Bir eylemin belli şartlarda meydana geleceğini ifade etmek için kullanılır. Şart edatları daima cümlenin başında kullanılır.
Bu edatlar, cümlenin hem şart kısmındaki, hem de cevap kısmındaki muzâri fiilleri, yani hem şart fiilini
hem de cevap fiilini cezm ederler.
D İ K K A T
أَيٌّ dışındaki şart edatlarının hepsi mebnîdir.
Ancak أَيٌّ mu’rebdir.
Yani damme ile merfû, fetha ile mansûb ve kesra ile mecrûr olur. Muzâf olarak gelir.
Cezm eden şart edatları, iki muzâri fiili cezm eden edatlar olarak anılsa da şart ve cevap cümlesinde cezm eden şart edatlarından sonra her zaman muzâri fiiller gelmeyebilir. Fiillerden bir tanesi mâzî diğeri muzâri olabilir. Bazen her iki fiil de mâzi olarak gelebilir.
Cezm eden şart edatlarından sonra gelen şart ve cevap cümlesindeki fiiller muzâri oldukları takdirde meczûm olurlar; mâzi oldukları zaman ise mahallen meczûm olurlar. Çünkü mâzî fiiller mebnîdir.
Ecvef fillerin gerek üçlü (sülâsî) ve gerekse artırılmış (mezîd) muzâri kiplerinde ikil, eril çoğul ve 2. şahıs muhataba hariç, diğer şahıslarda cezm durumunda illetli olan ‘aynu’l-fiil yani orta kök harfi düşer.
Nâkıs fillerin gerek üçlü (sülâsî) ve gerekse artırılmış (mezîd) muzâri kiplerinde ikil, eril çoğul ve
2. şahıs muhataba hariç, diğer şahıslarda cezm durumunda illetli olan lâmu’l-fiil yani son kök harfi
düşer.
Fâu’l-cevâb, bir şart edatı ile başlayan cümlenin cevap (ya da cezâ) kısmının başına gelen bir fâ ( ف ) harfidir.
Bu harfin vücûben (zorunlu olarak) geldiği yerleri şöyle sıralayabiliriz:
1. Cevap cümlesi, isim cümlesi olursa:
2. Cevap cümlesi, talep cümlesi olursa; yani emir ya da nehiy ile başlarsa veya soru cümlesi olursa:
3. Cevap cümlesi بِئْسَ ,نِعْمَ ,لَيْس gibi donuk (câmid) ya da nâkıs fiille başlarsa:
4. Cevap Cümlesi, gelecek zaman bildiren س veya سوف ile başlarsa:
5. Cevap Cümlesi, قَدْ pekiştirme edatı ile başlarsa:
6. Cevap Cümlesi, muzâri fiili nasb eden ve olumsuz yapan لَنْ edatı ile başlarsa:
7. Cevap Cümlesi, muzâri fiili olumsuz yapan مَا edatı ile başlarsa:
كَيْفَما
Nasıl, nasıl olursa olsun anlamı ifade eder.
حَيْثُما
Her ne zaman, her nerede gibi hem zaman hem de mekân için kullanılır.
أَنَّى
Nereden, nasıl, ne suretle anlamı ifade eder.
أيٌّ
Hangi, her hangi anlamı ifade eder.
أيْنَما
Nerede, her nerede, neresi anlamı ifade eder.
أيّانَ
Ne zaman, her ne zaman anlamı ifade eder.
مَهْمَا
Ne, her ne, ne olursa olsun anlamı ifade eder.
إذْما
إِنْ gibi eğer, ola ki anlamı ifade eder.
أَيْنَ
Nerede, her nerede, her neresi anlamı ifade eder.
مَتى
Ne zaman, her ne zaman anlamı ifade eder.
مَنْ
Kim, her kim, her kim ki anlamı ifade eder.
ما
Ne, her ne, her ne ise anlamı ifade eder.
إن
Eğer, ola ki anlamı ifade eder.
إِنْ تَقْرَأْ كَثيراً تَتَّسِعْ مَعْرِفَتُكَ
Çok okursan, bilgin gelişir.
ما تَقْرَأْ يَنْفَعْكَ
Ne okursan, sana yararlı olur.
مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ
Kim kötülük yaparsa cezasını/karşılığını görür.
مَتَ تَأْتُوا نُكْرِمْكُمْ
Ne zaman gelirseniz gelin, sizi ağırlarız.
أَيْنَ يَكُنْ صَاحِبُ الْعِلْمِ يُكَرَّمْ
İlim sahibi kişi nerede olursa olsun, saygı görür.
إِذْمَا تَأْتِ تَجِدْ مَا يَسُرُّكَ
Gelecek olursan, seni sevindirecek şeyler bulursun.
مَهْمَا تَسْأَلْ نُجِبْ
Her ne sorarsan, cevaplarız.
أَيَّانَ تُسَاعِدِ الآخَرِينَ يُسَاعِدْكَ اللهُ
Ne zaman başkalarına yardım etsen, Allah da sana yardım eder.