

HARİTANIN ÖNEMİ VE TANIMI
HARİTANIN ÖNEMİ VE TANIMI
Harita; yeryüzünün tamamının veya bir parçasının, kuşbakışı görünümünün, matematiksel formüllerin yardımı ile istenilen oranda küçültülüp simge, renk ve açıklayıcı bazı özel işaretlerle bir düzlem üzerine çizilmiş örneğidir.
Son yıllarda da uydu fotoğrafları ve uzaktan algılama yöntemleri ile yeryüzünün en az hatalı haritaları yapılmaktadır.
Haritanın temel işlevi, bölgenin topografyası ya da ilişkili diğer konularda, jeolojisi, jeomorfolojisi, iklimi, trafiği, yeraltı kaynakları, değişik bakış açılarından ekonomisi vb. hakkında bilgi vermektir. Bu haliyle harita, insandan (haritayı üreten kartograf) insana (harita kullanıcısı) mekânsal referanslı bilgi aktaran, genel olarak basılı bir iletişim aracıdır. Harita, Uluslararası Kartografya Birliği tarafından son olarak 1991 yılında tanımlanmıştır.
HARİTALARIN SINIFLANDIRILMASI
Haritaların sınıflandırılmasında çeşitli ölçütler kullanılmaktadır. Bunların en çok rastlanılanına burada bahsedilecektir. Öncelikle haritacılıkta kullanılan bazı terimlerin açıklamasını yapacağız.
Harita ölçeği:
Haritalardaki küçültme oranına ölçek denir. Ölçek, herhangi bir yerin plân veya haritası çizilirken, ne kadar küçültüldüğünü gösteren orandır. Haritaların hepsinde ölçek bulunur.
Örneğin: Boğaz Köprüsü'nün gerçekte 1.074 metre olan iki ayağı arası uzaklık, ölçeği bilinmeyen bir haritada yaklaşık 0,5 cm gösterilmiştir.
Ölçekler harita üzerinde iki türde gösterilir. Bunlar kesirli ve çizgi ölçeğidir. Bazı haritalarda her ikisi bulunduğu gibi, bazılarında sadece biri bulunur.
Kesirli ölçek: genel yazılım şekli ise.
Örneğin, bir plânın köşesinde "Ölçek: 1/100" olarak yer almış olsun. Bu kesir ölçeği, gerçek uzunlukların her birinin 100 kez küçültülerek düzlem üzerine geçirildiğini gösterir. 100 cm'lik gerçek uzaklık, plânda, 1 cm'lik uzunlukla gösterilmiş demektir. Ölçekten yararlanılarak iki yer arasındaki gerçek uzaklıklar hesaplanmaktadır. Örneğin, 1/3 000 000 ölçekli bir haritada iki şehir arasındaki uzaklık 8 cm olsun. Bu iki şehrin birbirine olan gerçek uzaklığını şu şekilde bulabiliriz:
Gerçek Uzaklık = Harita Ölçeği x Harita Uzaklığı
Çizgi ölçeği, haritanın bir köşesinde çizgi ile gösterilir. Çizgi ölçeği, haritadaki küçültme oranına göre, eşit bölümlere ayrılıp üzerine rakamlar yazılarak oluşturulmaktadır. Bazı haritalarda çizgi ölçekleri hem kilometre ve hem de mil cinsinden gösterilir.
Çizgi ölçeği, çizgisel ölçek; uzunluk ölçeği olarak da tanımlanır. Harita üzerinde temsil ettiği mesafenin arazide gerçekte hangi uzunluğa karşılık geldiğini gösterir. Çizgisel ölçek üzerindeki rakamların hangi ölçü biriminde olduğu (km, m, mil vb) yazılır. Ülkemizdeki haritalarda çizgisel ölçek birimi genelde m ve km biriminde verilir. Bazı ülkelerde mil kullanılmaktadır. Bu tür haritalarda genelde iki birim için iki ayrı ölçek çizgisi kullanılarak farklı birimlerle çalışmaya alışmış olan kullanıcıları için kolaylık sağlanır. Eğim ölçeği ise yükseklik gösterimlerinin ölçeğini ifade eder, ancak çoğu topografik haritada kullanılmamaktadır.
Münhani, İzohips, eş yükselti eğrisi, yükselti basamağı:
Deniz seviyesine göre aynı yükseltide bulunan noktaların birleştirilmesi ile oluşan ve harita üzerine çizilen eğrilere; Münhani, Eşyükselti eğrileri ve İzohips denilir. Bu eğriler arasında kalan alanlara Yükselti Basamağı denilir. Bu tabirlerin üçü de aynı anlamdadır. Biz burada Eş yükselti eğrisi ve yükselti basamakları tabirlerini kullanacağız.
Eşyükselti Eğrilerinin başlangıcı deniz seviyesidir. Kıyı çizgisinden geçen eğri 0 m eğrisidir. Aynı eğri üzerinde bulunan bütün noktaların yükseltileri aynıdır. Eşyükselti eğrileri yer şekillerinin biçimini ve yükseltisini gösterir. Kapalı eğrilerdir birbirini kesmezler. Haritada iki eşyükselti eğrisi arası yükseklik eşittir. Eşyükselti eğrileri sayısı haritanın ölçeğine göre değişir. Sık olduğu yerlerde eğim fazladır. Eşyükselti eğrileri çukur yerlerde ve doruklarda nokta halindedir. Eşyükselti eğrilerini kesen çizgiler, nehirlerdir. Eşyükselti eğrileri arazinin yüksekliklerini daha hızlı algılanmasını sağlamak amacı ile farklı kalınlık ve çizgi şekli ile çizilirler. Kalın çizilen eşyükselti eğrileri Tablo 1 de görüldüğü üzere yüksekliklerdeki büyük farklılıkları, ince kesik çizgi ile çizilen eş yükselti eğrileri ise daha küçük yükseklik farklarını belirtmek amacı ile kullanılırlar.
Eşyükselti eğrileri yöntemi deniz derinliğini göstermek için kullanılıyorsa bu eğrilere izobat (eş derinlik) eğrileri adı verilir.
Pafta bünyesi: haritanın (paftanın) esası olan, yeryüzü şekillerini (arazi arızaları) ve tüm detayları belirten çizimsel şekil ve sembolleri içerir.
Kitabe: Harita (pafta) bünyesini çevreleyen çerçeve kısmıdır.
Kenar bilgileri: Kitabe çerçevesi dışında kalan ve pafta bünyesinin okunmasını sağlayan tüm bilgilerdir.
Harita başlığı, numara ya da harita sayfasının adı: Harita başlığı adından da anlaşılacağı gibi, haritanın “içeriği” hakkında bir bilgi verir. Harita başlığına çoğu zaman ölçek de bilgi olarak dahildir. Örn: 1/1 000 000 ölçekli Türkiye Siyasi Haritası, 1/250 000 ölçekli İstanbul Haritası, 1/25 000 ölçekli Jeolojik Haritası gibi.
Haritaların sınıflandırılmasını her yazar kendine göre yapmıştır. Ancak taradığımız kaynaklarda edindiğimiz genel kanıya göre; haritalar 3 temel başlık altında toplanabilir:
1) ÖLÇEKLERİNE GÖRE HARİTALAR
a) Büyük ölçekli haritalar
Ölçekleri 1/200.000'den büyük olan haritalardır. Bunların paydası 200.000'den daha küçüktür. Ayrıntıları en iyi gösteren haritalardır. Örnek: Planlar ve Topografya haritaları.
b) Orta ölçekli haritalar
Ölçekleri 1/200.000 ile 1/500.000 arasında olan haritalardır. Örnek: Bazı duvar haritaları.
c) Küçük ölçekli haritalar
Ölçekleri 1/500.000'den küçük olan haritalardır. Bunların paydası 500.000'den daha büyüktür. Geniş alanları gösterirler fakat ayrıntıyı en az gösteren haritalardır. Örnek: Atlas haritalar.
2) TİPLERİNE GÖRE HARİTALAR
Haritaların yapılış tekniğine göre sınıflandırılmasıdır. Çok değişik miktarda sınıflandırılabilmektedir. Bunlardan bazıları şöyledir.
• Planimetrik Haritalar: Arazinin sadece yatay durumlarını göstermektedir. Yeryüzü, şekilleri yoktur.
• Topografik Haritalar: Yeryüzü üzerindeki kabartıları ve girintileri eşyükselti eğrileri ile, ayrıntıları sembollerle gösterir. Arazi biçimlerini kolay anlaşılan harita işaretleri ile gösterir. Aksi bir işaret yok ise haritanın üst kısmı kuzeyi, alt kısmı güneyi, sol batı, sağ tarafı ise doğuyu gösterir. Haritanın alt kısmındaki ölçek sayesinde harita üzerindeki uzaklıklar kolaylıkla hesaplanabilir. Göller, nehirler, kasabalar ve benzerleri harita üzerinde isimleri ile gösterilir.
• Kabartma Haritalar: Topografik haritanın üç boyutlusudur.
• Hidrografik Haritalar: Deniz derinliklerini gösteren haritalardır.
• Özel Maksatlı Haritalar: Konunun uzmanlarınca çizilen haritalardır. İklim haritaları, turizm, deprem, toprak, karayolları haritaları Siyasi, Askeri, Ekonomik vs..
3) AMAÇLARINA GÖRE HARİTALAR
Haritaların kullanım amaçlarına göre sınıflandırılmasıdır. Çok değişik miktarda sınıflandırılabilmektedir. Bunlardan bazıları şöyledir.
A) Fiziki haritalar: Yeryüzündeki yüzey şekillerini gösteren haritalara fiziki haritalar denir. Fiziki haritalarda yüzey şekilleri eş yükselti eğrileri, renklendirme, kabartma, gölgelendirme ve tarama yöntemleriyle gösterilir.
B) Beşeri ve ekonomik haritalar: Nüfusun dağılışı, ırk, dil, dinlere göre dağılışı, tarım, hayvancılık, ormancılık, sanayi, madencilik gibi özellikleri gösteren haritalardır.
C) Siyasi (İdari) Haritalar: Ülkelerin, ülke içindeki eyaletlerin, vilayetlerin, ilçelerin ve benzeri idari bölünmelerin gösterildiği haritalardır.
1) PUSULA
Basitçe pusula, belli bir eksen etrafında serbestçe dönecek şekilde yapılmış küçük bir mıknatıs çubuğudur. Her mıknatısın bir kuzey ucu, bir de güney ucu vardır. Eğer iki mıknatıs serbestçe salınacak şekilde yanyana asılırsa, birinin kuzey ucu diğerinin güney ucunu çekecek şekilde dengeye gelirler.İşte pusulanın çalışma prensibi de budur. Pusulanın mıknatıs çubuğu dünyamızın manyetik kuzeyi tarafından çekilmektedir. Bu yüzden dünyanın neresinde olursak olalım pusulamızın N yazılı ve kırmızıi renkli ucu daima dünyamızın manyetik kuzeyini gösterecektir.
Kolayca ve güvenilir bir şekilde mıknatıssal sapmayı düzeltmenize yarar. Pusula fiyatını çok arttırmakla beraber kullanmanız gerektiğinde çok mantıklı bir yatırım olduğunu anlarsınız.
Pusula kullanırken daima yatay tutulmalı, sarsıntısız ölçüm yapılmalı, manyetik özelliği olan cisimlerden; yüksek gerilim hatlarından 60 m, demiryollarından 50 m, araçlardan 20 m, telefon hatlarından 10 m, madeni eşyalardan 1 m. Uzak tutulmalıdır.
.
Harita veya arazi üzerinde düşünülen veya görülen düz bir hatta yön (istikamet) denir.
Yönler, ana yönler ve ara yönler olmak üzere ikiye ayrılır. Aradığımız yer, tam olarak ana yönün gösterdiği yerde olmayabilir. O zaman, iki ana yönün arasındaki açıyı ikiye bölerek, ara yönleri buluruz. Ana ve ara yönler yardımıyla, aradığımız yerin tam yönünü saptarız. Ana yönler kuzey, güney, doğu ve batıdır. Ara yönler ise kuzeydoğu, kuzeybatı, güneydoğu ve güneybatıdır.
Temel kuzey istikametleri ise dünyamızın yapısı nedeni ile 3 türüdür. Günlük yaşamımızda her üçünün arasındaki farkı görmemiz mümkün değildir. Ancak bazı hassas haritalarda her üçü de görülebileceği için kısaca açıklamakta fayda vardır:
Coğrafi (gerçek) kuzey: Kuzey kutbu istikameti olup, haritalardaki meridyenlerin gösterdiği istikamettir. Bir yıldızla gösterilir .
Manyetik (ibre) kuzey: Pusula ibresinin gösterdiği kuzey olup, manyetik kutuplar istikametindedir.yarım okla gösterilir.
Grid kuzeyi: Haritada dikey grid çizgilerinin gösterdiği istikamettir. (gk) harfleriyle gösterilir.