Koşer (helal) yemekleri, (Yahudi) bayramları, müzikleri: Almanya, bir yıl boyunca Yahudi yaşamının çeşitliliğini kutlayacak. Bu durum, 321 yılından kalma bir Roma kanunudur.
4. yüzyılda imparatorluk kararnamesi yayımlamak kolay bir iş değildi, başlı başına bir lojistikti. Almanya’da 1700 Yıllık (321-2021) Yahudi Yaşamı Derneği’nin ana sayfasında görüntülenebilen video, dönemin Roma İmparatorluğu’nda neler olduğunu göz açıp kapayıncaya kadar anlatıyor.
O zamanlar onurlu adı Colonia Claudia Ara Agrippinensium olan Aşağı Germen Eyaleti’nin başkenti Köln, 4. yüzyılda Roma’dan uzakta bir dünya turu gibiydi. Orada, İmparator Konstantin, harap olmuş bir köprüyü onarmak isteyen Köln Belediye Meclisi’nin talebini kabul etti; ancak Ren kıyısındaki şehirde para sıkıntısı vardı. Isaac adında Yahudi bir adam köprünün onarımına yardım etmek istedi ama bunun için şehir konseyinde bir pozisyonu temsil etmesi gerekiyordu, böylece Köln halkı İmparator Konstantin’e bir mektup yazdı.
Alplerin kuzeyinde Yahudi yaşamının ilk kanıtı
İmparator muhtemelen böyle bir belge ile tarihsel olarak ne kadar kıymetli bir kanıt yarattığını bilmiyordu. Bu belge, Alplerin kuzeyinde, Avrupa’daki Yahudi yaşamı hakkında günümüze ulaşan en eski yazılı kaynaktır. Bu belgede şöyle yazıyor: “Ülke çapında geçerli olan bu yasa ile tüm Şehir Meclis üyelerinin Yahudileri de Belediye Meclislerine atamasına izin veriyoruz.” Köln’e gönderilen bu kararname ile Yahudilerin o dönemde Köln’de yaşadıkları açıkça ortadadır.
1950’lerde arkeologlar Köln Belediye Binası Meydanı’nın altındaki kazı çalışmalarında Yahudi topluluğunun ilk bulgularına eriştiler. O zamanlar, 11. yüzyıldan kalma bir Sinagog’ un ve bir çeşit kadın hamamı olan mikvenin kalıntılarına rastladılar. Ancak Belediye Binası Meydanı, savaş sonrası yıkılan Köln’ün yeniden inşası esnasında park alanına dönüştürüldüğünde, arkeolojik buluntular on yıllar sonra yeniden yeraltında kayboldu. Arkeologlar yalnızca 2007 yılında yüzey kaplamasını tekrar kazdılar.
Arkeologlar Köln’de Yahudi mahallesi keşfetti
Kazılar sırasında ortaya çıkan sokakların, duvarların, mahzenlerin ve merdivenlerin karışıklığının, Köln’ün Orta Çağ’daki Yahudi mahallesi olduğunu ortaya koyan arkeologlar, asrın keşfini yaptılar. Peki, bunların bir kısmı 312 yılından kalma olabilir mi?
2024 yılına kadar arkeolojik alanın üzerine bir müze inşa edilmesi bekleniyor. Ayrıca Köln, UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne girmek için başvuruda bulundu. Orta Çağ’daki Yahudi yaşamının izleriyle Almanya’nın diğer şehirlerinde de karşılaşılmıştır.
Ausburg’da arkeologlar, 4. ya da 5. yüzyıldan kalma olduğu düşünülen, yedi kollu bir Yahudi şamdanı olan Menora’ya rastladılar. Yine, İmparator I. Valentinianus’un (364-375) yayınladığı bir ferman ile kanıtlandığı üzere, Trier’de Yahudi yaşamı vardı ve askerlerin Sinagoga girmesi yasaktı.
Kutlama yılının merkezi Köln
321-2021 Almanya’da Yahudi yaşamının 1700 yılı Derneği’nin Genel Müdürü ve kutlama yılının organizatörü Andrei Kovacs’ın da dediği gibi, farklı dinlerin bir arada bulunmasının en eski kaynağı Konstantin’in 321 yılına ait kararnamesidir.
Kovacs, Yahudi yaşamını görünür kılmanın günümüzde özellikle önemli olduğunu söyledi. 46 yaşında, müzisyen ve girişimci olan Kovacs, Yahudi-Macar asıllı bir aileden geliyor. Büyükannesi ve büyükbabası ise Budapeşte gettosundan ve Bergen-Belsen toplama kampından sağ kurtulanlardan.
Kovacs, DW’ye verdiği bir röportajda, “Yahudi karşıtlığı ve Anti-semitizmin tarihi muhtemelen 1700 yılından daha eskidir. Ancak Yahudilerin birlikte geçirdikleri yıllarda topluma neler kattıklarını göstermek istiyoruz” dedi.
“Bugün toplumumuzda Yahudi ve Yahudi olmayan insanlar arasındaki bağı güçlendirmek için sayısız büyük girişim mevcut.”
Irkçılığa karşı imza
21 Şubat 2021’de yapılacak olan törenle kutlama yılı başlayacak. İmparator Konstantin’in kararnamesine dayanan etkinlikler arasında Köln’e ek olarak Kuzey Ren-Vestfalya’nın diğer şehirlerinde ve Berlin’de de duracak olan gezici bir sergi yer alıyor. Almanya’da Yahudiliğin gündelik ve entelektüel (düşünce) tarihi, “Hukuk ve Adaletsizlik”, “Hayat ve Beraberlik”, “Din ve Düşünce Tarihi” ve “Yüzler, Öyküler ve Duygular” gibi konular ile birlikte deneyimlenebilir. Haftalık bir yayın ile Almanya’daki Yahudi yaşamının çeşitliliğini anlatılacak
Andrei Kovacs, DW’ye yaptığı bir açıklamada “Stratejimiz yeni bir yaklaşım benimsemek. Düşük eşikli etkinliklerle mümkün olan en geniş sosyal sınıfa hitap etmek ve aynı zamanda Yahudi kültürüne kolay erişim sağlamak istiyoruz” dedi.
Ülke çapında kutlama yılı boyunca, Yahudi bayramlarını, “Gerçek İsrail” dans ve performans gösterilerini, koşer yemeklerinin tadımlarını ve “Yahudi kültürü yazını” espritüel bir şekilde anlatan bir kukla tiyatrosu olacak. Koronavirüs nedeniyle organizasyon sadece yüz yüze değil, online olarak da yapılabilecek. Herhangi bir sokağa çıkma yasağı durumunda, bu kültürel etkinlikler çevrimiçi olarak da sunulabilecek.
Yahudi karşıtı ifadelerin kaldırılması
Kovacs, “Almanya’da Yahudi yaşamının 1700 yılının” kasıtlı olarak sadece geriye bakmakla kalmayan bir etkinlik olarak planlandığını açıklıyor. Yahudi zulmü ve Holokost (Nazi Soykırımı) gibi konular da bunun bir parçasıydı, ancak yıldönümü (anma) yılı boyunca bu konular ön planda tutulmamalıdır. “Sık sık zor ve trajik geçmişle olumlu bir şekilde yüzleşmek istiyoruz.”
Kovacs, “Sukkot XXL” projesini, Yahudi şükran gününü Barakaların Festivali gibi basit bir şekilde tanıtmaya çalışan bir vurgu olarak belirtiyor. “Birlikte bir baraka, bir ‘sukka’ (çadır) inşa etmek ve dekore etmek istiyoruz. İçinde hep birlikte yemek, içmek, konuşmak, gülmek, tartışmak, bol bol zaman geçirmek istiyoruz. Olası önyargılara veya yanılgılara bu şekilde karşı koymak istiyoruz.”
Köln Katedrali’nde Yahudiler ve Hristiyanlar arasındaki mevcut ilişki üzerine yeni, güncel bir sanat eseri oluşturulacak. Köln Başpiskoposluğu, katedraldeki sözde “Judensau” gibi Yahudi karşıtı heykellerle ilgilenerek anma yılına düşünceli bir katkıda bulunmak istiyor. Köln Hahamı Yechiel Brukner ise radikal bir yaklaşım çağrısında bulundu: “Katedraldeki Yahudi karşıtı göstergelere bir son verilmesi için birileri çok cesur ve devrimci hareket etmeli.”
Diğer Alman kiliselerinde de benzer alaycı sanat eserleri hakkında tartışmalar vardı. Henüz hiçbirine müdahale edilmedi. Tartışmayı başlatmak, derinlere yerleşmiş önyargıları ortaya çıkarmaya yardımcı olabilir. Kovacs, “Umarım bu yıl bu tür ‘açık yaraları’ görünür kılabiliriz ve böylesi önemli söylemleri harekete geçirebiliriz” dedi.
Ancak yıldönümü (anma) yılında odak noktası dinlerin güzelliği ve bir arada yaşaması olacaktır.
Yazar: Sabine Oelze
Kaynak: DW
Çeviren: Seda Nur Çifçi
Düzenleyen: Asena Leblebic