1Zihinsel Engellilerde Rekreasyon Zihinsel Engel Nedir?
2Zihinsel engel bir hastalık değildir ve akıl hastalıklarıyla karıştırılmaması gerekir. Zihinsel engelli kişiler yavaş öğrenir ve öğrenme kapasiteleri sınırlıdır. Günlük yaşamın gerekleriyle baş etmekte, başkalarının davranışlarını doğru yorumlamakta, kendilerinden beklenen sosyal tepkileri göstermekte zorluk çekebilirler.Zihinsel engel ırk, eğitim, sosyal ve ekonomik koşullara bağlı olmadan her toplumda, her ailede olabilir.Uluslararası Zihinsel Engelliler Spor Federasyonu´nun Dünya Sağlık Örgütü´yle birlikte koyduğu kriterlere göre, bir kişinin zihinsel engelli sayılabilmesi için:-Zihinsel fonksiyonlarının işleyişinde önemli bir sınırlama olması (Amerika Zihinsel Engel Derneği, bunu 70 ya da daha altında bir IQ olarak tanımlamaktadır.);-İki veya daha fazla uyum sağlama alanında (iletişim, kişisel bakım, ev yaşantısı, sosyal uyum, sağlık ve güvenlik, kendi kendini yönlendirme, fonksiyonel faaliyetler, boş zamanlar ve çalışma) yetersizlik olması;-Bu engellerin 18 yaşından önce edinilmiş olması gerekmektedir.Dünya Sağlık Örgütü´nün verilerine göre dünya nüfusunun %3’ü zihinsel engellidir. Bu oran, yaklaşık 170 milyon kişi anlamına gelmektedir.
3Zihinsel Engel - Mental Retardasyon Mental retardasyon adaptif davranışlardaki bozukluklarla beraber görülen genel entelektüel fonksiyonların önemli oranda ortalamanın altında bulunması ile tanımlanır ve 18 yaştan önceki gelişimsel dönem esnasında gözlenir. Bu bir hastalık değil ancak entellektüel ve adaptif fonksiyonlardaki bozukluktur. Sebep her zaman bilinmez; nadiren tek bir neden tanımlanabilir. Vakaların %75’inin sebebi bilinmez.Bilinen sebeplerin bazıları:· kromozomal anomaliler· prenatal kusurlar (rubella, alkol kullanımı, ilaç kullanımı)· perinatal(anoxia)· postnatal (menenjit, ensefalit, travma, kültürel yoksunluk, ağır malnütrisyon)Mental retardasyon İntelligence Quaitent (IQ) skorları veya “eğitilebilir” öğretilebilir” “tamamen bakıma muhtaç” şeklinde kategorize edilerek tanımlanır:
4· normal entellektüel fonksiyon, IQ=100 · hafif mental retardasyon, IQ=55-70 (eğitilebilir)· orta derecede retardasyon, IQ=40-55 (öğretilebilir)· ağır mental retardasyon, IQ=25-40 (bazılarına öğretmek mümkün)· ileri derecede mental retardasyon, IQ=25’den az (total bakım gerektirir)( Not: testteki değişkenlere bağlı olarak, bu sınıflamalar her zaman uygun değildir ve her zaman bireysel yaklaşım endikedir.)MR Ağırlık Dereceleri: IQ DüzeyleriHafif (eğitilebilir) MROrta (öğretilebilir) Derecede MRAğır MRİleri Derecede MR 0 – 25
5Hafif (Eğitilebilir) Mental Retardasyon: Zeka bölümü çeşitli zeka ölçekleriyle sürekli olarak arasında tespit edilen zihinsel geriliktir. Gelişimleri normal çocuklardan önemli bir faklılık göstermediği için genellikle okula başlayana kadar farkına varılmazlar. “Eğitilebilir” terimi bu gruba giren çocukların okuma, yazma, matematik gibi temel akademik becerileri öğrenebileceklerini açıklamaktadır. Eğitilebilir zeka düzeyindeki çocuklar temel akademik beceriler yanında öz bakım becerilerini öğrenebilirler, ileride yetişkinlik çağında bütünüyle yada kısmen geçimlerini sağlayabilecek bir iş becerisi edinebilirler.Özellikleri: Normal yaşıtlarına göre daha geç ve güç öğrenirler. Dikkatleri dağınık ve kısa sürelidir. Kazandıkları bilgileri transfer edemezler, genelleme yapamazlar, ilgileri sık sık değişir. Konuşma bozuklukları oldukça yaygındır. Sosyal kavramları öğrenmede grup etkinliklerine katılma ve kurallarına uymada güçlük çekerler. Kendilerine güvenleri azdır, bağımsız hareket edemezler ve sebatsızdırlar.Yapılacak İşlemler ve Rehberlik: Rehberlik ve Araştırma Merkezi tarafından uygulanan bireysel ve grup zeka testleri sonucunda eğitilebilir zeka düzeyinde olduğu tespit edilen öğrenciler, hazırlanan inceleme raporları ile birlikte normal ilkokullar bünyesinde açılan özel eğitim sınıflarına kayıt edilirler.
6Özel sınıflar, Rehberlik ve Araştırma Merkezi Müdürlüğünün araştırma ve inceleme sonucuna bağlı olarak yapacağı teklife göre, Valilik Makamının onayı ile açılır ve kapatılır. Eğitilebilir çocukların tespiti ve bu sınıflara yerleştirilmesi Rehberlik ve Araştırma Merkezi Müdürlüğünce yapılır. Özel eğitim sınıflarında sınıf mevcudu 10’ dan aşağı, 15’ den yukarı olmayacak şekilde oluşturulur. (Öğrencinin özel eğitim sınıfına devam etme imkanı olmadığı takdirde (özel eğitim sınıfı açılmaması) durumunda) bu öğrenciler normal sınıfta kaynaştırma eğitimine alınırlar (Özel eğitim, Rehberlik ve Dayanışma Hizmetleri Genel Müd gün ve 1198 sayılı Bakanlık Genelgesi).Zihinsel engelli çocukların eğitim uygulamaları yönetmeliği madde 80-81’ e göre gerek kaynaştırma, gerekse özel eğitim sınıf öğrencileri sınıf tekrarı yapmaz, mecburi öğrenim çağını dolduran veya 5. Sınıfı okuduğu halde henüz diploma alabilecek seviyeye gelmemiş Eğitilebilir Zihinsel Engelli çocuklar velisinin isteği ve okul idaresinin uygun görmesi halinde 16 yaşının sonuna kadar öğrenimlerine devam ederler. Eğitilebilir zeka düzeyindeki çocukların diplomalarına, özel sınıfta okudu, kaynaştırma programından faydalandığı ibaresi yazılmaz.
7Orta (öğretilebilir) Derecede Mental Retardasyon: Zeka bölümü çeşitli zeka ölçekleriyle sürekli olarak arasında tespit edilen zihinsel geriliktir.Genellikle engelleri okul öncesi dönemlerde fark edilmektedir. Gelişim özellikleri normal çocuklardan önemli farklılıklar göstermektedir. Genel olarak erken tanı ile, ana-baba yardımı ve yeterli eğitim fırsatları ile günlük bakımlarından kısmen bağımsız olarak yaşamlarını sürdürebilirler.Özellikleri: Öğretilebilir zeka düzeyindeki çocuklar okul öncesi dönemde iletişim kurmayı öğrenebilirler, genelde ağır düzeyde konuşma bozuklukları ve kendilerini ifade etmede güçlük mevcuttur. Sosyal kuralları öğrenmeleri ve uygulamaları zayıftır. Öğrenmeleri yavaş, kavramlaştırma yetileri çok kısıtlıdır.
8Ağır Mental Retardasyon ve Zihinsel Engele Neden Olan Faktörler: Zeka bölümü 25 ve altında olan zihinsel geriliktir. Bu çocuklar için tam bir denetim gerekir. Kendilerine bakamaz ve koruyamazlar. Çoğunun ciddi nörolojik bozuklukları vardır. Sıklıkla tıbbi bakıma gereksinimleri olur. Çocukluk dönemlerinde ölüm oranı yüksektir. Çocukluk çağını aştıklarında sürekli bakıma gereksinimleri vardır.Özellikleri:Bu çocuklar okul öncesi dönemde sensori motor (görme işitme gibi duyular) işlevlerde çok az gelişme gösterirler. Bazıları yürümeyi ve ilkel seviyede konuşmayı öğrenebilir. Çok iyi düzeyde eğitim verilirse, kendilerine bakma iletişim kurma becerilerinde hafif bir gelişme olabilir.Ağır mental retardasyonu olan vakalar özel eğitim kurumlarına devam edememekte, genellikle ailelerin bakım ve korumasına muhtaç olarak yaşamlarını sürdürmektedirler.
9Zihinsel engelli çocuklar, engelli çocuklar arasında en sık karşılaşılan gruptur. Buna rağmen, bu çocuklar toplum tarafından yeterince tanınmamaktadır.Hatta bu çocuklara ilişkin bazı ön yargı ve inançlar bulunmaktadır. Bunların başında zihinsel engelliçocuklar için hiçbir şeyin yapılamayacağı inancı gelmektedir.Tüm zihinsel engellilerin yaklaşık yüzde 85'ini eğitilebilir zihinsel engelli çocuklaroluşturmaktadır ve normal ilkokul programından yeterli şekilde yararlanamamaktadırlar.Ancak, bu çocukların ilkokul düzeyinde akademik konularda eğitilebilirlik, toplumdabağımsız yaşayabilecek düzeyde sosyal uyum, yetişkin düzeyinde kısmen ya da tamamendestek alacak şekilde mesleki yeterlilik alanlarında gelişme potansiyeline sahip olduklarıifade edilmektedir . Nitekim eğitilebilir zihinsel engelli çocuklara yönelik özel eğitimprogramları bu konulara ağırlık vermektedir .
10Zihinsel engelli çocukların bir kısmı fiziksel yönden normal çocuklara çok benzerlik gösterirler ve onlar kadar yeteneklidirler. Zihinsel engelli çocuklar da, normal gelişimgösteren diğer çocuklar gibi birçok spor branşında başarılı olabilir. Genel olarakzihinsel engelli çocuklar müthiş bir fiziksel güce sahiptirler. Çoğu kez denetimsiz birsüreç içinde çocuklar bu güçlerini olumsuz yönde kullanarak saldırgan eğilimleredönüştürebilmektedirler Oysa ki bu fiziksel güç, çocuğun gelişimi açısından çok olumlubir yöne kanalize edilmeyi beklemektedir .İnsan sosyal bir varlıktır. Kültürel koşullar içinde sosyal ilişkiler, hem toplumun, hemkültürün, hem de bireyin yapısını etkiler. Bireyin tüm yaşamı çevresine uyum sağlamaçabası içinde geçer. Bu uyum çabası doğumdan başlayarak bir gelişim göstermektedir.
11Sosyalleşme birçok karmaşık faktörün etkilediği bir oluşumdur Sosyalleşme birçok karmaşık faktörün etkilediği bir oluşumdur. Bireyin sosyalleşmesinden,bir anlamda yaşadığı kültürü ve dolaylı olarak bu kültürle bağlantılı diğer kültürleriöğrenmesi kastedilmektedir. Bir diğer anlamda ise, sosyalleşme, kişinin, grubun kural vedeğerlerine uymayı öğrenmesi, bu değerler düzenini benimsemesidir. Bu öğrenmedoğumdan ölüme dek tüm yaşam boyunca devam eder ve bu süre içinde bireyin çevredekiinsanlarla ilişkileri ve diğer çevre faktörleri sosyal uyumunda önemli rol oynar.Sosyal gelişim, kişinin doğumundan yetişkin oluncaya kadar, başka insanlarla olanilişkilerinin ve onlara karşı geliştirdiği ilgi, duygu, tutum ve davranışlar gibi toplumsalözelliklerin tümüdür. Başka bir anlatımla sosyalleşme, kişinin çevresinde geçerli olannorm ve değer yargılarına uygun bir davranış geliştirme sürecidir .
12Zihinsel engelesahip çocukların sosyal özelliklerinde tipik bazı problemler görülebilmektedir. Buproblemler kısmen toplumdaki bireylerin bu çocuklara yönelik tutum ve davranışlarıyla,kısmen de çocuğun geçmişte kendisinden beklenen davranışları yerine getirmedekibaşarısızlıklarıyla ilişkilidir.Zihinsel engelli çocuklar da normal çocuklar gibi, yeme, içme, sevme, sevilme,kabul edilme, başarılı olma gibi biyolojik, sosyal ve psikolojik gereksinimleresahiptirler. Sosyal çevrede yaşamlarını sürdürebilmeleri için bu gereksinimlerinkarşılanması gerekmektedir.Bireyin topluma uyumunda önemli bir nokta olan uyumsal davranış birikimiaçısından zihinsel engele sahip bireyler yetersizlik göstermektedir. Bu yetersizlikleribireyin topluma sosyal uyumu güçleştirmekte, gerekli eğitsel ve psikolojik önlemleralınmadığı taktirde imkansız hale gelebilmektedir.
13-Zihinsel engelli çocuklar bağımsız hareket edememekte, geç ve güç arkadaşlık kurmaktadırlar. Arkadaşlıkları kısa süre devam etmekte ve kendilerinden küçükçocuklarla arkadaşlık etmeyi tercih etmektedirler. Sebatsızlık, inatçılık gibi davranışlarsosyal ilişkilerini sarsmaktadır. Grup etkinlikleri sırasında lider olmaktan çok başkasınaBireyin sosyalleşmesinin erken yaşlarda söz konusu olması, beden eğitimi ve sporaktivitelerinin de çocukluk ve gençlik çağında alışkanlık haline getirilmesi ihtiyacı spor ilesosyalleşmeyi aynı dönemlerde birlikte ele almayı gerekli kılmaktadır. Ergun'a göre, sporfiziksel ve ruhsal yapıya sağladığı destek yanında disiplin, güven, rekabet ve arkadaşlıkhislerini uyandırarak çocuğa sosyal rolünü de kazandırır. Engelli birey için bu sosyal rolünevrensel dili spordur. Bir eğitim faaliyeti olan spor, ortak amaçları dile getirebilme gücünüve takdir edebilme duygusunu ortaya çıkarmaktadır.
14. Bunların yanı sıra, spor, anlayış ve sorumluluk taşıyabilme ve işbirliği içinde düzen sağlama kabiliyetini de geliştirmektedir.Sebatlı ve enerjik olmayı sağlaması, sosyal gruba ve topluma mensubiyet gücünükazandırmakla, birey ile toplum ilişkilerini daha ahenkli kılmaktadır.Beden eğitimi ve spor etkinlikleri engelli bireylerin gerek engelleri dolayısıylaiçinde bulundukları ruh hali ve gerekse toplumun kendilerine karşı olan tavırlarınındoğal sonucu olarak ortaya çıkan saldırganlık, öfke ve kıskançlık gibi duygularınıkontrol etmelerini sağlar . Spor, bireyin dinamik sosyal çevrelere katılımını sağlayanbir sosyal etkinlik olması özelliğinden dolayı, kişinin sosyalleşmesinde önemli bir rolesahiptir. Modern toplumlarda sporun çoğunlukla kollektif bir etkinlik olduğu gözönünde bulundurulduğunda sportif faaliyetler aracılığıyla, sporla ilgilenen bireylerdeğişik insan gruplarıyla sosyal ilişkiye girmektedir.
15Spor bireyin kendi dardünyasından kurtularak başka ortamlarda, başka kişilerden, inançlardan, düşüncelerdeninsanlarla iletişim içinde bulunmasını, onlardan etkilenmesini ve onları etkilemesinisağlamaktadır. Bu yönüyle sporun, yeni dostluklar kurulmasına, pekiştirilmesine vesosyal kaynaşmaya destek sağladığı ve özellikle engelli bireylerin toplumakazandırılmasında önemli rol üstlendiği söylenebilir .Bu araştırmanın amacı, düzenli olarak yapılan beden eğitimi ve spor etkinliklerinineğitilebilir zihinsel engelli çocukların sosyalleşme düzeylerinde etkili olup olmadığınıve eğer etkili ise bu etkinin sosyalleşmenin hangi boyutunda/boyutlarındagerçekleştiğini belirlemektir.
16Düzenli fiziksel aktiviteler engelli insanların sağlıklı bir yaşam sürmeleri açısından önem taşımaktadır. Egzersizin, zihinsel engelli bireylerin hareket etmekten haz alma, eğlenme ve başarma gereksinimlerinin karşılanmasında önemli bir araç olduğu ifade edilmektedir. Yapılan araştırmalar, fiziksel aktiviteden yoksun zihinsel engelli bireylerin hareketsizlikten dolayı çeşitli hastalıklara maruz kaldıklarını (özellikle; kalp ve solunum problemleri, kan damarlarında yağlanma, kemik deformasyonları gibi) genellikle gevşek kas yapısına sahip olduklarını, zihinsel geriliğin artması ve yaşın da ilerlemesi ile motor gelişiminde kayıplar yaşadıklarını göstermiştir. Bu anormal durumlar engelli bireylerin fiziksel kapasitelerini sınırlayabilmektedir. Zihinsel engelli bireylerin, zihinsel engeli olmayan bireylere göre obez (şişmanlık) olma oranının oldukça yüksek olduğu bulunmuştur. Bunun nedeni, uygun olmayan beslenme alışkanlığı ve hareketsizliktir. Özellikle, hafif ve orta derecede zihinsel engeli olan bireylerde obezite oranının daha tehlikeli seviyelerde olduğu görülmektedir. Hafif ve orta derecede zihinsel engelli kadınların %38'i, erkeklerin %28'i obez bulunurken, diğer grupta bu oranın kadınlarda %28, erkeklerde %7 olduğu açıklanmıştır.
17Yetişkin zihinsel engelli bireyler, hareketsizlikten dolayı yetersiz fiziksel uygunluğa sahiptirler. Sonuç olarak, düzenli aktiviteler, grup egzersizleri ve Basketbol gibi takım oyunlarının zihinsel engelli bireyler için fiziksel, zihinsel, sosyal ve ruhsal olarak yararlar sağladığı, bu insanların aileleri açısından çocuklarını daha iyi anladığı ve topluma daha uyumlu oldukları söylenebilir. Spor, engelli bireylerin sağlam ve engelli bireylerle bir araya gelmelerine olanak sağlayarak özel eğitimde ulaşılması hedeflenen "entegrasyon" için son derece önemli bir işlevi yerine getirmektedir.