Diaspora Yahudileri / İSLAM ÜLKELERİ (15) Osmanlı İmparatorluğunda Yahudiler
16. yüzyılda Osmanlı dışişlerinde geçen büyük isimlerden bir diğeri de Salamon Aben Yaeştir. (Abanaes, Ben Yaeş, İbn Yaiş adlarıyla da geçer). Aben Yaeş (1520-1603) Portekizde Alvaro Mendes adıyla konverso olarak doğdu. Ticari, başarılarından dolayı Portekiz Kralı 3. Joaonun güvenini ve şövalye unvanını kazandı.
Alvaro Mendes Avrupanın en büyük kentlerinde yaşadı, muhtemelen Türkiyeye gelerek akrabası Yasef Nasiyi ziyaret etti ve bulunduğu her yerde İspanyaya karşı, Portekizin davasını savundu
Salamon Aben Yaeş (Abenaes)
Siyasal bilgisi, zenginliği ve asaleti sayesinde Avrupanın büyük hükümdarlarıyla tanışan Alvaro Mendes İngiltere kraliçesi 1. Elizabeth ve Fransa Kralı 3. Henry ile doğrudan doğruya ilişki kurdu. Portekiz Kralı öldüğünde, anne tarafından akrabası olan Don Antonionun taht iddiasını, aynı iddiada bulunan İspanya Kralı 2. Felipeye karşı destekledi, hatta İngiliz sarayındaki ilişkilerini harekete geçirerek Don Antonyo ile 1. Elizabeth arasında olumlu bir ilişkisinin tesisini sağladı.
Alvaro Mendes Avrupada tanınmış bir kişi olduğundan her hareketi izlenirdi. Örneğin Paristeki İngiliz büyükelçisi 19 Eylül 1581 tarihinde Sir Francis Walshingrama şunları yazmıştır. Geçen Cumartesi Kral 3. Henry Portekizli Alvaro Mendes, Lorraine ve Guise dükleriyle akşam yemeği yedi... 1585te Türkiyeye geldiğinde de İstanbuldaki Fransız büyükelçisi Kral 3. Henriye bir mektup yazarak, Alvaro Mendesin Selanikte saraydan özel olarak yollanan bir çavuş tarafından karşılanmış olduğunu bildirmiştir.
İstanbula gelmeden önce Mendes, Selanikte ailesiyle birlikte Yahudiliğe döndü ve Salamon Aben Yaeş adını aldı. Bundan sonra Aben Yaeş, bütün diplomatik yeteneklerini kullanarak, İspanyaya karşı bir Osmanlı-İngiliz ittifakı kurmak üzere harekete geçti. Arabası Rodrigo Lopez İngiltere Kraliçesi 1. Elizabethin ile Aben Yaeş arasında doğrudan doğruya ilişkiyi sağlamakta, Portekizli diplomatda bu yoldan edindiği istihbaratı Osmanlı sarayı lehinde kullanmaktaydı.
Aben Yaeşin Elizabeth ile doğrudan doğruya mektuplaşması zamanla İstanbuldaki İngiliz Elçisi Edward Bartonla arasının açılmasına sebep oldu ve Barton Aben Yaeşi Kraliçenin gözünden düşürmek için fırsat kollamaya başladı. Londrada bulunan Don Antonyo ile Aben Yaeşin arasında bir para meselesinden dolayı açılınca, Don Antonyo, aben Yaeşi gözden düşürmek için yaşadışı işler yapmakla suçladı. Bortonda zaman kaybetmeden Don Antonyonun safında harkete geçti. Bunun üzerine Aben Yaşe 1. Elizabethe bir mektup yazarak elçiyi şikayet etti. Aben Yaeş aleyhinde oluşan entrikaları kavrayan İngiliz hükümdarı hizmetlerinden vazgeçemediği Portekizliyi korumak amacıyla 3. Murata bir mektup yolladı. Mart 1592 tarihli mektupta kraliçe Osmanlı padişahına, Aben Yaeş hakkında söylenenlerin iftira olduğunu bildirdi.
İstanbulda Aben Yaeş-Barton çekişmesi devam ederken, Londrada Rodrigo Lopez kraliçeye kraşı bir komploya katıldığı iddiasıyla tutuklanıp idam edildi ve bu şekilde, hizmetlerinden dolayı Midilli Dükü payesini kazanmış olan Aben Yaeş İngiliz Sarayı ile doğrudan doğruya ilişkisini kaybetti. Aben Yaeş, tasarlamış olduğu Osmanlı-İngiliz ittifakını gerçekleştirememiş olmakla birlikte, 1593te Londraya özel temsilcisi Yehuda Sarfatiyi yollayarak, muhtemel bir Osmanlı-Macar savaşı vukuunda İngilizlerin tarafsız kalmalarını temin etti. Nitekim, Osmanlı-Macar savaşı patladığında büyükelçi Barton sefere davetli olarak katıldı ve Haçova Zaferine şahit oldu.
Aben Yaeş, 16. yüzyılın sonlarına doğru Avrupa devletleri arasındaki diplomatik mektuplaşmada sık sık adı geçen uluslararası bir sima olarak isim yaptı. Türkiyeye yerleştikten sonra, belirtildiği üzere, Midilli Dükü payesiyle taltif edildi ve Yasef Nasinin Tiberya üzerinde elde etmiş olduğu imtiyazın varisi ilan edildi. Oğlu Yaakov babasını Tiberyada temsil etti ancak, idealistliğine rağmen projenin ilerletilmesinde herhangi bir başarı kaydedemedi. Aben Yaeş, 24 Ağustos 1593 tarihinde Rodrigo Lopeze yazmış olduğu bir mektupta, bu konuya şöyle değinir: Oğlum kutsal topraklarda delicesine ülkülerinde ısrar ediyor; bana çok para harcattı, ama yerel halkı anlayamadığından hiçbir şey yapamadı...
Görüldüğü üzere, Osmanlı İmparatorluğu, Kuruluş ve Yükselme Devirlerinde, Avrupada etkili bir diplomat şebekesine sahip olmadığından, dış işlerini, ticari ve ailevi ilişkileri nedeniyle Batı Devletleriyle teması olan Yahudilerin yardımıyla yürütmüştür. Daha Fatih Sultan Mehmet zamanında 1477 yılında, Bab-i Ali Venedike bir Yahudi temsilci yollamış ve diplomat aracılığı ile, Lepanto Kentini Osmanlı devletine bırakmaya razı olduğu takdirde, Osmanlı hükümetinin Venedik cumhuriyeti ile barış yapmaya hazır olduğunu bildirmek istemiştir. Adı bilinmeyen elçi, Venedike varmadan önce korsanların saldırısına uğramış ve aldığı yaralardan ölmüştür.
Yasef Nasi, Avupalı hükümdarla ilişkilerini Osmanlı devletinin emrine vermiş ve bir Türk tarihçesi, Kapitülasyonların verilmesi sırasında Nasi gibi bir diplomatın Osmanlı sarayında bulunmamış olmasından yakınmıştır. Eskenazi, Ester Kira, daha sonra Moşe Hamonun torunu Yitzhak Hamonda devletin diplomatik işlerine karışmışlardı. Yitzhak Hamon dışişlerine tam anlamıyla girmemiş olmakla birlikte (saray doktoruydu) İspanya ile Türkiye arasında Kuzey Afrikadaki bazı topraklarla ilgili olarak bir anlaşmazlık gösterdiğinde, İstanbuldaki İspanyol büyükelçisi Yitzhak Hamona bu konuda İspanya lehine bir tutum takınıp padişahı etkilemesi için 1000 düka altını rüşvet teklif etmiştir. Yitzhak Hamon, pek tabii, teklifi geri çevirmiştir. Gabriel Buenaventura da önemli diplomatik hizmetlerde bulunmuş, İspanyaya elçi olarak gönderilmiştir, (17. Yüzyıl). Moiz Beberi 17. Yüzyılda, yaşamını sonuna kadar Osmanlı Devletinin İsveçteki daimi temsilcisi olarak kalmış, öldükten sonra yerine oğlu geçmiştir.
devam edecek...