Metre (Metrik) sistemi.
1670'te transız rahip Gabriel Mouton, rasyonel uzunluk etalonu olarak bir meridyenin bir derecesinin dakikasını almayı önerdi. Saniyeyi vuran bir sarkacın uzunluğunun, uzunlukların "evrensel ölçü
"sü olarak benimsenmesi fikri kuruluşunun daha ilk yıllarında Royal Societynin bir toplantısında ileri sürüldü. Nihayet, 1790'daTalleyrand, Kurucu meclis'e bir birleştirme projesini kabul ettirdi. Fransız bilimler akademisinin yeni sistemi kurmakla görevli komisyonu (Borda, Lagrange, Laplace, Monge ve Condorcet), Yer meridyeninin dörtte biri üzerinde karar kıldı ve bunun on milyonda biri de bugün bildiğimiz metre olarak kabul edildi. 30 mart 1791 tarihli kararname bu temel uzunluğun saptanması ve özellikle Dunkerque ile Barcelona arasındaki uzaklığın ve enlem farkının belirlenmesi için gerekli işlemlerin yapılmasını hükme bağladı; bu işlem 1792 ile 1799 yılları arasında Delambre ve Möchain tarafından yürütüldü. Diğer yandan Lavoisier ve daha sonra Lefövre-Gineau kilogram adı verilen bir desimetre küp hacmindeki suyun kütlesi ile kullanılmakta olan kütleler arasındaki ilişkiyi araştırdılar. 7 nisan 1795'te çıkan bir yasayla Fransa
'da metre sistemi yürürlüğe girdi. Bu yasayla ağırlık
ve ölçüler için bir tek etalon benimsendi ve bugünkü kullandığımız metre sisteminin ilkeleri saptandı. Her ne kadar başlangıçta her zaman
ve herkes" için geçerli olması amacıyla metre yer boyutları cinsinden alınmışsa da, metre sisteminin temel niteliği, sayılamada ondalık sistemin kullanılmasıdır. Aynı cins bir büyüklük için tüm birimler, bu birimlerin birinden çıkarılır ve değerleri 10'un tam sayılı kuvvetleri olan çarpanlarla, adları ise bu kuvvetleri belirten öneklerle elde edilir. 10 aralık 1799 tarihli yasa, metrenin ve kilogramın Fransız ulusal arşivleri'ne yerleştirilen etalonlarına yasal bir nitelik kazandırdı.
Metre sistemi XIX. yy.ın başından itibaren bazı İtalyan devletleri tarafından benimsendi; 1816'da Hollanda'da (o zamanlar Belçika'yı, Birleşik Eyaletleri ve Lüksemburg'u içine alıyordu) kullanılması zorunlu tutuldu; İspanya
metre sistemini 1849da kabul etti ve 1860tan sonra kabul eden ülkelerin sayısı arttı. 1872de Paris'te, Fransız hükümetinin daveti üzerine uluslararası ilkörneklerin oluşturulması için, otuz devletin temsil edildiği bir uluslararası komisyon toplandı.
Metrenin ve kilogramın yeni ilkörneklerinin gerçekleştirilmesi için Frasız arşivlerindeki etalonlardan hareket edildi. 1875te Almanya
, Amerika
Birleşik Devletleri, Arjantin Cumhuriyeti, Avusturya, Belçika, Brezilya, Danimarka, Fransa, ispanya, İsveç, İsviçre, İtalya
, Macaristan, Norveç, Peru, Portekiz, Rusya
, Türkiye
ve Venezuela diplomatik bir konvansiyon olan Metre konvansiyonu'nu imzaladılar. Bu konvansiyon uyarında katılan devletler bir yandan uluslararası metre'yi oluşturmak için Fransız ulusal arşivlerinde bulunan etalonu kopya etmeye, diğer yandan da bir Uluslararası ağırlıklar ve ölçüler bürosu kurarak giderlerini birlikte karşılamaya karar verdiler. Sövres'deki Breteuil pavyo- nuna yerleşen bu büroya kesin etalonları yapma, saklama ve çeşitli devletlere verilen ulusal etalonları bu kesin etalonlarla karşılaştırma görevi verildi. Uzunluğu belirlenen geçici etalon, daha sonra kırk kadar diğer ilkörneğin yapımında kullanıldı ve bunların otuz bir tanesi incelendi; incelenen ilkörneklerden biri uluslararası metre olarak kabul edildi ve diğer otuzu buna göre, kesin bir biçimde belirlendi. 1889'da toplanan Genel Konferans, metrenin ve kilogramın Brejeuil pavyonunun mahzenlerine yerleştirilen kesin etalonlarını onayladı ve metre sistemi etalonlarını 1875 anlaşması imzalayan devletlere dağıttı. Uluslararası büro da benzer çalışmaları uluslararası kilogram için yaptı ve daha sonra katılan ülkelerin her biri için ilkörnekler hazırlandı. Bu büro düzenleme görevini, 1921de elektrik
etalonlarını, 1933te ışık etalonlarını ve 1960'ta ise İyonlaştırıcı ışınımları ölçme etalonlarını oluşturarak genişletti.
1 ocak 1982 tarihinde Metre konvansiyonumu kabul eden devletlerin sayısı 45ti: eski Alman Demokratik Cumhuriyeti, eski Almanya Federal Cumhuriyeti, Amerika Birleşik Devletleri, Arjantin, Avustralya, Avusturya, Belçika, Birleşik Krallık, Brezilya, Bulgaristan, eski Çekosr lovakya, Çin Halk
Cumhuriyeti, Endonezya, Finlandiya, Fransa, Güney Afrika
, Hindistan, Hollanda, Iran, İrlanda, Ispanya, İsveç, İsviçre, İtalya, Japonya, Kamerun, Kanada, Kore Cumhuriyeti, Macaristan, Meksika, Norveç, Pakistan, Polonya, Portekiz, Romanya, eski SSCB, Şili, Tayland, Türkiye, Uruguay, Venezuela, eski Yugoslavya.
1872 konferansımdan başlayarak, metre sistemi dünya
ülkelerinde büyük bir hızla yayıldı. Günümüzde metrik sistem yüzden fazla ülkede yasal olarak zorunludur. Bütün bu ülkelerde, metre sisteminin yalnızca kullanımına izin vermekle yetinilmemiş, birçoğunda özellikle tavsiye edilmiş ve hatta öğretim ya da devlet
pazarları gibi bazı alanlarda zorunlu kılınmıştır. 1992 sonu itibariyle ABD
, Büyük Britanya, Avustralya, Kanada ve Yeni Zelanda'da metre sistemine geçiş programları tamamlanmıştır.
Türkiye'de, OsmanlI döneminde kullanılmış olan okka, dirhem, arşın, endaze, kulaç vb. gibi karışık ölçü birimleri Cumhuriyet
'ten sonra kaldırılarak, 1 nisan 1931 tarihinden itibaren metre sistemine geçilmiştir.
Kaynak: Büyük Larousse