Akhaimenid (Ahamenişler) Hanedanlığı, MÖ 6. yüzyılda dağınık halde yaşayan Pers kabilelerini birleştirerek siyasal bir güç haline gelmişlerdir.
Persler, oldukça geniş bir coğrafyada iki yüzyıldan uzun bir süre hüküm sürmüştür. İlk büyük ve düzenli imparatorluk olarak nitelendirilebilirler. Adını Akhaimenes’ten alan hanedanın hükümdarlık kurması Büyük Kyros döneminde gerçekleşmiştir.
Büyük Kyros başa geçtiğinde Babil kralının da desteğiyle Med Devleti’ne son vermiştir. MÖ 6. yüzyılda Perslerin Ön Asya’nın en büyük gücü haline gelmesini sağlayan Büyük Kyros Pers Devleti’nin kurucusu kabul edilmektedir.
Büyük Kyros Dönemi’nde Perslerin Akdeniz ve Ege ticaretini ellerinde tutmalarının önündeki tek engel Lydia Krallığı idi. Lydia, Perslere karşı Mısır ile bir ittifak yapmıştı. MÖ 547 yılında Kyros, Lydia kralı Kroisos’u yenilgiye uğratarak Sardeis’i ele geçirmiştir. Perslerin Ege kıyılarına hakim olması ticarette önemli bir güç haline gelmelerini sağladı.
Bu zaferden sonra Büyük Kyros güneybatıya ilerlemiş ve MÖ 539 yılında Babil Krallığı’na son vermiştir. Bu zafer Perslere çok önemli bir bölgenin kapılarını açmıştır.
Babil’in alınmasının ardından Kyros gözünü Orta Asya’ya çevirmiş, Horasan, Harzem, Baktria ve Mverahünnehr bölgelerini de Pers topraklarına katmıştır.
Oldukça uzun bir süre Perslere dair bilgilere sadece Eski Yunan kaynaklarından ulaşılabilmiştir. Büyük Kyros’un hayatına ve fetihlerine dair neredeyse bütün ayrıntıları ise Herodotos sayesinde öğreniyoruz.
Persler hakkındaki en önemli kaynaklardan biri ise Büyük Kyros’un Babil’de bulunmuş olan mührüdür. Bu silndir mühür üzerinde Kyros kendini şu şekilde tanıtmıştır;
“Ben Kyros’um büyük kral, güçlü kral, Babil’in kralı, Sümer ve Akad’ın kralı, dünyanın dört bucağının kralı, Anşan’ın kralı büyük kral Kambyses’in oğlu, Anşan’ın kralı büyük Kral Kyros’un torunu, Anşan’ın Kralı büyük kral Teispes’in torununun çocuğu, ölümsüz kral ailesinin bir ferdi.”
Büyük Kyros kısa sürede egemenlik sınırlarını genişletmiş, onun ardından MÖ 530 – 522 yılları arasında Pers İmparatorluğu’nun başına oğlu II. Kambyses geçmiştir. Tahta geçtiği ilk yıllarda daha çok iç isyanları bastırmaya çalışan II. Kambyses bu dönemin ardından MÖ 525 yılında Mısır firavununu yenilgiye uğratmış, babası Büyük Kyros Dönemi’nde alınamayan Mısır’ı ele geçirmek için harekete geçmiştir. Mısır üzerine harekete geçmeden önce Pers donanmasını oluşturmuştur. II. Kambyses’in Mısır’da bulunduğu sırada kardeşi Bardiya olduğunu iddia eden biri tahtı ele geçirmeye çalışmış, bu haber üzerine Mısır’dan geri dönmek üzere yola çıkmış ve MÖ 522 yılında Suriye’de ölmüştür. Ölmeden önce yanında bulunanlara kardeşi Bardiya olduğunu iddia eden kişiyi kral olarak kabul etmemeleri için kardeşini öldürdüğünü itiraf etmiştir. II. Kambyses’in kardeş katili olduğu kaynaklarda da geçmektedir.
Kambyses’in ölümünün ardından bazı Pers soylularının da desteği ile Parthia satrabı Hystaspes’in oğlu I. Dareios Bardiya’yı indirerek tahta geçmiştir. I. Dareios Perslerin en güçlü imparatorlarından biridir. Tahta geçtiği ilk dönemlerde İran’dan Orta Asya’ya, Mısır’dan Lydia’ya kadar uzanan pek çok isyanı bastırmaya çalışmıştır. Dareios’un bu mücadeleleri çivi yazısı ile Pers, Akad ve Elam dillerinde yazılmış olan Behistun Yazıtı’na da konu olmuştur. İsyanları bastırdıktan sonra öncelikle Hindistan’a ardından İskitler üzerine bir sefer düzenlemiştir. Bu sefer sırasında Karadeniz kıyıları, Trakya ve Marmara Denizi’ni Pers hakimiyeti altına almıştır. Bu durum İonlar’ın Karadeniz üzerinden yaptıkları ticareti olumsuz etkilemiş ve büyük isyanlara sebep olmuştur. İsyanlar sonucunda ise uzun yıllar süren ve tarihe ünlü Pers – Yunan Savaşları olarak geçen pek çok savaşa sebep olmuştur.
MÖ 486 yılında Dareios’un ölümünün ardından tahta oğlu Kserkses geçmiştir. Tahtta bulunduğu süre içerisinde daha çok isyanlarla meşgul olan Kserkses MÖ 465 yılında
öldürülmüştür. Yerine geçen oğlu I. Artakserkses de Mısır’daki isyanları bastırmaya çalışmış ve Yunanlarla mücadele etmiştir. Bu dönemde Yunanlarla yapılan mücadelelerin sonu gelmiş, barış yapılmıştır.
Bazı kaynaklara göre Artakserkses ailesinin birçok üyesi çıkan bir isyanda öldürülmüştür.
Perslerin son imparatoru MÖ 336 yılında tahta çıkan III. Dareios’tur. Uzun yıllar devam eden savaşlar ve isyanlar sebebiyle güç kaybeden imparatorluğu eski gücüne kavuşturmak için uğraşmış ancak başarılı olamamıştır. MÖ 330 yılında Makedonya kralı III. Aleksandros (Büyük İskender) tarafından yenilgiye uğratılmış, bu durum Pers İmparatorluğu’nun tarih sahnesinden silinmesine sebep olmuştur.
PERSLERİN ANADOLU’DAKİ İZLERİ
Persler, MÖ 6. yüzyıldan itibaren Anadolu’ya hakim olmuşlardır. Anadolu’da Pers Dönemi Antik Yunan yazarları tarafından ayrıntılı bir biçimde anlatılmıştır.
Perslerin Anadolu hakimiyeti Lydia Krallığı’nın başkenti olan Sardeis’i ele geçirmeleriyle başlamıştır. Büyük Kyros Dönemi’nde Perslerin Akdeniz ve Ege ticaretinin önündeki tek engel olan Lydia Krallığı yenilgiye uğratılmış ve tarih sahnesinden silinmiştir. Sonraında Anadolu’da 200 yıl süren Pers hakimiyeti başlamıştır.
Persler, Lydia Krallığı’nı yıktıktan sonra Batı Anadolu’daki bölgeleri yönetmeye başlamışlardır. Batı Anadolu’da bulunan İonia ve Aiolis kentleri bölgeyi Sardeis’ten yöneten Büyük Kyros’a elçiler göndermişler Lyda Krallığına bağlı oldukları şartlara kendisine bağlanacaklarını bildirmişlerdir. Ancak Kyros bu isteği reddetmiş ve yalnızca Miletos ile anlaşmıştır. Lydia Satraplığı Perslerin en önemli satraplıklarından biridir.
Persler sonrasında Phokaia, Teos, Knidos, Ksanthos gibi pek çok kenti ele geçirmişlerdir.
Perslere teslim olmak yerine kadınları ve çocukları kaleye toplanarak kendilerini topluca yakan, erkekleri ise yenilinceye kadar savaşan Ksanthosluların hikayesi oldukça etkileyicidir.
Kilikialılar, Paphlagonialılar ve Kıbrıslılar ise kendi istekleriyle Perslerin yanında yer almışlardır. Kendi topraklarını Büyük Kyros adına yöneterek ve vergi ödeyerek özerk bölgeler olmuşlardır.
Kyros Dönemi’nde Persler yönetim kolaylığı açısından Anadolu’yu satraplıklara bölmüşler ve bir tür eyalet sistemi uygulamışlardır. I. Dareios ise satraplıklara yeni bir düzenleme getirmiş ve vergi sistemini değiştirmiştir. Herodotos’a göre bu dönemdeki satraplıkların sayısı yirmiyi bulmaktaydı. Her bir satraplığın merkezi ve yöneticisi bulunuyordu.
Heredotos’un sözünü ettiği Anadolu satraplıkları;
İonialılar, Magnesialılar, Karialılar, Lykialılar, Aiolisliler, Pamphylialılar, Lydialılar, Mysialılar, Phyrgialılar, Kappadokialılar, Trakyalılar, Kilikialılar, Hellespontuslar, Paphlagonialılar ve Maryandynlerdir.
Daskyleion
Perslerin Batı Anadolu’daki en önemli satraplık merkezlerinden biridir. Günümüzdeki Manyas Gölü civarıdır. Merkezi Daskyleion olan bu satraplığı Phrygialılar, Trakyalılar, Paphlagonialılar, Kappadokialılar, Mariandynler ve Hellespontuslular oluşturmaktaydı. Bu bölge Perslerin tarih sahnesinden silinmesiyle Büyük İskender’in ordusu tarafından ele geçirilmiştir.
Sardeis
Lydia Krallığı’nın yıkılmasının ardından Sardeis de Pers satraplık merkezlerinden biri olmuştur. Bu dönemde bölgedeki sanat eserlerinde Pers, Anadolu ve Yunan etkileri bir arada görülmektedir. Pers İmparatorluğu döneminde Sardeis, zengin ve görkemli bir yer olarak bilinmektedir.
Perslerin özellikle Batı Anadolu halklarının üzerinde önemli bir kültürel etkisi söz konusudur. Heykeltıraşlık eserlerinde, mezar yapılarında, lahitlerde Pers etkisi dikkat çekmektedir. Bu etki, özellikle satrapların kendilerini büyük Pers kralının temsilcisi olarak görmelerinden ve aristokrat sınıfın Perslerin yaşam tarzını taklit etme çabasından kaynaklanıyor olmalıdır.
Bu arada Persler de Anadolu’da taş işçiliğinden etkilenmişlerdir. Taş işçiliği Perslere Karia, İonia ve Lydia’dan geçmiş, özellikle Persepolis’teki taş işçiliğine Anadolu etkileri yansımıştır. Bazı kaynaklarda Anadolu’dan götürülen taş işçilerinin Pasargadae ve Persepolis’te çalıştığı, Pers sanatına katkıda bulundukları geçmektedir.
Batı Anadolu dışında Perslerin Urartularla olan ilişkilerinde de iki uygarlığın karşılıklı etkileşimde bulunduğunu söylemek mümkün.
MÖ 6. yüzyılda Büyük Dareios’un İskitler üzerine düzenlediği sefer sonucunda Karadeniz’in batı kıyıları, boğazların kontrolü ve Trakya Pers hakimiyetine geçmişti. Bu durum İonia kent devletlerinin ticari faaliyetlerini engellemiş, İonia’nın bazı kent devletlerinin Perslere karşı isyan etmesine sebep olmuştur. Uzun süren isyanlar sonucunda Persler İonia donanmasını yenilgiye uğratmışlar, Miletos gibi bazı bölgeleri tekrar ele geçirmişler ve isyanı bastırmayı başarmışlardır. İsyana katılan diğer kentler ise vergilerini ödemek koşuluyla ceza almamışlardır.
Yazının tamamı Arkhe Dergisi Sayı 14’te…