WU, Chien-Shiung (1912 – 16 Şubat 1997)
Çin asıllı ABD’li fizikçi. Temel parçacıkların zayıf etkileşiminde paritenin korunumu yasasının geçersiz olduğunu deneysel olarak kanıtlamıştır.
31 Mayıs 1912’de Şanghay’da doğdu. Ulusal Merkezi Üniversite’deki yükseköğreniminin ardından 1936’da ABD’ye gitti ve Berkeley’deki California Üniversitesi’nde E.O.Lawrence’ın öğrencisi olarak 1940’ta doktora derecesini aldı. Bir süre Smith College’da ve Princeton Üniversitesi’nde öğretim üyeliği yaptıktan sonra, 1944’te Columbia Üniversitesi’ndeki Savaş Araştırmaları Bölümü’nde çalışmaya başladı. Aynı üniversitede 1946’da öğretim üyesi, 1958’de profesör olan Wu, aralarında Princeton, Yale ve Harvard üniversitelerinin de bulunduğu birçok eğitim kurumundan onursal doktor unvanı almış, Amerikan Kadınlar Birliği’nce “yılın kadını” seçilmiş, 1964’te Ulusal Bilimler Akademisi’nin Comstock Ödülü’yle, 1975’te ABD’nin Ulusal Bilim madalyasıyla ödüllendirilmiştir.
Temel parçacıklar arasındaki zayıf etkileşmelerde paritenin korunmadığını ve sağ-sol bakışımının söz konusu olmadığını 1956’da Lee ve Yang kuramsal olarak belirlemişlerdi. Yıllardır beta radyoaktifliği üzerinde çalışan ve bu konuda başarılı deneyler yürütmekte olan Wu, ertesi yıl bu kuramsal bulguyu deneysel olarak sınamak amacıyla, radyoaktif kobalt-60 izotopunun beta bozunması sırasında salman elektronların belirli bir yönü seçip seçemediklerini inceledi. Kobalt kristalindeki çekirdekleri güçlü bir dış manyetik alanın etkisiyle yönlendirdiğinde, salınan elektronlardan hemen hemen hepsinin çekirdeklerin yönelişine zıt yönde yayıldıklarım saptadı. Bu olay, en azından kobalt-60’ta, zayıf bir etkileşme türü olan beta bozunmasının “sola dönen bir vida” niteliği gösterdiğini kanıtlamış oluyordu. Oysa, zayıf etkileşmelerde parite korunuyor olsaydı, yani doğa bu olayda sağ-sol bakışımı gösterseydi, elektronların yarısının da ters yönde yayılmaları gerekirdi. Lee ve Yang’ın bulgularını böylece doğrulayan Wu, Gell-Mann ve Feynman’ın 1958’de geliştirdikleri beta bozunmasında eksenel vektör kuramı ile vektör akımının korunumu varsayımını da 1963’te deneysel olarak kanıtlamayı başardı. Böylece Fermi’nin “evrensel beta bozunması kuramı”, Weinberg-Selam modelinden önceki en sağlam temelini bulmuş oldu.
• YAPITLAR (başlıca): Beta Decay (S.A.Moszkouski ile), 1965, (“Beta Bozunması”); Muon Physics, 3 cilt, 1976-1977, (“Müon Fiziği”).
Türk ve Dünya Ünlüleri Ansiklopedisi