Gılgamış Destanı Nedir?
Gılgamış, Mezopotamya'daki Uruk'un yarı efsanevi Kralıdır ve en çok Homeros'un yazılarından 1500 yıl öncesine dayanan büyük Babil şiiri Gılgamış Destanı'ndan ( yaklaşık MÖ 2150 - 1400 ) bilinir ve bu nedenle destandaki en eski parça olarak durur. Gılgamış birkaç Sümer şiirinde yer alır, ancak destan tarihinin en eski eseridir.
Gılgamış'ın varlığına dair tarihsel kanıtlar, hikayede hayatın anlamı arayışını ilk kaydettiği tabletler olan Uruk'un ( günümüz Warka, Irak ) büyük duvarlarının inşasını ona borçlu olduğunu gösteren yazıtlarda bulunur. Ayrıca Sümer Kral Listesi'nde ( yaklaşık MÖ 2100 ) atıfta bulunulmaktadır ve hükümdarlığı etrafında gelişen efsanelerin yanı sıra Kiş Kralı Enmebaragesi ( yaklaşık MÖ 2700 ) gibi zamanının bilinen tarihi figürleri tarafından da bahsedilmektedir.
Antik çağlardan günümüze kadar yazar ve filozoflar tarafından araştırılan hayatın anlamı arayışı, ilk olarak Gılgamış destanında, kahraman - kral en iyi arkadaşı Enkidu'nun ölümünün ardından şehrinin rahatlığını terk ederken tam olarak keşfedilir - mistik figür Utnapishtim'i ve sonsuz yaşamı bulmak için - . Gılgamış'ın ölüm korkusu aslında bir anlamsızlık korkusudur ve ölümsüzlüğü kazanamasa da yaşamına anlam katan arayışın kendisidir.
Tarihi ve Efsanevi Kral
Gılgamış'ın babasının rahip - kral Lugalbanda ( Gılgamış'tan önceki büyülü yetenekleriyle ilgili iki Sümer şiirinde yer alan ) ve annesinin tanrıça Ninsun ( Ninsumun, Kutsal Anne ve Büyük Kraliçe olarak da bilinir ) olduğu söylenir. Buna göre Gılgamış, son derece uzun bir yaşam sürdüğü ( Sümer Kral Listesi onun saltanatını 126 yıl olarak kaydeder ) ve insanüstü güce sahip olduğu söylenen bir yarı tanrıydı.
Etkisinin o kadar derin olduğu düşünülüyor ki, onun ilahi statüsüne dair mitler, eylemleri etrafında büyüdü ve sonunda Gılgamış Destanı'nı bilgilendiren masallarda doruk noktasına ulaştı. Daha sonra Mezopotamya kralları onun adını anacak ve soyunu kendi soylarıyla ilişkilendireceklerdi. En ünlüsü, Mezopotamya'daki III. Ur Dönemi'nin ( MÖ 2047 - 1750 ) en büyük kralı olarak kabul edilen Ur'lu Şulgi ( MÖ 2029 - 1982 ), Lugalbanda ve Ninsun'u ebeveynleri, Gılgamış'ı da erkek kardeşi olarak iddia ederek aralarındaki konumunu yükseltti.
Sümercede Bilgames, Akadcada Gilgames ve Yunancada Gilgamos olarak bilinir, adı "akraba bir kahramandır" veya bilim adamı Stephen Mitchell'e göre "Yaşlı Adam Genç Adamdır" anlamına gelebilir. O bazen çoban tanrı Dumuzi ( Tammuz ), erken ölen ve dirilen bir tanrı figürü, Uruk'un efsanevi kralı ve modern çağda en iyi Sümer şiiri İnanna'nın İnişi'nden tanınan İnanna / İştar'ın eşi ile ilişkilendirilir. Dumuzi, İnanna / İştar tarafından baştan çıkarıldı ve yılın yarısını yeraltı dünyasında geçirmek zorunda kalarak bunun acısını çekti, Gılgamış ise onu reddediyor ama aynı zamanda arkadaşını kaybetmenin de acısını çekiyor.
Metnin Geliştirilmesi
Metnin Akad versiyonu, 1849'da arkeolog Austin Henry Layard tarafından Ninova'da Asurbanipal kütüphanesinin kalıntıları arasında keşfedildi. Layard'ın keşif gezisi, 19. yüzyılın ortalarında Avrupa kurumlarının ve hükümetlerinin, İncil'de anlatılan olayları desteklemek için fiziksel kanıtlar bulmak üzere Mezopotamya'ya yapılacak seferleri finanse etme girişiminin bir parçasıydı. Ancak bu kaşiflerin bulduğu şey, daha önce dünyanın en eski kitabı olduğu düşünülen ve orijinal öykülerden oluşan İncil'in aslında çok daha eski Sümer mitlerinden yararlandığıydı.
Gılgamış Destanı da aynı şekilde, masallarla bildirildiği gibi, şüphesiz başlangıçta sözlü olarak aktarıldı ve nihayet tarihi kralın hükümdarlığından 700 - 1000 yıl sonra yazıldı. Layard'ın bulduğu versiyonun yazarı, şair - rahibe Enheduanna'nın ( l. 2285 - 2250 ), Akkadlı Sargon'un kızı ( MÖ 2334 - 2279 ). Shin-Leqi-Unninni, hikayesini oluşturmak için Sümer kaynaklarından yararlandı ve destanın yaratıldığı zamana kadar Gılgamış yüzyıllardır popüler bir kahraman olduğu için muhtemelen üzerinde çalışabileceği önemli sayıda kaynak vardı.
Örneğin İnanna ve Huluppu Ağacı ( yaklaşık MÖ 2900 ) hakkındaki Sümer masalında , Gılgamış onun yardımına koşan sadık kardeşi olarak görünür. İnanna ( Sümer aşk ve savaş tanrıçası ), bir gün ondan bir sandalye ve yatak yapma umuduyla bahçesine bir ağaç diker. Bununla birlikte, ağaç köklerinde bir yılan, merkezinde bir dişi iblis ( lilitu ) ve dallarında bir Anzu kuşu tarafından istila edilir. İnanna ne olursa olsun kendini böceklerden kurtaramaz ve bu nedenle güneş tanrısı kardeşi Utu-Şamaş'tan yardım ister.
Utu reddeder ve bu yüzden ağır silahlarla gelen Gılgamış'a döner ve yılanı öldürür. İblis ve Anzu kuşu daha sonra kaçarlar ve Gılgamış dalları kendisi için aldıktan sonra yatağını ve sandalyesini yapması için sandığı İnanna'ya sunar. Bunun, Gılgamış'ın kahramanlık şiirinde ilk ortaya çıkışı olduğu düşünülür ve güçlü bir tanrıçayı zor bir durumdan kurtarması, ona erken dönemde bile gösterilen yüksek saygıyı gösterir.
Sonunda Gılgamış Destanı'na dokunan ilk Sümer masalları şunlardır:
- Gılgamış, Enkidu ve Yeraltı Dünyası ( Gılgamış ve halub ağacı olarak da bilinir )
- Gılgamış ve Huwawa
- Gılgamış ve Gök Boğa
- Gılgamış'ın Ölümü
- Tufan Hikayesi ( Eridu Genesis ve daha sonra Atrahasis )
Bu masallar onu büyük bir kahraman olarak temsil ediyor ve tarihi krala sonunda bir tanrı olarak tamamen ilahi bir statü verildi. Düzenli olarak tüm Mezopotamya'daki en popüler tanrıçalardan biri olan İnanna'nın erkek kardeşi olarak tasvir edilmiştir. Kil tabletlerde yazılı bulunan dualar, Gılgamış'ı öbür dünyada, bilgelik açısından ünlü Yunan ölümden sonraki yargıçlar Rhadamanthus, Minos ve Aeacus ile karşılaştırılabilir Yeraltı Dünyasında bir yargıç olarak ele alır.
Gılgamış, Enkidu ve Cehennem Dünyası şiirinde ( İnanna ve Huluppu Ağacı dahil daha önceki mitlerden yararlanır ) Gılgamış'a, geri almak için gittiği Ereşkigal'in karanlık diyarından dönen Enkidu tarafından ölümden sonraki yaşamın ilk elden anlatımı verilir - arkadaşının kayıp eşyaları - . Farklı yorumlara bağlı olarak, Enkidu bu vizyonu ileten bir hayalet olabilir , bu da Gılgamış'ı ölümün ötesinde neyin beklediğini bilen tek canlı yapıyor olabilir veya Enkidu'nun yeraltı dünyasına yaptığı yolculuktan sağ çıktığı anlaşılırsa, iki kişiden sadece biri. İlahi Dumuzi.
Layard tarafından 1849'da keşfedilen ve George Smith tarafından 1876'da tercüme edilerek yayınlanan eserin çivi yazılı tabletleri, masalın standart versiyonunu oluşturuyor. Herhangi bir modern çeviri bu on bir tablete dayanır, ancak bazen Gılgamış, Enkidu ve Ölüler Diyarı ile ilgili on ikinci tablet eklenir. Bununla birlikte, Enkidu standart versiyonun Tablet 7'sinde öldüğü ve Tablet 12'de Gılgamış'ın arkadaşı değil, bir hizmetçi olarak görünmesi hiçbir anlam ifade etmediği için bu hikaye genellikle atlanır.
Tablet 12 bir çeviriye dahil edildiğinde, bazen çevirmen / editör tarafından Enkidu'nun gördüklerini Gılgamış'a anlatmak için ölüler diyarından dönen bir hayalet olduğu iddiası haklı çıkar. Ancak bu yorum, Gılgamış'ın Enkidu'nun yeraltı dünyasından serbest bırakılması için iki kez tanrılara başvurarak ölmediğini ve yasadışı bir şekilde tutulduğunu söylediği şiirin metni tarafından desteklenmiyor. Bu nedenle modern çevirmenlerin çoğu haklı olarak Gılgamış, Enkidu ve Netherworld'ü ait oldukları yerde bırakmayı seçiyor: Shin-Leqi-Unninni zamanına tarihlenen destanın standart versiyonundan çok önce yazılmış ayrı bir eser olarak.
Özet
Gılgamış Destanı , okuyucuyu, ilk başta gururlu ve kibirli bir tiran olarak tasvir edilen büyük kralın hikayesine katılmaya davet ederek başlar. Halkına terör estirir, tebaasının gelinleriyle düğün gecelerinde yatar ve her konuda istediğini elde etmek için sürekli olarak güç kullanır. Tanrılar, vahşi adam Enkidu'yu yaratarak onu alçaltmaya karar verir. Enkidu'nun krallığının dış mahallelerinde dolaştığını duyan Gılgamış, tapınak fahişesi Shamhat'ın onu evcilleştirmesi için gönderilmesini önerir ve o da bunu yapar.
Evcilleştirilip medeniyetle tanıştırıldıktan sonra Enkidu, Gılgamış hakkında duyduğu hikayelere ve onun küstahlığına öfkelenir ve ona meydan okumak için Uruk'a gider. Enkidu ve Gılgamış, insanlar tarafından eşit bir eşleşme olarak kabul edilir, ancak destansı bir savaşın ardından Enkidu yenilir. Yenilgisini özgürce kabul eder ve ikisi en iyi arkadaş olur ve birlikte maceralara atılır.
Gılgamış, adını ölümsüz kılmak için Sedir Ormanı'na gidip canavar - iblis Humbaba'yı ( kötü bir ruh değil, 'doğaüstü varlık' olarak anlaşılan 'iblis' ) öldürmelerini önerir. Humbaba yanlış bir şey yapmamıştır ve ormanı koruduğu için tanrılar tarafından tercih edilmektedir, ancak bu sadece kendini düşünen Gılgamış için hiçbir şey ifade etmemektedir. İki arkadaş Humbaba'yı yendikten sonra merhamet için haykırır, ancak Enkidu Gılgamış'ı onu öldürmesi için cesaretlendirir ve o da yapar.
Gılgamış'ın en güzel kıyafetlerini giyerek zaferini kutlamaya hazırlandığı Uruk'a dönerler. Bu onu arzulayan İnanna / İştar'ın dikkatini çeker. İştar, Gılgamış'ı baştan çıkarmaya çalışır, ancak o, Dumuzi de dahil olmak üzere, sahip olduğu diğer tüm erkeklerin hayatlarını kötü bir şekilde sonlandıran sevgililer olduğunu öne sürerek onu reddeder. İştar öfkelenir ve kayınbiraderi Gök Boğa'yı Uruk ve Gılgamış'ı yok etmesi için yeryüzüne gönderir. İki kahraman boğayı öldürür ve Enkidu küçümseyerek boğanın bir bacağını İştar'a fırlatır. Bir tanrıya bu hakaret ve Humbaba'ya yaptığı zulüm için tanrılar onun ölmesi gerektiğine karar verir.
Enkidu bir süre acı içinde kalır ve öldüğünde Gılgamış derin bir kedere kapılır. Arkadaşının ölümüyle kendi ölümlülüğünün farkına vararak, nihai yok oluş karşısında yaşamın anlamını ve insan başarısının değerini sorgular. Ağlar:
Nasıl dinlenebilirim, nasıl huzurlu olabilirim? Umutsuzluk kalbimde. Kardeşim şimdi ne ise, öldüğümde de o olacağım. Ölümden korktuğum için, tanrılar meclisine girdiği için Faraway dedikleri Utnapishtim'i bulmaya elimden geldiğince gideceğim. ( Kitap 9; Sandars, 97 )
Gılgamış, eski kibrini ve gururunu bir kenara atarak, hayatın anlamını ve nihayet ölümü yenmenin bir yolunu bulmak için bir arayışa çıkar. Büyük Tufandan sağ kurtulan ve tanrılar tarafından ölümsüzlükle ödüllendirilen Utnapishtim'i bulmayı umarak dağların arasından ve Akrep Halkının yanından çok uzaklara seyahat eder. Bir noktada taverna sahibi Siduri ile tanışır ve ona arayışının boşuna olduğunu ve hayatı olduğu gibi kabul etmesi ve sunduğu zevklerin tadını çıkarması gerektiğini söyler. Ancak Gılgamış, kişinin sonunda sevdiği her şeyi kaybetmesi gerekiyorsa hayatın anlamsız olduğuna inandığı için onun tavsiyesini reddeder.
Siduri onu, onu ölüm sularından Utnapiştim ve karısının evine götüren kayıkçı Urşanabi'ye yönlendirir. Utnapishtim, kendisi için yapabileceği hiçbir şey olmadığını söyler. Ona tanrılar tarafından ölümsüzlük bahşedildiğini ve aynısını Gılgamış için yapmaya gücü olmadığını söylüyor. Öyle bile olsa, krala sonsuz yaşam için iki şans sunar. Önce altı gün ve gece uyanık kalarak değerli olduğunu göstermelidir ki bunu beceremez ve ardından kendisine sihirli bir bitki verilir ve bir anda dikkatsizlik sonucu banyo yaparken kıyıya bırakır ve bir yılan tarafından yenir.. Görevinde başarısız olan Urshanabi'ye onu, hikayesini şehrin duvarlarına yazdığı Uruk'a geri getirmesini sağlar.
Eski ve Devam Eden Tartışma
Gılgamış, hayatta anlam bulma mücadelesiyle ölüme meydan okudu ve bunu yaparak dünya edebiyatının ilk destansı kahramanı oldu. Gılgamış'ın kederi ve arkadaşının ölümünün uyandırdığı sorular, ölüm karşısında keder ve hayatın anlamı ile mücadele eden herkeste yankılanır. Gılgamış nihayetinde hikayede ölümsüzlüğü kazanamasa da, yaptıkları hikayede yaşamaya devam ediyor - o da öyle.
Gılgamış Destanı'nı bilgilendiren masallar, yazıya dökülmeden çok önce sözlü biçimde var olduğundan, günümüze kadar gelen öykünün kültürel etki açısından daha erken Sümer mi yoksa daha geç Babil mi olduğu konusunda pek çok tartışma oldu. Belirtildiği gibi, hikayenin en iyi korunmuş versiyonu, orijinal Sümer kaynak malzemesinden yararlanarak Akkad dilinde yazan Babil Shin-Leqi-Unninni'den gelmektedir. Bununla ilgili olarak, bilgin Samuel Noah Kramer şöyle yazıyor:
Gılgamış Destanı'nı içeren çeşitli bölümlerden birkaçı, aslında Gılgamış kahramanı içeren Sümer prototiplerine geri döner. Sümer muadillerinden yoksun olan bölümlerde bile, bireysel motiflerin çoğu Sümer mitsel ve destansı kaynakları yansıtır. Bununla birlikte, Babil şairleri hiçbir durumda Sümer malzemesini kölece kopyalamadılar. İçeriğini öyle değiştirdiler ve biçimini kendi mizaçlarına ve miraslarına göre şekillendirdiler ki, Sümer orijinalinin yalnızca çıplak çekirdeği tanınabilir durumda. Bir bütün olarak destanın olay örgüsüne gelince - huzursuz, maceracı kahramanın güçlü ve kaçınılmaz epizodik draması ve onun kaçınılmaz hayal kırıklığı - bu kesinlikle bir Sümer değil, bir Babil gelişimi ve başarısıdır. ( Sümer, 270 )
Bununla birlikte, eserin anlamı söz konusu olduğunda, herhangi bir büyük edebiyat eserinde olduğu gibi, hangi uygarlığın onun kompozisyonuna daha fazla katkıda bulunduğu aslında önemsizdir. Gılgamış Destanı, insanlık durumunun tasviri söz konusu olduğunda, Mahabharata, İlyada, Odysseia, Shahnameh veya Aeneid'den daha fazla herhangi bir medeniyete veya döneme ait değildir. Açıkçası, bir edebiyat eseri onu üreten medeniyetten etkilenir, ancak Gılgamış gibi en büyük eserler bu tür düşünceleri aşar.
Çözüm
Gılgamış'a hayranlık, eserin ilk çevrildiği 1870'lerden bu yana olduğu gibi günümüzde de devam ediyor. Bir Alman arkeolog ekibi, yalnızca bir örnek vermek gerekirse, mezarını 2003 yılının Nisan ayında bulduğunu iddia ediyor. Fırat'ın eski nehir yatağı içinde ve çevresinde mıknatıslanmayı içeren modern teknolojiyle yürütülen arkeolojik kazılar, bahçe çitleri, özel binalar, ve Gılgamış'ın mezarı da dahil olmak üzere Gılgamış Destanı'nda anlatılan yapılar. Gılgamış'ın Ölümü'ne göre, öldükten sonra sular ayrılınca Fırat'ın dibine gömüldü.
Bununla birlikte, karakter yüzyıllar boyunca kendi başına bir yaşam sürdüğü için, tarihi kralın var olup olmadığı artık önemli değil. Hikayenin sonunda Gılgamış ölüm döşeğinde yatarken anlatıcı şöyle der:
Kahramanlar, bilge adamlar, tıpkı yeni ay gibi, büyüyüp küçülüyorlar. İnsanlar, "Kim [ Gılgamış ] gibi kudretle ve kudretle hüküm sürdü?" Karanlık ayda olduğu gibi, gölgeler ayında da, onsuz ışık olmaz. Ey Gılgamış, sana krallık verildi, kaderin böyleydi, sonsuz yaşam senin kaderin değildi. Onun için gönülden üzülme, üzülme, zulme uğrama; insanlığın karanlığı ve ışığı olmanız için size bağlama ve çözme gücü verdi. ( Sanders, 118 )
Gılgamış'ın ölümsüzlük hayalini gerçekleştirememesinin öyküsü, tam da ona ulaşmak için kullandığı yoldur. Destanın kendisi ölümsüzlüktür ve o zamandan beri yazılan tüm benzer masallar için model görevi görmüştür. Mitchell'in açıkladığı gibi, bundan çok daha fazlası var:
Gılgamış'ın büyülenmesinin bir kısmı, herhangi bir büyük edebiyat eseri gibi, bize kendimiz hakkında anlatacak çok şeyi olmasıdır. Kederi ve ölüm korkusunu dile getirerek, belki de ondan sonra yazılan herhangi bir kitaptan daha güçlü bir şekilde, sevgiyi, savunmasızlığı ve bilgelik arayışını tasvir ederek, düzinelerce dilde milyonlarca okuyucu için kişisel bir tanıklık haline geldi.
Ama aynı zamanda, her iki tarafın da kendi doğruluğuna hararetle inandığı, kötü bir düşman olarak algıladığı şeye karşı bir haçlı seferine veya cihada çıktığı, kutuplaşmış köktencilikleriyle günümüz dünyasında özel bir önemi var. Bu destanın kahramanı, güç ile kibir arasındaki farkı bilmeyen bir anti - kahraman, bir süpermendir ( süper güç denebilir ). Önleme amacıyla bir canavara saldırarak, ancak kendi beyhudeliğini kanıtlayarak bilgelikle sonuçlanan bir arayış olan ıstıraplı bir yolculukla üstesinden gelinebilecek bir felaketi kendi başına getirir. Destanın olağanüstü gelişmiş bir ahlaki zekası vardır. Dengeye yaptığı vurgu ve kahramanın ya da canavarın tarafını tutmayı reddetmesi, bizi iyi ve kötü hakkındaki tehlikeli kesinliklerimizi sorgulamaya yönlendiriyor.