Krater, bir göktaşı, volkanik aktivite veya bir patlamanın etkisiyle üretilen, kase şeklinde bir çöküntü veya oyuk bir alandır.
Darbe Kraterleri
Dünya ile bir göktaşı çarpışması sonucu üretilen kraterler (veya başka bir gezegen veya ay), darbe kraterleri olarak adlandırılır. Büyük bir meteoritin yüksek hızlı etkisi, geniş bir kaya alanını sıkıştırır veya aşağı doğru zorlar. Basınç kayayı ufalar. Ancak grevden hemen sonra, öğütülmüş kaya geri tepiyor. Çok miktarda paramparça madde yukarıya doğru püskürtülürken, bir zamanlar kayanın bulunduğu yerde geniş, dairesel bir krater oluşur. Malzemenin çoğu yeni oluşturulan kraterin çevresine düşüyor.
Dünya’nın ayının birçok krateri var. Çoğu, uzaydan gelen katı madde kütleleri olan göktaşları milyonlarca yıl önce ay yüzeyine çarptığında oluştu. Ay neredeyse hiç atmosfere sahip olmadığı için, hemen hemen hiç rüzgar, erozyon veya ayrışma olmaz. Milyonlarca yıl önce ejecta adı verilen kraterler ve enkaz hala ayın yüzeyinde açık. Bu kraterlerin çoğu simge yapılardır. Aydaki kraterler, Amerikalı astronot Buzz Aldrin’den eski Yunan filozofu Zeno’ya kadar herkesin adını almıştır.
Dünya yüzeyinde birçok tespit krateri bulunur, ancak tespit edilmeleri daha zor olabilir. Dünyadaki en iyi bilinen kraterlerden biri, Winslow, Arizona yakınlarındaki Meteor Krateridir. Krater, 50 metre (164 fit), 150.000 ton meteor yaklaşık 50.000 yıl önce çöle çarptığında anında yaratıldı. Meteor Krateri 1,2 kilometre (0,75 mil) çapında ve 175 metre (575 feet) derinliğindedir.
Meksika’nın Yucatan Yarımadası’ndaki Chicxulub Krateri, muhtemelen 65 milyon yıl önce Dünya’yı vuran bir kuyruklu yıldız veya asteroit tarafından yaratıldı. Krater 180 km (112 mil) genişliğinde ve 900 metre (3.000 feet) derinliğindedir. Chicxulub Kraterini yaratan nesne muhtemelen yaklaşık 10 kilometre genişliğinde idi.
Etkisi o kadar güçlüydü ki kraterin adı Chicxulub Extinction Event Crater. Bilim adamları, yeryüzündeki türlerin yarısının – dinozorlar da dahil olmak üzere – etkinin sonucu olarak tükendiğini söylüyorlar. Olay, Dünya’daki şimdiye kadar patlatılan bütün atom bombalarından milyarlarca kat fazla patlayıcıydı.
Darbeli kraterler, güneş sisteminin kayalık gezegenlerinin ve aylarının çoğunda bulunur. Güneş sisteminin “Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün” denilen “gaz devleri” olarak adlandırılan kraterler yoktur. Bu gezegenler neredeyse tamamen gazlardan oluşuyor, bu nedenle bir meteorun çarpması için sert bir yüzey yok. Bir gaz devinin atmosferine giren meteorlar basitçe dağıldı.
Krater bugün güneş sisteminde nadir görülen bir durumdur. Gezegenler, aylar, kuyruklu yıldızlar ve diğer gök cisimleri, birbirleriyle etkileşime girmeyen oldukça kararlı yörüngelere sahiptir. Meteorlar her gün gezegenlerle (Dünya dahil) çarpışırlar. Bununla birlikte, bu meteorların çoğu, bir toz lekesi büyüklüğünde olup, krater oluşturmaz. Meteorların çoğu atmosferde “göktaşları” olarak yanmaya başlar ve daha önce Dünya’nın yüzeyiyle çarpışırlar.
Volkanik Kraterler
Volkanik aktivite genellikle kraterler oluşturur. Bazı volkanik kraterler derin ve dik yanlara sahiptir. Diğerleri geniş ve sığdır.
Bir krater bir caldera ile aynı şey değildir. Kraterler bir volkanın dışına taş ve diğer malzemelerin patlamasıyla oluşur. Calderas, bir volkanın magma odasının içe çökmesiyle oluşur. Kraterler genellikle calderaslardan çok daha küçük özelliklere sahiptir ve calderas bazen dev kraterler olarak kabul edilir.
Volkanların tepesindeki kraterlere zirve kraterleri denir. Zirve kraterleri, volkanik malzemenin Dünya’nın yüzeyinde veya yakınında olduğu yerdir. Volkanlar Japonya’daki Fuji Dağı gibi bir zirve kraterine sahip olabilir. Veya birkaç tane olabilir. İtalya’da Etna Dağı dört tane var.
Bazı volkanlar, bilim adamlarının zirvenin kraterindeki lavlara yaklaşabilecek kadar sakin. Antarktika’daki bir volkan olan Erebus Dağı’nın zirve kraterinde lav gölü var. Lav gölleri, magmanın yüzeye sıçradığı yerdir. Volkanologlar, lav gölünün nasıl davrandığını görmek ve gelecekteki davranışları tahmin etmek için Erebus Dağı’nın zirve krateri üzerinden uçabilirler.
Bazı zirve kraterlerindeki volkanik malzeme yüzeye yakındır, ancak görünmez. Fuji Dağı aktif bir volkan ve magma ve gazlar zirve kraterinin altına otursa da, patlama riski çok düşüktür. Japonya’nın en yüksek dağı olan Fuji Dağı, ülkenin yürüyüş yapabileceği en popüler yerlerden biridir.
Volkanların kenarlarında oluşan kraterlere kanat kraterleri denir. Kanat kraterlerinden çıkan patlamalar, zirve kraterlerinden patlayanlardan çok daha tehlikeli olabilir. Çukur kraterleri, yamaç kasabalarına yakın, zirve kraterlerinden daha düşük irtifalarda oluşabilir. Yan kraterden çıkan lav, gaz, kayalar ve diğer malzemeler, piroklastik akış adı verilen bir olguda dağın kenarına fırlayabilir. Avrupa’nın en aktif yanardağlarından biri olan Etna Dağı’nın çok sayıda tehlikeli püskürmesi var. 1928’de bir yan kanat kraterinin patlaması Mascali köyünü tamamen tahrip etti.
Uzun bir süre boyunca, küçük ve patlayıcı olmayan püskürmeler volkanik bir krateri yeni malzemelerle doldurabilir. Örneğin, St Helens Dağı’nda, ABD’nin Washington eyaletinde, 1980’deki büyük bir patlamanın dağın 400 metre (1300 feet) dışına çıktığında, büyük bir krater meydana geldi. Kısa bir süre sonra, küçük patlamalar krater zeminindeki lav ve volkanik külü biriktirmeye başladı ve dağ yavaşça yeniden inşa edildi.
Volkanlar ayrıca magma suyla temas ettiğinde kraterler de yaratabilir. Bir volkanın altına akan veya kabarcıklanan magma bazen bölgedeki yeraltı suyu ile etkileşime girebilir. Bu olduğunda, küçük bir patlama meydana gelir ve patlama çevresinde bir krater oluşur. Bu tip volkanik krater bir maar olarak adlandırılır.
Çoğu zaman, bir maar suyla doldurur ve sığ bir krater gölü haline gelir. Bu göllerin ince zeminleri aslında bir kez daha su ile patlayıcı temasa girmeyi bekleyen volkanik deliklerin çatılarıdır. ABD’nin Alaska eyaletinde bulunan Seward Yarımadası, magmanın yeraltı suyuyla değil, permafrostla karşılaştığı maarlarla doludur.
Patlama Kraterleri
Üçüncü tip bir krater bir patlama sonucu oluşur. Malzemeler veya kimyasallar patladığında, patlama etrafındaki tüm malzemeleri yerinden oynatır. Enkaz sıklıkla patlama alanının etrafında dairesel bir düzende inerek bir krater oluşturur.
Patlamalar doğal veya yapay olabilir. Örneğin bir maar yaratan patlama, doğal olarak, su bir volkanın üstündeki superhot magması ile etkileşime girdiğinde meydana gelir. Maars, bir tür patlama krateri ve bir volkanik kraterdir.
Krater oluşturan yapay patlamalar genellikle yeraltında olur. Patlama yeraltındaki malzemeyi tozlaştırır veya buharlaştırır ve yeryüzü yeryüzüne batar. Yeraltı patlamaları tarafından oluşturulan kraterlere çöküntü kraterleri denir. (Dünya yüzeyindeki veya yakınındaki patlamaların oluşturduğu kraterlere basitçe patlama kraterleri denir.)
Petrol ve doğal gaz için yer altında sondaj yapılması patlamalara ve çöküntü kraterlerine neden olabilir. Makine bazen aşırı yüksek basınç altında olan bir doğal gaz cebiyle karşılaşabilir. Delme makineleri doğal gazın cebini deldiğinde, üstteki kaya tabakaları onu tutamayabilir. Muazzam bir balon gibi, gaz cebi açılır. Patlamada gaz salınırken, boş alanda bir krater oluşur.
Bir yeraltı nükleer patlamasından belirli bir tür çöküntü krateri oluşuyor. Nükleer testlerin çoğu yeraltı tesislerinde yapılır. Patlama muazzam miktarda malzeme yerinden ettiğinde, üstündeki dünya batıyor. Aslında, yeraltı nükleer patlamalarından kaynaklanan çöküntü kraterlerine bazen lavabo denir. Nevada Test Bölgesi, ABD’nin Nevada eyaletinin uzak çöllerinde, nükleer çöküntü kraterleriyle doludur.
Nükleer çöküntü kraterlerinin içindeki ve çevresindeki döküntüler çoğu zaman radyoaktif madde ile temas eder. Bu nedenle, bu sitelere erişim kısıtlıdır.
Krater Bulma
Tüm dünyada kraterler bulunsa da, tespit edilmeleri çok zor olabilir. Hava ve uydu görüntülerinin yaygın olarak kullanılmasından önce birçok krater tespit edilmedi. Meteor Krateri’nin bu kadar iyi bilinmesinin nedenlerinden biri, keskin Arizona Çölü’nün onu bölgenin fiziki coğrafyasının açık bir özelliği haline getirmesidir.
Mesela rüzgâr kuvvetleri, nehirler, yağışlar krater kanıtlarını kazıyabilir. Bazı bölgeler aynı zamanda jeolojik açıdan karmaşıktır; meteor etkisinin bazı kayalar arasında daha belirgin olduğu ve diğerleri tarafından daha az belirgin olduğu. Bazı kayalar ayrıca ayrışma ve erozyon güçlerine karşı daha savunmasızdır. Bu kuvvetler, bir darbe kraterinin geleneksel dairesel düzenini maskeleyebilir.
Örümcek Krateri, örneğin Batı Avustralya, jeologları 1970’lere kadar şaşırtan alışılmadık bir özellik. Merkezi bir bölgeden yayılan sivri uçlar ve sırtlar, dairesel bir krater değil dev bir örsüme benziyor. Jeologlar Örümcek’i, yalnızca özelliğin merkezi bölgesinden ortaya çıkan kayalara baktıktan sonra çarpma krateri olarak tanımlayabildiler. Orada, paramparça kozalakları, yalnızca çarpma kraterlerinin altındaki anakayada oluşan nadir kayaları keşfettiler.
Peyzaj ve bitki örtüsü aynı zamanda etki kraterlerini de gizleyebilir. Örneğin ABD’deki en büyük darbe krateri, 1980’lere kadar bilinmiyordu. Chesapeake Körfezi darbe krateri, yaklaşık 35 milyon yıl boyunca Chesapeake Körfezi ve Atlantik Okyanusu’nun çamurlu sularının altına gizlenmiştir. Petrol sondaj keşiflerinde keşfedilen denizaltı krateri, Örümcek Krateri gibiydi, sadece çarpma kraterlerinde bulunan kayalarla işaretlenmişti.