mukavelesi'nin esasatı daha 1912'de sözden kâğıda intikal etmiştir***. *** Đstanbul ve Boğazlar, Rus Diplomatik Gizli Vesaiki, sayfa 82-10
Bu vesaik harbden evvel istanbul ve Boğazlar meselesinin Rus menafiine (çıkarlarına) göre halledilmesini ingiltere ve Fransa'nın kabul ettiklerini teyid ediyor.
Halaskar Zabitan Cemiyeti'nden Aldığım Tehdit Mektubu
Meclis toplanmca meb'uslar beni Meclis Reisi seçtiler. Büyük Kabine Meclisi seddedinceye kadar Mab'usan Meclisi'nin riyasetinde kaldım. Gazi Muhtar Paşa Sadrıâzam bulunduğu günlerden birinde Halâskâran Cemiyeti'nden âtideki tehdit mektubunu aldım: Meclis-i Meb'usan Reisi Halil Bey'e, Gerek îttihad ve Terakki muhitinde ve gerek Meclis-i Meb'usan sahasında vatan için hiç de hayırlı olmaksızın vukua gelen bunca harekât-ı sakimenize zamimeten bu defa da nezd-i şahanede sebkeden teşebbüsat ve entrikalarınız grubumuzca malûm olmakla ve bu da muci'b-i cezayı azim görülmekle beraber pis kanlarla lekelenmek arzu etmediğimiz için
ihtara lüzum görüyoruz ki, milletle beraber ordunun metalibatı muhikasmm en mühimmini teşkil eden meclis-i hazır-ı meb'usanm ve daha doğrusu Fındıklı Kulüp ve Tiyatrosu'nun feshi hususunda bir engel olmadığınızı ve hattâ tervici matlabımız yolunda bilfiil çalıştığınızı 48 saatte izhar ve ispat etmezseniz üzerimize terettüb eden vazife-i vataniyeyi tamamen icra edeceğimizi ihbar ediyoruz. Halâskâran Zabitan Grubu 11 Temmuz 1328/24 Temmuz 1912 Bu mektubu alınca Talât merhumu davet ettim. Kendisine mektubu gösterdim. Polis müdürüne gönderi ver dedi. Bu mektup Meclis Reisi'ne gönderilmiştir. Doğrudan doğruya Meclis'i tehdittir. Millet Meclisi korkmaz. O korktuğu gün anarşi hâkim olur. Mektubu Meclis'e arzedeceğim dedim Talât'ın gözleri yaşardı. Tebrik ederim dedi. Öğleden sonra Meclis'e arzettim. Meclis şahlandı. Evvela ben söz istiyorum dedim. Riyaset kürsüsünde dikilerek: Millet Meclisi Reisi bersabık kanunî ve vatanî vazifesini serbest olarak ifa edeceğini muvacehe-i millete ilân eder dedim. Meclis ayağa kalkarak reisini uzun uzun alkışladı. Harbiye Nazırını davet etti. Nazır, Meclis huzurunda mütecasirlerin takip edileceğine dair teminat verdi. Nâzım Paşa, Benim meşguliyetim çok, kanunen yapılması lazım olan şey yapılacaklar. Meclis'e bu sözlerimi tebliğ buyurun dedi. Kendisine: Burası meclis-i idare değildir. Millet Meclisi'nin emrine itaat edilir dedim. Göztepe'de oturuyordum. Ertesi sabah erkenden çocuğumu birlikte alıp Ada'ya gitmiştim. Cemiyet Merkez-i Umumisi bir suikast vukuundan endişe ederek Mustafa 2ecib merhumla Yakub Cemil'in kardeşi Seyyid Bey'i muhafaza için evime göndermiş. Benim Ada'ya gittiğimi işitince telâş etmişler. Ada'dan dönerken Maltepe iskelesinde kendilerine rasladım. Beraber eve geldik. O akşam evimde kalmak istediler. Bu adamlarda cüret varsa ve bu da mukadderse bu gibi tedbirlerle bilirsiniz ki suikasd önlenilemez. Beyhude rahatsız olmaym dedim. Kendilerini ikna için çok çalıştım. 2ihayet razı olup evlerine gittiler. Onlara minnettarım.
Said Halim Paşa Hükûmeti'ne Şûrâ-yı Devlet Reisi Olarak Girdim
1329 senesi (1913) iptidalarında Mahmud Şevket Paşa bir suikasde kurban gitmişti. Müşarünileyh çok hulûslu bir vatanperver, çok çalışkan, bütün manası ile namuslu ve vukuflu bir kumandan idi. Uzun süren nezareti esnasında da olgun bir devlet adamı olmuştu. Vaktinden evvel ölümü memleket için büyük ziya (kayıp) olmuştu. Merhumu istihlâf eden (yerine geçen) Said Halim Paşa kabinesine 1329'da (1913) Şûrâ-yı Devlet Reisi olarak iştirak ettim. Şûra-yı Devlet'te mühim bir tasfiye yaptım. Đşin sıkı tutumunu gören bazı muhterem ihtiyarlar tekaüdlüklerini istida ederek kendiliklerinden çekildiler. Birkaç azayı da ben değiştirdim. 6000 kuruş olan daire reislerinin maaşlarını 7500 kuruşa çıkardım. Defter-i Hakanı Emini Mahmud Esad Efendi'yi Tanzimat Dairesine reis yaptım. Adliye Nezareti müsteşarlığından müstafi Sadeddin Bey'i Tanzimat Dairesi azalığma aldım. Maliye'den Haşim Bey'i hem bizim Hukuk'tan hem Paris Fukuk Fakültesi'nden mezun olan diğer Hâşim Bey'le Paris Hukuk Fakültesinden doktora diplomasını almış Ali Başhempa'yı aza olarak aldım. Eski valilerden Nazım Bey'i de Mülkiye Dairesi riyasetine getirdim. Tevfik Bey'i Maliye Dairesi riyasetinde ipka ettim. Bu suretle gerek ilim, gerek evsaf bakımından Şûra-yı Devlet'in hüviyeti çok yükseldi. Saltanat zamanında Şûra-yı Devlet kararlarının Sadrıâzam'ın tasdikile bütün davair-i devlet için hükm-ü câri olurmuş. Bu tasdika da tasdik-â asâfî namı verilmiş. Yani Şûra-yı Devlet kanunu Fransızların Justice retenue dedikleri sisteme dayanırmış. Devletin şekli parlamenter saltanat-ı meşruta olunca Sadrıâzam'm bu âmiriyet sıfatı kalmamış. Her nazır kendi hususi icraatından dolayı Meclis-i Meb'usan'a karşı şahsen mes'ul olduğundan Şûra-yı Devlet kararlarından hoşuna gidenleri icra ediyor, gitmeyenleri sepete atıyordu. Đdarî kavaninin tatbikatından mütevellid hükümetle efrad arasındaki ihtilâfat teminattan ve müeyyideden mahrum kalıyordu. Ya Şûra-yı Devlet'i lâğvetmek yahut kararlanna kanunî müeyyide bahşetmek lâzım geliyordu. Azadan Paris Mekteb-i Hukuku'ndan mezun olan Hâsım Bey'i Şûra-yı Devlet hakkında tetkikatta bulunmak üzere Fransa'ya gönderdim. Döndükten sonra Justice delegue esası dairesinde bir Şûra-yı Devlet Kanun Lâyihası hazırlamak üzere Maliye Dairesi Reisi Tevfik Bey'in riyasetinde bir komisyon teşk ettim. Azaları Celâl Bey, Abdullah Bey, Hâşim ve Ziya Beylerdi. Bugün hükm-ü mer'i olan Şûra-yı Devlet Kanunu o zaman hazırlanmış olan lâyihanın kanuniyet kesbetmiş şeklidir.
Bu arada yeniden intihap olmuş Meclis-i Meb'usan toplanmıştı. Meclis beni yeniden riyasete seçtiği için Şûra-yı Devlet'ten ayrılırken lâyihayı da Meclis'e şevkettim. Lâyihanın ehemmiyetinden bahisle karışık bir encümen teşkilini teklif ettim. Teklifim Meclis'çe kabul olundu. Encümen de lâyihayı müzakereye başlamıştı. 1914 Harbi araya girdi. Tahakkuku Büyük Millet Meclisi'ne nasib oldu. Dahiliye Nâzın Talât Bey, Bu lâyihayı meclise gönderelim mi? Bizim kararları da Şûra-yı Devlet iptal edecekmiş dedi. Evet kanuna mugayir verilip de efradın hak ve menfaatini izrar eden kararları iptal edecektir. Eğer devlet teşkilâtında kanunun hâkimiyetini istiyorsak bunu yapmalıyız dedim. Öyle ise gönderelim dedi ve gönderdik. O zaman kaza, liva ve vilâyetlerde müntehab azadan mürekkep meclis-i idareler vardı. Memurinin muhakematı bu meclisler tarafından görülürdü. Đstanbul'da da Đstanbul memurininin muhakematına mahsus iptidalı, istinaflı, temyizîi büyük bir mahkeme vardı. Bugün mer'iyette olan Memurin Muhakemat Kanunu o zaman çıkardığımız kanundur. Cürmün mücrimiyet ve itham safhası idareye bırakıldı, muhakeme de mehakime verildi.
Edirne'yi Đstirdad Fırsatı ve Meclis-i Vükela'da Bir Münakaşa
Balkan Harbi henüz bitmemişti. Bu arada Bulgarlar, Sırp ve Yunanlılar arasında harp zuhur etti. Bulgarlar mağlûp oldu. Edirne'yi istirdad etmek fırsatı belirmişti. Fakat kabineyi yürütmek müşkül oluyordu. Osman Nizami Paşa, Çürüksulu Mahmud Paşa, Oskan ve Bustanî Efendiler taraftar görünmüyorlardı. Filhakika kararın mesuliyeti de ağırdı. Muvaffakiyet hâlinde Đstanbul'un sevkülceyş hududu elde edilmiş, ordunun şerefi, devletin itiban da kısmen iade olunmuş olacaktı. Fakat harp ihtimali de vardı. Telâfisi müşkül yeni bir mağlûbiyete uğramak tehlikesi de hesaba katılmak lâzımdı. Ecnebi devletler nezdinde yapılan sondajlara gelen cevaplar da cesaret kırıcı mahiyette idi. Đngiliz Hariciye Nazırı Sir Grey sefirimize: Böyle bir çılgınlık yaparsanız istanbul'u da kaybedebilirsiniz diyor. Rus Hariciye Nazırı Sazanov, maslahatgüzarımıza Harbiye ve Bahriye Nâzırları ile görüştükten sonra cevap vereceğini söylüyor. Bütün bunlara rağmen gün geçtikçe Talât'ın sinirleri geriliyordu. Son gündü. Kumandan Đzzet Paşa da Meclis-i Vükelâ'ya davet edilmişti. Müşarünileyh Ordunun hareketi hâlinde beynelmilel bir komplikasyon ihtimali var mıdır? sualini vaz etti. Talât, Said Halim Paşa'ya: Paşam hem Sadrıâzam, hem Hariciye Nâzırı
olarak teminat veriyorsun. Öyle bir tehlike yoktur değil mi? dedi. Said Halim Paşa da: Yoktur, yoktur dedi. Đzzet Paşa ikinci bir sual ortaya attı. Yunan ordusu ile ordunun teması ihtimali vardır. Đktizası halinde harp edilecek midir? deyince, Talât'ın sinirleri boşandı. Eh Paşam icap ederse harbedeceğiz. Orduyu düğüne sevketmiyoruz ya diye adeta haykırdı. Talât'ın bu vaziyetinin reyleri karar lehine topladığını adeta gördüm.
Hazinede Yalnız Yüz Bin Lira Vardı
Maliye Nâzırı'ndan soruyorum: Hazinede ne kadar mevcudumuz vardır? Rifat Bey merhum; 100.000 lira kadar para vardır der demez, Talât suratını bana çevirerek: Sen de mi caydın? diye bağırdı Hayır caymadım. Orduyu harp ihtimaline sürerken onun ihtiyaçlarını temin edebilip edemeyeceğimizi tesbit etmek zarureti vardır. Arkamızda feci bir misal var, onu tekrarlamamalıyız dedim. Đşte Reji verecek ya dedi. Ben de Orduya hareket emri verildiğini duyan Reji bir metelik bile vermez dedim. Reji ile müzakere bitmişti. 20 sene imtiyazı temdide mukabil yüzde altı faizle bir milyon altı yüz bin lira avans verecekti. Talât, Sadnâzam Paşa'ya O halde Halil Beyle bana mezuniyet verin, şimdi Reji Umum Müdürünü celbe dip meseleyi neticelendirelim. Heyet-i Vükelâ beklesin dedi. Sadrıâzam da, Pekâlâ buyurun, mezunsunuz dedi. Talât'la Şûrâ-yı Devlet riyaset odasına gittik Reji Umum Müdürü Mösyö Weyl'i davet ettik. Talât: Yahudi'nin maneviyatını sarsmak için şiddetli bir darbe yapacağım, malûmatın olsun dedi. Weyl'i ayakta kabul ettik. Talât: Mösyö Weyl ya şimdi ya hiç. Đş bitmeden kapıdan çıktın mı bir daha temdid meselesi yoktur dedi. Weyl, Kat'î olarak mukaveleyi imza edin, paralar hazırdır. Senin Meclis ne vakit gelecektir belli değil. Geldiğinde ne yapacaktır, o da belli değil. Bu vaziyette âlemin milyonlarını nasıl bu işe angaje edebilirim deyince Talât sustu. Ben söze başladım: Mösyö Weyl, ben Talât Bey'in yerinde olsam kat'î imzayı basarım. Fakat bu sana fazla bir şey temin etmez. Zira hükümet Kanun-u Esasi'ye bağlıdır. Salâhiyetlerini ondan alır. Meclis gelince eğer mukaveleyi redde karar verirse salâhiyetinizi tecavüz etmişsiniz diyerek bizi kovalar, mukaveleyi de fesheder. Weyl,
Đstediğiniz zaman bir sürü adam asarsınız, bunu yapamazsınız, böyle şey mi olur? dedi. Mahmud Şevket Paşa'nın katlinden sonra divanı harb hükm ile asılanları imâ ediyordu. Onu da Kanun-u Esasi'nin verdiği salâhiyetle yaparız, memleketin dahilî emniyetini ihlâl eder bir hareket vuku bulursa örfî idare ilân ederiz, divanıharb kurulur, kanun müsaade ederse mücrimler idama mahkûm edilir ve asılırlar. Şimdi sen söyle, Meclis gelir mukaveleyi feshederse ne kadar tazminat istersin, bu iş böyle biter demekliğim üzerine Weyl, Vakit verin, düşüneyim dedi. Talât Dedim ya, vakit yok, ya şimdi ya hiç. Weyl biraz düşündükten sonra 300.000 lira istedi. 150.000 liraya sulh olduk. Mukaveleler imza edildi 1.600.000 lira alındı. Ertesi günü Orduya hareket emri verildi. Enver de (Enver Paşa) süvari müfrezesinin başında yıldırım sürati ile Edirne'ye bir baskın hareketi ile girdi. Şehri harap olmadan Bulgarlardan kurtardı. Heyet-i Vükelâ odasına girerken Talât: Halil Bey bugün de karar veremezsek Enver yarın kendi başına orduyu alıp yürüyecektir, biz de burada ağzımızı açıp bakakalacağız demişti. Enver, Talât'ı mütemadiyen sıkıştırıyordu.
Brezilya Hükümeti Zırhlı Satmak istiyor
Brezilya Hükümeti Đngiltere'de inşası biten zırhlısını satmak için teklifte bulunmuştu. Averof'u Yunanlılara kaptırdığımızın acısı, yüreğimizde idi. O günkü şeraite göre para bulmak da çok müşküldü. Fransız Perrier Bankası geminin bedeli olan iki buçuk milyon lirayı ikraza muvafakat etmişti. Fakat şerait çok ağırdı. Maliye Nâzırı Menemenlizade Rifat Bey mukaveleyi imzada tereddüd gösteriyordu. Talât mukaveleleri hazırlatmış, Heyet-i Vükelâ odasının yanındaki odaya bankanın representanmı da getirmiş, Heyet-i Vükelâ içtima halinde idi. Rifat Bey'e hitaben: Beyim adam geldi dedi. Rifat Bey: Canım Talât Bey nasıl imza edeyim bu mukaveleyi? der demez, Talât heyecanla kalktı, Rifat Bey merhumun zayıf vücudunu kuvvetli pazularının arasına aldı, büyük bir heyecanla Beyim Adaları alacağız, santim düşünecek zamanda değiliz. Kolları arasında okşıyarak, sakallarını öperek Rifat Bey'i götürdü, mukaveleyi imza ettirdi, ertesi günü paralar Londra sefirimize gönderildi. O ne heyecanlı bir insandı Yarabbi!
Talât Bey Hıyanetleri Görülen Unsurlardan Memleketi Temizlemeyi ön Safa Almıştı
Edirne istirdad edilmiş (geri alınmış), Hakkı Paşa Londra'da Cavid Bey de Fransa'da başladıkları müzakereleri muvaffakiyetle bitirmişlerdi. Dahil ve hariçte hükümetin mevkii kuvvetlenmişti. Talât Bey, Balkan Harhi'ndeki hıyanetleri tebarüz eden anâsırdan memleketi temizlemeyi ön safa almıştı. Đstanbul Muahedesile Edirne, Kırkkilise ve civarındaki Bulgarlar, Bulgaristan'a sevkedilmişlerdi. Sıra Trakya'daki Rumlara gelmişti. Fakat bu çok ihtiyat isteyen bir işti. Zira yeni bir harbi doğurabilirdi. Alınan tedbir şu oldu: Valiler ve diğer memurin resmen işe müdahale eder görünmeyecek, Cemiyet'in teşkilâtı işi idare edecek Bir vak'a ihdas edilmeyerek, yalnız Rumlar ürkütülecek, bu talimat dahilinde hareket başladı. Balkan Harbi'ndeki hıyanetlerinin tepkisile maneviyatı bozulmuş olan Rum halkı gitmek üzere ayaklandı. 100.000'e yakın Rum, kimsenin burnu kanamaksızın Yunanistan'a çekilip gittiler. Bundan sonra aynı tarzda Đzmir civarında teşebbüs ele alındı. Urla ve Çeşme'de hicret başladı. Bergama, Dikili ve Menemen Rumları da ayaklandılar. Bu defa Venizelos protestoda bulundu. Harp tedarikatı başladı. Babıâli bu işte hükümetin bir müdahalesi olmadığı, Balkan Harbi'nin tepkisi olarak halkın maneviyatının bozulduğu ve kendi arzuları ile hicret etmekte olduklarını ileri sürerek mahallinde Dahiliye Nâzırı ile birlikte tetkikat yapmak üzere birer murahhas tâyin edilmesi için süferaya notalar gönderildi. Sefirler, Babıâli'nin teklifini kabul ettiler. Baştercümanlarmı Dahiliye Nâzırı'nın maiyetinde bera-yı tetkik Đzmir'e gitmek üzere murahhas tâyin ettiler. Vaziyeti mahallinde gördüler. Kimsenin burnu kanamamış, Dahiliye Nâzır'ı ile Đzmir Valisi halkı durdurmak için çabaladıkları halde halk durmuyor ve vagonların üzerine ve aralarına atlıyor ve gidiyor. Hâl ve vaziyeti sefirler hükümetlerine, onlar da sefirleri vasıtası ile Yunan Hükûmeti'ne bildirdiler. Harp önlendi. Đzmir civarından da 200.000'e yakın Rum Yunanistan'a gitti. Trakya'da Rumların tehciri devam ederken Edirne Valisi Hacı Âdil Bey teftiş esnasında suikasde uğramış, yedi yaşındaki yavrusu kucağında vurulup şehid olmuştu. Bir baba için ne büyük bir acı! Fakat Hacı Âdil Bey bu felâketin altında ezilmemiş, coşkun vatanperverliğinin manevî kudretile vazifesi başmda dimdik durmuş, işin sonunu
getirmişti. Onlar ne metin, ne vatanperver, ne fedakâr insanlardı. Đzmir Valisi Rahmi Bey, Đttihad-Terakki Cemiyeti Kâtib-i Mesulü de Celâl Bayar'dı.
ERMEĐSTA ISLÂHATI MESELESĐ
Talât, Enver ve arkadaşlarının Babıâli'yi basarak hükümet heyulası olan paşalar kabinesini dağıtmalarını müteakip 23 Ocak 1913'de Mahmud Şevket Paşa merhum Sadrıâzam olmuştu. Biz birkaç arkadaşla bu sırada Paris'te bulunuyorduk. Đtilâf devletleri Balkanlıların zaferini kendilerine mal etmiştiler. Matbuat onların zaferini tes'id ediyor, kıymetini yükseltmek için alabildiğine galeyana getiriyor, o nisbette aleyhimize ateş püskürüyordu. Hiç unutmam meşhur müverrih Hanotaux yazdığı bir makalede Türkler bir ordugâh halinde mevcut idiler, artık çadırlarının ipleri kesilmiştir demişti. Diğer taraftan Ermeni Nubar Paşa Rus Sefareti'nin muzaheretine dayanarak Ermenistan ıslâhatı propagandasına koyulmuştu. Biz sosyalist şefi Jaures ve radikal sosyalist şefi Herriot gibi insaniyetperver bazı Fransız ricalini buluyor, Genç Türk ihtilâlinin mahiyeti ve idealleri hakkında izahat vererek ve ordumuzun mağlûbiyetinin hakiki esbabını bildirerek yardımlarını diliyorduk. Jaures'i Paris banliyösündeki ufak köşkünde Rahmi ve Doktor Nâzım Beylerle ziyaret etmiştik. O bizi kütüphanesinde kabul etmişti. Uzun izahatımızı sabırla dinledikten sonra bize şunları söylemişti: Bu gibi felâketler her millet için mukadderdir. Meyus olmayınız. Yalnız sizin için daha büyük bir tehlike belirmektedir. Ermenistan'da ıslâhat propagandası başladı. Korkarım ki Ruslar son darbeyi vurmak için bunu ele almış olmasınlar. Kendiliğinizden oralarda esaslı ıslâhata başlayın, belki tehlikeyi bu suretle önlemiş olabilirsiniz, demişti.
Đstanbul'a Dönünce Sadrıâzama Şark Vilayetlerimizdeki Islâhatı ingiliz Mütahassıslarma Tevdi Etmeyi Teklif ettim
Đstanbul'a döndüm. Mahmud Şevket Paşa merhumu sedâret makamında ziyaret ettim. Halil Bey, Avrupa'da neler var? Anlat bakalım dedi. Paşam büyük bir tehlikeye maruzuz.
Ermenistan ıslâhatı propagandası başlamıştır. Rus sefaretlerinin buna müzahir oldukları anlaşılıyor. Artık Ruslar mağlûbiyet döşeğinden bizi kaldırmak istemiyorlar. Ermeni ıslâhatı vesilesile son darbeyi vurmak istiyorlar dedim. Ne çare düşünüyorsun? dedi. Şark vilâyetlerimizde ıslâhatı ingiliz mütehassıslarına tevdi etmek. Bunu temin edebilirsek mensî (unutulmuş) bir hale düşen Kıbrıs muahedesini ihya etmiş oluruz. Bu muahede mucibince Đngilizler Şarktan gelecek Rus taarruzuna karşı bizi müdafaayı deruhte etmiştir dedim. Halil Bey, çok iyi bir çare olur. Hemen Talât Bey'le görüşün, derhal sefire talimat verelim dedi. Ben de hemen Dahiliye Nâzırı olan Talât Bey merhuma gittim. Paşa ile olan muhaveremizi anlattım. Merkez-i Umumî ile görüşelim dedim. Ona hacet yoktur. Hemen Sadrıâzam'a gidelim dedi. Dahiliye Nezareti'ne bir müfettiş-i umumi celbine karar verdik. O gün Londra sefirimiz olan Tevfik Paşa'ya şu yolda talimat telgrafı çekildi: Şark vilâyetlerimizde esaslı ıslâhata karar verdik. Bunu da Đngiliz mütahassıslarma tevdi edeceğiz. Đngiliz Hükümeti Şarkta tecrübe görmüş ricalinden birisini bu iş için intihap buyursun. Umumî Müfettiş olacaktır. Bu zât arzu ettiği mütahassıslarla birlikte gelsin, mahallerinde tetkikat yapsın, vereceği raporu kabul ve tatbik edeceğiz. Derhal teşebbüste bulunarak neticeyi telgrafla bildiriniz. Birkaç gün sonra Tevfik Paşa: Hariciye Nâzırı Sir Grey'e hükümetin arzularını bildirdim. Çok iyi bir kabul gösterdi. Birkaç gün sonra intihap edilecek zatı da bana bildirecektir cevabında bulundu. Bir hafta sonra da Lord Milner'in seçildiğini bildirdi. Çok sevindik. Hükümetin teşekkürlerini Đngiliz Hükûmeti'ne bildirmesi sefire yazıldı. Aradan biraz zaman geçince şu cevap alındı: Sir Grey beni davet etti, şunları tebliğ etti: Rus sefiri nezdime geldi. Türklerin şark vilâyetlerinde ıslâhat için sizden mütehassıslar istemiş olduğunu öğrendim. Orası bizim hudutlarımız üzerindedir ve Ermeniler bizim tarafta daha fazladır. Bu, bizim doğrudan doğruya alâkadar olduğumuz bir emniyet meselesidir. Islâhatın yapılması muvafıktır. Fakat bir taraflı olamaz. Beynelmilel kontrol tarzında ıslâhat yapılmalıdır. Biliyorsunuz Ruslar müttefikimizdir. Maalesef onların arzusu hilâfına hareket edemiyeceğiz.
Rusya'nın Ermeni Davasında Oynadığı Oyun
Đngiliz Hükümeti yalnız teklifimizi reddetmemiş, milletlerarası ıslâhat lâyihasının tanzimini de Ruslara bırakmıştı. Altı vilâyetin istilâsı kastile yapılan bu teşebbüs, Rusya'nın Đstanbul Sefiri M. de Giers'in Hariciye Nâzın Sazonov'a 26 Teşrinisani (Kasım) 1912 tarihli Rus Turuncu Kitabı'nın birinci numarasında mukayyed telgrafla başlıyor. Bu telgrafın nihayetinde sefir şu teklifte bulunuyor: Rus konsoloslarından aldığım telgraflar, Ermenilerin Rus murakabesi altında ıslâhat talep, hattâ memleketlerinin tarafımızdan işgalini arzu ettiklerini bildiriyor. Ermeni Katogigos'u, bedbaht Türkiye Ermenilerini Allah rızası için Rusya'nın himaye eylemesini arzu ediyor. Ben, Ermeni meselesini Rusya için en ehemmiyetli meselelerden addediyorum ve hükümetimin bunun kat'î halli için teşebbüste bulunmasını arzu ediyorum. Derhal işgali vakitsiz bulurum. Islâhat tatbiki ile işe başlamalıyız ve bunu Rus veya Avrupa memurlarının kat'î mürakabesi altına vazetmeliyiz. Maahaza o kıt'aların iğtişaş hâli ıslâhatın semeredar olmasına mâni olacağından matlûb sükûn ve emniyeti temin edemediği anlaşılınca ordularımızın vilayat-ı mezkûreyi işgal eyliyebilmesi için şimdiden tedabir-i lâzimeyi almalıyız. Artık Rus diplomasisi Şark'ta öteden beri tatbik edegeldiği desiselere cereyan veriyor. Sazonov, evvela Osmanlı hükümetine dostane nasihat vermek üzere sefirine lâzım olan talimatı veriyor. Sefir de Babıâli'ye Ermenistan meselesine dikkat nazarınızı çekerim. Vaktinde ıslâhat yapılmazsa ecnebi müdahalesi zaruri olur. Hemhudud olduğumuzdan oralarda iğtişaşın devamı münasebetimiz üzerinde suitesir icra eder ve arzu edilmeyen münazaata meydan verebilir diyor. Diğer taraftan Taşnaksutyun Fırkası'nm murahhası Dr. Zavriev'i nezdine cevab ile Hükûmet-i imparator ile Ermenistan mukadderatını en hararetli bir surette na-zar-ı dikkate alıyor. Bununla beraber Ermeniler de zamanın nezaket-i fevkalâdesini düşünerek vaziyetlerini vahimleştirecek tedbirsizliklerden çekinmelidirler. Avrupa nazarında Ermenilerin Türklerin örfî tedabirinden bizar kalmış, mazlum bir millet hâlinde görünmeleri ve kendilerine Türklerin askerî hezimetlerinden istifadeye koyulmuş adî ihtilâlciler süsü vermemeleri lâzımdır. Binaenaleyh asla Türkleri tahrik etmemeli, bilhassa ihtilâl çıkarmaktan çekinmeli ve Avrupa nezdinde metalibat-ı siyasiyede bulunmamalıdır. Fakat Türk memurlarından ve Kürtlerden görmekte oldukları mezalimden matbuat vesair vesaitle şikâyette bulunmalıdır diyor. Zira, her vakit yaptığı gibi, müdahale ile takip ettiği maksada varabilmek için zalim bir Türkiye ve kurtarılması insaniyeten lazım mazlum bir Hıristiyan milleti bulunmalıdır. Rus sefiri, Ermeni Patriğine, Rus konsolosları tarafmdan bildirilen ehemmiyetsiz hâdisata
efsanevî mahiyet verir şekilde Babıâli'ye
birbirini müteakip takrir verdiriyor.
Teşrinievvel'den (Ekim) Mayıs'a kadar tam 173 takrir verilmiştir. Kendisi de bunları teyid eder lisan kullanmakta devam ve Kafkasya'da Eçmiazin Katogigos'u, Đstanbul'da da Patrikhane meclislerini de nümayişkârane kararlar ittihazına sevkediyor. Filhakika 21 Kânunuevvel 1912 (3 Ocak 1913) de Ermeni Millî Meclisi muhtelit heyete müttefikan beyan-ı itimadla kavi teminata müstenid ıslâhat tatbikine teşebbüs eylemesine memur kılıyor. Bu sıralarda Ermeni hurufatının tarih-i icadının bilmem kaçıncı senesi şenliklerini icra eden Ermeniler istanbul'da büyük nümayişler yapmışlar ve hatta sokaklarda Ermeni millî renklerini havi konfetiler atmaktan çekinmemiştiler. Şubat 1913'te Eçmiazin Katogigos'u, Londra konferansına müracaat etmemek, yalnız Rusya'nın murakabesi altında ıslâhatın icrası lüzumu hakkında Avrupa kabinelerini ve matbuatı tenvir eylemek üzere Bogos Nubar Paşa'ya vekâlet veriyor. Şayan-ı dikkattir ki Rusya, Ermenileri Londra Konferansı'na müracaattan menediyor. Zira, o sırada bu meselenin vaz'ı Osmanlı devletinin kat'î inkısamının kendisi tarafından arzu edildiği fikrini ihsas ederek beyneddüvel ihtilâfat tahaddüsüne meydan verecek ve bundan hükûmet-i Osmaniye de istifade edecektir endişesinde bulunuyor. Bu sırada Paris'te kongre akdeden Suriyelilere de Fransa Hükümeti aynı talimatı vermişti. Bizim, ıslâhat için Đngiltere'den mütahassıslar istememiz vesilesi ile Đngiliz Hükûmeti'nin rızasını evvelden almış olan Rus Hükümeti, 22 Mayıs 1913'te Berlin'deki Rus sefirini Almanya Hariciye Nâzırile görüşmeğe memur etmiş. 24 Mayıs 1913'te de Paris, Viyana ve Roma sefirlerine de nezdinde bulundukları hükümetlere tebliğ edilmek üzere âtideki tamim telgrafını göndermişti: Türkiye'nin Ermenilerle meskûn vilâyetlerinde icrası lüzumu tahakkuk eden ıslâhat hakkında derhal müzakereye başlamak lüzumuna kaani bulunuyoruz. Şark vilâyetlerinin hem hudud olması, Kafkasya'da külliyetli Ermeni ahalisi bulunması hasebile Rusya devleti düvel-i saireden ziyade mezkûr havalının emniyet ve asayişile alâkadar bulunuyor. Đmdi, devletlerin mezkûr vilâyetler ıslâhatı için müzakere küşadına taraftar olup olmadıklarını anlamak icab ediyor. Binaenaleyh, nezdinde memur olduğunuz hükümete herkesten ziyade ahvâle vâkıf olan Đstanbul sefirlerine hemen müzakereye başlamak üzere emir vermelerini teklif etmenizi rica ederim.
Şark Vilâyetleri Iskalat Davasının Vardığı etice
Fransız ve Đngiliz hükümetleri derhal muvafakat ve Đstanbul sefirlerine tâlimat-ı lâzimeyi verdiler. Đttifak-ı Müselles (üçlü antlaşma) süferası da müzakereye iştirak için hükümetlerinden mezuniyet aldılar. Fakat iki şart vaz'ettiler: 1. Padişahın hukuk-u hâkimiyetinin ve Devlet-i Osmaniye arazisinin tamamiyetinin muhafazası, 2. Müzakerata bir Osmanlı murahhasının iştiraki. Đkinci şartın kaldırılmasında Rusya pek ziyade ısrar ettiğinden Đttifak-ı Müselles süferası bu şarttan vazgeçtiler. Rus Baştercümanı Mandelstam tarafından, hükümetinin verdiği talimat dairesinde Ermeni erkânile görüştükten sonra hazırlanan ıslâhat lâyihasının hulâsası: 1. Erzurum, Van, Bitlis, Diyarbekir, Sivas ve Trabzon vilâyetleri birleştirilerek bir umumî vilâyet olacak, 2. Devletlerin muvafakatile beş sene müddetle Avrupalı veya yerliden bir Hıristiyan Umumî Vali tâyin edilecek, 3. Umumî Vali icra kuvvetinin reisi olup istisnasız bilcümle memurini Padişah'ın iradesi alınmaksızın tâyin ve azledecek ve bilcümle hükkâm olveçhile vali tarafından nasbedilecek. Polis ve jandarma kuvvetleri kendi emrinde olduğu gibi asayişi temin için icabında askerî kuvvet de emrine verilecektir. 4. Meclis-i Umumiler müsavi adette Müslüman ve Hıristiyan azadan mürekkep olacak. 5. Umumî Meclisler mahalli menfaatlere ait kavaninin tanziminde salâhiyettar olacak. 6. Vilâyet ve liva meclis-i idareleri üçü Ermeni, üçü Müslüman olmak üzere altı azadan ibaret olacak. 7. Nevahi (nahiyeler) bir müdür ve dörtten sekiz azaya kadar intihab edilmiş bir meclis tarafından idare edilecek. Müdürlerini de kendileri seçecektir. Memurlar ve hâkimler müsavi miktarda Müslüman ve Hıristiyanlardan tayin edilecek.
8. Jandarma ve polis kuvvetleri de yarı yarıya Müslüman ve Hıristiyandan mürekkep Avrupalı kumandanların taht-ı idaresinde bulunacak. 9. Ordu kıtaatı da vakt-i hazerde (barış zamanında) mahallinde talim terbiye görecektir. Mezkûr lâyihada altı vilâyet haricinde Ermeni bulunan mahallerde bilhassa Adana'da tatbik edilecek ıslâhatın icrasının da devletlerce taht-ı emniyete ve murakabeye alınacağı mezkûrdur. Layiha, teferruata ait bazı ehemmiyetsiz tadilâtla Đngiliz ve Fransız süferası tarafından kabul edilmiştir*. * Đstanbul Sefiri De Giers'in Sazonov'a telgrafı, 4/17 Haziran 1913, Turuncu Kitap, 3o. 28.
Berlin Hükümeti 26 Haziran 1913'te Rus lâyihasının tehlikeli olan mahiyeti hakkında devletlere âtideki muhtırayı tebliğ etmiştir; Rusya'nın hazırladığı lâyihaya nazaran altı vilâyet birleştirilip idaresi Padişah tarafından mansufo Hıristiyan bir umumî valiye tevdi ediliyor. îdare ve askerlikçe merkezi hükümetten rabıtası tamamile kesiliyor. Memurlar ve hâkimler umumî vali tarafından nasfb ve azlediliyor ve askerler de hâl-i hazarda Ermenistan'da istihdam ediliyor. Mezkûr lâyiha Anadolu'nun yarısını Ermenistan yapıyor ve Padişah'ın hâkimiyetini de pek ziyade zayıflatıyor. Bu hale göre Devlet-i Osmaniye'nin fiilen inkısamı başlamış olacaktır ki Almanya Hükümeti bunun husulünü bertaraf etmeye kafiyen azmetmiştir. Almanya Hükümeti bu tehlikeleri izah ile beraber Osmanlı Hükûmeti'nin fikirlerinin nazarı itibara alınmasını arzu ediyor. 13 Haziran'da lâyiha altı devletin süferasından mürekkep bir konferansa teklif ediliyor. Sefirler de baştercümanlardan mürekkep bir komisyonda tetkik edilmesini kararlaştırıyorlar. Tercümanlar 20 Haziran (3 Temmuz) 1913'te Yeniköy'de Avusturya Sefarethanesinde toplanıyorlar. Bu sırada Babıâli de Memalik-i Osmaniye'nin altı kısma ayrılarak her biri için bir müfettiş-i umumî tâyinine dair vilâyet kanununa ilâveten ve tâdilen neşredilen kararnameyi sefaretlere tebliğ ediyor. Đlk müzakerede Almanya ve müttefiklerinin murahhasları Rus layihasından evvel Osmanlı Hükümeti tarafından neşredilen Đdare-i Umumiye-i Vilâyet Kanunu ile müfettişlik kararnamesinin tetkik edilmesini teklif etmişlerse de Đtilâf devletleri yani Rus, Đngiliz ve Fransız murahhasları tarafından kat'iyyen reddedilmiş olmakla Rus lâyihasının müzakeresine başlanmıştır.
Yeniköy Konferansı
Yeniköy'de başlayan müzakere 3 Temmuz'dan 24 Temmuz'a kadar devam etti. Đttifak-ı Müselles devletleri murahhasları - Đtalyan murahhası müzakereye iştirak etmemiş, fakat kararlarda Almanya ve Avusturya delegelerine katılmıştır- devletlerin murakabesi esasını kaibul ile beraber ıslâhatın o sırada neşredilen Vilâyat Kanunu ile Müfettiş-i Umumîlik Kararnamesi dahilinde icrasında ve bunlarda lüzum görülecek tadilâtın teklifinde ısrar ettiler ve 23 Temmuz'da buna dair fikirlerini tahriren teyid ettiler. Vesika şudur: Ermenilerin sakin (yerleşmiş) oldukları vilâyetlerde ıslâhatı neşredilegelen Vilâyetler Kanunu ile Umumî Müfettişlik Kararnamesine istinad ettirmek ve Babıâli'den bunların ikmalini talep etmek mukteza-yı hâle ve menfaat-i tarafeyne daha muvafıktır. Bunun üzerine müzakere münkati oldu (kesildi).
Konferansın Akametinden Sonra Rusya Đle Yapılan Görüşmeler
Yeniköy Konferansı'nın bu suretle muvaffakıyetsizliğe uğraması üzerine Rus Hükümeti iki hükümet arasında yeni bir şekil takarrür ettirmek üzere Almanya Hükûmeti'ne müracaat etti. Berlin ve Petersfbung hükümetleri Đstanbul'daki sefirlerini birlikte müzakereye memur ettiler. Ruslar, devletlerin intihap ve murakabesi altında umumî vali tâyininden ve altı vilâyetin birleştirilmesinden sarf-ı nazar etmeye medbur oldular. Đki sefir vilâyet-i şarkiyenin iki mıntakaya taksimi ve her birine devletlerin rızasile birer umumî müfettiş tâyini ve müfettişin vazifesinin de teftişe ve memurin-i mülkiye ve hükkâmın tâyinleri hakkında Babıâli'ye teklifatta bulunmaya hasrına, her vilâyette müsavat esası dairesinde meclis-i umumîler seçilmesine, memurinin bu nisbette tâyinine ve icraatm da Đstanbul'da büyük devletler süferası, vilâyetlerde konsolosların nezareti altında yapılmasına karar verdiler. Bu suret diğer devletlerin de rızasına iktiran etmekle Almanya ve Rusya sefirleri büyük devletler namına Babıâli'ye teklifte bulundular.
Almanya Sefiri tebliğden sonra müzakereye iştirak etmemiştir. Bu sefir bana rasgeldikçe: Halil Bey dayanın, fakat rica ederim ipi koparmayın der, diğer arkadaşlara da aynı tavsiyede bulunurdu. Hükümet sefirlere verdiği cevapta müzakereyi ancak Şifahî surette kabul edebileceğini, esasen ıslâhata karar verilmiş olmakla bu yol ile devletlerin nokta-i nazarlarının öğrenmekte fayda mülâhaza ettiğini bildirmiştir. Müzakere Rus Sefareti ile Babıâli arasmda 8 Şubat 1914'e kadar yani altı aydan ziyade devam etti. Müzakereyi bizim taraftan Sadrıâzam ve Hariciye Nazırı Said Halim Paşa, Rus Sefareti'nden maslahatgüzar Mösyö Golgeviç idare etti. Said Halim paşa hazretleri not eder, cevaplarını diğer müzakere günlerine bırakır, ertesi günü Sadrıâzam'm nezdinde Talât ve ben birleşir, cevaplarımızı takarrür ettirirdik. Müzakere şifahî surette cereyan etti ve çok çetin oldu. Rus delegesi, müfettiş-i umumîleri vali-i umumî salâhiyetile teçhiz etmek istiyordu. Çok zeki de bir adamdı. Biz de işi mahiyetile mütenasib bir dairede bırakmakta ısrar ediyorduk. Said Halim Paşa merhumun meseleden haberdar olmaması bizi çok üzmüştü. Gerek umumî müfettişlerin salâhiyeti ve gerek umumî meclisler ve memurinin nisbeti Babıâli' nin rızası dairesinde intaç edilebildi. Umumî müfettişlerin bitaraf devletlere mensup zevattan ve doğrudan doğruya Babıâli tarafından seçilmesi esası da kabul ettirildi. Müfettiş-i umumîlik ve vilâyetler kanununda bilâhare icra edilip de neşredilen tadilât takarrür eden esasat dairesinde yapılmıştır*. * Mandelstam, Osmanlı Đmparatorluğu'nun Mukadderatı, s. 206-236.
Đstanbul Sefiri Giers'in 24 Teşrinievvel (5 Kasım) 1913 tarihli telgrafında sarahaten mezkûr olduğu veçhile, Rusya ıslâhata, işgale bir mukaddeme olmak üzere girişmiş ve lâyihayı ona göre tanzim eylemişti. Filhakika altı vilayette yüzde yetmiş beşten fazla ekseriyeti haiz olan Müslümanları Ermeni ekalliyetinin tahakkümü altına vazetmekten ibaret olan lâyiha-i mezkûre tatbik mevkiine konmuş olsaydı ilk netice Đslâm ahalinin galeyanı olacaktı. Zira umumî meclislerde, idare azâlıklarında, memuriyet, polis ve jandarmada adaden müsavat, senelerden beri kuvvet ve şiddetle asarını gösteren mezhebi ve siyasî teşkilâtları sayesinde Ermenilerin keyfiyeten ihraz-ı faikiyetini muciib olacağından, Hıristiyan umumî valinin elinde hükümet makinesi ekalliyetin lehinde mütehakkimane bir surette işleyecek ve bizzarure Đslâmları isyana sevkedecekti. O zaman da Rusya, isyanı teskin bahanesile Avrupa'nın da vekâletini haiz olarak şark vilâyetlerine ordularmı sokacak, Buradayım, burada kalacağım deyip bir daha çıkmayacaktı ve Osmanlı Đmparatorluğumun taksimi ve kat'î tasfiyesi böylece gerçekleşecekti.
Rus Maslathatgüzârı Golgeviç'in Hariciye âzırı Sazonov'a Telgrafı
Ermeni meselesinde Babıâli ile bir itilâf husulü zımmında sefir büyük müşkülât iktiham etmek mecburiyetinde kaldı. Bir taraftan Ermenilerin mümkün mertebe vâsi ıslâhat elde etmeleri hakkındaki tabiî emelleri, diğer taraftan mutasavver ıslâhat-ı lâşey mesabesine indirmeye çalışan ve bu maksadla lâyihamızın bütün esaslı aksamına itiraz eden Babıâli'nin inatçı mukavemetini hesaba katmak lâzımdı. Almanya'ya gelince, Ermeni meselesinde bizimle birleşmekte iki maksadı vardı: Biri Babıâli'ye Türkiye'nin menfaatini muhil olmayan daha hakikî ıslâhata muafakat suretile Ruslar'ın daha vâsi ıslâhatının önüne geçtiğini söyleyebilmek, diğeri kendi nüfuz mıntakası dahilinde addettiği ve binaenaleyh nazar-ı ehemmiyetten dür tutmak istemediği Adana ve havalisinde sakin Ermenilerin teveccüh ve hoşnûdisini kazanmaktı. Bu sebeple Almanya'nın hareketi daima halisiyetten uzak kalmış ve kendi iltizamı Ermeniler için bir gösteriş tarzında olmuştur. Hakikati halde Alman diplomatları Türkler'in hâlis müşavirleri idiler.* * Turuncu Kitap, sayfa 241.
Ermeni Đleri Gelenleriyle Yaptığımız Görüşmeler
Bu arada Ermenileri hatarnâk (tehlikeli) yoldan döndürmek için Dahiliye Nazırı Talât Bey'le birlikte Taşnaksutyun rüesası ile birçok müzakerelerde bulunduk. Hallacyan ve Zohrap Efendilerin evlerinde Malûmyan Aknumi, Şahirikyan, Vartkes, Van meb'usu Vahan ve Erzurum meb'usu Pastırmacıyan Efendilerle müteaddid toplantımız oldu. Bunlara, Bu tedbir Rusya' nın bir kapanıdır; siz de düşmeyin, biz de düşmeyelim. Rusya hiçbir zaman Bahrisefid yolu üzerinde beynelmilel yardıma dayanan bir Ermenistan teşkilini arzu etmez. Geliniz, vazgeçiniz, şu ıslâhatı elbirliğile yapalım dedi. Fakat bu hulyaperverleri ikna etmek kabil olmadı. Bir gün Malûmyan Aknumi -bu Rus Ermenilerinden gayet zeki ve geniş malûmatlı bir insandı, fakat ırkının şiarı olan hulyaperverlikten kendisini kurtaramamıştı- bana şu cevabı vermişti: Halil, ben bir kere beynelmilel bir kontrol altında bir Ermenistan kurayım, Rus Çarı'ndan da pervam kalmaz.
Rus Elçisi Giers'in öfkesi
O sırada Bulgaristan Sefareti'nde verilen bir ziyafet esnasında Rus Sefiri Giers yemekten sonra salonda gezinirken önüme dikildi: Halil Bey, bu ıslâhat işinde neden bu derece sert davranıyorsunuz? Siyasette bu derece rigiditâe faydalı bir tarz değildir. Biraz souplesse lâzımdır dedi. Cevaben: Sefir hazretleri, unutmayınız ki biz bir ihtilâl partisiyiz. Sultan Hamid'den hürriyetimizi aldık. Kapitülâsyonları lağvederek istiklâlimizi almak da bizim gayemizdir. Yeni kapitülâsyon asla, Filvaki siz çok kuvvetlisiniz, memleketimizi istilâ edebilirsiniz; son kurşuna kadar dövüşürüz, fakat yeni kapitülâsyon asla demekliğim üzerine gözlerini bana dikti: Veus etes terrible (müthiş insansınız) dedi ve hızla yanımdan ayrıldı.
Ruslar Bu Defa da Kürtleri isyana Teşvik Ediyordu
Bu meselede Almanya'nın mütecellidane vaziyeti ve Babıâli' nin ısrarı karşısında meramına varamayan Rusya, Hollandalı ve Đsveçli müfettiş-i umumilerin tâyini üzerine bu defa da hükümetin Ermenilere imtiyaz verdiğini ve Müslümanları ihmal eylediğini telkinle yardım vaadederek Kürtleri isyana tahrik etti. 1330 (1914) Mart'ında Halife Molla Selim riyasetinde kıyam eden âsiler, Bitlis Vilâyeti merkezine hücum etmişler ve bu şehrin bir kısmını ellerine geçirmişlerse de hükümetin tedbir ve metaneti karşısmda terk-i silâha meabur kalmışlar, reisleri Rus Konsoloshanesine iltica etmişti. Bunlardan reisleri ile 15 şahıs, geçen Umumî Harb'e kadar Rus Konsoloshanesinde mahsur kalmışlardır. Şayana dikkattir ki âsilerin mağlûb olacağını düşünen Bitlis Rus Konsolosu, tarafeyn ateş kesmek şartile telifibeyn için mahalli hükümete tavassut teklifinde bulunmuştu. Bittabi kabul edilmemişti. Bir taraftan bunlar olurken diğer taraftan Ermeniler içlerinde yayıldıkları ekseriyetlere tahakkümle tesis-i hâkimiyete, bunun için de ecnebi devletlere, hattâ vaziyetleri ve menfaatleri itibarile kendilerine muarız olan Ruslar'a istinad etmek gafletinde devam ediyorlardı.
Başkumandan Đle Zabitan Arasında Bir Đhtilâf
Bulgarlar, Çatalca müstahkem mevkiimizi zorlamış, gerek müdafaa ve gerek mukabil taarruzlarımızla epeyce hırpalanmıştılar. Bu arada ordu zâbitânı arasında tecavüze geçmek için bir cereyan hasıl olmuştu. Başkumandan ve onun karargâhı bunun aleyhinde idiler. Zâbitân Karılarımızın yüzüne bakacak halimiz kalmadı, ya hepimiz ölürüz, yahut Bulgar ordusunu mahvederiz diyorlardı. Bu düşüncede, akıldan ziyade his hâkimdi. Ordu karargâhı Ordumuzun tecavüz kabiliyeti bu işi başaracak halde değildir. Mağlûbiyet hâlinde ise Osmanlı silâhsız kalır, istanbul da elden gider diyordu. Bu çekişmeden sıkılan Đzzet Paşa, Talât'la beni karargâha davet etti. O sene müthiş bir kış hükümrandı. Şiddetli kar tipisi altında Hadımköyü'ne vardık Kumandan bize karargâhın müştemilâtını göstermek istedi. Müthiş bir çamur deryası, çizme ile de yürümeğe imkân yok. Hayvan sırtında dolaştık. Paşa merhum, Đşte görünüz, bu balçık deryasında tecavüz edeceğiz demek istiyordu. Đzzet Paşa ve erkânıharbiyesını teşkil eden zevatla epeyce görüştük. Fikirlerini öğrendik. Hadımköyü'nden akşam üzeri ayrıldık. Ayastefanos'ta Enver bizi karşıladı. Mithat Şükrü Bey'in ağabeysinin evine beraber gittik. Kar, diz boyu. Tipi devam ediyordu Enver önde, Talât onu takip ediyor. Ben de onu. Talât Halil, ağzını burnunu tıka, kardan boğulursun, arkamızda sessiz sedasız kalırsın dedi. Selâmetle eve vardık. Talât: Enver ne diyorsun, ordu tecavüz edebilir mi? diye sordu. Enver: Karargâhın hakkı vardır. Arkadaşlar hissî hareket ediyor, tecavüz doğru değildir demişti.
Benim Tanıdığım Topal Đsmail Hakkı Pasa
Birkaç gün evvel gazetelerde, izzet Paşa'nm, Levazım Reisi Topal Đsmail Hakkı Paşa'ya Ordu namına gönderilmiş bir teşekkür mektubu intişar etmişti. Bunun esbabını sordum. Sözü Ziya Paşa aldı, dedi ki: Beyefendi, ben ve bu arkadaşlarım bu teşekkürnamenin Đsmail Hakkı Paşa'ya gönderilmesini rica ettik. Esbabı şudur: Biz harbin iptidasından beri karargâhtayız. Neler gördük, ne facialara şahit olduk. Asker aç kaldı, hayvanlar yemsizlikten birbirlerinin kuyruklarını kemiriyorlardı. Bir perişaniyet ki sorma gitsin. Đsmail Hakkı Paşa işi eline
alınca her şey bollandı. Asker bol bol yiyip içiyor; yem, saman da depolardan taşıyor. Meselâ 500 okka pekmez istiyoruz, bu zat 5000 gönderiyor. Demek ki memleketin menabii varmış... Bilgisizlik ve idaresizlik yüzünden askerler aç, hayvanlar yemsiz kalmıştır. Böyle bir insana nasıl teşekkür edilmez. Sormama sebeb şu idi: Meşrutiyetin iptidasından beri bir Levazım Reisi Đsmail Hakkı Bey meselesi sürüp gidiyordu. Mahmud Şevket Paşa'nm Levazım Reisi o idi. 1326 (1910) senesinde, şimdi gününü hatırlayamıyorum, Đttihad ve Terakki'nin Grup Reisi idim. Meclis'te onun aleyhinde bir cereyan başgösterdi. Arkadaşlardan bazıları pek ileri gitmiş, Mahmud Şevket Paşa'dan istizah etmek istiyorlardı. Paşa merhum, bir gün: Halil Bey, yarın Heyet-i Đdare'yi toplayın, gelip izahat vereceğim demişti. Ertesi gün geldi: Arkadaşlar, Levazım Reisi Đsmail Hakkı Bey aleyhinde bir dedikodu olduğunu işittim. Benden istizah yapılmak isteniyormuş. Bana milyonlar verdiniz, ordunun teçhizatı için geceli gündüzlü çalışmaktayız. Ben bu zatın dirayetinden ve namuskârlığından eminim. Ondan başka birisinin daha iyi başaracağına da itimadım yoktur. Onun dirayeti karşısında manevralarını çeviremeyen birtakım madrabazlar bu cereyanı hâsıl etmiştir. Bana emniyetiniz yoksa onu bildiriniz, çekileyim, başkası Harbiye Nazırı olsun. Fakat ben işbaşında kaldıkça o adam değiştirilemez ve değiştirmem demişti. Umumî Harp esnasında, harp uzadıkça memleketteki stoklar tükeniyor, her taraf kapalı olduğundan ithalât yapılamıyordu. Bugün olduğu gibi memlekette fabrikalar da yoktu. Bu yüzden gün geçtikçe Levazım Reisi'nin el koymaları şiddetleniyordu Bir gün Enver Paşa Merkez-i Umumî'ye davet edildi. Dahiliye Nazırı Talât Bey'le ben de hazırdım. Arkadaşlar Levazım Reisi'nin değiştirilmesi için epeyce sıkıştırdılar. Talât da, Enver, değiştir artık bu adamı diye adeta haykırmıştı. Enver Paşa meşhur olan soğukkanlılığı ile şu cevabı vermişti: Arkadaşlar, söylediklerinizi dinledim; hiçbiriniz, bu adam hırsızdır demediniz. Ben orduyu yarı aç, yarı tok idare edebiliyorum ve bunu bu adamın kurduğu teşkilâta, tesis ettiği nüfuza, namus ve dirayetine borçluyum. Ordunun ihtiyacını her şeye takdim etmek (öne almak) zorundayız. Tecrübe yapacak vaziyette değilim; bu ağır mesuliyeti alamam demişti.
Malta esaretinden kurtulduğum zaman bir buçuk ay kadar Roma'da kalmıştım. Bir gün garson geldi: Đsmail Hakkı Paşa sizi görmek istiyor dedi. Talât Paşa, Ermeniler tarafından Berlin'de şehit edilmişti. Hepimiz tetikte idik. Nasıl adam? dedim, Topal bir zat dedi. Buyursun dedim Güler yüzlü, sevimli tavrı ile sekerek odama girdi. Kendisi ile bir hayli görüştüm. Vatan hasreti ile yanıyordu. Yıllar sonra memlekete dönmüştü. Ankara'ya giderken Đstanbul'da Bristol Oteli'nde rasladım. Bir oda almış, orada ikamet ediyordu. Halil Bey, Müdafaa-i Millîye Vekili Zekâi Bey'i tanır mısınız, dostluğunuz var mıdır? dedi. Tanırım, dostumdur dedim. Gazi Hazretleri'ne tekaüdlüğümün icrasına müsaade buyurmaları için bir istida takdim etmiştim. Vekâlete havale buyurulmuş; bu alelûsul bir havaleden mi ibarettir, yoksa mültezimâne (kayırıcı) bir havale midir, anlayıp lütfen bana bildirmenizi rica ederim dedi. Ankara'da Zekâi Bey'den sordum. Đlk günü, Alelûsul bir havaledir demişti. Ertesi gün Đsmail Hakkı Paşa'nın meselesi için Meclis'ten bir tefsir isteyeceğiz dedi. Đstanbul'a avdetimde kendisine cevabı bildirdim. Evet, dedi. Yaver Cevad Abbas beni telefonla buldu. Gazi Hazretleri, Đsmail Hakkı Paşa'yı telefonla bul, arzusunun is'afı için imkân-ı kanunî bulunmadığını söyle ve başka istekleri var mıdır, sor demişler. Biraz sonra Bristol Oteli'ne 200 lira borç bırakarak, Erenköyü'nde ihtiyar bir teyzesinin kulübesine iltica ettiğini ve orada öldüğünü işittim. Cenazesinin bazı arkadaşlarının ianesi ile kaldırıldığını da öğrenmiştim. O, bir ayağını harp ederken kaybetmişti. O, haysiyet ve namusunu son nefesine kadar muhafaza etmiş bir kahramandır Zavallı Đsmail Hakkı Paşa, senin için neler, neler de söylenmişti. Geçen Umunu Harp esnasında idi; bir gün Nezaretten Ihlamur tepesindeki ikametgahıma dönmüştüm Merhume hanımım, Bir kamyonla 16 çuval un geldi demesi üzerine tepem attı. Vay yezid topal, beni halka teşhir etmek istiyor dedim Telefonda Talat'ı buldum, Şu topalın yaptığına bak dedim Talât, Ne olmuş ne olmuş dedi. Bir kamyonla 16 çuval un göndermiş demekliğim üzerine gülmeye başladı. Yok yok onun günahını alma ben gönderdim dedi. Ne münasebet? dedim Bulgar Başvekili Radoslavoff Heyet-i Vükelâya hediye olarak bir vagon un göndermiş, 16 çuval da sana isabet etti. Ben satıverdim, sen de sat dedi. Hanımıma: Yarın bir çuval un evde kalmayacak dedim Merhume, Nışantaşı'ndaki Kızılay Cemiyeti'nin Reisesi idi Cemiyet’e ve Şeyhin Đzzi Efendiye gönder diye ilâve ettim. Ertesi
gün eve döndüğümde, Gönlün rahat olsun diye unları dağıttım. Çoğunu hastaneye birazını da Şeyh Đzzi Efendiye yolladım. Seyyid Bey (Đzmir mebusu) işitmiş, telefon etti, aman hanımefendi, un tevziatı varmış, bana da biraz ayırıver dedi. Bir çuval da ona verdim dedi.
EVER'Đ HARBĐYE AZIRI OLUŞU
Balkan mağlûbiyeti faciasından sonra orduyu gençleştirme meselesi ortaya atıldı, izzet Paşa da taraftardı. Eski ümeradan tekaüde sevkedilmeleri icap edenlerin listesini de kendisi tanzim etmişti. 163 ümera tekaüde sevkedilecekti. Fakat Đzzet Paşa Harbiye Nâzın iken bu kararın icrasında tereddüd gösteriyordu. Tereddüdünü mucip olarak ileri sürdüğü sebep de şu idi; Bunların hepsi benim arkadaşlarımdır; bu işi yapamıyacağım; mezuniyet alayım, birisi vekâlet etsin, yapsın diyordu. Bu gençleştirme işinde Đzzet Paşa'nın ordunun başında kalması çok arzu ediliyordu. Fakat iş uzuyor, karar tahakkuk ettirilemiyordu. Bir gün Talât merhum: Halil Bey, bu akşam Đzzet Paşa'ya gideceğiz; meseleyi biliyorsun, bu zata son bir teklifte bulunacağım; gene tereddüt gösterirse çekilmesini teklif edeceğim dedi. Çok rica ederim, beni bırak dedimse de, Yok yok, beraber gideceğiz, bana kuvvet ve zahir olursun dedi. Birlikte gittik. Talât bu mühim işi yaparken. Ordunun başında kalmaklığmızın memleket için çok hayırlı olacağı kanaatindeyiz; yap kal diye çok ısrar etti. Đzzet Paşa, gene: Canım, birisi vekil olsun yapsın deyince, Talât artık sabredemedi Paşa, istifanız mukaddermiş; çekiliniz de yapacak adam gelsin dedi. Đzzet Paşa, ertesi gün (3 Ocak 1914) istifasını verip çekildi; Enver Paşa Harbiye Nazırı oldu.
Rusya'nın Đstilâ Hırsına Karşı Aldığımız Tedbirler
Rusya'nın yaralı aslan kovalıyan korkunç bir canavar gibi arkamızı bırakmaması ve müttefikleri Đngiliz ve Fransızlar'ın bir peyk gibi onu takip eylemesi, memleketimizin aman ve zaman vermez bir hırs-ı istilâ karşısında olduğu kanaatini vermişti. Bu vaziyet
karşısında dahilî ve haricî mühim tedbirler almak zarureti vardı. Bunları düşünmek üzere Nazırlar da dahil olduğu halde Merkez-i Umumi'de büyük bir toplantı yaptık. Bu içtimada iki teklifte bulundum: 1. Cemiyet'in teşkilâtını garb demokrasilerindeki emsaline uygun bir hale koymak. 2. Mahakim-i Şer'iyeyi (Şer'i mahkemeleri) Adliye'ye raptederek (bağlayarak) kaza-yi tevhid (yargıyı birleştirme) ve bu mahkemelerin salâhiyetine giren hukuk-u aile ve ona müteferri ahkâmı mektup (yazılı) hale getirip Meclis'in salâhiyetine vermek. Bu iki tedbirin hem dahil de ıslâhat teşebbüslerimize mühim temel olacağı, hem de hariçte lehimizde müsait cereyanlar husule getireceği hakkında ileri sürdüğüm esbap, arkadaşlar tarafından makûl görüldü. Ve kongreye arzedilerek fırka programına ithallerine karar verildi. Gazetelerde ve mecmualarda tevhid-i kaza (yargının birleştirilmesi) için yazılar yazmak ve propagandasını yapmak işini Ziya Gökalp deruhte etmişti. Bunun için bu teklifin kendisi tarafından yapıldığı zehabı hâsıl olmuştu. Bu doğru değildir. Ziya Bey'in müstahzaratı esasen böyle bir teklife müsait değildi. Garp demokrasilerinde parti teşekküllerini tetkik edip bir lâyiha hazırlamak işini de arkadaşlar bana ve Ziya Gökalp'a tevdi ettiler. Ziya Bey, sevmediği etüdlerde çok tembeldi. Đş tamamı ile benim üstümde kaldı. Uzun tetkiklerden sonra lâyihayı hazırlayıp kongrede müzakere edilmek üzere Merkez-i Umumîye verdim. Kongreler, parti prensiplerini vazeder. Programı tesbit ve tâdil ve ıslâh eder. Meclis-i Umumî raporlarını ve bütçeyi tetkik ve tasdik eder ve bu yollarla bütün parti idaresini kontrol eder. Hulâsa, parti hayatında kongrelerin kararları hâkimdir. Kongreler, fasılalı içtimalar yaptıkları için müçtemi bulunmadıkları zamanlarda parti faaliyetini ve idaresini kontrol etmek, parti menafime ait mesailde kararlar almak salâhiyeti ile azaları arasından bir Meclis-i Umumî intihab ederler. Meclis-i Umumiler de kısa fasılalarla içtima ettikleri için parti teşkilâtını daimî surette sevk ve idare vazifesi ile bir büro kurarlar. Avrupa memleketlerinin parti teşekküllerinde hâkim olan esaslar bunlardır. Kongrelerin, meclislerin ve büroların tarz-ı teşekkülünde bazı farklar vardır. Hazırladığım lâyiha da kongre senelik içtimalarında bir Meclis-i Umumî seçecek, kongre müçtemi bulunmadığı zamanlarda parti işlerinin kontrolü ve fırka Menafime taallûk eden hususlarda karar almak salâhiyeti bu meclise bırakılacak, meclis de parti teşkilâtını idare için bir büro seçecekti.
Kongre, Mecliş-i Umumi esasını kabul etti. Fakat, büronun seçilmesini gene kongreye bıraktı. Bu suretle kongreden kuvvet alan iki heyet karşılaştı, Merkez-i Umumî daha disiplinli, daha toplu hareket ettiği için Meclis-i Umumî silik vaziyette kaldı. Binaenaleyh partiye tam demokrat bir teşkilât şekli verilemedi. Toplantıda, diğer davair-i devlette (devlet dairelerinde) alınması zarurî görülen esaslı tedbirler
karara
bağlanmakla
beraber
ordumuzun
ve
donanmamızın
ıslâhı
ve
kuvvetlendirilmesi, şimendifer ve yollar ve limanların bir an evvel inşası kararlaştı. Fakat bunların tahakkuku için paraya ihtiyaç vardı. Bunun için de geniş bir istikraz akdine, gümrüklerimizde serbestliğimizi, dahilde vergi koymak hususunda istilâlimizi elde etmek üzere iktisadî kapitülasyonların ilgası için devletler nezdinde teşebbüse karar verildi. Balkan Harbi'nden çok zayıflamış olarak çıkmıştık. Bu hal yalnız kendimize dayanmak ümidini kesretmişti. Ve yalnız kalmanın ne fecî akıbetler doğurabileceğini harbin felâketli neticeleri gözlerimizin önüne sermişti. Binaenaleyh haricî teminat aramak, hiç olmazsa bünye-i devleti yeniden kuvvetlendirmek için zaman kazanmak lâzımdı. Almanya'dan o kadar ümidimiz yoktu. Memleketimizle alâkasını sırf iktisadî buluyor, Rus istilâsından bizi korumak için zamanında ordularının kullanacak kadar bizimle alâkadar görmüyorduk. Đngiltere ve Fransa ile ittifak mümkün olmasa da Rusya'nın suikasdini tâdil ile bize vakit kazandırabileceklerini ümid ediyorduk. Onlara yakınlaşma siyasetine karar verdik. Hükümet, Hakkı Paşa merhumun Đngiltere ile aramızdaki ihtilaflı mesaili halle, bir zemini takarrüb izhar eylemek ve iktisadî kapitülasyonların ilgası için Đngiliz Hükûmeti'nin rızasını tahsil eylemek üzere Londra'ya gönderdi. Đngiliz Hükûmeti'nin muvafakati ile Hakkı Paşa müzakereye başladı. Bu müzakereler esnasında Basra Körfezi'nde ve Arabistan Sibihceziresi'nin diğer cenup aksamında Türk - Đngiliz manatık-ı nüfuzu tesbit edildiği gibi Aden civarında Nevahi-i Seb'a meselesi halloldu, Bağdat'la Basra'da mahalli şimendifer inşası, Fırat ve Dicle'de seyrisefain imtiyazı da Đngiliz şirketlerine verildi. Müddeti bitmek üzere olan Aydın şimendiferinin imtiyaz müddeti temdid ve bazı şube ilâvesi suretile hattın uzatılmasına muvafakat edildi. Trabzon ve Samsun limanlarının inşası ingiliz şirketlerine verildi. Bu arada çok çetin, yalnız mahalli değil, beynelmilel ehemmiyeti haiz bir mühim mesele halledildi. Bağdat şimendiferinin Bağdat'la Basra arasındaki kısmının Đngiliz - Alman -
Türk müşterek sermayesile inşası ve meclis-i idaresine de Đngiliz murahhasının daimî reis olması kabul edildi. Almanlar hattın bu kısmmdaki imtiyaz haklarından feragat ettiler. Hattın Bağdad ve Basra'ya temdidine muarız olan ve gümrük rüsumunun tezyidi ve bazı monopolların tesisi için hükümetin vuku bulan müracaatlarına, fazla-i varidatın, Bağdad hattının inşasına sarf edilecektir zannile daima muhalefet eden ingiltere de bu iddiasından sarfınazar etti. Bu itilâf Alman - Đngiliz umunu itilâfına bir mukaddeme gibi telâkki edilerek Avrupa matbuatında ehemmiyetle mevzuu bahis oldu ve Bağdad Sulhu tesmiye edildi. Bilâhara Alman müessesat-ı maliyesi ile Fransızlar arasında aktedilen bir itilâfla bu itmam edilerek Bağdad tahvilâtının borsalarda tedavülü temin edildi. Bütün bunlara karşı Đngiltere, bize iki şey temin ediyordu: 1. Đktisadî kapitülasyonların ilgası için diğer devletlerin muvafakati şartile rızasını veriyor. 2. Bağdat hattının Basra'ya kadar temdidi için mevcut muarazasmdan feragat ediyordu. Bahriyemizin ıslâhını bir Đngiliz heyetine tevdi ettiğimiz gibi tersanelerimizin inşa ve tevsiini de bir Đngiliz şirketine havale ettik. Ve bunların meclis-i idare riyasetine de Đngiltere'nin Düyun-u Umumîye delegesi olan Sir Adam Block'u tâyin ettik. Reşadiye ve Fatih zırhlılarımız Đngiliz şantiyelerinde inşa edilmekte olduğu gibi daha birçok siparişler de verdik. Dahiliye Nezareti'ne bir Đngiliz müfettişi tâyin ettiğimiz gibi gümrüklerin ıslâhını da Sir Crawford'a havale ettik. Bu zat mütefavit (farklı) tarife esasına göre gümrük lâyihasını hazırladı. Bu arada sefir Sir Gerald Lowther'in gitmesi ve yerine Sir L. Mallet gibi hakikî bir centilmenin tâyini ve Mahmud Şevket Paşa'nın suikasdinde alâkaları sezilen Fitzmaurice ile ataşemiliter Tyrell'in uzaklaştırılmaları ve yeni sefirin umumî ve hususî münasebetlerde samimî ve hayırhahane görülmesi, teşebbüsatımızın ümidbahş eserleri gibi tezahür etmeye başlamış ve bizi bir müddet sevindirmişti. Diğer taraftan harbin yığdığı borçları tasfiye etmek, bütçemizdeki açığı kapamak, ıslâhat için lâzım olan parayı elde etmek için istikraz akdetmek ve iktisadî kapitülasyonların ilgası için Fransa Hükûmeti'nin rızasını temin etmek ve münasebatımızı ıslah ederek bir yakınlaşma husule getirmek için Cavid Bey de Paris'te mesaisine devam etmekteydi.
Fransızlar'a Suriye'de mevcut şimendiferin şeraitini tâdil edip yeniden şimendifer ve liman imtiyazları verdiğimiz gibi Sivas - Samsun şimendiferi ile Erzincan - Harput - Diyarbakır arasında 1500 kilometrelik şimendifer inşaatı imtiyazını da verdik. Nihayet 35 milyonluk bir istikraz akdedildi. Đktisadî kapitülasyonların ilgası için diğerlerinin rızası munzam olmak şartı ile Fransa da rızasını verdi. 10.000 kilometrelik şose inşaası bir Fransız şirketine verildiği gibi birçok Fransız mühendisi Nafıa hizmetine alındı. Muhtelif sistemde sefain-i harbiyeye (garp gemilerine) malik olmak mahzurlu olduğu halde Fransızlar'ı memnun etmek için Havre tezgâhlarına 6 muhrib ve Creuzet fabrikasına iki tahtelbahir (denizaltı) sipariş ettik. Fransa'ya birçok cetbel topları da sipariş verdik. Böylece ıslâhat yoluna hummalı bir faaliyetle girişmekliğimiz, Đngiliz bahriyelileri, gümrükçü ve adliyecilerini, Fransız maliye ve nafiacılarını şuabat-ı idaremizde iş başına geçirişimiz, binlerce kilometrelik şimendifer ve yol ve birçok limanlar inşa ve imtiyazını Đngiliz ve Fransız şirketlerine verişimiz, bütün bu işleri gayet temiz ve namuskâr bir suretle mukavelelere raptedişimiz, istikrazı muvaffakiyetle ve istanbul sulh konferansının iyi bir surette neticelenmesi, devletin haricî itibarını yükseltmiş, Đngiliz ve Fransız siyasî ve malî mehafilinde, matbuat ve efkâr-ı umumiyesinde hakkımızda cemilekâr bir cereyan tevlid etmişti. Edirne'nin istirdadı, bu vilâyet dahilindeki Bulgarlar'ın Bulgaristan'a nakli, Ermenistan ve Suriye ıslâhat meselelerinin muvaffakiyetle hal ve teskini, Trakya'da ve Đzmir'de birkaç yüz bin Rum'un Yunanistan'a hicretleri dahildeki azim ve imana ve Türk'ün mucizeler yaratan yapıcı kudretine yeniden can vermiş, hükümetin artan nüfuz ve itibarı gayet inzıbatkâr bir idare tesis edivermişti. Adalar meselesinin müzakeresi esnasında Bükreş'te bulunduğumuz sırada Bulgaristan'ın orada Radeff isminde bir sefiri vardı. Bu zat Makedonyalı idi. Bizim Sultanî'den (Galatasaray Lisesi) mezun, Türkçeyi çok iyi konuşur, gayet zeki bir insandı. Bir gün ikimiz oturuyorduk: Halil Bey, sizi candan tebrik etmek isterim, dedi. Bakıyoruz hudutta memurlarınızın hal-u hareketinde büyük bir değişiklik var. Çok kibar ve dürüst hareket ediyorlar. Đçeride de gayet inzıbatkâr ve namuskâr bir idare kurduğunuzu görüyoruz. Sultan Hamid idaresi gibi her suretle müşevveş ve berbat idareden az zaman zarfında böyle
bir hükümet kurabildiniz. Đşte bunun için sizi candan tebrik ediyorum. Biz Balkanlılar maalesef bunu yapamadık demişti.
Cemal Paşa'nın Fransa'ya Osmanlı Hükümeti amına Đttifak Teklifi
Đngiliz ve Fransızlarla böylece bir yakınlaşma hazırlanırken, Haziran 1914 ortalarında Fransa'nın Đstanbul Sefiri Temmuz'da icra edilecek Fransız Donanması'nın manevralarında hazır bulunmak üzere Bahriye Nâzırı'nı Fransa Hükümeti namına davet ediyor. Hükümet daveti kabul ediyor. Cemal Paşa'ya da Yunanistan'la muallâkta bulunan Adalar meselesinin halli için Fransa Hükûmeti'nin tavassutunu talep etmek, zemini müsait bulursa Fransa'ya hükümet namına ittifak teklif etmek salahiyetini veriyor. Cemal Paşa'nın hatıratından: 1914 Haziran evasıtında (ortalarında) idi. Ne gibi bir vesile ile olduğunu hatırlamıyorum. Bir gün sefir Bompard ile sefarethanede görüşürken dedi ki: Türk - Fransız dostluğu hakkında burada sarfettiğiniz mesai nazar-ı dikkati celbetmiş olduğundan sizinle daha yakından tanışmak ve sizi Fransız kütlesine daha ziyade tanıttırmak için hükümetim Fransa'yı ziyaret etmenizi arzu ediyor. Acaba Fransız donanmasının Temmuz zarfında yapacağı bahrî manevralarda bulunmak üzere hükümetim sizi davet edecek olursa, bu, Osmanlı Hükümetince memnuniyetle telâkki olunur mu? Bunu Sadrıâzam Paşa'dan istimzaç etmek niyetinde isem de evvelemirde sizin muvafakatinizi almak istedim. Şayed Sadrıâzam kabul eder ve müsaade-i seniye şeref taallûk ederse maalmemnuniye kabul edeceğimi söyledim. Birkaç gün sonra Mösyö Bompard Fransa Hükûmeti'nin davetini resmen Balbıâli'ye tebliğ etmişti. Tam o günlerde Mahud Saray - Bosna cinayeti de vukua gelmiş bulunuyordu, Đstanbul'dan yanıma iki bahriyeli zabit alarak Haziran nihayetinde Paris'e müteveccihen hareket ve Temmuz'un ilk günlerinde muvasalat ettim. Mösyö Viviani ile Hariciye Nezareti'nde ikinci mülakatımız esnasında idi. Birdenbire bir tavr-ı mühim takınarak bana dedi ki: Ekselans, sizinle pek mühim mesail üzerine teati-i
efkâr emelinde isem de bu sırada Meclis-i Meb'usan'da cereyan etmekte olan müzakerat bütün fikrimi o kadar işgal ediyor ki, başka bir zemin üzerine mümkün değil gelemiyorum. Reisicumhur ile Rusya'ya bir seyahat yapmamız elzem. Sosyalistler buna mâni olmak için seyahat masrafına müteallik teklif-i kanuniyi reddettirmek istiyorlar ve bundan mütevellid namütenahi teferuat. Hariciye Nezareti Umur-u Siyasîye Müdürü Margerie'ye talimat-ı lâzimeyi verdim. Sizinle bir mev'idi mülakat kararlaştırarak uzun uzadıya görüşmesini rica ettim. Kendisi tarafından müracaat vukubulunca is'af etmenizi rica ederim. Arzularımızın nihayet tahakkuk etmek üzere olduğunu anlamış ve pek memnun olmuştum. Margerie Umur-u Şarkiye Müdürü vasıtasile bir nev'idi mülakat talep etti. Hariciye Nezareti'nde kendi bürosunda görüşmek her yerden âlâ olacağı cevabını verdim ve muayyen saatte mülakat yerine gittim. Mösyö Margerie, benim Fransız - Türk dostluğunu takviye için sarf ettiğim mesainin bütün Fransız Hükümeti ve efkâr-ı umumîyesi tarafından kemal-i şükranla görüldüğünü ve şimdiye kadar iki millet ve hükümet arasında tahassül eden suitefehhümleri bu sayede bertaraf etmek imkânı bulunabileceğini söylemeye başladı. Birdenbire lâkırdısını keserek dedim ki: Direktör efendi, müsaade buyurursanız sözü öteye beriye dolaştırmaktan ziyade doğrudan doğruya maksada gelelim. Biliyorsunuz ki, Osmanlı Đmparatorluğu mütemadi tecavüzlere uğramak yüzünden zayıf düşmüş ve son Balkan muharebesinden mecalsiz bir halde çıkarak Avrupa'daki topraklarının hemen kâffesini, Adalarından birçoklarını zayi etmiştir. Şimdi bu zayıf ve dermansız memleketi tedavi etmek, ona yeni bir hayat vermek için bütün mevcudiyetimizle
çalışıyoruz.
Fakat
bazı
ahval
vardır
ki
bizim
teşebibüsat-ı
müdâvâtkâranemizi tesirsiz bırakıyor, işte bu ahvali bertaraf etmek bizim bugünkü en mühim vazifemizi teşkil ediyor. Yunanlılarla aramızda mevcut Adalar meselesinden bahsetmek istiyorum. Siz Yunanlılar hakkında muhabbetiniz ve onlardan âtiyen ümid ettiğiniz menafi dolayısı ile Yunanlıları daima sıyanet etmeği muvafık-ı hikmet-i siyaset telâkki ediyorsunuz. Fakat Mösyö Margerie haritayı açıp tetkik ederseniz göreceksiniz ki biz bugün Fransa'ya Yunanlılar'dan ziyade lâzım olacağız. Azasından bulunduğum Osmanlı Hükümeti diyor ki: Fransız ve Đngiliz siyasetinin maksadı merkezî imparatorlukları bir çelik çember içine almaktır. Bu çenberin Cenub-u Şarkî kısmından maada her tarafı itmam edilmiştir. Bu son kısmın ikmal edilmemesine sebep Bulgaristan'la
Türkiye'dir. Eğer Türkiye Đtilâf-ı Müsellese girerse Balkanlar'da münferid kalacak olan Bulgaristan dahi behemehal bu kombinezona girmek mecburiyetinde kalır. Binaenaleyh bu çelik çenberin ikmal edilmesini istiyorsanız bizimle Yunanistan arasında Adalar meselesi için bir tesviye sureti bulunuz. Müteakiben bizi de daire-i ittifakınıza alarak Rusya'dan beklediğimiz müthiş darbelere karşı bizi de sıyanet ediniz. Pek az zamanda terakkiyatımızı temin ederek Şark'ta kavi bir müttefike malik olunuz. Ben zannediyorum ki Saray - Bosna cinayeti bir dünya harbini intaç edecek mahiyeti haizdir. Böyle zamanlarda bu gibi tedbirin ittihazında iltizam-ı sür'at şarttır. Mösyö Margerie biraz düşündükten sonra şunları söyledi: Adalar meselesinin teklifiniz gübi muhtariyet esası dairesinde kat'i halle isal edilebileceğini zannediyorum. Merkezî imparatorluklar için tasavvur ettiğimiz çelik çenberi pek güzel keşfetmişsiniz. Fakat sizinle bir ittifak veya itilâf-ı siyasî yapabil-memiz için müttefikimiz Rusya'nın buna muvafakat etmesi lazımdır ki, bunun kabil olup olamıyacağı şüphelidir. Maahaza Hükûmet-i Osmaniye'nin bu defaki teklifi gayet sarih ve bariz. Reisicumhur ile kabine reisinin Petersburg ziyaretlerinde ben de kendilerine refakat edeceğim. Mütaleatmızı müttefikimize iblağ ederiz. Onların vereceği karar üzerine sefirimize talimat-ı lâzimeyi veririz. Şimdilik maalesef Fransa Hükümeti hiçbir münferit teşebbüste bulunamaz. Cevabın baştan savmalığı pek aşikâr görünüyordu. Pekala anlıyordum ki, Fransa bizim Rusya'nın pençesinden kurtulmamıza imkân mevcut olmadığı kanaatindedir ve bize her ne mukabilinde olursa olsun muavenet etmek istemiyor.* * Cemal Paşa'nın Hatıratı, sayfa 85-89.
Türk - Alman Đttifakı için ve asıl Yapıldı?
Harb başladığında ben Meclis-i Meb'usan Reisi idim. Ancak 1331 (1915) senesi Ekim ayında Hariciye Nâzırı olarak Said Halim Paşa Hükûmefi'ne iştirak ettim. Kabinesinde Şûra-yı Devlet Reisi bulunduğum zaman Said Halim Paşa merhumla aramızda çok samimî bir münasebet teessüs etmişti, Meclis-i Meb'usan Reisi bulunduğum sıralarda müşarünileyh mühim meseleler zuhurunda beni davet eylemeyi ve beynelmilel müzakerelere de beni memur etmeyi âdet edinmişti.
1914 Temmuzu ortalarında idi. Bir gün Yeniköy'deki yalısında: Halil Bey, Almanya ile bir ittifak hazırlamaktayım. Ne dersiniz, devam edeyim mi? Reyinizi bilmek isterim demişti. Đngiliz ve Fransızlar nezdindeki bütün teşebbüslerimiz neticesiz kaldığına göre sırf Rusya'ya karşı tedafüi (savunmayla ilgili) olmak şartı ile Almanya ile ittifak akdine muvaffak olursanız, memlekete hizmet etmiş olursunuz demiştim. Ağustos'un ikinci günü sabahleyin Sadrıâzam'ın yalısından telefon geldi. Sadrıâzam Paşa yalıda teşrifinize intizar ediyor deniliyordu. Hemen otomobile atladım, gittim. Enver Paşa ile Talât Beyi orada buldum. Alman Sefirinin gelmesi bekleniyordu. Kararlaştırılan muahede müsveddesini okudum. Sırf Rusya'ya karşı tedafüi olarak hazırlanmış olduğunu gördüm. Tedafüi mahiyetini kuvvetlendirecek bir iki kayıd ilâvesini de teklif ettim. Onların kabulü için Sadrıâzam sefirle görüşmüştü. Muahede imza edildikten sonra Alman Sefiri ile birlikte gelmiş olan Sefaret Baştercümanı Mösyö Weber: Mademki imparator harp ilân etti. Taahhüdünüzden kurtuldunuz demişti. Filhakika o gün Alman Đmparatoru harp tehlikesi ilân etmiş ve Rusya'ya ordularını şimalî Almanya hudutlarından çekmek üzere 12 saat mühlet vermişti. Muvafakat reyi vermiş olduğumdan dolayı bugün o günden ziyade musib (yanılmayan) olduğuma kaniim. Zira Saray-Bosna'da patlayan bombanın bir Panslavist darbesi olduğunu ve Rusya'nın harbi tahrik ve tesri etmekte ve bunun Đstanbul ve Boğazlar'ı zapt için yapmakta olduğuna kaani idim. Đngiltere ve Fransa'ya takarrüb (yaklaşma) için vukubulan bütün teşebbüslerimizden müspet bir netice çıkmamış, ittifak tekliflerimiz de reddedilmişti. Harbden sonra meydana çıkan gizli vesaik Osmanlı Devleti'nin kat'î tasfiyesinin harbden evvel Đtilâf devletlerince (Rus, Fransız, Đngiliz) takarrür etmiş olduğunu apaşikâr meydana çıkarmıştır. Boğazları ve Basra Körfezi'nin kapayıp Rus ordularını mühimmatsız bırakarak mağlûbiyetlerini teminle harp bitmeden harp dışı etmemiş ve şark vilâyetlerimizi Ruslar'la işbirliği yapmış olan Ermeni komitacılarından temizlememiş olsaydık millî devletimizin tekevvününe de imkân kalmıyacaktı
ALMA GEMĐLERĐĐ ÇAAKKALE BOĞAZIDA GĐRĐŞĐ
Ağustos'un 11'inci gecesi (11 Ağustos 1914) telefonla Sadrıâzam'ın Yeniköy'deki yalısına davet edildim. Büyük salonu geçince misafirlerini kabul ettiği güzel odasının kapısında Enver Paşa ve Talât Bey ayakta duruyorlardı. Beni görünce her ikisi de gülerek: Bir oğlumuz dünyaya geldi dediler. Merakla yüzlerine baktım. Ne oluyor? dedim. Talât: içeriye gir, anlarsın dedi. Onlar da beni takip ettiler. Đngiliz filosu tarafından kovalanan Breslau ve Goeben Alman zırhlıları Çanakkale'ye iltica etmişler.
Bitaraflık kavaidine tevfikan ya 24 saat zarfında bu harp sefinelerini karasularımızı terke icbar, yahut bütün eslihasından tecrit ederek bir limanda muhafaza etmeğe mecburduk. Birinci şık hem menfaatimize, hem vezaifimize muhalif idi. Đkinci şıkkı da Almanlar'ın kabul etmiyeceği zahirdi. Hükümet müşkül bir siyasî mesele karşısında kalmıştı. Zira iki şıktan biri ihtiyar edilmediği halde bitaraflığımız sarahaten ihlâl edilecek ve bertaraf etmeye çalıştığımız harp, emrivaki olacaktı.
Đki Alman Zırhlısını Satın Alışımız
Gemilerin eslühadan tecridini teklif etmek üzere Alman Sefiri davet edildi. Sadrıâzam Paşa, sefirle görüşmek üzere yandaki salona girdi. Bir müddet sonra müteessir bir halde avdet etti. Sefire meram anlatmak kabil olmuyor. Đmparatorun gemilerinin silâhları alınamaz diyor, başka söz dinlemiyor, ben tekrar bu mesele için görüşemem. Bir başkası gitsin, görüşsün dedi. Hepimizi bir düşünce aldı. Bu sırada hukukçuluğum imdada yetişti. Hatırıma gelen bir çareyi arkadaşlara arzettim. Zannedersem bu müşkülden kurtulmak için bir çare vardır, gemileri Almanlar bize satsınlar dedim. Cemal Paşa, Bu bitaraflığa mugayir olmaz mı? sualini vazetti. Müstahzarat ı hukukiyeme nazaran bitaraflar beyneldüvel hukukça muhariblerden birisinin kuvvetini arttırmamakla mükelleftir. Bunda ise arttırma yok, bilâkis eksiltme vardır. Gemilerimizi haksız olarak zapteden Đngilizler de pek ileri gidemez. Umumi efkâr da bize hak verecektir dedim. O halde Halil Bey gitsin, bunu sefire teklif etsin, dediler.
Sadrıâzam da Buyurun görüşünüz dedi Sefirin nezdine vardım. Sinirli bir halde büyük salonda dolaşıyordu. Beni görünce: Azizim Halil Bey, bu ne haldir? Đmparatorun gemilerinin silâhları alınamaz. Bizi Ruslarla uzlaşmaya icbar etmeyin dedi. Bu sözleri yüksek sesle söyledi. Sefir hazretleri, rica ederim, itidalinizi muhafaza buyurunuz. Ben de aynı tarzda cevap verebilirim. Bu, meseleyi halletmez dedim. Sinirli bir insan olan Wangenheim yumruğunu masanın üzerine dayadı: Buyurunuz, cevabınızı bekliyorum dedi. Canım oturunuz da sükûnetle görüşelim, elbette bir çare bulunur dedim. Sefirin yüzü değişti. Ortadaki masanın kenarına karşımda oturdu: Söyleyiniz bakalım, ne çare düşünüyorsunuz? dedi. Gemileri bize satınız dedim. Zannediyor musunuz ki bu bir çaredir? dedi. Evet, en iyi çaredir dedim. Biraz düşündü: Fakat imparatorun müsaadesi olmaksızın nasıl söz verebilirim? dedi. Sefir hazretleri, böyle müşkül anlarda işbaşında olanlar mes'uliyet almak cesaretini göstermelidirler. Sizden umulan budur ve zannediyorum ki, Berlin de bu tarz-ı halden memnun olacaktır dedim. Biraz düşündükten sonra elini uzattı: Kabul ediyorum dedi. Ellerimizi sıktık. O telsizle imparator'a vaziyeti bildirmeğe gitti; ben de gemileri satın aldığımızı arkadaşlara arzettim. Bilhassa Bahriye Nâzırı olan Cemal Paşa'nın sevincine payân yoktu. Ertesi günü Goeben, Yavuz, Breslau da Midilli oldu. Sevgili bayrağımız da bu iki güzel geminin direklerinde dalgalanmaya başladı. Karadeniz'de bahri hâkimiyet bize geçti. 1914 Şubat'ında Rus
Çarı’nın emri ile takarrür eden baskın tertibatı da suya düştü. Sazonov'u da telâş aldı. Đki buçuk ay daha harp harici kaldık.
Petersburg'da Mahrem ve Fevkalâde Bir Meclisin Đçtimai
21 Şubat 1914'te Umumî Harp'ten beş ay evvel Çar Nikola'nın emri ile Hariciye Nâzırı Sazonov'un riyasetinde Bahriye Nazırı Grigorovitch, Erkânıharbiye Reisi Nesilenski, o vakitki Đstanbul Sefiri Giers ve diğer berri ve bahri büyük rütbeli zabitandan mürekkep olağanüstü gizli bir meclis içtima etti. Meclisin açılışında Hariciye Nâzırı Sazonov, maksadı şu suretle izah etti: Vaziyet-i siyasiyenin tavavvülâtına nazaran ihtimal yakın bir âtide Đstanbul ve Boğazlar'm vaziyet-i hâzırasmı temelinden değiştirecek vak'aların imkân-ı zuhurunu nazar-ı dikkate almak lâzım geliyor. Bunun için Boğazlar mesele-i tarihiyesinin hallini Rusya'nın lehine olarak temin edebilmek için alakadar memurların teşrik-i mesaisi ile bilâtee'hhür bir hareket programı hazırlamanız lâzımdır. Rusya, başka bir devletin Boğazlar'da yerleşmesine müsaade edemez. Binaenaleyh Karadeniz Boğazı'nın ve Çanakkale'nin süratle zaptı için ne gibi hazırlıklar yapıldığını ve neler yapılacağını kafiyen tesbit etmek lâzımdır. Uzun müzakerelerden sonra garpte askerî hareketler başlayınca, Boğazlar'ın ve Đstanbul'un derhal zaptı için lâzım gelen fennî meseleler hallolundu. Đstanbul'a ilk ihraç kıt'ası olarak muhtelit bir kolordunun üç dört günde seferber hale konarak gemilere irkâb olunması ve nihayet dört beş gün sonra Boğazlar'a sevk oluna bilmesi kararlaştırıldı. Çar da karar zabıtnamesinin altına meclisin kararlarını tekmil ihatası ile tasvip ediyorum dedi.* * Đstanbul ve Boğazlar, Rus Gizli Vesaiki, sayfa 5.
Sazonov'dan Rusya'nın Đstanbul Sefirine Telgraf ( Petersburg, 26 Temmuz / 8 Ağustos 1914)** Goeben ile Breslau kruvazörlerinin Mataiban'dan süratlerini artırarak Çanakkale'ye doğru yol aldıkları ihbar ediliyor. Đngiliz ve Fransız sefirleri ile birlikte bu gemilerin Çanakkale'ye vusullerine müsaade edildiği halde üzerine alacağı mesuliyete dair Babıâli'ye tebliğat-ı müessirede bulununuz ve gemilerin Çanakkale'yi terk veya silâhlarından tecrid olunmasında ısrar ederek aksi halin katı münasebatı intaç edeceğini de ilâve ediniz.
** Turuncu Kitap 3o. 11.
Sazonov'dan Rusya'nın Đstanbul Sefirine, Telgraf (27 Temmuz 1914) * * Turuncu Kitap 3o. 14.
Eğer Goefoen Çanakkale'ye girerse Amiral Ebberhart, Karadeniz'e girmesine mâni olmak için her tedbiri almaya memur edilmiştir. Goeben'i tahrip edecektir. Sir Edward Grey'den Mösyö Beaumont'a telgraf (Foreign Offise, 12 Ağustos 1914) ** ** Mavi Kitap, 3o. 10.
Goeben ile Breslau mürettebatı derhal Almanya'ya iade edilerek Türk mürettebatı gemiye vazedilmek suretile gemilerin münakalesi ikmal edilirse ingiliz bahrî komisyonunu geri çekmeye mahal yoktur. Tahminim veçhile Đtilâf devletleri süferası protestodan sonra satın alma emrivâkiini kabul ve tasdik ettiler. Yalnız gemilerden Alman zâJbitânmın ve neferatının çıkarılmasında ısrar ettiler.
Seferberlik Đlânı ve Müsellah Bitaraflık Devresinde Rus, Đngiliz ve Fransız Sefirleri ile Müzakereler
Seferberlik ilânından bir gün evvel Babıâli'de Sadrıâzam Paşa'nın nezdinde idim. Dahiliye Nazırı Talât Bey de orada idi. Enver Paşa geldi. Elindeki bir zarfı Sadrıâzam'a takdim etti. Hudutlarımız açıktır. Harp kasırgasının nereden memleketimize gireceğini tahmin etmek mümkün değildir. Seferberliğimiz de uzun sürer. Her ihtimale karşı hazır bulunulmak üzere Erkânıharbiye-i Umumi'ye ile birlikte seferberlik ilânmı muvafık bulduk. Lâyihasını takdim ediyorum dedi. Birkaç söz teatisinden sonra Heyet-i Vükelâ'nın toplanmasına karar verdiler. Ertesi günü Hükümet müsellah bitaraflık ilân etti. Bilâhare işittiğime nazaran Cavid Bey'le Çürüksulu Mahmud Paşa kısmî seferberlik ilânile iktifa olunmasını teklif etmişler ise de neticede onlar da Enver Paşa'nın teklifini kabul etmişlerdir. Bu suretle tedabir-i askeriyeye tevessül ile müsellah bitaraflık ilân eden Hükümet vaziyetten bilistifade kapitülasyonların ilgası için rızalarını istihsal ile beraber arzî tamamiyet ve istiklâlimizin mahfuz kalacağına dair
devletlerden ayrı ayrı, münferiden teminat ahzına karar veriyor ve o zaman Maliye Nâzın olan Cavid Bey'i Đtilâf devletleri sefirlerile müzakereye memur ediyor. Talât Bey Cavid Bey'e Vaktile Churchill vasıtası ile Đngiltere Hükûmeti'ne yaptığımız ittifak teklifi reddedildi. Bu defa Cemal Paşa'nın Fransa'ya yaptığı teklif de kabul olunmadı. Bu arada Balkan Muharebesi, Ermenistan ıslâhatı meselesi, Halife Molla Selim isyanları ile karşılaştık. Bu harp Saray-Bosna'da patlayan Panslavist bombasile başladı. Rusların Alman ve Avusturya ordularını ezdikten sonra arkalarını emniyet altına alarak ve bütün cenup Slavları ile birlikte Đstanbul'un önüne gelmesini yapayalnız ellerimizi kavuşturarak bekleyemeyiz, işte harp başladı, biz de girmedik. Đtilâf devletleri süferası da Đstanbul'da. Đnigiliz ve Fransızlar mülkî tamamiyet ve istiklâlimizin mahfuz olduğuna dair ayrı ayrı teminat verirler ve kapitülasyonların ilgasını kabul ederlerse harbin sonuna kadar bitaraf kalacağımızı taahhüde hazırız. Seni de murahhas tâyin ediyoruz, git endişelerimizi bildir, Đnigiliz ve Fransız sefirlerine teklifimizi yap, Rus sefirini de ihmal etme demiştir. Müzakere safahatına girmezden evvel müşterek (de concert) ve münferid (separee) teminat-ı düveliye hakkında bazı izahat vermek faydalı olacaktır. Münferid teminatla bağlı olan devlet, tamamiyetini tekeffül ettiği devlet herhangi bir diğeri tarafından maruz-u tecavüz olursa bütün kuvveti ile taahhüdünü ifaya mecburdur. Müşterek teminatta ise taahhüdün icrası şarta bağlıdır. Teminat muahedesinde imzası olan devletler birlikte harekete karar verdikleri halde taahhüd icra edilir. Đçlerinden birisi istinkâf ettiği takdirde diğerleri taahhüdlerindnen kurtulurlar. Nitekim Paris Muahedesile büyük devletler arzî tamamiyetimizi ve istiklâlimizi temin ettikleri halde taahhüd müşterek olduğundan 1293 (1877) harbinde Rusya'ya karşı hiçbirisi bizimle teşrik-i mesai etmemiştir. Berlin Kongresi'le bu taahhüd tekrar ve teyid edilmiş olduğu ve bizimle imzayı koyan devletlerden birisi arasmda ihtilâf zuhurunda diğerlerinin tavassutu ahdi mecburiyet haline sokulduğu halde bilâhare Đngiltere Mısır'da yerleşmiş, Fransa Tunus'u zaptetmiş, Đtalya da bilâhare Trablusgarb ve Bingazi'yi işgal eylemiş ve Osmanlı Hükûmeti'nin tavassut teklifine hiçbirisi cevap vermemiştir. 12 Ağustos 1914'te Đngiltere Hariciye Nâzın Sir Edward Grey’in Fransa'nın Londra Sefiri Paul Cambon'a Heyet-i Vükelâ kararı olarak vukufolunan tebligatı müşterek teminatla münferid teminatın hukukî ve siyasî mahiyetini teyid ve tavzih eden vesaiki cedide-i Tesmiyedendir. Sefir, Fransız Hariciye Nezareti'ne telgrafında Đngiltere Hariciye Nâzırı,
Belçika ve Lüksemburg'a ait olmak üzere, bana ifade-i âtiyede bulundu; Lüksemburg'a ait olan 1867 mukavelesi ile Belçika'ya ait Muahede arasında şu manâda fark vardır ki Đngiltere Lüksemburg'un tarafsızlığını imza koyan bilcümle devletlerin birlikte hareketi şartile müteahhid olduğu halde, Belçika'nın tarafsızlığını diğerlerinin yardımı olmaksızın temine mecburdur. Belçika'nın bitaraflığı burada o kadar ehemmiyetli telâkki olunuyor ki, Almanya'nın tecavüzü harp sebebi olacaktır: (Casus Federi) Bu mesele hassaten ingiliz menfaatidir (12 Ağustos 1914) * * Fransız Sarı Kitabı, 3o. 137.
Cavid Bey 5/18 Ağustos 1914'te Đtilâf Devletleri süferasını ziyaretle Hükûmet-i Seniye'nin tekliflerini bildirmiş, ingiliz ve Fransız süferasına da Rusya'nın tecavüzünden korkmakta olduğumuzu, binaenaleyh arzı tamamiyetimiz ve istiklâlimiz hakkında talep edilen taahhüdatm ayrı ayrı (münferiden) verilmesini yani Rus muhtemel taarruzuna karşı da bizi müdafaa eylemelerini teklif etmiştir. Sadrıâzam, sefirler nezdinde bu teşebbüsü teyid eylemiştir. Rusya'nın Đstanbul Sefiri'nden Hariciye Nâzırı Sazonov'a Telgraf (6/19 Ağustos 1914) ** ** Turuncu Kitap, 3o. 30.
Bugün Maliye Nâzırı Cavid Bey beni görmeye geldi. Đtilâf-ı Müselles Devletleri ile bir itilâf akdi imkânına kani olduğunu ve bilhassa bu son günlerde Almanlar'ın vuku bulan cazip vaitlerine mukavemet etmek gittikçe kesb-i müşkilat ettiğini sötledi. Cavid Bey'in fikrince itilâf Devletleri Türkiye'ye, Almanlar tarafından vâdedilen şeylerin fevkinde değilse de hiç olmazsa hükümeti ihtiyatsızca bir karar ittihazından men edebilecek ve kabinenin mutedil azası eline Almanya'nın tazyikile harp lehinde idare-i kelâm eden refiklerine karşı mukavemete müsaid olacak bir silâh vermek için kâfi derecede ciddî teklifte bulunmalıdırlar. Türkler'e temin edilecek bu menafim en mühimmi de bilhassa kapitülasyonların ilgası ile Türkiye'ye tam iktisadî istiklâl temini olmalıdır. Bu şerait tahtında Alman heyet-i askeriyesi, Türkiye'den gönderilecek midir? sualine karşı da Türkiye'ye vereceğiniz müsaadat ve teminatı buna talik edebilirsiniz cevabını verdi. Paris ve Londra bundan haberdar edilmiştir. Đmza Giers.
Rusya'nın Türkiye Sefiri'nden Hariciye Nâzırı'na Telgraf (Đstanbul 7/20 Ağustos 1914):*** *** Turuncu Kitap, 3o. 31.
Bugün Cavid Bey, Fransız ve ingiliz sefirlerini gördü. Dün bana yaptığı teklifleri tekrar etti. Dün de aynı fikirle Cemal Paşa Sir L. Mallet ile görüşmüştü. Teklifler arasında şu fark vardır ki Türkler bilhassa Rusya'dan korkmakta olduklarını rüfekama açıkça söylemekten çekinmemişlerdir. Bunun için de müşterek bir itilâf değil, üç devletle ayri ayrı itilâf etmek arzu ettiklerini teklif ve beyan etmişlerdir. Kapitülasyonlara gelince ben ve rüfekam onların tamamile ilgasını müşkül buluyoruz. Bununla beraber tatbikatının tahdit edilebileceğini kabul ediyorum. Zannediyorum ki eşhasın ve hanelerinin masuniyetine ve konsolosların mahkemelerde hazır bulunmasına hasredebiliriz. Bolşevikler tarafından neşredilen Rus Gizli Diplomatik Vesikalar Kitabının 86' ncı sahifesinden anlaşıldığına göre Rus Hariciyesi âtideki fıkrayı sefirin bu telgrafından çıkarmış ve o sırada onun neşrini muvafık görmemiştir. Đbare şudur: Benim reyim şudur ki, üç devlet arasında mevcut tesanüde şimdiden işaret edilmelidir ve tahrirî bir muahede akdini kabul ettiğimiz zaman bu müşterek bir acte olmalıdır. Rus Hariciye Nâzırı'ndan Paris Sefiri Đzvolski'ye Telgraf (Ağustos 1914):* * Rus Diplomatik Gizli Vesaiki, 3o. 2028.
Hariciye
Nâzırı'nın
nazar-ı
dikkatini
celbediniz
ki
bize
gelince
Đstanbul'daki
hareketlerimizde aramızdaki tesanüde büyük ehemmiyet veriyoruz. Đmza Sazonov. Rusya'nın Paris Sefiri Đzvolski'den Đstanbul Rus Sefiri'ne Telgraf (Paris, 9/22 Ağustos 1914).** ** Turuncu Kitap, 3o. 31.
Doumergue tamamile sizin fikrinizdedir. Fransız Sefiri devreyi intikal için bazı tedabire ihtiyaç olduğunu Cavid Bey'e söylemiştir. Đngiliz Đstanbul Sefiri'nden Sir Edward Grey'e Telgraf (21 Ağustos 1914):*** *** Mavi Kitap, 3o. 27.
Bu akşam Sadrıâzam, Türkiye'nin tamamiyet ve istiklâlini tahrirî bir beyanname ile temin eylemekliğimizi beyan etti.
Sefirlerle Müzakereye Sadrıâzam Beni Memur Etti
Sefirlerle müzakereye Cavid Bey başlamıştı. Bükreş müzakerelerinden döndükten sonra Eylül'de müzakerenin devamına Sadrıâzam beni memur etti. Sefirler bir intikal devresi kabul edilmesi ve bu müddet için bazı teminat tedbirleri kararlaştırılmasını ileri sürdüler. Ne gibi teminat istiyorsanız tahriren bildiriniz dedim. Mademki kapitülasyonların ilgasını siz istiyorsunuz, intikal devresi için ne gibi teminat vereceğinizi siz bildirmelisiniz dediler. Sizde meşhur sözdür: Arabayı öküzün önüne geçirmek, derler. Teklifinizi buna benzetiyorum. Đşi çıkmaza sokuyorsunuz dedim. Müzakere burada tıkandı. Bunun üzerine sefirlerin hakikî maksatları anlaşılmak için şimdilik adlî kapitülasyonların ilgasından sarf-ı nazar edilerek iktisadî kapitülasyonların kaldırılmasını temin eylemek menfaatimize muvafık olacağını Sadrıâzam'a söyledim. Hükümet de teklifimi kabul etti. Rusya'nın Türkiye Sefiri'nden Hariciye Nâzırı'na Telgraf (Đstanbul, 12/25 Eylül).* * Turuncu Kitap, 3o. 63.
Osmanlı Hükümeti delegesi ve Fransız, Đngiliz sefirlerile birlikte yaptığımız yeni konuşmada mumaileyh daha uysal bir tarz takip edeceğini isbat etti. Osmanlı Hükümeti itilâf devletlerinin kapitülasyonlarda bazı tadilâta muvafakatlerinin kıymetini daha iyi anlamış görünüyor. Binaenaleyh vergi hususunda milletlerimizin Osmanlı milletine uymasını ve yeni ticaret muahedeleri akdile eski ticaret ve gümrük ahkâmını milletlerarası hukuk âhkâmile değiştirmeyi kabul ettiğimiz halde adlî ve cezaî kapitülasyonlarda müsaadatta bulunulabileceği anlaşılıyor. Mademki tebaalarımızın şahıslarını ve emvalini örfî kararlardan koruyan adlî ahkâm bizim için daha mühimdir, bugün tatbik edilmekte olan adlî ve cezaî ahkâmın bilâhare devletlerin muvafatile tebdil edileceğinden emin olursak müzakerenin devamına taraftarız. Rusya'nın Đstanbul Sefiri'nden Hariciye Nezaretine Telgraf (Đstanbul 18 Eylül/1 Ekim 1914).** ** Turuncu Kitap, 3o. 74.
Dün ve bugün Meclis-i Meb'usan Reisi Halil Bey kapitülasyonların ilgası hakkında müzakerede bulunmak üzere yanıma geldi. Kendisi şu fikirdedir ki: Eğer Türkiye'ye ekonomik serbesti vermeğe muvafakat edersek Hükümet adlî kapitülasyonlara ait neşredilen irade-i Padişahi'nin muvakkaten tehiri için emir verecektir. Bu müddet zarfında kendisi bir komisyon teşkil ederek bizleri hoşnud edecek bir rejim için lâyiha hazırlayacaktır, ingiliz ve Fransız sefirleri ile görüşerek cevaben dedim ki: Ekonomik serbesti vermek hususundaki rızamız milletlerimizin menafüni temin edecek kâfi derecede kuvvetli bulacağımız yeni bir rejim teessüs edinceye kadar adlî ve cezai ahkâmın baki kalmasına kat'iyyen bağlıdır. Sefirlerin bu teklifi üzerine Hükûmet'ten iş'ar-ı âhire kadar adli kapitülasyonların ilgasının tatbik edilmemesinin valilere tebliğini istedim. Teklifim kabul edilerek bu veçhile emir verildi. Rusya'nın Đstanbul Sefiri'nin Hariciye Nâzırı'na Telgrafı.* * Turuncu Kitap, 3o. 75.
Bugün Halil Bey bana beyan etti ki: Babıâli'yi kendi teklifinin kabulüne ikna etmiştir. Đsrarı üzerine şimdiden valilere ve adliye dairelerine adlî kapitülasyonların ilgasını tatbik etmemeleri için emir verilmiştir.
Enver Paşanın Ruslar'a Đttifak Teklifi
Bu suretle sefirlerin elinden bahsi uzatmak için kullandıkları adlî kapitülasyonların ilgası için intikal devresi teminatı vesilesini aldık. Cevap bekliyoruz. Karadeniz'de donanmalar arasında müsademe vukuuna kadar (29 Ekim 1914) bir cevap alamadık. Bu arada Enver Paşa tarafından Rus sefirine yapılmış Rus Diplomatik Gizli Vesaikini ihtiva eden kitapta münderic çok şayân-ı dikkat bir teklif vardır. Rus Hariciye Nâzın'ndan Rusya'nın Paris ve Londra Sefirlerine Gizli Telgraf (3/16 Ağustos 1914):** ** Rus Diplomatik Gizli Vesaiki, 3o. 1939.
Birkaç gün evvel Enver (Enver Paşa) aşağıdaki teklifleri yapmıştır: 1. Kafkasya hududundaki Türk Orduları'nı çekecektir. 2. Bize karşı yürüdükleri halde Bulgaristan dahil bütün Balkan hükümetlerine karşı kullanılmak üzere Türkiye bize bir ordu tahsis edecektir. 3. Alman zabitleri Türkiye'den uzaklaştırılacaktır. Bütün bunlara karşılık Türkiye: 1. Meridyen hattına kadar Trakya'dan arazi istiyor. 2. Adalar Denizi'ndeki adalarını istiyor. Bundan maada Rusya ile Türkiye arasında on sene müddetle tedafüi bir ittifak akdedilecektir. Enver'in uluorta Almanlar'm arkasına takıldığına dair memleket içinde yayılan rivayetlerin ne kadar haksız ve insafsız olduğunu bu vesika kat'î surette ispat etmektedir. O bir Türk idealisti ve ideali uğruna ölümü daima istihkar etmiş bir kahramandı.
Cemal Paşanın Đngilizler'e Đttifak Teklifi
Cemal Paşa da bu arada Đngiliz Sefiri'ne Sadrıâzam'la görüştükten sonra ittifak teklif ediyor. Đngiltere'nin Đstanbul Şefiri'nden Hariciye Nâzırı'na telgrafı bunu anlatmaktadır. (Đstanbul 20/22 Ağustos 1914)* * Mavi Kitap, 3o. 24-28 ve Cemal Paşa'nın 20 Ağustos/l Eylül 1914 Hatıratı, sayfa 103-104.
Sir L. Mallet'in Cemal Paşa'ya verdiği cevapta şayan-ı dikkat iki fıkra vardır: Ruslar'ın şimdilik tecavüz niyetleri yok. Esasen Osmanlı Hükûmeti'nin mülkî tamamiyeti diğer imza koyan devletler gibi Đngiltere ve Fransa'nın taht-ı zımanındadır. Bunu takviye için müşterek yani Rusya, Đngiltere ve Fransa birlikte yeni bir siyasî senet verilebilir Türkiye'nin harbe girmesini istemiyoruz. Bu menfaatlerimize mugayirdir. Sizden istediğimiz kat'î bitaraflıktır. Birinci fıkrada Berlin Muahedesi kasdediliyor. Bunu teyiden yeni müşterek senet verilecektir Halbuki Berlin Muahedesi'nden sonra Đngiltere, Mısır'da yerleşti. Fransa
Tunus'u aldı. Ahiren Đtalya da Trablusgarb ve Bingazi'yi ve Adaları aldı. Bu tecavüzler yapılırken diğer imza sahipleri seslerini çıkarmadılar. Zira taahhüt şarta bağlı idi, müşterek yani hepsi birden hareket etmek taahhüdü idi. Hiçbirisi bu teminatı kendi menfaatine has bir taahhüt olarak almamıştır. Đkinci fıkra ile de Türkler'i oyalayalım, fakat Ruslar'la münasebeti muhafaza edelim maksadı güdülüyordu.
Rusya Đstanbul ve Boğazlar'ın Kendisine Bırakılmasını Đstiyor
Đstanbul'da bu müzakereler devam ederken Petersburg'da Rus nazırları Fransız ve Đngiliz sefirlerine Đstanbul ve Boğazlar'ın Rusya'ya terkedilmesini kat'i bir lisanla beyan ediyorlardı. Fransa'nın Petrograd'daki Sefiri Mösyö Paleologue'dan Hariciye Nâzırı M. Delcasse'ye Telgraf (25 Eylül 1914):** ** Đstanbul ve Boğazlar, Rus Diplomatik Gizli Vesaiki, sayfa 137.
Ziraat Nazırı M. Krivoshein -ki şahsî nüfuzu ve imparator nezdinde haiz olduğu itimat sayesinde hakikî Başvekildir- dün beni görmeye geldi. Harpten sonra Đtilâf Devletleri'nin Avrupa devletlerinin teşkilâtında husule getirmeleri lâzım gelen tebeddülat hakkında fikirlerini beyan etti. Đfadesini hulâsa ediyorum: 1. Đtilâf Devletleri, birdenbire bir sulh teklifi karşısında kalmazdan evvel maksatlarını bir an evvel tesbit etmelidirler. 2. Avrupa haritasında husule getirilecek tebeddülat hakkında Sazonov'un 14 Eylül'de izah ettiği programı teyid etti. 3. Boğazlar'a gelince onlar serbest olmalı ve Türkler Asya'ya gitmelidir. Đstanbul, Tanca'da olduğu gibi bitaraf bir şehir olmalıdır. Đmparator'a fikirlerinizi arzettiniz mi? dedim. Evet, dün arzettim dedi. Bu sabah Đngiliz Sefiri hazır olduğu halde Sazonov'a nazırla olan muhaveremizi naklettim. Sazonov cevaben şunları söyledi:
Đstanbul hakkında Ziraat Nâzırı'nm fikrine iştirak etmiyorum. Fakat sulh. zamanında Boğazlar'dan serbest geçmemizi kat'î surette temin eylemek mecburiyetinde olduğumuz hakkında kendisi ile beraberim. Türkler Đstanbul'da ve civarında kalmalıdırlar. Boğazlar'a gelince, onların serbestisi üç şartla bize temin edilmelidir: 1. Çanakkale ve etrafında hiçbir istihkâm yapılmamalıdır. 2. Kendi elinde harp gemileri bulunan bir komisyon Çanakkale Boğazı'nm ve Marmara'nın polislik vazifesini icra etmelidir. 3. Rusya, Boğaziçi'nin ortasında bir istasyona mâlik olmalıdır. Meselâ Büyükdere'de. Bu mesele bizim için hayatî ehemmiyeti haizdir. Artık tehir edilemez. Sir Georges Buchanan ve ben şuna kani olduk ki: Sazonov bunları söylerken bize bir proje emanet etmiyor, kat'î bir karar bildiriyor.
Yirmisekiz Eylülden Đtibaren Sefirlerin Tavrı Değişmişti
Eylül'ün yirmisekizinden itibaren sefirlerin vaz-ü hâli değişmişti. Zira bu tarihten itibaren cephelerde vaziyet lehlerine bir cereyan almıştı. Basra Körfezi'nde, Rus hududunda müsademe hareketleri başlamıştı. Đngiltere'nin Đstanbul Sefiri'den Hariciye Nazırına Telgraf (Đstanbul, 18 Eylül 1914):* * Đngiliz Mavi Kitabı, 3o. 80.
Atideki telgraf, Basra Konsolosu'muzdan alınmıştır: Türk komodoru bana resmen dedi ki: Şattülarab'a bir Đngiliz harb gemisi girmiştir, orası Türk sularıdır diyor. Vali de nehre gireli 24 saat geçmiş olduğundan geminin çıkıp gitmesi lâzım olduğunu tebliğ ediyor. Vali size keyfiyeti iblâğ edeceğimi biliyor. Đngiltere Hariciye Nazırı'ndan Đstanbul Sefiri'ne Telgraf (29 Eylül 1914):* * Đngiliz Mavi Kitabî, 3o. 101.
Hükümeti'nden talimat alan Türkiye Sefiri, Şattülarab'da harp gemimiz Odin'in kalması uzadığından bahisle Belçika'nın tarafsızlığı için harbe giren Đngiltere'nin başkalarının bitaraflığına hürmetkar olacağı ümidinde olduğunu ifade etti. Türkiye tarafgirlikte ısrar ettikçe Đmparatorluk Hükümeti'nin bu kaideye riayet edemiyeceğini kendisine bildirdim.
Ekim başlarmda Rus hududunda müfrezelerimizle Rus askerleri arasında müsademe başlamıştı. Đngiltere'nin Đstanbul Sefiri'nden Hariciye Nâzırı'na Telgraf (7 Ekim 1914):** ** Đngiliz Mavi Kitabı, 3o. 114.
Bugünlerde Rus askerleri, Türk askerleri tarafından desteklenen Kürtler'le vuruşmuştur. Dün akşam Rus Sefiri Sadrıâzam nezdinde protestoda bulundu. 27 Eylül 1914'te Çanakkale'den çıkan bir torpidomuzu kalenin methalini kapıyan ingiliz Donanması tevkif etmiş ve bir daha çıkarsa batırılacağını bildirmiştir. Bunun üzerine Boğaz Kumandanı da Boğaz'ı mayınla kapamıştır. Đtilâf süferası bu hareketten dolayı Sadrıâzam nezdine giderek protestoda bulunmuşlar. Sad-rıâzam da Đngiliz kumandanının yaptığını Boğaz Kumandanı bi-hakkin bir muhasama-i fiili olarak almış ve vazifesini yapmıştır dedikten sonra Hükûmet-i Osmaniye'nin asla Đngiltere'ye harp ilânı niyetinde olmadığını ve bunu resmî surette Londra' ya bildirmesini sefirden rica etmiş, Linini Adası'ndan Đngiliz donanması çekilirse Boğazlar'ın açılacağını bildirmiştir. Sir Grey de donanmanın Boğaz ağzından geri gitmeyeceğini sefire cevaben bildirmiştir***. *** Đngiliz Mavi Kitabı, 3o. 97.
O gün ben sefirlerle kapitülasyonlara dair müzakerede bulunmak üzere Đngiliz Sefarethanesi'ne gitmiştim. Fransız Sefiri Bompard, Boğaz'm kapanmasından hiddetle bahsetti. Ben de kendisine: Ekselans, haksız bulunduğunuz meselelerde dahi kabahati bizim üzerimize yükletmek eski âdetinizdir. Mademki Boğazlar'dan bizim harp gemilerinin çıkmamasını arzu ediyordunuz, bundan daha evvel diplomasi yolile Babıâli'yi haberdar etmiş olsaydınız bu vak'a tahaddüs etmezdi. Bizim gemiyi Đngiliz kumandanı tevkif edince Boğaz Kumandanı'nm askerce vazifesini yapması tabiidir dedim. Sustular. Müsellâih bitaraflığımız sırasında Đtilâf süferasile iki aydan fazla müddet devam eden müzakereler esnasında ne müzakereye memur olan Cavid Bey'e, ne de bana veya diğer hükümet azasına teşrik-i hareket için bir teklif vâki olmamıştır. Bu kendileri tarafından neşredilen Turuncu, Mavi, Sarı Kitaplar'ın mütalâasından anlaşılır. Đttifak tekliflerimize karşı da: Sizin harbe girmekliğinizi arzu etmiyoruz. Sizden istediğimiz bitaraf kalmaklığmızdır diyerek red cevapları aldık.
Balkan Harbinden beri Romanya'yı kazanmak için her vasıtaya müracaat eden, Yunanlılar'ı harbe icbar için kuvve-i müsellâha istimal eden, Bulgarlar'ı kendi taraflarına celp için Sırplar'ı ve Yunanlılar'ı Bulgar Hükûmeti'ni tatmin etmek üzere ağır fedakârlıklara sevkeden, Portekizlilerin 20.000 kişilik ordusuna arz-ı iftikâr eyliyen Đtilaf Devletleri Boğazlar'a ve Basra Körfezi'ne sahip, Süveyş'e hâkim, yirmi küsur milyon nüfuslu, iki milyon asker toplamaya kadir Osmanlı Devleti'ni ne için kendileri ile birlikte harekete davet etmiyorlar, hatta harbin arifesinde ve içinde vukufbulan ittifak tekliflerini reddediyorlardı? Bu ehemmiyetten gafil miydiler? Bakınız; Đngiliz Hariciye Nâzın, Đstanbul Sefiri'ne ne yazıyor: Bana öyle geliyor ki: Vaziyetin anahtarı Đstanbul'dadır. Đmparatorluk hükümetinin makul sebep dahi olsa Türkiye'yi rencide etmekten çekinmeye mecbur olduğu hakkındaki fikrinize tamamı ile iştirak ediyorum.* * Foreign Office, 11 Ekim 1914) Mavi Kitap, 3o. 116.
Đtilâf Devletleri Rusya'ya Bağlanmışlardı
Đtilâf devletleri bizi daire i ittifaklarına alırlarsa Rusya, Đstanbul ve Boğazlar'dan sarfınazar etmek mecburiyetinde kalacaktı. Đnıgiliz ve Fransızlar ayrı ayrı arazi tamamiyetimizi temin ederlerse Rus tecavüzüne karşı da bizi müdafaa etmek mecburiyetini yükleneceklerdi. Bu vaziyette bizden gelebilecek zararları önlemek için de bizi oyalamaları lazımdı. Hususile bugün açığa vurulan gizli vesaikin tetkikinden şurası tebarüz etmiştir ki: Rusya istediğimiz ayrı ayrı teminata muarız olduğunu Đnıgiliz ve Fransızlar'a açıkça bildirdiği gibi Boğaz meselesinin kat'î surette hallini Đngiliz, Fransız sefirlerine 25 Eylül'de, yani biz harbe girmezden bir ay evvel kat'î bir lisanla bildirmiştir. Fransız Sefiri Hariciye'ye gönderdiği telgrafında: Đngiliz Sefiri ile şuna kani olduk ki: Sazonov söylerken bize bir proje emanet etmiyor, kafi bir karar tebliğ ediyor diyordu. Bu demektir ki: Siz halletmezseniz, Almanlarla meseleyi halledeceğim. Bizim isteğimizle Ruslar'ın maksadını telif etmek imkânsızlığı karşısında kalan Đngiliz ve Fransızlar vaziyeti olduğu gibi kabule mecbur olmuşlardır.
Mısırlı Yeğen Paşa'nın Evinde Geçen Bir Konuşma
Đngilizler'in 1914 harbi zamanındaki zihniyetlerini aziz bir arkadaş tarafından bana nakledilen şu muhavere açık gösteriyor: Mütareke zamanında Mısırlı Yeğen Paşa Ayazpaşa'da bir konakta oturuyormuş. Paşa'nın karısı bir Fransızdır. Bu madam Türk dostluğu ile meşhurdur. Bunun için Türk münevverleri arasıra onu ziyaret ederlermiş. Bir gün arkadaşım Hâşim Bey, madamın ziyaretine gitmiş. Mumaileyh gayet iyi Fransızca konuşur bir arkadaştı. Kapı çalınmış, Đngiliz zabitlerinden Benett'in geldiği bildirilmiş. (Mütareke zamanında Đstanbul'da fermanferâ olan Đngiliz zaibiti). Bunun üzerine, Hâşim Bey salonun bir köşesine çekilmiş. Madam ile Benett görüşmeye başlamışlar. Madam, Benett'e, Azizim siz buraya harple girmediniz. Türk Milleti büyük bir maziye sahip şövaleresk bir millettir. Siz de büyük bir milletsiniz. Fakat buradaki hareketlerinizi yakışıksız ve çirkin buluyorum, hayret ediyorum demiş. Benett de şu cevabı vermiş: Madam, bilirsiniz ki Đngiltere, Şark împaratorluğu'na dayanır. Bu Türkler, Şarkın en cesur, cüretkâr, ayni zamanda teşkilâtçı bir milletidir. Đngiliz împaratorluğu'nu bunlar yıkacaktır. Şimdi
biz
fırsatı
elimize
geçirdik,
onların
mevcudiyetini
sileceğiz.
Đngiliz
Đmparatorluğumun menfaati bundadır.
Đngilizler'in O Devirdeki Zihniyetlerinden Diğer Bir Misâl
1922 senesinde Venedik'e gitmiştim. Şehri gezerken Saint Marc Meydanı'ndaki kuleye çıktım. Elimde Petit Parisien gazetesi vardı. Đki Fransız genci -giyinişlerinden köylü oldukları anlaşılıyordu- elimdeki Fransızca gazeteyi nereden aldığımı sordular. Aşağıdaki satış bürolarından aldığımı söyledim. Konuşma Fransızca oluyordu. Siz Fransız mısınız? dediler. Hayır, Türk'üm dedim. Bu Yunanlılar sizin memleketinizden ne istiyorlar?, dediler. Ben de Asıl istiyen onlar değil, onların efendisi, cevabını verdim. Kimdir o? dediler. Đngiltere dedim. O ne istiyor? sualini sordular.
Đngiltere Şark Đmparatorluğuma dayanır. Şarkın da yegâne müstahsil, dövüşken ve teşkilâtçı milleti Türkler'dir. Onları silâhlarından tecrit edip, Anadolu'nun steplerine atmak istiyorlar. Garpte bir Yunanistan, şarkta da bir Ermenistan kuracaklar, bunları jandarma olarak kullanacaklardır. Ne vakit Türkler bir hareket gösterirlerse onların üzerlerine saldıracaklar. Türkler bu hâle getirilince artık hâkimiyeti altında bulunan diğer şark milletlerinde de halâs ümidi sönecektir, kendileri de adalarında pipolarını yakıp gailesiz keyiflerini süreceklerdir dedim. Yan tarafta iri boylu, sarışın bir adam, ellerini göğsü üzerine kavuşturmuş, gözü karşılarda, fakat kulağı bizde duruyordu. Fransızlar'dan ayrılmca, bana yanaştı, Fransızca: Mösyö, siz Türk'sünüz öyle mi? dedi. Evet dedim. Bir Türk'le konuşmak beni çok alâkadar eder, ben de Đrlandalıyım dedi. Bir Đrlandalı ile konuşmak beni de çok alâkadar eder dedim. Ama, ben Đngiltere'nin lehinde bir Đrlandalıyım dedi. Sözlerinden Intelligence Service tarafından kurulmuş bir seyyar propagandacı olduğu anlaşıldı. Devam etti: Bu Lloyd George'u Đngiliz milleti sevmez. Göreceksiniz, yakında düşecek, yerine çok sulhsever bir insan gelecektir. Bak ben bir Đngiliz bahriye zabitiyim. Harp bitti, elimden silâhımı bıraktım, geziyorum. Bu Fransızlar dünyayı daima harp ekstazı içinde tutmaktan hoşlanırlar. Fransızlar aleyhinde daha bazı sözler söyledikten sonra aşağıdaki sözleri ilâve etti: Şu küçük kiliseyi görüyor musunuz. Bu Đstanbul'daki Ayasofya'nın bir minyatürüdür. Enâfis-i asardan bir eser. Bizanslılar Đstanbul'da Ayasofya gibi birçok şedövrler bıraktılar. Bu Türkler Đstanbul'u haraibezara döndürdüler. Şu Enver, profilinden bakılırsa bir Juif olduğu görülür. Şu Mustafa Kemal bir blond dur. Türkleştirilmiş bir Slav'dır dedi. Siz Đstanbul'a gittiniz mi? Bizanslılar bir tek Ayasofya bıraktılar. Fakat Türkler orada Süleymaniye, Yenicami, Sultanahmet gibi birçok Ayasofyalar yarattılar. Enver de, Mustafa Kemal de ebâenced Türk'tür dedim. Evet, evet. Tanırım. Manyifik Sultan Süleyman dedi, yanımdan savuştu gitti. O sırada Fransızlar bizimle bir itilâf imza etmiştiler. Adamın Fransızlarla bizim aleyhimize kurulmuş seyyar bir propagandacı olduğu anlaşıldı. O kadar kurulmuş ki, Fransızlar aleyhinde söz söylerken karşısmdakinin bir Türk olduğunu unutuyordu. Đngiltere'nin harbin arifesinde Sultan Osman ve Reşadiye zırhlılarımızı zaptetmesi bu zihniyetin ilk işareti, Sevres Muahedesi son sembolü olmuştur. Ambargo koymuşlar
demiyorum, zira ambargo harp içinde kullanılan bir usuldür. O anda Đngiltere henüz seferberlik bile ilân etmemişti. Bu muamele Sultan Osman'ın iki buçuk milyon lira bedelinin tediye edilmesini müteakip yapılmıştı. Binaenaleyh yalnız gemilerimiz değil, bedelleri de zaptedilmişti. Sultan Reşad'ın taksit bedelleri de kamilen tesviye edilmişti. Husumetinde vakayiin hakikatlerini bilâhayâ aleyhimize olarak tahrif edecek derecede şiddet gösteren Mandelstam bile bu muameleyi gayridostane telâkki ediyor. Fakat Mısır hududundaki tahşidatın buna sebebiyet verdiğini ileri sürerek dostları için bir mazeret vesilesi uyduruyor. Halbuki o sırada biz harbe girmemiş olduğumuz için hudutlarda tedarikât-ı askeriye mevzuubahs olamazdı. Mısır'la aramızda geniş bir çöl de vardı. Mösyö Aulneau da mazeret olarak gemilerin parasının henüz verilmemiş olduğunu zikrediyor. Halbuki arzettiğim gibi o bedeller tamamen tesviye edilmişti.
Cavid Bey'in Tutumu
Almanlarla ittifakın, olup bittikten sonra kendisine bildirilmesi Cavid Bey'in mütehakkim gururu için ağır bir darbe olmuştu. Harp, emrivaki olunca çekilmeye karar vermiş, Sadrıâzam'ı da birlikte sürüklemek istemişti. Düşman karşısında panik, vatanperverlikle kabil-i telif olmadığından Said Halim Paşa diğer Türk arkadaşlarından ayrılmamış, Cavid, Oskan ve Süleyman Elbustani Efendilerle hükümeti terk etmişti (2 Kasım 1914). Bu hatt-ı hareketini mazur ve haklı göstermek için Tanin de neşredilen günlük notlarında bütün zekâsını ve kelime oyunlarını kullanmış ise de neticede vicdanının sedası önünde boyun eğmiş, asıl kabahatin vuku bulan tekliflere hiçbir müspet cevap vermeyen ve hiçbir müspet teklifte bulunmayan itilâf devletleri süferasına ait olduğunu itiraf ve tasdika mecbur olmuştu. Tanin, 16 Haziran 1946, No. 236. 204
Harbe Girmeden Birkaç Gün Önceye Ait Vukuat
22 Ekim 1914 akşam karanlığında Talât Bey'le Enver Paşa Maçka'daki Meclis-i Meb'usan Riyaset Konağı'na geldiler. Talât Bey:
Vaziyet hakkında seninle görüşmeye geldik. Bir taraftan Alman ve Avusturya sefirleri harbe girmekliğimiz için sıkıştırıyorlar, diğer taraftan da Đtilâf devletleri süferası istediğimiz teminatı vermemekle beraber Alman zabitanının çıkarılması için tazyiklerini artırıyorlar. Biz de iki arada bocalayıp duruyoruz. Gün geçtikçe hem müttefiklerimizin itimadlarını kaybetmek hem de diğerlerinin günden güne husumetlerini celb eylemek... buna her gün cepten yeme denir. Binaenaleyh kafi karar almak zorundayız dedi. Cevaben dedim ki: Bu sırada harbe girmekliğimiz melhuz bir tehlikeden sakınmak için devleti kat'î bir izmihlale sevk etmek olur. Zira iki tarafla müzakerede olduklarında şüphe olmayan Bulgarlar biz harbe girdikten sonra üzerimize saldırırlarsa iki ateş arasına düşecek olan Đstanbul ve Boğaz'ın az zamanda sukut eylemesi muhakkaktır. Bunu görmek için asker olmaya da lüzum olmadığı kanaatindeyim. Alman ve Avusturya sefirlerinin ısrarlarında da bir mantık görmüyorum. Zira bizim kendilerine yapabileceğimiz en büyük yardım, Boğazlar'ı sıkı tutmaktan ibarettir. Bunu berhava edecek bir teşebbüsün icrasında ısrar göstermek âdeta cinnettir. Sesi hâlâ kulağımdadır; Talât Bey Enver Paşa'ya tevcih-i kelâm ederek: Halil'in delilleri gayet kuvvetlidir. Sadrıâzam Paşa'ya arz edelim, kendisini Berlin ve Viyana'ya gönderelim, iki hükümete de bize söylediklerini anlatsın. Sefirlerin iz'acatından kurtulalım. Hiç olmazsa müttefiklerimizin itimadını muhafaza edelim. Sen de askerî vaziyeti izah için Erkânıharbiye'den Hafız Hakkı'yı (Kafkasya'da tifüsten ölen Hafız Hakkı Paşa merhum) gönder dedi. Enver Paşa da bu teklifi muvafık buldu. Sadrıâzam Paşa'ya arz etmişler, Heyet-i Vükelâ'dan benim ve Hafız Hakkı Bey'in Berlin'e gitmekliğimiz karargir olmuş. Üç gün sonra Sadrıâzam: Halil Bey, Talât Bey'le görüştüm. Berlin'e gidiniz, vaziyeti izah ediniz dedi. Hazırlanmaya koyuldum. Bronsart Paşa ile Hafız Hakkı Bey bir askerî trenle o gün hareket etmişler, ben de bayramın ilk günü muayede merasiminde bulunduktan sonra hareket edecektim. Bu seyahatten haberdar olan Fransız Sefiri Bompard 27 Ekim günü Cavid Bey'i ziyaret etmiş, esbab-ı seyahat hakkında istizahta bulunmuş. Müşarünileyh de, bizim harp niyetinde olmadığımızı Almanlar'a anlatmak maksadı ile bu seyahatin vuku bulacağını kendisine söylemiş ve hükümetine kendisinin ismini zikretmek sureti ile yazabileceğini ilâve etmiş*.
* Meclis-i Meb'usan Şubesi'nde isticvabda Cavid Bey'in verdiği cevaptan.
Đngiliz Sefiri de hükümetine telgrafla bu seyahatin kat'î bir hareket-i tehir için vuku bulmakta olduğunu bildiriyor**. (27 Ekim 1914) ** Mavi Kitap, 3o. 169.
HARBE GĐRĐŞĐMĐZ BĐR KAZA ESERĐ ĐDĐ
29 Ekim 1914 arife günü, bizim donanma ile Rus harp sefineleri arasında müsademe vuku bulmuş ve muharebe bunu takip eylemiş olduğundan bu seyahat maalesef icra edilememiştir. Bahriye Nezareti'nden Babıâli'ye takdim edilen Kumandanın raporuna göre, Ruslar, Boğazları torpille kapamak üzere gemiler göndermişler, bizim donanma da bu teşebbüsü tevkif için ateş açmıştır. Rüfekası tarafından kendisinin iğfal edildiğine zâhib olan Said Halim Paşa, istifaya karar vermişse de Enver Paşa ile Talât Bey tarafından Rus donanmasına tecavüz için emir verilmemiş olduğuna dair verilen teminat üzerine sarf-ı nazar etmiş, hükümetçe siyasî teşebbüsatla harbin bertaraf edilmesine karar verilerek Said Halim Paşa tarafından itilâf süferasına hükümetin rızası hilafına tahaddüs eden müsademeden dolayı beyan-ı teessüf edilmiş ve münasebetin kat'ına meydan verilmemesi için rica ve ısrarda bulunulmuştur. Buna ait vesaik: Rusya'nın Türkiye Sefirinden Hariciye Nâzırı'na Telgraf (31 Ekim 1914):* Sadrıâzam saat üçte, 30 Ekim'de beni Yeniköy'deki hanesine davet etti. Đngiliz Sefiri'ni yanında buldum. Muhaveremizin büyük kısmında hazır bulundu. Sadrıâzam yandaki odaya beni davet ederek ne kendisinin, ne de hükümetin harb etmek arzusunda olmadığını teyid ederek meseleyi kat'ı münasebata kadar götürmemek hususundaki halisane arzusunun icrası için kendisine muavenette bulunmaklığımı musırrane rica etti. Türkiye'yi terk için almış olduğum emr-i icraya mecbur olduğumu, bununla beraber hükümetime iblağı keyfiyet için diğer vasıtalara mâlik olduğumu cevaben bildirdim. Đmza: Giers. * Turuncu Kitap, 3o. 98.
Đtilâf hükümetleri süferası, pasaportlarını talep için emir aldıklarını beyan ile doğrudan doğruya hükümetlerine müracaat edilmesini bildirdiklerinden, Hariciye Nezareti tarafından Peterstourg, Londra ve Paris sefirlerimize telgraflar keşide olunmuşur.
Petersburg Sefareti'ne Telgraf (16/29 Ekim 1914):* Rusya Hariciye Nazırı'na, Rus filosu tarafından tahrik edilen bir muhasama fiilinin iki devletin münasebat-ı dostanesini ihlâl eylemesinden dolayı pek ziyade müteessif olduğumuzu bildirmenizi rica ederim. Babıâli'nin meseleye münasib bir hâl sureti itasında kusur etmiyeceğini, mümasil vakayiin tekerrürünü men için muktazi tedbiri ittihaz eyliyeceğini, Rus Hükümeti Đmparatoriyesi'ne temin edebilirsiniz. Şimdiden Hükûmet-i Seniye' nin filonun Karadeniz'e çıkmamasına karar verdiğini ve Rus donanmasının bizim sularda görülmeyeceğini ümid eylediğini bildirebilirsiniz. Pek ümit ederim ki Rus Đmparatorluk Hükümeti iki memleketin müşterek menafii namına aynı itilâf pervane fikirle mütehassis olduğunu isbat edecektir. * Turuncu Kitap, 3o. 97.
Londra Sefareti'ne Telgraf:** Karadeniz'de vuku bulan şayan-ı teessüf bir kaza üzerine Britanya Hükûmeti'nin Đstanbul'dan sefirini çekmeye karar vermiş olduğunu teessüfle görüyorum. Sir L. Mallet'ye mükerreren beyan ettiğim veçhile hükümetlerimiz arasında münasebat-ı dostanenin muhafazasına kafiyen taraftarım ve onun hiçbir veçhile haleldar olmaması için daima çalışıyorum. Binaenaleyh gayri-muntazır ahval neticesi olarak zuhur eden bir kaza Britanya Hükümeti tarafından iki memleket arasında muhasama sebebi telâkki olunursa pek çok teessüf edeceğim. Đmdi hükûmet-i kraliyenin iki memleket münasebat-ı dostanesinin muhafazası hakkında mütakabil arzusunu teyid için tahrik eylediği kat'ı münasebete bir ân evvel netice vereceğini ümid etmek isterim. ** Đngiliz Mavi Kitabı, 3o. 183.
Rus Hariciye Nâzırı tarafından maslahatgüzarımıza, sözün topa intikal ettiği ve müzakere için vaktin geçmiş olduğu cevabı verilmiştir. Harp başlamış olmakla tahkikatı yapılmamış olan bu vak'anın tarz-ı zuhuru ve mes'uliyetin hangi tarafa müteveccih olduğu henüz inkişaf etmemiştir. Yalnız şurası muhakkaktır ki, Osmanlı Hükümeti, harbe başlamak için bir karar ittihaz etmemiştir. Đtilâf Devletleri'nin ilân-ı harbi üzerine tarafımızdan da
mukabele zarureti hâsıl olunca, dört nazırın istifa eylemesi ve hadisatın vukuunu müteakip arz olunan notalarla Rus hükümetine ve müttefiklerine beyan-ı teessüf edilmesi ve münasip bir hal sureti aranması için müzakereye davet edilmesi bunu kâfi derecede isbat eder.
Enver Paşa Tecavüz Đçin Emir Vermemiştir
Enver Paşa'nın, tecavüz için emir vermiş olduğu rivayet ediliyorsa da hiçbir kimse tarafından bu yolda bir emrin görülmüş olduğu bugüne kadar tebeyyün etmemiştir. Meclisi Meb'usan Şuibesi'nde tahkikat sırasında nazırlardan bu ba'bda kanaat derecesinde iddiada bulunan Cavid Bey, bir delil irae edemediği gibi Çürüksulu Mahmud Paşa da meb'usların kimden işitmiş olduğuna dair vuku bulan istizahatına küçük rütbeli bazı zâbitândan işitmiş olduğunu, fakat isimlerini bilmediğini söylemekle iktifa etmiştir. 22 Mayıs 1921'de Roma'da tesadüf ettiğim Enver Paşa merhumdan istizah-ı keyfiyet etmiştim: Ben Rus donanmasına tecavüz için emir vermedim, fakat harp emrivaki olunca tereddüt göstererek düşmanlar karşısında memleketi anarşiye sevk eylemeyi de vatanseverlikle kabil-i telif bulmadım dedi. Enver Paşa, atak huylu bir insandı. Bazan beklenmedik emrivakiler yaptığı görülürdü. Fakat arkadaşları ile birlikte verilen kararları riayette onda asabiyet derecesinde bir dikkat ve itina vardı. Birkaç gün evvel aramızda o sırada harbin memleket için felâketli neticeler doğurabileceği görüşülmüş, vaziyeti izah için benim Berlin'e ve Viyana'ya gitmekliğime Vükelâ Heyeti'nce karar verilmişti. Şurası da şayân-ı kayıttır ki vak'ayı müteakip Babıâli'nin itilâf Devletleri'ne beyan-ı teessüf etmesi ve meselenin dostane bertaraf edilmesi için münasip görülecek suret-i hallin itasında kusur etmiyeceğini teminle Rus Hükümeti'ni müzakereye davet eylemesi vakanın mahiyetini bir eser-i kaza menzilesine indiriyor ve harbe mâni olmak için Rus Hükûmeti'nin eline kâfi bir vesile veriyordu. Nitekim gerek Đstanbul'daki Đtilâf süferası ve gerek Rusya'nın müttefikleri meselenin henüz kabil-i tamir olduğu fikrinde bulunuyorlardı. Rusya'nın Türkiye Sefiri'nden Hariciye Nâzırı'na Telgraf (16/29 Ekim 1914)*: Türle torpitolarının Odesa'da birkaç Rus gemisini batırdığına dair buraya vârid olan hususî bir haberi nazara alarak ben, Đngiliz ve Fransız refiklerim, hükümetlerimize ya bizlere kat'ı
münasebet veyahut Liman von Sanders komisyonunda bulunan zabitanla bahriyeliler de dahil olduğu halde bilcümle Alman zabitanının derhal teb'id olunmasının Babıâli'ye beyanını teklif ediyoruz. * Turuncu Kitap, 3o. 90.
Đngiliz Hariciye Nâzırı'ndan Đstanbul Sefiri'ne Telgraf (30 Ekim 1914)*: Vak'a-yı bâdelizah Rus Hükümeti, sefirine Đstanbul'u terk için emir vermiştir. Muhakkak ki Alman bahrî ve askeri komisyonu Đstanbul'da kaldıkça sarih bir bitaraflığa avdet kabil olmıyacaktır. Binaenaleyh Osmanlı Hükümeti Alman zâbitanı ile Goeben ve Breslau mürettebatını iade ederek bu hareket-i hasma neden mes'ul olmadığını isbat ve 12 saat zarfında notamıza şayân-ı memnuniyet bir cevap vermediği halde pasaportunuzu talep ve sefarethane memurini ile birlikte Đstanbul'u terke etmelisiniz. (Đngiliz Sefiri, Rus Sefirini teyit için evvelce pasaportunu talep etmiş olduğundan bu nota Babıâli'ye verilmemiştir.) * Mavi Kitap, 3o. 179.
Bükreş Müzakereleri
Adalar, fiilen Yunanistan'ın işgalinde, fakat hukuken bizde idi. Avrupa'da harp başlamış, biz de müsellâh bitaraflık ilân ederek orduyu seferber hâle getirmiştik. Ağustos ortalarında idi, gününü hatırlayamıyorum. Şiddetli bir bronşitten yatıyordum. Akşamüzeri telefon geldi. Karşımdaki Talât Beydi. Yarın sabah erkenden otomobille Edirne'ye, oradan şimendiferle Bükreş'e gideceğiz. Yunanlılarla Adalar meselesini müzakere edeceğiz. Heyet-i Vükelâ, seninle beni murahhas tâyinine karar verdi dedi. Aman, şiddetli bir bronşitten yatıyorum, nasıl olur dedim. Hanımefendi telefona gelsin dedi. Karıma: Bak, Talât Bey seninle konuşacak dedim. Hanımefendi, Halil, yarın sabah memlekete lâzım. Ne yapıp yapıp onu sabaha hazırla. Senden bunu istiyorum demişti
Merhume, bütün ihtimamını sarf etti. Bu işlerde de çok mahir ve tecrübeli idi. Sabahleyin sağlam kalktım. Alacakaranlıkta Talât'ı telefona çağırdım. O, maşallah hazır mısın? Ben de giyiniyorum. Hemen otomobile bin, gel dedi. Kendisi, yaveri Ömer Beyle birlikte Edirne'ye hareket ettik (15 Ağustos 1914). Hacı Adil Bey Vali idi. Meğer, yollarda tamir için köprüler açık bulunuyormuş. Talât merhumun Ali isminde sinirleri gayet kuvvetli bir şoförü vardı. Yoksa, Edirne'ye varmadan köprülerden yuvarlanıp mezara gidebilirdik. Yolda Bulgaristan'a uğramaya karar verdik. Bulgarlar, Đstanbul Konferansı sırasında bize ittifak teklif etmiştiler. Fakat müsvedde halinde kalmıştı. Yunanlılarla müzakerenin tesiri altında belki bunu tahakkuk ettirebiliriz. Bükreş müzakerelerine Bulgarlarla anlaşmış vaziyette başlamak faydalı olur diye düşündük. Filhakika Bulgarlar ittifaka yanaştılar, onu yaptık. Maksat da Avrupalılar birbirine girmişken sulhen Adaları alamazsak, harîben almaktı. Bulgarlar da Makedonya'yı alacaklardı. Fakat evvelemirde Romanya'nın bitaraflığını temin eylemeyi şart koştular. Yunanlılar'ın delegeleri ihtiyar Zaimis ile meşhur hukukşinas Politis idi. Biz Adalar'ın muhtariyeti esas-ı dairesinde teklifimizi yaptık. Adalar'ın varidatı, mahallinde, Adalar'ın imarına sarf edilecek, Adalar ahalisinden de asker alınmayacaktı. Yunanlılar Atina ile muhabereden sonra mukabil tekliflerini yaptılar. Adalar, Yunanistan'a icar edilecek, taraf-ı Padişahi'den bir Yunanlı vali tayin olunacaktı. Bu teklif ve Sofya ve Romanya'da cereyan eden müzakereler hakkında izahat vermek üzere Talât Bey 31 Ağustos 1914'te Đstanbul'a hareket etti. Talât Bey'le birlikte Alman ve Avusturya sefirlerine Bulgarlarla beraber Yunanistan ve Sırbistan'a yürümek kararındayız. Bu babta Alman ve Avusturya hükümetlerinin nokta-i nazarını bilmek istiyoruz. Hükümetlerinize telgraf çekiniz demiştik. Eylül'ün birinci günü akşamı Almanya Sefiri otele geldi. Hükümetinin kuvvetimizin bu yolda istimalini muvafık bulmadığını tebliğ etti. Bu cevabı 2 Eylül 1914'te Đstanbul'a bildirdim. Romanya da hareket halinde bitaraf kalacağına dair tahriri teminat vermedi. 3 Eylül tarihinde 156 numara ile Sadrıâzam Paşa'dan şu telgrafı aldım: Yunanlılar'ın teklifi dört adaya teşmil edilse dahi şayan-ı kabul değildir. Yunan delegeleri teklifimizi kabul etmedikleri takdirde, vaziyet-i hâzıra meselenin esaslı surette müzakeresine müsait
olmadığından, Hükümetim müzakerenin talikini daha muvafık buluyor diyerek, müzakereyi tehir edip avdet buyurunuz. 4 Eylül 1914 tarihli, 234 numaralı telgrafla Sadrıâzam'a şu cevabı gönderdim: Talât Beyefendi'ye gönderdiğim telgrafnamenin mütalâasından anlaşılacağı veçhile Almanya Hükümeti Yunanistan aleyhinde askerî harekete müsait bulunmuyor. Su halde Yunanlılar teklifimizi olduğu gibi kabul etmedikleri takdirde Adalar meselesi alâhalihi kalarak meçhule bırakılacak demektir. Bendenizce mukavelede Hıristiyan vali yazılarak taraf-ı Şahane'den Yunanistan'ın itilâfperverliğine mukabele olmak üzere Yunan ricalinden birisinin uzun müddetle yahut kaydı hayat şartı ile tâyin edileceği şifahen taahhüt olunabilir. Cevab-ı fahimanelerine intizaren üçüncü içtimai pazar gününe talik edeceğim. 6 Eylül'de şu cevabı aldım: Yeni talimata intizar edilmesi mütemennadır. Đmza: Said Halim. 6 Eylül'de Talât Bey'den de şu telgrafı aldım: Yunanlılar'ın bitaraflığı temin edilmek şartı ile yeni bulduğunuz esası murahhaslar kabul ederse muvaffakiyettir. Aksi takdirde velev dört adaya da teşmil edilse rüfeka şu sırada kabul de fayda görmüyorlar. 7 Eylül 1914'de Talât Bey'e şu cevabı telgrafladım: Bahsettiğiniz şerait dairesinde Yunanlılar'dan bitaraflığı muhafaza için tahrirî bir taahhüd almaklığın gayrıkabil olduğunu zannederim. Alınmış olsa da bendenizce kat'iyyen şayân-ı itimat olamaz. Zira Sırplılar'a karşı taahhüdünü nakzedecek bir hükümetin bize vereceği taahhüde sadık kalacağını ümit etmek nasıl kabil olur? Bu suretle mütenakız taahhüdat-ı tahririyesi (birbirine karşıt yazılı taahhütleri) neşredilecek bir devletin beynel düvel vaziyeti göz önüne getirilince husul-u mümkün olmayan hasıl olsa da amelî bir faydası bulunmayan teklifattan sarfınazar edilir kanaatindeyim. Binaenaleyh Adalar meselesinin Yunanistan'ın bitaraflığına talik edilmeyerek vaziyetin müsaadesinden bilistifade halledilmesini menafi-i memlekete (memleketin çıkarlarına) daha muvafık bulurum. Müzakereyi perşembeye talik etmek üzere çarşamba akşamına kadar herhalde kat'î cevaba intizar ederim. Bitaraflık meselesi hakkında Bratianu ile görüşmek üzere Sinaia'ya gidecektim. Cumartesi akşamı Alman Sefiri otele geldi. Berlin'den aldığı emir üzerine Bratianu'ya aynı mesele için teklifatta bulunduğunu, fakat kat'iyyen reddettiğini söyledi. Teminat meselesi için hususî bir mülakat talep etmeyi muvafık bulmadım.
9 Eylül'de Sadrıâzam Paşa'dan şu telgrafı aldım: Đcar ve Yunanlı vali tâyin suretleri menafi-i Osmaniye'ye muvafık olmayacağını ve şu aralık efkâr-ı umumiye'yi Osmaniye'de hüsnütesir etmiyeceği cihetle müzakerenin şimdilik tehiri ve zatıâlilerinin avdetleri münasip olacağı Meclis-i Vükelâ kararı ile tebliğ olunur. 11 Eylül'de Talât Bey'den şu telgrafı aldım: Sadâret-i uzmâdan tebliğ edildiği veçhile rüfeka, müttefikan tâlik-i tensip etmişlerdir. Cuma günü hareket edersiniz. Almanya Sefiri'nden sonra Bratianu nezdinde ısrarınız faydasızdır.
Bükreş ve Sinaia'da Hayat
Bükreş, düz arazi üzerinde kurulmuş nispeten yeni bir şehirdir. Uzun ve geniş caddeleri, güzel parkları, yer yer heykelleri ve büstleri ile, orijinal, zengin binaları, büyük müzeyyen otelleri, gazinoları, lokantaları, tiyatroları ile Romenler'in dediği gibi Avrupa'nın şarkında, Paris'in bir minyatürüdür. Yazın çok sıcak olduğu için Sinaia'da çok güzel bir yaylası vardır. Sinaia, kesif çam ormanlar ile süslenmiş ve çevrilmiş gönül çeken genişçe bir vadide kurulmuştur. Kralın orada bir köşkü vardır. Ormanların ve güzel parkının ortasında denilebilir ki, bina haline gelmiş bir gülistandır. Kral, bizi öğle yemeğine davet etmişti. Yemekten sonra köşkün ortasındaki geniş salona çekildik. Biz otururken elektrik düğmesi basıldı. Yüksek tavanı örten kaim, rengârenk resimlerle süslenmiş camlar iki tarafa çekildi. Mavi göğün lâtif gölgesi salonu istilâ etti. Güzel şoseleri ile aşağısı tepelerine ve yanlarına bağlanmış, Sinaia'nın ormanlarını gezmeye çıktık. Tepeye doğru otomobille çıkarken farkına varmamışız, bir de baktım şoför otomobilini ters çevirmiş tepeye doğru ite ite bizi çıkarıyor. Yükselen yol beş metre genişliğinde, bir yanı ise müthiş uçurum. Talât'a Aman hale bak, deli bir şoföre çatmışız dedim. Merhum, Şehadet getir Halilciğim diye alay etmeye başladı. Yan yolda otomobili çevirmek de mümkün değildi. Salavat getirerek tepeyi bulduk. Şoför sonradan anlattı: Ben Take-Ionescu'nun şoförüyüm. Bu otomobille 50.000 kilometre yaptım. Meharetime emin olmasaydım bunu yapamazdım. Maharetini gördük kuzum, tekrar etme, rica ederiz.
Sinaina'nın büyük bir gazinosu vardır. Akşamları pırlantalar ve incilerle süslenmiş, tüllere bürünmüş güzel kadınlarla dolu mûşâşa bir güzellik deryası olur. Bir akşam onun taraçasında eski Başvekil Take-Ionescu ile oturuyor ve harp vaziyetinden bahsediyorduk. Take-Ionescu.- Ancak süngü ile Rumen milleti Avusturya'ya yardıma sevk edilebilir dedi. Bükreş'te Alman Sefiri zadegandan bir zat. Diplomat olmaktan ziyade parade adamı idi. Avusturya Sefiri Czernin de zeki, fakat çok sinirli bir insandı. Đtilâf Devletleri ise zekî, mahir, becerikli diplomatlarını oraya göndermişler, o sefahat yuvasında keselerini açmışlar, muhtelif kanallardan Romanya'nın içine altın saçıyorlardı. Bir gün Avusturya konsolosu yanımıza geldi. Bulgar Sefiri Radeff de vardı. Filân gazeteci para istemeye gelmiş, kıçına bir tekme vurdum, kapı dışarı attım deyince hayretle birbirimizin yüzüne bakmıştık. Alman, Avusturya sefirleri Bulgarlar'ı Sırbistan aleyhine tahrik ediyorlardı. Bulgarlar da evvelâ Romanya'nın ve Yunanistan'ın bitaraflığını temin edin diyorlardı. Bir gün gene Radeff ile beraber oturuyorduk. Alman Sefiri geldi. Đşte Bratianu, bitaraf kalacağına dair söz veriyor. Amma tahrirî bir senet vermiyor. Artık yürümelisiniz dedi. Radeff, Türkçe anladı hayvan dedi. 1916'da Almanya imparatoru nezdinde bulunuyordum. O zaman Alman karargâhı Rus cephesinde idi. Mackensen'in Rus ordularına son darbeyi vurduğu günlerden biriydi. Romanya'dan bahis açılınca Đmparator, Hohenzollem hanedanından birinin hıyaneti ile karşılaşmak benim için çok acı olmuştur demişti. Akşam yemeğinden sonra salona çıkmıştık. Đmparator salonun öbür ucunda iki zabitle konuşuyordu. Onlardan ayrılıp yanıma gelirken bir elindeki telgrafı sallıyarak; Uğurlar getirdiniz. Ruslar'ın işi bitti diyor, elinin şahadet parmağını başparmağına sürterek, Artık Fransızlar paraları hazırlamalıdır diye ilâve ediyordu. Mackensen'in Rus ordularının tamam ile ezildiğini tebşir eden telgrafı idi bu.
Alman Karargâh-ı Umumisinde Yaptığım Temaslar
18 Mart 1915 Çanakkale Harbi başlamak üzere iken hükümet Balkan yolunun açtırılması için Alman Karargâh-ı Umumîsi nezdinde teşebbüsatta bulunmak üzere beni Berlin'e
gönderdi. Varır varmaz Hariciye Nâzırından mülakat talep ettim. O gün öğleden sonra için kabul cevabı geldi. Sous Secretaire (Müsteşar) Zimmermann tarafından kabul edildim. Fiilen Hariciye Nâzırı o idi. Tam zamanında geldiniz. Biz bu yolun bir an evvel açılması taraftarıyız. Fakat askerlere meram anlatamıyoruz. Biz o kanaatteyiz ki Đstanbul ile birleşme hasıl olunca Rusya sulh-u münferide yanaşacaktır. Hemen yarın Karargâh ı Umumî'ye gidiniz ve çok ısrar ediniz dedi. Alman Karargâh-ı Umumi'si Fransız cephesinde Meusier'de idi. Đptida o zaman başkumandan olan Falkenhayn'ı gördüm. Yolun bir an evvel açılması hakkında düşüncelerimizi ve zaruretleri anlattım. Filhakika Đngilizler'le Fransızlar'ın tecavüz kudretine nispetle bizim müdafaa vesaitimiz çok mahduttu. Almanya'dan Romanya tariki ile bazı levazım almakta idik. O sırada Đtilâf Devletleri'nin tazyiki ile Romanya yolu da kapanmıştı. O zaman Đstanbul'da bulunan Von der Goltz, General von Sanders ve diğer Alman ümerayı askeriyesi ile bizim kumandanlar arasında Boğaz'ın müdafaası için alman tertibatı düşman donanmasının zorlayıp zorlayamayacağı hakkında müzakere yapılmış, Boğaz'ın geçilebileceğine karar verilmişti. Falkenhayn beni dinledikten sonra Arzularınız icra edilecektir. Amiral Tirpitz sizi bekliyor. Lütfen onu da bir görünüz dedi. Amiral, uzun sakallı, sevimli bir zattı. Beni dinledikten sonra, önündeki haritayı göstererek, Bu Boğaz'ın haritasıdır. Alınan tertibat gözümün önündedir. Endişe etmeyiniz. Bu tertibatı hiçbir donanma zorlayıp geçemez dedi. Amiral hazretleri bu bir takdir işidir. Đstanbul'da generalleriniz bizimkilerle görüştüler, Boğaz'dan düşman donanmasının geçebileceğine karar verdiler. Đtilâf Devletleri Boğazlar ve Đstanbul'a hâkim olurlarsa netice bizim için çok felâketli olur, amma Rusya müttefikleri ile ve bütün dünya fabrikasyonu ile ittisal peyda edip de muhtaç olacağı mühimmatı tamamı ile alırsa sizin de vaziyetiniz çok fena olur zannederim dedim. Yok, yok. Ben Balkan yolu açılmasın demek istemiyorum, yalnız sizin endişelerinizi tahfif (hafifletmek) için söylüyorum dedi.
Alman Đmparatoru Đle Bir Akşam Yemeği
Akşam yemeğinde Đmparator'a davetli idim. Đmparator bir Fransız burjuvasının evinde ikamet ediyordu. Her şey sadelik içindeydi. Yemekten evvel salonda idim. Đmparator yukarıdan indi. Kendisine padişahın selâm ve ihtiramını arz edince çizmelerini birbirine vurarak selâm vaziyeti aldı. Fakat kalçaları o kadar kuvvetli vurdu ki şiddetle irkildim. Yemekte Đmparator etrafındakilerle teklifsizce konuşuyor, maiyetindeki genç zabitlerle âdeta şakalaşıyordu. Güzel konuşur, Fransız lisanına hâkim bir zattı. Yemekten sonra salonda biraz gezindikten sonra ufak bir odaya girdik. Oturduğu köşenin arkasında iki Anadolu seccadesi yan yana çakılmıştı. Önünde bir masa vardı. Üstünde de bir şamdan yanıyordu. Ben karşısına oturdum. Kanzler Bethmann-Hollvveg de benim yanıma oturdu. Gene zabitlerden birisi de Şansölyenin öte tarafına oturdu. Đmparator saray sigaralarından uzun yaldızlı bir Türk sigarasını şamdandan yaktı, bizlere de ondan ikram etti. Hazır bulunan genç zabit de sigarayı tellendirip içiyordu. Đmparator konuşurken bazı tavsiyelerde bulundu. Onlardan hatırımda kalan üçünü burada tesbit ediyorum: 1. Padişahın sarayını çok sadeleştirmişsiniz. Bilhassa şarkta padişahın levazım-ı saltanattan bu derece tecrit edilmesi doğru değildir. 2. Zabitlerinizin şerefini yüksek tutmalısınız. Onlara bu şerefi koruyabilecek derecede maaş vermelisiniz. 3. Köy kooperatiflerine çok ehemmiyet vermelisiniz. Sonradan anladım ki, Đmparator Wilhelm'in en ziyade dikkat ve alâkasını çeken meselelerden birisi kooperatifler imiş.
Đki Ay Berlin'de Kaldım
Ertesi günü Berlin'e döndüm. Karargâhtaki görüşmelerimi Đstanbul'a bildirdim. Bir hafta sonra tekrar Zimmermann'ın yanına gittim. Ordunun hareketi için karar verilip verilmediğini sordum. Henüz karar yok. Tekrar karargâha gidiniz, yarın için randevu alalım dedi. Gittim. Falkenhayn beni gülerek kabul etti. Ekselans gülüyorsunuz. Demek hareket başlamış dedim. Hayır, biz Enver'le meseleyi hallettik dedi ve ilâve etti: Ruslar
Avusturyalıları
Karpatlar'a
doğru
sürüyorlar,
onlara
iki
kolordu
göndermek
mecburiyetindeyim. Enver'le telefonla görüştüm Evvelâ Sırp gediğini mi açayım, yoksa Ruslar'ı mı kovalayayım? diye kendisinden sordum. Ben bir ay bekliyebilirim, siz evvelâ Ruslar'ı temizleyiniz, diye cevap verdi demesi üzerine O halde iki karargâh arasında mesele şimdilik halledilmiştir. Bence yapılacak bir iş kalmamıştır dedim, ayrıldım. Falkenhayn'm söylediklerini Đstanbul'a bildirdim. Hareket için emir bekliyordum. Ertesi gün Talât'tan Bekle sana daha bazı mühim vazifeler vereceğiz cevabını aldım. Uzun zaman bir cevap çıkmadı. Yeni vazifenin o sırada Berlin'de malî müzakereler yapmakta olan Cavid Bey'e verilmesini teklif ettim. Hayır, Cavid Bey'in göreceği iş değil, intizar ediniz cevabını aldım. Berlin'de ikametimin uzaması, müteaddit defa karargâha gidip gelmekliğim hem Cavid Bey, hem de sefir Mahmud Muhtar Paşa'da garip haletlerin tezahürüne meydan veriyordu. Tanin'deki günlük notlarından öğreniyorum, hakikaten Cavid Bey fena sıkılmış, âdeta isyankâr bir vaziyet almış. Bu suretle iki aya yakın Berlin'de kaldım. Nihayet Süratle hareket ediniz emrini aldım.
Đstanbul'a Dönüş
Tren Ayastefanos istasyonunda durunca orada beklemekte olan Talât merhum vagonuma geldi. Anlat bakalım Halilciğim, Şu Ermeni tehciri için Berlin'de neler konuştun? dedi. Alman ricali ile bu mesele hakkında muhaverelerimizi nakledince gülerek dizime vurdu: Halilciğim ben senin günahını aldım. Halil gelirse maneviyatım üzerinde tesir yapar, şu işi bitireyim, ondan sonra gelsin, kararımı verdim, meğer yanlış yapmışım dedi. Đstanbul'da, bir gün sabahleyin Yerebatan'da oturduğu eve gittim. Talât'ı telefon başında buldum. Halinde anormal bir vaziyet gördüm. Yüzü simsiyah, gözleri kan çanağına dönmüş. Aman Talâtcığım ne oldun? Pek anormal bir hal içinde görüyorum dedim. Sorma. Tahsin'den (Erzurum Valisi) Ermenilere dair bir takım telgraflar aldım, sinirlerim bozuldu. Sabaha kadar uyuyamadım. Đnsan yüreğinin dayanacağı bir şey değil, fakat ben onlara yapmasaydım, onlar benimkine yapacaktılar. Nitekim yapmaya da başlamışlardı. Millî mevcudiyet kavgası dedi. Kudretli irade, şedid bir azim sahibi olan Talât, aynı zamanda çok rakik bir insandı.
Bulgarlarla Müzakere
Đstanbul'a vardığımda Talât Bulgarlar harbe girmek için Đnos-Midye'den öte tarafını istiyorlar. Şimdi sen bu müzakereyi idare edeceksin dedi. Sadrıâzam'ın emri üzerine müzakereye giriştik. Berlin'den avdetimden evvel Bulgaristan maslahatgüzarı Koluşeff, Sadrıâzam Paşa'dan Bulgaristan'ın bitaraflığına karşılık olarak Inos ve Midye'nin öte tarafındaki arazinin terkini talep etmiş, Sadrıâzam da reddetmişti. Bu defa Bulgar Hükümeti resmî delege olarak Kolonel Cakoff'u ve mastalahatgüzar Koluşeff'i tâyin etmiş. Doktor Toçkoff'u da nimresmî (yarı resmî) surette müzakere zeminini hazırlamak üzere Bulgar Başvekili Radoslavoff'un bir tavsiye mektubu ile Dahiliye Nâzırı Talât Bey'e göndermiştir. Bulgar delegeleri tarafından gösterilen arzu üzerine evvelâ Doktor Toçkoff ile müzakereye giriştik. Sonradan Toçkoff da resmî delege tâyin edildiğinden üç Bulgar delege sile müzakereye devam ettik.
Sadrıâzama Verdiğim Rapor
Müzakere neticesinde Sadrıâzam Paşa'ya takdim ettiğim atideki rapor bütün müzakere safahatını izah etmektedir. Huzûr-u Fahimânelerine Devletlû, Fahametlû Efendim Hazretleri, Berlin'den avdet-i âcizanemi müteakip 20 Haziran 1331 (3 Temmuz 1915) tarihinde Bulgaristan murahhasları ile müzakereye memur edilmiştim. Bulgaristan maslahatgüzarı Koluşeff tarafından Đnos - Midye'nin öte tarafındaki Edirne Vilâyeti arazisinin muharebe-i hâzırada mezkûr devletin muhafaza etmekte olduğu bitaraflığa mukabil tâvizen terk-i talebinin cânib-i fahimânelerinden reddedilmesi üzerine tevakkuf eden müzareye Sofya'dan vürud eden delegelerle emr-i sâmileri mucibince tekrar başlanmıştır. Bulgaristan Hükümeti şimdi Harbiye Nâzırı olan Kolonel Cakoff'u ve maslahatgüzarı resmen müzakereye memur ettiği gibi reis-i vükelâ Mösyö Radoslavoff'un Dahiliye Nâzırı Talât Beyefendi'ye hitaben
yazılmış bir tavsiyenamesi ile muvasalat eden Doktor Toçkoffu da nimresmî surette müzakere zeminini ihzar eylemek üzere Đstanbul'a göndermiştir. Taraflarından gösterilen arzuya mebni, delegelerle müzakereye başlamazdan mukaddem, mumaileyh Doktor Toçkoff ile müzakereye giriştik. Doktor Toçkoff, Đtilâf Devletler'i tarafından öteden beri kendi taraflarına celp için Sofya'da takarrür eden teklifattan, hükümetin bunları birer vesile ile ne suretle reddettiğinden, fakat son zamanlarda daha geniş, daha muayyen ve daha musir surette devam eden teklifata karşı Mösyö Radoslavoff'un mevkii pek ziyade müşkülâta duçar olduğundan ve müşarünileyhi Bulgaristan Hükûmeti'nin başında muhafaza etmekte kendi fırkaları kadar bizim de menfaattar olduğumuzdan bahisle tavizat talebinde bulunduğundan dolayı Sofya Hükûmeti'ni mazur görmekliğimizi ve bir zemin-i itilâf bularak Mösyö Radoslavoff'un mevkiini tarsin eylemekliğimizi talep etti. Bendeniz de cereyan-ı haziranın Mösyö Radoslavoff canibinden takip edilen siyasetin Bulgaristan menafi-i hayatiyesine ne derecede tevafuk ettiğini kâfi derecede ispat eylemiş ve o nisbette de müşarünileyhin mevkiini takviye etmiş olduğundan o maksatla tarafımızdan arazi terkine lüzum olmadığını ve harbin iptidasından beri Bulgaristan'ın gösterdiği teshilat, ahdî bir mecburiyet olup ona karşı bizim de icabında ordumuzun kanını akıtmak sureti ile Bulgaristan'a muavenete müteahhit bulunduğumuzu cevaben dermeyan ettim. Mumaileyh, Bulgaristan dahilî vaziyeti hakkında kâfi derecede vukufumuz olmadığını dermeyan ile hükümetinin teklifini kabul ettiğimiz halde her iki memleketin pek ziyade müstefid olacağından ve redde ısrar edersek Mösyö Radoslavoff'un terk-i mevkie mecbur olacağından bahis ve bu ihtimalin tahakkuku Devlet-i Âliye için ne derecede muzır olacağını tahmin edemezsem de Bulgaristan için pek mühlik olacağına kaani bulunuyorum, diyerek cevap verdi. Bugün size müsbet bir cevap vermeye mezun değilim. Fakat tavizat itasını esas itibarı ile kabul ettiğimizi farz etsek Bulgaristan'ın mukabilinde ne temin eyleyebileceğini anlıyabilir miyim? dedim. Muharebenin neticesine kadar bitaraflığı temin ederiz dedi. Hayırhahane bitaraflığı esasen müteahhit bulunuyorsunuz. Onun karşılığı da muahedede mevcuttur demekliğim üzerine. Bundan fazla ne istiyorsunuz, buyurunuz, söyleyiniz, dinlemeye hazırım dedi. Bugünkü muhaveremizi Sadrıâzam Paşa'ya arz ederim iki gün
sonra görüşürüz dedim, ayrıldık. Đki gün sonra Meclis-i Meb'usan Dairesi'nde Doktor Toşkoff ile birleştik. Şunları söyledim: Hükûmet-i Osmaniye esas itibari ile tâvizat-ı arziyede bulunmaya karar vermiştir. Buna mukabil Bulgaristan'dan üç şey talep ediyoruz: 1. Mühimmatımızın Bulgaristan'dan serbesti-i müruru, 2. Bulgaristan'ın Almanya ve Avusturya ile ittifak eylemesi, 3. Harbe iştirak eylemesi. Mumaileyh, Radoslavoff Hükûmeti'nin merkezî hükümetlere olan temayülâtı aşikârdır. Bunun günden güne ziyadeleşmekte olduğunu gören Đtilâf Devletleri, yegâne limanımız olan Dedeagacı abluka etmeye karar vermişlerdir. Ve yakında Sofya'da tebliğat-ı resmiye de bulunacaklardır. Bu siyasî cereyan, netice itibarı ile arzularınızı tatmin edecektir. Fakat hükümetin şimdiden ittifak akdi ve harbe girmeyi taahhüt eylemesi kabil değildir. Yapacağınız tavizat, evvelce de arz ettiğim veçhile hükûmet-i hazırayı (şimdiki hükümeti) takviye edecek ve kat'î karar verilmesini tesri edecektir dedi. Şâyan-ı hayret bir fedakârlıkla harp etmekte olan ve tevali eden muvaffakiyetle kuvve-i maneviyesi her gün yükselmekte olan Ordumuzun arkasında memleket için ciddî menafi istihsal etmeksizin arazi terk etmek bizim için kabil değildir. Bunun ef-kâr-ı umumîyede ve Ordu'da husule getireceği muzır tesirleri ve vahim neticeleri şimdiden tahmin etmek kabil değildir. Herşeyden evvel memleketteki vahdeti ve hisse-i fedakâriyi muhafaza etmek mecburiyetindeyiz. Bizim grubun galebesinin Bulgaristan'ca da mültezem olduğunu iddia ettiğinize göre bu babdaki endişelerimizin musib olduğunu teslim etmeniz icap eder. sözlerini ilâve ettim. Bu yolda epeyce muhavereden sonra Doktor Toçkoff, kendisi Sofya'ya avdet etmek üzere olduğundan orada teklifatımızı kabul ettirmek için elden geldiği derecede sarf-ı mesai edeceğini beyan ile üç talebimiz de kabul edildiği halde ne derecede fedakârlıkta bulunacağımızı istizah etti ve, Muvaffak olmak için müspet bir teklifle avdet etmekliğim lâzımdır dedi. Cânib-i Fahimânelerinizden mezun olduğum veçhile Kadıköy ile Şahincik arasında salâhiyettar zevat tarafından tahdit edilecek hududun garbındaki araziyi teklifatımız tamamen kabul edildiği takdirde Bulgaristan'a terk edebileceğimizi kendisine söyledim. Bu tâvizata mukabil, Mösyö Radoslavoffun memleketi harbe sürüklemeyemiyeceğini iddia ile beraber resmî delegeler huzurunda bu teklifimizin tekrar edilmesini talep etti.
Ertesi gün Toçkoff da hazır olduğu halde mumaileyh ile cereyan eden müzakeratı hulâsatan izah ile beraber salifülarz teklifimizi Mösyö Koluşeff ile Kolonel Cakoffa tekrar ettim. Saatlerce devam eden müzakereden sonra Sofya'dan talimat talep edeceklerini, fakat meselenin hüsn-ü suretle tesviyesi için tâvizatın herhalde tevsii icap ettiğini dermeyan ettiler. Tâvizat hakkında müzakereye devam edebilmek için teklifatımızın hükümetiniz tarafından kabul edildiğini evvelemirde tebliğ etmelisiniz diyerek kendilerinden ayrıldım. Ertesi gün Doktor Toçkoff Sofya'ya avdet etti. Birkaç gün sonra Koluşeff ile Kolonel Cakoff ikamet etmekte olduğum riyaset konağına geldiler. Mösyö Radoslavoff'un cevabını tebliğ ettiler. Müşarünileyh işbu cevabında ittifak ve harbe iştirak keyfiyetlerinin müzakeresi delegelerin salâhiyetleri haricinde olup, ancak mühimmatın serbest müruru esası dairesinde müzakereye memur olduklarından bahsediyormuş. Teklifat-ı selâsemizden (üç
teklifimizden)
ikisi
reddediliyor
demektir
dedim.
Delegeleri
hiçbirisini
reddetmediklerini ifade eylemeleri üzerine, Hem kabul ediyorsunuz hem de red dedim. Reddetmiyoruz diye tekrar etmeleri üzerine O halde bizim için müzakereyi ayırmak kabil değildir. Mademki Mösyö Radoslavoff teklifatımızın hiçbirisini reddetmiyor, heyet-i mecmuası ile (bütünüyle) müzakere edebilmek için bir çare bulmalarını rica ederim dedim. Đki gün sonra delegeler gene riyaset konağına geldiler. Bu defa daha garip bir cevap getirdiler. Mösyö Radoslavoff bu cevabında, Đttifak keyfiyeti Almanya Sefiri'nin 11 Haziran 1915 tarihinde sebk eden tebligat ile esas itibarı ile halledilmiştir. Harbe iştirak zamanını tâyin de Bulgaristan Hükûmeti'ne ait bir meseledir. Binaenaleyh müzakere mühimmatın serbesti-i müruru esasına hasredilmelidir diyormuş. Berlin'de bulunduğum zaman Đtalya'nın ilân-ı harbini müteakip Almanya'nın Bulgaristan'a ittifak teklif etmiş olduğunu, fakat Bulgaristan tarafından baştan savma cevap verildiğini işitmiştim. Müzakere edilip intaç edildiğinden haberim yoktu. Bulgaristan'ın iştirak gününü şimdiden tâyin edelim, suretinde bir teklifte bulunmadım. Yalnız Arazice tâvizatta bulunabilmek için Bulgaristan'ın harbe iştirakini talep ediyoruz. Bulgaristan ne vakit takdir ederse o vakit muhasamata iptidar eder. Ancak biz, terk-i takarrür edecek (bırakılmasına karar verilecek) araziyi muhasamata başladıktan sonra terk edebiliriz dedim. Mühimmatın serbesti-i müruru ise Bulgaristan'dan ziyade Romanya'nın arzusuna tâbi bir keyfiyettir.
Maamafib maksat anlaşılıyor. Bu cevabınızı Sadrıâzam Paşa'ya tebliğ ederim dedim. Gittiler. Đttifak için Bulgar murahhaslarının söylediklerini Alman Sefiri'ne naklettim. Hayretler içinde kaldı. Zât-ı Fahimânelerinden telâkki ettiğim emir üzerine Bulgar delegelerini ertesi günü gördüm. Kendilerine Hükûmet-i Seniyye mühimmatın serbestisi esası dairesinde müzakereye hazırdır, ancak geçenki müzakerede de beyan eylediğim veçhile bu keyfiyetin usulü Bulgaristan'dan ziyade Romanya'nın kararma mütevakkıf olduğundan Romanya'dan mühimmatın mürurunu temin eyleyerek Bulgaristan'la bu esasat dairesinde bir itilâf akdi imkânını ihzar buyurmaları için müttefiklerimizden talep ettik. Cevap vürudunda müzakereye devam ederiz dedim. Bu suretle müzakereye fasıla verilmiş oldu. Birkaç gün sonra Doktor Toçkoff üçüncü murahhas olarak Sofya'dan avdet etti. Müzakereyi üç Bulgar delegesi ile birlikte kuşat ettik. Mösyö Toçkoff, Mösyö Radoslavoff'un teklifatımızm üçünü de kabul ettiğini, buna mukabil tâvizatm tarafımızdan genişletilmesini talep ettiğini bildirdi. Taleplerin neden ibaret olduğunu izah etmelerini istedim. Karadeniz'den
îğneada'dan
başlayarak
Kırkkilise'nin
(Kırklareli)
cenubunda
ve
Babaeski'nin 10 kilometre şimalinden geçip Edirne'nin 10 kilometre kadar şimalinde müntehi hudutla Edirne'nin cenubundan Meric'in sol sahilinden înos'a kadar iki kilometre arazi ile birlikte Meric'in garbmdaki bütün araziyi istediklerini söylediler. Tekliflerini hükümete tebliğ edeceğimi fakat bu gibi müfrit (aşırı) taleplerle hiçbir vakit itilâf edemeyeceğimizi kendilerine izah ettim. Şeref telâkki ettiğim emr-i fahimâneleri mucibince ertesi günü Arda Köprüsü ile Ahiköy beyninde Edirne'nin etrafında bir miktar arazi alıkoyarak Meric'in garbındaki bütün araziyi terke muvafakat edebileceğimizi bildirdim. Bir taraftan da Almanya Sefiri'ne Bulgar murahhaslarının
teklifatınm
hiçbir
suretle
kabul
edilemiyeceğini
ve
Berlin'in
mümaşatkârane hareketinden dolayı metaliplerinin tezyit edildiği ve bir an evvel itilâf akdi anztt ediliyorsa Kırkkilise ve civariyle Meric'in sol sahilinden katiyen sarfınazar ettirilmesinin muktazi olduğunu söyledim. Birkaç gün sonra Berlin lâzım gelen emri gönderdi. Sefir, Almanya'nın Kırkkilise'nin terkini Osmanlı Hükûmeti'ne hiçbir suretle tavsiye edemiyeceğini murahhaslara tebliğ ettiği gibi Meric'in sol sahilinde tahdid-i hududun mânâsız olduğunu söyledi.
Bu tebligatın tesiri de derhal hissolundu. Maamafih müzakere birkaç gün daha sürüklenerek nihayet Bulgar murahhasları birer birer Đstanbul'u terkettiler. Bununla müzakerenin kat'edildiği tesirini husule getirmek istedilerse de muvaffak olamadılar. Filhakika birkaç gün sonra Mösyö Tukeçyeff yedinde bir itimatname ve Radoslavoffun Enver Paşa'ya bir tavsiyesile yeni murahhas olarak geldi ve yeni bir hudut teklif etti. Bulgarlar Kırkkilise'den ve Meric'in sol sahiline taallûk eden taleplerinden sarfınazar ettiler. Fakat hududun Tunca'yı kat'ettiği noktadan itibaren Edirne'nin garbındaki bir miktar arazi ile Vardar Köprüsü ve Karaağaç onlara kalmak üzere Bosnaköyü cenubunda Meric'e varmak ve Meric'in sol sahilinden denize kadar takip eylemek üzere yeni bir hudut talep ettiler. Venizelos'un Kral'm arzusuna rağmen mevki-i iktidara gelmesi ve italya'nın devletimize karşı harp ilân etmesi bu sıraya tesadüf eylediği gibi Alman karargâhının Sırbistan hareketine karar vererek harekât-ı harbiyenin bir an evvel başlaması için Bulgaristan'la itilâf akdi tesri edilmelidir suretinde tebligatı da bu anda vürut etti. Bu ahval ile beraber düşmanlarımızın Bulgaristan'la birlikte bütün Balkan devletlerini kendi taraflarına celp için aylardan beri devam eden faaliyetlerine fevkalâde germi vermeleri ve Çanakkale'deki ordularını takviye için külliyetli asker getirmekte olmaları da nazar-ı dikkate alınarak müttefiklerimizin tavsiyesi dairesinde müzakeratın intacı iltizam edilmiş olduğundan teklifi vâki kabul edilerek akdedilecek mukaveleye vaz-ı imza için Sofya Sefiri'miz Fethi Bey'e mezuniyet verilmişse de Bulgaristan Hükümeti Meric'in sol sahilinde talep edip muahharen sarfınazar ettiği iki kilometre arazide ısrar gösterdiğinden ahval-i hazıra da Bulgaristan'ın bizimle hareketindeki ehemmiyeti azime derpiş edilerek hükûmet-i seniyece bu fedakârlığa tahammül etmek menafi-i âli-yi vatana muvafık görülmüş, mukavelenin Meric'in sol sahilinde azamî iki kilometre arazi terk edilmek sureti ile tanzimine emir verilmiştir. Bulgaristan Hükümeti aynı zamanda müttefiklerimizle ittifak akdi ve mukavele-i askeriye tanzimi için müzakerede bulunduğundan muhasamaya ibtidardan sonra arazinin teslimi temin edilmek üzere Almanya - Bulgaristan mukavele-i askeriyesinde seferberlik ve Sırbistan'a karşı muhasamaya ibtidar için mevzu olan tarihler, terkedilecek olan arazinin teslimi tarihi olarak mukaveleye vazedilmesi takarrür etmiş ve müzakerata o suretle nihayet verilmiştir. Ol'babda...
Biz Çanakkale'de Savaşırken Bulgarlar da Arkadan Vursa idi Vaziyet Felâketli Olurdu
Bulgarlarla müzakereyi bitirdiğimin ikinci günü Meclis'e gittim. Ayan dairesine geçtim. Koridordan geçip de Ayan kısmına varınca karşıda Salih Paşa, Çürüksulu Mahmud Paşa ve Topçu Feriki Rıza Paşa'nın birlikte oturduklarını gördüm. Beni görünce Salih Paşa iri sesile: Halil Bey geliyor dedi. Onlar da Bulgar meselesini görüşüyorlarmış. Aman Bulgarlarla müzakere ne oldu? dediler. Bitti deyince, Salih Paşa: Hay Allah razı olsun diyerek âdeta haykırdı. Paşa, nasıl bitirdiğimizi sormuyorsun dedim. Aman bitsin de nasıl biterse bitsin dedi. Paşam, neye o kadar telâş ediyorsun, biz müzakereyi üç defa kestik demekliğim üzerine Salih Paşa ellerini havaya kaldırarak: Aman iyi ki ben işitmemişim, yoksa maazallah hasta olurdum dedi. Filhakika çok müşkül bir andı. Çanakkale'de ingiliz ve Fransızlarla dövüşürken Bulgarlar da arkadan vursalardı vaziyet felâketli olurdu. Biz Bulgarlar'ın asıl maksatlarının Makedonya'yı almak olduğuna kani idik. Zor durumumuzu istismar edip tez elden Trakya'ya vaz-ı yed etmek (elkoymak) istiyorlardı. Diğer taraftan Sırp seferine başlamak üzere Alman orduları da Sırp hududunda toplanmıştı. Onun için telâş etmedik. Müzakereyi soğukkanlılıkla idare ettik.
Kapitülasyonların Đlgası
Hükümet Ağustos'un yirmiyedisinde (8 Eylül 1914) kapitülasyonları ilga etti ve devletlerin Đstanbul'daki süferasma kararını esbaib-ı mucibeli bir nota ile iblağ etti. Aradan biraz müddet geçtikten sonra Sadrıâzam'a bir muhtıra verdim. Onda: Kapitülasyonları ilga etmek kâfi değildir, beynelmilel münasebatımızı Avrupa hukukuna göre tanzim eden konsolosluk, ikamet, mütekabil müzakere t mukavelelerini devletlerle akdetmek lâzımdır. Paris Muahedesi'nde devletin Avrupa umumî hukukuna ve Avrupa devletleri camiasına kabulü sarahaten muahedeye dercedildiği halde o vakitki rical bu ciheti ihmal ettiklerinden dolayı, hüküm muahedede ölü halde kalmış, kapitülasyonlar gene
yaşamıştır. Kapitülasyonların ilgası hususunda bize muzaheret edeceklerini taahhüt eden müttefiklerimizle derhal müzakereye başlamalıyız dedim.
HARĐCĐYE EZARETĐE GEÇĐŞĐM
Hükümet, Almanya ve Avusturya'nın yanında harbe girmiş bulunuyordu. Aradan epeyce zaman geçmişti. Talât 1331 (1915) senesi Eylül sonunda Halil Bey, Hariciye Nezareti'ne geçmelisin dedi. Sadrıâzam beni mühim siyasî müzakerelere davet ediyor ve istişarelerde bulunuyor. Buna bence lüzum yoktur dedim. Kapitülasyonlar hakkında verdiğin muhtırayı hatırlarsın, bu mühim işi kim başaracak, direksiyonunu kim alacak? dedi. Sadrıâzam Hariciye Nezareti'ni bırakmak istemeyecektir. Arzusu hilâfına olursa bu, aramızdaki ahengi ve huzuru bozar dedimse de Biz, ona meydan vermeyiz, bu hayati iş başarılmalıdır. Bunu da sen yapacaksın dedi. Birkaç gün sonra da Sadrıâzam, gıyabımda istihsal ettiği Đrade-i Seniye'yi bana tebliğ etti. 1331 senesi Ekim ayında Hariciye Nezareti'ne geçtim (24 Ekim 1915). Ertesi günü teşekkür için Said Halim Paşa'yı yalısında ziyarete gittim. Senin Hariciye Nâzırı olmaklığını can ve gönülden isterdim. Fakat bu tarzda olmamalıydı dedi. Cevaben: Ben bunu hakkımdaki yüksek teveccühünüzün bir eseri olarak almıştım. Görüyorum ki rızanız hilâfına yapılmıştır. Kafiyen kabul etmiyorum. Bendenizi mazur görünüz dedim. Bu emrivakidir. Bozulması doğru olmaz. Senin bu işi önlemek için çalıştığını da biliyorum. Şahsınıza karşı bir infialim yoktur, rica ederim vazifenizde devam ediniz dedi.
Padişah: Her Đkinize de Vezâret Tevcih Ettim Dedi
Ruslar mağlûp edilerek harpten çıkmıştılar. Padişahın neşeli günlerinden biri idi. Bermutat vaziyet hakkında izahat arz etmek üzere saraya gittim. Dahiliye Nâzırı Talât Bey'in huzurda olduğunu söylediler. Birkaç dakika sonra üçüncü mabeyinci geldi. Şevketmeab efendimiz huzura istiyorlar dedi. Ben de çıktım. Sultan Reşad: Her ikinize Vezâret tevcihine karar verdim.
Ben Efendimiz, Talât Bey kulunuzun her suretle takaddüm (öncelik) hakkıdır. Đhtilâli o yaptı, benden evvel Nazırınız oldu. Kendisinden başlamanız daha münasip olur dedim. Talât da, Efendimiz yakında inşallah sulh olacaktır. Halil Bey kulunuz da birinci murahhasımız olacaktır. Ecdadınızın da Kara Halil Paşaları vardır, ben kendisinden başlanmasını tercih ederim dedi. Padişahın iri, mavi gözleri vardı. Đstiğram (kuşku) halinde üzerindeki kapaklar kalkar, gözleri bütün maviliği ile meydana çıkardı. Bu defa da öyle oldu. Talât'ın dikkatini çekti. Efendimiz henüz mesele bitmemiştir. Belki bendeniz için kahve köşelerinde Efendimiz'e hizmet zaruretleri doğabilir. O zaman Vezâret'i oralara taşımak çok güç olur. Bu lûtfu şahanenizi harp sonrasına bırakmanızı istirham ederiz dedi. Biz huzurdan çıktıktan sonra, Padişah Başmabeyinci Lûtfi Simavi'yi davet etmiş: Bu bizim beyler ne garip insanlardır. Kendilerine Vezâret tevcih ettim, alaya boğdular ve harpten sonraya talik olunmasını istirham ettiler demiş.
Đlâve Olarak Adliye ezareti'ni de Deruhte Ettim
Mahâkim-i Şer'iyye'nin Meşihat'tan alınarak Adliye'ye raptı meselesi parti kongresinde kabul edilerek programa ithal edilmişti. Adliye Nâzırı Đbrahim Bey icrasını uzatıyordu. Şeyhülislâm Hayri Efendi merhum da kendi zamanında bu işin yapılmasını arzu etmiyordu. Đbrahim Bey ve Mollazade Hayri Efendi de esasen Medreseli idiler. Bir gün Talât Bey, Halil Bey görüyorsun, Mahakim-i Şer'iyye'nin Adliye'ye raptı meselesi uzayıp gidiyor. Esasen bu fikri sen ortaya atmıştın, tahakkuku da sana mukaddermiş. Adliye Nezareti'ni de deruhte edip bu işi bitirmelisin. Đbrahim Bey Şûrâ-yı Devlet Reisi kalsın dedi. Harp içindeyiz. Memleket militarizedir. Ben müstakil adliyenin müterakki bir devletin hakikî temeli olduğuna kaniim ve bu esasa taassupla bağlıyım. Enver ve Cemal Paşalarla aramızda kavga çıkar, sen de müşkül vaziyete düşersin dedim. Onlar seni severler ve hürmet ederler. Bu bakımdan da memlekete hizmet edersin. Kavga çıkarsa ben senin tarafındayım dedi. Neticede ilâve olarak Adliye'yi de deruhte ettim.
Adliye Nezareti'ne geçmekliğim üzerine Hayri Efendi Şeyhülislâmlık'tan istifa etti. Kendisi ile çok sevişirdik. Erenköyü'ndeki evine gittim. Ben Adliye Nâzırı oldum diye mi istifa ettin, bu yakışmaz dedim. Merhum: Halil Bey, bu iş benim zamanımda olmasın, ben sana Ayan Encümeni'nde yardım ederim. Musa Kâzım yapsın dedi. Hayri Efendi'nin bu kararının bir necabet (soyluluk) eseri olduğunu da tebarüz ettirmeliyim. O menşe-i feyzi olan bir müesseseyi kendi eliyle yıkmak istememiştir.
Adliye'de Yaptığım Üç Mühim Islâhat
Evvelâ Divanı harb-i örfilerle mahkemelerin salâhiyeti meselesini tetkik ettim, Đdare-i Örfiye Kararnamesi devletin dahili ve haricî emniyetini ihlâl eden ceraimle (suçlarla) onlara murtabit adi ceraimi Divani harbi örfilerin salâhiyetine vermiş ve onlarla tahdit etmiş olduğunu gördüm. Umur-u Cezaiye Müdürü'nü celbettim. Divanı harplerde mevkuf mücriminin
miktarları
ile
cürümlerinin
nev'ini
tetkik
edip
bildirmeleri
için
müddeiumumilere telgraf çekilmesini emrettim. Adliyeciler, fuzûlî müdahalelerden bunalmış olacaktır ki cevap telgrafları yağmaya başladı. Tetkikat neticesinde 3.500 vatandaşın hâkim-i tabiilerinden alınarak divanı harplere tevdi edilmiş olduğu anlaşıldı. Valiler, dahilî emniyeti ihlâl eden ceraimin kararnamede Divanı harplere ait olduğunu görmüşler, bu babta hakk-ı takdiri kendilerine mal etmişler ve sokakta nâra atan vatandaşı bile yakalattırıp Divanı harplere vermişlerdi. Halbuki Ceza Kanunu devletin dahili ve haricî emniyetini ihlâl eden ceraimi ayrı fasıllarda tadat ve tesbit etmiştir. Kanun-u Esasî'ye mugayir olan bu şayân-ı esef vaziyetin derhal ıslâhı için Sadârete bir tezkere yazılmasını Umur-u Cezaiye müdürüne tebliğ ettim. Tezkere gönderildi. Heyet-i Vükelâ'da müzakere edilerek kabul edildi (25 Eylül 1916). Nezaretin izahnamesi dairesinde muamele yapılması, Hariciye, Adliye ve Dahiliye nezaretlerine tebliğ edildi. Đki gün sonra Enver Paşa merhum telefonla: Halil Bey bizim Muhakemat Müdürü, îdare-i Örfiye Kararnamesi'nin yerine kaim olmak üzere bir lâyihanın hazırlanmakta olduğunu, onun neticesine kadar bu işin bırakılmasının münasip olacağını söylüyor, ne dersin? dedi. Paşam, mesele Divan-ı Âli meselesidir, bir an tehiri caiz değildir dedim.
Ben ordulara tamim ediyorum dedi. Ben de telgrafla müddeiumumilere, Dahiliye Nezareti de valilere bildirdi. 3.500 vatandaş Divanı harp'ten alınarak adliye mahkemelerine tevdi edildi. Bundan sonra da Adliye Nezareti'nin Meclis-i Vükelâ'ca kabul edilen izahnamesi dairesinde muamele cereyana başladı. Mahkeme-i Temyiz Reisi Osman Bey merhum nezaret makamında otururken nezdime geldi, Cevdet Paşa zamanından beri adliyeden bu kadar güzel ve mühim bir vesika Çıkmamıştır, tebrik ederim dedi. Bir gün Cemal Paşa merhumun erkânıharp zabitimden bir şifre telgraf geldi. Filân yerin müstantiği
muzır
cereyanlara
kapıldığı
görüldüğünden
oradan
uzaklaştırılmıştır
deniliyordu. Bunun üzerine Cemal Paşa'ya Bu tarz-ı hareketin tevalisi memlekette müstakil bir adliye kurulması imkânını selbeder. Oradaki vaziyetin nezaketini takdir ediyorum. Adliye mensuplarından siyasî cereyanlara kendisini kaptıranlar olursa bana bildiriniz, usulü dairesinde muktezası icra edilir diyerek telgraf çektim. O da Badema emriniz dairesinde hareket edileceğini temin ederim suretiyle cevap verdi. Orası da yoluna girdi. Bazı valilerde inzibati tedbir vesilesiyle mahkemeler üzerinde icrayı nüfuz cereyanı görülmüştü. Onlar da vazifeye davet edildiler.
Şer'iyye Mahkemelerini Adliye'ye Raptettim
Mahâkim-i Şer'iye'nin Adliye'ye raptı lâyihasını hazırlattım. Meclislerden geçirerek Mahkeme-i Temyiz'de bir Şer'iyye Dairesi ihdas ettim. Tetkikat-ı şer'iyye azalarını buraya naklettim. 5000 kuruş maaşları 7500'e yükselen bu zevat adliyeye tayinlerinden memnun oldular. Şeriyye hâkimleri de adliye hâkimlerinin intihap usulünün teminatı altına girmekten çok memnunluk izhar ettiler. Nazır olduğum zamanlarda daire şefleriyle resmi işlerden sonra günün meseleleri üzerinde hasbıhaller yapmayı âdet edinmiştim. Bu hem faydalı görüşmelere yol açar, hem de şeflerin haysiyet ve şereflerini gıcıklar, aradaki manevî rabıtayı kuvvetlendirir ve işlerin yürütülmesinde düzen ve emniyeti arttırırdı. Mahâkim-i Şer'iyye'yi adliyeye raptettiğim sıralarda o zaman Hariciye'de Hukuk Müşaviri olan Washington Sefiri merhum Münir Beyle konuşurken Bence beyefendi bu iş iyi olmadı
demesi hayretimi mucip oldu. Kendisine Aman ne söylüyorsun Münir Bey, sakın sen Medreseli olmayasın dedim. Gülerek Evet dedi. Medrese kubbesinin tesiri insanın kafasından kolayca silinmiyor demiştim. Aradan biraz geçince Brest-Litovsk'ta Ruslarla sulh müzakeresi cereyan ederken Hakkı Paşa bir hukuk müşaviri istedi. Münir Bey'i davet ettim. Brest-Litovsk'a gideceksin, hazır ol dedim (1917 Aralık). Gidemem, bendenizi mazur görünüz, şapka giyemem dedi. Ha bak, sen bana Mahâkim-i Şer'iyye'nin adliyeye raptının iyi olmadığını söylemiştin. Kafandaki kara dumanı dağıtmak için seni göndermeye karar verdim. Silindir şapkayı da giyeceksin, şarabı da içeceksin. Böylece muhakemendeki siyahlık bertaraf olacak. 24 saat mühlet veriyorum. Israr edersen inzibatî karar almağa mecbur olacağım dedim, gönderdim. Müşarünileyh Paris'ten Londra'ya nakledilmiş, 1931'de beri de Büyük Millet Meclisi'ne müstakil meb'us olarak iltihak etmiştim. Ankara'da Đstanbul Palas'ın üstündeki taraçada yemek yiyordum. Münir Bey de çıkageldi. Beni görünce doğru yanıma yaklaştı. Görüşme esnasında Beyefendi hatırlar mısınız, beni nasıl Brest-Litovsk'a göndermiştiniz. Bugünkü mevkiimi size medyunum, bundan dolayı minnettarım demişti.
Hukuk u Aile Kararnamesi asıl ve için Hazırlandı?
Yeni bir Kanun-u Medenî lâyihası hazırlamak üzere bir Kanun-u Medenî Komisyonu, yeni bir Ticaret Kanunu lâyihası hazırlamak üzere de ayrı bir komisyon tâyin etmiştim. Komisyonlar vazifelerine başladılar. Kanun-u Medenî Komisyonu'nun esasları hazırlamak üzere seçtiği tâli komisyon vazifesini de bitirmişti. Gayrimektup halde olan (yazılı halde olmayan) aile hukuku ile ona müteferri ahkâm-ı mektup (yazılı) hale getirmek için ayrıca bir komisyon teşkil ettim. Bundan maksat aile hukukunu mektup bir hale koyarak bir an evvel şer'î mahkemeleri ilga etmek ve Patrikhanelerin imtiyazlarını harp şeraiti içinde kaldırarak emrivaki yapmaktı. Hukuk-u Aile Kararnamesi meydana geldi. Bunda umumi hükümler olmakla beraber Hıristiyan ve Müslümanlara mahsus hususî hükümler de vardı. Müslümanlara ait ahkâmda o günkü hale nazaran epeyce değiştirmeler yapılmıştı. Evlenme ve boşanma ahkâmını tevhit ve genişlemede daha ileri gitmeye o günkü ahvale göre imkân da yoktu. Bu bir başlangıçtı, meselenin esası bu ahkâmı da. Meclis'in salâhiyetine vermek ve son tekâmülü Millet Meclisi'nden beklemekti. Esasen hukuk-u aile bahsinde her millet
az veya çok muhafazakâr kalmıştır. Komisyonun tetkikine arz edilmek üzere ecnebi kanunu medenilerinin tercümesine de başlatmıştım. Garp mahkemelerinin methode juridique ini mahallerinde tetkik edip öğrenmek üzere hâkimlerimizden Berlin mahkemelerine stajyer göndermeğe karar verdim. Bunun için müsabaka imtihanı açtım. Talip olanların Đstanbul'a gönderilmeleri için müddeiumumilere telgraflar gönderdim. Hâkim ve müddeiumumilerden epeyce zevat davete icabet ettiler. Nezaret'te sıkı bir imtihan neticesinde bir grup seçildi, gönderildi. Alman lisanını öğrenmek için hâkimlerimize ayrıca bir sene müddet verilmişti. Fakat Mütareke gürültüleri arasında zamanından evvel avdete mecbur oldular. Çok faydalı olacağına kani olduğum bu tecrübenin tekerrürü şayân-ı arzudur. Bir Teşkilât-ı Adliye Kanunu lâyihasının hazırlığına da başlamıştık. Alman müşavir Mösyö Henze tetkikat için vilâyetlere gitti, rapor da hazırlayıp takdim etmişti.
Đsmet Paşa Đle Bir Görüşmemiz
Henüz Büyük Millet Meclisi'ne seçilmemiştim. Đsmet Paşa Hazretleri Başvekil iken Milas'a gelmişti (1 Mart 1926). Türk Ocağı'nda akşam yemeğinde yan yana oturuyorduk. Halil Bey, bizim kanunları nasıl buluyorsun, buna sen başladın, biz ikmal ettik dedi. Siz çok cezri hareket ettiniz, bizler o günkü şeraite göre itidal ile hareket zorunda idik. Kanunu Medeni'nin contrat ve obliıgation ahkâmı elbette muamelâta emniyet ve küşayiş verecektir. Hukuk-u aile ahkâmının bilhassa matrimonial kısımları bizim örfümüzle uymaz,
caduc
kalacaklardır,
zamanla
ıslah
edilir
demiştim.
Kanun-u
Medenî
Komisyonunun hazırladığı mazbatayı istedim. Bir de baktım Fıkıhtan, muhtelif milletlerin kanunlarından alınmış parçalı bir hazırlık. Ben hukukçu değilim, ama böyle yamalı bir iş bizim inkılâbımıza yaraşmaz. Avrupa kanunlarından hangisi bize yakınsa onu seçiniz, mot a mot (kelime kelime) tercüme ediniz, kül halinde Meclis'ten çıkaralım dedim buyurmuşlardı. Mahâkim-i Şer'iyye'nin adliyeye raptından esas gaye şer'î mahkemeleri lağvetmek ve hukukumuzu da laicisser etmekti. Fakat bunda imparatorluk şeraitine göre tedricî yürümek zarureti vardı.
Bu zarureti şu hikâye çok iyi izah eder: Bu ıslâhatı tahakkuk ettirdiğim sırada eski Temyiz Mahkemesi azasından, o zaman ticaret komisyonunda bulunan Đstepan Efendi ziyaretime geldi. Şunları söylemişti: Beyefendi sizi candan tebrike geldim. Bu koskocaman işi sessiz sadasız nasıl başardınız? Hulâsa Hükümet'çe yapılabilen yapılmış, üst tarafı Meclis'e bırakılmıştı.
Gürcüler ve Ermenilerle Harp ve Sulh Müzakeresi
Brest-Litovsk muahedesiyle Ruslar Elviye-i Selâseyi bize bırakmıştılar. Fakat dağılan Rus ordularının malzemesine el koyan Gürcüler ve Ermeniler, Bunlar bizimdir, vermeyiz dediler. Ordularımız oraları işgale başlayınca sulh talep ettiler. Hükûmet'in delegesi olarak Batum'a gittim. Askerî delege de Ordu Kumandanı Vehib Paşa idi. Azerbaycan Türkleri Ruslar zamanında Gürcülerle Ermeniler'e karşı, daima dayanışma halinde yaşadıklarını ileri sürerler, Gürcüler hakkında müsaadekâr davranmamızı isterlerdi. Talebinizi nazar-ı dikkate alırız, bir şartla, Ermeniler'den ayrılsınlar dedim. Bir taraftan ben, diğer taraftan onlar çalışarak Gürcüler'i Ermeniler'den ayırdık. Müzakere epeyce, uzadı. Zira Enver Paşa, Miralay Halid Bey (Halid Paşa merhum) ile Ahıska Müslümanlarını teslih ettirmiş, bize iltihak için Gürcülerle dövüşüyorlar. Diğer taraftan Kars hududu da Alexandropol'a (Gümrü) hâkim olmak üzere tevsi edilmek isteniliyordu. Sulh müzakeresi devam ederken ordumuz Ermeniler'le harbe tutuştu. Çetin bir harp başladı. Ermeniler'in Antranik Paşa kumandasında muntazam bir fırkaları vardı. Harbin dördüncü günü idi: Vehib Paşa, Hocadan (Yakub Şevki Paşa) telefon aldım, sıkışmış, Kars'a gidiyorum dedi. Beşinci günü avdet etti. Telâş içinde, çok sinirli: Aman Halil Bey, bu Ermeni murahhasları nerede, sulh işini bitirelim, herifler müthiş dayanıyorlar, elimde 12.000 kişi var, arkamda kafiyen ihtiyat yok. Mehmed bir yüz geri yaparsa soluğu Erzurum'da alırız dedi. Paşam, bu vaziyette sen Ermenilerin önüne çıkarsan, sulh olmaz. Git banyonu al, uykunu uyu, öğleden sonra görüşürüz dedim. Öğleden sonra saat dörtte gülerek geldi, iş bitti, herifler dağıldı dedi. Ermeniler 5.000 ölü vermişler.
Bir gün Đstanbul'dan şifre aldım: Gueguetchkori (Gürcüstan Başvekili) ile görüş, bu Ermeniler'i aramızda taksim edelim deniyordu Gülerek Đstanbul'un arzusunu bildirdim. Şu cevabı almıştım: Beyefendi, koca Rus ve Osmanlı imparatorlukları bu heriflerle baş edemedi. Benim küçücük Gürcistan'ım bu belâları nasıl üzerine alır? Bunlar Tiflis'te (Gürcistan'ın payitahtı) yüzde altmış ekseriyettedirler. Ahıska'yı istiyorduk. Gürcüler de vermiyor. Müslüman ahali ile harp ediyorlardı. Ermeniler'i tepeledikten sonra sıra Gürcüler'e gelmişti. Hükümet'in emri ile Gürcü Hükümeti'ne 48 saat mühletle bir ültimatom verdim. Vehib Paşa gece Ermeniler'le harita üzerinde hudut tesbitiyle meşguldü. Gürcüler'den baştan savma bir cevap aldım. Enver Paşa da notamıza müspet bir cevap alınmazsa ertesi günü Tiflis üzerine yürümek için kumandana emir vermişti. Gürcüler'le harbi gönlüm istemiyordu. Azerbaycan Türkler'i de aman uzlaşmak için bir çare bulunuz, diyerek adeta yalvarıyorlardı. Gürcüler Almanlar'dan yardım umuyorlardı. Gueguetchkori de Berlin'e gitmişti. Orhan Şemseddin kâtip olarak nezdinde bulunuyordu. Gece saat birde kendisini davet ettim. Gürcüler'in cevabıdır. Al bu kâğıdı, git kapıyı çal, uyumuşlarsa uyandır. Kendilerine şu tebligatı yap, dedim. Eğer vakit kazanmak için bu cevabı göndermişlerse bilsinler ki yarın sabah ordu Tiflis üzerine yürümek emrini almıştır. Bilirler ki şahsen kendilerine müteveccihim ama hükümetimin emrini yerine getirmek vazifemdir. Böyle değil de harbi kabule karar vermişlerse notayı al, geri getir. Son bir dostluk olarak kendilerine bu cemileyi yapmakta olduğumu da iblağ et. Bet beniz atmış bir halde Gürcü kumandaniyle delegeler koşup geldiler. Đçlerinde gayet sinirli bir avukat vardı. Halil Bey Abastoman Boğazı'na yerleştirilecek toplarınız bizim payitahtımıza hâkim olacaktır. Bu bizim için intihardır dedi. Azizim intihara karar vermişseniz çok müteessir olurum. Şahsî hissiyatımı öğrendiniz, zannederim. Ben sizinle harp etmek istemiyorum. Mesuliyet alıp size Abastoman Boğaziyle Sarayları bırakıp hududu öyle çizeceğim. Siz de Ahıska'nın kalan kısmından sarfınazar ediniz dedim. O sırada Vehib Paşa bulunduğumuz odaya geldi. Gürcüler'i görünce: Hayrola, ne var? dedi.
Hayırdır, sen işini bitirmeye bak dedim. Beni diğer odaya çağırdı: Ermeniler dağın Alexandropol'a (Gümrü) hakim olan cephesini vermemekte ısrar ediyorlar. Orasını bırak, işini bitir dedim. Deli Oğlandan (Enver Paşa) beni kurtarabilir misin? dedi. Kurtarırım, bütün mesuliyeti ben alıyorum, istersen tahriri emir vereyim dedim. Gitti. Gürcüler biraz düşündükten ve konuştuktan sonra teklifimi kabul ettiler. Vehib Paşa Ermeniler'le müzakereyi bitirip avdet etti. Gürcüler'le verdiğim kararı kendisine söyledim. Aman nasıl olur, Enver beni bitirir dedi. Ben mesuliyeti tamamı ile alıyorum ve tahrirî olarak mesuliyetin tamamı ile bana râci olduğunu bildiriyorum dedim. Gürcüler'le bu surette hudut tesbit edildi. Harp daha bitmemişti. Ordularımızın diğer cephelerdeki durumu da müşkül bir devreye girmişti. Bu cephede sulh-u sükûnun avdetinin memleketimin âli menfaatine uygun olacağı kanaatiyle hareket ettim ve hükümetlerin idame-i mevcudiyeti mukadderse ilerisi için bizimle dost olmalarının daha çok faydalı olacağı kanaatinde idim. Bunun için mesuliyetli kararlar aldım.
Dini Bozan Taassuptur
Batum, yeni, muntazam, büyücek bir kasabadır. Geniş sokaklarının ortaları iri renkli çakıllarla örtülmüş, gözü sevgi ile çeken bir manzarası vardır. Kafkasya'nın ihraç ve ithal iskelesi, Baku petrollerinin geniş borularla aktığı yerdir. Bankaları, ticarethaneleri, resmî binaları, hususî evleri güzel ve muntazamdır. Đki büyük nebatat bahçesi vardır. Bahçelerin dışında iri çakıllarla örtülü sahilde genişçe yerler vardır. Buralara şezlonglar serilmiş, hanımlar, erkekler güneş banyosu almak üzere
bunların üzerlerine serilirler. Karadeniz'in dalgalarının iri çakıllar üzerinden çekilirken çıkardıkları şarıltıları insanın ruhuna letafetler saçar. Çürüksu'ya doğru gidince çay tarlalarına rastlanır. Bunların ortasında geniş hangar içinde dört ayaklı sade yapılmış saç fırınlar vardır. Ortada geniş masalar etrafında beyaz, temiz giyinmiş kızlar kavrulmuş çayları beyaz kâğıtlar içine yerleştirirler. Batum'da çaycılığın tarihi epeyce eski olduğu halde bu sade işin başında bir Çinli nazar-ı dikkatimi çekti. Demek basit görünen bu işte ihtisas isteyen ince bir teknik vardır. Yamaçlarda mandarin ağaçlarına ve başkaca yeşilliklere gömülmüş birbirinden dilber köşkler. Bu genişlik ve zenginlik içinde bizim müslümanlar az veya çok eski tarz-ı hayatlarını muhafaza ediyorlar. Bu neden? Dini bozan taassup, basitliği mistik bir nüfuz ile müslümanın ruhunda bağlamış ve düğümlemiş. Onu medenî yola sevk için evvelemirde bağı çözmek, bu düğümü dağıtmak lâzımdır, işte Türk inkılâbı bunu yapıyor. Anadolu'nun ortasında Ankara medenî yaşayış şartlarını sembolize ediyor. Atatürk'ün orada yaktığı müsbet ilim meşalesi medeniyet ışıklarını şarka yayıyor. Kurduğu üniversitenin cephesinden Büyük Ata hayatta hakikî mürşidin ilim olduğunu haykırarak mistisizme dalmış büyük bir âleme aklın hâkimiyetini, ilmin irşadlarını ulaştırıyor. Türk, çalış ve güven derken hayatta hakikî temelin iş ve çalışma olduğunu da ilân ediyor.
MÜTAREKE DEVRĐDE
Mütareke akd-i zarureti hasıl olunca Talât Paşa çekilmeye karar vermişti. Yalnız çekilirken hükümeti vatanperverliğine itimat edilir bir heyete bırakmak istiyordu. Padişah Vahideddin'e: Şu sırada Hükümet fasılası caiz değildir. Kimi Sadrıâzam intihap buyuracaksanız kararınızı verin, o zat kabinesini kursun, ben çekilir çekilmez Hükûmet'e vaziyet etsin demişti. Vahideddin bu teklif üzerine Tevfik Paşa'yı seçmişti. Tevfik Paşa'nın bir takım ölmüş zevatın isimlerini de listesine ithal ettiğini gören Talât Paşa bundan istifade ederek bu müşkül anda çok ihtiyarlamış Tevfik Paşa'nın mevki-i iktidara getirilmesinin doğru olmadığını ileri sürerek Đzzet Paşa'yı tavsiye etti ve kabul ettirdi, Đzzet Paşa istişare ederek Hayri Efendi, Cavid Bey, Rauf ve Fetihi Beyleri kabineye ithal ettirdi. Âyan'dan Nesib
Efendi, Reşid Âkil Paşa, Abdurrahman Şeref Bey gibi bitaraf ve muhterem zevat da kabinenin diğer azası oldular. Vatansever, iyi niyet sahibi yaşlılar ve enerjik, cesur ve vukuflu gençlerle o günkü şeraite göre muvafık ve yerinde bir kabine teşekkül etmiş oldu. Meclis-i Mebusan beni yeniden reis intihap etmişti (10 Ekim 1918). O arada huzura kabul edilmiştim. Padişah Vahideddin şunları söylemişti: Halil Bey, bu Talât Paşa ne büyük bir vatanperver, ne fedakâr insandır. Kendi halefinin muvaffakiyeti için canla başla çalıştı. Halef-selef kavga ve entrikaları ile dolu olan ecdadının tarihi düşünülünce Vahideddin'in bu sözlerinde samimiyet olduğuna hükmedilebilir. Fakat hakikatte böyle miydi?
Vahideddin'in Hakikî Çehresi
Çok geçmeden Vahideddin hakikî çehresini göstermeye başladı. Entrikalar birbirini takip etti. Hayri, Cavid, Fethi ve Rauf Beylerin kabineden çıkarılması için Đzzet Paşa'yı sıkıştırmaya başladı. Đzzet Paşa meşhur istifanamesini Padişah'a takdim edip çekildi ve gazetelerde neşrettirdi. Paşa merhum Kanun-u Esasî'ye sadakat yemini etmiş olup onun ahkâmı hilafında icraatta bulunmak, kendisi için mümkün olmadığını ileri sürüyordu. Yeni kabinenin teşkili sırasında Ayan Reisi olan Ahmed Rıza Bey'in birkaç defa huzura kabul edilmiş olduğunu gazeteler yazmıştı. Meclis-i Meb'usan Reisi davet edilmemişti. Bu hâdise mebuslar arasında münakaşayı tahrik ediyordu. O zaman Başmabeyinci olan Lûtfi Simavi Bey merhumu telefonla buldum: Padişah istişare için Ayan Reisini davet ediyor, Meclis Reisini ihmal ediyor, bugünkü şerait içinde Meclis'le Padişah arasında ihtilâf, memleketin âli menfaatlerine muvafık olmaz. Padişah'ın en yakını bulunuyorsunuz, dikkat nazarını çekiniz, yalnız benim tarafımdan ihtar edilmiş olduğunu katiyyen söylemeyiniz dedim. Telefonu öğleyin riyaset konağından yapmıştım. Yemekten sonra Meclis'e gittim. Saat üçte saraydan telefon geldi. Başmabeyinci bey: Şevketmeab efendimiz, zatıâlinizin saraya teşrifinizi irade buyurdular dedi.
Vahideddin Đle Bir Mülakat
O günlerde Vahideddin rahatsızlık vesilesi ile hareme çekilmiş, arzu etmediği ziyaretçileri kabul etmiyor, fakat harem kapısından geceleri, papas Frew'u, Hoca Safarileri, Ali Kemalleri kabul ediyordu. Beni de haremde kabul etti. Bir arzunuz mu var? dedi. Zat-ı Şahanelerine maruzatta bulunmak için bir talepte bulunmadım dedim. Canım işte Lûtfi Bey'e bazı şeyler söylemişsiniz ya dedi. Cevabımı beklemeden sözüne devam etti: Ben Ayan Reisi'ni kabine teşkili için istişareye davet etmedim. Kanun-u Esasî'de böyle bir mecburiyet de görmüyorum dedi. Cevaben: Hiçbir Kanun-u Esasî'de devlet reisleri için böyle sarih bir hüküm yoktur, fakat bu parlamenter devlet şeklinin zarurî bir neticesidir. Devletimizin bugünkü şekli de parlamenter saltanat-ı meşrutedir. Sadrıâzam nasbetmeniz kâfi değildir. Payidar bir hükümet kurabilmek için Sadrıâzam'm Meclis'ten itimat alması şarttır. Onun için her devlet reisinin yaptığı gibi Zat-ı Şahaneniz de Meclis’teki temayülleri öğrenmek için Ayan ve Mebusan reisleriyle istişareye mecbursunuz dedim. Sustu. Ondan sonra Đzzet Paşanın istifasını telmihen: Halil Bey, bir Padişah'a yemininde hânis (andını bozan) oldun denir mi? diye âdeta haykırdı. Hiddetinden kalkıp oturarak birkaç defa tekrar etti. Ben de teskin için: Efendimiz, Đzzet Paşa kulunuz makam-ı saltanatınıza sâdık bir bendenizdir, böyle bir harekette bulunmaz, suitefehhüm vardır demekliğim üzerine: Halil Bey, ben onu bilirim, o kendisi yürümez, onu yürütürler dedi. Ve bunu adeta haykırarak söyledi. Biraz durduktan sonra tekrar başladı: Halil Bey, ben ne yapayım; o adamları istemiyorlar; her gün çarşaf gibi kâğıt alıyorum dedi. Efendimiz, bu çarşaf gibi kâğıtları herhalde Meclis için de alıyorsunuzdur. Bu hususta bir iki mülâhaza arz etmekliğime müsaade buyurunuz. 93'te (1877) Meşrutiyet ilânı Đstanbul Konferansı'nı berhava etti. Yani devletimizi ecnebi müdahalesinden korudu. Đkinci
Meşrutiyet ilânı da Reval Mülâkatı ile takarrür eden tasfiye kararını bertaraf etti. Bu defa sulh konferansında devletin mukadderatı mevzuubahistir. Meclis'i dağıtırsanız bu şeraitte ikinci bir Meclis toplayamazsınız. Bu sulh konferansında milletlerin murahhasları bulunacaktır. Yalnız biz millî murahhas gönderemeyeceğiz. Zeki, mütecasir düşmanlarla karşı karşıyayız. Bu vaziyeti aleyhimizde istismar ederek, Türkiye'de hürriyet yaşamaz, Meşrutiyet bir oyuncaktan ibarettir, derler. Buna meydan vermekten çok sakınmalısınız dedim. Sustu. Çekilmeme izin verdi, huzurdan çıktım. Saray âdetidir. Ramazan'ın on beşinde vükelâ haremleri Padişah tarafından kabul edilirler. Merhume refikam Lûtfiye Hanım, Sultan Reşad zamanında birkaç defa huzura, diğer vükelâ haremleriyle birlikte girmişti. Sultan Vahideddin tarafından da böylece huzura kabul edilmişti. Eve geldiğinde aynen şunları söylemişti: Bey, bu adamı hiç beğenmedim, ayvaz kılıklı bir insan. Allah devleti ve sizleri bunun şerrinden korusun.
Tevfik Paşanın Sadâreti 11 Kasım 1918
Đzzet Paşadan sonra Tevfik Paşa Sadrıâzam oldu. Vükelâ'nın muhakemesi Divan-ı Âli'ye ait olduğundan Kanun-u Esasî'nin bu hükmüne riayet göstererek bizlerden gayrı Đstanbul'daki Đttihad ve Terakki erkânını tevkif ettirmişti. Đzmir Valisi Rahmi Bey de bunların arasında idi. Bekirağa'da mevkuf iken biricik oğlunu Đzmir'de Bornova'da Çerkez Reşid ve Tevfik dağa kaldırdılar. Rahmi oğluna çok düşkündü. Hemen Tevfik Paşa'nın evine gittim. Vaziyeti izah ettim. Oğlunu kurtarmak için namus sözü alarak Rahmi'nin muvakkaten serbest bırakılmasını rica ettim ve ısrar ettim. Maalesef muvafakat cevabı alamadım. Rahmi'nin akraba ve ehibbası (dostları) tarafından oğlu kurtarılıncaya kadar çektiği azabı tasavvur mümkün değildir. Cürmü neydi? Hiç, Đttihadçı olmak. Siyasetin bu gibi zulümleri hakikaten iğrenç ve korkunçtur.
Đzmir Valisi Rahmi Bey'in Hizmetleri
Rahmi Bey, Talât Bey'in kurduğu Osmanlı Hürriyet Cemiyeti'nin müessislerinden biridir. Đnkılâbı tatbikat sahasına Đzmir'de ilk koyan validir. Đzmir şehrini mezarlıklardan temizlemiş, yerlerine mamureler kurmuştur. Hükümet civarında Bahri-baba mezarlıklarını kaldıran, karşılarındaki kalafatları bertaraf eden odur. Bunların yerlerinde kurulan Büyük Park, karşısındaki büyük bahçeli gazino ve Türk Ocağı binası onun hazırladığı eserlerdir. Parkın bir tarafına Kız Lisesi'ni -ki bugün dahi mekteplerimizin en mükemmelidir- diğer taraftan güzel vilâdethane binasını yerleştirmiş, biraz aşağıda cadde üzerinde büyük Milli Kütüphane binasının inşası için müteşebbislerini teşci ve himaye etmiş, yanındaki Elhamra sinemasını, bedeli icarından ödenmek üzere bir şirkete inşa ettirmiştir. Birkaç seneden beri borçlar ödendiğinden, 15.000 liralık senelik varidatını kütüphane almaktadır. Harp bitince bu varidat sayesinde Đzmir, memleketin en güzel en zengin kütüphanesine sahip olacaktır. Oğlum Nahid Menteşe bir aralık Bergama Ortaokulunda muallimlik etmiştir. Đzmir'deki Kız Lisesi'nin bir aynını Rahmi Bey'in orada da inşa ettirdiğini söylemişti. Đzmir'in en şerefli bir yerinde bir facia halinde mevcut olan hapishane binasını bertaraf etmeye teşebbüs ederek yeni hapishanenin şehir haricinde temellerini attırmış, bir darülmuallimin (öğretmen okulu) ile bir bimarhanenin (hastane) de yerlerini ve planlarını tesbit ettirmişse de ikmal edemeden Đzmir Valiliği'ni terke mecbur olmuştu. Đzmir ve civarından 200.000 Rum'un Yunanistan'a hicretini tahakkuk ettiren de odur. Geçen harpte, onun dirayeti ve nüfuzu nazarı sayesinde Đzmir halkı harp sıkıntısını nispeten hafif geçirmiştir.
Adliye âzırı Haydar Molla, Hukuk-u Aile Kararnamesini Meclis'te Reddettirmek istiyordu
Tevfik Paşa kabinesinde Haydar Molla Adliye Nâzırı olmuştu. Molla Bey deruhte ettiği mesuliyetin ağırlığını unutmuş, Hukuk-u Aile Kararnamesi'ni Meclis'ten reddettirmeyi iş ve güç edinmişti. Bir gün telefonda çok ısrar etti. Efendi Hazretleri, Meclis'e teşrif edin, bu meseleyi birlikte görüşelim dedim. Hemen otomobiline binip geldi. Niçin bu meselede bu
derece ısrar gösteriyorsunuz? demekliğim üzerine. 150 maddelik münâkehât (nikâh) ve müfârekât (boşanma) kanunu mu olur. Ben 1500 maddelik yaparım dedi. Ben de: Kara bir kitaptaki bütün münâkehât ve müfârekât mesailini kanun maddesi olarak yazarsanız, daha da fazla olabilir dedim. Önümde Avrupa milletlerinin kanunları vardı: işte Avrupa memleketlerinin kavanin mecmuaları. Bunların hiçbirinde 150 maddelikten fazla evlenme ve boşanma kanunu yoktur dedim. Ne yapayım, beni rahat bırakmıyorlar dedi. Kimler sizi rahatsız ediyorlar? dedim. Patrikhaneler. Demesi üzerine: Onların burada mebusları vardır, onları tavsit etsinler. Sizden soruyorum, Patrikhaneler mevcut imtiyazlariyle devlet içinde ayrı devletler vaziyetinde midirler? Ben bu kararname ile işte onların bu imtiyazını lâğvettim. Sen elinle onları iade edeceksin. Hâlis bir Müslüman bir vatanperver olarak buna nasıl razı oluyorsun? Deyince, hoca elini ağzına götürerek: Tövbe olsun, bir daha ağzıma almam, affedersin ben burasını takdir edememiştim demiş çekip gitmişti.
Damad Ferid Paşanın Sadâreti ve Tevkifler
Hürriyet ve Đtilâf kodamanları Tevfik Paşa'yı da beğenmediler. Damad Ferid Paşa'yı Sadrâzam yapması için Vahideddin'i sıkıştırdılar. Birkaç ay sadâretten sonra Tevfik Paşa çekildi, Damad Ferid Sadrâzam oldu. Sabri Hoca'yı Şeyhülislâm, Vasfi Hoca'yı Adliye Nâzırı, Ali Kemal'i de Dahiliye Nâzırı yaptı. Tam bir Hürriyet ve Đtilâf kabinesi. Đlk işi şark vilâyetlerinde kumandanlık eden Mahmud Kâmil, Halil ve Vehib Paşaları, Musul Valisi Memduh, Erzurum Valisi Tahsin, Sivas Valisi Muammer, Diyarbekir Vali Muavini Bedri Beyleri tevkif etmek oldu. Diyarbekir Valisi Reşid Bey gizlenmişti. Ihlamur civarında polisler izini yakaladı, fakat teslim olmadı, intihar ederek meydan-ı mücadelede aslanlar gibi öldü. Bizleri, yani vükelâyı toplayıp Bekirağa Bölüğü'nde hapsettiler. Đstanbul'da Divanıharp kuruldu. Şark vilâyetlerinde Ermeniler'i temizleyenlerin taktil ve yağmagerlik cürümleri ile muhakemelerine başlandı. Fakat ellerimize garip tevkif
müzekkereleri verildi. Cürüm yerinde sıfır vardı. Tahkikat başladı, fakat âdilâne bir muhakeme süsü verilmek istendiğinden vükelânın muhakemesi için kanuni bir sebep bulunamıyordu. Çünkü
Kanun-u Esasî mucibince vükelânın icraatından dolayı
muhakemeleri Divan-ı Âli'ye aitti. Müddei umumiler, müstantikler değişip duruyordu. Bir gün, bugün Mahkeme-i Temyiz azasından olan Cevad Bey müddeiumumi, Đstanbul sulh hâkimlerinden ismini hatırlayamadığım bir efendi, müstantik olarak Bekirağa'ya geldiler. Đşitmiştik ki bunlar Đttihad ve Terakki Meclis-i Umumî'sini tehcir ve taktil kararı vermiş, bu maksatla çeteler teşkil edip memleket dahiline saldırmış mücrim bir heyet tasavvur etmişler. O mecliste bulunduklarından bu heyet-i mecmua ile vükelânın mahkûmiyetini temin için bir iddianame tanzim etmişler. Cevad Bey'e bu kararlarını hatırlatarak: Đttihad ve Terakki Meclis-i Umumi'si azasının kaç kişiden ibaret olduğunu ve azalarının hüviyetlerini tetkik ettiniz mi? Ben size söyleyivereyim: 60 kişi. Bunların arasında her anâsırdan aza var. Meselâ Şerif Cafer Paşa, Bağdat Nakibüleşrafı'nın oğlu ve daha Arap meb'uslar. Đttihad ve Terakki'ye dahil Rum ve Ermeniler'den birkaç zat da vardır. Böyle bir heyetin böyle müthiş
bir cürümle ithamnamesini âmme muvacehesinde nasıl
okuyacaksınız? Mesleki haysiyet ve şerefinizle bunu nasıl telif edeceksiniz? dedim. Cevad Bey, Nazır iken ben sizi Umur-u Hukukiye Müdür Muavinliği'ne tâyin etmek istedim. Đzmir'den merkeze celb ettim. O zaman hiç unutmam üzerinde eski bir ceket vardı, hele boynunda yırtık bir boyun bağı. Ağır bir geçinme ıstırabının altında namuskârane vazife ifası için bu sıkıntılara tahammül eden sizlere ne oldu? Bu mülevves işin içine nasıl düştünüz? dedim. Sulh hâkimi olan zat: Beyefendi sizde bu hitabet kudreti varken sizi kimse muhakeme edemez. Siyasette olağan şeylerdir. Caillaux bile mücrim sandalyasına oturdu, dedi. Teselliye ihtiyacımız yoktur, siz bizleri adî cürümle ithama yelteniyorsunuz, kıyas maalfarik, dedim Ertesi gün bu zatlar istifalarını verip çekildiler. Cevad Bey'in yerine Yusuf Ziya Bey (sabık Eskişehir meb'usu) Divanıharp müddeiumumiliğine tâyin edildi. O da Babıâli baskınında birkaç şahıs müsademe esnasında ölmüştü. Teşebbüsün mahiyeti siyasi olsa bile o arada katil fiili vaki olursa siyasî âmil cürmün mahiyetini değiştirmez nazariyesine dayanarak
bizleri mahkûm edebileceğini düşünmüş, bundan haberdar olmuştuk. O da Bekirağa ya bera-yı teftiş gelmişti. Kendisiyle görüştüm. Haber
aldığıma
göre
Babıâli
baskınını
vesile
ederek
bizler
için
ithamname
hazırlıyormuşsunuz, fakat o zaman Divanıharp muhakeme etmiş, Af Kanunu da o sırada çıktığı için mücrimlerin beraatine karar vermiş ve hüküm katiyet kesbederek kazıyye-i muhkeme olmuştu. Şimdi nasıl yeniden muhakeme icrasını tahrik edeceksiniz? demekliğim üzerine: Bu ilâmı görebilir miyim? dedi. Bu ilâmı ısdar eden Divanıharp Reisi Nafiz Bey de bizimle Bekirağa'da mevkuftu. Nafiz Bey'e müracaat edin, o size yerini bildirir, dedim. Birkaç gün sonra Yusuf Ziya Bey de istifa etti.
Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey'in Đdamı
Bu arada Boğazlıyan Kaymakamı şehid-i mağfur Kemal Bey tecrit edildiği hücresinden çıkarılıp bizim koğuşa getirildi. Gazeteler katil, yağmager gibi her türlü müstehcen sözlerle bu aziz şehidi teşhir ediyorlardı. Hepimiz etrafını aldık, okşadık, öpenlerimiz de oldu. Zavallı şaşkın bir halde idi. Aman Allah, dünyaya çıktım, öldüğüme gam yemem, fakat çocuklarımın boynuna hain-i vatan evlâdı levhası asılacak diye çıldıracaktım dedi. Hain-i vatan onları yazanlardır, sen hakikî mücahidsin diyerek teselli ettik. Bir hafta kadar yanımızda kaldı, yağız çehreli, büyük ruhlu bir Türk çocuğu idi. Zavallıyı bir odaya tıkmışlar, aleyhinde yazan gazeteleri hücresine doldurmuşlar, bir iki defa mahkemeye gidip geldi. Son muhakemesinden evvel: Aman bana bir müdafaaname yazıverin diye yalvarmaya başladı. Bir müdafaaname yazıp verdim. Mahkemede okumuş, gelince beni buldu. Boynuma sarıldı: Beyim Allah razı olsun, müdafaamı yaptım, sesimi milletime duyurdum, tarihe naklettim, artık asılsam da gam yemem, Divanı harp Reisi'ni de ağlattım demişti. Bu müdafaaname hakikaten halkta büyük heyecan uyandırmıştı. Đki gün sonra vatanın bu necip çocuğu gözümüzün önünde araba ile götürülerek asıldı (10 Nisan 1919). Hükümet gaflet edip cesedini babasına vermiş, o da Üsküdar'a nakletmiş, Tıbbiye talebeleri oradaki
zabitlerle cesim bir halk kütlesi muazzam bir cenaze alayı yapmışlar, tabutu kolları üzerinde götürmüşlerdir. Hattâ o zaman işitmiştik ki bu alayı seyreden bir Fransız zabiti: Bu Đttihad ve Terakki ne müthiş kuvvettir diyerek haykırmış.
Bekirağa Bölüğü'nde Miralay Sadık Bey Đle Görüşmemiz
Ertesi gün bizleri tecrit ettiler, ayrı ayrı odalara koydular, kapılarımıza Türk neferinin yanında birer de Fransız neferi yerleştirdiler. Kapımda uzun boylu, beyaz tenli, güzel yüzlü Bartınlı bir nefer vardı. Kendisine bir sigara verdim. Nerelisin oğlum dedim. Bartınlıyım dedi. Karşısındaki Fransız neferine bakarak boynunu büktü Beyim, millet sizi ister, bu gâvur dostlarına ısınamıyoruz diye ilâve etti. Bekirağa Bölüğü her gün yeni yeni mevkuflarla doluyordu. Bunlar vilâyetlerin Đttihad ve Terakki heyetlerinde aza olan ve Đttihadçı diye hususî ihbarlarla tevkif edilen aile babaları idi. Gönlüme dokundu. Meşrutiyet'in iptidalarında müşterek bir vazife başında tanıştığım Miralay Sadık Bey o sırada Mısır'dan gelmiş, gazeteler Leader Sadık Bey ünvanı ile teşhir edip duruyorlardı. Bir telgraf çekip hapishaneye davet ettim. Geldi. Bir harp olmuş, memleket mağlûbiyet ıstırabına düşmüş, buna karar verenlerin bazıları hariçte bulunuyor, buradakiler de elinizde. Divanıharp de kurdunuz, icap ederse onları asıp kurtulursunuz. Fakat Đttihad ve Terakki hadimlerinden diyerek harp kararı ile münasebetleri olmayan bir sürü aile babalarını yakalayıp hapishaneleri dolduruyorsunuz. Bu tehcir işiyle alâkadar olmayan Türk Anadolu'da pek azdır. Bu suretle tethiş ederek bir sürü halkı dağlara çıkaracaksınız, bu müthiş vaziyette ancak birlik ve beraberlikle memleket korunabilir dedim. Cevaben şunları söyledi: Halil Bey, ben Đttihad ve Terakki'nin içinde yetiştim. (Bir avucuna diğer elini sürterek) Dipten silmeden ondan kurtulunmaz. Leader dediklerine bakma. Bende bir iktidar yoktur. Olsa ben yapacağımı bilirim. Üç günde ortalığı temizlerim, dedi. Sen bilirsin ki memleketin bütün vatanperverleri ve münevverleri bu teşkilâta girmiştir, dipten silince sana ne kalacaktır? dedim.
Sustu. Sadık Beyin ifadesinden anladım ki eski Đttihadçı olduğundan, Vahideddin ona da itimat edemiyordu. Kemal Bey'in cenaze alayı halkın hükümet aleyhine bir nümayişi tesirini yaptı,Đzmir'in işgali münasebetiyle Đstanbul'da nümayişler genişliyor ve büyüyordu. Milli Mücadele muvaffakiyetle inkişaf ettikçe hükümetin maneviyatı kırılıyor, milletin cesaretini arttırıyordu. Bir gün Dahiliye Nâzırı Ali Kemal'in Amiral Calthorp'a ziyarete gittiğini gazetelerde okuyunca hakkımızda mühim bir karar beklemelidir, diye aramızda konuşmuştuk. Ertesi günü Đngilizler sabah karanlığında kapalı kamyonlar içinde bizleri Bekirağa'dan alıp götürdüler. Vapura bindirip Malta'ya sevk ettiler (28 Mayıs 1919).
MALTA ADASIDA ESARET HAYATI
Malta'da yirmi bir ay kaldık. Verdala kışlasına yerleştirildik. Orada Ali Đhsan Paşa, Medine Kumandanı Fahri Paşa, doktorlardan ve zabitlerden mürekkep diğer vatandaşları harp esiri olarak bulduk, ilk aylarda sıkı bir inzibat altında tutulduk. Ayda bir arabalar gelir, öndeki araba da bir zabit, arkadakinde bir zabit, halk ile temas ettirmeden deniz kenarına kadar götürürler, orada biraz güneş ve hava alırdık, arzu edenlerimiz denize girerlerdi. Birinci Đnönü zaferi bu çemberi yırttı, günde on beşer kişilik grup halinde sabah şehre gidip akşam dönmek müsaadesi çıktı. Đkinci Đnönü zaferinden sonra arzu edenlerin geceleri operaya gitmekte serbest oldukları bildirildi. Maltızların (Maltalıların) güzel bir opera binaları vardı. Avrupa'dan ara sıra gruplar gelirdi. Sakarya Zaferinden sonra Umumî Vali kampa geldi, odaları ziyaret ederek hal hatır sordu. Zaferlerden evvel ufak zabitler bile selâm alıp vermekte istiğna gösterirlerdi. Damad Ferid Paşa Hükümeti iktidar mevkiinde oldukça Đstanbul gazeteleri kampımızı doldururdu. Salih ve Ali Rıza Paşalar gibi Millî Mücadelece dost zevat Sadrıâzam oldu mu kampımıza bir tek Đstanbul gazetesi girmezdi. Zira bu değişiklik Đstanbul matbuatının Milli Mücadele leh ve aleyhinde lisanını değiştirirdi. Namımıza gelen paralar kamp kumandanının kasasında toplanır, haftada bir kere bir zabit gelir, muayyen miktarda para dağıtır, masanın yan tarafına bir çanak konur, oraya da her birimiz birer ikişer shilling atmaya mecbur tutulurduk.
Said Halim ve Abbas Paşalar Mısır'daki varidatlarından ayda yüzer Đngiliz lirası isterlerdi, kampta muhtaç olan arkadaşların imdadına yetişmek gibi necip bir düşünce de bunda hâkimdi, arada bir Đngiliz Hükümeti namına Mısır'da el konan çiftliklerinin vesair emvallerinin varidat raporları gelirdi, fakat bu istedikleri para sonuna kadar verilmedi, akrabalarından Ömer Tosun Paşa'ya yazdılar, o da; hazır, fakat Londra'dan müsaade gelmedi, diye cevap verdi. Bereket versin Salâh Cimcoz Bey'in Đsviçre'de biraz parası varmış bu paralar getirildi, prenslere ikraz edildi. Yoksa kendi masraflarını da karşılamaktan aciz kalacaktılar. Medine Kumandanı Fahri Paşa'nın nezdinde biri Arap, diğeri Türk iki nefer vardı. Đngilizler ara sıra filân zatın serbest olduğuna dair kamp kumandanına emirler gönderirler, bunların esbabını kimse bilmezdi. Bir gün Fahri Paşa'nın Arap neferi için emir geldi. Bu nefer pılı pırtıyı toplayıp gitti. Aradan biraz geçtikten sonra Türk neferi için de bırakma emri geldi. Paşasıyla uzun zamandır esir yaşayan ve ne zaman da kurtulacağı malûm olmayan bu Anadolu çocuğu Fahri Paşa'yı yalnız bırakıp gitmek istemedi. Vaka önümde cereyan etti. Nefer odaya girmiş, karyolanın altına sokulmuş, Paşa da onu korumak kasdı ile kapıda duruyordu. Kamp zabiti geldi, Paşa'yı adeta iter şekilde odaya girdi, neferi sürükleyerek önüne katıp götürdü. Neferini bu derece şahsına bağlayan kumandandaki yüksek şefkat, neferde tebarüz eden emsalsiz vefa ve feragat ancak Türk'e mahsus meziyetlerdendir. Bir gün Hüseyin Kadri'nin serbest bırakılması için emir geldi, Hüseyin Tosun hastalanmıştı. Hüseyin Kadri isim benzerliğinden istifade ederek hasta arkadaşını kendi yerine ileri sürdü. O gitti, Hüseyin Kadri kampta kaldı. Asker esirlerin sulh olur olmaz kurtulmaları tabii idi. Fakat siyasî mevkuf olanların akıbeti meçhuldü. O iki arkadaş da bunlar arasındaydı. Damad Ferid Hükümeti esaret-i fiiliyelerinden dolayı Malta'da mevkuf olanların mazuliyet ve tekaüt maaşları kesilmiştir, suretinde bir kanun çıkardı, bazı arkadaşların aileleri bu maaşları alırlar, bir kısmını kendilerine alıkor, küsurunu da arkadaşlara gönderirlerdi. Bu karar neticesinde çok mustarip vaziyete düştüler. Sivas Valisi Muammer Bey de bunların arasındaydı. Parası olanlar, gece operaya gidebiliyorlardı. Bir gece Muammer merhuma birlikte gitmekliğimizi teklif ettim. Kabul etmedi. Opera ücretini ödünç olarak vereyim, memlekete dönünce gene iade edersin dedim. Gene kabul etmedi. Bana şu cevapta bulunmuştu: Halil Bey, çok teşekkür ederim, fakat ben kimsenin minneti altına giremem.
Lord Curzon'a Mektup
O zaman Đngiliz Hariciye Nâzırı olan Lord Curzon'a bir mektup göndermiş, şunları yazmıştım: Đngiltere Cermen hegemonie’sini yıkmak için Rus imparatorunun ordularına muhtaç idi. Onunla ittifak etti. Bizi de Rus siyasetine feda etti. Biz de kendimizi müdafaa için Almanlarla birleşmek zorunda kaldık. Şimdi iki imparatorluk da sırtüstü serildiler. Đngiltere de iki surette maksadına erdi. Anadolu'da bir nasyonalist kasırgası esmektedir. O, önüne gelen her maniayı silip süpürecektir. Türk'ten daha sadık Boğazlar'a bekçi bulamazsınız. Gelin, eski dostluğu ihya edelim, her iki memleketin menfaati bundadır. Bizde meşhur bir söz vardır: Mâni zail olunca memnu avdet eder. Curzon, bu mektubumu aldığını kamp kumandanı vasıtası ile bana iblağ etmişti. Bir esirle muhabere açmasına imkân da yoktu.
Cumhuriyet Halk Partisi Grup Toplantısında Yaptığım Bir Konuşma
1939 senesi baharında Alman ve Đtalyan erkânıharbiyeleri Đnsburg'da toplanıp görüştükten sonra Đtalyanlar Arnavutluk'u işgal etmiş, Hitler de Romanya'ya Alman iktisadiyatına yarar surette çalışmayı icbar eden bir mukavele kabul ettirmişti. Arnavutluk'un işgalinden bir iki gün sonra Parti Grubunda o zaman Hariciye Vekili olan Saraçoğlu kürsüye gelerek Đtalyanların Arnavutluk'u işgaline dair izahat verdikten sonra Đngilizler, matbuatları vasıtası ile bizim kendileriyle birlikte olduğumuzu ihsas etmek istiyorlar, biz bitaraf olduğumuz için karşı tarafa bu neşriyatla bizim alâkamız olmadığını bildirdik dedi ve kürsüyü terk etti. Onu müteakip ben söz alıp kürsüye çıktım. Arkadaşlar benim görüşüme göre tehlike kapımıza yaklaşmıştır. Romanya'ya icbar ettikleri mukavelede maksatlarını açıklıyorlar, kafi karar almak zaruretindeyiz. Đngiltere'ye Đstanbul ve hinterlandının ve şarki Bahrisefidin emniyetini birlikte müdafaayı kabul edip etmediğini sormalı ve ittifak teklif etmeliyiz. Cevap müspet olmazsa gene düşünüp başkaca tedbir aramalıyız dedim.
Başvekil Refik Saydam'la görüştükten sonra Saraçoğlu ayağa kalkarak Biz teklifin karşı taraftan gelmesini daha faydalı buluyoruz dedi. Birkaç gün sonra da hükümet, ittifakın mübeşşiri olan müşterek deklârasyonu Meclis'e sevk etti.
Malta'dan Avdet
Malta esaretinden kurtulduktan sonra Roma'ya gelmiştim. Oradan Rodos'a giderek Küllük veya Bodrum'a çıkmak istemiş ve Đstanbul'daki karıma da Rodos'a gitmesi için telgraf çekmiştim. Fakat harp henüz bitmemişti, yolda Yunanlılar tarafından yakalanmak tehlikesi vardı. Bunun için Đtalyan donanmasına mensup vapurlardan birisiyle gitmeyi düşündüm. Đtalyan Hükümeti'ne müracaat ettim. Teklifim kabul edildi. Rodos'a hareket edecek olan vapura beni alması için Taranto'daki acentaya telgraf çekildi. Ertesi günü Taranto'ya gittim. Đskelede bir vapur vardı, fakat bir hazırlık emaresi görülmüyordu. Đçine girerek, yemek yemekte olan tayfalarla fransızca konuştum Vapur Rodos'a değil Trablusgarp'a gidecek dediler. Bu işlerle meşgul büroya gittim. Sizin için bir emir almıştık, fakat gece yarısından sonra Rodos'tan vazgeçildi. Trablusgarp'a gitmek emrini verdiler dedi. Roma'ya döndüm, otelde refikamdan gelmiş bir mektup buldum, içinde Dr. Âkil Muhtar Bey'in bir kartı vardı. Onda Nahid Bey'in Đsviçre veya Đsviçre'ye civar yerlerde tahsilini ikmal etmesi zarureti vardır, deniyordu. Biricik oğlum harp esnasında Pleuresie hastalığı geçirmişti. Bu kart hayatının taht-ı tehlikede olduğu endişesini uyandırdı, hemen Roma'ya hareket etmek üzere emir verdim, geldiler. Đtalya'nın meşhur Dahiliyeci Doktoru Margia Fava'nın tavsiyesi üzerine Cenubi Tirol'da Almanlar'ın kür yeri olan Meran'a gidip yerleştik. Orada iki sene kaldık. Arkadaşım Nesimi Bey de rahatsız olduğundan karısı ile birlikte Meran'a geldi. Hasan Cemil Bey'i ailesiyle birlikte orada bulduk. Meran, çam ormanı ile örtülü, yüksek dağlarla çevrili bir vadide kurulmuş, daima yeşil, kuru havalı bir kür yeridir. Elma, armut, kayısı bahçeleriyle çeşitli üzüm memleketi, tereyağı, peyniri, sütü bol ve nefis, piliç gibi taze dana etleriyle tam beslenecek sağlık saçan bir memleket... Birbirinden güzel küçüklü büyüklü pansiyonlar, oteller, küçük fakat mükemmel bir operası var. Su kuvvetiyle istihsal edilen ve ucuz olan elektrik sayesinde, vâdilerdeki kalabalık köyler, muntazam yollar, elektrikli tramvayları ile birbirine bağlı...
Gece operaya gelen halk tramvaylarla evlerine dönerler. Tirol'ün yüksek dağlarında oturanlar da finikülerle ve dişli tramvaylarla otellerine, köşklerine avdet ederler. Meran'dan geceleri ormanlı dağlar üzerinde elektrik ışıkları içindeki köyleri seyretmek zevkine doyulmaz bir manzaradır. Oğlum tahsilini Đstanbul'da Đngiliz mektebinde yapmıştı. Mükemmel Đngilizce bilir bir Alman muallime bulduk. Ondan da Almanca'yı öğrendi, iki sene zarfında 48 kilodan 76 kiloya çıktı. Sıhhatli, kuvvetli bir delikanlı oldu. Onu Almanya'da Freiburg'da üniversiteye yerleştirdim, 1922'de memlekete döndüm.
ĐÇTĐHAD AYRILIKLARI MEMLEKET BÜYESĐDE YARALAR AÇMAYA BAŞLAMIŞTI
Siyasi adamlar iktidar mevkiine çıkmasını bildikleri kadar zamanı gelince çekilmesini de bilmelidirler. Ben de kararımı verdim. Çiftliğime çekildim. Hattâ tekrar kendimi siyasete kaptırmamak için Ankara'ya bile uğramadan ve beni esaretten kurtaranlara teşekkür borcumu bile yapmadan doğruca Đzmir'den Milas'a gittim Fransız Büyük Đhtilali'nde düşmanlara iltica etmek üzere memleketten kaçmaya teşebbüs eden Onaltıncı Louis'yi ihtilâlciler yakalamışlar ve asmışlardı. Bu suretle krallık otoritesini bertaraf ettikten sonra millet meclisi devletin mukadderatına vazıülyeddir kararını verdiler ve Konvansiyon Hükûmeti'ni kurdulardı. Bu sistem dahili ve haricî düşmanları temizlemek için içtihadların birleştiği zamanda muvaffak olmuş, fakat normal şerait avdet edip de hükümet işlerine başlanınca içtihadlar ayrılmış, ihtilâflar büyümüş, kızgın bir ihtiras meclisin sinesinden memlekete dağılmış, mütecanis bir hükümet kurulamamış, samimi ihtilâlciler birbirlerini yemişler, bu facialar arasında Napoleon istibdadı doğmuştu. Mümasil sebepler bizde de aynı neticeyi doğurdu. Padişah memleketi istilâ eden ecnebilerle işbirliği yapmış, Millî Mücadele'yi söndürmeye koyulmuştu. Büyük Millet Meclisi padişahlığı ilga etmiş, milletin mukadderatına vazıülyed olduğunu ilân etmişti. Padişah Vahideddin de düşman gemisiyle kaçmıştı.
Normal şartlar avdet edince Meclis'te inkılâp hamleleri başlamış, içtihadlar ayrılmış, ihtilâflar büyümüş, Konvansiyon devrinin faciaları safha safha memleketin bünyesinde yaralar açmaya başlamıştı. Bu vaziyeti çiftliğimdeki köşemden büyük bir endişe ile seyrediyordum. Faal surette siyasete iştirak etmemek kararını vermiş olmakla beraber lakayt kalma da çok hodgâm bir hareket olurdu. Gazi ile Başvekil Đsmet Paşa'ya endişelerimi yazmaya karar verdim. Bu, Başvekille aramızdaki muhabereyi açtı.
Başvekil Đsmet Paşa'ya Gönderdiğim Mektup (22 isan 1341 -1925)
Đsmet Paşa Hazretlerine Arz-ı mahsus-u âcizanemdir, Evvelâ irticakâr isyanın (Şeyh Said isyanı) süratle söndürülmesine muvaffâkiyet-i devletlerinden dolayı tebrike, saniyen inkılâp tarihimizin bu mühim dönüm noktasında hayr-ı memleket namına bazı mülâhazatımın arzına müsaade buyurmanızı istirham eylerim. Fedakârane himmet ve gayretinizle kurtardığınız mübarek vatanı millî büyüklüğe isal ederken ihtilâl devirlerini bizden evvel yaşamış milletlerin tarihini göz önünde bulundurmak, onların düştükleri hataların feci neticelerinden korunmak, musip tedbirlerinden istifade etmek için lâzımdır. Bir buçuk asırdan beri beşeriyetin geçirmekte olduğu inkılâbın anası olan Fransız Büyük Đhtilâli bu hususta en salim, en ibret çekici bir rehberdir, işte onun bir zülbdesi (özeti): Malum-u devletleridir ki ihtilâl 1798'de Versailles'da içtima eden Millet Meclisiyle Kral arasında tahaddüs eden ihtilâfatla başlar. Meclis-i dağıtmak için fesih iradesini tebliğe gelen Kral'ın memuruna Mirabeau: Biz milletin iradesiyle toplandık, ancak süngü ucu ile dağılırız hitabı ile cevap vermişti.
Meclisini iltizam eden Fransız Milleti mebuslarını omuzları üzerinde Paris'e nakletmiş, kurulan millet kürsüsünden inkılâbın feyyaz güneşi yalnız Fransa'ya değil, bütün dünyaya yeni hayatın esaslarını neşre başlamıştı. Birleşen kraliyet ve ruhbaniyet taraflarının yer yer ayaklandıkları isyanları bastırırken Fransız Milleti hudutlarından da bütün Avrupa ordularının yürüdüğünü görmüş, iman-ı inkılâbının vicdanında canlandırdığı azim ve cüretle düşman ordularını hudutlarından öte tarafa atarken bunlarla işbirliği yapan Kral'ını 1792’de asarak mukadderatına bizzat el koymuştur. O günden Napoleon'un zuhuruna kadar süren devreye Konvansiyon devri denilir: Ne Kral, ne de Reisicumhur namında devlet reisi yok, Millet Meclisi, milletin mukadderatına vazıülyeddir. Müstevli
ordulardan
Fransa'yı
kurtardıktan,
dahildeki
hürriyet
düşmanlarından
yakaladıklarını tepeledikten, yakalayamadıklarını hududun öte tarafına kovduktan sonra yeni esaslar dairesinde hükümet kurmaya başlayınca maalesef inkılâpçılar birbirlerine girdiler, muvaffakiyetlerinin sırrını teşkil eden birlik ve beraberlik inhilâle uğradı. Cumhuriyetçiler üç büyük partiye ayrılmıştılar: I. Jirondlar, II. Montanyarlar, III. Jakobenler. Mücadele evvelâ Montanyarlar'la Jirondlar arasında başladı. Jirondlar'ın teşkilâtına vilâyetlerde kral ve ruhban taraftarları sokulmuşlardı. Bunlar Jironden nikâbiyle tahrikâta, nümayişlere başladılar. Montanyarlar da millî hükümeti devirmek için mürtecilerle birleşme vesilesiyle Jirondlar'ın reisleri olan Roland'ları imha ettiler. Bilâhare Jakobenler de Montanyarlar'a hücuma başladılar. Jakoben reisi Robespierre çok samimî çok cüretli ihtilâl arkadaşı büyük Danton'u hırsızlıkla itham etti ve o sırada mütehakkim olan müstesna nüfuziyle Konvansiyon meclisinden karar alarak giyotinle kafasını koparttı. Robespierre'in zabıtasına Danton'u teslim eden meclis, tecavüzünü pek ziyade arttıran mütebit Robespierre'i kanun harici ilânına mecbur oldu. Bunun üzerine bir jandarma zabiti tarafından çenesi kurşunla parçalanan Jakoben reisi de kanları akarak, sürüklene sürüklene giyotine verildi. Kandan, sefaletten, anarşiden bıkan Fransız Milleti de Hukuk-u Beşer Beyannamesi'ni bir yana atarak, kendisine aradığı huzur ve sükûnu vereceğine itimat eylediği Napoleon'un çizmeleri önünde secdeye vardı. Napoleon Fransa'ya çok şan ve şeref getirdi, fakat yirmi küsur sene hürriyetinden mahrum etti.
Tarih Jirondlar'ın reisesi Madam Ronald'ı Fransız Đhtilâlinin ilahesi olarak, Montanyarlar'ın reisi Danton'u da ihtilâl'in en cüretli, en fedakâr evlâdı olarak ebediyete tevdi ediyor. Koca Danton, Boulevard Sain-Germain'in üzerinde Cordeliers'lerin inkılâp kürsüsünün cüretler, fedakârlıklar, aynı zamanda tedbirler neşreden yerinde kurulan mehabetli heykelinden sağdakilere Vatanın düşmanlarına galebe için cür'et, bin kere cür'et, daima cür'et lâzımdır diyerek, solundakilere de Ekmekten sonra bir milletin en birinci ihtiyacı terbiyedir hitabı ile elan bağırmaktadır. Bütün bu samimî inkılâpçıları birbirine saldırtan neydi? Đhtiras! Vicdanın duygusunu, gözlerin feyiz ve ulviyetini, akim muhakemesini bozarak yalnız kendisi için çalıştıran ihtiras. Đhtilâlin bu feci sahifelerini yaşamaktan Allahım güzel vatanımı korusun. Yeni parti zuhur etmeye başladığı zaman, o günkü şartlar içinde böyle bir partinin zuhurunun memleketin âli menfaatlerine muvafık olup olmadığını benden soran arkadaşlarımın birine verdiğim cevapta şöyle demiştim: Müsebbip kim olursa olsun, inkılâpçılar arasında takarrür eden bu ayrılığı memleketim için çok muzır bulurum. Zira inkılâbın öldürücü tehlikesi, buhran devam ederken inkılâpçılar arasına sokulacak olan fraction ihtirasıdır. Tarihte bunun feci misalleri çoktur. Bilhassa Fransa'da pek parlak başlayan birinci cumhuriyeti öldüren odur. Meşrutiyetten sonra iç ve dış suikastlere karşı memleketi ve hürriyeti ayakta ancak tesanüdümüz sayesinde tutabildiğimizi unutmamalıyız. Paşam, Tarihimizin bu mühim dönüm noktasında zât-ı devletinizden ve bilhassa Gazi-i nâmdanımızın feyyaz dehâsından bütün inkılâpçıları birleştirici bir eseri müstesna-ı fedakârî bekliyoruz. Eski Meb'usan Reisi Halil (Bu mektubun bir sureti de Gazi'ye gönderilmiştir.)
Đsmet Paşa Hazretleri'nin Cevabı
Muhterem Halil Beyefendi, 22 Nisan tarihli mektubunuza cevap vermeden 14 Mayıs tarihli lütuf namenizi aldım. Evvelki mektubunuzda inkılâp evlâdının birbirini yemesinden tazhir-i mutazammın misalleriniz üzerine kısaca fikrimizi ve vaziyetimizi arz etmek isterim. Muhterem Halil Beyefendi, Bizim müşahedemize göre Türk Milleti'ni garbi Avrupa'nın herhangi en yüksek bir milleti haline getirmek için cihan vaziyet-i umumiyesi bu kadar müsait bir zaman göstermemiştir ve göstermiyecektir. Binaenaleyh bütün milletlerin bu yeni istihzarat devrinde Sultan Hamid devrinde olduğu gibi milleti hazırlıksız bırakamayız. Bilâkis süratle medenî ve fennî esaslar üzerinde inkişafımızı tesri etmek ve bu suretle bizim milletimizi de abıhayat içmiş milletler sırasına sokmak idealimizdir. Halk kütlesinin en yeni medeniyet düsturlarına istidadı ve liyâkati vardır. Müşkülât başlıca ve münhasıran münevver geçinen tabakalardan gelmektedir. Türk Cumhuriyeti'nin, saf ve açık Türk milliyetperverliğinin iktisadî esasat, lâik esasat üzerinde inkişaf edebileceği mütalâasındayız. Türkiye'deki bütün Müslüman milletlerin ancak maddi ve manevi refah ve itibarını Türk Milliyetine kaynamakta aramalarını gayrikabil-i içtinap bir mecburiyet haline koymak azmindeyiz. Vesait harsî, iktisadî, idarî ve cebrî olmak üzere bütün şümuliyle ve bir hedefe müteveccih kuvvetler gibi mütemerkiz olarak istimal olunacaktır. Đktisadi esasat üzerinde, muvasalat, ziraat, sıhhat ve en mübrem madenî sanayi üzerindeyiz. Lâik esasatı izah etmeye lüzum görmüyorum. Đlk Başvekâletim esnasında memleketin münevverlerinden istifade etmek için gösterdiğimiz sabır ve tahammülü görmemek mümkün değildir zanındayım. Bilâkis, hatta mefkuremizin taraftarları ve alemdarları bile bin türlü küçük hesapla yalnız müşkülât gösterdiler ve esbab-ı maniayı arttırmaya çalıştılar. Cumhuriyetçilerin, Halifelere ve Şehzadelere kâfi riayet göstermediğimiz esaslarını neşir ve telkin ettiklerini bittabi müşahede buyurdunuz. Gün görmüş ricalin efkâr ve itikadat-ı diniyeye hürmetkar olmak esasını ilân ederek memleketi dinsizlerden kurtarmak mücadelesine kapı açtıklarımı tarihimiz gayrıkabil-i izah bir gaflet olmak üzere kaydetmiştir kanaatindeyim.
Bir tek ferdin dahi kuvvetini istisgar ve kaybetmemek için çektiğimiz emekleri tarif edemem. Fakat efrat ve eşhasın idaresi, fikri vazife ve ideal üzerinde müsademeyi men edemeyince hali olduğu gibi kabul etmekten başka çare kalmıyor. Geçen senelerden beri gösterdiğimiz tahammül memleketi umumî ve siyah bir inhidamın başına gelinceye kadar devam etti. Bu hâlim temadisine müsamaha etmek, vazife nâşinaslık ve seciyesizlik olurdu. Hedeflerimize varmak için can yakmaktan ihtiraz-ı kat'î ile içtinap etmek azmini daima muhafaza ediyoruz. Fakat ağır fedakârlık görününce de ihtiyarında tereddüt etmekliğimizi tabiî bulursunuz. Fedakârlıkların ağırı bittabi insanı pek eski arkadaşları ile münakaşaya ve ayrılmaya sevk eden muhabbet ve hissiyat fedakârlıkları olduğunu tecrübe ile bilirsiniz. Muhterem Halil Beyefendi, Demek istiyorum ki, inkılâp devirlerinin evlâdı arasında kızgın mücadelâta mâni olmak için yapmadığımız fedakârlık kalmamıştır. Bilmiyorum, siz fikirlerimizden fedakârlık etmeksizin daha yapacak şeylerimiz olduğunu zannediyor musunuz? Hürmetler ve selâmlarla. Ankara, 25 Mayıs 341 (1925) Đsmet
Suikast Davası Đstiklâl Mahkemesinde Görülürken Çektiğim Telgraf
Suikast dâvası esnasında istizah için Ankara'ya davet edilmiştim. Vardığım günün akşamı vefakâr arkadaşım Osmanzade Hamdi Bey'le Kulübün bahçesinde idik. Karşıda Meclis Reisi Kâzım Paşa oturuyordu, yanma gittik. Paşa: Halil Bey, bir mektup göndermiştin, üçümüz beraber okuduk. Đsmet Paşa da size cevap yazmıştı. Bizleri ihtirasa kapılmaktan tahzir ediyor idin. Bu kadar vekâyi olup bitti, ne dersin ihtirasa kapıldık mı? dedi
Cevaben: Mücahede arkadaşlarımız hakkında müsamahanızı celb etmek istemiştim dedim. Filhakika suikast davası Đzmir'de Đstiklâl Mahkemesi'nde görülürken Başvekil Đsmet Paşa'ya bir telgraf çekmiştim. Metni şudur: Başvekil Đsmet Paşa Hazretlerine (Bir sureti Cumhurbaşkanına) Çok iltifatlı cevab-ı devletlerini celp eden geçen seneki maruzatımı hatırlatmaklığıma bu felâketli manzara karşısında müsaade buyurmanızı istirham eylerim. Terakkiperver Cumhuriyetçilerin Meclis'te menfi bir vaziyet almasından, hükümetin de ileri gitmemesinden bir uzlaşma hasıl olur ümidiyle müteselli idim. Meğer ateş alttan alttan yanıyormuş. Đşte Konvansiyon Devri'nin fecî safhasına girdik. O devir inkılâpçıların karşılıklı ithamat ve şiddette yek diğerini imha ettiği ve ihtiras ateşinin inkılâbı yakıp kül ettiği, demokrasinin müthiş bir istibdada, Cumhuriyetin amansız bir emperyalizme tahavvül ettiği bir devirdir. Gazi'ye tevcih edilecek kurşunu vicdanımın bütün galeyanı ile tel'in ederim. Zira hükümdarlık makamını ferdî ihtirasa açan Cumhuriyetin buhranlarını onun riyaseti altında geçirmesi milletim için bir talih eseridir. Yalnız ihtirasat uğultuları içinde o büyük kudret erimemelidir. Đhtilâl tarihini yazan büyük muharrirler Konvansiyon devrinde Fransa'nın başında fraction ihtirasatından azade bir nazım bulunmaması demokrasi ve Fransa için felâket oldu, diyorlar. Bizim başımızda hamdolsun bir reis vardır. Temenni olunur ki Gazi, Devlet Reisliğinin mühim vazifesini Fırka Reisliğine takdim ederek hakikî Devlet Reisi rolünü ifa edebilsin ve Fransa'nın ilk cumhuriyetinin uğradığı felâketten memleketim masun kalabilsin
Ömer Abdülkadir Bey'in Anlattıkları
Ömer Abdülkâdir merhum sonradan şöyle anlattı: Telgrafınız geldiği zaman ben Gazi'nin yanında idim. Birisine okutturdu. Kendisi de dinliyordu. Đsmet Paşa kapıyı açtı, Halil Bey'den telgraf var dedi Gazi: Onun huyu malûmdur, sana yazınca bir suretini de bana gönderir, işte telgrafını dinliyorum dedi. Telgrafın okunması bitince Halil Bey iyi adamdır, yalnız bizden uzak, vakalara bizim kadar yakın olmadığı için bazan görüş farklarımız
oluyor derken, Ali Çetinkaya (Đstiklâl Mahkemesi Reisi) kapıyı açtı, Halil Bey'in mektupları bulundu der demez. Gazi: Nasıl mektup? diye âdeta haykırdı. Ali Bey Hayır iyi, çok iyi deyince, Hay Allah razı olsun, ben onu meth ediyordum, kötü bir mektup ihtimaliyle fena irkilmiştim dedi. Gazi'nin yanından ayrılınca size nasıl bunu bildireyim diye çok düşündüm, fakat bir yolunu bulamadım. Ömer Abdülkâdir, uzun zaman Talât Paşa merhuma yaverlik etmişti. Gazi'nin de mektep arkadaşıdır. O sırada askerlikten çekilmiş, Đzmir'de ticaret yapıyordu.
Gazi'nin, Büyük Hasletlerinden Birisi Şu Đdi
Anarşi cereyanları baş gösterdi mi cüretle üzerine varır, şiddetle bastırır, fakat vaziyete hâkim olunca şiddette ısrar etmez, uzlaşma yoluna girer. Robespierre ve diğer büyük ihtilâlcilerin yaptığı gibi şiddette ısrar etmiş olsaydı neticeler hem kendisi, hem memleket için felâketli olurdu. Ölüme yaklaştığını hisseder etmez Büyük Millet Meclisi'nden bir af kanunu istedi. Vatan dışı yapılan Yüz elliliklerin de bu listeye ithalini talep etti. Normal zamanda böyle bir talep Meclis'te büyük münakaşalar tevlit edebilirdi. Fakat Büyük Meclis onun son arzusuna huşûyla hürmet gösterdi, af lâyihasını kabul etti. Bu suretle gelecek nesillere milli selâmetin birlik ve beraberlikte olduğunu işaret ederek ve bütün memalekini millete devirle vatanseverlikte feragatin en yüksek misalini vererek yaşadıkça daima büyük kalan Atatürk, ölürken en büyük olarak öldü ve tabutu etrafına bütün milletlerin delegelerini toplayarak, denilebilir ki bugünkü Birleşmiş Milletler Kurulu'nun ilk örneğini verdi. Ruhu şâd olsun. Atatürk'e karşı duygularımı yazarken hürriyet ve istiklâl mücadelesinde kendisine tekaddüm eden iki büyük Türk'ü de karakterize etmek bugünkü ve yarınki Türk çocukları için bir örnek tablo olacaktır.
Talât Paşa
1325 (1909) senesinde Đstanbul'a Menteşe mebusu olarak gittiğimde Talât Bey'le şahsen tanışmıyorduk, fakat aynı yolun yolcusu olarak birbirimizi duymuş ve bilmiştik. Đlk tesadüfte birbirimize bir kardeş samimiyetiyle sarıldık. Meşrutiyetin sonuna kadar aynı safta el ele vererek millete hizmet yolunda mücadelemizde devam ettik. Talât, geniş göğsünü destekleyen geniş omuzları, pulat kolları ile, güzel siyah saçlarla süslenmiş başı, çok sevimli çehresi, hususiyle delici ve çekici kudrete malik zekâ fışkıran sevimli iri siyah gözleriyle büyük ruhunu dolduran samimiyet, vefa, vatanseverlik ve feragatiyle, velhasıl maddi ve manevî bütün evsafiyle yiğit bir Türk oğlu, tarih boyunca büyük vazifeler görmek üzere yaratılmış müstesna şahsiyetlerden biriydi. Đçindeki hızlı hürriyet ve vatanseverlik hamlesiyle önündeki engelleri devire devire mukadder olan yolunda sonuna kadar yürümüş bir insandır. Berlin'de kendisini takip eden bir Ermeni komitacının arkadan attığı tabancanın sağ gözünden çıkan kurşuniyle yere kapanmış, vatan hizmetine vakfettiği hayatı böylece milleti kurtarma uğrunda sona ermiştir. Ruhu şad olsun. Dr. Nâzım'ın mektubunda Talât'ın katlinin tafsilâtı vardır. Mart'ın 15'inci Salı günü Talât saat 11 raddelerinde evden yalnız çıkmış, eldiven almak üzere mağazalara gidiyormuş. Hardenberg sokağında evinin parmaklığı önüne gelince arkasından gelen katil parabellomla üç dört parmak mesafeden kafasına bir kurşun sıkmış, derhal ruhunu teslim edip ölmüş. Cenazesi pek parlak olmuş. Almanlar ve Şark milletleri delegeleri bulunmuşlar. Đsviçre Sefiri cenaze merasiminin sefarette olmasını söylediği halde bazı Türk memurları korkarak ve Talât'ın idama mahkûm olduğunu öne sürerek buna mâni olmuşlardır. Talât Almanya'ya geldiği zaman 70.000 markı varmış, son aylarda bu para bitmiş, eşya, nişan ve mücevherat satarak geçiniyorlamış.
Enver Paşa
Yukarıda izah ettiğim veçhile Đzzet Paşa istifa edip çekilince Talât Bey genç ümerâyı topladı Kim Harbiye Nâzırı olacak ve Başkumandan olarak kayıtsız ve şartsız kime itaat edebilirsiniz? sualini vaz etti. Enver'in Harbiye Nâzırı olmasında ittifak hasıl oldu. Böylece Enver orduyu gençleştirmek vazifesini üzerine aldı.
Đzzet Paşa tarafından tekaüde sevkleri kararlaştırılan vakti geçmiş 163 ümeranın listesini arz ederek iradesini aldı. Onların yerlerine genç ümerayı geçirdi. Orduyu siyasetten tecride kafi olarak karar verdi. On Temmuz Đhtilâli'nde fiilî rol alan zabitanı ordu kadrosundan ayırarak sivil hizmetlere naklettirdi. Orduda herkes askerî vazifesine fikir ve dikkatini hasredecektir ve siyaset safında orduyu yalnız Harbiye Nâzırı, bugünlük ben, temsil edeceğim emrini verdi. Bütün genç ümera ve zabitan onun kararı ile icrası arasında fasıla olmadığını ve ideali uğrunda en yakınına dahi son darbeyi vurmakta tereddüt göstermeyeceğini
bilirlerdi.
Yakın
arkadaşlarından siyasete kaymak
temayülünü
gösterenleri huzuruna celp eder, Üniforma ile siyaset birleşmez, sizi tahyir (ikisinden birini seçmeye davet) ediyorum, siyasetle meşgul olmak istiyorsanız Ali Fethi'nin yaptığı gibi askerlikten çekiliniz, mebus olmanız için partiye tavsiyede bulunurum, yahut asker kalmayı tercih ediyorsanız siyasetle meşgul olmayacağınıza dair namus-u askeriniz üzerine söz veriniz, aksi takdirde hakkınızdaki kararım şedid olacaktır derdi. Bu suretle cüretli ve azimli, aynı zamanda sevilir bir otorite, az zaman zarfında disiplinli, yüksek talim ve terbiyeli bir ordu meydana getirdi. Bu ordu dünyanın en kudretli, en muharip Đngiliz ve Fransız ordularını donanmaları ile birlikte Çanakkale'den sürüp kaçırarak tarih boyunca ebedî bir zafer harikası yarattı. Millî Mücadeleyi kazanan ordu da bu ordunun harplerde pişmiş genç ümerasının sevk ve idare ettiği ordudur. Bir gün Dahiliye Nâzırı Talât Bey'le nezaret makamında oturuyorduk. Enver Paşa da geldi. Cepheleri teftişten geliyordu. Talât, Enver'den sordu: Enver, sen atak bir adamsın. Bir gün bir cephede kalabilirsin. Biz de bu badireye girmiş bulunuyoruz. Böyle bir emrivaki karşısında orduyu kime emanet edelim? Bu hususta fikrini bilmek isterim dedi. Cevaben, Enver, bilâtereddüt Mustafa Kemal'e demişti. Ölmesinden birkaç ay evvel Đzmir mebusu Mahmud Esad Bozkurt'a Talât'ın sualini, Enver'in de yukarıdaki cevabını nakletmiştim. Merhum: Ben de size Gazi'nin Enver hakkında şahit olduğum sözlerini söyleyeyim dedi ve ilâve etti: Bir gün Çankaya'da bir mebus arkadaşla Gazi'nin huzurunda idik. O zat Enver aleyhinde atıp tutmaya başladı. Gazi sözünü kesti, şunları söyledi: Enver bir güneş gibi doğmuş, bir gurup ihtişamı ile batmıştır. Bunun ortasını artık tarihe bırakalım.
Denildiği gibi Enver hırsıcâh ile malûl değildi. Nasıl Harbiye Nâzırı olduğunu yukarıda izah ettim; nasıl damat olduğunu da bildireyim: Cemiyet hürriyet mücahitlerinden bazılarını Sultanlarla evlendirmeyi düşünmüş; bundan maksat da inkılâbın yeni esaslarını hanedan aileleri arasına yaymak ve hürriyeti onlara sevdirmekti. Bunun için Enver ve Đsmail Hakkı Beyleri seçmişti. Zira bu iki zat hususî ahlâkları itibariyle saf ve temiz, alkol kullanmazlar, kumar bilmezler, zendostluk yapmazlar, halkın dediği gibi uçkurları ve ağızları pek insanlardı. Enver, on beş bin liraya Abraham Paşa'nın çiftliğini almıştı. Onu da izah edeyim: Bir gün Talât Bey'in yanında idim. Enver geldi: Bana bankalardan sekiz bin lira para buluver dedi. Talât o zaman aynı zamanda Maliye Nazırı vekili idi. Ne yapacaksın sekiz bin lirayı? dedi. Enver de: Biliyorsun, sultanın altı bin lira cihaz parası duruyor (Sultan Reşad, Naciye Sultan'ın cihaz masrafını kendisi yapmıştı), Erenköyü'nde bir köşk almak istiyor; ne gidecek, ne de görecek; Sultan’ın köşkü diye kiraya da verilmeyecek; çürüyüp dökülecek. Abraham Paşa Sarıyer'deki çiftliğini on beş bin liraya satmak istiyor. Đçinde köşkleri de vardır. Đsmail Hakkı Paşa, onu alalım, kömür yapacak ormanı da var, içine koyun da konulabilir, diyor. Bu suretle kârlı bir iş de yapılmış olur. Onu satın alacağız dedi. Talât: Paşam, senin en büyük imtiyazın fedakârlığındadır. Arkadaşların cephelerde yarı aç, yarı tok dövüşürken, senin çiflik satın almaklığını doğru bulmam. Filhakika hepimiz biliyoruz ki, Sultan'ın tahsisatı, kendi maaşın, Sultan'ın iradeleriyle bu borcu kolaylıkla ödeyebilirsin, fakat bu on beş bin Đstanbul içinde yüz elli bin, cephelere varıncaya kadar bir milyon olur dedi. Biraz sonra Sultan'ın bazı mücevheratı Hüseyin Hilmi Paşa vasıtası ile Viyana'da sattırılarak paranın noksanı tamamlanmış, çiftlik de satın alınmıştı. Harp içinde bazan geceleri Merkez-i Umumi'de toplanırdık. Ara sıra Enver de bulunur, müzakereler geç vakitlere kadar devam ederdi. Sultan uyumaz, ara sıra Enver'i telefona çağırırdı. Bir gece Talât: Enver, kes şu telefonu diyerek haykırınca, Enver: Bak o olmaz, hem içeride harp, hem dışarıda; ona ben dayanamam. Onun kaprislerine yol verir, kendi serbestliğimi elimde tutarım demişti. Filhakika ekseri vaktini cephelerde geçirirdi. Enver, saf aynı zamanda yüksek bir idealle dolu bir ruhun sahibi, ideali uğrunda hayatı daima istihkar etmiş bir kahramandır. Memlekette bayrak elinden düşünce Buhara'da yeniden Türk bayrağına sarılmış ve oradaki Türkler'i kurtarmak için Bolşevikler'le aslanlar gibi dövüşürken eşsiz bir kahraman haşmetiyle ölmüştür.
1922'de Almanya'da Freiburg'da oğlum Nahid Menteşe'yi üniversiteye yerleştirirken orada Buharalı bir gençle tanışmıştık. Enver'den bahis açılınca o Türk çocuğu coşar coşar, yüksek bir heyecanla titrer, cezbesi içine bizi de alırdı: Enver bizim için ölmüş bir kahramandır, onun tabutunun kıymıkları mukaddes armağan olarak her Buharalının sandığında saklıdır derdi. Onlar gibi vatansever, onlar gibi heyecanlı olan Mahmud Esad Bozkurt şu sözleri vird-i zeban etmişti (diline dolamıştı): Mustafa Kemal, Talât, Enver; bu üçüne uzanan dilleri kudretim olsa dibinden keserdim. Tahsin merhum henüz Umumî Müfettiş olmamıştı. Ardahan mebusu idi. Bir gece saat on birde Ankara'da Belvü Palas Oteli'nin lokantasının ışıkları henüz yanıyordu. Đçeriye baktım. Yapayalnız köşede rakı içiyordu. Ne o Tahsin, yapayalnız çekilmişsin dedim. Aman Halil Bey, gel biraz konuşalım dedi. Yanına oturdum. Eski zamanlardan konuşmaya başladık Şu Enver, Gazi'yi daima Cemiyetten uzak tuttu dedi. Cevap verdim: Bu zehabı doğru bulmam. Her ikisi de arkadaşlarımız idi. Ara sıra Mustafa Kemal'den aramızda söz açılırdı. Enver ekseriya karışmaz, karıştığı zamanlarda da daima Gazi'nin lehinde bulunurdu. 10 Temmuz'da Enver ön safı tutmuştu. Onun millet nezdinde kazandığı büyük prestijden Cemiyet, memleketi faydalandırmak istemişti. Her ikisini de birlikte bir masada bulundurmak kabil olmadığı için hükümet mevkiine tercihan Enver'i getirmişti. Bundan sonra yukarıdaki Talât'ın sualine Enver'in cevabını söyleyince Tahsin merhum: Aman Halil Bey, kafamdaki malihulyaları (kuruntuları) dağıttın dedi. Birkaç gün sonra Meclis'te gene kendisine rastladım. Evvelki geceki muhavereyi Gazi'ye arz ettim. Bunu Halil Bey mi söyledi? diye sordu. Evet dedim. O adam yalan söylemez öyle ise bu doğrudur dedi ve çok mütehassis oldu demişti.
Published on Jul 27, 2017