İlerde görülecektir kİ, içte ve dışta cereyan eden hâdi
seler, bilhassa Şeyh Şâmil'in Çeçenistan’da mücâdele verdiği dönemde, Osmanlı İmparatorluğu'nu AvrupalIlar nezdinde "HASTA ADAM” olarak göstermiş ve gerçekten kendi iç işleriyle boğuşmaktan, hâmiliğini yapmak istediği kavimlere el uzatamamıştır.
Bunları tesbit bakımından, bazı hususları belirtmekte fayda vardır. Şöyle ki:
a) Birinci Abdülhamid Han dönemi: Kafkaslar'da İmamlar Dönemi'nin başladığı 1783 tarihinde, Osmanlı İmparatorluğu'nun başında Birinci Abdülhamid Han (1725-1789) bulunuyordu. Onun on beş sene saltanat sürdüğü dönemde, Ruslar, 1774 tarihinde yapılan Küçük Kaynarca Antlaşmasıyla, Türk topraklan üzerindeki orto- dokslar üzerinde bazı himâye haklan elde etmişler; bilâ
hare, Kırım'da bağımsızlık ilân edildiğinde de oraya asker şevketmiş ve kendi adamlarından olan Şahin Giray'ı han seçtirmişlerdi. 1779'da ise, Fransızlar'm yardımıyla, 10 Mart'ta Haliç Aynalıkavak Kasrı'nda bir antlaşma imza
lamış ve buna göre de Osmanlılar Şahin Giray'm hanlığını tasdik etmişlerdi.
Görülüyor ki, Osmanlı, Rus, Avrupalı üçgeni, Avrupa cephesinde bâzan Fransız, bâz an İngilizlerle ve bâzan da Fransız, İngiliz, Avusturya yâni, bütün Avrupalılar’ın müşterekliğinde teşekkül etmektedir.
Osmanlı İmparatorluğu, Ruslar'ın Kafkasya'nın gü
neyine kadar ulaşabilecek hâkimiyetini büyük tehlike ola*
rak görüyordu. Bunun için Birinci Abdülhamid Han, Kaf
kasya'da bâzı bölgeleri kontrolü alüna almayı düşündü ve bu sebeple Soğucak ve Anapa Kaleleri'ni tahkim etti.
Böylece, buradaki kabileleri himâye altına almış oldu.
Elbette kİ Ruslar bununla kalmadı. Koyu bir Rus ta
raftarı olan Şahin Giray’a karşı Kırım'da isyan eden halka karşı, Ruslar buraya takviye asker gönderdi, binlerce Müslüman'ın katledildiği bastırma harekâtında, Kırım'ı yine Şahin Girayca bırakarak oradan çekildiler.
1786'da Ruslarla savaşırken, Avsuturyalılar da Bel- grad ve Sırbistan'a saldırdılar. Ardından Ruslar, Özi Ka- lesi'ni alarak otuz bin civarında masum insanı katlettiler.
Bu haberin padişaha ulaşması üzerine, Birinci Abdül- hamid Han 28 Mart 1789'da vefat etti.
b) Üçüncü Selim Han dönemi: Birinci Abdülhamid Han'ın yerine geçen Üçüncü Selim Han'ın taht'a çıktığı sı
ralarda Avrupalılar'ın 1789'da yapılan Fransız İhtilâli'yle meşgul olmaları, kısmen de olsa OsmanlIlar için bir nefes alma imkânı sağlamıştır. Buna rağmen, Avrupalılar'ın ve Rusya'nın kışkırtmalarıyla Balkanlar'da ve İngilizler'in kışkırtmasıyla da Arabistan'da yer yer isyanlar başgös- terdi.
1798 de Napolyon Bonapart Mısır'a asker çıkardı. Ba
şarılı olamadı. Napolyon tehlikesine karşı İngiltere ve bâzı Avrupa devletleri Osmanlılar'a yakınlık gösterdi. Fakat bu yakınlık geçiciydi ve göstermelikti. Hâliyle, Rusya'yla da İngiltere’yle de dostluk uzun sürmedi.
Bu sıralarda, "1789 Fransa inkılâbı evvelâ Fran
sa'daki rejimi ve daha sonra Avrupa’daki durumu değişti
recek bir mahiyet alması üzerine ehemmiyet kesbetmiş, Prusya, Avusturya, İspanya ve İngiltere hükümetleri kendileri için tehlikeli görülen bu ihtilâl hareketini önle
mek üzere Fransa'ya harp açmışlardı (1792).
Fransa İnkılâbına karşı Osmanlı devleti hiçbir telâş göstermemişti; Fransa aleyhine hareket etmiş olan Avus
turya, Prusya ve Rusya hükümetleri Osmanlı hükümetini
de Fransa aleyhine tahrik eyledikleri gibi XVI. Lui'nln idamı üzerine Fransa ile münâsebetlerimizi kesmeye ça
lışmışlardır; Fakat Osmanlı hükümeti bu hususta kati hiçbir harekette bulunmayarak tereddütlü bir devir geçi
rip 1796'da Fransa elçisi olarak gelen General Ober Dü- baye (Aubert Dubayet) eski Osmanlı-Fransız dostluğunu canlandırmağa muvaffak olmuştur."21
Bu dönemde, yine AvrupalIlar'm teşvikiyle Arabis
tan'da isyan çıktı. Mısır Vâlisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa bu isyanı bastırdı. Ancak, İngiltere Doğu'da, Rusya ve Avusturya Balkanlar'da Osmanlı İmparatorluğu'nu de
vamlı olarak rahatsız ediyordu.
Hattâ, Rusya, harp dahi ilân etmeden Eflâk ve Boğ- dan'ı işgale başladı. İngiltere ise bir filosunu İstanbul ön
lerine gönderdi.
İçerde ise Yeniçeriler 25 Mayıs 1807'de Kabakçı isyâ- nıyla başlayan hareketin ardından Üçüncü Selim Han’ı tahttan indirdiler ve Sultan Selim Han 28 Temmuz 1808’de Harem Dairesi'nde şehîd edildi.
c) Dördüncü Mustafa Han dönemi: 29 Mayıs 1807'de devletin başına geçti. Bu dönemde. Yeniçeriler, her şeye rağmen istediklerini yapıyorlardı. Nihâyet, 28 Temmuz 1808'de Alemdar Mustafa Paşa tarafından İkinci Mahmud Han Osmanlı Sultanı ilân edilerek, Dördüncü Mustafa Han tahttan indirildi. Bilâhare, 15-16 Kasım gecesi (1808) boğdurularak öldürüldü.
d) İkinci Mahmud Han dönemi: Bu dönemde de içte ve dışta pek çok hâdise cereyan etti. Kabakçı isyanında bulunan isyancılara karşı savaş açan Mahmud Han,
21 Ord. Prof. Dr. İsmail Hakkı Uzunçarştlı. Osmanlı Tarihi. IV. cilt, 1. Kısım, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1956. s. 634.
Devlet'e karşı gelenleri şiddetle cezalandırdı. 14 Ekim 1808'de Sekbân-ı Cedit adıyla yeni bir ordu kurdu.
15 Kasım 1808'de Alemdar Mustafa Paşa, Yeniçeri asîleriyle mücâdele sırasında dumandan boğularak öldü.
Ve nihâyet, 1826 yılında, tarihe "Vak'a-i Hayriyye" olarak geçen hâdiseyle Yeniçeriler târih sahnesinden silindi.
Dışarda ise, Avrupa devletleriyle Rusya, bilhassa Bal- kanlar'da. Basarabya, Boğdan ve Sırbistan'ı önce Os- manlılar’dan ayırmak, sonra da bağımsız yapmak için is
yana teşvik ediyorlardı.
Neticede, Sırplar ve Rumlar isyan ettiler. 1813 yılında Sırbistan’a muhtariyet verilmesine kadar bu durum de
vam etti.
Ve Rumlar... 1821 yılında Mora isyanı başladı. Hepsi, elbette ki Rus Çarı'ndan ve Avrupalılar’dan teşvik ve yar
dım görüyorlardı. Tek maksatları Osmanlı İmparatorlu- ğu'nun Balkanlar'daki ve Kafkaslar'daki üstünlüğünü kırmak ve muhteşem imparatorluğu zerre zerre zaafa uğ
ratıp, yıkmaktı.
Etniki Eterya ve Fener Rum Patrikhânesi'nin öncülük yaptığı isyan kısa zamanda bütün Mora Yarımadası'na yayıldı. Müslüman ahaliye işkenceler yapıldı. Müslüman- lar katledildi. İsyan, Atina, Adalar ve Teselya'ya kadar genişledi. Ancak. İkinci Mahmud Han'ın dirâyetiyle bas
tırıldı.
Osmanlı İmparatorluğu'nu yıkmayı hedef alan ''Yu
nanlılık fikri Rumluk fikriyle başlamıştır: Şimalî Yunanis
tan'la çevresine münhasır olan Yunanlılığa mukabil Garbi-Anadolu. Adalar ve Rumeli'nin muhtelif taraflarına yayılmış olan Rumluk daha geniş bir câmiadır; her ikisi de ırkî birlikten tamamiyle mahrumdur; bütün
Rum-Yu-nan câmiası bir mezhep ve dil birliğinden tbârettir. Bil
hassa mezheb bakımından ilk zamanlarda Sırplar'la Bul' garlar ve Ulahlar bile Rum cemâatine mensup sayılmıştır.
İşte bu vaziyetten dolayı yukarıki fıkrada bahsi geçen "Hé- tairiaMlarm gayesi Ortodoks istiklâli ve Bizans İmparator*
luğu'nun ihyâsı şeklinde ortaya atılmıştır. Bunlardan ”Hé- tairaitôn Philikon” ilmi ve edebi bir cemiyet şeklinde meydana çıkmış ve "Ethniki hétalria" ise gizli bir ihtilâl cemiyeti şeklinde kurulmuştur: Bu İkincisinin ilkönce 18 inci asırda meşhur şâir Rhigas tarafından kurulduktan sonra onun 1798'de idâmı üzerine dağıldığından ve nihâ- yet 1814'de Odesa'da ikisi Rum ve biri Bulgar olmak üzere üç tüccar tarafından tekrar te'sis edilmiş olduğun
dan bahsedilir.
Rus çarını o gizli cemiyetin umumi reisi gibi gösteren bu müessislerin iddiaları mevsuk olmamakla beraber, Rusya’nın Rum-Yunan dâvâsını daha 18 inci asırdan iti
baren siyaseten benimsemiş olduğu muhakkaktır."22