osmanlı'nın iktisadi dünya görüşünün üç temel unsurundan biri.
söz konusu dönemde, fiskalizm, ana hedefi ve esas unsuru olan, gelirleri yükseltme konusunda çeşitli zorluk ve sınırlamalarla karşı karşıyaydı. bunlar başlıca iki gruba ayrılabilir:
i. ekonominin nesnel şartlarından doğan zorluklar:
-verimlilik ve dolayısıyla üretim düzeyi düşüktür ve uzun vadede yükseltilmesini sağlamak ne mümkündür, ne de mümkün olabileceğine inanılmaktadır.
-ulaştırma zor ve pahalıdır.
-üretimin pazarda satmak üzere yapılan bölümü düşüktür, yani parasal ilişkiler sınırlıdır.
nesnel olarak nitelendirilen bu şartlar nedeniyle devletin ekonomiden nakden alabileceği payı çok sınırlı bir düzeyde tutmakta ve arttırılmasını son derece zorlaştırıyordu. devletin ekonomiden aldığı payı arttırabilmek için bu şartların değiştirilmesi gerekmekteydi. ancak bu şartlardan ilk ikisinin değişmesi oldukça zor olduğundan (teknolojik değişmelerle ilgili) devletin müdahale ederek değiştirebileceği sadece üçüncü maddedeki parasal ilişkilerdi. bu durumda da ikinci bir zorluk grubu ortaya çıkmaktadır:
ii. ekonominin öznel şartlarından doğan zorluklar:
-provizyonizm
ile tradisyonizm
e dayanan düzenlemeler sonucunda, parasal ilişkilerin, yani ticaret ve mübadele hacminin genişlemesi sınırlandırılmıştı ve mevcut düzeyleri arasında bir denge kurulmuştu. bu dengenin korunması amacıyla parasal ilişkileri hızla genişletecek bir değişmeye meydan verilmemekte idi.
-ekonomide parasal ilişkiler arttıkça, ticaret hacmi genişledikçe toplum içinde ticaret ile uğraşanlar güçlenecek, büyüyecek ve zenginleşecekti. böyle bir sınıfın doğması, sosyal ve siyasal dengeyi sarsabileceğinden arzu edilen bir durum değildi.
fiskalizm, aşılması zor görünen bu sınırlar içinde sıkışıp kaldığı için gelirleri arttırmaktan ziyade azaltmamaya ve harcamaları kısmaya yönelik iki yönlü bir seri tedbiri uygulama alanına sokmaya çalışmıştır. bu da, osmanlı'nın iktisadi dünya görüşünün, giderek her türlü iktisadi faaliyete, sadece getireceği vergi geliri açısından bakma eğilimine girmesine neden olmuştur.
(bkz: provizyonizm
)
(bkz: tradisyonizm
)