1953'te, DP hakimiyetindeki parlâmento, dinin siyasi propaganda amacıyla kullanılmasını yasaklayan bir kanunu kabul etti. Radikal İslâmcılar'a karşı bu uygulamalar, çoğunluğu Kemalist seçkinler arasından gelen DP liderliğinin, sosyal yapısından da ileri geliyordu. DP'nin İslâm konusundaki tutumu, 1950'lerin lâik güçleri tarafından da büyük ölçüde etkileniyordu. İktidarda olmasalar bile, lâik güçlerin CHP, bürokrasi, ordu ve aydınlar üzerindeki etkisi devam ediyordu.
Demokratik Parti'nin 1960'ta askeri darbe ile devrilmesi de İslâmcı uyanışın ağır fakat kararlı bir şekilde ilerlemesini değiştirmedi. Bunu takip eden yirmi yıl boyunca bu olgu etkisini sürdürdü ve ülkenin sosyal, kültürel ve siyasi alanlarına İslâmcı fikirler yayıldı. 03 ' Hacca gitmek ve oruç tutmak gibi ibadetlerin yerine getirilmesi eskisine oranla arttı. Resmî yasaklara rağmen tarikat ve diğer din teşkilâtlarına üye olanların sayısında artış oldu. Aynı şekilde dinî yayınların ve kasetlerin satışı da arttı.
Çocuklar için Kur'an Kursları ülke çapında çoğaldı. Ankara'daki parlâmento ve hükümet büroları da dahil olmak üzere birçok devlet müessesesinde namaz kılmak için bölümler ayrıldı. Daha önemlisi, yeni kurutan İslâmcı siyasî partiler parlâmentoya girmeyi başararak koalisyon hükümetlerinin küçük ortakları oldular. Siyasî Rejim 1960'lı ve 70'li yıllarda İslâm'ın sosyal ve siyasî rolünün genişlemesine birçok faktör katkıda bulundu.
İlk ve şu ana kadar en önemli faktör, Türkiye'nin demokratik siyasi rejimiydi. Umut verici bir başlangıçtan sonra Türk demokrasisi 1960, 1971 ve 1980'de üç büyük kriz yaşadı. Fakat, ordunun politikaya müdahale etliği bu krizlerin hiçbiri askerî otoriter bir rejimin müesseseleşmeşiyle sonuçlanmadı. Kısa sayılabilecek askerî yönetimlerin arkasından yeniden parlamenter demokrasiye dönüldü. Çok partili sistem ve serbest seçimler çerçevesindeki demokratik politikalar ilk defa 1940'larda ortaya çıkan bir eğilimi takviye etti. Bu eğilim, siyâsî partilerin, Türkiye'nin Müslüman kitlesinin dinî endişelerini ve çıkarlarını dikkate almaları idi. DP'den başlamak üzere, Türk politikasının bu temel gerçeği, özellikle merkez ve aşırı sağ partiler tarafından kabul edildi. Türkiye'nin demokrasi tecrübesi, İslâm'la ilgili iki önemli faktörün daha altını çizdi. Birincisi, din tek başına seçimlerde başarıyı garantileyemezdi. Bunun ispatı, Erbakan'ın MSP'sinin yüzde 12 oy oranını aşmayı başaramamış olmasıdır. İkinci olarak, iktidar partilerinin, siyasi krizleri ve muhtemel askerî müdahaleleri önlemek için lâik devletin hukuki ve idarî gerekleri dâhilinde çalışmalarıdır. Bu dengeleme hareketi 1950 ile 1980 arasında iktidarda bulunan merkez sağ hükümetler tarafından az çok başarıyla yerine getirildi.
Demokrasi ve seçim gereklilikleri CHP'nin bile İslâm konusundaki tutumunda büyük değişikliklere sebep oldu. Lâiklik politikasından her türlü sapmaya kesinlikle karşı olan kıdemli lider İnönü'nün başkanlığındaki CHP, ordu ve bürokratlarla birlikte Kemalizm'in temel direklerinden birini oluşturmaya devam ediyordu. Ancak, sürekli seçim yenilgileri ve bu arada parti yönetiminin İnönü'den Bülent Ecevit'e geçmesi, CHP'nin din konusundaki tavırlarında değişikliğe yol açtı.
1970'lerin başlarında parti tutumunu yumuşattı. Tek parti döneminin bazı aşırılıkları için açıkça öz eleştiride bulundu. Hatta İslâmcı MSP ile bir koalisyon hükümeti kurdu. Sola doğru kararlı bir sürüklenme ve güçlü bir anti-militarist pozisyonu da kapsayan yeni seçim stratej ileriyle CHP, ordu ile geleneksel ittifakında gerginliklere sebep oldu. Sağcı iktidarlar altında değişen sosyal kompozisyon ve bürokrasinin siyasi eğilimleri ile Türkiye'deki lâikliğin geleneksel temelleri cumhuriyetin ilk yıllarına nazaran daha fazla parçalandı ve zayıfladı. Radikal değişiklik olmadı Neticede, demokrasi, kitlelere imtiyazlar vererek ve Kemalist seçkinlerin gücünü zayıflatarak, seçimler yoluyla, organize Müslümanların politikaya katılmalarını sağlayarak İslâm'ın toplum ve politikadaki rolünün genişlemesine yol açtı. Bu gelişmeler, Türkiye'de din ve devlet ilişkilerinde radikal bir değişikliğe sebep olmadı. Bununla birlikte, ülkedeki İslâmî uyanışa büyük ölçüde katkıda bulundu.
Çok partili serbest seçim sistemiyle birlikte, sosyal ve ekonomik değişiklik, 1960-80 yılları arasında İslâmcı hareketin büyümesinde önemli rol oynadı. Sosyal değişikliğin Türkler'in dinî davranışları üzerindeki etkisi karmaşık ve çok yönlü oldu. Bazı durumlarda ikisi arasında çok yakın bir ilişki bulunuyordu. Bu 20 yıl boyunca Türkiye, küçük kasaba ve köylerden büyük bir göçe sahne oldu. Bu şehirleşmeye kısmen kırsal bölgedeki yüksek doğum oranı, kısmen de şehirlerdeki daha iyi iş bulma imkânları sebep oldu. Milyonlarca kasabalı ve köylünün şehir merkezlerine göç etmesi Türkiye'nin büyük şehirlerinin sosyal ve kültürel çehresini radikal boyutlarda değiştirdi. 06 ' Hızlı şehirleşme, İslâmî kültür değerlerini ve uygulamalarını iki yoldan canlandırdı.
Göçmenler, İslâm'ın her zaman güçlü bir şekilde varolduğu kırsal kültür çevresinden geliyordu. İstanbul, Ankara ve İzmir gibi büyük şehirlere yeni gelenler bu kültürü de birlikte getirerek eski toplumlarındaki dinî davranışları yeni oluşturdukları gecekondu mahallelerinde, aynen tatbik etmek istediler. Bu olgu, gecekondu bölgelerindeki câmi yaptırma derneklerinin çoğalmasıyla kendini gösteriyordu. İkinci olarak, şehirlere göçenlerin çoğu için İslâm, kırsal Türkiye'deki geleneksel sosyal düzenden, şehirlerin modem yaşama biçimlerine geçişin meydana geldiği bir dönemde, bireysel ve toplumsal bir kimlik anlamı taşıyordu. Modem hayat bazı bakımlardan çekici olmakla birlikte, yozlaşmış, aşırı derecede Batıcı ve tabiatı İslâm'a aykırı bulunan özellikler de taşıyordu. Bu anlayışa şehir hayatının sosyal ve ekonomik zorlukları de eklenince birçokları İslâmî kimliklerine eskisinden daha sıkı sarıldılar.
Sosyo-ekonomik değişimin islâm'ın güçlenmesine katkıda bulunduğuna bir başka örnek İslâmcı siyasi partilerin oy tabanları ile ilgilidir. 1974 ve 1977 seçimlerinin analizi, İslâmcı Millî Selâmet Partisi'nin, esnaf nüfusunun daha yoğun olduğu Orta ve Doğu Anadolu'daki kasabalarda daha yüksek oranda oy aldığını göstermiştir. Esnaf, eskiden beri Türkiye'deki İslâmcı hareketlerin, grupların ve tarikatların en kuvvetli destekleyicileri arasında bulunmuştur. Ancak, 1970'de MSP'yi desteklemelerinin sebeplerinden biri de, esnaf bölgelerine büyük sanayinin girmesiyle ekonomik konumlarının bozulmasıdır. Anti-kapitalist ve sosyal adalet yanlısı MSP, ekonomik pozisyonlarının bozulmasını protesto etmeleri için esnafa çağrıda bulunmuştur. Bunun karşılığında Anadolu'nun küçük esnafı, Türkiye'deki İslâmcı hareketin başlıca kaynağı olmuştur."
1989 Mart ayında, İstanbul, Ankara ve daha bir kaç şehirde "türban meselesi" için gösteriler yapıldı. İran'daki gibi siyah çarşaflara bürünmüş genç kadınlar, üniversiteli kız öğrencilerin derslere başörtü ya da türbanla girmesine izin veren parlâmento kararının Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilmesini protesto etmek için yürüdüler. Bu yasa tasarısını Anayasa Mahkemesi'ne göndermeden önce veto eden Cumhurbaşkanı Evren gösterilerin baş hedefiydi. "Evren ve Rüşdi elele," "Müslümanlar birleşin," "Evren İstifa!" ve "Müslüman Türkiye" sloganları atan kalabalıklar kısa bir süre polisle çatıştıktan sonra dağıldılar. Türk gazeteleri bayan göstericilerin, yüksek sesle dualar okuyan erkek gruplar tarafından teşvik edildiğini yazdılar."" İslâmcı eylemcilerin gösterileri küçük çapta bir kriz yarattı. Başbakan Özal'ın hükümeti olayları yatıştırmaya çalışırken, Türk güvenlik yetkililerinin oldukça endişeli olduğu bildiriliyordu. Ülkenin başşehrinde yeni bir askeri darbe söylentileri dolaşırken, Cumhurbaşkanı Evren ve Genelkurmay Başkanı Orgeneral Torumtay arasında gündem dışı görüşmeler meydana geliyordu. Askeri sözcüler, lâik basın ve sol kanat siyasi parti liderleri olayları kınadılar ve lâikliğe bağlı olduklarını teyid ettiler. İktidardaki Özal hükümetinin bazı üyeleri başörtü meselesini bir referandumla halka götürmeyi teklif ettiler. İslâmcı siyasî partiler, bayan göstericilerin eylemlerine desteklediler ve hem Cumhurbaşkanı Evren'i hem de Anayasa Mahkemesi'ni, Türkiye'nin Müslüman çoğunluğunun isteklerini yanlış temsil ettikleri için eleştirdiler. Türkiye'deki olaylar, Tahran'da İran'lı kadınların Türk yoldaşlarını desteklemek için gösteri yapmalarına yol açtı. İran İslâm Cumhuriyeti liderleri Türk yetkilileri kınayan açıklamalar yaptılar ve türban yasağının kaldırılması çağasında bulundular. Türk Dışişleri Bakanlığı bu açıklamaları protesto etti ve her iki taraf, büyükelçilerini "istişareler" için geri çağırdı.' Türkiye'nin lâik basını tarafından "Kara Cuma Olayları" diye adlandırılan olaylar, Türkiye'de son yıllarda büyüyen İslâmcı hareketin en son göstergesiydi.
II. bölümde belirtildiği gibi İslâm, II. Dünya Savaşı sonrasındaki ilk "uyanışından" bu yana Türkiye'de belirgin bir şekilde varlığını güçlendirdi. Ancak, 1980'deki gelişmeler, bundan önceki 20 yıla nazaran oldukça büyük değişiklikler gösterdi. Çok sayıda Türk ve yabancı gözlemcinin belirttiği gibi Türkiye, yeni ve potansiyel olarak çok daha güçlü bir "İslâmcı dalga" ile karşı karşıya görünüyordu. 011 Türkiye'nin 1950'lerdeki ya da 60'lardaki sosyal ve siyasi sahnesini takip edenler İslâmcı hareketin güçlenen görüntüsünü daha açık şekilde görebilirler. Meselâ, 20 yıl önce İstanbul sokaklarında, İslâm kurallarına göre giyinmiş bir kadın çok nadir görünürdü. Bugün binlerce kadın, gerek şehrin eski mahallelerinde gerekse gecekondu bölgelerinde oturan çok sayıda genç kız, sokakta İslâmî ölçülere uygun kapalı kıyafetlerle dolaşırken görülmekte. Ortadoğu'daki fundamantalist hareketleri gözleyenler tarafından, genellikle dinî muhafazakârlığın bir göstergesi olarak değerlendirilen sembolik kadın kıyafeti, 80'li yılların başından beri giderek artan sayıda genç kız tarafından benimsenmektedir.
Camiye gitme konusunda hiçbir rakam bulunmamakla birlikte, bugün İstanbul ve Ankara'da 20 yıl öncesine nazaran daha çok insanın camiye gittiği doğrulanabilir. Bugün, özellikle Cuma namazı olmak üzere, camiye giden cemaat eskisinden çok daha kalabalık. Son zamanlarda birçok cami ya da mescid yapılmasına rağmen, cuma ya da bayram namazları sırasında kalabalıkların caddelere kadar taştığı görülüyor.' ' Daha çok yaşlıların camiye gittiği eski günlerin aksine bugün çok sayıda genç insanın namaz vakitlerinde muntazam olarak camiye gittiği görülmektedir. Ramazan ayında oruç tutmak eskisinden daha çok yaygınlaştı. Önceleri bazı şehirli aileler bu ibadeti yerine getiriyordu ama bu özel bir mesele olarak kabul ediliyordu. Ramazanın şartlarını yerine getirmek istemeyen bireyler, halk tarafından dışlanma korkusu olmadan bunu yapabiliyorlardı. Bugün durum tersine döndü. Oruç tutma ibadeti şehir nüfusunun çoğunluğu tarafından yerine getirilmekte kalmayıp, oruç tutmamak da kabul edilemez bir sosyal davranış haline dönüştü.