Halikarnassos Tarihi
1991 yılında Bodrum'un Gündoğan mahallesinde, adına da "Peynir
Çiçeği Mağarası" denilen bir mağara bulunur. Kalkolitik Çağ ve Tunç
Çağı buluntularıyla bu mağara, Bodrum yarımadasında en az 7 bin
yıl önce ilk yaşayanların yeri olarak kabul edilir.
Bodrum yarımadasında bu mağaradan başka, Ortakent - Müşkebi de Luvi yerleşim yeri ve çeşitli yerlerde M.Ö. 1.400 - 1.200 yıllarına ait, geç Tunç Çağı Miken mezarları da bulunmuştur.
Bu yerleşim yerleri bugün pek görülebilir durumda değillerdir.
M.Ö. - Milattan Önceki Dönem
Halikarnassos
‘ta doğan ve "Tarihin Babası" olarak kabul edilen Herodot 'a göre
ise Bodrum Dorlar tarafından kurulmuştur. Herodotos'un anlattıklarına
dayanarak Misyalılar Anadolu'nun kuzeybatısında, Karlar'ın güneybatı
da, Lelegler'in ise Bodrum yarımadası çevresinde yaşadıkları anlaşılmaktadır.
Halikarnassos’taki ilk yerleşme bugünkü kalenin yükseldiği yerde olmuştur. Günümüzde Bodrum Kalesi'nin olduğu yer 3 bin yıl öncesinde daha kara ile birleşmemiş, küçük bir ada idi. Zephyros adı verilen batı rüzgarından esinlenildiği, buraya da Zephyria denilidiği bilinmektedir.
M.Ö. 650 yılında Megeralılar gelerek şehri genişletmişler adını da Halikarnassos olarak değiştirmişler diye anlatılır.
M.Ö. 7. yüzyılda ve 6. yüzyılın ilk yarısında Karia’nın, Lydia Krallığı topraklarına dâhil olduğu anlaşılmaktadır. Son zamanlarında ise Dor Hexapolis'ine üye olan Halikarnassos, Pers İmparatorluğu'nun M.Ö. 546 yılında sırasıyla kıyıdaki Yunan kentlerini ele geçirmesiyle M.Ö. 480 yılında Persler‘in egemenliğine girmiştir. Bu dönemin en önemli karakteri tarihin ilk kadın amirali 1. Artemisia 'dır. Karya bu dönemde Kserkses’in Yunanistan seferine toplam 60 gemilik bir donanma ile destek vermişler.
M.Ö. 395 yıllarından sonra başlı başına bir satraplık haline getirilen Karia yerli bir sülalenin yönetimine bırakılmıştır. İlk Karia satrabı Hyssaldomos’dur ve onu oğlu M.Ö. 392 yılında Hekatomnos izlemiştir.
Persler Anadolu'yu egemenlikleri altına aldıklarında bu geniş coğrafyayı satraplıklara (bugünkü anlamda valiliklere) bölerek yönetmiştir. Pers satraplarının tümü Büyük Kral tarafından anayurttan gönderilen Persli yüksek memurlardır. Bu kurala uymayan tek satraplık Karia satraplığıdır. Karia satrapları öz be öz Karialı bir sülaledir.
Bu dönemden önce ve sonrasında Karya bölgesinin başkenti Mylasa 'dır. İlk Pers İmparatorluğu satrabı ise Hekatomnos olur.
Onun ölümünden sonra oğlu Kral Mausolos başa geçer ve ilk önemli işi deniz kıyısındaki elverişli konumu nedeniyle Halikarnassos’u başkent yapmaktır.
Halikarnassos en parlak devrini Karya bölgesinin başkenti olunca
yaşamıştır. Yunan "Polis" örneği gibi sınırları büyük bir başkente
dönüşür. Sekiz Leleg yerleşiminden altısı Strabon'a göre zorla başkente,
yani Halikarnassos’a taşınır. Böylece Karia'nın en büyük şehri oluşmuş
olur.
Dünyanın yedi harikasından biri olan Maussolleion inşaatına bu dönemde Kral Mausolos‘un anısına kız kardeşi ve karısı olan 2.Artemisia tarafından başlanmış, daha sonra yönetime geçen diğer kardeşleri tarafından devam edilmiştir. Kardeşler zamanında, maddi yönden destek gelmeyip, yapı bitmeyince, bu yapının mimarı ve heykeltraşları tarafından, halktan toplanan maddi yardımlarla tamamlanabilmiştir.(M.Ö. 353 - M.Ö. 330 - Yapımı toplam 23 Yıl).
2.Artemisia'nın ölümünden sonra Karya tahtına kardeşi İdrius geçer; ardından karısı Ada hükümdar olur. Dört yıl tahtta kaldıktan sonra küçük kardeşi Pixodaros tarafından Halikarnassos'u terk etmeye zorlanan Ada, hep kraliçeliğe geri dönmek ister; bu fırsat da kısa bir süre sonra ayağına gelir.
Pixodaros, ablasından aldığı yönetimi, Perslere bağlı kalmaya dikkat ederek sürdürmüş, kızını da bir Pers asilzadesiyle evlendirerek gücünü pekiştirmiş ve sonra da tahtı damadına vermişti.
Kaderini Perslere bağlamış olan Karya'yı yeni bir tehlike beklemekteydi :
Çanakkale'den güneye doğru önüne çıkan kuvvetleri bir bir yenerek ilerleyen B. İskender. Daha sonra, Makedonyalı ünlü Büyük İskender M.Ö. 334 ‘te Halikarnas kapılarına gelerek Karya Prensliği kraliçesi Orantabatis’e ulaşır. Bu şehir Persler için İskender’e Ege’de karşı çıkabilecekleri son fırsattır. Böylece Orontabatis, Yunanlı paralı askerlerden büyük bir Pers ordusu kurar. İskender ilk önce Mylasa kapısından saldırır, muvaffak olamaz, sonra da Myndos kapısının önünden saldırıya devam eder. Makedon komutan bu işin zor olduğunu anlar, bütün ömrünü burada geçirmek istemez ve lanetler okuyarak doğuya doğru seferine devam eder. Halikarnassos'lular onun arkasında bıraktığı ordu ile kahramanca savaşmalarına rağmen savaşı kaybederler. İskender'in askerleri kenti ele geçirir. B.İskender; kendisine karşı aktif olarak savaşa katılmayıp evinde oturmuş olanlar dışındaki Halikarnassosluların öldürülmesini salık verir. Halikarnassos’un düşmesi, en azından Batı Anadolu’daki Pers hâkimiyetini kesin olarak sona erdirir. Halikarnasos kalesindeki Pers güçleri de bir süre sonra teslim olur.
Büyük İskender'den Sonra Güzel Günlere Veda
- M.Ö. 334'de Büyük İskender kenti savaşarak ilk önce ele geçiremese de, sonraki zamanlarda arkasında bıraktığı askerler 1 sene sonra şehri fethetmiş, birçok yer yağmalanmış ve kent parlak dönemini yitirmiştir.
Bu dönemde Pers hâkimiyetine son verilirken, Hekatomnos hanedanından Karyalı Prenses olarak da bilinen "Ada" , Mausolos'un 2. kızkardeşi, kentin 2. defa şehire yöneticisi olarak tayin edilmiştir.
- M.Ö. 323'de İskender’in ölümünden sonra, O’nun güçlü generali Antigonos’un politikasıyla özgür ve demokratik bir yönetime sahip olur bu şehir ve bölge.
- M.Ö. 301'de yapılan İpsos Savaşı sonunda, İskender’in generalleri arasında yapılan antlaşmayla bağımsızlığı tanınır. M.Ö. 3. Yüzyıl boyunca Mısır Krallığı’nın müttefikidir.
- M.Ö. 188'de imzalan "Apemeia Barış Antlaşmasına" göre Halikarnassos özgürlüğüne kavuşur.
- M.Ö. 129 yılında Asya eyaletine bağlı bir kent, ama eski parlak günlerinden uzak küçük bir şehirdir.
- M.Ö. 80 yılında Korsan Verres’in saldırısına hedef olur ve yağmalanmıştır.
M.S. - Milattan Sonraki Dönem
İmparator Augustus dönemine kadar bu bölge vergiler ve korsanlık yüzünden yoksullaşmaya başlar, Augustus döneminde ise az da olsa yeniden önem kazanarak son iyi dönemini yaşamıştır.
- M. S. 26 yılında Roma’ya giden Halikarnassos heyeti, İmparator Tiberius için yapılacak tapınağın kendi şehirlerinde inşa edilmesini ister ve Halikarnassos'da 1200 yıldır deprem olmadığını iddia ederler. Bütün bu çabalar Roma'yı ikna edebilmek ve şehrin tekrar kalkınmasını sağlamak içindir ama sonuç vermez.
Özet olarak söylersek; Halikarnassos Romalılar zamanında, M.S. 1. ve 2.yy'da kendini tekrar toparlamaya çalışsa da, o eski, parlak günlerine hiç bir zaman geri dönememiştir.
- M.S. 395 yılında Doğu Roma imparatorluğu hakimeyetindedir. Doğu Roma İmparatorluğu ile birlikte, Hıristiyanlığın yükselişiyle Halikarnas, Afrodisyas Başpiskoposlugu'na bağlı olarak, bir piskoposluk mıntıkasına dönüşmüştür.
- M.S. 13. yy.’ın son çeyreğinde Karia bölgesine egemen olan Türklerdir ve bölge Menteşe Beyliği'nin bir parçası olmuştur.
Bu dönemde Bodrum'da kendi adıya anılan yerde doğan, Oruç ve Hızır Reislerle birlikte Akdeniz’de yükselen Türk egemenliğini akıncılık faaliyetleriyle ve zaferlerle daha da pekiştirmiş olan Turgut Reis 'i yad etmessek olmaz.
Bodrum tarihini anlatmaya devam edersek diğer ünlü bir denizcimiz Piri Reis, etrafındaki adaları ve denizin durumunu tarif ederek Bodrum’un küçük bir kale olduğunu, önünde geniş bir limanının bulunduğunu belirtir. Evliya Çelebi de buradan etrafının henüz yerleşmeye açılmadığını, sadece bir kalenin bulunduğundan söz eder. Ancak limanın 200 gemi barındıracak kapasitede olduğunu belirtir.
- 1770 yılında Bodrum Rus Donanması tarafından bombalanır. Bu tarihten itibaren kale etrafında yavaş yavaş yeniden yaşam başlar.
- 1775 yılına ait Osmanlı arşiv kayıtları Rus donanmasının Çeşme’de Osmanlı donanmasını yakması sonucu, yeni savaş gemilerinin inşasının gündeme geldiğini ve bu bağlamda Bodrum’da bir tersane kurulup, 1784-1831 tarihleri arasında 38 ila 47 metre uzunluğunda çeşitli kalyonlar inşa edildiğini belirtir.
- 19. yy'ın sonlarında Bodrum’da 100’ü sünger, 100’ü de balık ve ahtapot avıyla meşgul 200 tekne olduğu bilinir. Bu yüzyılda Bodrum, Aydın vilayetinin Menteşe (Muğla) sancağına bağlı bir kaza olarak yönetiliyordu.
- 1895 yılında Bodrum kalesi hapisane olarak kullanılmaktadır.
20. Yüzyıl
Birinci Dünya Savaşı yıllarında, 1915'de, "Duplex" adlı Fransız savaş gemisi Bodrum'u ateşe tutarak, karaya yanaşmak ister, ancak halk onların karaya çıkmasını engeller.
Kurtuluş Savaşı döneminde 1919–1921 yılları arasında bölgeye İtalyanlar hakim olmuş, ancak 1921 yılında tekrar Türklerin hakimiyetine geçmiştir. Bodrum'da İtalyan işgali 11 Mayıs 1919’dan 5 Temmuz 1921 tarihine kadar 2 yıl 2 aya yakın sürmüştür.
Cumhuriyetin ilk yıllarında Bodrum, çevre köylerden develerle ve katırlarla getirilen, dışarıya satılabilir tütün, incir, üzüm ve badem gibi ürünlerin gemilere yüklendiği, deniz bağlantısı dışında bağlantısı olmayan bir yerleşim bölgesidir.
- 1928 yılında, şimdi Karaova bölgesi olarak bilinen köylerden geçen karayolu ile Milas’a bağlanır ama dış dünya ile ilişkisi uzun süre sadece deniz olmuştur. Cumhuriyet döneminde uzun yıllar Denizyolları İşletmesi gemileri Bodrum’a seferlerini sürdürmüştür.
Mübadelede gelen Girit muhacirleri, yerli halkla zaman içinde kaynaşarak, Bodrum’da ekonomik ve sosyal yapının değişmesinde etkili olmuşlar. Nüfusun yaklaşık 5000 olduğu dönemlerde Bodrumlular denizden yararlanmayı, balıkçılıkığı ve süngerciliği öğrenmişlerdir.
- 1950’lerden sonra mandalina üretimi önemli gelir kaynağı olmuştur.
- 1954 yılında Bodrumlu Muğla Milletvekili Zeyyat Mandalinci, şu anki liman girişindeki doğu ve batı mendirekleri ile liman rıhtımını yaptırmıştır.
Küçük bir liman kasabası olan Bodrum‘da, 1965 yılından itibaren turizm potansiyeline bağlı olarak nüfus artışı yaşanması görülür.
Kooperatifleşmenin Başlaması
- 1974 yılında Muğla Valisi Özer Türk’ün öncülüğü ile inşa edilen, Bodrum'da ilk kooperatif olan Aktur yazlık konutları Ankaralı bürokratların ilgisini bu yöreye çeker. Daha sonra hızlı bir yazlık kooperatif inşaatı dönemi başlar.
Pansiyonculuk ve Küçük Oteller
- 1980'lerin başında henüz büyük otellerin inşa edilmediği Bodrum'da turizm faaliyetleri, ev pansiyonculuğuyla hareketlenmiştir. 1980'lerin sonuna doğru ise ufak çapta oteller kurulmaya başlanmış ve Bodrum'un turizm potansiyeli hem karadan, hem de Mavi Yolculuk ile denizden çeşitlenerek günden güne hızla gelişim göstermiştir. Özellikle 80‘li yıllardan sonra hızla gelişen Yarımada, önemli bir turizm ve eğlence merkezi haline gelmeye başlamıştır.
- 1990'lı yılların başlarında ise büyük yatırımcı inşaat ve turizm firmaları Bodrum'u keşfederek önemli yatırımlar yapmışlardır. Bodrum'da bu dönemde büyük otellerin yanı sıra ikinci konutlar da oluşmaya başlamıştır.
Bodrum, 2000'lerin başından günümüze kadar yapılan çeşitli tanıtımların da etkisiyle de, dünyanın "marka" turistik bölgelerinden biri olma yolunda ilerlemektedir.