Buhârî Hakkında Övgü ve Beyânlar
Hatîb el-Bağdâdî, İmâm Ahmed ibn Hanbel’e varan senedi ile rivayet etti ki, Ahmed ibn Hanbel: Horasan ülkesi Muhammed ibn İsmâîl gibisini çıkarmadı, demiştir. Ahmed ibn Hanbel’in oğlu Abdullah, babasına hadîs hafızlarını sordu. Ahmed ibn Hanbel: Horasan’dan bir çok gençlerdir, dedi ve onlar içinde Buhârî’yi saydı; saymağa da Buhârî ile başladı.
Yine Hatîb, İmâm Ahmed’den rivayet etti. İmâm Ahmed: Horasan, Ebû Zur’a, Muhammed ibn İsmail el-Buhârî, Abdullah ibn Abdirrahmân ed-Dârimî ve Hasen ibn Suca’ el-Belhî’nin benzerler ini çıkarmadı, demiştir.
Salih Gezere: Ben Ebû Abdillah el-Buhârî’den daha anlayışlı hiçbir Horasanlı görmedim, demiş; sonra da: Horâsânlılar’ın hadîsde en bilgilisi el-Buhârî’dir, en çok ezberleyi cisi ve en çok hadîs ihata edeni Ebû Zur’a’dır, diye ilâve etmiştir.
Muhammed ibn Beşşâr: Dünyânın hafızları dörttür: Reyy’de Ebû Zur’a, Nîşâbûr’da Müslim ibnu’l-Haccâc, Semerkand’da Abdullah ibn Abdirrahmân ed-Dârimî, Buhârâ’da da Muhammed ibn İsmâîl el-Buhârî’dir, demiştir.
Yine Muhammed ibn Beşşâr: Bizim yanımıza daha Buhârî gibi gelmedi, demiştir. Yine o; Buhârî Basra’ya girdiği zaman: Bu gün Basra’ya fakîhlerin seyyidi girdi, demiştir. Yine bu Muhammed ibn Beşşâr, Buhârî Basra’ya geldiği zaman, ona doğru ayağa kalkıp elini tutmuş ve onunla boyun boyuna sarmaşarak: Kendisiyl e senelerde n beri iftihar etmekte olduğum zât, hoş geldin, demiştir.
Muhammed ibn Abdillah ibn Numeyr ile Ebû Bekr ibn Ebî Şeybe: Biz Muhammed ibn İsmâîl el-Buhârî gibisini görmüş değiliz, demişlerdir. Abdan da eliyle Buhârî’ye işaret ederek: Biz bundan daha basiretli bir genç görmedik, demiştir.
İshâk ibn Ahmed ibn Halef şöyle dedi: Ben Buhârî’den birkaç kerre işittim: Ben kendimi hiçbir kimse yanında küçük görmedim, yalnız Alî ibnu’l-Medînî’nin yanında küçüktendim, diyordu. Müteakiben Buhârî’nin bu sözü Alî ibnu’l-Medînî’ye söylendi. İbnu’l-Medînî: Onun sözünü bırakın, asıl o kendi gibisini görmemiştir, dedi[1].
Buhârî’nin üstâdlarından biri olan Süleyman ibn Harb bir gün Buhârî’ye baktı, baktı da: Bunun ileride güzel zikri ve şöhretli bir nâmı olacaktır, dedi. Bunun benzeri bir sözü, Ahmed ibn Hafs da söylemişti.
Buhârî şöyle dedi: Ben Süleyman ibn Harb’ın yanına girdiğim zaman o: Şu’be’nin galatını bize beyân et, diyordu.
Muhammed ibn Kuteybe el-Buhârî şöyle dedi: Ben Ebû Asım en-Nebîl’in yanında idim. Onun yanında bir genç gördüm ve ona: Sen neredensin? dedim. Buhârâ’danım, dedi. Kimin oğlusun? diye sordum. İsmail’in oğluyum, dedi. Ben de ona: Sen benim yakınımdan, yânî hısımımdansın, dedim. Ebû Asım’ın huzurunda bulunan bir adam bana: Bu genç koçlarla tokuşuyor, yânî üstâdlara mukaaveme t ediyor, dedi.
İbrahim ibn Muhammed ibn Selâm da şöyle dedi: Saîd ibn Ebî Meryem, Haccâc ibn Minhâl, İsmâîl ibn Ebî Uveys, el-Humeydî, Nuaym ibn Hammâd, Muhammed ibn Yahya ibn Umer el-Adenî, el-Halâl el-Huseyn ibn Alî el-Hulvânî, Muhammed ibn Meymûn el-Hayyât, İbrâhîm ibnu’l-Munzir, Ebû Kurayb Muhammed ibnu’1-Alâ, Ebû Saîd Abdullah ibn Saîd el-Eşecc, İbrâhîm ibn Musa el-Ferrâ ve benzerler i gibi hadîs sahihleri nden olan büyük üstâdlar, tefekkür ve ma’rifette Muhammed ibn İsmail’in kendileri nden üstün olduğuna hükmediyorlardı.
İmâm Ebû Muhammed Abdullah ibn Abdirrahmân ed-Dârimî şöyle demişti: Ben Harameyn’de, Hicaz’da, Şam’da ve Irak’da birçok âlimler gördüm, fakat onların içinde Ebû Abdillah el-Buhârî’den daha cem’iyyetlisi ni, yânî daha çok hadîs toplayanını görmedim.
Ebû Sehl Mahmûd ibnu’n-Nadr şöyle dedi: Ben Basra’ya, Şam’a, Hicaz’a, Küfe’ye girdim ve bu şehirlerin âlimlerini gördüm. Muhammed ibn İsmâîl el-Buhârî’nin zikri her geçtikçe, onlar Buhârî’yi kendilerinden üstün tutarlardı.
Hâşid ibn İsmâîl şöyle dedi: Ben İshâk ibn Râhaveyh’i sediri üzerinde otururken gördüm, Muhammed ibn İsmâîl de beraberin de idi. Muhammed ibn İsmâîl ona karşı bir şeyi redd etti. Bunun üzerine İshâk, Muhammed ibn İsmail’in görüşüne döndü. İshâk: Ey hadîsciler topluluğu, sizler bu gençten hadîs yazın. Zîrâ o şâyed el-Hasen el-Basrî zamanında mevcûd olaydı, hadîs ile ilgili bilgisi ve fıkhından dolayı insanlar muhakkak ona muhtaç olurlardı, dedi.
es-Sünen sahibi Ebû İsâ et-Tirmizî: Ben ne Irak’da, ne de Horasan’da illetleri n ma’nâsı, târîh ve isnâdları tanıma hususlarında Muhammed ibn İsmail’den daha bilgilisi ni görmedim, demiştir.
Muhammed ibn Yûsuf el-Hemedânî şöyle dedi: Biz Kuteybe ibn Saîd’in yanında idik. Derken oraya Ebû Ya’kûb denilen Şa’rânlı bir adam geldi ve Kuteybe’ye, Muhammed ibn İsmail’i sordu. Kuteybe: Ey buradakil er! Ben hadîs hakkında inceleme yaptım. Fakîhler, zâhidler ve âbidlerin meclisler inde oturdum. Aklımın erdiği günden beri Muhammed ibn İsmail el-Buhârî’nin benzerini görmedim, dedi. Yine bu Kuteybe ibn Saîd: Ben fakîhler, zâhidler ve âbidlerle beraber oturdum. Akıl ettiğim günden beri Muhammed ibn İsmail’in benzerini görmedim. O kendi zamanında, sahâbîler içinde Umer’in durumunda idi. Eğer Muhammed ibn İsmâîl el-Buhârî sahâbîler devrinde bulunsaydı, muhakkak bir alâmet olurdu, dedi.
Muhammed ibn Yûsuf el-Hemedânî şöyle dedi: Kuteybe ibn Saîd’e, sarhoş kimsenin kadın boşamasının hükmü sorulmuştu. Bu sırada içeriye Muhammed ibn İsmâîl girdi. Bunun üzerine Kuteybe o suâli soran kimseye: İşte Ahmed ibn Hanbel, İshâk ibn Râhûye ve Alî ibnu’l-Medînî! Allah onları Buhârî’nin şahsında sana gönderdi, dedi de eliyle Buhârî’yi gösterdi.
Ebû Amr el-Kirmânî şöyle dedi: Ben Basra’da Mıhyâr’a Kuteybe ibn Saîd’in: Yemîn olsun benim yanıma Arz’ın doğusundan ve batısından gelenler oldu, fakat benim yanıma Muhammed ibn İsmâîl el-Buhârî’nin benzeri gelmedi, dediğini hikâye ettim. Bunun üzerine Mıhyâr: Kuteybe doğru söylemiştir. Ben de Kuteybe’yi Yahya ibn Maîn’in beraberin de gördüm. İkisi, Muhammed ibn İsmail’in yanına gidip geliyorla rdı. İşte o vakit bilgi hususunda Yahya’nın Saîd’e itaat etmekte olduğunu görmüştüm, dedi.
Ya’kûb ibn İbrâhîm ile Nuaym ibn Hammâd el-Huzâî: Şübhesiz Muhammed ibn İsmâîl el-Buhârî bu ümmetin fakîhidir, dediler.
Bundâr Muhammed ibn Beşşâr da, Buhârî’yi kasdedere k: O bizim zamanımızda Allah’ın halkının en fakîhidir, demiştir.
Firabrî de şöyle dedi: Ben Muhammed ibn Ebî Hâtim’den işittim, şöyle diyordu: Ben Hâşid ibn İsmail’den işittim, şöyle diyordu: Ben Basra’da idim. Derken Muhammed ibn İsmail’in gelişini işittim. Buhârî geldiği zaman Muhammed ibn Beşşâr: Bu gün fakîhlerin seyyidi geldi, dedi.
Muhammed ibn İbrâhîm el-Bûşencî de şöyle dedi: Ben 228/930 senesinde Bundâr’dan işittim, o: Bizim üzerimize Muhammed ibn İsmail’in benzeri gelmedi, diyordu. Ve yine bu Bundâr: Ben senelerde n beri onunla iftihar edip duruyorum, dedi.
Buhârî şöyle dedi: Ben on sekiz yaşında iken el-Humeydî’nin yanına girdim. O esnada Humeydî ile diğer bir kimse arasında bir hadîs hususunda bir ihtilâf meydana gelmiş. Humeydî bana bakınca: İşte aramızda hüküm verecek kimse geldi, dedi. Akabinde husûmeti bana arzettile r. Ben de Humeydî lehine hükmettim. Zîrâ hakk onunla beraberdi .
Buhârî şöyle dedi: İshâk ibn Râhûye, benim tasnif etmiş olduğum Târîh kitabını aldı, onu emîr olan Abdullah ibn Tâhir’in yanına götürüp: Ey Emîr, sana bir sihr (yânî çok güzel bir kitâb) göstereyim mi? Dedi.
Musa ibn Kureyş şöyle dedi: Abdullah ibn Yûsuf et-Tenîsî, Buhârî’ye hitaben: Yâ Ebâ Abdillah! Benim kitâblarıma bak da içlerinde düşük ve hatâ nev’inden birşey varsa bana haber ver, dedi. Buhârî de: Pekî, diyerek ona icabet etti.
Buhârî şöyle dedi: Muhammed ibn Selâm el-Beykendî bana: Kitâblarıma bak da içlerinde hatâ nev’inden her ne bulursan üzerine çarpı işareti koy, dedi. Muhammed ibn Selâm’ın ashabından biri ona: Bu genç kimdir? diye sordu da, Beykendî benim için: Bu, benzeri olmıyan kişidir, dedi. İşte bu adı geçen Muhammed ibn Selâm: Muhammed ibn İsmâîl benim yanıma her girdikçe hayrete düşer ve ondan endîşe eder dururdum, derdi. Yânî onun yanında hatâ yapmaktan korkardı.
Ebû Bekr el-Medînî şöyle dedi: Bizler bir gün İshâk ibn Râhûye’nin yanındaydık. Muhammed ibn İsmâîl de orada hâzır bulunuyor du. İshâk sahâbîsinin berisinde Ata el-Kencârânî (nisbeti) bulunan bir hadîse uğradı. Bunun üzerine İshâk, Buhârî’ye hitaben:
– Yâ Ebâ Abdillah! Bu Kencârân nedir? dedi. Buhârî:
– Yemen’de bir karyedir. Muâviye, sahâbî’den olan şu zâtı Yemen’e gönderdi. İşte bu Ata o sahâbî’den iki hadîs işitti, dedi. İshâk da ona:
– Yâ Ebâ Abdillah, sen bunu onların yanında hâzır bulunmuş gibi bilmektes in, dedi.[2]
Yine Buhârî şöyle dedi: Alî ibnu’l-Medînî bana Horasan’ın üstâdlarını soruyordu . Ben de ona Muhammed ibn Selâm el-Beykendî’yi zikr ediyordum . Kendisi onu tanımıyordu. Nihayet kendisi bir gün bana:
– Yâ Ebâ Abdillah! Senin övdüğün herkes artık bizim yanımızda makbuldür, dedi.
Ebu’1-Fadl Ahmed ibn Seleme en-Nîşâbûrî şöyle dedi: Bana Feth ibn Nuh en-Nîşâbûrî tahdîs edip şöyle dedi: Ben Alî ibnu’l-Medînî’ye geldim. Muhammed ibn İsmâîl el-Buhârî’yi de onun sağ tarafında oturmuş hâlde gördüm. Alî ibnu’l-Medînî her hadîsi tahdîs edince, azamet ve celâletinden sakınarak Buhârî’ye döner dururdu.
Buhârî şöyle dedi: Amr ibn Alî el-Fellâs’ın ashabı benimle bir hadîsi müzâkere ettiler. Ben, o hadîsi tanımıyorum, dedim. Onlar benim bu cevâbımdan dolayı sevindile r. Ve akabinde Amr ibn Alî’ye gittiler. Biri Amr ibn Alî’ye: Biz Muhammed ibn İsmâîl ile bir hadîsi müzâkere ettik. O, bu hadîsi tanımadı, dedi. Bunun üzerine Amr ibn Alî: Muhammed ibn İsmail’in tanımadığı bir hadîs, hadîs değildir, demiştir.
Ebû Amr el-Kirmânî şöyle dedi: Ben Amr ibn Alî el-Fellâs (249/863)’dan işittim; o: Benim sâdık arkadaşım, Ebû Abdillah Muhammed ibn İsmâîl el-Buhârî’dir; Horasan’da onun benzeri yoktur, diyordu.
Ebû îsâ et-Tirmizî şöyle dedi: Muhammed ibn İsmâîl, Abdullah ibn Munîr’in yanında idi. Buhârî onun yanından kalktığı zaman, Abdullah ibn Munîr ona karşı: Yâ Ebâ Abdillah! Allah seni bu ümmetin zîneti kılsın, dedi.
Hafız Recâ ibn Recâ: Muhammed ibn İsmail’in bütün âlimler üzerindeki fazileti, erkekleri n kadınlar üzerindeki fazlı gibidir, dedi.
Abdullah ibn Muhammed ibn Saîd ibn Ca’fer şöyle dedi: Ahmed ibn Harb en-Nişâbûrî vefat ettiği zaman İshâk ibn Râhûye ile Muhammed ibn İsmâîl binekleri ne bindiler de onun cenazesin i teşyî’ ediyorlardı. Ben de giderken ilim ehli olan kimseleri dinliyord um. Onlar bu ikisine bakıyorlar ve: Muhammed ibn İsmâîl, İshâk’dan daha fakîhtir, diyorlardı.
Ahmed ibn İshâk es-Sermâvî: Her kim hakkıyle ve bütün sadâkatıyle fakîh olan bir kimseye bakmak isterse, Muhammed ibn İsmail’e baksın, dedi.
Hâşid ibn İsmâîl şöyle dedi: Ben Amr ibn Zürâre ile Muhammed ibn Râfi’i, Muhammed ibn İsmail’in yanında gördüm. Bu ikisi Buhârî’den hadîs illetleri ni soruyorla rdı. Buhârî yanlarından kalkıp gidince, bu iki zât mecliste hâzır olanlara: Buhârî’den aldanmayın, gaflet etmeyin. Çünkü bizden daha fakîh, daha âlim ve daha basiretli dir, dediler.
Yine Hâşid şöyle dedi: Biz bir gün Amr ibn Zürâre de beraber olarak İshâk ibn Râhûye’nin yanında idik. İshâk, Ebû Abdillah’ın önünde hadîs imlâ ettiriyor du. Hadîs sahihleri de ondan hadîs yazıyorlardı. Bu esnada İshâk ibn Râhûye: O benden daha basiretli dir, diyordu. Ebû Abdillah el-Buhârî o zaman bir genç idi. Ebû Bekr ibn Ebî Şeybe de Buhârî’yi Bâzil (yânî kâmil) diye isimlendi rirdi.
Muhammed ibn Ebî Hatim el-Varrak şöyle dedi: Ben Yahya ibn Ca’fer el-Beykendî’den işittim; o şöyle diyordu: Şayet kendi ömrümden alıp da Muhammed ibn İsmail’in ömründe artırma yapmağa kaadir olaydım, muhakkak bu artırma işini yapardım. Çünkü benim ölümüm, bir tek adamın ölümü olurdu; hâlbuki Muhammed ibn İsmail’in ölümüne gelince, onda ilmin gitmesi vardır.
Yine Buhârî’nin varrâkı yânî kâtibi şöyle dedi: Ben yine Yahya ibn Ca’fer el-Beykendî’den işittim, o Buhârî’ye hitaben: Eğer sen olmayaydın ben Buhârâ’da yaşamayı hoş bulmazdım, diyordu.
Abdullah ibn Muhammed el-Musnidî şöyle dedi: Sübhesiz Muhammed ibn İsmâîl el-Buhârî bir imamdır. Her kim onu imam tanımazsa, ben o şahsı ittihâm ederim.
İmamların imâmı olan Ebû Bekr Muhammed ibn İshâk ibn Huzeyme: Semânın bütünü altında hadîste Muhammed ibn İsmail’den daha âlim kimse yoktur, dedi.
el-Hâfız Muhammed ibn Ya’kûb da şöyle dedi: Ben Müslim ibnu’l-Haccâc’ı, Buhârî’nin önünde, çocuğun muallime suâl soruşu gibi suâl sorarken gördüm. [3]
[1] Ca’fer ibn Muhammed el-Mustağfiri, Târihu Nesef’de Buhârî’yi zikr etti de: Eğer benim için caiz olaydı, ben muhakkak Buhârî’yi, onun mülâki olduğu Üstâdları üzerine tafdîl eder ve muhakkak o kendi gibisine kavuşmamıştır derdim, demiştir. (Tabakaatu’ş-Şâfiiyye, II, .
[2] Hedyu’s-Sârî. s.484 vd., “Zikru senâi’n-nâsi aleyhi ve ta’zîmihim lehu”; İrşâdu’s-Sârî, I, 33-37, “Ve senâu’n-nâsi aleyhi bi fehmihi.”
[3] Mehmed Sofuoğlu, Sahih-i Buhari ve Tercemesi, Ötüken Yayınları: 64-69.