Kırgız Yaşamı ve Kültürü
Bu fıkralarda hakikaten İslamiyet hakkında çok az bilgi bulunmakta ve Kara-Kırgızlar arasında din bilgisini bu şarkıda tasvir edildiğinden daha fazla olmadığı hissini uyandırmaktadır. Fakat, işte bu sathi bilgiler bile “Ey insan oğlunun acaip tabiatı!” Bütün halka dini birlik damgası vurmaya ve hatta onları taassuba ve din bakımından titizliğe sürüklemeye kafi gelmektedir.
Kara-Kırgızlar, umumen hiçbir komşuları tarafından sevilmezler. Kara-Kırgızlardan bahsedenler bana onları hilekar, itimat edilmez, merak sahibi, yaltaklanmayı seven, çok şey vaadettikleri halde hiçbir zaman sözünde durmıyan bir halk olarak vasıflandırdılar. Komşuları onları bilhassa saldırganlıkları yüzünden sevmezler, bu gibi hallerde bütün halk bir birlik teşkil eder, halbuki Kazaklarda böyle vaziyeti boşuna ararız.
Kara-Kırgızlar arasında çok az yaşadığımdan, bir hüküm veremiyeceğim, fakat şuna inanıyorum ki, onlar, sahip oldukları şöhretten çok daha iyidirler. Onlar, yüzyıllardan beri komşuları arasında oyun topu vazifesini görmüşlerdir. Onlar bazan Kalmık, bazan Çin ve bazan da Hokandlılar tarafından sıkıştırılmış ve mal ve mülkleri zara görmüştür.
Kara-Kırgızlar gibi savaşçı ve cesur bir halkın (bu hususları bütün düşmanları kabul eder), komşularının intikamına maruz kalması şaşılacak bir şey değil midir? Mesela, Hokandlıların eskiden Kara-Kırgızlardan aldıkları vergileri bir gözden geçirelim: 1. Tünlük-zäkät (yurt vergisi), yurt başına bir koyun; 2. Alal-zäkät (hayvan vergisi), yurt başına bir koyun; 3. Alal zäkät (hayvan vergisi), her harman yerinden üç koyun. 4. Bundan başka, ara sıra her yurttan bir altın (dilla) = 3 koyun hesabı ile harp vergisi de alınmıştır. Bütün bu vergiler zorla toplanmıştır.
Fikrimce, Kara-Kırgızların, kuzey komşuları olan Kazaklardan daha fena olmadığını şu durumda en açık bir şekilde ispat eder: 1869 yılında ziyaret etmiş olduğum Sarı-Bağış ve Soltılar, Rusya’ya tabi olduktan sonra beş yıl geçer geçmez tamamiyle sakinleşmişlerdir, ben de onların arasında hiçbir muhafız kuvvete ihtiyaç hissetmeden ve hiçbir düşmanlık eseri görmeden yalnız başıma dolaştım. Hatta onlar yeni idare sistemini de hiçbir karşılık göstermeden kabul etmiş ve yeni duruma kuzey komşularından daha çabuk uymuşlardır.
Şimdi, Kara-Kırgızların eski idare ve sosyal durumları üzerine de birkaç söz eklemek isterim. Kazakların söylediğine göre, bu halka Kara-Kırgız adı, hansız yaşamalarından ve asiller sınıfına sahip olmamalarından dolayı verilmiştir ki, Kazaklar buna ak soy der. Bizzat Kırgızların kendi efsanelerinde de, hansız yaşadıklarından ve bu yüzden büyük handan oğlu Cuci’yi (Coçi) hükümdar olarak göndermesini rica ettiklerinden bahsolunmaktadır. Küçük bir çocuk olan bu kimse, yolda bir kulan3 sürüsüne rastlayarak bunlar tarafından kaçırılmıştır. Aksak Kulan -Cuci-Kan, Kırgızların ilk ve sonuncu hükümdarı olmuştur. deneme örnekleri
Boy bölümleri aynen Kazak-Kırgızlarda olduğu gibidir. Fakat onlarda, sultanın yerini halk tarafından seçilen ve manap adı verilen beyler alıyordu. Bana anlattıklarına göre, Manaplar, tebaaları üzerinde mutlak bir hakimiyete sahiptiler. Kırgızlar, Manapların ancak geçen yüzyılda meydana geldiğini ve bu sözün, aslında Sarı-Bağış bi’lerinden birinin adı olduğunu söylerler; bu adam Sarı-Bağışları mutlak bir şekilde hakimiyeti altına almış ve onun ölümünden sonra diğer bi’ler de Manap unvanını almışlardır. Fakat bu hikayeyi şüphe ile karşılamaktayım.
Kara-Kırgızların, eski savaş usullerini daha uzun müddet muhafaza ettikleri söylenmektedir. Anlattıklarına göre onlar eskiden bütün komşularıyla açıkça savaş halinde yaşamışlardır. Her soyun savaşabilen bütün erkekleri, ya bir hücumu savmak veya bir baskında bulunmak üzere, Manap’ın daveti üzerine derhal silaha sarılmaya mecburdular.
Onlar, en başta Hokand malı olmak üzere umumiyetle ateşli silahlar kullanmışlardır. Bundan başka, Kazak silahlarından mızrak, tokmak (soyıl) ve ay gibi balta (aybalta) kullandıkları da söyleniyor; onlar düşmana yığın halinde saldırır, ur! ur! Diye bağırır ve bundan başka Kazaklar gibi uran nidasını (soyların savaş nidası) da kullanırlarmış. Soldaki boy bölümleri savaş esnasında “kunek”, sağdakiler “can-kuras” diye bağırırmış.
Bugu ve Sarı-Bağışlar tamga (damga) olarak = işaretini kullanır ve buna cagalbay derler, buna karşılık Soltular ay tamga (ay damga) istimal eder.
Kara-Kırgızları Kazaklardan ayıran en büyük özelik, Altay ağızlarına daha yakın olan ve çok eski izler taşıyan dilleri ve halk edebiyatının karakteridir. Kara-Kırgızlar hakiki bir epik devresinde bulunmaktadırlar. Diğer Türk halklarının münferit destan ve efsaneleri, Kara-Kırgızlar arasında büyük bir destan halinde kaynaşmıştır ki, bunun esas kahramanları Müslüman hükümdarı Manas ile dinsizlerin kahramanı Yoloy’dur.
Yunan destanları gibi bu destanlar da, bütün halkın manevi yaşayışı ve adetleri hakkında açık bir fikir vermektedir; burada destani bir tafsilatla savaşlar, kız isteme, matem bayramları, yarışlar, ev hayatı vb. tasvir edilmektedir. Burada destanın bütün figürleri sanki et ve kanla yoğrulmakta ve önümüzde düşünen ve hareket eden hakiki birer karakter halini almaktadır.
Bütün tasvirin sürükleyici noktası, Müslümanların kafirleri yendiği andır. Her Kara-Kırgız bu destanın bir kısmını bilir, bunlar halk arasında yaşar ve diğer şiiri icatların meydana gelmesine engel olur. Bundan dolayı cır şeklindeki mısra ölçüsü, ölöng’ü büsbütün ortadan kaldırmıştır. Burda destandan bazı parçaların zikredilmesiyle bir fayda temin edilemez, çünkü bunlardan, şiirin bütünü üzerine tam bir fikir elde etmek mümkün değildir.
| « Önceki Sayfa « |
| » Türk Bozkır Göçebeleri « |
- Yazının Bağlantısı: Kırgız Yaşamı ve Kültürü
- Yazının Bölümü: Ön Türkler
- Diğer kaynaklarda arayın: -
- Etiketler: Atlı Göçebe Yaşamı, Bozkır Kültürü, Bozkır Türkleri, Bozkırın Göçebe Türkleri, Eski Türk Tarihi, Göçebe, Göçebe Türk Yaşamı, Kımız, Kırgız, Kırgız Bozkır Tarihi, Kırgız Göçebeleri, Kırgız Kültür Tarihi, Kırgız Türk Tarihi, Kırgız Türkleri, Kırgız Türkleri Kültürü, Kırgız Türkleri Nasıl Beslenir, Kırgız Türkleri Nasıl Yaşar, Kırgız Türklerinin Tarihsel Gelişimi, Kırgızlar, Kırgızlar Ne İçer, Kırgızlar Ne Yer, Kırgızların Tarihi, Orta Asya Kırgız Türkleri Tarihi, Orta Asya Kırgızları, Otağ, Türk Bozkır Göçebeleri, Türk Göçebeler, Türk Tarihi, Türkistan Kırgız Coğrafyası
- Rastgele 10 Yazı:
- Eleştiri Nedir? – Tanımı ve Özellikleri
- Amaç – Sonuç Cümleleri
- İngilizcenin Söz Varlığındaki
Türkçe Kökenli Kelimeler
- İdeal Öğretmen Nasıl Olmalıdır?
- Günlük – Günce
- Eser ve Yazar Eşleştirmeleri / K – L
- Çocuk ve Kitap
- Aşk ve Sevgi Sözleri / 5 – (Güzel Sözler)
- İlk Türk Uçağı: “Nud 36″
- Duyular Arası Aktarma Nedir?