3Sürveyans Belirli bir amaca yönelik olarak veri toplanması Toplanan verilerin bir araya getirilerek yorumlanmasıSonuçların ilgililere bildirilmesinden oluşandinamik bir süreçtir.
4Sürveyans (DSÖ)Sağlık hizmetlerinde planlama yapabilmek, müdahalede bulunabilmek, bu hizmetleri değerlendirebilmek amacıyla sağlıkla ilgili verilerin; *süreğen ve sistematik olarak toplanması, *analizi, *yorumlanması, *ilgili tüm birimlere dağıtılması
5Epidemiyolojik Sürveyans Sağlık verilerinin sürekli sistematik toplanması, analizi, uygulanması ve değerlendirilmesidir.
6Hastalık SürveyansıHastalık durumlarına ilişkin verilerin rutin olarak toplanması, analizi ve yayınlanmasıdır.
7Sürveyansın Amaçları Halk sağlığı önceliklerini tanımlayabilmek Hastalığın kişi, yer, zaman eğilimlerini saptamakSalgınları saptamakHipotez oluşturabilmekEpidemiyolojik araştırmalar için vakaları tanımlamakÖnleme ve kontrol programlarının etkinliğinideğerlendirmekGelecekteki sağlık ihtiyaçları ve eğilimleribelirleyerek planlamaya olanak tanımak
10Sürveyans Verilerinin Kullanımına Örnekler Ulusal aşı kampanyalarınınetkisinin değerlendirilmesiBilinmeyen sendrom olduğunda AIDS in tanımlanmasıKronik hastalıklar için obesite, fiziksel aktivite ve diğer indikatörlerin gözlenmesi
11Etkin Bir Sürveyans Sisteminde Olması Gerekenler Sağlık olaylarının tespiti, kaydı, doğrulanması, bildirimiUygun verilerin toplanması, biriktirilmesiSalgınların araştırılması, doğrulanması (epidemiyolojik, klinik ya da laboratuar)Bildirimlerin rutin analizi ve rapor oluşturmaEylem; kontrol, yanıt, politika oluşturma, geri bildirimDiğer ilişkili merkezlerle veri akışı (DSÖ ya da bölgesel)
12Bir sürveyans sistemi tasarlanmasına başlamadan önce sorulması gereken sorular: Sürveyansın kapsayacağı popülasyon nedir?Hangi veriler, hangi amaçla toplanacaktır?Verileri kim sağlayacaktır?Veri toplama periyodu nasıl olacaktır?Veri akışı nasıl olacaktır?Verileri kim ve hangi sıklıkla analiz edecektir?Veriler hangi sıklıkla ve nerelere yayınlanacaktır?
13Sürveyans önceliklerini seçerken yanıtlanması gereken sorular: Hastalık ya da koşulun hastalık etkisi yüksek midir? (morbidite, sakatlık, mortalite)Önemli epidemik potansiyeli var mı? (örneğin kolera, kızamık, menenjit)Ulusal, bölgesel veya uluslararası kontrol programlarının hedefi midir?Toplanan veri önemli ve maliyet-etkin bir sağlık eylemine yol açacak mıdır?
14Oluşturulan sürveyans sisteminin değerlendirilmesinde sorulması gerekenler: Her bir hastalık için amaçlar iyi tanımlanmış mı?Sistem bu amaçlara uygun mu?Sürveyans politikası, stratejisi ve ilkeleri anlaşılır şekilde tanımlanmış ve standart olarak uygulanmış mı?İnsan ve finans kaynakları yeterli mi?Özel sektör dahil sağlık sektörünün arasında yeterli bir koordinasyon var mı?Sistemden elde edilecek veriler yararlı mı, kullanılabilir mi?Sistem gereksinime göre esneklik gösterebilir mi?Sistemden maksimum veri elde etmek için nasıl güçlendirilir?Sistemden elde edilecek veriler bir sağlık eylemine dönüşür mü?
15Sürveyans sisteminin yapısını oluşturan elementler: Sürveyans sisteminin tanımı, bildirim ağı ve diğer bilgi-sürveyans sistemleri ile entegrasyonu,Veri toplama yöntemleri, veri akışı ve bildirim işlemelerinin tanımı,Her seviyede seçilen personelin tanımı,Hastalık sürveyansı ile ilgili laboratuar desteklerinin ve politikalarının tanımı ve gözden geçirilmesi,Veri yönetimi, analiz işlemleri ve çıktılar,Yanıt ve izleme mekanizmaları,Geri ve ileri bildirim mekanizmaları,Sürveyansla ilgili denetim ve eğitim aktiviteleri,Kaynaklar.
16Sürveyans sisteminin işleyebilmesi için dikkatlice belirlenmesi gerekenler
17Sürveyans yönetimi-süreci Her seviyede sorumluluk Veri/örnek akışı Sürveyans sisteminin işleyebilmesi için dikkatlice belirlenmesi gerekenlerSürveyans yönetimi-süreciHer seviyede sorumlulukVeri/örnek akışıLoistik destek (personel atamaları, eğitimi)Uygun malzeme dağıtımı (iletişim, transport, örnek kapları kitleri)
18Ulusal seviyede sürveyans sisteminden maximum yarar için açık ve anlaşılır sürveyans standartları oluşturulmalı ve verilerin tüm ülkede karşılaştırılabilir olması gerekmektedir.
19Standartlar Sürveyans tipi Olgu tanımları Toplanacak veriler Rutin bildirim ve minimum analizKarar vermede verilerin kullanımı
20Sürveyansın tipi Pasif surveyans Aktif surveyans Nöbetçi (sentinel) surveyans sistemiSendromik sürveyans
21Pasif sürveyansKatılımcılardan aktif olarak veri toplanmayan, bildirimin kendiliğinden yapılmasının beklendiği surveyans sistemidir.Bu sisteme göre sağlık çalışanı kendisine doldurulması ve yollanması istenen formlar doğrultusunda devamlı bir şekilde bildirim yapar.Genellikle ülke çapında kurulan bir sistem olup, tüm sağlık kurumlarını kapsamaktadır.
22Aktif surveyansSurveyans sisteminde bildirim yapmakla yükümlü kişi veya birimlerin kendiliğinden rapor etmesini beklemeksizin, yetkili birimlerce düzenli olarak verilerin toplanmasıdır.Bu tip surveyans sisteminde pasif surveyans sistemine göre daha fazla faaliyet vardır.
23Nöbetçi (sentinel) sürveyans Sentinel sistem rutin surveyansın uygulanamayacağı hastalıklarda ya da elverişli olmayan koşullarda ülkenin-bölgenin durumunu yakından izlemek amaçlı kullanılabilir.Bir hastalık için olguların erken saptanması veya trendler hakkında gösterge sayılabilecek bilgiye ulaşılmasında; verilerin, toplumun kalan kısmındaki duruma işaret edecek şekilde, örnek bir popülasyondan toplandığı surveyans tipidir .
24Sendromik sürveyansSürveyans altındaki bir sağlık olayının, spesifik bir hastalık tanımına göre değil, sendrom temelinde yapılmış bir vaka tanımına göre bildirilmesi (örn.; akut hemorajik ateş sendromu, üretral akıntı sendromu, genital ülser sendromu…)Tarihsel olarak salgınlarda potansiyel olguların araştırılması için kullanılmış ama biyoterorizmde ve salgınları tespitte kullanımı konusu gitgide önem kazanmaktadır.
26Salgının fark edilmesi Sürveyans verilerinin rutin olarak ve zamanında analizi salgının fark edilmesi için önemliVaka raporlarında maruz kalma bilgilerinin incelenmesiHaftalık vaka raporlarının zaman ve yer özelliklerine göre sınıflanmasıSağlık örgütlerinin uyarılmasıEtkilenen grupların bireylerinin bildirilmesi
27Olası salgınlar neden incelenir? Salgının durdurulmasıYeni salgınların önlenmesiKoruma ve kontrol önlemlerinin alınmasıSürveyans sisteminin performansının değerlendirilmesiAraştırma ve eğitim için fırsat yaratılmasıPolitik baskılarYasal zorunluluk
28Salgın incelemesinde amaç Yeni çıkacak vakaları önlemekİleride tekrar ortaya çıkabilecek salgınları önlemek
29Yeni ortaya çıkan hastalıklarda salgına yaklaşım EtkenBulaşma yoluKuluçka süresiHastalığın doğal özellikleriRiskli gruplarRisk faktörleriincelenir.
30Özellikleri iyi bilinen bir hastalık salgınında yaklaşım Kontrol önlemlerinin etkisinin saptanmasıYeni epidemiyolojik ve laboratuvar tekniklerinin yararlılığının saptanmasıöncelikli
31Salgın Boyutları Bölgesel salgınlar Ulusal Salgınlar Pandemi - Bölge Sağlık Yönetimi koordine eder- Sizin doğrudan desteğiniz gerekirUlusal Salgınlar- Kurumunuz koordine eder- Sizin koordinasyonunuz istenirPandemi- Kurumunuz yer alır- Sizin katılımınız istenirBaşka ülkede salgınİlgili ülke koordine ederSizden destek istenir
33Salgın incelemesinin basamakları (1) Saha çalışması için hazırlık yapmaSalgın varlığının gösterilmesiTanının kesinleştirilmesia. Vaka tanımının yapılmasıb. Vakaların saptanması ve sayılması5. Tanımlayıcı epidemiyolojik incelemeler yapılması
34Salgın incelemesinin basamakları (2) 6. Hipotez geliştirme 7. Hipotezin değerlendirilmesi 8. Hipotezin gözden geçirilmesi ve ek çalışmaların yapılması 9. Kontrol ve koruma 10. Bulguların ve sonuçların duyurulması
35İncelemede kilit basamaklar İnceleme için sinyal1. İnceleme için hazırlık yapma2. Salgının doğrulanması ve kontrol önlemlerinin zaman kaybetmeden alınması3.Salgının tanımlanması5. Sonuçların paylaşılması4. Sonuçların değerlendirilmesi
37Saha çalışması için hazırlık yapma Salgını incelemeden sorumlu olan kişi uygun bilimsel bilgi, gerekli malzeme ve ekipmana sahip olmalıDeneyimli uzman bir kişiyle hastalık ve saha incelemesi hakkında durum tartışılmalı ve gerekli literatür bilgisi derlenmeliYapılacak anket için konuya ilişkin anket formu örnekleri toplanmalı
38Saha çalışması için hazırlık yapma Ön bilgi toplamaMevcut veriUzmanlara danışma (mikrobiyolog, veteriner vb.)Kısa bir bilgi notu hazırlamaİlgililerin bilgilendirilmesiGerekli izinlerin alınması (seyahat vb.)Araştırma komisyonuMultidisiplinerSorumlu kişi (ler)in belirlenmesiİş tanımlarının yapılması
39Saha çalışması için hazırlık yapma DokumantasyonAdreslerYayınlar (literatür)Kaynak kişilerEski anket formları…MateryalHesap makinesiDefterBilgisayarFotoğraf makinesiHaritalarLab malzemesi…
41Salgın nedir? Küme nedir? Bir bölgede veya özel bir gruptaBelirli bir zaman dilimindeBeklenenden daha fazla vaka görülmesi salgınBeklenenden daha fazla vaka olup olmasına bakılmaksızınBelirli zaman dilimindeBir bölgede vakaların toplanması küme
42Salgın kararıBeklenen vaka sayısıGözlenen vaka sayısı
50Tanımlayıcı epidemiyoloji Bir salgının kişi-yer-zaman değişkenlerine göre incelenmesiHipotezler analitik epidemiyoloji ile test etmeVerinin güvenilir bilgi verici olup-olmadığıZaman içinde seyri- coğrafik dağılımı etkilenen nüfus hakkındaNedene yönelik hipotez geliştirme
51Kişi Konakçının özellikleri (yaş, cins , ırk..) Maruziyet özellikleri (meslek, ilaç, sigara...)Kimlerin risk altında olduğunuKimlerin duyarlı olduğunuAtak hızları kullanılır
52Yer Salgının yer değişkenine göre incelenmesi Salgının coğrafi boyutlarının saptanmasıEtiyoloji konusunda ipucuNokta(spot) haritalarÖzel atak hızları
53Spot Haritalar Basittir Kümelenme tek kaynaklı veya çok kaynaklı-kişiden kişiye bulaşmaHaritaların oluşturulması oturulan yere göre, çalışılan yere göre…Dezavantaj:sadece vaka sayıları gösterilir
55Gazi Üniv. Tıp Fak. Halk Sağlığı A.D. Vaka Sayısı Gösterimihızo1-10>10Gazi Üniv. Tıp Fak. Halk Sağlığı A.D.
56Zaman Histogram Salgın eğrisi (epidemik eğri) Salgının seyrine göre o anda hangi dönemde olunduğugelecekte neler olabileceğiŞüpheli etkenle ne zaman karşılaştıklarıEpidemiyolojik anketle zaman periyoduTek kaynaklı mı? Çok kaynaklı mı?
57(Sindirim sistemi yoluyla, su ve besinlerle bulaşan enfeksiyonlar) Tek kaynaklı salgınÇok sayıda hassas kişinin, patojen etken kaynağı ile aynı anda veya birbirine yakın zamanda karşılaşması sonucu meydana gelir.Vaka sayısında birdenbire, patlama şeklinde artış görülür.Gerekli önlemler alınırsa vaka sayısı süratle düşer, ancak azalma başlangıca göre daha yavaş düşer.Salgın süresi oldukça kısadır.(Sindirim sistemi yoluyla, su ve besinlerle bulaşan enfeksiyonlar)
58Çok kaynaklı salgınSağlam ve hassas kişilerin hasta veya taşıyıcılarla tek tek karşılaşması, temas etmesi söz konusudur.Vaka sayısı yavaş yavaş artar ancak genellikle tek kaynaklı salgınlardaki kadar fazla olmaz.Salgının süresi uzundur.
59Hipotezin değerlendirilmesi Basamak 6, 7, 8Hipotez geliştirmeHipotezin değerlendirilmesiHipotezin gözden geçirilmesi ve ek çalışmaların yapılması
60Hipotez geliştirmeEnfeksiyon zincirinin tüm öğelerini açıklayacak biçimde geliştirilmelidir.Hastalık hakkında ne kadar bilgi sahibiyiz?Etkenin rezervuarı neresi?Nasıl bulaşabilir?Hangi araçlar bulaşmada etkilidir?Risk faktörü olarak neler bilinmektedir?
61Hipotezin değerlendirilmesi Hipotezin doğruluğunun değerlendirilmesiSaptanan doğrularla hipotez karşılaştırılır.Analitik epidemiyoloji kullanılır.
62Gerekli durumlarda sistematik araştırma Hastalığın boyutuEnfeksiyon için risk faktörleriBilgi/tutum/davranış araştırmalarıÇevresel ya da mikrobiyolojik…Araştırmanın genişletilmesi (Örn. Salmonella salgınında peynir sorumlu bulunursa üreticiye ulaşma vs…)
64Kontrol ve korumaSalgında esas amaç, etkili kontrol ve koruma yöntemleri alınmasıBu önlemler olabildiğince çabuk ve erken alınmalıAlınacak önlemler spesifik etken, kaynak ve rezervuara yönelik olmalı