Pırlantanın 4C'si
Pırlanta, diğer değerli taşlarla kıyaslandığında nadir bulunuşu; zor koşullar altında yeryüzüne çıkarılması ve incelikli bir işçilikle kesilmesi gibi nedenlerle bilinen en değerli maddedir. Ancak pırlantalar da kendi içlerinde, taşıdıkları belli özelliklere göre daha değerli veya daha az değerli olabilir. Bu değerlendirme ise 4C Standartları (Cut, Colour, Clarity, Carat) olarak bilinen ve uluslararası düzeyde kabul görmüş belli kurallara göre yapılır.
Bir pırlantanın değerini belirleyen özellikler şöyledir:
1. Karat Ağırlığı (Carat Weight)
Karat, pırlantanın ağırlığını ölçen birimdir. Yaygın olarak bilinenin aksine taşın büyüklük değil ağırlık ölçüsüdür. Pırlantanın, en kolay ölçülebilen niteliğidir.
"Karat" sözcüğü, eski mücevher tüccarlarının ölçü birimi olarak kullandıkları "carob" adı verilen keçi boynuzu tohumundan gelmektedir. Günümüzde ise 1 karat =0,2 gram (200 mg) olarak formüle edilen standart bir ölçüdür. Her karat 100 eşit puana bölünür. Örneğin çeyrek karat 25 puandır ve 0,25 ct şeklinde yazılır.
Karat ağırlığı arttıkça, pırlantanın değeri de artmaktadır. Ancak tek ölçü karat değildir. Aynı karat ağırlığına sahip pırlantaların değeri, kesimi, rengi ve berraklığı ile birlikte değerlendirilerek ölçülür.
2. Kesim (Cut)
Hemen hemen tüm özellikleri doğa tarafından belirlenen pırlantanın, insan eliyle yaratılan tek özelliği kesimidir. Kesim, taşın simetrisi ve boyutlarıyla ilgili bir özelliktir. Pırlantanın doğasında var olan ışıltının ortaya çıkarılmasını sağlayan en önemli etkendir. İyi kesilmiş bir pırlanta, ışığı kendi içinden geçirerek mükemmel şekilde yansıtır. Yüzeylere çarpan ışık, taşın içinden geçer ve taç bölümünden dışarıya dağılarak pırlantanın o karakteristik ateşli ışıltısını gösterir. Pırlantanın çok derin ya da yassı biçimde kesilmesi halinde ise yanlardan veya dipten ışık kaybı fazla olur. Bu kayıp, pırlantanın da değer kaybetmesine neden olur.
Bununla birlikte pırlantanın şekli ve kesim tekniği birbirinden farklı konulardır. Pırlantanın şekli zevke göre değişiklik gösterir.
3. Renk (Colour)
Pırlantaların çoğu renksiz (beyaz) görünür. Ancak her bir pırlanta beyazın farklı bir tonuna sahiptir. Gökkuşağının tüm renklerini içinde taşıyan beyazın tonu açıldıkça, yani pırlantanın rengi azaldıkça, taştan yansıyan ışık kıvılcımları daha da renklenir. Bu da pırlantayı daha değerli hale getirir. En kıymetli pırlanta en renksiz olanıdır ve çok nadir bulunur.
Pırlantada renkler açıktan koyuya doğru ve D’den Z’ye kadar uzanan bir harflendirmeye göre sınıflandırılır. Buna göre, D sınıfında bulunan bir pırlanta, Z sınıfına ait olan ve sarı tonuna yakın pırlantaya göre daha kıymetlidir. Diğer yandan “Fancy” (Fantezi) adı verilen kırmızı, mavi, pembe ve sarı gibi belirgin renklerde nadide pırlantalar da bulunmaktadır.
GIA (The Gemological Institude of America)-Amerika Gemoloji Enstitüsü’nün belirlediği standartlara göre Pırlantada renk skalası:
Pırlantaların aralarındaki renk farklılıkları o kadar belirsizdir ki, renk sınıflandırması bir uzman tarafından kontrollü bir ışık altında yapılmalı ve doğruluk için standart bir renk seti ile karşılaştırılmalıdır. Aynı berraklık ve karata sahip iki pırlantaya, renklerine bağlı olarak farklı değerler biçilebilir.
Pırlantada renk kavramı, beyazlığının derecesi ile ilgilidir. “D” mümkün olan en iyi derece (mükemmel beyaz), Z ise en renkli pırlantayı ifade eder.
Pırlanta Renk Skalası:
D: Tamamen Renksiz. En iyi kalite pırlanta rengi, çok nadir bulunur. Ekstra beyaz sınıfına girer. En iyisini isteyenlerin tercih edeceği pırlanta rengidir. Fiyat olarak yüksek değerdedir.
E–F: Renksizdirler ve ekstra beyaz kategorisinde yer alırlar. Ancak gemologlar tarafından belirlenebilen çok hafif renk tonları içerirler. Nadir bulunurlar. Çok iyi kalite ve uygun fiyat olmasını isteyenlerin tercih edeceği pırlanta renkleridir.
G-J: Beyaz kategorisindedirler. Kendinden daha beyaz (ekstra beyaz) pırlantalarla yan yana gelmedikçe içerdiği çok az renk tonu algılanamayacak, beyaz olarak kabul edilen pırlantalardır. Kalite olarak iyi ve fiyat olarak da caziptirler.
K-M: Beyaza yakın kategorisinde yer almalarına rağmen çıplak gözle rahatlıkla fark edilebilecek hafif bir renk içerirler. Fiyat olarak çok uygun olup renksiz pırlantaların sonunda yer alırlar.
N-R: Çok açık sarı renkli pırlantalardır. Küçük boy pırlantalarda dahi renk belirgindir. Fiyatları üst kategorilere göre çok uygundur.
S-Z: Sarı renk belirgindir. Bunun yanında kahverengi ve gri renkler de görülür. Bu renk grubundaki taşlar "şampanya pırlantaları" olarak tanımlanırlar.
4. Berraklık (Clarity)
Hiçbir pırlanta diğerine benzemez. Her biri eşsizdir. Yer kabuğunun altında elmasın oluştuğu koşullar ve kristalleşme sürecinde taşın içine hapsolan bazı minerallerin izleri ve oluşan çatlaklar, her elmasın kendine özgü karakterini oluşturur. “Doğanın parmak izleri” olarak da nitelendirilen bu izlerin sayısı, rengi, yapısı, büyüklüğü ve konumu ise taşın ne kadar temiz olduğunu gösterir. Pırlantada bu tür mineral etkileri ve doğal izler azaldıkça, taşın ışıltısı ve parlaklığı artar. Bu nedenle berraklık arttıkça pırlantanın değeri de artar.
Pırlanta Berraklık Dereceleri:
FL, IF: İç kısımları ve yüzeyi lekesizdir.
VVS1,VVS2 : 10 kat büyütecin altında bile görülmesi çok zor olan lekelerdir. Mükemmel kaliteli pırlantalardır.
VS1,VS2: 10 kat büyütecin görülmesi zor olan lekelerdir. Mükemmel kaliteli pırlantalardır.VVS1 ve VVS2 pırlantalardan fiyat olarak daha düşüktür.
SI1,SI2: Sadece 10 kat büyütecin altında görülebilen, çıplak gözle görülmesi zor olan lekelerdir. İyi derece bir berraklık düzeyidir.
I1: I2, I3: Çıplak gözle de görülebilen izlerdir.
Pırlanta berraklık çizelgesinde en yüksek değer olan “FL”dir. “Fawless” yani kusursuz taşlar, 10 kat büyütüldüğünde dahi içerisinde hiçbir iz, leke görülmeyen taşlardır.
Berraklık derecesi, küçük pırlantalarda gözle görülür bir etki yaratmaz. Ancak büyük ebatlı ve geniş fasetli pırlantalarda kayda değer bir önem taşır. Pırlantanın 4C özelliklerinden en az dikkat edilen özellik denilebilir. Çünkü taşın kesim şekli ve kesim kalitesi, taşın parlaklığında berraklıktan çok daha etkilidir.