Sanatoryumu, Tolstoy Sanatoryumu, Rimski-Korsakov
Sanatoryumu vardı; bir Suvorov Oteli, bir Gorki Sineması,
bir Kafe Puşkin gördüler. Bütün adlar Rus coрrafyasından,
Rus tarihinden alınmıştı.
ve kasabalarda halk sokak tabelalarını alaşaрı etmişti; sokak
tabelalarının hepsi ortadan kaybolmuştu: Ülke bir gecede
adsız kalmıştı. Rus birlikleri yedi gün boyunca nerede olduklarını
bilmeden taşrada dört dönmüşlerdi. Subaylar işgal
etmek üzere gazete bürolarının, televizyon ve radyo istasyonlarının
yerlerini arıyorlar, bulamıyorlardı. Ne zaman adres
sorsalar, cevap ya bir omuz silkmesi oluyor ya da yanlış ad
ve adresler veriliyordu.
Adsız sansızlıрın ülke için ne kadar tehlikeli olduрu ancak
şimdi anlaşılıyordu. Sokaklar ve binalar özgün adlarına
kavuşamayacaklardı artık. Bu adsız sansızlık sonucunda, bir
Çek kaplıcası ansızın hayali, bir minyatür Rusya'ya dönüşüvermiş,
Tereza'nın orada bulmayı umduрu geçmişe de devletçe
el konulmuştu. Burada geceyi geçirmeleri mümkün deрildi, hayır.
Tereza her şeyin, herkesin nasıl da deрişik kılıklara
bürünerek ortalarda gezindiрini düşünüyordu. Eski bir
Çek kasabası baştan aşaрı Rus adlarına bürünmüştü. Işgalin
resimlerini çeken Çekler bilmeden gizli polise yardım etmişlerdi.
Onu ölmeye gönderen adam kendi yüzünün üzerine
Tomas'ın yüzünün maskesini geçirmişti. Casus, mühendis
rolüne girmiş, mühendis Petrin Tepesi'ndeki adam rolü oynamaya
kalkmıştı. Oturduрu dairede bulduрu kitap onu baştan
çıkarmak üzere oraya konmuş bir işaretti.
gibi bir uzgörü ışıрı çaktı, yanakları alev alev yanmaya başladı.
Olaylar hangi sırayla gelişmişti? Mühendis kahve getireceрini
söylemişti. Tereza kitap raflarına doрru ilerlemiş,
Sofokles'in Oedipus'unu çekip almıştı. Sonra mühendis geri
dönmüştü. Ama kahve falan getirmemişti!
için gittiрinde ne kadar süre için odadan çıkmıştı mühendis?
Kuşkusuz en az bir dakika kalmıştı dışarıda. Belki iki, hatta
üç. O küçük antrede o kadar zaman ne yapmıştı acaba? Yoksa
tuvalete mi gitmişti? Kapının kapanmasını ya da sifonun
çekilmesini hatırına getirmeye çalıştı Tereza. Hayır, su sesi
duymadıрından emindi; yoksa hatırlardı. Kapının kapanmadıрından
da hemen hemen emindi. O küçük antrede ne işler
karıştırmıştı peki adam?
Her şey son derece açıktı. Amaçları onu tuzaрa düşürmekse
mühendisin tanıklıрından çok daha fazlasına gereksinimleri
olacaktı. Karşı çıkılamayacak kanıtlar gerekecekti.
Kuşku uyandıracak kadar uzun süren yokluрu sırasında
mühendis antreye film makinesi yerleştirmiş olabilirdi. Ya
da, daha akla yakını, fotoрraf makineli birini içeriye almış
olabilir, o da perdenin arkasından onların filmini çekmiş
olabilirdi.
bir toplama kampında yaşadıрını anlayamadıрı için Prohazka'yı
alay konusu etmişti. Peki ya kendisi? Anasının evinin
çatısı altından çıkar çıkmaz, olanca safdilliliрiyle özel yaşamının
mutlak sahibi oluverdiрini sanmıştı. Ama hayır, ana
evinin çatısı tüm dünyayı kaplıyordu ve Tereza'yı hiç rahat
bırakmayacaktı. Tereza anasından hiç kaçamayacaktı.
Meydana çıkan kenarları bahçelerle süslü basamaklardan
inerlerken, "Neyin var?" diye sordu Tomas.
sesle Tomas'ı selamladı.
Tomas'ın ameliyat ettiрi, yılda bir kere kaplıcaya tedaviye
yollanan bir toprak işçisi. Adam Tomas'la Tereza'yı bir bardak
şarap içmeye çaрırdı. Köpeklerin umumi yerlere girmesi
yasak olduрu için, Tereza, Karenin'i arabaya geri götürdü,
bu arada erkekler de yakınlardaki kafede masa ayarladılar.
Tereza işini bitirip de yanlarına geldiрinde adam, "Sakin bir
yaşam sürdürüyoruz. Iki yıl önce beni kolektif çiftliрin başkanlıрına
bile seçtiler," dedi.
"Kutlarım," dedi Tomas.
"Siz de bilirsiniz ya. Herkes kente taşınmaya can atıyor.
Kodamanlar yerinde kalmak isteyen birini buldular mı çok
memnun oluyorlar. Işten atamazlar bizi kolay kolay."
"Sizin yerinizde olmak isterdik," dedi Tereza.
"Sıkıntıdan patlardınız bayan. Yapacak hiçbir şey yok
oralarda. Hiçbir şey."
sevecen, iyilik dolu buldu. Kaç zamandır ilk defa birini iyilik
dolu bulmuştu: Bir taşra yaşamı görüntüsü canlandı gözlerinin
önünde; çan kulesiyle, çayırlarıyla, korularıyla bir köy,
sabanın açtıрı karık boyunca hoplaya zıplaya giden bir tavşan,
yeşil şapkalı bir avcı. Hiç köyde yaşamamıştı. Gözünün
önünde canlandırdıрı ne varsa duyduklarından edinmeydi.
Ya da okuduklarından. Ya da bilinçaltı, uzak atalarından
kendisine miras kalanlardan. Ama köy, ninesinin annesinin
aile albümündeki daguerreotype fotoрrafı kadar berrak ve
açık seçik bir biçimde yaşamayı sürdürüyordu Tereza'nın
içinde.
"Hala aрrın sızın var mı?" diye sordu Tomas.
eliyle. "Burası aрrıyor ara sıra," dedi.
hastasını kısa bir muayeneden geçirdi. "Artık ilaç yazma yetkim
yok," dedi işi bittikten sonra, "ama sana bakan doktora
benimle konuştuрunu ve şu ilacı kullanmanı önerdiрimi söyle."
Cüzdanındaki bloknottan bir parça kaрıt kopardı ve büyük
harflerle bir ilaç adı yazdı.
sarmaş dolaş gösteren fotoрrafı düşündü durdu. Kendi kendine,
böyle bir fotoрraf varolsa bile Tomas'ın bundan hiç haberi
olmayacaрını söyleyerek avunmaya çalıştı. Onlar için
tek deрeri vardır böyle bir fotoрrafın, o da şantaj. Tomas'a
gönderildiрi an hiçbir deрeri kalmayacaktı.
karar verecek olursa? O zaman fotoрraf ellerinde
sadece bir oyuncak olur, zarfa koyup Tomas'a yollamalarına
hiç kimse engel olamazdı. Hani sırf eрlence olsun diye.
Böyle bir fotoрraf Tomas'ın eline geçerse ne olurdu? Tomas
onu kapı dışarı mı ederdi? Belki etmezdi. Etmezdi herhalde.
Ama aşklarının o kırılgan yapısı unufak olur, çöker giderdi.
Çünkü o yapı bir tek sütuna Tereza'nın sadakatine dayanıyordu,
kaldı ki aşklar da imparatorluklar gibidir; üzerine
dayandırıldıkları düşünceler unufak olduрunda, onlar da
silinir gider.
Üstelik şimdi bir görüntü belirmişti gözlerinin önünde;
saban karıрının içinden hoplaya zıplaya ilerleyen tavşan, yeşil
şapkalı avcı, koruların üzerinde yükselen köy kilisesinin
çan kulesi.
Kargaları canlı canlı topraрa gömen çocukları, polis
ajanlarını, şemsiyelerle silahlanmış genç kadınları bırakalım
ardımızda! Köye yerleşmeleri gerektiрini söylemek istiyordu
ona. Tek kurtuluşları buydu.
Tereza, Tomas'a döndü. Tomas yerinden kıpırdamadı bile.
Gözlerini önündeki yola dikmişti,. Aralarındaki sessizlik
çitini aşmayı başaramadıрını görünce, konuşma cesaretini
tümüyle kaybetti Tereza. Petrin Tepesi'nden yokuş aşaрı
inerkenki gibi bir duygu kapladı içini. Midesi kasıldı, kusacaрını
sandı. Tomas'dan korkuyordu. Tereza için fazla güçlüydü
Tomas; Tereza fazla güçsüzdü. Ona anlayamadıрı komutlar
veriyordu; Tereza bunları yerine getirmeye çalışıyordu
ama nasıl başaracaрını bilmiyordu.
Petrin Tepesi'ne geri dönmek, tüfekli adamdan gözlerini
baрlamasını ve kestane aрacının gövdesine yaslanmasına
izin vermesini dilemek geldi içinden. Ölmek istiyordu.
:::::::::::::::::
29
Uyandıрında evde yalnız olduрunu gördü.
Dışarı çıktı, kıyıya doрru yürüdü. Vlatava'yı görmek istiyordu.
Irmaрın kıyısında durup, suya uzun uzun, dikkatle
baktı, çünkü suların gözünün önünden akıp gidişini seyretmek
dinlendirici ve onandırıcıydı. Irmak bir çaрdan ötekine
akıp gidiyor, kıyılarında insan hayatları yaşanıyordu. Hemen
ertesi gün unutulmak üzere yaşanıp bitiyor, ama ırmak
akıp gidiyordu.
Korkuluрa dayanarak gözlerini suya dikti. Prag'ın dış
mahallelerindeydi, Vlatava ırmaрı kalenin ve kiliselerin görkemini
çoktan ardında bırakarak kentin ortasından akıp
geçmişti; temsil sonrasında bir aktris gibi yorgun ve düşünceliydi;
şimdi iki yanındaki çamurlu kıyıların arasından,
kendileri fabrikalara ve terk edilmiş oyun alanlarına sınır çizen
duvarlar ve tahta perdelerle sınırlanmış olarak akmaya
devam ediyordu.
koyu renkli geliyordu insana- birden ırmaрın ortasında
garip bir nesne ilişti gözüne -evet, bir park sırasıydı bu. Demir
ayaklı tahta bir park sırası, Prag'ın parklarında bunlardan
geçilmezdi. Vlatava ırmaрından aşaрı doрru süzülerek
kentten uzaklaştıklarını anladı. Bir sürü park sırası, çok,
çok, daha bir sürü sıra, suyun ormanlardan taşıyıp getirdiрi
sonbahar yaprakları gibi süzülerek yanından geçen park sıraları
-kırmızı, sarı, mavi.
Tereza döndü, yoldan geçenlere bunun anlamı ne diye
sormak istercesine arkasına baktı. Neden suyun üzerinde süzülerek
uzaklaşıp gidiyor park sıraları? Ama herkes geçip
gitti yanından; umurlarında bile deрildi, ölümlü kentlerinin
orta yerinden çaрlar boyu geçip giden bir ırmak varmış, yokmuş,
aldırış bile etmiyorlardı.
içini. Gördüрü şeyin bir veda olduрunu anladı.
kalmış bir iki sıra daha göründü; bir sarı daha, bir tane de
mavi, en sonuncusu.
:::::::::::::::::
V
AРIRLIK VE HAFIFLIK
:::::::::::::::::
1
Tereza, Tomas'ı beklenmedik bir zamanda Prag'da ziyarete
geldiрinde Tomas, Birinci Bölüm'de söylediрim gibi, onunla
hemen o gün, daha doрrusu o saat sevişti, ama ardından Tereza
birdenbire ateşlendi. Tereza yatakta yatar, Tomas onun
başucunda ayakta beklerken Tomas birden önüne geçemediрi
bir duyguya kapıldı; Tereza sazdan sepete konulup, nehir
aşaрı bırakılarak kendisine yollanmış bir çocuktu.
Terk edilmiş çocuk imgesi giderek Tomas'ın çok sevdiрi
bir şey oldu ve Tomas sık sık içinde bu imgenin yeraldıрı eski
efsaneler üzerine düşünmeye başladı. Sofokles'in Oedipus'unun
çevirisine el atarken de aklında bu vardı anlaşılan.
Oedipus, Kral Polybus'a götürülür ve onun tarafından büyütülür.
Delikanlı Oedipus, bir gün bir daр yolunda at süren
bir soyluya rastlar. Aralarında kavga çıkar ve Oedipus soyluyu
öldürür. Sonra Kraliçe Jocasta'nın kocası ve Tebai kentinin
kralı olur. Oysa ki daрlarda öldürdüрü adamın babası,
yataрına girdiрi kadının ise anası olduрundan haberi yoktur.
Bu arada kader, halkına veba hastalıрını musallat eder ve
bu salgın hastalık nedeniyle onlara büyük acılar çektirir. Oedipus
halkının çektiрi acıların nedeninin kendisi olduрunu
anlayınca, gözlerini kör eder ve o kör haliyle Tebai'den çıkar
gider.
:::::::::::::::::
eseri olduрunu düşünenler temel bir gerçeрi gözardı ediyorlar
demektir; suç üzerine kurulu bu yönetimler mücrimler
deрil, cennete giden tek yolu bulduklarını sanan coşkulu
yandaşlar tarafından kurulmuştur. Bu yolu öylesine yiрitçe
savundular ki bunlar, sürüyle insan öldürmek zorunda kaldılar.
Sonraları ortada cennet filan olmadıрı anlaşıldı, demek
ki coşkulu yandaşlar birer katilden başka bir şey deрildiler.
başına gelenlerden (yoksullaşmış, çoraklaşmıştı ülke),
onun özgürlüрünü kaybetmesinden (Rusların eline düşmüştü),
adalet önünde işlenen suçlardan sizler sorumlusunuz!
gerçekten inananlardık! Yüreklerimizin derinlerinde bizler
masumuz!
Sonunda tartışma gelip tek soruya dayandı: Gerçekten
bilememişIer miydi, yoksa öyleymiş gibi mi yapıyorlardı yalnızca?
yaşanan acımasızca olaylardan habersiz olmayan
komünistler vardı mutlaka (devrim sonrası Rusya'sında işlenen
ve hala işlenmekte olan korkunç suçlardan habersiz olamazlardı)
ama o, komünistlerin çoрunluрunun gerçekten
bunlardan habersiz olduрu görüşündeydi.
deрil asıl sorun; asıl sorun, insanın habersiz olduрu
için masum sayılıp sayılamayacaрı. Tahta çıkmış bir budala
sırf budala olduрu için bütün sorumluluklardan arınmış mı
demekti?
Diyelim ki, 1950'li yılların başında masum bir adamın
idamını isteyen Çek savcısı, Rus gizli polisi ve kendi ülkesinin
yönetimi tarafından oyuna getirilmiş olsun. Ama şu anda
hepimiz suçlamaların saçma olduрunu, idam edilen kişinin
masum olduрunu bildiрimize göre, nasıl olur da bu savcı
kalkıp yumruрunu göрsüne vurarak, Benim vicdanım temiz!
Bilmiyordum! Ben inananlardandım! diyerek kalbinin temizliрini
öne sürebilir? Bu "Bilmiyordum! Ben inananlardandım!"
sözlerinin ta kendisi deрil midir onarılması imkansız
suçunun temelinde yatan?
Oedipus anasının yataрına girdiрini bilmiyordu, ama olup bitenlerin
farkına varınca, kendini suçsuz saymadı. "Bilmeyerek"
neden olduрu felaketleri görmeye dayanamadıрı için
gözlerini kör etti ve o kör haliyle Tebai'den çıktı gitti.
Tomas, komünistlerin kalbimiz temiz diye baрırarak
kendilerini savunduklarını duydukça kendi kendine, Sizin
'bilmemeniz' sonucu bu ülke özgürlüрünü kaybetti, daha da
yüzyıllarca kazanamayacak belki, hala kalkmış kendinizi suçlu
bulmadıрınızı nasıl söyleyebiliyorsunuz? diyordu. Yaptıklarınızı
görmeye nasıl dayanabiliyorsunuz? Nasıl oluyor da dehşete
kapılmıyorsunuz? Görecek gözünüz yok mu? Gözünüz olsaydı,
gözünüzü kör eder, Tebai'den çıkar giderdiniz!
ederken sık sık buna başvuruyordu; giderek, sözleri çok güzel
ifade edilmiş, şık bir formül haline geldi.
Dönemin bütün entelektüelleri gibi, o da Çek Yazarlar
Sendikası'nın yayımladıрı üç yüz bin tirajlı haftalık bir gazeteyi
okuyordu. Yönetim içerisinde önemli ölçüde özerklik kazanmış
bir gazeteydi bu ve başka gazetelere yasak olan konularla
uрraşıyordu. Sonuçta, komünist yönetimin ilk yıllarının
alnında kara bir leke olarak duran, siyasi davalar sonucu
işlenmiş adli cinayetlerin suçlusunun kimler olduрu sorusunu
ortaya atan da yazarlar gazetesi oldu.
yetiniyordu: Biliyorlar mıydı, bilmiyorlar mıydı? Tomas bu
soruyu bayat bulduрu için günün birinde oturdu, Oedipus
hakkındaki düşüncelerini yazıp haftalık gazeteye gönderdi.
Bir ay sonra bir cevap aldı; gazete idarehanesine çaрrılıyordu.
Tomas'ı karşılayan editör kısa ama son derece kesin konuştu.
Tomas'a cümlelerden birindeki sözdizimini deрiştirmesini
önerdi sadece. Çok geçmeden yazı gazetede boy gösterdi
sonradan bir önceki sayfada, Okur Mektupları köşesinde.
Tomas yazıya hiç sevinmemişti. Sözdizimini deрiştirmek
üzere gazete idarehanesine kadar çaрırmışlar, ama sonra
ona sormadan metni öyle bir kısaltmışlardı ki, yazı ele aldıрı
ana görüşe indirgenmişti (bu da yazıyı çok şematik ve saldırgan
kılıyordu). Tomas yazısından hoşlanmıyordu artık.
Bütün bunlar 1968 ilkbaharında oluyordu. Aleksander
Dubçek, kendilerini suçlu bulan ve bu suçları konusunda bir
şeyler yapmaya hazır olan komünistlerle birlikte yönetimi
elinde bulunduruyordu. Oysa öteki komünistler, nasıl masum
olduklarını haykırıp duranlar, gözü dönmüş ulusun
kendilerini adalet önüne çıkarmasından korkuyorlardı. Rus
büyükelçisine her gün durumdan yakınıyorlar, patırtı çıkarıp
destek almaya çalışıyorlardı. Tomas'ın mektubu yayımlandıрında
çıрlıklar attılar: Bakın işler ne raddeye geldi!
Kalkmış, bize açık açık gözlerinizi kör edin diyorlar!
özgürlüрüne izin verilemeyeceрine karar verdiler ve bir gece
ordularıyla Tomas'ın ülkesine girdiler.
:::::::::::::::::
3
Tomas, Zürih'ten Prag'a geri döndüрünde, çalıştıрı hastanedeki
işine bıraktıрı yerden yeniden başladı. Derken bir gün
başhekim onu odasına çaрırdı.
"Sen de benim kadar iyi biliyorsun ki," dedi, "ne yazar,
ne gazeteci ne de vatanın kurtarıcısısın. Sen bir doktor ve bilim
adamısın. Seni kaybetmek beni çok üzer ve seni elimde
tutmak için de her şeyi yaparım. Ama şu Oedipus makalesini
geri alacaksın. Bu çok önemli mi senin için?"
"Aslını isterseniz," dedi Tomas, metnin üçte birini nasıl
katlettiklerini düşünerek, "hiç mi hiç önemli deрil!"
vardı: Onuru (tükürdüрünü yalamayı reddetmekten ileri gitmeyen
onuru) ve yaşamının anlamı dediрi şey (tıp ve araştırma
alanındaki çalışmaları).
şeyleri kamuoyu önünde geri almakta ortaçaрa yakışır bir
yan var. Zaten, söylediрin şeyi 'geri almak' da ne demek? Insan,
bir zamanlar sahip olduрu bir düşüncenin artık geçerli
olmadıрını nasıl kesinlikle öne sürebilir? Modern çaрda bir
düşünce çürütülebilir evet, ama geri alınamaz. Bir düşünceyi
geri almak imkansız olduрuna, sadece dilsel, biçimsel bir büyücülük
olduрuna göre, istediklerini yapmanda bir sakınca
yok bence. Terörle yönetilen bir toplumda, hiçbir ifade ciddiye
alınamaz. Hepsi güdümlü, zorlamadır ve bunları görmezlikten
gelmek her dürüst kişinin görevidir. Son olarak da şunu
söyleyeyim ki, senin burada bizimle kalman hem benim
hem de hastalarının çıkarları açısından gereklidir."
"Eminim haklısınız," dedi Tomas, yüzünde çok sıkıntılı
bir ifade vardı.
çalışıyordu.
verdiрin için mi hakkında ne düşündüklerini önemsiyorsun?"
açıklama yapman gerekmeyecek. Bana bu konuda güvence
verdiler. Bürokrat bunlar. Tek istedikleri dosyalarında yönetime
karşı hiçbir düşmanlıрın olmadıрını bildiren bir kaрıt
bulunması. Biri kalkıp da neden bu adamı hastanede çalıştırıyorsunuz
diye saldırırsa hazırlıklı olacaklar. Söylediрin her
şeyin seninle onlar arasında kalacaрına ilişkin söz verdiler
bana. Tek sözcüрünü bile yayımlamaya niyetleri yok."
ve mesele orada kapandı.
bakılırsa, emeklilik yaşı yaklaşan başcerrah yakında ondan
kendi yerine geçmesini isteyecekti. Bu söylenti, yetkililerin
ondan özeleştirisini içeren bir yazılı belge istedikleri söylentisine
eklenince, onun bu isteрe evet diyeceрinden kuşku duyan kalmamıştı.
Onu ilk irkilten şey bu oldu, hiçbir zaman insanlara saygınlıрından
kuşku duyma fırsatı vermediрi halde, erdeminden
çok namussuzluрuna oynamaya hazırdı herkes.
Irkiltici bulduрu ikinci şey ona yakıştırdıkları konuma
gösterdikleri tepkilerdi. Bunları iki ana bölümde inceleyebiliriz:
bir şeyleri geri almış, kamuoyu önünde işgal yönetimi
ile uzlaşmış ya da uzlaşmaya hazır (istemeden elbette; hiç
kimse yapmak istemezdi böyle bir şeyi) kişilerden geliyordu.
ona, eskiden hiç görmediрi bir gülümsemeyle; gizli, işbirlikçi
bir onaylamanın koyun koyun sırıtışıydı bu. Kazara bir
kerhanede karşılaşan iki adamın gülümseyişiydi; ikisi de hafifçe
utanmışlardır, ama bu duygularının karşılıklı olduрuna
da seviniyorlardır bir yandan, aralarında kardeşliрe benzer
bir baр kurulur.
Onların gülümsemeleri daha da keyifliydi, çünkü Tomas
yaşamı boyunca bir gün bile tutucu olmamıştı. Bu yüzden,
başcerrahın önerisini kabul ettiрinin varsayılması korkaklıрın
yavaş yavaş ama emin adımlarla genel davranış biçimi
olmaya başladıрının ve yakında kötü gözle görülmekten çıkacaрının
kanıtıydı. Bu insanlarla hiç dostluk etmemişti, başcerrahın
ricasına uyup da yazılı açıklama yaparsa, onu partilere
davet edeceklerini, onlarla dostluk kurmak zorunda kalacaрını
fark etti ve bu işi çok tatsız buldu.
Ikinci tür tepki, kendileri (kendileri ya da yakınları) kovuşturmaya
uрramış, işgal güçleriyle uzlaşmayı reddetmiş
ya da kendilerinden böyle bir şey istenmemiş de olsa (bu işlere
ciddi olarak karışmış olamayacak kadar genç oldukları
için) uzlaşmaya girmeyeceklerinden (yazılı açıklama imzalamaya
yani) son derece emin olan kişilerden geliyordu.
bir gün "Ee, ne haber, istediklerini yazdın hazır ettin mi bakalım?"
diye sordu Tomas'a.
"Neden sözediyorsun sen allahaşkına?" diye karşılık verdi Tomas.
"Sözlerini geri aldıрını gösterir belgeden, elbette," dedi
adam. Sesinde kötü niyet yoktu. Hatta gülümsüyordu bile. O
sık gülümsemeler ormanından bir tane daha; kendini beрenmiş
ahlaki üstünIük duygusunun gülümseyişi.
"Okudun mu ki?"
S., cevap verdi: "Bak, bu işlerin nasıl olduрunu hepimiz
biliyoruz. Açıklamanı başcerraha ya da bir bakana ya da
böyle birine yazdıрın bir mektuba yediriyorsun, o da sana
bunun kimsenin kulaрına gitmeyeceрine, yazanı zor durumda
bırakmayacaрına ilişkin söz veriyor. Böyle, deрil mi?"
sonra bile açıklamayı yazan, yazdıрının her an kamu önüne
çıkarılabileceрini biliyor. Işte, o andan sonra da hiç aрzını açmıyor,
en ufak eleştiride, en ufak protestoda bulunmuyor.
Eрer sesini yükseltmeye kalkışırsa, o an açıklama basına veriliyor,