Aşırı Sıcak, Vücudu Birçok Yönden Yoruyor, Ama Nasıl?
Daha sıcak geceler ve daha nemli ısı dalgaları insan vücudunun sınırlarını zorluyor.
Temmuz 2023, şimdiye kadar kaydedilen en sıcak aydı. İnsanlık tarihinin en sıcak ayı bile olabilir.
Ve bu, kırılan ısı rekorları zincirinden sadece biri. Rekor kıran bir sıcak hava dalgası ABD’nin güneybatısında hâlâ etkisini sürdürüyor. 2020’de Sibirya’da sıcaklıklar 38°C’ye çıkarak Kuzey Kutup Dairesi’nde şimdiye kadar kaydedilen en yüksek sıcaklık oldu. Kayıtlara geçen en sıcak 10 yılın dokuzu son on yılda yaşandı.
Bu sıcaklık, vücudumuzun sınırlarını trajik bir şekilde test etti: 2003 yılında, Avrupa’daki bir sıcak hava dalgasından tahminen 70.000 kişi öldü. 2022’de başka bir sıcak hava dalgası yaklaşık 62.000 kişinin ölümüne neden oldu. Diğer aşırı sıcak olaylarında binlercesi daha öldü ve daha da fazlası sıcaktan rahatsızlandı veya yaralandı.
İnsan vücudu ısıya uyum sağlayabilir, ancak araştırmalar yalnızca belirli bir noktaya kadar uyum sağlayabilir.
Seattle’daki Washington Üniversitesi’nde iklim değişikliği ve sağlığı araştıran Kristie Ebi, “Vücut, çekirdek vücut sıcaklığını oldukça dar bir aralıkta tutmak için oldukça sıkı çalışıyor” diyor. “Eğer bu çekirdek vücut sıcaklığını soğutamazsanız, o zaman hücreleriniz ve organlarınız etkilenmeye başlar.”
Ebi ve meslektaşları, Lancet’te 2021’de yaptıkları bir incelemede, sürekli ısı dalgalarının vücudumuzu zorlayarak kalıcı yaralanmalara veya ölüme yol açabilecek bir dizi etkiyi tetikleyebileceğini yazdı. Isı dalgaları da daha nemli hale geliyor, soğuma yeteneğimizi sınırlıyor ve geceler daha sıcak hale geliyor, dinlenip iyileşebileceğimiz zamanı kesiyor. Bu trendlerin her ikisi de yükselen ısıya uyum sağlama yeteneğimizin altını çiziyor.
Araştırmacılar, insanların kendilerini ve topluluklarını güvende tutmanın yollarını bulsa da ısı risklerinin yalnızca artan sıcaklıklarla artacağını söylüyor. İşte aşırı ısı ve yüksek nemin vücuda neler yaptığı ve kendinizi nasıl koruyabileceğiniz.
Nemli ısı dalgaları, sıcak geceler
Vücudun serin tutmak için iki ana yolu vardır. Birincisi terleme. Vücut ısısı yükseldikçe derideki ter bezleri tuzlu suyu gözeneklerden dışarı atar. Bu su buharlaştıkça ısıyı emer ve sizi serinletir.
Aynı zamanda vücut, derinin hemen altındaki kan damarlarını genişleterek ve kalbe daha fazla pompalayarak kanı deri yüzeyine doğru yönlendirir, bu nedenle birçok insan sıcakken kızarık görünür. Bu, kanın ısıyı çevreleyen havaya daha iyi dağıtmasını sağlar.
Belirli bir aralıkta, bu sistemler iç vücut sıcaklığınızı güvenli bir aralıkta, genellikle 37°C civarında tutmak için uyum içinde çalışır. Ne yazık ki, Dünya sadece ısınmakla kalmıyor; vücudumuzun idare etmesi daha zor olan şekillerde daha da ısınıyor.
İklim değişikliği, yalnızca daha sıcak ve daha uzun değil, aynı zamanda daha da nemli olan ısı dalgalarını tetikliyor. Penn State’de termoregülasyon üzerine araştırma yapan Rachel Cottle, “Daha tehlikeli hale geliyor çünkü nem, kendimizi soğutma şeklimize bir engel oluşturuyor” diyor. Nemli hava su ile dolu olduğu için, daha kuru iklimlerde olduğu gibi ter buharlaşmaz. Bu nedenle, ter bizi soğutmak yerine cilde yapışır ve kalp, kanı çekirdeğimizden uzaklaştırarak bunu telafi etmek için daha da fazla çalışmak zorunda kalır.
Geceler bile pek mola vermiyor. Genellikle gece gündüzden çok daha soğuktur, bu da vücudun geceleri ısı atmasını sağlar. Ancak küresel gece sıcaklıkları, gündüz sıcaklıklarından daha hızlı artıyor. Ve geceler ısındıkça kalbin daha çok çalışması gerekir.
Columbia Üniversitesi’nde iklim riskleri üzerine çalışan bir veri bilimcisi olan Kelton Minor, daha sıcak gecelerin uykumuzu da böldüğünü söylüyor. “Mevsimler, demografi ve farklı iklim bağlamları boyunca, daha sıcak dış hava sıcaklıkları sürekli olarak uykuyu aşındırır.”
5 Nisan’da medRxiv.org’da yayınlanan dünya çapındaki uyku davranışlarıyla ilgili bir ön çalışmada Minor ve meslektaşları, rastgele, sıcak gecelerde “bireylerin daha az uyuduğunu, uykuya dalmasının daha uzun sürdüğünü ve daha erken uyandığını” buldu. diyor. Minor, diğer araştırmaların kötü uykuyu kardiyovasküler sağlığın azalmasına ve yaralanma, kaygı, depresyon ve hatta silahlı şiddet ve intihar riskindeki artışa bağladığını söylüyor.
Yüksek ısının tehlikeleri
Artan ısı, daha yüksek nem ve daha sıcak gecelerin birleşik güçleri, vücudumuzu soğutan sistemleri zorlar. Ve çok uzun süre çok sıcak kaldığında, işler karışmaya başlayabilir.
Bu kanı cilde doğru itmek, kalbi daha fazla çalışmaya zorlarken aynı zamanda kalbe giden oksijen açısından zengin kan akışını azaltır. Birkaç saat içinde bu, kalpte oksijen eksikliğine ve sonunda kalp yetmezliğine yol açabilir.
Ebi, bu yoğun gerginliğin, sıcak hava dalgaları sırasında yaşlı insanlar arasındaki ölümlerin yaklaşık yarısından neden kardiyovasküler yetmezliğin sorumlu olduğunu açıklamaya yardımcı olduğunu söylüyor. Diğer yarısı, diğer organlar, özellikle de akciğerler, kısmen oksijen eksikliğinden dolayı ısıyla başa çıkma stresi altında başarısız olduğunda meydana gelir. Genellikle bu riskler, diyabet veya kronik obstrüktif akciğer hastalığı gibi önceden var olan rahatsızlıkları olan kişilerde ortaya çıkar.
Vücut sıcaklığını sabit tutamazsa bu riskler özellikle yüksektir. Bu durumda vücudun çekirdek sıcaklığı yukarı doğru tehlikeli seviyelere çıkmaya başlar. Bir kişinin iç sıcaklığı yaklaşık 38°C’ye ulaştığında, baygınlık, baş ağrısı, baş dönmesi ve aşırı terlemeye yol açabilen sıcak bitkinliği yaşayabilir.
Kontrol edilmediğinde, sıcak bitkinliği sıcak çarpmasına ilerleyebilir. Burada vücut ısısı 40°C’yi geçer. Isı hücreleri öldürebilir ve organların çalışmasına müdahale edebilir. Semptomlar sıcak ve kuru cilt, deliryum ve hatta nöbetleri içerir. Acil müdahale olmaksızın sıcak çarpması organ yetmezliğine, kalıcı yaralanmalara ve ölüme neden olabilir.
Terlemenin bile riskleri olabilir. Terlerken yeterince su içmezseniz vücudunuz susuz kalmaya başlar. Dehidrasyon kanı kalınlaştırabilir ve kalbe daha fazla yük bindirebilir. Ayrıca vücuttaki toksinleri ve atıkları filtrelemek için suya ihtiyaç duyan böbreklere baskı uygular. Bazı açık hava işçilerinde olduğu gibi, kronik dehidratasyon vakalarında böbrek hastalığına yol açabilir.
Ölümcül olmayan vakalarda bile, bazı araştırmalar ısıya bağlı yaralanmanın yıllarca artan ısı yaralanması veya ölüm riskine yol açabileceğini öne sürüyor.
Ebi, bu semptomlar ve sonuçları korkunç görünse de “bu mekanizmalar saatler içinde etkisini gösteriyor” diyor. “Anlık değil.” İnsanlar genellikle semptomları acil bir duruma gelmeden çok önce hissetmeye başlarlar, diyor. Ölüm oranı, bir sıcak hava dalgası başladıktan yaklaşık 24 saat sonrasına kadar zirveye ulaşmaz.
Bu, genellikle harekete geçmek ve en kötü sonuçların önlenmesine yardımcı olmak için zamanın olduğu anlamına gelir.
Nasıl güvende kalınır?
Ebi, “Sıcağa bağlı neredeyse her ölüm önlenebilir” diyor. “İnsanlar ısı dalgalarından ölmemeli.” Bu ölümleri önlemek, en savunmasız olanları güvende tutmak için kişisel ve toplumsal eylemlerin bir karışımını gerektirir.
Bireyler yüksek ısıda iyi sulu kalmalıdır. Ayrıca varsa klimayı açmalı veya mümkünse bir soğutma merkezi veya klimalı halka açık bir yer bulmalıdırlar. Cottle ayrıca günün en sıcak saatlerinde içeride kalmanızı ve şiddetli faaliyetlerden kaçınmanızı önerir. Boynunuza serin bir havlu koymak, nemli ısıda vantilatör kullanmak veya ellerinizi veya ayaklarınızı soğuk su banyosuna sokmak da serin kalmanıza yardımcı olabilir, diyor.
Bu ipuçları, en çok risk altında olan kişilerle özellikle ilgili olabilir, çünkü daha az soğuyabilirler veya aşırı ısınırlarsa yaralanmaya daha yatkın olabilirler. Buna 65 yaş üstü yetişkinler, yeni doğanlar, hamileler, belirli ilaçları kullanan kişiler ve kalp ve akciğer rahatsızlığı olan kişiler dahildir.
Bazıları ayrıca konumları veya meslekleri nedeniyle artan risk altına alınabilir. Evsiz ve açık havada çalışan kişilerin günün en sıcak saatlerinde içeri girme seçeneği olmayabilir. Pek çok karanlık yüzeye ve nispeten az sayıda ağaca sahip olma eğiliminde olan yoksul kentsel mahalleler, geceleri de dahil olmak üzere daha sıcak olma eğilimindedir ve orada yaşayan insanları daha fazla risk altına sokar. Ve küresel olarak, Güneydoğu Asya gibi daha sıcak ve nemli iklimlerde yaşayan insanlar, başka yerlerde yaşayanlara göre daha yüksek risk altındadır.
Ebi, bu riskleri hafifletmeye yardımcı olmak için, yerel yönetimlerin atabileceği birkaç adım olduğunu, örneğin yaklaşan sıcak hava dalgalarını bölge sakinlerine bildiren erken uyarı sistemlerini uygulamak gibi olduğunu söylüyor. Veya yetkililer, binaları doğal olarak soğutan çatılara ihtiyaç duyabilir. Örneğin, beyaz veya açık renkli boya ısıyı yansıtırken, üzerinde bitkiler bulunan “yeşil çatılar” suyu buharlaştırarak binaları soğutabilir. Minor, bir şehirdeki ağaçlar gibi soğutma altyapısının ve sera gazı emisyonlarına katkıda bulunmayı önlemek için temiz güçle çalışan klimanın da yardımcı olacağını ekliyor.
Bu önerilerin bazıları gerçeğe dönüşmeye başlıyor. Amerika Birleşik Devletleri’nde Los Angeles, Denver ve Washington, DC gibi şehirler artık bazı yeni binaların açık renkli veya yeşil çatılara sahip olmasını gerektiriyor.
Ebi ayrıca, dünyanın en ölümcül olabilecek aşırı iklim değişikliklerini sınırlamaya yardımcı olmak için sera gazı emisyonlarını azaltması gerektiğini söylüyor. “Isı tüm toplumu ilgilendiren bir sorundur” diyor ve “insanların ihtiyaç duydukları hizmetlere erişebilmelerini sağlamak için en savunmasız olanları korumak için tüm toplumu kapsayan bir yaklaşıma ihtiyaç var.”
Yazan: İlknur YEŞİLYURT
Alıntılar
Ballester et al. Heat-related mortality in Europe during the summer of 2022. Nature Medicine. Vol. 29, July 2023, p. 1857. doi: 10.1038/s41591-023-02419-z.
K.L. Ebi et al. Hot weather and heat extremes: health risks. The Lancet. Vol. 398, August 21, 2021, p. 698. doi: 10.1016/S0140-6736(21)01208-3.
Chevance et al. A systematic review of ambient heat and sleep in a warming climate. medRxiv.org. Posted April 5, 2023. doi.: 10.1101/2023.03.28.23287841.
R.F. Wallace et al. Prior heat illness hospitalization and risk of early death. Environmental Research. Vol. 104, June 2007, p. 290. doi: 10.1016/j.envres.2007.01.003.