Şeybaniler On beş ve on altıncı yüzyıllarda Mâverâünnehir'de hüküm süren Türk İslâm devleti. Adını Muhammed Şeybânî Handan alan bu devlete Özbekler de denir. Timur Han'ın 1405'te ölümünden sonra zayıflayan Timur İmparatorluğu, parçalanmaya başladı. Bu sırada Aral Gölünün ve Seyhun Irmağının kuzeyindeki bölgede dağınık olarak yaşayan Özbekler, Ebü'l-Hayr'ın idaresinde toplanarak, 1428'de, onu, kendilerine han ilan ettiler. Özbeklerden ayrılan Kırgız Kazaklarını yeniden hakimiyeti altına almaya çalışan Ebü'l-Hayr, 1468'de bir savaşta vefat etti. Ebü'l-Hayr'ın vefatından sonra, Özbekler, Çağatay Moğol hükümdarı Yûnus Hana yenilerek dağıldılar. Yûnus Han, Ebü'l-Hayr'ın oğlu Şah Budak'ı öldürttü. Dağınık halde bulunan Özbekler, bu hâdise üzerine Şah Budak'ın oğlu Muhammed Şeybek'in (Şeybânî) etrafında tekrar toplanarak güneye doğru inmeye başladılar.
Bu hâdiseden sonra, Şeybânîler adını alan Özbekler, ilk zamanlar Çağatay Hanı Mahmud Hanın himayesine girerek Türkistan'a yerleştiler. Bu sırada Timuroğulları Devletindeki iç karışıklıktan istifade ederek, 1500'de Buhâra'yı zaptedip, Timur Hânedânına son verdiler. Mâverâünnehir tahtına Muhammed Şeybek geçti. Harezm, Hive, Belh ve Herat'ı ele geçirdiler. Çağatayların elinde bulunan Taşkent'i de zapteden Özbekler, Çağatay Hanı Mahmud Hanla kardeşi Ahmed Hanı esir aldılar. Böylece Türkistan, Mâverâünnehir, Fergana ve Horasan bölgelerine hakim olup, Orta Asya'nın en güçlü devleti hâline geldiler.
İran'da bulunan Akkoyunlu Devleti'ni yıkarak, hakimiyeti ele alan Safevîler, Sünni itikadda olan Özbeklere karşı, Horasan'ı ele geçirmek üzere harekete geçtiler. Sünni Müslümanların hâmisi durumunda olan Muhammed Şeybek, Şah İsmail'in Ehl-i sünnet itikadını kabul etmesini ve kendisine boyun eğmesini istedi. İsteklerinin yerine getirilmemesi hâlinde, bütün Âzerbaycan ve İran topraklarını elinden alacağını bildirdi. Bu sırada Osmanlılar'ın da desteğini alan Özbekler, Safevîlere karşı mücadeleye başladılar. İkinci Bayezid Han, Muhammed Şeybek'i, Şah İsmail'e savaş açması için destekledi. Muhammed Şeybek'in oğlu Muhammed'in, Kırgızların saldırısına uğramasını fırsat bilen Safevîler, harekete geçerek Horasan'ı zaptedip Meşhed'e girdiler. Merv yakınlarında Özbekleri mağlup ederek Muhammed Şeybek'i şehit ettiler (1510).
Yeniden bir araya gelen Özbekler, 1512'de, Şiî-Safevî kumandanı Necmî Sânî ile Bâbür'ü Goncdevan'da büyük mağlubiyete uğrattılar. Böylece Buhâra, Semerkand ve Mâverâünnehir bölgeleri, tekrar Özbeklerin hakimiyetine girdi. Yeniden iktidarı ele alan Şeybânîler Hânedânı, 16. yüzyıl boyunca, Mâverâünnehir bölgesinde hüküm sürdü. Semerkand'ı devlet merkezi olarak seçen Özbekler, Muhammed Şeybek'in amcası Köçküncü Han devrinde, Horasan'ın bir bölümünü, Meşhed ve Esterâbâd'ı, Safevîlerden aldılar. Fakat Meşhed ve Herat yakınlarındaki Türbe-i Şeyh-i Cem denilen yerde yapılan savaşta Şah Tahmasb'a yenilince, buralar yeniden ellerinden çıktı. Bu sırada Hindistan'da bir Müslüman-Türk devleti kuran Babür, Özbeklerin mağlubiyetinden istifade ederek, Mâverâünnehir bölgesini ele geçirmek istedi. Oğlu Hümâyun Şah'ı, Semerkand üzerine gönderdi. Fakat, Özbeklerin güçlü olması ve Bâbür'ün Hindistan'daki işleri sebebiyle bir sonuç alamadı.
Muhammed Şeybek'ten sonraki Özbek hanlarının en güçlüsü olan İkinci Abdullah Han, dağılan Özbek boylarını toplayıp güçlü bir hâle getirdi. 1557'de Buhâra'yı tekrar ele geçirerek başşehir yaptı. Babası İskender'i bütün Özbeklerin hanı ilan etti. Belh, Semerkand ve Taşkent ile Sirideryâ'nın (Seyhun) kuzeyindeki bölgeyi ve Fergana'yı tekrar hakimiyeti altına aldı. Babası adına hüküm sürdü. 1582'de Sarısu ve Turgay arasındaki Uludağ'a kadar uzanan bir sefer düzenleyip, Bedahşân, Horasan, Gîlan ve Harezm'i ele geçirdi. 1583'ten itibaren, ülkeyi kendisi idare etti. İran Şahı Abbas, 1597'de Herat'ta Özbekleri yenerek Horasan'ı ele geçirdi. İkinci Abdullah Hanın oğlu Abdülmü'min, Belh'i idare etmekteyken babasına isyan etti. Bunu fırsat bilen Kırgızlar, Taşkent bölgesini işgal ettiler. 1598'de İkinci Abdullah Hanın vefat etmesinden altı ay sonra oğlu Abdülmü'min de öldürülünce, Özbekler ülkesinde hakimiyet Şeybânîlere akraba olan Canoğullarına (Astırhan Hanları) geçti.
Şeybânîler, Mâverâünnehir'de ziraat, ticaret, güzel sanatlar ve kültürü geliştirdiler. Ülkede huzur ve emniyeti sağlayıp, iktisadî refah seviyesini yükselttiler. Ticaret yolları üzerinde kervansaray ve köprüler inşa ettirip, kıymetli madenlerden, alım gücü yüksek para kestirdiler. Sulama kanalları açarak, ziraî verimi yükselttiler. Şeybânî hanları, kültürlü kimseler olup, âlim ve sanatkârları himaye ederlerdi.