İLK SİNEMACIMIZ: FUAT UZKINAY, (1888-1956),DR. MUSTAFA ÇETİN
İLK SİNEMACIMIZ:FUAT UZKINAY (1888-1956)
DR. MUSTAFA ÇETİN
ÇOCUKLUK VE ÖĞRENCİLİK YILLARI
1888 (1304) yılında Üsküdar'da doğan Uzkınay'ın baba adı Dilaver,anne adı Şerife'dir.
Zor bir çocukluk geçirmiş,13 yaşında annnesinin vefatının ardından teyzesinin eşi vasıtasıyla yatılı öğrenci olarak İstanbul Sultani'sine yerleştirilmiştir.
Başarılı bir öğrenciliğin ardından Numune-i Terakki İdadi'sinde(1908-1909) yardımcı öğretmenlik,ardından da mezun olduğu okulda dahiliye memurluğu yapar.Bir yandan da İstanbul Darülfünun'unda fizik-kimya bölümüne devam eder.
Bu arada II. Meşrutiyet'in ardından İstanbul'da hayli büyük ilgi gören sinemanın teknik yönü Uzkınay'ın ilgisini çekmektedir.Bu ilgisini ilk sinema salonu olan Sigmund Weinberg'in işlettiği Pathé Sineması'nın da müdavimlerindendir.Zaman içerisinde yakınlık kurduğu sinemanın makinistinden film gösteriminin inceliklerini öğrenmeye başlar.
Okulundaki öğrencilere bir film gösterisi yapmayı isteyen Uzkınay,Okul müdürü Ebul Muhsin Kemal Bey'i ikna ederek,okul öğretmenlerinden Şakir Seden Bey'in nezaretinde bu arzusunu gerçekleştirir(1910).
1914 yılında Uzkınay hocası Şakir Bey'i ve kardeşi Kemal Seden Bey'i sinema salonu işletme konusunda ikna etmeye çalışır.Sirkeci'deki Ali Efendi Lokantası'nın sahibi yeğenleri Şakir ve Kemal Beyleri destekleyerek Ali efendi Sineması'nı işletmeye açar.
ASKERLİK YILLARI
Bu tarhi hadisenin hemen ardından seferberlik ilan edilir.28 Haziran !914'te Uzkınay askerlik yılları başlar.2 Eylül 1914'te Telsiz Telgraf Taburu'na tayin edilir.Ardından da Askeri Müze sinamasının tesisi ile görevlendirilir.Savaş yılları boyunca çeşitli yer ve sahalarda görev yaptıktan sonra 1 kasım 1916'da Merkez Sinema Dairesi zabitliğine atanır.Kolordularda kurulacak olan sinema müfrezeleri için sipariş edilen malzemeyi almak üzere Almanya'ya gönderilir.
18 Aralık 1917-18 Şubat 1918 tarihleri arasında Viyana'ya sahasında bilgi ve görgüsünü artırması gayesiyle gönderilir.Burada sinema birimleri ve çeşitli stüdyolarda çalışmalar yapar.
İLK FİLM ÇEKİMİ
Ruslar'ın 1876-1877 yıllarında Osmanlı rus Harbi'nini ardından Ayastefanos(Bugünkü adıyla Yeşilköy)'ta dikmiş oldukları abidenin yıkılmasına karar verilir.O günün şartlarında bu önemli vazifenin bir Türk tarafından gerçekleştirilmesinin doğru olacağına karar verilir.teknik altyapıyı hazırlayan Avusturya firmasının nezaretinde bu şerefli görev Fuat Uzkınay'a verilir.Film göstermeyi bilen ama çekim konusunda tecrübesi olmayan Uzkınay'a İlgili firmanın teknik ekibi kısa bir eğitim verir.Böylece ilk filmimiz olan Ayastefanos'taki Rus Abidesi'nin Yıkılışı çekilmiş olur.!50 metre kadar olduğu bilinen filmin şu an itibariyle akıbeti bilinmemektedir.
Enver Paşa'nın Almanya ziyaretinde görüp etkilendiği sinema çalışmalarının ardından Osmanlı ordusunda da benzeri bir birimin kurulmasına karar verilir.1916'da Merkez Sinema Dairesi kurulur.Başında Sigmund Weinberg vardır. Yardımcılığını da Fuat Uzkınay yapmaktadır.Daha sonra da Cemil Filmer,Mazhar Yalaz gibi pek çok tanıdık simanın görev aldığı bu daire çok değerli çalışmalara imza atmıştır.
Bu arada Romanya da savaşa dahil olmuş,Romen yahudisi Sigmund Weinberg görevinden alınmış,yerine yardımcısı Fuat Uzkınay getirilmiştir.Belgesel nitelikli pek çok çalışmaya imza atmıştır.
SİVİL HAYATA DÖNÜŞ
Bir süre Almanya'da görevli kalan Uzkınay Osmanlı İmparatorluğu'nun mağlubiyetiyle sonuçlanan Birinci Dünya Savaşı'nın ardından Merkez Ordu Sinema Dairesi'nin çalışmalarına sinema ile ilgili araç ve gereçlere el konulabileceği endişesiyle son verilir.Bütün malzeme Malul Gaziler Cemiyeti'ne devredilir. Bu sayede çalışmalara devam edilebilecektir.
Bu bölümün başına üç yıllığına terhis edilmiş olan Fuat Uzkınay getirilir.Uzkınay burada görüntü yönetmenliği yanında sinema ile ilgili eğitim de verir.
Uzkınay 1919 yılında Şükriye Rasim ile evlenir.Sinema işletmeciliği de yapmaya başlar.
Üsküdar'da Doğancılar,Jale,Hale ve İnşirak sinemalarını işletir.
Yedi yıl süren mütarekenin ardından Harbiye Nezareti geçici olarak malul Gaziler Cemiyeti'ne devrettiği Merkez Ordu Sinema Dairesi'ni Harp Akademisi bünyesine alır.Fuat Uzkınay da Kara Kuvvetleri Komutanlığı Ordu Film Çekme Merkez Laboratuvar Amirliği'ne atanır(1927).
Uzkınay 1930'larda gerçek mekan ve savaşa katılmış askerlerin vazife aldığı pek çok önemli belgesele imza atar.Daha önce çekilen filmlerle birleştirilmek üzere yapılan bu çalışmalar bir film seferberliği niteliğindedir.
1908 yılında merakla başladığı sinema çalışmalarını 13 temmuz 1953 yılında yaş haddinden emekli olarak noktalar.Emekliliğin ardından da sürdürmeyi arzu ettiği çalışmalarına sağlığı sebebiyle devam edemez.Yakın tarihimizin en önemli simalarından Fuat Uzkınay 29 Mart 1956 yılında vefat eder.Karacaahmet Mezarlığı'na defnedilir.Uzkınay'ın iki kızı bir oğlu vardır.
Bugün Fuat Uzkınay'ın adı İstiklal Caddesi'nde bir sokakta ve Kara Kuvvetleri Komutanlığı'nda kendi adını taşıyan bir stüdyoda yaşamaktadır.
* Bu biyografi Fuat Uzkınay'ın kızı Mutena Hanım tarafından kaleme alınmış,Dr. Mustafa Çetin tarafından aslına tamamiyle bağlı kalınarak küçük düzeltmelerle yayına hazırlanmıştır.Bilahere Uzkınay'ın filmografisi,ilk Türk filmi ve diğer ilgili konularda çalışmalara yer verilecektir.