II. Tupac Amaru
- Önem : İsyanya'ya isyan eden Perulu direnişçi
- Doğum : 1740
- Ölüm : 1781
İspanya’ya isyan eden Peru yerlilerinin lideri 2. Tupac Amaru, binlerce yerliyi sömürge hükümete karşı kısa ve kanlı bir savaşa sürükledi. 1780 yılında pek çok savaş kazanmasının ardından, ertesi yıl İspanyollar tarafından yakalandı ve öldürüldü. Asıl adı Jose Gabriel Condorcanqui olan direnişçi takma adını dedesinden almaktadır. Eski İnka başkenti Cuzco’da büyüyen 2. Tupac Amaru, pek çok hemşerisine kıyasla daha iyi şartlarda büyüdü. İnkalar ile olan bağlantısı nedeniyle İspanyollar ona Marki unvanını ve sıra dışı bir ekonomik özgürlük verdi. O ise kendini, ülkenin büyük çoğunluğunu oluşturmalarına rağmen neredeyse kölelik koşullarında yaşayan yerli Peru halkıyla özdeşleşti.
1780 yılında yaklaşık seksen bir yoksul yerliden oluşan bir isyan ordusu kurdu. Günümüzde Peru, Bolivya ve Arjantin sınırlarında kalan geniş bir dağlık bölgenin kontrolünü ele geçirdi. Yüzlerce İspanyol sömürge memuru öldürüldü. Altı ay sonra İspanyol kuvvetleri isyanı bastırmak için geldiler. Yanlarında taraf değiştirmiş iki Tupac Amaru görevlisi de vardı. İsyanın liderinin yakalanmasıyla İspanyollar’a yardımcı oluyorlardı. Cuzco Meydanı’nda önce boğuldu, ardından bedeni dört parçaya ayrıldı. Ne var ki yerliler arasında bağımsızlık arzusu devam etti. Kırk yıl sonra Peru özgürlüğünü kazandı.
beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar
David S. Kidder, Noah D. Oppenheim, Entelektüelin Kutsal Kitabı, Maya Kitap, 2013
DİĞER ANSİKLOPEDİLER
-
Barok
Portekizce’de gayri muntazam incilere verilmiş bir isim olan barok Maniyerizmi takip eden karşı reformasyon hareketlerine bağlı olup XVIII. yüzyıl ortalarına kadar devam etti. Öte yandan Barok kelimesinin barok sanatın öncülerinden olan İtalyan ressam Federigo Baroccio’nun soyadından alındığı da varsayımlar arasındadır. Önceleri Fransızların klasik zevk anlayışına ters düşen gösterişli ve abartılı tarzı sebebiyle küçültücü görülen anlamı, XIX. yüzyılda bu üslûbun güzelliğinin anlaşılmasından sonra değişmiştir. Barokta kahraman ideali Hristiyan düşünce sistemi ile kaynaştırıldı ve Barok’un ana prensiplerinden biri haline getirilen mutlakıyetçilik çeşitli Avrupa ülkelerinde değişik biçimlerde uygulandı. Esas teması Tanrı’yı ve dini yüceltmek olan bu sanat üslubu mimari, resim, heykel ve müzik gibi birçok farklı formda kendisini gösterdi. Barok, diğer bir bakımdan gücün ve sınıf sömürüsünün simgesi oldu. Kültürel ayrışmalar, Barok’u neredeyse tamamen dini ve aristokratik sınıfların malı haline getirdi. Bu nedenle Barok üslubu ile bestelenen müzikler bile orta sınıftan Avrupa insanının kulak zevkine hitap etmedi.
-
Amrî
Asıl adı Amr olan Türk divan şairi, Fatih Sultan Mehmed ve II. Bayezid devirlerinde müderrislik, kazaskerlik ve şeyhülislamlık görevlerinde bulunan Abdülkerim Efendi’nin azatlı kölesi ve evlatlığıdır. Abdülkerim Efendi onun eğitimiyle bizzat ilgilenerek iyi bir şekilde yetişmesini sağladı Amrî tahsilini bitirince bir müddet mülâzımlık yaptı, sonra kadılık mesleğine yönelerek Serfiçe kadılığına tayin edildi. Ders arkadaşı İshak Çelebi’ye yazdığı bir mektuptan, Amrî’nin, kazancının bolluğu ve rahatlığı dolayısıyla kadılıkta karar kıldığı anlaşılmaktadır. Serfiçe’den sonra nerelerde görev yaptığı bilinmemekle beraber son olarak Vize kadılığına tayin edildiği ve çok geçmeden sıralarında vefat ettiği kaynaklarda geçmektedir.
-
İhşidiler(Akşitler)
Abbasi Devleti’nin zayıfladığı dönemlerde Mısır’da kurulan Türk devletidir. İsmi, kurucusu Abbasi döneminde Mısır valisi olan Muhammed b. Tuğç'a verilen “ıhşid” unvanından gelmektedir. Muhammed b. Tuğç döneminde Suriye, Halep, Humus, Dimaşk ele geçirildi. Halife Müttaki-Lillah’a kendisini ve oğlunun veliahtlığını kabul ettirdi. Ölünce yerine 15 yaşındaki oğlu Ebü’l-Kasım Unucur geçti ve Kafur ona vasi tayin edildi. Fakat Kafur Unucur ve daha sonra tahta geçen Ebu’l Hasan Ali dönemlerinde devlet üzerindeki etkisini muhafaza etti ve en sonunda da Ebu’l Hasan Ali ölünce kendisini resmen hükümdar ilan etti. Kafur’dan sonra da Ebü'I-Fevaris Ahmed başa geçti. Bu dönemde de kıtlık, salgın hastalık ve yönetimdeki aksaklıklar gibi iç meseleler ortaya çıktı. Eskiden beri Mısır hakimiyetini isteyen Fatimiler ise bunu fırsat bildiler, halkın da Fatımi Halifesi Muiz – Lidinillah’ı kurtarıcı olarak görmesinden faydalanarak Fustat'ı ele geçirdiler. Böylece İhşidiler Devleti sona ermiş oldu.
-
Tire Ulu Camii
Caminin kuzeydeki kapısı üzerinde yer alan 1870 tarihli onarım kitâbesinde Aydınoğlu Cüneyd Bey tarafından yaptırıldığı yazar. Caminin tarihini aydınlatacak diğer önemli bir bilgiye, zamanında yapıya bitişik konumdaki Alihan Medresesi’nin günümüzde caminin son cemaat yeri dış duvarına konmuş olan 1354 tarihli inşa kitâbesinde rastlanır. Burada camide görev yapacak imamların medresenin müderrisleri arasından seçildiği ve bu uygulamanın uzun zamandan beri devam ettiği şeklindeki ifade ve medresenin bitişik konumu caminin medreseden daha önce ya da onunla birlikte yapılmış olabileceğini düşündürür. Bu durumda yapının Aydınoğlu Cüneyd Bey döneminden önceye tarihlenmesi ihtimali ortaya çıkar. Belki de söylendiği gibi kiliseden dönüştürülen ya da kilise temellerinin üzerine inşa edilen bu ilk caminin yıkılması veya yenilemeye ihtiyaç duyulmasından ötürü yerine Cüneyd Bey zamanında ikinci cami yapıldı. 1932 yılındaki yangında caminin ahşap çatısı zarar gördü.
-
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun