Şili’nin eski askeri diktatörü General Augusto Pinochet 10 Aralık 2006’da 91 yaşında öldü.
Cinderella’nın vaftiz anası peri, Tinker Bell (Walt Disney filmindeki peri) ve General Pinochet’in ortak yanları çok.
Her üçü de harikalar yarattı. Pinochet’nin bütün dünyaca kabul edilen harikası, Şili’de yarattığı Mucize idi; çok başarılı, “bırakın yapsınlar” tohumları Valparasio’dan Virginia’ya kadar yayılan, serbest ticaret, özelleştirme, deregülasyon ve sendikasız ekonomik gelişme uygulaması.
Ama Cinderella’nın kabağı gerçekten arabaya dönmedi. Şili Mucizesi de aslında bir başka peri masalıydı. General Pinochet’nin Şili’yi bir ekonomik elektrik santraline çevirdiği iddiası ise ancak tekrarlana tekrarlana gerçek gibi görünmeğe başladı.
Şili’de bir miktar ekonomik ilerleme oldu; ama bu, ölümünden 10 yıl sonra, bir mucize gibi ülkesini kurtaran Salvador Allende’nin sayesinde oldu.
General Pinochet’nin hükümeti acımasızca ele geçirdiği 1973 yılında Şili’de işsizlik oranı %4.3 idi. 1983 yılında, serbest pazar modernleştirmesinden on yıl sonra, işsizlik %22’ye yükselmişti.
1970’de nüfusun %20’si yoksuldu. “Cumhurbaşkanı” Pinochet görevden ayrıldığı 1990 yılında yoksulluk içinde yaşayanların oranı %40’a ulaşmıştı. Tam bir mucize.
Pinochet Şili ekonomisini tek başına yıkmadı. Dünya akademisinin parlak zekaları, Chicago Boys (Chicago Delikanlıları) -Milton Friedman’ın eğittiği kaz sürüsü- bu iş için dokuz yıl uğraştı. Onların teorileriyle büyülenen general, asgari ücreti yok etti, sendikaların pazarlık hakkını yasakladı, emeklilik sigortasını özelleştirdi, varlık ve kar vergilerinin tümünü yürürlükten kaldırdı, kamu işlerini azalttı, 212 kamu işletmesi ve 66 bankayı özelleştirdi ve bütçe fazlası sağladı.
Bürokrasinin yavaşlatıcı elinden, vergilerden ve iş yasalarından kurtulan ülkenin dev atılımı depresyon ve iflasa doğru oldu. Dokuz yıl süren Chicago stili ekonomiden sonra, Şili’nin ekonomisi devrildi ve öldü. 1982-83’te ülkenin GSMH’si (Gayri Safi Milli Hasıla) %19 azaldı. Serbest pazar deneyi işe yaramadı, bütün test tüpleri kırıldı. Kan ve cam kırıkları yerlere saçıldı. Buna rağmen Chicago’nun kaçık bilim adamları, büyük bir yüzsüzlük ve küstahlıkla, başarı ilan ettiler. ABD’de Başkan Ronald Reagan’ın Dışişleri Bakanlığı raporunda, “Şili’nin başarılı ekonomik idarede örnek ülke” olduğuna karar verdi. Friedman’ın kendisi “Şili Mucizesi” lafını uydurdu. Friedman’ın yetiştirmesi ekonomist Art Laffer, Pinochet’in Şili’si “arz yönlü ekonominin neler başarabileceğini” gösteren bir vitrin diye gururlandı.
Kesinlikle vitrindi. Daha doğrusu, Şili, bütün kısıtlamaları kaldırılan, çıldırmış bir ekonominin vitriniydi.
Chicago Delikanlıları cuntayı bankalarda kısıtlamaların kaldırılmasının yabancı sermayeyi Şili’de yatırım yapmaya teşvik edeceğine ikna etti.
Pinochet kamu bankalarını defter değerinden %40 daha ucuza sattı. İki vurguncunun (Javier Vial ve Manuel Cruzat) kontrol ettiği iki büyük işletme bankaları ele geçirdi. Vial ve Cruzat ellerine geçirdikleri bankaların parasını kullanarak imalat işyerleri satın aldı- ve bu varlıklarını çoğaltmak için Şili’nin ucuz satışlarından pay kapmak isteyen yabancı yatırımcılardan kredi kullandı.
Banka’nın rezervleri kısa zamanda ilgili işletmelerin kof senetleri ile doldu. Pinochet vurguncuların işine karışmadı. Pazarın mantığına karışılmaması ve engel olunmaması gerektiğine ikna olmuştu.
1982’de finans piramidi çöktü ve oyun sona erdi. Vial ve Cruzat “Grupos” borçlarını ödeyemedi. Sanayi durdu, özel emeklilik ödenekleri değer kaybetti ve para düşüşe geçti. Kurşunlardan korkmayacak kadar aç ve çaresiz halk başkaldırmaya ve grevlere başlayınca, Pinochet geri adım attı. Sevgili Chicago Delikanlılarını uzaklaştırdı. İstemeye istemeye asgari ücreti ve sendikal toplu sözleşme hakkını geri getirdi. Daha önce devlet kadrolarının büyük bir kısmını yok eden Pinochet, 500,000 yeni iş yaratacak bir programı onayladı. Yani, Şili’yi 1983’te durgunluktan kurtaran Reagan/Thatcher metotları değil, Keynes oldu. Ama o zamandan beri ülke ekonomisinin uzun vadede düzelmesi ve büyümesi sosyalizmin sonucuydu.
Pinochet ülkenin emeklilik sistemini kurtarmak için bankaları ve endüstriyi büyük ölçüde -Komünist Allende’nin hayal bile edemeyeceği bir ölçüde- kamulaştırdı. General keyfi olarak, çoğu zaman tazminat bile ödemeden işletmelere el koydu. Sonuç olarak bu işletmelerden çoğu tekrar özelleştirildi ama bir işletme kamuda kaldı: Bakır İşletmeleri.
Nerdeyse yüzyıldır bakır demek Şili demek, Şili demek bakır demekti. Montana Üniversitesi Maden Uzmanı Dr. Janet Finn, “Ekonominin itici gücü kamunun elinde olunca, o ülkeyi serbest girişim mucizesi olarak tanımlamak gülünç”, dedi. Ülkenin dış satım gelirinin %30-80’i bakır satışından geldi. Şili’yi kurtaran bu sağlam para, Allende’nin 1973 yılında Anaconda ve Kennecott’dan kamulaştırdığı maden yataklarının geliri; Allende’nin ülkesine ölümünden sonra verdiği hediyedir.
Şili’de ekonomik gelişmenin ikici lokomotifi tarım endüstrisi. Bu da Allende yıllarından kalan bir miras. Georgetown Üniversitesi’de (Washington DC) Profesör Arturo Vasquez’e göre Allende’nin büyük feodal arazileri parçalara bölen Toprak Reformu (Pinochet bu reformu tamamen yok edemedi) Şili’de tarım endüstrisi yanında toprağı işleten bir küçük üretici sınıf yarattı. Bugün Şili’nin dışsatımın bakıra rakip kazancı buradan geliyor. Dr. Vasques, “Ekonomik mucize yaratmak için belki de ilk önce tarımı iyileştirecek bir sosyalist iktidar gerek”, diyor.
Durum bu. Şili’yi kurtaran Friedman değil, Keynes ve Marx.
Fakat, serbest pazar mucizesi uydurmasının etkisi hala devam ediyor. Reagancılar ve Thacherciler, nerdeyse yarı dini bir imanla, bırakın-yapsınlar dogmasının Şili’den başarıyla ve parlayarak kaynaklandığına inanıyor.
1998 yılında Uluslararası dörtlü çete [Dünya Bankası, IMF, Inter-American Development Bank (Amerikalar arası Kalkınma Bankası) ve International Bank for Settlements (Uluslararası İskan Bankası)] Brezilya’ya 41 milyar dolarlık kredi vermeyi önerdi. Ama parayı vermeden önce, ekonomik zorluk içinde kıvranan Brezilya’nın Şili’yi nerdeyse öldüren acı ekonomik ilacı yutması gerekiyordu. Reçetede olanları bilirsiniz: yangından kaçırılan mal değerine özelleştirme, esnek işçi pazarları (yani sendikasızlaşma), ve borç açığını kamu hizmetleri ve emeklilikte acımasız kesintilerle kapatmak.
Brezilya hükümeti, kamuyu bu acı önerilerin sonuçta sıradan Brezilyalıların yararına olacağına inandırmaya çalıştı. Mali sömürgeciliğe benzeyen bu öneriler, Şili’de mucizeler yaratan her derde çare olarak kamuya yutturuldu.
Ama mucize aslında, bir sahtekarlık, bir oyun ve sonunda herkesin muradına ermediği bir peri masalı idi.
11 Aralık 2006
[Information Clearing House’dan Latinbilgi için Emine Kunter tarafından çevrilmiştir]