... konulu sunumlar: "Elektriklenme Deneyimlerinden Atoma: Statik elektrikle ilgili ilk bilimsel verileri Benjamin Franklin derlemiştir. 1747 yılında elektriksel akışkan kavramının."— Sunum transkripti:
1
Elektriklenme Deneyimlerinden Atoma: Statik elektrikle ilgili ilk bilimsel verileri Benjamin Franklin derlemiştir. 1747 yılında elektriksel akışkan kavramının ileri sürmüştür. Su ile elektrik arasında bir benzetme yaparak elektriği ; elektrik sıvısının akışı olarak tanımlamıştır. Kehribar ile kürkü birbirine sürttüğünde kehribarın bazı maddeleri çektiğini görünce, elektriksel akışkanın olduğunu söylemiş ve elektrik yükü, atom altı parçacıklardır demiştir. KEHRİBAR:(Latincede elektron ) Ağaç reçinesinin fosilleşmesiyle oluşur. Kolay şekil verilebilir, cilalanabilir. Süs eşyası yapımında kullanılır. Örn: Oltu taşı
2
İpek kumaşa sürtülen camın üzerinde ortaya çıkan elektrik yükünün POZİTİF(+),kürke sürtülen kehribarın üzerinde ortaya çıkan elektriğin NEGATİF(-) işaretli olduğu ilk kez Benjamin Franklin tarafından kabul edildi.
3
DALTONUN ATOM TEORİSİ ( 1807 ) Dalton Kütlenin Korunumu Yasası ve Sabit Oranlar Yasasından yola çıkarak maddeyi oluşturan ve onun bütün özelliklerini gösteren çok küçük parçacıkların olduğu yorumunu yaparak Katlı Oranlar Kanunu'nu ortaya atmıştır:
4
Atomlar içi dolu yüksüz küreciklerdir. ( Yanlış ) Atom parçalanamaz (Atomlar yekpare bir parçadır.) ve yeniden oluşturulamaz. ( Yanlış ) Bir elementin bütün atomları şekil, büyüklük ve kütle yönüyle aynıdır. ( Yanlış ) Atomlar belirli oranlarda birleşerek molekülleri meydana getirir. Kimyasal tepkimelerde atomlar belli oranlarda birleşirler. Değerlendirme: Proton ve elektronlardan habersiz. Atomlar bölünebiliyor. (Radyoaktiflik) Nötronlardan habersiz. (İzotop) Doğrudur. Doğrudur
5
1.2: Faraday’ın Elektroliz Deneyleri ve Atom Altı Parçacıklar: a) Elektriğin maddeyi değiştirmesi : Luigi Galvani (Luici Galvani) kurbağa bacağının kas sinirine farklı metaller dokundurulduğunda seğirdiğini gözlemledi. Ona göre bu olay biyolojik elektrikten kaynaklanan bir durumdu. Galvani'nin söz edilen çalışmalarından ilham alan fizik profesörü Alessandra Volta 1800 yılında, metal çiftler arasındaki etkileşimle oluşan elektriklenme olayından yararlanarak kendi adını taşıyan pili geliştirmiştir. Böylelikle sürtme dışında bir olay ile ilk kez elektriğin oluşabileceğini ispatlamıştır. Kimyasal enerjiyi elektrik enerjisine dönüştürmüştür Yani kimyasal değişim sonucunda elektrik enerjisinin elde edilebileceğini nitel olarak açıklayabilmiştir.
6
Volta pilinde elektriği üreten şey, maddenin yapısında oluşan kimyasal değişmedir. Yandaki düzenekte de görüldüğü gibi, Zn çubuk çözünüyor, elektronlar dış devreden Cu elektroduna doğru haraket ediyordu. NOT:Bu olay, elektriğin kaynağının, madde ya da maddesel değişim olduğunu gösteriyordu. Elektrik ve kimyasal değişme arasındaki nitel ilişki ilk kez VOLTA PİLİ ile anlaşılmıştı.
7
b) Faraday Deneyleri: Faraday, (1832-1833 yıllarında) elektriğin maddeyi değiştirmesi gerçeğinden yola çıkarak yaptığı elektroliz deneylerinde ; elektriğin oluşmasını sağlayan eksi yüklü parçacıkların başka maddelere aktarılmasıyla kimyasal değişmelerin gerçekleştiğini gözlemledi ve buna dayanarak atomun yapısında eksi yüklü parçacıkların varlığını ispatlayan ilk insan oldu. Elektrik ve kimyasal değişme arasındaki nicel ilişki ilk kez MİCHAEL FARADAY tarafından açıklanmıştır.
8
ELEKTROLİZ: Elektrolitlerden akım geçirilince; Katyonlar KATODA, anyonlar ANODA göç ederler. Katyonlar İNDİRGENEREK katotta birikirler. Anyonlar yükseltgenerek ANOTTA birikirler
9
1.3. Elektrik yükü birimini, elektrolizde açığa çıkan madde miktarı: Faraday,,Elektrotlarda toplanan element kütleleri arasında da ilişkiler olduğunu gözledi. Katotta belirli bir miktar madde biriktirmek için gereken elektrik yük miktarının daima sabit bir değere veya bu sabit değerin basit katlarına eşit olduğunu gözlemledi. Elektrik ve kimyasal değişme arasındaki nicel ilişki ilk kez MİCHAEL FARADAY tarafından bulunmuştur. AgNO 3 çözeltisinden 1,118 mg Ag açığa çıkaran elektrik yükü miktarı 1C (coulomb)’dur. Faraday, deneye dayalı gözlemlerini yasalaştırdı.
10
Elektrik yükleri parçacıklar hâlinde taşınmaktadır. Bir atom bazen bir, bazen iki veya üç parçacık taşıyabilir.fakat 1,5 yük taşıyamaz Taşınan bu yük parçacığı bütün atomlar için aynıdır. Elektrik yükünün parçacıklar hâlinde taşınması, elektriğin taneciklerden meydana geldiğini göstermektedir. Atomlar, elektrik yükleri taşıdığı için bu taneciklerin atomlarda bulunması gereklidir. Elektrolizde açığa çıkan madde miktarı devreden geçen yükle doğru orantılı değişir. (m α Q ) Elektrolizde açığa çıkan madde miktarı devreden geçen akımın şiddeti ile doğru orantılı değişir. (m α I) Elektrolizde açığa çıkan madde miktarı uygulanan akımın süresi ile doğru orantılı değişir. (m α t) Elektrolizde açığa çıkan madde miktarı hesaplanabilir
11
M : 1 mol elementin kütlesi ( g/mol) I : Devreden geçen akım şiddeti ( Amper) t : Elektroliz süresi ( saniye) e : Metalin yükseltgenme basamağı 96500 : Faraday sabiti A: maddeye ait bir sabit m : Açığa çıkan madde miktarı ( g ) 1 mol e = 1 faraday = 96500 C M x I x t m = e x 96500
12
1.4:Atom altı parçacıkların atomdaki konumları, kütlelerini ve yükleri: KATOT IŞINLARI TÜPÜ: Vakumlu Tüp: İçindeki havanın büyük birkısmı çekilerek basıncı azaltılmış tüplerdir İlk katot ışınları tüpü Faraday tarafından yapılmıştır. Faraday havası oldukça boşaltılmış cam bir borunun iki ucuna yerleştirdiği metal elektrotlara yüksek gerilim uygulamıştır. Bunun sonucunda tüpün KATOT adı verilen negatif (-) ucundan çıkan ışının,anot denilen pozitif(+) uca gittiğini gözlemlemiştir. Katottan anota yönelen bu elektrik yüklerine KATOT IŞINLARI denmiştir.
14
Elektronların varlığına dair ilk kanıt 1870'lerde ingiliz fizikçi William Crooks (Vilyım Kruks) tarafından bulundu. 1870 yılında Crooks kendisinin geliştirdiği havası daha iyi boşaltılmış tüplerdeki – kutuptan + kutuba yönelen ışınları inceleyerek, katottan anoda doğru yönelen bu ışınları katot ışını olarak isimlendirildi. Crooks tüpü günümüzde katot ışın tüpü olarak adlandırılır. Crooks ; televizyon tüplerinin ve florasan lambalarının bulunmasına öncü olmuştur.
15
Katot ışınlarının özellikleri: Negatif yüklü taneciklerdir. Tüp içinde elektriksel ev manyetik alan yokluğunda yolu çizgiseldir. Elektriksel ve manyetik alanda sapmaya uğrarlar. Özellikleri elektrotların veya tüp içindeki gazın türüne bağlı değildir. Katot ışınları hızlı akan elektronlardır.
16
Faraday ve Crooks ‘un çalışmalarına dayanarak George Johnstone Stoney (Corç Conston Stoney) katot ışınlarının aslında bir ışın olayıp (-) negatif yüklü parçacıklar olduğunu fark etmiştir. Faraday’ın da deneylerinin sonuçlarında yararlanarak Stoney atomlarda elektrik yüktü birimlerin bulunduğundan söz etti ve 1874 de e bunlara elektron adının verilmesini önerdi ve bu görüşü 1891'de kabul gördü Stoney'in elektron adını verdiği negatif yüklü bu taneciklerden her maddede farklı miktarlarda vardır. Maddenin nötr olması için bu negatif yüklere eş sayıda da pozitif yük bulunması gerekir.
17
JJ. Thomson, 1897'de, katot ışınlarının magnetik ve elektriksel alanda sapmalarını g ö zleyerek, elektronlar i ç in y ü k/k ü tle, e/m oranını ö l ç m ü şt ü r; Elektriksel ve magnetik alanların şiddetlerinden yararlanarak elektronlar için e/m oram -1,76 x 10 11 C/kg bulunmuştur.
18
Thomson ;bütün elementleri oluşturan temel taneciklerden birisinin eksi yüklü parçacıklar olduğunu ileri sürdü. Bu şekilde katot ışınlarının aslında ışın olmayıp eksi yüklü tanecikler olduğunu belirledi. Bu eksi yüklü tanecikler daha önce Stoney'in önerdiği gibi elektron olarak adlandırıldı. Elektronlar eksi yüklü olduklarından elektriksel alanda pozitif kutba doğru saparlar. Elektriksel alandaki sapmalar, * Taneciğin yükü (e) ile doğru orantılı Taneciğin kütlesi (m) ile ters orantılı olarak gerçekleşir.
19
Thomson yaptığı deneylerden aşağıdaki sonuçları çıkarmıştır. Işınlar tanecikli tabiattadır. Elektriksel alanda (+) plaka tarafından çekilmekte (-) plaka tarafından itilmekte olduklarından yükleri negatiftir. Bu negatif yüklü taneciklere elektron adı vermiştir. Bu negatif yüklü tanecikler, boşalma tüpünde bulunan elektrotların ve gazın cinsine bağlı değillerdir. Öyleyse tüm maddelerin yapısında elektron bulunmaktadır. Elektronun yükünün kütlesine oranı, e/m, 1.789.10 8 kulon /g dir.
20
Millikan'ın Yağ Damlası Deneyi Elektron yükü 1908'de Rabert Andrews Millikan (Rabıt Endruv Milikan) tarafından ölçülmüştür. Bu yük değeri 1,6022 x 10 -19 C'dur. Kütlesi de 1,67x10 -27 kg'dır.
21
MİLİKAN’IN YAĞ DAMLASI DENEYİ Elektronun y ü k ü 1908'de R.A. Millikan tarafından ö l çü lm ü şt ü r. Kullanılan d ü zenek basit ç e Şekil 'te g ö sterilmiştir.
22
Millikan ;yağ damlacıktan ü zerindeki y ü k ü n daima - 1,60 x 10 -19 C'un katları olduğunu g ö rm ü şt ü r. Buradan, yağ damlalarının bir, iki, üç veya daha fazla sayıda elektron taşıdıkları ve bir yağ damlası ü zerindeki y ü k ü n tek bir elektron y ü k ü n ü n katları olması gerektiği sonucuna varmıştır. O halde bir elektron y ü k ü -1,60 x 10 -19 C'dur. Daha ö nce ö l çü len e/m oranının değerinden yararlanarak elektronun k ü tlesi 9,1 x 10 -31 kg bulunur.
23
POZİTİF PARÇACIKLAR. PROTON Gaz boşalma tüplerinde negatif parçacıklar gözlendiğine göre, maddenin nötral elektriksel yapısı nedeniyle pozitif yüklü parçacıkların da bulunması gerekir. Bir Crooks tüpünde katot ışınları, tüpün içinde bulunan gaz atomlarından veya moleküllerinden elektronların ayrılmasına sebep olduğundan pozitif yüklü iyonlar oluşur.
24
Bu iyonlar katot (– kutup) tarafından çekilir ve bir kısmı deliklerden geçerek tüpün yüzeyine çarparlar. Bunlara pozitif ışınlar veya kanal ışınları denir. ilk olarak E. Goldstein tarafından 1886'da gözlenmiştir. Kanal Işınları:
25
Pozitif ışınların elektriksel ve manyetik alanda sapmaları W. Wien (1898) ve J.J. Thomson (1906) tarafından çalışılmış ve bu ışınlan oluşturan pozitif iyonlar için e/m değerleri bulunmuştur Kanal ışınları (proton), katot ışınlarından (elektron) daha ağırdır. Dolayısıyla elektriksel yada manyetik alanda daha az saparlar. Kanal ışınlarının kütlesi gazın cinsine göre değişir. Kanal ışınları protonlardan ibarettir. Gaz boşalma tüpünde hidrojen varsa, pozitif iyonlar için gözlenen en büyük e/m değeri elde edilir. Bu iyonlar yani protonlar için yük + 1,6 x 10 -19 kulon ve kütle 1,67 x 10 -24 gr (bir elektronun kütlesinin 1840 katı) dır.
26
NÖTRON Rutherford, protonların, atom çekirdeğinin kütlesinin yaklaşık yarısını oluşturduğunu gözlemiştir. Diğer taraftan, atomlar elektrikçe nötral olduklarından, bir atomun aynı sayıda elektron ve proton içermesi gereği de açıktır. Bundan dolayı, E. Rutherford, 1920'de yüksüz, fakat kütlesi protonun kütlesi ile hemen hemen aynı olan bir parçacığın varlığını ortaya atmıştır. Fakat yüksüz olduğundan parçacığı bulmak ve özelliklerini belirtmek zordu. 1932'de J. Chadwick, nötronun varlığını kanıtlayan çalışmalarını yayınlamış ve nötron oluşturan bazı çekirdek tepkimelerinden kütlesini hesaplamıştır. Nötronun kütlesi yaklaşık protonun kütlesi kadardır, 1,67 x 10 -27 kg. (Gerçekte, nötronun ve protonun daha duyarlıklı kütleleri sırasıyla 1,6749 x 10 -27 kg ve 1,6726 x 10 -27 kg'dır.)
27
ParçacıkKütleYük Elektronik kgakbCyük birimi Proton1,66 x 10 -27 1,007277+ 1,6 x 10 -19 + 1 Nötron1,66 x 10 -27 1,00866500 Elektron9,11 x 10 -31 0,000549- 1,6 x 10 -19 - 1 Atomu oluşturan temel par ç acıkların ö zellikleri Ç izelge 'de verilmiştir. Atomu oluşturan temel par ç acıkların k ü tleleri ve y ü kleri
28
Atomun Proton Sayılarının Deneysel Olarak Belirlenmesi X-ışınları, görünür ışıktan daha yüksek enerjiye sahip elektro magnetik ışınlardır. 1913-1914 yıllarında Henry G. J. Moseley, X-ışınlarını kullanarak değişik elementlerin farklı X-ışınları spektrumunu elde etmiştir. Elementin atom kütlesi arttıkça yayınlanan ışının frekanslarının buna paralel olarak arttığını gözlemlemiştir Bu tespitten hareketle Moseley X-ışınları spektrumuna dayanarak elementlerin atom numaralarını doğru bir şekilde belirledi.
29
Moseley'in çalışmalarına dayanarak periyodik yasa "Elementlerin fiziksel ve kimyasal özellikleri atom numarasının periyodik işlevidir." şeklinde tekrar tanımlandı. Ayrıca Moseley ATOM NUMARASININ atom çekirdeğinde bulunan artı birimlerin sayısı olduğunu da önerdi. Moseley atomda bir elementten diğerine gidildikçe artan temel bir nicelik bulunduğunu ifade ederek bu niceliğin ancak merkezdeki artı yüklü çekirdeğin yükü olabileceğini de belirtti.
30
1.E. Goldstain a. Katot ışınları 2.RA Millikan B Atom Numarası tesbiti 3. William Crooks c. Elektroliz 4..J.J. Thomson d.Katot ışınlarının elektriksel ve manyetik alanda sapmaları 5.Michel Faraday e. Kanal ışınları 6.J J. Stoney f nötron 7. James Chadwick g. Elektron 8.Henry G. J. Moseleyh.Yağ damlası ETKİNLİK SÜRECİ Aşağıda verilen bilim adamlarının ve deneyleri ekleştiriniz. Deney yapan bilim adamının harfini deneyin başlangıcındaki kutunun içine yazınız. DENEYLER