Zorluk normal yaşam döngüsünün bir parçasıdır ve çok az kişi olumsuz şartlar yaşamadan rahatça ömrünü tamamlar. Yaşanan sıkıntı deneyimi, insan deneyiminde evrenseldir; ancak bu deneyimlerin bireyler ve aileler üzerindeki etkisi oldukça çeşitlidir. Zorluk, genel olarak normatif işleyişi bozma ve istenmeyen yaşam sonuçları yaratma potansiyeline sahip deneyimler olarak tanımlanmıştır. Başka bir deyişle, bireyler bir denge ve güvenlik duygusunu sürdürme yeteneklerine aykırı durumlarla karşılaştıklarında, sağlıklı bir yaşam yörüngesini sürdürme yeteneği tehlikeye girebilir.
Çekişme, bireysel ve aile düzeyinde ve birçok çevresel bağlamda ortaya çıkabilir. Bireysel düzeyde, çocuklar taciz veya ihmal, akıl hastalığı, engellilik, zorbalık ve evsizlik gibi olumsuz olayları doğrudan yaşarlar. Aile düzeyinde, güçlükler ailede istikrarsızlık / boşanma, aile uyumsuzluğu, güvenlik eksikliği, madde bağımlılığı ve ebeveynlerin tutuklanması şeklinde olabilir. Bağlamsal düzeyde, çocukluktaki sıkıntılar genellikle dezavantajlı sosyoekonomik durum, zayıf okul sistemleri, şiddet içeren mahalleler ve bunun sonucunda sağlık yörüngelerini olumsuz etkileyebilecek kaynakların eksikliği ile ilgilidir.
Pek çok kaynağa ve değişen yoğunluk ve süre seviyelerine sahip olabileceğinden, sıkıntı kavramını oluşturmak kolay değildir. Olumsuz yaşam olayları yaşayan bireylerin daha kötü sağlık sonuçları, düşük yaşam kalitesi ve psikolojik, duygusal ve fiziksel etkiler için artan risk faktörlerine sahip olma olasılığı daha yüksektir. Zorluklar karşısında işleyişi sürdürmek için, bireyler ve aileler stresle başa çıkmak ve yönetmek için tüm kaynaklarını kullanmalıdır.
Sıkıntı sıklıkla travma ile birbirinin yerine kullanılmıştır; ancak, tüm olumsuz durumlar travma deneyimine yol açmayacağından, çizilmesi önemli olan bir ayrım vardır. Dahası, esnekliğin işlevselleştirilmesindeki bazı girişimler, travma sonrası stres bozukluğu gibi patolojinin yokluğunu anahtar bir faktör olarak tanımlamıştır. A ancak bu, birden fazla başa çıkma düzeyinden uzaklaşır ve kavramı ikili bir yapıya indirger. Yine de hem travma hem de sıkıntı, sağlık ve sosyal sonuçları olumsuz etkileme ve kalıcı etkilere sahip olma potansiyeline sahiptir.
Çocuklar zorlukları doğumdan itibaren erken yaşayabilir ve bazıları rahimde tartışabilir. Ulusal Çocuk Sağlığı Araştırması’nın tahminlerine göre, 18 yaşın altındaki çocukların yüzde 46’sının bir yan etki yaşadığını ve yüzde 11’inin üç veya daha fazla olumsuz olay yaşadığını bildiren bu deneyim, yaşam boyu devam edecektir. Bazı olumsuz olaylar diğerlerinden daha yaygındır, dezavantajlı sosyoekonomik statü 4 çocuktan 1’i tarafından yaşanmaktadır ve çocukların yüzde 25’i ebeveynden ayrılma veya boşanma yaşamıştır. Bu rakamlar önemli olsa da, bir bireyin olumsuz bir yaşam durumu yaşama olasılığı yaşla birlikte katlanarak artar.
Olumsuz yaşam durumları deneyimi ile olumsuz sağlık sonuçları arasında bir bağlantı olmasına rağmen, zorluk yaşayan tüm bireylerin uzun süreli olumsuz etkileri yoktur. Araştırmalar, bazı bireylerin güçlükleri diğerlerinden daha etkili bir şekilde yönetmelerine izin veren özelliklerin yanı sıra, sıkıntı karşısında daha az optimal sonuçlara katkıda bulunan bağlamsal ve sosyal faktörleri belirlemeye çalışmıştır. Zorluğun etkileri uzun süreli olabilir ve aşırı ve uzun süreli stres tepkileri içerebilir, bu da aracı faktörlerin keşfini kritik hale getirir. Doğru koşullar altında, zorluk yaşama, gelecekte dayanıklılığın artmasına neden olabilir; esneklik, olumsuz yaşam olayları karşısında yönetme ve uyarlamalı olarak işlev görme yeteneği olarak tanımlanmaktadır.
Dayanıklılık üzerine ufuk açıcı bir yazar olan Luthar, direnç gelişiminin olumsuz bir yaşam olayının varlığından ve bunun sonucunda ortaya çıkan işlevsel adaptasyondan kaynaklandığını vurgulamaktadır. Dirençlilik mutlaka doğuştan gelen bir nitelik değildir, daha çok yaşam bağlamları, koruyucu ve psikososyal faktörler arasındaki etkileşimin sonucudur. Dayanıklılık olası bir sonuç olsa da, zorluklar çoğunlukla ebeveynlerin yeterlilik duygusunu zayıflatır ve daha az etkili ebeveynliğe yol açar.
Ebeveynlik Rolünde Çekişmeler
Zorluklar ve çocukların sonuçlarıyla ilgili literatürün büyük çoğunluğu, olumsuz durumlarda gelişime en iyi katkıda bulunan ortamlar ve çocukların direnç ve strese karşı dayanıklılık oluşturmak için neye ihtiyaç duydukları hakkında zengin bilgi birikimi yaratarak ebeveynlik üzerine odaklanmaktadır. Olumsuz olayların uzun vadeli etkilere sahip olmasının nedeni olarak, sıkıntı karşısında zayıf ebeveynlik uygulamalarına vurgu yapılmıştır, bu nedenle ebeveynlik davranışlarını patolojik hale getirir ve ebeveynlerin kendi deneyimlerini göz ardı eder. Dahası, Herbers, Cutuli, Supkoff, Narayan ve Masten, sıkıntı dönemlerinde ebeveyn-çocuk davranışlarını kaotik görünürken uyumsuz olarak yorumlamamanın önemli olduğunu, bunun bir yeniden stabilizasyon sürecini yansıttığı konusunda uyarıda bulunmaktadır.
Çocukluk çağı travması deneyimi, çocukları ile bağ kurmayı zorlaştırabilir ve kendi yetiştirilmesinde tutarlı pozitif ebeveynlik yaşamamış ebeveynler, çocuklarıyla ilişkilerinde sıcaklık ve bağlılık yaratmada zorluklar yaşayabilir. Bu aynı zamanda ebeveynlik yeterliliği algısını ve ebeveyn-çocuk dinamiğinde ortaya çıkan zorlukları yönetmek için başa çıkma stratejilerini etkileyebilir. Çocuklarda dayanıklılığın ve adaptasyonun gelişmesine katkıda bulunan ebeveynlik davranışlarının türlerine ilişkin bilgilere katkılarına rağmen, sonuçları etkilemenin kritik bileşeni olan ebeveynlerin kendi bağlamları ve deneyimleri genellikle gözden kaçmaktadır.
Ebeveynlerin çocuklarının zorbalık yoluyla mağduriyetine tepkilerini inceleyen bir çalışmada, ebeveynlerin olaya olan duygusal tepkilerini etkilemektedir. Bunlar uyumsal başa çıkma tepkilerine katkıda bulunan kaçınma ve üzüntü gibi daha uyumsuz tepkilere yol açan suçlulukla birlikte, uyumsal başa çıkma tepkilerinin düzeyiyle ile de ilişkilidir. Dahası, algılanan güçlük seviyesi, daha az adaptif başa çıkma stratejilerine yol açan ve ebeveynler için öz-yeterliği baltalayan yüksek mağduriyet seviyeleriyle ebeveyn öz-yeterliği ile ilişkilidir.
Ebeveyn kaynaklarının, yani maddi, sosyal ve psikolojik kaynakların ve etkili bağlamsal faktörlerin araştırılması, ebeveynlik davranışlarının ve stres tepkilerinin potansiyel belirleyicilerinin bütünsel bir resmini sunar. Ebeveyn / çocuk ilişkileri, çevre bağlamında ve herhangi bir zamanda kendilerine sunulan kaynaklarla var olur. Belsky’nin ekolojik modeli, ebeveynliği etkileyen psikososyal faktörlerin çoklu düzeylerini anlamanın önemini belirlemiştir. Bu model, ebeveynliğin sağlıklı çocuk gelişimi üzerindeki etkisini tanır ve ebeveyn psikolojik kaynakları, çocuk özellikleri ve çevre gibi bağlamsal faktörler dahil olmak üzere ebeveynlik davranışlarının üç tip belirleyicisini tanımlar.
Sıkıntı genellikle bireylerin kendilerine açık olan psikososyal kaynaklarını tüketir ve kümülatif veya birlikte meydana gelen olumsuz olayları deneyimleyen ebeveynler, ebeveynlik streslerini yönetmek için daha az sosyal desteğe ve kaynaklara sahiptir. Ebeveynlik rolünde yaşanan sıkıntı, ebeveynlik yeteneklerini bozabilecek, hayal kırıklıklarını ve ebeveyn stres seviyelerini artırabilecek engeller yaratır. Olumsuz yaşam durumları yaşayan ebeveynler için psikososyal faktörleri ve bu faktörlerin ebeveynlik davranışlarına nasıl katkıda bulunduğunu araştırmaya ihtiyaç vardır.
Araştırma, olumsuz çocukluk deneyimlerini gelişim boyunca potansiyel sağlık ve psikolojik sorunlarla ilişkilendirmiştir ve dikkate alınması gereken kritik faktörlerden biri, olumsuz yaşam olaylarının ebeveyni etkileme ve ebeveyn / çocuk ilişki dinamiğini değiştirme biçimidir. Örneğin, çocukluk çağı hastalığı, özellikle de belirsiz bir yörüngesi olan hastalık, ebeveynlerin çocuklarının savunmasızlığına ilişkin algısını artıran ebeveynlik stresi ile ilişkili bulunmuştur.
Bu savunmasızlık algısı, çocuk için özerklik gelişimi fırsatlarını azaltan ebeveyn aşırı koruma davranışlarının varlığını artırabilir . Davranış sorunları veya gelişimsel engelleri olan çocukların ebeveynliği, ebeveynlerin duygusal düzensizlik deneyimlerini artırabilen ebeveynlik stresindeki artışla ilişkilendirilmiştir. Ebeveynlik stresi, bir ebeveynin çocuklarının davranışlarına aşırı tepki gösterme, çocuğun ihtiyaçlarına daha az duyarlı olma, daha az etkili başa çıkma stratejileri kullanma ve çocukları için destek kaynakları arama becerisinin azalması yoluyla etkili bir şekilde yanıt verme olasılığını azaltabilir. (sırayla çocuk risk faktörlerini artırır.)
Olumsuz olayların ebeveynlik uygulamaları üzerindeki etkisi, çocuklar ve aileleri için başarılı sonuçlar için gözden kaçan ve kritik bir bileşendir. Glazer ve meslektaşları, bir eşin kaybından sonra ebeveynliği araştırdılar ve ebeveynlerin bu zorluk karşısında ebeveynlik becerilerini sorgulamakla kalmayıp, aynı zamanda etkili ebeveynlik yetenekleriyle ilgili olarak başkalarının damgasını da algıladıklarını buldular. Bu ebeveynler sadece becerilerini ebeveynlerine sorgulamakla kalmadılar, aynı zamanda bir yas tepkisi yaşayan bir çocuğa ebeveynlik yapma konusunda güvensizliklerini ifade ettiler. Araştırmalar, ebeveyn tepkilerinin, özellikle olumsuz tepkilerin, çocuğun yaşadığı sıkıntı düzeyiyle bağlantılı olduğunu göstermektedir. Ebeveyn stres tepkileri çocukta stres tepkisi riskini artırabiliyorsa, ebeveyn deneyimlerine dikkat, stres tepkilerine aracılık etme fırsatlarını genişletir.
Ebeveynlik davranışları ve uygulamaları, zorluk olup olmadığına bakılmaksızın bireyler arasında farklılık gösterir ve tüm ebeveynlerin ebeveynlik yeterliliğini desteklemek için aynı kaynaklara erişimi yoktur. Olumsuz durumlarda yararlanılacak psikososyal ve bağlamsal kaynaklardan yoksun ebeveynler, bu durumları etkili bir şekilde yönetemeyebilir ve ebeveynlik rolünün yükümlülüklerini yerine getirirken artan stres yaşayabilir. Ebeveynler genellikle kendilerini birbiriyle çelişen ve karşılıklı talep eden rollerde bulurlar, hangi talebe ilk olarak katılmaları gerektiği ve rakip talepler arasında nasıl seçim yapılacağıyla ilgili stres yaratırlar. Örneğin, araştırmalar, şiddetli sosyoekonomik zorluk deneyiminin, bir annenin hassas çocuk yetiştirme uygulamalarına girme yeteneğini kısıtlama potansiyeline sahip olduğunu ve bu da kişisel sıkıntıya yol açabileceğini bulmuştur.
Olumsuz yaşam durumları ve stres etkenleri, işleyişi engelleyebilen ve olumsuz sonuçlara karşı savunmasızlığı artırabilen yoğun psikolojik ve fizyolojik talepler yaratır. Bir ebeveynin kaynakları, kendi düzensizliklerinin ve stres tepkilerinin talepleri tarafından vergilendirildiğinde, çekişme ebeveyn / çocuk ilişkisinde kesintilere yol açabilir. Çekişme, ebeveynlerin çocuklarına etkili bir şekilde nasıl tepki vereceklerine dair güven kaybı ve belirsizlik duyguları yaşadıkları durumlar yaratabilir. Bu korku, endişe, kendinden şüphe duyma, yetersizlik duyguları, vb. Şeklinde olabilir. Stresli yaşam durumlarında ebeveynlik taleplerinde denge bulma yeteneği, zorluklarla ilişkili potansiyel olumsuz sonuçlara aracılık edebilir ve yeterlilik duygularını artırabilir.
Kaynakça:
https://www.focusonthefamily.com/parenting/major-challenges-of-parenting/
http://www.child-encyclopedia.com/parenting-skills/according-experts/parents-attitudes-and-beliefs-their-impact-childrens-development
Yazar: Özlem Güvenç Ağaoğlu