Hakkında çok fazla yazılmış ve tartışılmış bir konu. Ancak günlük hayattaki insanlar ve neoliberal ideologlar tarafından sanki şeylerin doğal ve normal akışı olarak gösterildiği için kısa sürede oldukça başarılı bir açıklama yapmak zor. Ancak genel hatlarıyla (kısa olduğu ölçüde basitleştirilmiş ve vasatlaştırılmış bir vaziyette) anlatmaya çalışayım. Öncelikle meseleyi devlet ve hegemonyadan ziyade sermaye ve kapitalizmin gerekleri üstünden kurmak gerektiğini ve önemli bir kopuş olarak 70'lerin azalan kar oranları krizine işaret edileceğini belirteyim.
İlk olarak kalkınma konusu sorunlu bir konu. Kalkınmanın belli bir tanımı yok ve bu tanımı kurmak için Birleşmiş Milletler gibi kuruluşların da içinde (mesela IMF, WB gibi) bir sürü tartışma ve tasfiye gerçekleşiyor (mesela Stiglitz gibi kurumsalcıların 90'larda tasfiyesi ve post-Washington consensus ile geri dönme çabaları). Yani Birleşmiş Milletler'in ya da başka uluslararası kuruluşların kalkınma etrafında bir söylem oluşturup herkese güzel gelen eğitim, altyapı, büyüme, çevre gibi beylik lafları sıralaması bir anlam ifade etmiyor. 70-80'lerden beri, ufak değişikliklere rağmen, ana kalkınma anlayışı neoliberalleşme (liberalleşme, deregülasyon, özelleştirme) çerçevesinde gerçekleşiyor. Yani her kalkınma programı belli bir değerin, ekonomik planın ve arkasında yatan siyasi saiklerin dünya çapında genelleştirilmesi amacını güder. Bunda paranoyaklık söz konusu değil ki. Sermaye birikiminin belli başlı gereksinimleri var ve bu gereksinimlerin başında yer alan üretim ile artı değer yaratma sorunu 70'lerin başından beri çözülmedi. Artı değerin yaratılması ve sermayenin birikmesi için, sürekli bir erteleme programı uygulanıyor. Bu erteleme programı da finansallaşma. Finansallaşma yarattığı hayali (ama gerçeklikte bir etkisi bulunan) büyüme, sürekli bir kriz hali (sermayenin yapısal krizinden çok, emeğin daha da baskılanması ve kemersıkma politikalarının uygulanmasını merulaştıran ve hükümetlerin gittikçe otoriterleşmesini sağlayan bir fırsat anlamında kriz) ve belli öznelliklerin yaratılması (mesela tüketim çerçevesinde) ile beraber bu sermayenin yeniden üretimi sorununa bir çözüm bulmakta. Elbette sermayenin bu biçimde yeniden üretilmesi için finansal piyasaların dünya çapında daha da derinleşmesi gerekir. Bu tip kurumların kalkınma reçeteleri de (neoliberalizm) bu derinleşmeyi sağlamayı amaçlar.
Mesele kalkınarak borcu ödemek gibi bir soruna da dayanmıyor. Çünkü borçların ödenmesi büyük sorun değil, en fazla 1980-2011 arasında dünyanın her tarafında görülen onlarca krizden biri çıkar borç ödenmediğinde. Bu krizler de finansallaşmayı her zaman daha da hızlandırır. Yunan krizi sırasında maliye bakanı Varufakis'e dönemin bir Alman görevlisinin de söylediği gibi; borcu ödeyip ödememeniz umrumuzda bile değil, önemli olan küresel ilişki ağından çıkmamanız. Yani ortada belli başlı değerlerin ve ilişkilerin yaygınlaştırılması ve doğallaştırılması söz konusu. Bunlar da tek tek ülkelerin çıkarlarına hizmet etmekten ziyade (ABD'deye de hizmet etmediği 2008 krizi sonrasında ve Trump'un sermayeyi ABD'ye geri çekmek için çırpınması sürecinde gözüküyor), sermayenin belli zorunluluklarından (sürekli birikme ve değerlenme zorunluluğu) kaynaklanıyor.
O halde ne dedik: 1) duyulan her beylik lafa atlanmamalı, programın siyasi ve iktisadi anlamda arka planına bakmalı. 2) kriz teorisi ve sermaye döngüleri iyi anlaşılmalı ve bunlar devletle eş anlamlı olarak kavramsallaştırılmamalı. Sermaye ve devlet kimi zaman birbirleriyle çatışıyorlar, çoğu zaman birbirlerini destekliyorlar ancak birleşik değiller. 3) istatistiki oyunlarla meşruiyet yaratımına karşı uyanık olunmalı. GDP ve kişi başına düşen milli gelir hesaplamaları herkesin yerden yere vurduğu hesaplamalar. Örneğin bir nehrin akışı ve ondan insanların ve doğanın yararlanışı büyümeye ve kalkınmaya yansımazken, kirlenmiş bir nehrin ıslahı için fabrika kuruluşu hem istihdam yaratır hem de yatırım gerektirir. Yani "kalkındırır". 4) kapitalizmin sınırlarını politik olarak sömürüde görmeyecek kadar açgözlü yaklaşılıyorsa, doğanın ve iklimin koyduğu sınırlar en azından farkında olunacaktır diye düşünüyorum. Kalkınma ve büyüme, her türlü politik anlamından bağımsızlaştırılsa bile saf olumlu kavramlar değiller. 5) Finansallaşma meselesi, sermayenin artı değer üretme sorunu ve 70'lerden beri süren büyük kar krizinin küçük finansal krizlere nasıl çevrildiği meselesi iyi anlaşılmalı. 6) Finansallaşmanın riskini dağıtacak küresel aktörlerin gerekliliği ve bu devletlerin bu riski daha da arttıracak eylemlerini önlemek için gerekli kurumsal düzenlemelerin yapılması meselesi ile WB, IMF, UN kavramsallaştırılmalı.