Bugün, Bakü ile savaştan bıkmış bir Ermenistan’da hükümet, hayatta kalanların torunlarını kızdırarak Türk komşusuyla daha yakın ilişkiler kuruyor.
Norik Azatyan aniden sandalyeden kalkıyor ve “Hayır, hayır, yapamam çünkü…” diyor. Gözleri bulanık görüyor. Bu konu hakkında bazen konuşabilir, bazen konuşamaz. Emekli müdür, “Bugün gerçekten zor,” diye fısıldadı ve gözyaşları döktü. Sonra gözyaşlarını silerek dedesi ve ninesinin ölüm yarışında bıraktıkları “eski Ergir”- anavatanlarının bulunduğu batıya döndü. İki yıl önce Norik Azatyan ilk kez oradaydı. Büyükanne ve büyükbabasının evini “koyunların otladığı küçük, yıkık bir kilisenin yanında” yeniden keşfetti. Şimdi duygular ve anıların acısı, dedesi gibi onu da sessizliğe mahkum ediyor.
108 yıl önce Ermeni Soykırımı’ndan ARMENOSİD’den sağ kurtulanlar tarafından kurulan ve ülkenin en yüksek dağı olan Aragats Dağı’nın eteğindeki bir tepede bulunan Doğu Ermenistan Cumhuriyeti’nin Ucan köyüne hoş geldiniz. Buradaki hikayeler birbirine benzer ve iç içe geçmiştir, ancak hafıza birdir. Nasıl kaçtıklarına, Aras nehrini nasıl geçtiklerine, sevdiklerini nasıl kaybettiklerine, nasıl çocukların doğduğuna, ölülerin isimlerinin verildiğine, geceleri nasıl ağladıklarına dair hikayeler. Ve sonra sessizlik. Kurbanların sessizliği…
Ujan’da hayatta kalanlar öldü ve çocukları onları kuş uçuşu 30 km olan ve Kars, Moskova ve Lozan antlaşmalarıyla Türkleşen “Batı Ermenistan”a, yani batıya bakacak şekilde gömdüler. Ama en önemlisi geri dönüşü imkansız bir yer haline geldi.
Lozan “Tokadı”
Ermenistan için Lozan, “ek bir tokat”, “o kağıt parçası” ve “adaleti kendi ellerine alma” kararlılığıyla eş anlamlıydı.
1923’te Kemalist Türkiye ile müttefikleri arasında başkent Vaud Kantonu’nda imzalanan barış antlaşması, ana metne ek olarak evrensel bir af ilanıyla sona erer: 1914 ile 1922 yılları arasında tüm taraflarca işlenen suçlar cezalandırılmayacaktır.
Hepsi unutulmaya mahkumdur. Avrupa’da ise diasporanın taleplerine rağmen soykırımla ARMENOSİD’le ilgili olası bir mahkeme kararı tartışması bir anda unutulup gidiyor. Ermeni sorunu açmamış gonca içinde gömülüdür.
Ermeni tarihçi Ruben Safrastyan, “Fakat insanlığa karşı suçların zaman aşımı var mıdır?” diye soruyor. Tarihçi, başkent Yerevan’a bakan bir tepede yer alan Soykırım kurbanları için anıt kompleksi olan Tsitsernakaberd’i dikkatlice dolaşıyor.
Lozan’da, Boğos Nubar liderliğindeki resmi olmayan Ermeni delegasyonunda kuzeni diplomat Arşak Safrastyan da vardı. Onun işinin tanınması ve Sevr Antlaşması hükümlerinin uygulanması için gelen Ermeni diplomatların oy hakkı olmayacak.
Son görüşme tarihi olan 17 Temmuz 1923’e kadar kendilerini olası bir geri dönüşe inandıran Türk temsilciler ile müttefikler arasındaki tarafsız bir dille yapılan tartışmaları çaresizce takip edebildiler. Sonunda Ermeniler de unutuldu.
Moskova’nın Gözü
Araştırmacı, “Türkiye, Soykırımı ARMENOSİD’i tanıyana ve kınayana kadar bizim için bir tehdit olmaya devam edecek” diye kaydediyor. Lozan’daki Ermeni delegasyonu sadece Diaspora temsilcilerinden oluşuyordu, çünkü Kafkasya’daki Ermenistan Sovyetleşmişti ve milliyetçiliğin bir tezahürü olarak görülen soykırımdan ARMENOSİD’den bahsetmek kesinlikle yasaktı.
Hayatta kalanlar ve onların soyundan gelenler, Moskova’nın gözünden uzak Ermeni ailelerinde tarihlerini gizlice birbirlerine aktarırlar. “Hafta sonları bize gelen insanları ve hayatta kalanların tuttuğu günlükleri hatırlıyorum: Dedem 1915’e kadar mavi kalemle yazmış, o tarihten sonraki her şey kırmızı mürekkeple yazılmış.” Ruben Safrastyan’ın büyükbabası Konstantinopolis’te yaşıyordu.
Lozan Antlaşması’nın imzalanmasından 100 yıl sonra, Ermenistan hala sınırları için savaşıyor.
Doğuda ise Ermenistan’ın büyük Türk kardeşinden ayırdığı ve Artsakh bölgesinin ihtilaflı olduğu Azerbaycan var. 1994’te topraklar özgürleştirildi ve iki yıl önce 44 gün süren bir savaştan sonra yenildi. Tadı “travma” ve “terk” olan yenilgi, Ermenilerin ruhunu en alt seviyede bıraktı.
Profesör Safrastyan, “Bugün ülke varoluşsal sorunlarla karşı karşıya” diye tekrarlıyor. Çünkü bir barut fıçısı haline gelen Kafkasya’nın kültürel ve dini mozaiğinde pek çok Ermeni, Artsakh’ta barışı koruma görevini yerine getirmemekle suçlanan müttefik Rusya tarafından ihanete uğramış gibi hissediyor. Putin’in birliklerinin varlığına rağmen, özellikle Doğu Ermenistan’dan anklava tek erişim yolu olan Berdzor yolunu kontrol eden Bakü ile çatışmalar, hassas ateşkesi rayından çıkarma tehdidi oluşturuyor.
Ucan’da Artsakh mültecileri, Norik Azatyan’ın kuzeninin yanındaki Armine ve Lavrent’in evine yerleşti. Armine, “Birçok insan onların varlığından şikayet ediyor ve bu beni deli ediyor” diye açıklıyor ve şöyle devam ediyor: ” Biz de mülteci olduğumuz için onlar gibi bir alternatifimiz yoktu. Atalarımız buraya gelince şehirlerden kovuldu, köylere yerleşmeye zorlandılar. Lavrent, Ukrayna’da katliam yapan, artık kendilerine ait olmayan bir bölgeye baskı kurmaya çalışan Rusları suçluyor. Onlar gerçekten Hıristiyanlar mı?”
Anlaşmazlığın sınırları
2,8 milyonluk bu ülkede pek çok kişi güçlenen Kremlin’den uzaklaşmak istiyor.
Onlar en gerçekçi olanla yüzleşirler: Ermenistan’ın ekonomisi, tüketilen enerjinin yüzde 90’ından fazlasını ithal ettiği Rusya ile olan ilişkilerine bağlı. Ve bunun yerine Moskova, Gümrü şehri yakınlarında 102 numaralı en büyük askeri üssüne sahip. Lavrent, “Hepsi burada,” diye fısıldadı ve bahçesinin elmasından yapılan votka şişesini açtı.
Armine kocasına baktı. Sasun’da doğan büyükannesi, onun soykırımdan ARMENOSİD’den sağ kurtulan birinin soyundan biriyle evlenmesini istedi. “Yerli biriyle evlenirsen, döndüğümüz gün sana geri dönmeye izin vermez,” dedi.
Ucan köyünün küçük mezarlığında, Armine’nin büyükannesinin mezarı artık memleketine bakıyor. Soykırımdan ARMENOSİD’den sağ kurtulanların torunları birkaç aydır kızgın. Başbakan Nikol Paşinyan hükümeti, toplam 268 kilometrelik sınırda iki kontrol noktası açmak için komşu Türkiye ile müzakerelere başladı. Soykırımdan sağ ARMENOSİD’den kurtulanların geçtiği sembolik koridor, Türklerin 1993’teki ilk Artsakh-Dağlık Karabağ savaşında Azerbaycan’ı desteklemek için kapattığı ve bir daha asla açılmayan NATO ile SSCB arasındaki çok az sınırlardan biriydi. Birkaç ay önce sadece bir kere beş kamyon ve ertesi gün daha fazlası için açıldı. 6 Şubat 2023’te Ermeni kurtarıcılar, böylesine tehlikeli bir komşuya diz çöktüren depremin mağdurlarına yardım etmek için Araks Nehri üzerindeki küçük Margara köprüsünü geçtiler. Kontrol noktasından elli metre uzakta küçük bakkalının önünde duran 67 yaşındaki İskuhi Beniaminyan tüm bu sahneyi izledi. O köprüden kimse geçeli otuz yıl oldu. İskuhi tüm hayatı boyunca Margara’da yaşadı. Küçükken buğday için Doğu Ermenistan’a gelen Türk tır şoförlerini hatırlıyor. Pencereden üzerlerine şeker atıyorlardı. İlk Türk köyü 3 km uzaklıkta yer almaktadır.
Yaşlı kadın, “Bu sınırın bir daha açılmasını istemiyorum. Bazı Ermeniler bunun bizim için ve ticaret açısından iyi olacağını düşünüyor. Ama bizim tarihimiz çok acımasız kızım” diye anlatıyor. Bahçesinden, sınır karakollarının direklerinde güneş altında yuva yapan leyleklerin gözetiminde bu sınır hattını korumakla görevli Rus subaylarının devriye gezdiği bir köprüyü gösteriyor. Koltuk altında lavaş ekmeğiyle bakkaldan çıkan Artak, “100 yıl önce ne olduğunu çok iyi biliyoruz, hala risk alamıyoruz. Durum daha iyiye gidemez ama çok daha kötü olabilir” diye fısıldıyor. Margara köprüsünün onarım çalışmaları iki hafta önce başladı ve birkaç gün daha devam etmesi bekleniyor. İskuhi bahçesinde kurduğu küçük şapelin yanında “Tanrı korusun” diye tekrarlıyor.
İskuhi’nin gelini Anahit duvardan küçük bir portreyi eline alıyor. Azerbaycan sınırına yakın bir köyde iki yıl zorunlu askerlik yaptıktan sonra nihayet dönen oğlunun portresi bu. Doğu Ermenistan’ın her yerinde olduğu gibi burada da Lozan Antlaşması’na çok az önem veriliyor. Artsakh-Dağlık Karabağ herkesin dikkatini çekiyor.
Lozan Antlaşması tarih kitaplarında en fazla bir veya iki paragrafta yer alır. Ülkenin en kuzeyindeki yüksek dağ köyü Tavşut’ta, ailenin üç kuşak yaşadığı evinin oturma odasında, tarih profesörü Edgar Sarkisyan, kiliseleri tasvir eden resimlerin altına oturdu: “Ders sırasında çocuklara Lozan’ın nerede olduğunu, ne olduğunu, müzakerelerin ne kadar sürdüğünü anlatıyorum. Ama önce çocuklara, sadece kendilerine ve Ermeni halkına güvenebilecekleri uyarısında bulunuyorum, başka kimseye değil.”
Sessizliğin haykırışı
Edgar’ın anne babası Samvel ve Jenya, aslen Muşlu olan Soykırımdan ARMENOSİD’den kurtulanların torunlarıdır. Samvel, mevcut hükümete karşı öfkesini gizlemiyor. Aşırı milliyetçi parti olan Ermeni Taşnaksutyun Partisi’nin bir üyesi, 300 nüfuslu köyde başbakanın oraya ayak basmasının yasaklanmasını talep eden bir dilekçe dağıttı. “Bizi yok etmek isteyenlerle arkadaş olamayız” diyen Edgar yorgun bir el hareketiyle dağları işaret ediyor. “Biliyor musunuz, en kötüsü affetmememiz. Biz affedemiyoruz çünkü kimse bizden özür dilemedi.” Kızı Nane’nin odasında oyuncaklar ve çocuk resimleri arasında duvarda bir kartpostal asılı. Burada, onların tabiriyle “Artsakh” denen Dağlık Karabağ’ın Ermeni olduğu zaman 1994’teki zaferi görüntüleniyor. Hiçbiri özür dilemediği için Ermeniler affetmeyecekler. Ve Lozan affına rağmen yine unutmayacaklar. Ermenilere uygulanan Soykırımı ARMENOSİD’i Anma Günü olan her 24 Nisan tarihinde Ucan’da köylüler lastikler yakar. Siyah dumanlar kilometrelerce öteden görülebiliyor ve Türk komşuyu hatırlamaya mahkum ediyor.