Nurer UĞURLU başkanlığında bir kurul tarafından hazırlanmıştır.
Dizgi - Baskı - Yayımlayan:
Yeni Gün Haber Ajansı
Basın ve Yayıncılık A.Ş.
Ağustos 1999
YAŞAR NABİ
BALKANLAR VE TÜRKLÜK
I
CGAZETESİNİN
OKURLARINA ARMAĞANIDIR. BALKANLAR SORUNUNU ANLAMAK! Yaşar Nabi Nayır 1936 yılında ilginç bir kitap yayımladı: ''Balkanlar ve Türklük''. Ta Viyana önlerine kadar gitmiş Türklüğün, zamanla önce Orta Avrupa'dan, sonra Balkanlar'dan çekilişini, daha doğrusu çeşitli yenilgilerle kendimize yurt edindiğimiz bu topraklardan koparılışımızı anlatan bir çalışma... Bu belgesel yapıtı bugün yeniden okumak Balkanlar olayını daha derinden anlamamızı sağlar.
''Nouvelle Observateur'' dergisinde, 1937 yılında yayımlanmış bir rapor yayımlandı. Krallık döneminde, daha sonra Tito'nun iktidar günlerinde önemli görevlerde bulunmuş bir üniversite öğretim üyesi, Dr. Vaso Gubrileviç belgesel bir önem taşıyan bu raporunda Balkanlar'dan, daha doğrusu Yugoslav topraklarından Müslüman halkın uzaklaştırılmasının çarelerini bir bir sıralıyor!
''Bu topraklara şeriat ilkelerini getirenler Türkler olmuştur. Bir savaşı kazananlar, ele geçirdikleri ülke halkının canına da sahiptir, malına mülküne de.''
Gubrileviç, ''anarşist Arnavutların'' Batı uygarlığına uymadıklarını, bu yüzden Sırp topraklarından sürülmeleri gerektiğini söylüyor.
''Bu iş, çeşitli yollardan yapılabilir. Herkes bilir ki Müslüman halk kolayca etki altında kalır. Arnavutların başka yerlere gönderilmelerinde en önemli etken din adamlarıdır. Zorla ya da parayla yanımıza almak gerekir. Arnavutların öncelikle Türkiye'ye gitmeleri üzerinde durulmalıdır. Oraların güzellikleri, yerleşecekleri yeni toprakların kolay bir yaşam sürmelerine uygunluğu belirtilmelidir.''
1937 yılındaki bu belge ile bugünün Sırp politikası birbirinin benzeri değil mi? Şimdiki daha zalimce, acımasızca uygulanmakta, bir fark burada!.. Gubrileviç, Müslüman halkın devlet baskısıyla yaşamlarını dayanılmaz kılma yollarını şöyle gösteriyor:
Büyük vergiler koymak, mülkiyet hakkını kısıtlamak, devlet görevlerinden uzaklaştırmak, arazilerden yararlanmayı önlemek, din adamlarını yıldırmak, Müslüman mezarlıklarını yıkıntıya çevirmek, dört kadın almayı önlemek, çetnik çetelerin baskılarını hızlandırmak, bu çetelere el altından yardımlarda bulunmak, Karadağlılarla Arnavutları birbirlerine karşı kışkırtmak, yer yer kalkışmalar çıkartıp sonra kanlı biçimde ezmek, 1878'de olduğu gibi köyleri yakıp yıkmak!
Dr. Gubrileviç, önce köyleri, ardından kentleri boşaltmak gerekir, diyor. Köylerde insanlar birbirine bağlı olduğu için çok daha tehlikelidirler. Yerlerinden yurtlarından uzaklaştırılacak insanlar yalnız yoksullar olmamalı, orta sınıftan kişiler de ülke dışına sürülmeli, Kosova'dan ayrılıp başka ülkelere gitmek isteyenlere kolaylık sağlanmalı, böylece Sırp topraklarında Arnavut kökenli insan bırakmamalı...
''Nouvelle Observateur'' bu güncel değeri olan belgeyi yayımladıktan sonra şu satırlarla konuyu özetlemiş:
''Bu görev şimdilerde hemen tamamlanmış durumdadır, ama Gubrileviç'in öne sürdüğü yöntemlerden çok daha başka bir biçimde.''
Yani öldürerek, kadınların ırzına geçerek, toplu kıyımlarla, gece baskınlarıyla, 2000'li yılların eşiğinde, sözüm ona uygar Avrupa'nın göbeğinde!..
Bugünlerde Yaşar Nabi Nayır'ın ''Balkanlar ve Türklük'' adlı kitabını okumakta yarar var.
OKTAY AKBAL
18 Mayıs 1999, Cumhuriyet
PANSLÂVİZM HAREKETLERİ VE BALKANLAR Panslâvizm, Slâv ırkından olan bütün kavimleri bir amaç çerçevesinde birleştirmek hareketidir. Kırım Savaşı'nda (1853-1854) uğradığı ağır yenilgiden sonra Rusya, Balkanlar'da, özellikle Osmanlı yönetiminde bulunan Slâv ırkından kavimleri bir amaç uğrunda birleştirmek ve Ortodoks toplulukları egemenliği altına almak için Panslâvizm hareketini başlattı. Ruslar, bu amaçla, Moskova'da bir kongre topladılar. Kongre sonunda Rus Panslâvistleri Balkanları dolaşarak propaganda yapmaya başladılar. Bosna, Hersek, Sırbistan ve Bulgaristan gibi Slâv ırkından olan ülkelerde birtakım gizli cemiyetler ve örgütler kurarak düşüncelerini yaymaya çalıştılar.
Rusların bu gizli çalışmaları Balkanlar'da bir tedirginlik ve huzursuzluk yaratmıştı. Bir yandan da Ruslar, bu düşüncelerini gerçekleştirmek için Osmanlı Devleti'ne baskı yapmaya başlamışlardı. Bu sırada Osmanlı Devleti'nin başında Padişah Abdülaziz bulunuyordu. Tanzimat döneminin büyük devlet adamlarından olan Ali ve Fuat paşalar, İngiliz ve Fransız görüşlerine yakın bir politika izlediklerinden Rusların Osmanlı Devleti'nin içişlerine karışmalarına engel olmuşlardı. Ama bu devlet adamlarının ölümlerinden sonra sadrazamlığa Mahmut Nedim Paşa getirildi. Ruslar, Mahmut Nedim Paşa'nın sadrazamlığı sırasında Balkanlar'daki Panslâvist hareketlere hız verdiler. Mahmut Nedim Paşa, Rusya'nın Bulgarların Fener Rum Kilisesi'nden ayrılarak bir kilise kurmaları isteğini padişaha kabul ettirdi. Bu, Bulgaristan'ın siyasal bağımsızlığına yol açabilecek bir hareketti. Ne var ki, çok geçmeden Balkanlar'da Panslâvist propagandaların etkisiyle çeşitli ayaklanmalar çıktı. Bunun sonucu olarak da 1877-1878 Osmanlı - Rusya Savaşı (ünlü 93 Harbi) başladı.
*
Rusya ve Avusturya, Osmanlı Devleti'ni parçalamak için harekete geçtiler. Ruslar, Panslâvizm akımının yardımıyla Balkanlar'da hazırlıklara başladılar. İlk ayaklanma Hersek'te çıktı (1875). Bunu Bosna ayaklanması izledi. Osmanlı Devleti bu ayaklanmalara gereken önemi vermedi. Bunun üzerine Bulgarlar da ayaklanarak Türklere saldırılara geçtiler. Bulgar ayaklanması bastırıldı. Ama Sırplar ve Karadağlılar, Rusların kışkırtmalarıyla yeniden harekete geçtiler. Osmanlı kuvvetleri Sırbistan ve Karadağ asilerini ağır yenilgiye uğrattılar. Sırp Prensi, Avrupa'dan yardım istemek zorunda kaldı. Rusya, ateşkes anlaşması için Osmanlı Devleti'ne ültimatom verdi. Bunun üzerine İstanbul'da bir konferans toplandı. İstanbul Konferansı'nın toplandığı gün Osmanlı Devleti'nde Birinci Meşrutiyet ilan edildi (23 Aralık 1876). Bu konferansa, Osmanlı Devleti, Rusya, İngiltere, Fransa, Avusturya, Almanya ve İtalya katıldılar. Konferans, Sırbistan ve Karadağ'dan Osmanlı kuvvetlerinin çekilmesine, Bulgaristan'da iki ayrı eyaletin kurulmasına ve Bosna-Hersek ile birlikte bu iki eyalete de özerklik verilmesine karar verdi. Osmanlı Devleti alınan bu kararları kabul etmedi. Bunun üzerine Rusya, Osmanlı Devleti'ne savaş açtı (1877).
Romenler ve Karadağlılar, Osmanlılara karşı Ruslarla birlik oldular. Ruslar, Romanya ve Kafkasya üzerinden Osmanlı topraklarına saldırdılar. Sırbistan, Bulgaristan, Karadağ, Bosna ve Hersek'te yeniden ayaklanmalar çıktı. Ruslar, Tuna ırmağını geçerek Balkanlar'a doğru ilerlemeye başladılar. Edirne ve İstanbul üzerine yürümek istediler. Amaçları, Osmanlı Devleti'ne isteklerini zorla kabul ettirmekti. Doğu'da Kars ve Ardahan'a giren Ruslar, Erzurum'a kadar ilerlediler. Burada, Gazi Ahmet Muhtar Paşa komutasındaki Osmanlı kuvvetlerinin ve kadınlı erkekli Erzurum halkının kahramanca savunmaları karşısında Ruslar geri çekilmek zorunda kaldılar.
Balkanlar'da da Tuna'yı geçen Ruslar, Plevne önünde durdular. Gazi Osman Paşa komutasındaki Osmanlı kuvvetleri, kendilerinden çok üstün Ruslar karşısında çok başarılı savunma savaşı yaptılar. Türk tarihinin en önemli savunma savaşlarından biri Plevne'de oldu.
Plevne'nin düşmesinden sonra Ruslar, Balkanları aşarak İstanbul'a doğru ilerlediler. Çatalca'yı geçerek Ayastefanos'a (Yeşilköy) kadar geldiler. İngiltere ve Avusturya'nın araya girmesiyle Ruslarla, koşulları çok ağır, Ayastefanos Antlaşması imzalandı (1878). Bu antlaşmaya göre, büyük bir Bulgaristan Krallığı kurulacak, Bosna ve Hersek'e özerklik verilecekti. Sırbistan, Romanya ve Karadağ tam bağımsız olacaklardı. Batum, Kars, Ardahan ve Doğu Bayezıt Ruslara bırakılacaktı. Girit ve Ermenistan'da bazı yenilikler yapılacaktı.
İngiltere ve Avusturya, Ayastefanos Antlaşması'yla Rusların Balkanlar'da etkili bir devlet durumuna gelmesini çıkarlarına aykırı buldular. Antlaşmayı tanımadıklarını bildirdiler. Almanya'yı da aralarına alarak bu antlaşmanın değiştirilmesi için Berlin'de bir kongre toplanmasını Rusya'ya kabul ettirdiler. Kongre, Almanya Başbakanı Bismark'ın başkanlığında Berlin'de toplandı (1878). Bir ay süren uzun tartışma ve görüşmelerden sonra Berlin Antlaşması imzalandı. Bu antlaşmaya göre, Bulgaristan üç bölgeye ayrıldı. Dobruca Romanya'ya verildi. Bosna ve Hersek geçici olarak Avusturya'nın yönetimine bırakıldı. Batum, Kars ve Ardahan Ruslara verildi. Osmanlı Devleti'nin Rusya'ya savaş tazminatı ödemesi kararlaştırıldı.
Berlin Antlaşması'yla Doğu Rumeli, bir Hristiyan vali tarafından yönetilmek üzere Osmanlı Devleti'ne bırakıldı. Ama Bulgarlar bu yeni yönetime uymadılar. Bir ayaklanma çıkararak Doğu Rumeli'nin Bulgaristan'a bağlandığını ilan ettiler. Osmanlı Devleti bu durumu kabul etmedi. Çıkan iç karışıklıklar sonucu Alman prenslerinden Ferdinand, Bulgar Prensliği'ne seçildi. Böylece Bulgaristan devleti kurulmuş oldu (1885). (Bulgaristan Krallığı 1908 yılında bağımsızlığını ilan ederek Osmanlı Devleti'nden tam olarak ayrıldı.)
Bosna-Hersek'in yönetimi de, Berlin Antlaşması'yla, geçici olarak Avusturya'ya bırakıldı. Bu durum da 1908 yılına kadar sürdü. Osmanlı Devleti İkinci Meşrutiyet'i ilan ettiği sıralarda, bu durumdan yararlanan Avusturya, Bosna-Hersek'i kendi toprağına kattığını bildirdi. Osmanlı Devleti, bunu protesto etmekten başka bir şey yapamadı.
Bir süre sonra Balkan Savaşları başladı (1912-1913).
Şu gerçeği açıkça söyleyebiliriz ki, bugün Balkanlar'da yaşanan kanlı olayların geçmişinde, bütün XX. yüzyıl boyunca sürmüş Panslâvizm hareketlerinin tarihsel izleri ve etkileri vardır.
Bu tarihsel iz ve etkilerin en canlı yansımasını da Yaşar Nabi'nin 'Balkanlar ve Türklük' adlı bu önemli araştırmasında ayrıntılarıyla göreceğiz.
NURER UĞURLU
İstanbul, 1999
BALKANLAR VE TÜRKLÜK ÖNSÖZ Çocukluğumun büyük bir kısmı Balkanlar'da ve Balkanlar'ın en karakteristik, en kozmopolit yeri olan Makedonya'da geçti. Duyma ve düşünme hassalarımın (özelliklerimin) yavaş yavaş uyanmaya başladığı anlarda, bizim için daha yeni kaybedilmiş bu toprakların, hâlâ, yağmur dindikten sonra da bir müddet duyulmakta devam eden taze toprak kokusu gibi Türk hâkimiyetinin izlerini dipdiri taşıyan havasını teneffüs ettim. Muhteşem bir abidenin yıkıntıları arasında dolaşıyor gibiydim. Hatırası bütün Türklüğün üstüne korkulu bir kâbus halinde çökmüş olan büyük felaketin içinde yaşamakta devam ettiğim için, acısı çocuk kalbime ve hatırası (pek kuvvetli olmayan) çocuk hafızama, bir daha oradan silinmeyecek kadar derin nakşolundu.
Doğduğu ve içinde büyüdüğü vatanda, vatan nostaljisi duymanın ne demek olduğunu bütün göçmüş olanlar bilirler. Öz çocukları için gurbet haline gelmiş olan yerlerde milyonlarca Türk'ün gözlerini hâlâ anayurda çevrili tutan kuvvet, bu histen başka bir şey midir ki? Yine bütün göçmüş olanlar bilirler ki, uzakta bırakılmış olan eski vatan, günün türlü dertleri arasında hatıra gelmediği zamanlarda bile, içimizde, tamiri imkânsız izler bırakarak kapanmış bir yara gibi daima sızlayacak ve bunca hatırası kalbe dolmuş o yerlerin bugününe değil, ancak mazisine karşı bir hasret ve orada olup bitenlere karşı bir alaka ölünceye kadar eksilmeyecektir.
Bu alakadır ki, beni, küçükten beri, pek ufak bir kısmına şahit olduğum ve ancak muhayyilemde tamamlayabildiğim büyük trajedinin sebep ve neticeleri hakkında düşünmeye ve sık sık o toprakların üzerinde görünen tehlike bulutlarını dikkat ve merakla takibe sevketti.
Balkanlar... mevzua en yabancıların bile tecessüs ve merakını tahrik edecek kadar karışık, kompleks, esrarlı ve cazip olan bu meselenin, oraya tarihi, ırki, siyasi ve iktisadi bağlarla sımsıkı bağlı olan biz Türkler için ne kadar büyük bir ehemmiyet arzettiği meydandadır.
Balkan ülkelerinde kalmış ve henüz anayurda kavuşmamış milyonlarca Türk'ün bugünkü hallerine ve ne şartlar içinde yaşadıklarına dair Türk okurlarına kısaca malumat vermek ve bu münasebetle de, türlü safhalarını ve etrafında gözüme ilişen neşriyatı daima dikkatle takip etmiş olduğum bu mevzu üzerindeki düşünce ve kanaatlerimin Türklükle alakalı taraflarını hülasa etmek... İşte beni bu eseri yazmaya sevketmiş olan sebep.
Eskiden beri içimde yaşattığım bu arzuyu gerçekleştirmeye karar verdikten sonra, Balkanlar'ın ve orada yaşayan kardeşlerimizin bugünkü vaziyetlerini yerinde ve vasıtasız olarak görmek, mevzu etrafında toplu ve kuşbakışı bir görüş elde etmek için yeni bir Balkan seyahati yaptım. Romanya'dan başlayarak, Bulgaristan, Yugoslavya ve Yunanistan'ın, mevzuumu alakadar eden taraflarını imkânlarımın müsaade ettiği nispette dolaştım.
Balkanlar hakkındaki uzun düşünüşlerimin yeni müşahedelerimle tamamlanmış mahsulü olan bu notlar, ilmi ve siyasi bir eser olmak iddiasında değildir.
Ankara 1936
GİRİŞ Balkanlar'da yaptığım seyahatten döneli aylar geçti. Fakat hâlâ başım, bu hızlı geçişin hafızama üst üste yığdığı tezatlı enstantanelerle dolu, zihnimde Balkanlar kadar çapraşık, dolambaçlı ve muammalı düşüncelerin uğultuları hâlâ dinmedi, ve hâlâ kâh güzel rüyalar, kâh korkunç kâbuslarla yüklü ağır ve terletici bir uykudan yeni uyanmış gibiyim, hatıralarımın ürpertisi içimde, hayalleri gözlerimde o kadar canlı duruyor.
Geçtiğim bütün o yerler, uzak yakın, fakat en uzağı bile yine yakın zamanlarda bizimdi. Atalarımızın hudutsuz bir iman kuvvetini şahıslarda görülmemiş bir yiğitlikle birleştirerek ölçüsüz dökülen kanları pahasına aldıkları bu topraklarda asırlarca müddet, Türk efendilik etti. Asırlarca müddet, Balkanlar'da medeniyet güneşi şarktan (doğudan), İstanbul'dan doğdu ve şimdi oralarda hükmedenlerin gözleri, bu güneşin parıltısıyla kamaştı.
Bugün herhangi bir sebeple o yerlerden geçen bir Türk'ün yakın maziyi, kalbinde tahlili güç bir hüzünle hatırlamamasına, Türklük için ebediyen kaybedilmiş olan hesapsız hazinelerin acısını içinde bir sızı halinde hissetmemesine imkân vardır mıdır? O yerler ki hâlâ her karış toprağı, her parça taşı atalarımızın yaşayan hatıralarıyla doludur, o yerler ki bize şanlı bir devrin destanlarıyla beraber o kahramanlık devrine lâyık olmayan sonraki nesillerin aciz ve uyuşukluklarının ibret dersini haykırırlar.
Balkanlar, her Türk'ün bütün dikkat ve anlayışını gözlerinde toplayarak, yazı haline gelmemiş canlı sayfalarını mutlaka okuması ve üzerinde düşünmesi lazımgelen bir ders kitabıdır.
Başdöndürücü bir hızla yükselen, yayılan, kaplayan ve kuvvetlenen Osmanlı İmparatorluğu'nun bu harikalı inkişafındaki sır nedir? Ve nedir o sır ki en kuvvetli ve ihtişamlı devresinde bu muazzam devleti yine başdöndürücü ve önünde durulmaz bir süratle korkunç bir uçuruma doğru sürüklemiş ve nihayet imparatorluğun yıkılmasıyla son bulmuştur. Bu büyük hayati mesele hakkında ne az düşünüyor, ne az zihin yoruyoruz. Halbuki bu düşüş, belki de, birbirini kovalayan her felâketten sonra, bunun sebep ve hikmeti üzerinde düşünülmemiş olmasından daha hızlanmıştır. Tahrif edilmiş bir hakikat Önce şuna işaret etmek isterim ki, Balkan memleketlerinde, daha ilk istiklallerini ilan ettikleri zaman, halkta din ve milliyetçilik ateşini hızlandırmak için, kasten tahrik edilmiş olan Türk düşmanlığı, bugün bile, dost veya müttefik milletler arasında, resmî makamların hareket ve tavırları ne olursa olsun, devam etmektedir. İlk zamanlarda, henüz Türklerin elinde bulunan millettaşlarını kurtarmak için, muhtelif memleketlerde uyandırılması haklı görülebilecek olan Türk düşmanlığı ve kini, artık Türk topraklarında hiçbir azınlık kalmadığı, bu itibarla da lüzumsuz bir hale geldiği bugün bile, sökülmesi güç bir itiyat, bir alışkanlık halinde devam etmektedir. Ve bu ananenin kuvveti o kadar büyüktür ki, iyi niyetlerinden şüphe etmek istemediğimiz hükûmetler bile, Türk düşmanlığı tezahürlerinin gazete sütunlarına, mecmualara, kitaplara ve hatta mektep kitaplarına kadar sokulmasına karşı âciz kalmaktadırlar.
İstiklâl mücadelelerinin ilk devrelerinde Balkan milletlerinin Türklere karşı duydukları saygı ve korkuyu garez ve kine çevirmek üzere din adamlarının ve entelektüellerin Osmanlıları zalim, istilâcı, zorba göstermek için kasten tahrif ettikleri tarihî hakikatler, artık Osmanlı tehlikesi kalmadığı zaman, doğrusuyla değiştirilmek ve ilmî bir şekilde meydana konulmak gerekirken bu yapılmadı. Türlü Balkan dilleriyle eskiden yazılmış olan iptidai (ilkel) zihniyetli tarih kitaplarının ana hatları bugün bile değişmiş değildir. Hatta bırakınız, Balkan milletlerinin bu meselede haklı görülebilecek tarafgirliğini, Balkan meselesini ele almış olan Garp (Batı) müelliflerinden büyük bir çokluğunun, Türk'ü İslâmın mümessili sayan ananevî Haçlılar zihniyetini devam ettirdiklerini görmedik mi ve hâlâ da görmüyor muyuz? Kuruluşundan beri Osmanlı İmparatorluğu'nu ateşten bir kuşak gibi çevirmiş olan Hristiyan kini, ilmî eserlere kadar süzülerek, Balkanlılara Türk ve Türklük aleyhinde, pek çoğunu en şeniğ (kötü) yalanlar teşkil eden fakat daima sahte bir ilim otoritesi altına bürünen bir sürü malzeme verdi.
Fakat hakikati, olduğu gibi söylemekten çekinmeyenler de bulundu. Bunlardan biri olan Romen akademisi azalarından İ. Yorga ''Balkan Devletlerinin Tarihi'' isimli eserinde Osmanlılar aleyhindeki haksız ithamları reddederek diyor ki:
''Bir asra yakın bir zaman zarfında yerini Osmanlı İmparatorluğu'na bırakan Hristiyan Balkan devletleri, umumiyetle sanıldığı gibi İslâmın dinini ortadan kaldırmak isteyen mutaassıp bir düşmanın sebebiyet verdiği dinî bir felâketle imha edilmiş değillerdir. Ve fetih devrinin altı padişahı olan Orhan, Murat, Bayezıt, Birinci Mehmet, İkinci Murat ve İkinci Mehmet'in Türkleri hiçbir zaman Haçlılar devrindeki Hristiyan taarruzlarının intikamını almak istemediler.
''Elen, Slav, Slav-Elen, Arnavut-Elen, Arnavut-Slav, Lâtin, bu devletler, aynı devirde, çoğun benzer şartlar altında Garp (Batı) dünyasında mahallî ve mıntıkavî teşekküllerin mahvını intaç eden (doğuran) sebeplerle ortadan kalktılar. Ortaçağın bu neviden harabeleri hiçbir yerde tutanamazdılar, ne aynı din ve milletten mutlakî bir hükümdarlık içinde eridikleri Garpte (Batıda) ne de, Osmanlıların, hükümdarlık birliğini, mutlakiyet sükûnunu, tek hâkimin nizam ve asayişini tesis ettikleri Şarkta (Doğu).''
Ve daha aşağıda:
''Türk imparatorluğundaki Hristiyanların vaziyeti herhangi bir devirde 1912'den önceki polemik ve propaganda broşürlerinde gösterildiği gibi olmuş mudur? Reayalar, beş yüz sene müddetle sistematik bir tazyik altında mı bulunduruldular, ve soyulan, işkence gören, dinini inkâr zorunda bırakılan bu zavallı insanlar, bütün bu müddet zarfında yalnız bir kurtuluş ihtilâli fikri mi beslediler?
''Muhakkak ki hayır diye cevap vermek lâzımdır. Eğer hal böyle olsaydı, merkez ve Garp (Batı) Avrupası memleketlerinden şüphe götürmez derecede üstün mükemmel organizasyonuna rağmen bu idare bu kadar uzun zaman devam edemezdi.
''Bitmez tükenmez ihtilaflarda hizmet görmek üzere çağrılan ve partiler arasındaki mücadelelerde kâh bir tarafın, kâh diğer tarafın istifade ettiği Türklerin gelişi arifesinde, mahallî parçalanmalar, parçalar arasındaki rekabetler, şahsî ihtiraslar, isyanlar, bütün bunlar durmadan rahatsız edilen sakin toprak işçileri için ve hatta sık sık muhasaralara, tahriplere uğrayan şehirler halkı için hakikaten tahammül edilemez bir hal husule getiriyordu. Slâvlar, Lâtinler, Arnavutlar arasında vaziyet her gün değişiyordu ve tarih bu her an değişen geçici hâkimiyetlerin tablosunu çizmekten âcizdir. Sultana inkıyat (boyun eğme) işi tamamlanınca, Moğol devlet sisteminin en müthiş vasıtalarıyla mükemmelen emniyet altına alınan yeni bir nizamı, enteresan fakat katlananlar için azaplı hercümercin yerini alıyordu.''
Esasen bu hakikati teslim etmekten çekinmeyenlere en fazla, milliyetçilik hissi kalplerinde doğruyu görme kabiliyetini körletecek kadar aşırı bir dereceye varmayan Romanyalılar arasında rastlıyoruz. Beni Bükreş'ten Kişinava'ya götüren trende Balkan konferansı toplantıları için bir iki defa İstanbul'a da gelmiş bulunan bir Romen mebusuyla konuşuyorduk. Yol arkadaşım, muzaffer bir kumandan ve aynı zamanda eşsiz bir devlet adamı olan büyük önderimizin idaresi altında Türkiye'nin yapmış olduğu şaşırtıcı hamlelere karşı hayranlık ve takdirlerini anlatırken, kendisine Balkan memleketlerinde aleyhimizde hâlâ devam eden esefe değer yanlış kanaatlerden söz açmak fırsatını kaçırmadım ve bu husumet zihniyetine en az Romenlerde rastlamaktan duyduğum memnuniyeti de söyledim.
- Evet, dedi, bizde körükörüne bir milliyetçiliğe tesadüf edemezsiniz. Ve Slav milletleriyle başlıca karakter ayrılıklarımızdan biri de budur. Biz, bugünkü inkişafımızı ve yükselişimizi Türk hâkimiyetinden kurtulmamıza borçlu olduğumuz takdir ederken, öte yandan istiklalimizi kazanıncaya kadar Romen ülkesinin ve Romen milletinin korunmuş olmasını da Türklere borçlu olduğumuzu unutmuyoruz. Türkler önlerinde boş, teşkilatsız, anarşi içinde ve zayıf buldukları ülkeleri istila etmekle, o zaman pek tabii sayılan bir haklarını kullanıyorlardı. Sonra, asırlarca müddet ve dünyanın emniyeti henüz pek az tanıdığı devirlerde bu ülkeleri kendi kuvvetleriyle nizam, asayiş ve emniyet altında bulundurarak onların sulh ve sükûn içinde inkişaflarını temin etmekle de insanlığa hizmet etmiş oldular. Gerçi Osmanlı idaresi altında Romen halkı yer yer zulümlere uğramış olabilir. Fakat, uzun sürmüş bir idare hakkında hüküm verilirken hislere kapılmamak, zararlar ile faydalarını ölçtükten sonra karar vermek lazımdır. Hiçbir zaman hatırımızdan çıkaramayız ki bizi sağdan soldan tehdit eden Slav, Leh, Macar, Alman tehlikelerine karşı birliğimizi, dilimizi, topluluğumuzu korumuş ve hatta kuvvetlendirmiş olan Türk ordularıdır. Bugün müstakil bir Romen devleti varsa biz bunu, belki de, Türklerin buralara kadar gelerek memleketimizi çok eski bir tarihte istila etmiş olmalarına borçluyuz. Hal böyle olmasa ve bizim Türklere bir minnet borcumuz bulunmasaydı bile, kapanmış bir tarih devresinin hatıralarını yeniden kurcalayarak artık maziye karışmış olması lazım gelen kinleri yeniden alevlemek hem lüzumsuz ve hem de müşterek menfaatlerimiz icabı olarak inkişaf ettirmemiz lazım gelen sulh ve dostluk zihniyetine aykırıdır. Her şeyden çok sulha ihtiyacı olan küçük milletleriz. Bu gerekliği görmeli ve ona uymaya çalışmalıyız.''
İtiraz götürmeyecek kadar aşikâr olan tarihi bir hakikati ortaya koymalıyız. Türklerin idaresi altında yabancı unsurlara karşı tek tük, münferit zulüm ve tazyik hareketleri yapılmış olabilir, fakat hiçbir zaman sistematik bir imha siyaseti takibedilmemiş ve o devirlerde başka hiçbir idarede görülmemiş derecede geniş bir müsamaha fikri hâkim olmuştur. Ve hatta sükûn ve nizam içinde yaşayan halk tabakalarına karşı, Müslüman olsunlar olmasınlar, Osmanlı idaresinin gösterdiği iyi muamelenin bir eşine, değil zorbalığın hüküm sürdüğü devirlerde, hatta bugünün en medeni sayılan bazı devletlerinde bile rastlamadığımızı iddia edebiliriz. O kadar ki bu müsamaha çok defa kendi menfaatlerine karşı tam bir kayıtsızlık haddine varmış, muzır propagandalara karşı alakasız kalmış ve muhakkak ki muhtelif unsurlarda milliyet fikrinin inkişafiyle koca binanın temelinden sarsılmasında bile rol oynamıştır.
Kılıcın hâkim olduğu bir çağda kılıç kuvvetiyle zaptedilmiş olan İstanbul'da Osmanlı ülkesindeki bütün Hristiyanlar için dini ve hukuki şefliği kabul edilen Patrikhane'nin devamına müsaade edilmiş olması Osmanlı idaresini bütün haksız ithamlardan temizleyecek ve zamanına göre inanılmayacak kadar büyük bir müsamaha eseridir.