Uygur Duvar Fresklerinde - Zühre, Nahid
LATİNCEYE ÇEVİRİLMİŞ UYGUR METİNLERİ
Uygur Metinleri hakkında genel bilgiier
Göktürk devleti yıkıldıktan sonra tarih sahnesinde Uygurları görürüz. Yeni bir din arayışıyla Budizm’i benimseyen Uygur Türkleri, Uygur Yazısı ve Mani, Brahmi yazılarıyla taş ve kâğıt üzerine yazılmış çeşitli metinlerle kütük basması eserler bırakmışlardır. Doğu Türkistan’daki kazılarda ortaya çıkarılan yüzlerce sandık eserin çoğu, dinî nitelikli olmakla beraber aralarında tıp, falcılık, astronomi ve Uygur şairleri ve şiirleri ile ilgili olanlar da vardır. En önemlileri şunlardır:
BURKANCI ve MANİCİ UYGUR EDEBİYATI NESİRLERİ
VİNAYLAR:
Vinayalar, Burkancı “rahip ve rahibelerin hayatını, günlük yaşamlarını düzenleyen kuralları içine alır.” Bu eserlerin sayıları çok değildir. Karmavâcana adlı vinaya, manastır kıyafetinin kullanılışına dair bir metindir. Pravâranâ ise bir Burkan rahibinin yağmurlu bir mevsimde çekildiği inzivayı anlatır. Vinayavibhańga adlı metin manastır kurallarıyla ilgilidir.
SUDURLAR
Bu kitaplarda, gerek tarihi Burkan’ın ve gerekse bütün Burkanların verdikleri veya vermiş olduklarına inanılan vaazlar bir araya toplanmıştır. Sudurlarda önce vaazın verildiği yer tasvir edilir. Sonra müritlerden biri bir soru sorar ve Burkan da sorulan bu soruya dayanarak vaazını verir. Vaaz bittikten sonra dinleyicilerden iki kişi konuyu kendi aralarında tartışırlar. Eğer sonuç alınamazsa soru tekrar Burkana sorulur. Bu böyle sürüp gider.
(Altın Işık): Sıngku Seli Tutung tarafından Çince'den Uygurca'ya çevrilen en hacimli sudurdur. Burkancılığın temellerini, felsefesini ve Buda’nın menkıbelerini içerir.
Altun Yaruk "Altın Işık" manasına gelir. Beş Balık şehrinden Sıngku Seli Tutung tarafından Çince'den Uygurca'ya çevrilmiş olan eser tercümeden ziyade bir adaptasyon eserdir. Sıngku Seli Tutung, Uygurlar döneminin en önemli isimlerinden biridir.
Uygurca’ya çevrilmiş en hacimli sudur olan Altun Yaruk Şıngku Seli Tutuŋg tarafından Çince’den Uygurca’ya çevrilirken “tercümeden ziyâde müstakil bir adaptasyon”haline getirilmiş, Şıngku Seli Tutuŋ birçok eklemelerle bu eseri genişletmiştir.
“Asil Dinin Nilüfer Çiçeği” Adlı sudurun bir bölümüdür. Eserin konusu, Kuanşi İm adlı bir Bodisatva’nın (Burkan adayının) canlı varlıkların sıkışık anlarında Hızır gibi yetişerek onlara yardım etmesi ve Nirvana yolunu göstermesidir. Çince’den çevrilen eserin nerede ve kim tarafından tercüme edildiği bilinmemektedir. Tercüme ve istinsah tarihleri 13.Yüzyıldan önce olmalıdır. Eseri günümüz Türkçesine Şinasi Tekin tercüme etmiştir.
Çince’den çevrildiği tahmin edilen ve Semih Tezcan tarafından işlenen İnsadi Sudur, “rahiplerin karşılıklı olarak birbirlerine günahlarını anlatma” törenleri ile ilgilidir. Eserde Sundarî Kız adlı bir çatik de vardır.
1328’de Çince’den çevrilen, tahta baskıları da bulunan Yitiken Sudur büyü ile ilgili bir metindir. Kşanti Kılguluk Nom Bitig adlı sudur ise bir günah çıkarma kitabıdır.
d.) Sekiz Yükmek (Sekiz Yığın):
Çinceden çevrilen Sekiz Yükmek’te Burkancılığa ait dinî-ahlâkî inanışlar ve bazı pratik bilgiler vardır. Uygurlar arasında çok yayılan bu eser; kısa cümleleriyle, içten anlatımı ve zengin söz varlığıyla dikkati çeker. En iyi işlenmiş metinlerden biri olan Sekiz Yükmek (Sekiz Tomar) adlı sudur, Uygurlar arasında çok yayılmış olan dinî bir eserdir. Çince’den çevrilmiş olan Sekiz Yükmek, Burkancılığa ait dinî-ahlâkî inanışlarla bazı pratik bilgileri ihtiva eder. Kısa cümleleri, açık ve samimi ifadesi, zengin kelime hazinesi ile dikkate değer bir üslubu vardır.
Uygur Budacı Edebıyatında görülen bu eser, Küentso adlı Çinli bir Burkan rahibinin 630–645 yılları arasında Türkistan üzerinden Hindistan’a yaptığı seyahati ve Çin’deki hayatını anlatan bir Gezi Yazılsı ve Biyografidir. Şıngku Seli Tutuŋ tarafından tahminen 10. asrın birinci yarısında Uygurcaya çevrilmiştir. Eser, 7. asırdaki Türk ülkeleri hakkında müşahedeye dayanan bilgileri dolayısıyla bizim için çok önemlidir. Tercüman, bu eserde şiirle nesir arası “kavi” üslubunu kullanmıştır. Hüen-Tsang’ın ünlü seyahatnamesini de Uygur Türkçesine çeviren ve bu tercümede kullandığı “kavi” üslûbu dolayısıyla Reşid Rahmeti Arat tarafından eski Türk şairleri arasında gösterilen Şıngku Seli Tutuŋ, Uygurlar çağı Türk edebiyatının en önemli simalarından biridir.
ÇATİKLER
Sudurlar içinde yer alan ve Uygurların çatik dediği jâtaka türü, Uygur dil ve edebiyat metinleri arasında özel bir yere sahiptir; çünkü bunlar bazen bir hayli uzun masallardır. Çok defa da sudurlardan ayrı kitaplar halinde yazılmışlardır. Çatikler, Burkanların çeşitli hayatlarını anlatan, olağanüstü olaylarla süslü masallardır. İslâmî edebiyattaki menkıbeleri hatırlatırlar.
Edgü Ögli Tigin İle Ayıg Ögli Tigin
Hikâyesi adıyla meşhur olan Edgü Ögli Tigin İle Ayıg Ögli Tigin (İyi düşünceli Şehzade ile Kötü Düşünceli Şehzade) en tanınmış çatiklerden biridir. Bin Buda mabetlerinde bulunan bu eserde, iyi bir şehzadenin bütün canlılara yardım etmek ve canlıların birbirlerini öldürmelerine engel olmak üzere çok değerli bir mücevheri ele geçirmek için çıktığı maceralı yolculuk anlatılır.
Altun Yaruk içinde bazı çatikler de vardır. Bunların en meşhurlarından biri Şehzade ile Aç Pars Hikâyesi’dir. Çatikte, açlıktan ölmek üzere olan bir parsı kurtarmak isteyen fedekar şehzade anlatılır. Parsın ölmemesi için şehzade kendisini ona yem eder
Dantipali Beğ hikâyesindeki konu ise kendini feda eden bir geyiktir. Çaştani Bey Hikâyesi hikâyesinde Çaştani Bey ’in ülkesinde yaşayan insanlara hastalık ve belalar getiren şeytanlarla mücadelesi anlatılır. Toharca’dan Türkçe’ye çevrilmiştir. Toharca’dan çevrilen başka bir eser de Maytrisimit’tir. Eserde, Maitreya Burkan’ın menkıbevî hayatı anlatılır. Maitreya, Müslümanların mehdisi gibi, istikbalde gökten yere inip, insanları Nirvana'ya ulaştıracak olan bir Burkan’dır. Ülüş adı verilen bölümlerden meydana gelmiştir ve dramatik özelliği ile dikkat çeker
ABİDARMALAR
Abidarmalar, Burkancılığın metafizik yönünü işleyen eserlerdir. “Kuru, sıkıcı, ağır” bir ifadeye sahip olan bu eserler, “Türkçe’nin ilim ve felsefe dili olarak da kullanıldığını ve dilin imkânlarının zenginliğini gözler önüne sermektir”. Abidarim Kıınlıg Koşavarti Şastir adlı eser Çinceden tercüme edilmiş hacimli bir eserdir.
Şehzade ile Aç Pars Hikâyesi
Açlıktan ölmek üzere olan parsı kurtarmak için kendini feda eden şehzadenin hikâyesidir.
Bu hikayede açlıktan ölmek üzere olan bir parsı kurtarmak isteyen fedakar şehzade anlatılır. Parsın ölmemesi için şehzade kendisini ona yem eder. Hikâyenin sonunda Buda, şehzadenin, kendisi olduğunu ifade eder. Bu hikâye çok canlı ve akıcı bir üsluba sahiptir. Şehzadenin ölümü üzerine söylenen şiirlerde tam bir ağıt havası vardır.
Dantipali Bey hikâyesi
Maiyetindeki geyikleri kurtarmak için kendini feda eden geyikler beyini Dantipali Bey öldürür ve korkunç alevler de Dantipali Bey’i yutar. Eser, kendi emrindeki geyikleri kurtarmak için kendini feda eden bir geyiği anlatır. Geyiği öldüren Dantipali Beğ'i ise korkunç alevler yutar. Hikâye, çok canlı tasvirlere sahiptir
Çaştani Bey Hikâyesi ( Uygur Türkleri)
Ülkesindeki insanlara hastalık ve bela getiren şeytanlarla Çaştani Bey ’in mücadelesidir. Çeştani Beğ'in ülkesinde yaşayan insanlara hastalık ve belalar getiren insanlarla mücadelesini anlatır. Şeytanların tasviri son derece canlıdır. Eseri, Şilazin adlı bir tercüman Toharca' dan Türkçeye çevirmiştir.
Irk Bitig (Fal Kitabı): Köktürk yazısıyla yazılmış bir fal kitabıdır. Her biri ayrı fal olarak yazılan 65 paragraftan oluşur. Çeşitli inanışlar ve masal unsurlarının bulunduğu kitapta günlük dile ait pek çok kelime de vardır.
Kalyanamkara ve Papamkara Hikayesi
İyi Düşünceli Şehzade ile Kötü Düşünceli Şehzade anlamına gelir Burkancılığa ait bir menkıbenin hikâyesidir: İyi düşünceli şehzadenin bütün canlılara yardım etmek ve canlıların birbirlerini öldürmelerini engellemek için bir mücevheri elde etmek üzere yaptığı maceralı yolculuk anlatılır.
Küentso (Hüen-Tsang)Biyografisi
Adıyla tanınmış eserin Burkancı Uygurlardan kalan eserler arasında önemli bir yeri vardır. Bu eser, Küentso adlı Çinli bir Burkan rahibinin 630–645 yılları arasında Türkistan üzerinden Hindistan’a yaptığı seyahati ve Çin’deki hayatını anlatan bir seyahatname ve biyografidir. Şıngku Seli Tutuŋ tarafından tahminen 10. asrın birinci yarısında Uygurca’ya çevrilmiştir. Eser, 7. asırdaki Türk ülkeleri hakkında müşahedeye dayanan bilgileri dolayısıyla bizim için çok önemlidir. Tercüman, bu eserde şiirle nesir arası “kavi” üslubunu kullanmıştır
Bunlardan başka Maymunlar Beyi, Mukades Tavşan, Üç Prens, Üç Pars gibi dini konular işleyen Uygur hikâyeleri günümüz alfabelerine çevrilmiştir. Uygurlara ait çok sayıda metin hala özgün Uygur alfabeleri halinde kalmış ve günümüz alfabelerine çevrilmeyi beklemektedir.
MANİCİ EDEBİYATA AİT UYGUR METİNLERİ
Huastuanift adlı eser 1090’da Radloff, 1911’de Le Coq, 1923’te Bang tarafından yayınlandı. S. Himra, 1941’de Haustuanift’i; 1945’te Çeştani Bey Hikâyesi’ni; 1946’da Uygurca Üç Hikâye’yi neşreder.
BURKANCI UYGUR EDEBİYATINA AİT METİNLER
Radloff ve Malov tarafından 1913–1916 yıllarında Altun Yaruk neşredilir. Bu eser Malov tarafından bulunmuştur.
Toru Haneda, 1915’te Japonya’da Sekiz Yükmek’i neşretti. Bang ve Gabain tarafından “Tukische Turfantexe” serisi başlatıldı. Bu serinin ilk beş kitabı 1929-1931 arasında çıkarıldı. Beşini ciltten sonra ekibe R.R.Arat katıldı. 6. kitap bu üçlü tarafından çıkarıldı. Sekiz Yükmek’in en iyi işlenmiş şekli bu 6. kitapta yer almaktadır.
Ş. Tekin, 1960’ta Erzurum’da Kuanşi İm Pusar (Ses İşiten İlah)ı neşreder.
İLGİLİ SAYFALARIMIZ VE LİNKLERİ
Kaynaklar:
Sitedeki yazıların tüm hakları ve sorumluluğu yazı sahiplerine aittir. Yazıların izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur. Aksi davranışlara karşın yasal işlemlere başvurulacaktır.
Değerli Üyelerimiz Etkinlik, yarışma, sergi, festival, imza günü , şair ve yazarların ölüm günlerini kısaca edebiyat ve sanatla ilgili her türlü ETKİNLİK DUYURU VE HABERİ Haberler Böl&uum...
Degerli Kullanıcılar! Esa'nın ziyaretçilerinin %90dan fazlası kitap, edebiyat ve sanatla ilgili kuramsal bilgiler, biyografiler vb için gelmektedir. Bu nedenle sitemizde Kitaplık, Akademisyenler, Haberler bölümleri ile bilgi ekle, puan ver, albüm oluştur gibi ekle...
Azerbaycan Milli İlimler Akademisi ( AMEA) Folklor Enstitüsü, ESA ( Edebiyat ve Sanat Akademisi.com) ESAS DER ( Edebiyat Sanat Sanatçıları Derneği ) ve ERZİN - HATAY Belediyesi iş birliği ile “ İki Devle...
Kendinizi daha iyi tanıtabilmeniz için hesabınıza (en üst sağ) girerek lütfen mobil veya PC den biyografinizi ve profil resminizi ekleyiniz.