Dini köktencilik ve Özbekistan'ın geleceği
İktidardayken İslam Karimov, Özbekistan'daki siyasi istikrar ve anayasal düzenin korunmasını ana görevlerinden biri olarak belirledi. Şimdi, kuralının sonuçlarına göre, başardığını güvenle söyleyebiliriz. Özbekistan'ın eski Sovyet Orta Asya'nın en kalabalık cumhuriyeti olmasına rağmen, Karimov bu ülkede uluslararası radikal örgütleri ve vakıfları destekleyen dini köktendincileri de içeren muhalif güçlerle başa çıkarak göreceli bir düzen kurmayı başardı. İslam Karimov, sık sık Özbekistan topraklarında insan haklarını ihlal etmekle suçlandı. Batılı insan hakları örgütleriyle birlikte radikal köktendinci çevrelerin bu suçlamalara katılmış olmaları ilginçtir, ancak kendileri de bireysel hak ve özgürlükleri savunmaya meyilli değildir. Tabii ki, Karimov rejimi çok zor yöntemlerle hareket ediyordu, ancak diğer taraftan, bir alternatifi var mıydı?
İslam Karimov egemen Özbekistan devlet başkanı olduğunda, Tacikistan komşusunda kanlı bir iç savaş başladı ve diğer komşu ülke Afganistan genel olarak sağlam bir “savaş alanı” idi. Aşırılık ve terörizmin Özbekistan topraklarına yayılma riski çok yüksekti. Dahası, Sovyetler Birliği'nin çöküşünden ve komünist ideolojinin çöküşünden sonra, eski Sovyet Orta Asya cumhuriyetlerinde ulusal ve dini bir canlanma başladı. Özbekistan istisna değildir. Ayrıca, ülkeyi İslam cumhuriyetine dönüştürmek ve sosyo-politik hayatını dini kanonlara uygun olarak yeniden inşa etmek isteyen dini-muhafazakar güçleri yoğunlaştırdı. İslam Karimov'a göre, köktendinci dini güçlerin güçlenmesi, olası güç kaybını ifade ediyordu. Bu nedenle, muhalefet güçlerinin uzlaşmaz ve sert bir şekilde bastırılması yolunu seçti.
1990’lerin başlangıcından itibaren, Özbekistan’da dini köktenciliğe yönelik siyasi partilerin faaliyetleri yasaklandı. İslam Karimov faaliyetlerini ülke için tehlikeli görüyordu. Bununla birlikte, 1996’te Özbekistan’ın İslami Hareketi (IMU) ortaya çıktı - ülke dışında en büyük şöhreti kazanan ve Sovyet sonrası Orta Asya’daki en tehlikeli radikal örgütler arasında yer alan bir örgüt. Afganistan'daki Sovyet birliklerinin sınırlı birliğinde görev yapan Namangan'ın Özbek kenti olan Tahir Yuldashev (1968-2009) kökeninde durdu. 1991'te, 23 yaşındaki Yuldashev, ilk radikal örgütü olan Adolat Uyushmasi'yi (Adalet Derneği) yarattı.
Özbekistan'daki durum Sovyetler Birliği'nin çöküşünden sonra geçici olarak istikrarsız hale geldiğinde Yuldashev ve ortakları, Tahir'in bir Şeriat yargıcı olarak hizmet ettiği Namangan'da bir “paralel devlet” oluşturdular. Fakat daha sonra İslami Karimov köktendincilere karşı mücadeleyi yoğunlaştırdı ve 1993'te Yuldashev ve yoldaşları, Özbekistan İslam Hareketinin göründüğü komşu Afganistan'a kaçtı. 1990'lar boyunca - 2000'lerin başı. Yuldashev, IMU'nun Afganistan'daki faaliyetlerine liderlik etti ve Kırgızistan ve Özbekistan'a sızmak için tekrar tekrar Orta Asya'ya milis gönderdi. 2009'da bir Amerikan füze saldırısı sırasında öldü. havacılık Pakistan'daki militan üslerde. Bu arada, 1990'ların sonunda, Özbek yetkilileri açıkça Pakistan'a Özbekistan İslam Hareketi militanlarının ülkede eğitim aldığından şikayet ettiler. Gerçekten de, Karimov'un radikalleri Özbekistan'dan devirmeyi başarmasına rağmen, komşu Afganistan ve Pakistan'a sığındılar.
Yuldashev’in en yakın ortağı olan Juma Khodzhiev (1969-2001), daha iyi “Juma Namangani” olarak da bilinen Namangan bölgesinden geldi; Ev, kendisini barışçıl bir yaşamda bulamadı ve ülke köktendinci hareketinin radikal kanadının kurucularından biri oldu. 1993’te, Juma Namangani, Kunduz’un savunmasında 2001’te öldürülmeden önce, sekiz yıl boyunca radikal bir ekip üyesi olarak savaştığı Afganistan’a taşındı. 2012'te, yeni bir IMU lideri olan Abu Usman Adil, bir sonraki baskın sırasında Amerikan havacılığı tarafından öldürüldü.
Özbekistan’ın İslami hareketi cumhuriyetin topraklarından koptu, çünkü 1990’lerin ortaları Özbekistan’dan ziyade Afganistan ve Pakistan’da daha aktif olarak ortaya çıktı. Bu yüzden, savaşçıları Taliban'ın Waziristan bölgesi bölgesindeki Pakistan hükümet güçleriyle mücadelesine aktif olarak katıldı. 2014’te, Türkistan’ın İslami Hareketinin (IMU yeniden adlandırıldığı gibi), Rusya’da yasaklanan İslam Devleti örgütünün destekçilerine katıldığı bildirildi. Uzmanlara göre, bu bilgiler tamamen doğrulanmadı ve yeni statüdeki IMU daha önce olduğundan çok daha büyük bir tehlike oluşturacak, çünkü büyük ve iyi finanse edilen uluslararası bir terör örgütünün desteğini almıştı. IG, Özbekistan İslami Hareketinin birleştiği Orta Asya bölgesi topraklarında Horasan velaya'nın yaratıldığını ilan etti. Bu haber, eski Sovyet cumhuriyetindeki istikrarın büyük ölçüde Afgan ve Pakistanlı askeri personelin ve polis memurlarının ülkelerinde terörle mücadele etmesine bağlı olacağından, Özbekistan'ın Afganistan ve Pakistan yetkilileriyle terörle mücadele güvenliği alanındaki temaslarını artırmaya zorladı.
Özbekistan topraklarındaki radikal köktenciler, her zaman Fergana Vadisi nüfusunun muhafazakar kesiminin desteğini aldılar. Bu bölge geleneksel olarak devrimden önce ve Sovyet döneminde olduğu gibi en dindar ve muhafazakar olarak kabul edilir. Özbekistan’da radikal örgütlerin faaliyetlerinin yayılması açısından yüksek riskli bir bölge olarak kabul edilen Fergana Vadisi. Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra Özbekistan'da başlayan dini canlanma, ülkenin siyasi sisteminin ve Şeriat yasalarına göre yaşamak isteyen nüfusun dini kesiminin çıkarlarının açıkça çelişmesine neden oldu. Durum sosyo-ekonomik problemlerle ağırlaştı. Kronizm, yolsuzluk, işsizlik, düşük ücretler, diğer ülkelerde para kazanmak için nüfusun çıkışı - bunların hepsi ne yazık ki, bugün Sovyet sonrası Orta Asya devletlerinin çoğunluğunun hayatına eşlik ediyor. Bu çerçevede, birçok genç insan için radikal köktendinci fikirler, sosyal unsurları da dahil olmak üzere, çekiciliği arttırdı.
Özbekistan'ın gücü, çeyrek asırdır dini köktencilikle mücadele ediyor, ancak asıl nedenlerini ortadan kaldırmıyor. Bu, ülkedeki mevcut politik sistemin ana sorunudur. Karimov rejimi, aşırılık yanlıları için radikal eylemlerde bulunmayanlar dahil, hatta tüm köktendinci dini eğilimlerin destekleyicilerini içeren potansiyel olanlar da dahil olmak üzere sertleştirici cezaların yolunu izledi. Nisan ayında, 2016, ülkenin aşırı terör örgütlerinin faaliyetlerine katılım için değil, aynı zamanda Suriye’de veya Irak’ta savaşa girmeye çalışmanın yanı sıra, aşırı uç örgütlerin faaliyetlerine katılım için değil, finansmanları için de hapis cezası uygulanabileceğine göre, ülkenin terörle mücadele yasasında değişiklikler yaptı. . Gençlerin aşırılık yanlısı faaliyet yoluna girmesini engellemek için yükseköğretim kurumlarında gençlerle çalışmak yoğunlaştırıldı. Bununla birlikte, Özbek gençliğinin yüksek öğrenim kurumlarında çalışan kısmı, radikal ideolojilerin ustası olma eğilimindedir. Olumsuz sosyo-ekonomik durumda olan Özbek toplumunun alt katmanlarından bahsediyoruz.
Örneğin, Rusya Federasyonu ve diğer bazı ülkelerde çalışan akrabalarına tamamen bağlı olan çok sayıda Özbek ailesinin sosyal ve ekonomik durumunu ele alalım. İnsanlar işsizlik ve evdeki düşük ücret nedeniyle Rusya'da çalışmaya gidiyorlar ve Rusya'da marjinal bir ortamda yaşam tecrübesi kazanıyorlar, zor ve düşük vasıflı işlerde çalışıyorlar, bu da çoğunun öfkesine katkıda bulunuyor. Öte yandan, dini-köktenci örgütlerle bağlantılı olarak görülen güvenilmez olanlara yönelik baskılar, Özbek toplumunda radikal fikirlerin güçlendirilmesinde de kesin bir kaynak haline geldi. Geleneksel olarak güçlü akrabalık dikkate alındığında, dini ve siyasi işlerde tutuklanan birçok akraba, özellikle hapishanedeki akrabalarına bir şey olmuşsa veya gözaltında tutuldukları zaman öldüse, radikal faaliyetlerin yolunu açmaktadır.
Özbekistan’ın kendisinde radikal örgütlerin faaliyetleri sert bir şekilde bastırılırsa ve köktendincilere sempati duyma konusunda en ufak bir şüphe duymaktan hapse atıldılar, aynı Rusya’da, milyonlarca Özbek göçmeni yaşadığı için, dini cemaatlere yönelik daha liberal bir politika var. Bu nedenle, yurtdışındaki çalışmaları sırasında birçok göçmen işçi radikal örgütlere komşudur. Rus kolluk kuvvetleri kurumları ve özel hizmetlerin, Orta Asya'dan göçmenlerin yoğunlaştığı yerlerde - büyük pazarlarda, inşaat işçileri yatakhanelerinde vb. Bu arada, çok önemli bir nokta daha var - iş aramak için Rusya'ya giden Özbekistanlı göçmenler arasında, kendi ülkelerini ekonomik nedenlerle değil, politik nedenlerle çok fazla terk eden birçok kişi var. Özbekistan’daki radikalleri takip eden Karimov rejiminin onları başka devletlere sürdüğü ortaya çıktı. Daha cesur, askeri eğitimi olan, Afganistan ve Pakistan'da, Suriye ve Irak'ta savaşa girdi ve “barışçıl” temelciler ve sempatizanlar durumun dini faaliyetler için daha serbest olduğu Rusya'ya gitti. Bu durum, Rusya için ek riskler yarattı ve yarattı.
MGIMO Analitik Merkezinin Araştırmacısı Sharbatullo Sodikov, Sovyet sonrası Orta Asya'da aşırılıkçılık ve terörizmin yayılmasının temel nedenini dinsel değil, sosyo-ekonomik nedenlerle çağırıyor. Hem Özbekistan ekonomisinin genel olarak geri kalmışlığı hem de daha ekonomik olan devletler, Kazakistan ve Türkmenistan ile komşuluklarında önemli bir rol oynamaktadır. Ek olarak, Özbek olmayan etnik grupların ülkenin ekonomik yaşamındaki aktif rolü de var. Bazen dini muhafazakarlık etnik milliyetçilikle birleşir ve daha sonra radikaller, yabancı, Özbek olmayan girişimciler, yabancı sermaye vb.
Tacikistanlı Parviz Mullazhanov'dan bir araştırmacı, Özbekistan'da radikalizmin yayılması için belirli koşulların, İslam'daki geleneksel olmayan yönlerin faaliyetleri üzerinde sıkı bir kontrolle yaratıldığına inanıyor. Örneğin, aynı Selefi toplulukları, aslında özel hizmetlerin baskıcı politikalarının nesnesi olduğu ortaya çıkmış, radikal örgütler için personel tedarikçilerine dönüştü. Yetkili makamların dini köktenciliğin merkez üstellerinden biri olduğunu düşündüğü Namangan bölgesinde, dini kurumların% 70'inden fazlası kapatılmış, bir bütün olarak, ülkede din dininin öğretilmesi, yıkıcı olarak kabul edilebilecek dini edebiyatın üretimi, ithali ya da dağıtılması gibi bir suç olarak kabul edilmektedir. devlet sisteminin temelleri. Bu tür faaliyetler için mahkumların sayısı oldukça fazla.
Gerçekten de, kolluk kuvvetleri tarafından alınan bazı sert önlemler, dini çevreyi harekete geçirmek ve laik otoriteye karşı koymaktır. Öte yandan, yetkililerin temsilcileri, muhafazakar-dini çevreler üzerindeki baskı düzeylerini biraz zayıflatmak için, ülkedeki durumun, özellikle de bir dizi devlet teröristinin özel hizmetlerinin yanı sıra, uluslararası devlet örgütlerinin özel hizmetlerinin dikkatini çekmesi durumunda, yakın gelecekte istikrarsızlaşabileceğine inanıyorlar. .
İslam Karimov’un yaşamı boyunca, pek çok analist, görevden ayrıldıktan sonra veya kalıcı bir liderin hayatından sonra Özbekistan’a ne olacağı konusunda endişeliydi? Ülkedeki siyasi durumun istikrarsızlaşması ve Özbekistan'ı yeni bir Afganistan'a dönüştürebilecek radikal güçlerin harekete geçirilmesi en kötü senaryo olarak adlandırıldı. Daha iyimser bir senaryo, klan çatışmalarının güçlenmesi, toprak iddialarının Özbekistan'a komşular tarafından sunulmasıyla sonuçlandı. Ancak, ülkedeki durum kontrol altında kalırken. Özbek siyasi ve ekonomik elitleri, cumhuriyetteki durumu istikrarsızlaştırmaya tamamen ilgisizdir, çünkü onların sosyal statülerini ve finansal kaynaklarını korumalarının temel garantisi olan istikrarlı bir sistemdir. Ancak, dış güçlerin ülkedeki durumu sarsmaya, Özbek toplumunun radikal örgütlenmeleri ve sempatik sosyal temelleriyle hareket etmeleri tehlikesi var. Dahası, aynı Amerika Birleşik Devletleri, hem Rusya hem de Çin için ciddi problemler yaratacak olan Orta Asya'daki durumun istikrarsızlaştırılması ile çok ilgileniyor.
Abone olun ve en son haberler ve günün en önemli olaylarından haberdar olun.