AKP hükümetinin kriz ortamını IMF'nin kanatları altında geçiştirmek istediği ortaya çıkmıştır. Daha önce bu köşede açıkladım: Kasım ayında IMF'ye sığınan Macaristan, Ukrayna ve Pakistan anlaşmalarının bir benzeri Türkiye için de geçerli olacaktır.
Emperyalist sistemin metropolü, kendi krizini adım adım bizim buralara da taşıdı. Şimdi de bizlere, özellikle IMF aracılığıyla, akıl vermeye başladı.
IMF davet edilmiş ve kapımıza dayanmıştır. Diyelim 20 milyar dolarlık bir kredi karşılığında Türkiye'den istenecek koşullar ne olacaktır? Bir öngörü yapmak için Kasım içinde IMF ile Ukrayna, Macaristan, İzlanda ve Pakistan'ın imzaladığı dört stand-by anlaşmasının ana öğelerini gözden geçirdim. Karşılaştırma, şunları ortaya koyuyor:
Hükümet çevreleri, hâlâ "teğet geçme" söylemine inanmak ister görünseler de, kriz dalgasının bize de çarpmakta olduğu inkâr edilemez. Ancak, etkilenmemiz, benzer konumdaki ülkelere göre daha mı serttir daha mı hafiftir? Bazı göstergeleri, belirtileri gözden geçirerek kısaca tartışalım.
İki hafta önce bu köşedeki yazının başlığı, "Türkiye'nin Krizi Ekim'de Başlıyor" idi. Ekime kadar ne oldu? Kısaca hatırlayalım:
Barack Obama'nın seçilmesine sevinelim mi? Üzülelim mi? Türkiye'de medyanın, okur-yazar takımının büyük bölümünün sevindiği devletimizin yüce çıkarlarına duyarlı çevrelerin ise, Obama'nın Ermeni lobisine "paçayı kaptırmış" olması nedeniyle endişeye sürüklendiği gözleniyor.
Bu köşede finansal krizin arka planını, olası sonuçlarını zaman zaman anlatmaya çalıştım ama şu soruları açık-seçik yanıtlamanın da zamanı geldi: "Finansal kriz niçin, nasıl patlak verdi nereden kaynaklandı?"
Geçen hafta bu köşedeki yazı, "Türkiye'nin krizi Ekim'de Başlıyor" başlığını taşıyordu. Öyle görünüyor ki, finansal krizin ilk sert dalgaları sadece Türkiye'ye değil, çevre ekonomilerinin diğer zayıf halkalarına da Ekim 2008'de ulaşmıştır. Finansal krizin, metropol ekonomileriyle sınırlı kalma beklentisinin geçersiz olduğu artık ortaya çıktı.
2007'nin ikinci yarısından itibaren emperyalist sistemin metropollerini sarsmaya başlayan finansal kriz, ilk yılı boyunca çevre ekonomilerini ve bu arada Türkiye'yi fazla etkilemedi. Batı ekonomileri bu süre içinde pek küçülmediler daha çok durgunlaşma patikasına girdiler. İthalat taleplerindeki durgunlaşmanın ihracatçı ülkelere, bu arada Türkiye'ye yansıması sınırlı kaldı.
Michael Moore... Uğur Mumcu tipi "araştırıcı-gazeteci" ustalığını Amerika'da gerçekleştiren kişi... Marifetlerini, bulgularını, daha çok belgesel filmciliğe öncelik vererek kamuoyuna taşıyor. Türkiye'de de gösterilen üç filminin, Amerikan kapitalizminin çeşitli hastalıklarına odak tuttuğunu hatırlayanlar olabilir:
IMF'nin Nisan 2008 tarihli "Dünya Ekonomik Görünümü" başlıklı raporunda (ss. 86-87) şu görüşler yer alıyordu:
Amerika'daki finansal krizin ekonomik altyapısını kavramak için, bir yandan finans kapitalin işlevsel ve paraziter gelişim çizgisi üzerinde odaklanmak bir yandan da dünya ekonomisinin içinde ABD'nin "süper-emperyalist" konumunun parasal-finansal uzantılarını mercek altına almak gerekir.
Northern Star, Bear Sterns, Freddie Mac, Fannie May, Lehman Brothers, Merrill Lynch, AIG, HBOS, Morgan Stanley... Birkaç ay içinde Amerika'da, Britanya'da batan, iflas edip kapılarını kapatan devletleştirilen, başka sermaye gruplarınca ucuza kapatılan, batmanın eşiğinde debelenen dev şirketlerin listesi...
12 Eylül 1980 darbesinin yirmisekizinci yıldönümünden iki gün önce geçtik. Askerî rejimin üç yıllık kanlı, gaddar bilançosu Türkiye'nin anayasal, siyasal, hukukî kurumlarına yaşattığı travma hatırlandı, hatırlatıldı.
Kasım'daki Amerika başkanlık seçimlerinin sonucunu hangi etkenler belirleyecek? Farklı sosyal sınıflar için farklı yükler ve yararlar getirecek olan vergi, sağlık hizmetleri, sosyal güvenlik, eğitim politikalarında, işsizliğe, tüm ekonomiyi kucaklar hale gelen borç yüküne karşı izlenecek seçenekler mi?
Dünya ekonomisindeki belirsizlikler bir türlü giderilemedi. "Gidişat" üzerinde de her kafadan ayrı bir ses çıkmaktadır. Bu durumda ben de aşağıdaki beş sorudan hareketle birkaç dağınık gözlem yaparak kervana katılacağım.
***
Finansal kriz bir büyük bunalıma dönüşecek mi?
"Yabancılardan para geldikçe ayakta duruyoruz ancak, sallanarak..."
Ekonominin "gidişatı" üzerinde en basit, kestirme ve bilgi aktarımının yukarıdaki ifadeyle yapılabileceğini düşünüyorum.
"Kapatma davası"nın yarattığı belirsizlikler son bulurken Türkiye ekonomisinin 2008 ortalarındaki görüntüsü üzerinde bir değerlendirme yapmanın da zamanı gelmiş bulunuyor. Bugün birkaç vurgulama ile sınırlı "kuşbakışı bir gezinti" ile yetineceğim. Ayrıntılı tartışmaları sonraki haftalara erteleyerek...
***