Mendel'in Katılım Kanunları, bir çocuğun ebeveynden genetik bilgiyi nasıl aldığı süreci olarak tanımlamaktadır.
Mendel Kanunları Nelerdir ve Hangi Alanla İlgilidir?
1856-1863 yılları arasında Mendel, bahçe bezelyeleri üzerinde melezleme deneyleri yaptı. Bu süre zarfında bezelyelerin bazı belirgin özelliklerini seçmiş ve sürekli kendi kendine tozlaşma geçiren, kararlı özellik kalıtımı gösteren bezelye hatları üzerinde çapraz tozlaşma/yapay tozlaşma uygulamıştır.
Mendel deneylerinde bezelye bitkisini seçmiştir çünkü bezelye bitkisi farklı gözlemlenebilir özelliklere sahiptir. Çok sayıda kolayca büyütülebilir ve çoğaltılması manipüle edilebilir. Ayrıca bezelye hem erkek hem de dişi üreme organlarına sahiptir, bu nedenle çapraz tozlaşmanın yanı sıra kendi kendine tozlaşabilirler. Mendel'in deneylerinin temel amacı;
Özelliklerin her zaman çekinik olup olmayacağını belirlemek,
Özelliklerin kalıtsal olarak birbirlerini etkileyip etkilemediği,
Özelliklerin DNA tarafından dönüştürülüp dönüştürülemeyeceğiydi.
Mendel deney yaparken, belirli faktörlerin her zaman istikrarlı bir şekilde yavrulara aktarıldığını buldu. Bu faktörlere şimdi genler denir, yani genler kalıtım birimleri olarak adlandırılabilir. İki deney, Mendel'in kalıtım yasaları olarak bilinen yasalarının formüle edilmesine yol açmıştır. Bunlar;
Hakimiyet Yasası
Ayrışma Yasası
Bağımsız Çeşitlilik Yasası
Tüm bu deneylerin sonunda Kalıtım büyük önem kazandı. Kalıtım sürecinin tamamı mirasa bağlıdır ve yavruların ebeveynlere benzer olmasının nedeni budur. Bu basitçe, aynı ailenin üyelerinin kalıtım nedeniyle benzer özelliklere sahip olduğu anlamına gelir.
Hakimiyet Yasası
Buna Mendel'in birinci kalıtım yasası da denir. Hakimiyet yasasına göre, melez yavrular sadece fenotipteki baskın özelliği miras alacaktır. Bastırılan aleller çekinik özellikler olarak adlandırılırken, özelliği belirleyen aleller uykuda olan özellikler olarak bilinir.
Ayrışma Yasası
Ayrışma yasası, gametlerin üretimi sırasında, her kalıtsal faktörün iki kopyasının ayrıldığını, böylece yavruların her ebeveynden bir faktör elde ettiğini belirtir. Başka bir deyişle, allel (genin alternatif formu) çiftleri, gamet oluşumu sırasında ayrılır ve döllenme sırasında rastgele yeniden birleşir. Bu aynı zamanda Mendel'in üçüncü miras yasası olarak da bilinir.
Bağımsız Çeşitlilik Yasası
Mendel'in ikinci kalıtım yasası olarak da bilinen bağımsız çeşitlilik yasası, gamet oluşumu sırasında bir çift özelliğin diğer bir çiftten bağımsız olarak ayrıldığını belirtir. Bireysel kalıtım faktörleri birbirinden bağımsız olarak dağıldığından, farklı özelliklerin birlikte ortaya çıkması için eşit fırsat elde edilir.
Mendel Yasaları ve Örnekleri Nelerdir?
Kalıtım yasası, yedi yıl boyunca bezelye bitkileri üzerinde deneyler yaptıktan sonra Gregor Mendel tarafından önerildi. Mendel'in miras yasaları, egemenlik yasasını, ayrım yasasını ve bağımsız çeşitlilik yasasını içermektedir. Ayrışma yasası, her bireyin iki alele sahip olduğunu ve yavrulara yalnızca bir alel aktarıldığını belirtir. Bağımsız çeşitlilik yasası, bir gen çiftinin mirasının başka bir çiftin mirasından bağımsız olduğunu ifade eder.
Monohibrit Çapraz
Bu deneyde Mendel, zıt özelliklere sahip (bir kısa ve bir uzun) iki bezelye bitkisi aldı. İlk nesil yavruların uzun olduğunu buldu ve buna F1 soyu adını verdi. Sonra F1 soyunu geçti ve 3:1 oranında hem uzun hem de kısa bitkiler elde etti. Mendel bu deneyi yeşil bezelye ile sarı bezelye, yuvarlak bezelye buruşuk vs. gibi diğer zıt özelliklerle bile yaptı. Tüm durumlarda, sonuçların benzer olduğunu buldu. Bundan yola çıkarak Ayrım ve Hakimiyet yasalarını formüle etti.
Dihibrit Çapraz
Bir dihibrit çapraz deneyinde Mendel, her biri iki alel içeren iki özelliği dikkate aldı. Buruşuk-yeşil tohum ve yuvarlak-sarı tohumları çaprazladı ve tüm birinci nesil neslin (F1 nesli) yuvarlak-sarı olduğunu gözlemledi. Bu, baskın özelliklerin yuvarlak şekil ve sarı renk olduğu anlamına geliyordu. Daha sonra F1 soyunu kendi kendine tozlaştırdı ve 9:3:3:1 oranında kırışık-sarı, yuvarlak-sarı, kırışık-yeşil tohumlar ve yuvarlak-yeşil olmak üzere 4 farklı özellik elde etti. Mendel, bu deneyden ikinci kalıtım yasasını, yani Bağımsız Çeşitlilik yasasını formüle etti.