“Kızınıza ebeveynlerin seni ne kadar seviyor diye sorsam bana ne derdi?”
“Karınızın sizden soğumasını isteseydiniz bunu en kısa sürede nasıl başarırdınız?”
“İyi kalpli bir meleğin sizi ziyaret ettiğini ve probleminizi ortadan kaldırdığını hayal edin. Sabah kalktığınızda diğer günlerden farklı olarak ne yapardınız?”
Bu ve buna benzer bir çok döngüsel soru (circular questions / Zirkuläres Fragen) ile şaşırtır sistemik aile terapisi uygulayan uzmanlar danışanlarını.
Döngüsel soru nedir?
A’nın B’nin davranışlarına karşı geliştirdiğini duygu, düşünce ve reaksiyonlarını direkt A’ya sormak yerine üçüncü bir kişiye C’ye sormaktır. Dışarıdan bir perspektif alınır.
Açık uçlu soru
Terapist: (aile terapisinde anneye dönerek) Neler ağlamanıza sebep oluyor?
Döngüsel soru
Terapist: (aile terapisinde çocuklardan birine dönerek) Annenin bu şekilde ağlıyor oluşu sence babanızı nasıl etkiliyor?
Doğrusal ve nedensel düşünmenin dışına çıkar. Bir çok danışan şöyle düşünür. Benim böyle oluşumun sorumlusu kardeşimin davranışları. Oysaki yaşantılar böylesi bir sebep-sonuç ilişkisi içinde yaşanmaz. Herkesin her davranışının sistem üzerinde bir etkisi oluşur.
Döngüsel sorular sistemik aile terapisinin merkezinde yer almakla birlikte diğer terapi yöntemlerini uygulayan uzmanlarada yardımcı olabilir.
Döngüsel sorular ne zaman uygulanır?
Döngüsel sorular hem bireysel terapide hemde aile terapisinde uygulanabilir. Yani hem A’nın hemde B’nin olduğu bir ortamda C’ye soru sorulabilir. Bir nevi diğerlerinin yanında onların dedikodusunu yapmak gibidir. Grup ortamında herkes bir arada iken döngüsel sorular yöneltmek daha da etkili olur. Bu normalde ailelerin yapmadığı bir şeydir. Genellikle ailedeki iki kişinin ilişkisi hakkında her ikisininde bulunduğu ortamda yorum yapılmaz.
SİSTEMİK DÜŞÜNMEK DÖNGÜSEL DÜŞÜNMEKTİR.
Döngüsel sorularla neyi amaçlarız?
- Sistemin nasıl işlediğini aydınlatıcı sorulardır.
- Danışanın içinde bulunduğu sistemle ilgili hipotezler üretmemize yardımcı olurlar.
- Danışanlar terapiye geldiklerinde probleme odaklanmışlardır. Bu onların çözüm bulmalarını güçleştirir. Terapist döngüsel sorular sorarak danışanın yinelediği düşünme biçiminden çıkarak farklı açılardan yaşamına bakmasına yardımcı olur.
- Belirli bir bakış tarzından ötesini düşünemeyen danışanın farklı perspektiflerden durumuna bakmasınısağlayabilir.
- Danışan çözüm fikirlerielde edebilir.
- Danışandan bilgi almaktan ziyade, bilgi üretmesini sağlarız.
- Danışan kurban rolünden çıkıp gözlemci rolünebürünür.
- Görüş farklılıklarını daha transparan hale gelir.
- Danışanın ve sistemin kaynaklarını ortaya çıkarabilir.
- Nedenlerden çok ailedeki iletişim biçimleri ortaya çıkarılmaya çalışılır.
- Sistemi oluşturan diğer üyelerin (danışanın ailesinin, yakınlarının…) terapiden beklentilerini ortaya çıkarır.
- Danışan dışarıdan nasıl görüldüğüyle ilgili bir içgörü kazanabilirler.
Psikanaliz için rüya analizi neyse, sistemik psikoterapide döngüsel sorular odur. – Fritz B. Simon,
Döngüsel sorular – Sistemi, ilişkileri tanımak
Terapist: Eşiniz sizi gerçekten sinirlendirmek istese size ne söylemesi gerekirdi? (Danışanın tamamiyle güçsüz olmadığını, yaşantısı üzerinde etkisi olabildiğini ortaya koyar.)
Terapist: Duygusal ilişkiniz daha da kötüye gitse, hangi tarafınız öne çıkar? Duygusal mı? Mantıkçı mı? (Danışanın kendi iç sistemi)
Terapist: Sorumluluğun bir yığın olduğunu varsayalım tamamı yüzde yüz olan. Oğlunuzun uyuşturucu kullanıyor oluşunun sorumluluğunun yüzde kaçını kızınız taşır. (Problemle ilgili hipotezleri ortaya çıkarır. Çoğu zaman aile bireyleri sorunun ‘kaynağını’ farklı yerlerde görürler.)
T: Ailede kimler alkol alıp almayacağınıza kendinizin karar verdiğini düşünüyordur sizce? Kimler psikolojik ya da fiziksel bir hastalık gibi daha büyük bir gücün üzerinizde etkili olduğunu düşünüyordur?
T: (Aile terapisinde ergen yaştaki çocuğa yönelerek) Sizce hangisi annenizin rahatsızlıklarını daha az olumsuz yönde etkiliyor? Babanızın çökmüş bir halde eve gelip yığılması mı? Yoksa hiddetli bir şekilde homurdanıp gürlemesi mi? (Ebeveynlere dışarıdan, özellikle çocukları tarafından, nasıl görüldüklerini öğrenme fırsatı verir.)
T: Babanız annenizin daha da fazla arkadaşlarıyla ve dışarda vakit geçirmesini istese, bunu başarabilmek için ne yapması gerekir?
T: Oğlunuzun psikolojik hastalık olarak gördüğünüz davranışları ortaya çıkınca eşinizin tepkisi nasıl oluyor? / Eşiniz oğlunuzun uygunsuz davranışlarını daha da şiddetlendirmek istese ne yapması gerekir?
T: Anneninizin işine bu kadar çok değer vermesi sizce babanızı neden bu kadar çok rahatsız ediyor olabilir?
T: Abiniz uyuşturucu probleminden sizce kimi ne kadar sorumlu tutuyor?
T: Sizce anneniz kardeşinizin psikolojik rahatsızlıklarından ötürü kendisini suçluyor mu?
T: Diyelim kardeşiniz uyuşturucu probleminden dolayı annenizi ya da babanızı suçlamamış olsaydı. O zaman durumunu nasıl değerlendirirdi. Kendisini nasıl gördüğü üzerinde etkisi olur muydu? (Farazi sorular, hipotezler üretilebilir.)
T: Kardeşinizin intihar düşünceleri ortadan kalksa ve evden taşınmaya karar verse… Anneniz bu durumla nasıl baş eder? (Gelecek sorusu. Farklı ihtimaller çözüm yolları test edilebilir.)
T: (Aile terapisinde anneye) Bu durumu çocuklarınız nasıl görüyor? Örneğin oğlunuzun uyuşturucu problemiyle ilgili kızınız kimi suçlu buluyor olabilir? (Aile terapisinde direkt kız kardeşe sormuş olsanız abinin probleminin sorumlusu kim diye o zaman suçlayıcı bir tavır olurdu. Direkt sormamak bunu engelliyor.)
T: (aile terapisinde babaya) Kızınız neden annesinin ondan beklediği herşeyi harfiyen yerine getiriyor dersiniz?
Döngüsel sorular – Farklı perspektiflerden bakmak
Terapist: Rahmetli dedeniz tüm bu olanları bir yerlerden görse size hangi öğütlerde bulunurdu?
Terapist: İçinde bulunduğunuz durumu odanın köşesinden geçen bir fare görse sizin hakkınızda ne yorumda bulunurdu?
Döngüsel sorular – Terapi amaçlarını belirlemek
Terapist: Bu seans başarılı bir şekilde tamamlanmış olsa, aileniz doğru yolda ilerlemekte olduğunuzu ilk olarak nasıl fark eder? (Terapi öncesi ve sonrası arasında hangi farkları görür?)
T: Şimdi elime bir kamera alıp videonuzu çeksem. Başarılı bir terapi geçirdiğimizi ve sonrasında yeniden sizin görüntünüzü aldığımı farz edelim. İki görüntü arasında ne gibi farklar olurdu?
T: Sansasyonel bir terapi görüşmesi olmuş olsa, eşinizin perspektifinden bakınca kızınızın davranışlarında nasıl bir değişme olmuş olur?
T: Bu ilk seansımız başarılı geçse. Ve bunu diğer iyi geçen terapi seansları takip etse. Bu bir seri iyi terapi seansının sonucu nasıl görülürdü?
T: Farz edelim masallardaki iyilik perisi sizi ziyaret etti (mucize sorusu). Tüm problemlerinizi ortadan kaldırdı. Sadece sizin problemlerinizi değil. Ailedeki herkesin sorunlarını ortadan kaldırdı. Sabah kalktığınızda ilk olarak ne görürsünüz? Hayatınızda, ailenizde neler farklı olur? (Şu şekilde de sorulabilir. Diyelimki bir peri geldi ve oğlunuzun tüm problemlerini çözdü. Sabah…) (çözüm odaklı soru)
Terapist: Psikoterapi süreci ideal olmuş olsa, anneniz şu an burada ne konuşmamızı isterdi?
D: …
T: Peki ya babanızın açısından bakınca
Terapistin buradaki tek amacı annenin terapiden beklentilerini öğrenmek değildir. Gencin annesinin beklentilerini nasıl algıladığınıda açıklığa kavuşturmak ister. Annesini bir sonraki seanslara çağırsanız, çok farklı bir manzara ile karşılaşabilirsiniz. Zira A’nın B hakkında söylediği bir çok zaman B hakkında hiç bir şey, A hakkında ise çok şey söyler.
Döngüsel sorularınıza danışanlarınızdan tepki gelirse
Elbette perspektif değişikliği yapmak bir çok danışan için oldukça güçtür. Gözlerini problemlerine dikmiş, alışık oldukları kelimelerle durumlarını izah ederler. Bu cümleleri defalarca kurmuş, hikayeleri yer etmiştir zihinlerinde.
Danışanınız “ben nerden bileyim annem ne derdi burada olsa” diyebilir. Bir çok müdahalede olduğu gibi doğru zamanda doğru şekilde danışanınıza yaklaşabilirsiniz. Elbette danışanınızla bir güç savaşına girmeniz doğru olmaz. Ama yaptığınız müdahalelerden kolaylıkla vazgeçerseniz, onları değersizleştirirsiniz.
Kaynaklar
Simon, F.B. & Rech-Simon, Ch. (1999). Zirkuläres Fragen. Systemische Therapie in Fallbeispielen. Ein Lernbuch. Heidelberg: Carl Auer
Kaynak: http://www.tuba-aydin.com