İmam Musa Kazım (a.s), Bağdat'ın batı yakasında Kureyş Mezarlığı diye meşhur olan mezarlıkta toprağa verildi.
İmam Kazım'ın (a.s) İsim, Lakap ve Soyu
Bu yüce şahsiyetin şerif ismi, Cafer oğlu Musa'dır. Cafer, Muhammed Bakır'ın oğlu, Muhammed Bakır, Zeynülabidin'in oğlu, Ali, Hüseyin'in oğlu, Hüseyin Ali'nin oğlu ve Ali de Ebu Talib'in (a.s) oğludur.
İmam Kazım (a.s) Sefer ayının yedisinde hicri 128 yılında cumartesi günü Mekke ve Medine arasında yer alan "Ebva" köyünde dünyaya geldi ve meşhur görüşe göre 183 veya 181, 186, 188 yılında Harun Reşit’in zindanında zehirlenip şahadete erdi.
Bağdat'ın batı yakasında Kureyş Mezarlığı diye meşhur olan bir mezarlıkta toprağa verildi. Elbette bugün o bölgenin adı Kazımeyn şehridir. Şeyh Mufid şöyle demektedir:
"Bu mezarlık geçmişte Beni Haşim, kabile reisleri ve eşrafın defnedildiği yer idi."
İmamın (a.s) annesi adı Hamide'dir. İlamul-Veri kitabında nakledildiği üzere İmam Kazım'ın annesinin adı, Hamide Berberiye veya Hamide Musaffa'dır.
Abdüssalih, Kazım, Sabır ve Emin İmam Kazım'ın lakaplarındandır. Şeyh Mufid şöyle demektedir:
"Eba İbrahim, Eba Hasan ve Eba Ali İmam Musa Kazım'ın künyelerindendir. Bazıları Ebu Hasan-i Evvel, Ebu Hasan-i Sani, Ebu İbrahim, Ebu Ali ve Ebu İsmail'i de onun künyeleri olarak nakletmişlerdir."
Musa b. Cafer'in (a.s) İmameti
İmamet inancı nezdinde meşhur ve kesin olduğu üzere her imamın imametini belirleme ve ispatlamanın yolu, önceki imamın açık sözü ve normal insanların üstesinden gelemediği soru ve imtihanlardır. İmam Musa b. Cafer'in (a.s) imameti hakkında onun imametini ispat eden birçok nas ve rivayet mevcuttur. İbn Sebbağ Maliki şöyle söylemektedir:
"Abdülala, Feyiz'den şöyle nakletmektedir: İmam Sadık'a (a.s) elimi tut, beni ateşten kurtar ve senden sonra kimin imam olacağını buyur, diye söyledim. Bu esnada henüz genç olan İmam Musa b. Cafer (a.s) içeriye girdi. İmam onu (Musa b. Cafer’e işaret ederek) 'sizin İmamınızdır, öyleyse ona yönelin' diye buyurdu."
Şeyh Müfid bu hususta şöyle demektedir:
"Musa b. Cafer (a.s) değerli babasından sonra imam ve İmam Sadık'ın tüm evlatlarının önündedir. Çünkü:
1. Tüm fazilet ve güzellikler onda toplanmıştır.
2. Sahih ve muteber nasslar açıkça onun hakkında zikredilmiştir.
3. Değerli babası açıkça benim halifem ve benden sonraki imamdır diye buyurmuştur."
Musa b. Cafer (a.s) Zamanındaki Halifeler
İmam Kazım'ın (a.s) imamet ve velayetinin başlaması, Abbasilerin hilafetinin istikrar ve sebata kavuşma dönemine denk düştü. Musa Kazım (a.s) en zalim ve zorba hükümdarların egemen olduğu bir dönemde imam oldu. Onların devlet ve hükümetleri içişleri açısından sakin idi ve hiçbir iç muhalefet ve çarpışma mevcut değildi. Bu sebat ve sakinlik hükümdarların rahatça kendi muhaliflerine egemen olmalarına ve onların davranış ve hareketlerini kontrol etmelerine imkan sağladı. İmam Kazım (a.s) dönemindeki zalim ve zorba Abbasi hükümdarları şunlardan ibaret idi:
Mansur Devaniki: Kardeşi Ebu Seffah’tan sonra kendisi Abbasi devletinin ikinci hükümdarıydı. O cimrilik ve kıskançlık ile meşhurdu. Bu yüzden Devaniki lakabını kendisine vermişlerdir. İhanet, kalleşlik, sözünü yemek ve vefasızlık onun diğer belirgin özelliklerinden idi.
Mehdi Abbasi: Oyun ve kadına vb. düşkünlüğü bu Abbasi halifesinin en meşhur özelliklerindendi.
Hadi Abbasi: O, yirmi beş yaşında hükümdar oldu. Ehli Beytin (a.s) sert bir muhalifi ve düşmanı olup belalı bir hükümdardı. Hayatı baştan sona gurur, büyüklenme ve gençliğe dayalı hamlık ve tecrübesizlik ile doluydu. Onun hükümdarlık dönemi, Ehli Beyt ve dostlarının zorlu dönemlerindendi. Meşhur tarihçi Mesudi Murucuz-Zeheb kitabında Hadi Abbasi hakkında şöyle yazmaktadır:
"...Katı kalpli, kötü ahlaklı ve çirkin huyluydu. Beni Haşim ve Aleviler önderliğindeki başkaldırı ve hareketler Hadi Abbasi’nin hilafet döneminde başladı. Hüseyin b. Ali önderliğindeki "Fah" vakıası o dönemdeki meşhur başkaldırılardandır. Bu hareket İmam Kazım'ın (a.s) tarafından teyit edilmişti; öyle ki İmam Musa Kazım (a.s) bu kıyamın önderini (Hüseyin b. Ali) şahadet ile müjdelemiş ve kendisine takva, direniş ve sabrı tavsiye etmiştir. İmam Musa Kazım (a.s) ona şöyle demiştir: "Sen öldürüleceksin. İyi savaş. Karşında olan kavim ve ordu günahkârdır…" Çok açık olduğu üzere onların hareketi karşısında İmamın (a.s) bu duruşu kendilerinin meşru olduklarının göstergesidir."
Harun Reşit: O servet biriktirme, israf, harem, saray ve kadınları ile meşhur idi. İmamlar ve Beni Haşim’in soyundan gelen seyitlere yönelik husumet ve düşmanlığı zirveye çıkardı ve onları ortadan kaldırmaya çabaladı. Musa b. Cafer'i (a.s) defalarca zindana attırması ve O'nun zindanda Sindi b. Şahek'in eliyle şahadete ermesi bu düşmanlıkların bir numunesidir.
İmam Kazım’ın (a.s) Harun Reşit Karşısında Takındığı Tutum
Harun Reşit özellikle Alevilere yönelik zorbalık, tiranlık, katı kalplilik ve düşmanlık yapmakla meşhur olmasına karşın, tarihte İmam Kazım'ın (a.s) ona hiçbir önem vermediğine, ondan hiçbir şekilde korkmadığına ve çekinmediğine, Harun karşısında tam bir izzet ve cesaret ile durduğuna ve taşıdığı sorumluluk doğrultusunda en küçük bir zafiyet göstermediğine tanıklık etmekteyiz. Tarih bu iddiaya tanıktır.
a- Harun Reşit ve Peygamber (s.a.a) İle Akrabalık Gösterişi
Hatip Bağdadi tarih kitabında şöyle nakletmektedir: "Harun hac yolculuğunda Kureyş'in de etrafta olduğu bir sırada ziyaret etmek için Peygamberin (s.a.a) kabri başına gelir. İmam Kazım (a.s) da bu esnada orda yer alır. Harun, Peygamberin (s.a.a) kabri başına geldiği zaman "ey Allah Resulü ve amcaoğlu sana selam olsun" der. Amcaoğlu demesinin sebebi bu akrabalık bağıyla diğerlerine karşı gösterişte bulunmaktır. Bu esnada Musa b. Cafer (a.s) Allah Resulüne "sana selam olsun ey baba" diye buyurur. Harun Reşit bu sözü duyar duymaz çehresinin rengi değişiverir ve şöyle der: "Ey Eba’l-Hasan gerçek üstünlük ve övgü budur."
İmam Kazım (a.s) Tarafından Fedek'in Sınır ve Hududunun Belirlenmesi
Zamahşeri şöyle demektedir: Harun Reşit, İmam Musa b. Cafer'e şöyle der: "Ey Eba Hasan size geri vermem için Fedek'in sınır ve hududunu belirle." İmam bu işi yapmaktan kaçınır. Harun Reşit ısrar edince İmam (a.s) şöyle buyurur: "Ben onun gerçek sınır ve hududunu belirleyeceğim. Eğer bu işi yaparsam onu geri vermezsin!" Harun "onun hududu ne kadardır ki ceddin hakkı için belirle" diye söyler. Sonra İmam (a.s) şöyle buyurur: "İlk sınırı Aden'e kadardır". Bu esnada Harun'un çehresi değişir ve "devam et" der. İmam ikinci sınırının Semerkant olduğunu buyurur. Bunu duyunca Harun'un çehresi siyah kesilir. İmam üçüncü sınırının Afrika olduğunu söyler. Harun'un rengi kömür gibi olur ve "devam et" der. İmam dördüncü sınırının da Hazar ve Ermenistan'a kadar olduğunu buyurur. İş buraya varınca Harun şöyle der: "Gel yerime otur! Buna göre bize bir şey kalmıyor!" İmam şöyle buyurur: "Sana Fedek'in sınırını belirlediğimde onu bize geri vermeyeceğini söylemiştim."
Resul-i Ekrem (s.a.a) İle Akrabalık İspatı
Naklettiklerine göre bir gün Harun Reşit, İmam Kazım’dan (a.s) şöyle sorar: "Sizler Ali'nin (a.s) evlatları olduğunuz halde nasıl Allah Resulünün (s.a.a) evlatları olduğunuzu söylüyorsunuz.? Çünkü erkek anne aracılığıyla değil, baba aracılığıyla ceddine mensup olur." İmam (a.s) bunun cevabında şu ayeti okur:
"Zürriyetinden Dâvud'u, Süleyman'ı, Eyyub'u, Yûsuf'u, Mûsa'yı ve Harun'u da. İyilik yapanları işte böyle mükâfatlandırırız. Zekeriya'yı, Yahya'yı, İsa'yı, İlyas'ı doğru yola erdirmiştik. Bunların hepsi salih kimselerden idi." Oysaki Hz. İsa'nın babası yoktu ama annesi aracılığıyla o peygamberlere müntesip olmuştur. Bu şekilde biz annemiz Fatıma Zehra (a.s) aracılığıyla Peygambere ulaşmaktayız. Aynı şekilde Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Sana (gerekli) bilgi geldikten sonra artık kim bu konuda seninle tartışacak olursa, de ki: Gelin, oğullarımızı ve oğullarınızı, kadınlarımızı ve kadınlarınızı çağıralım. Biz de siz de toplanalım. Sonra gönülden dua edelim de, Allah’ın lânetini (aramızdan) yalan söyleyenlerin üstüne atalım." Peygamber (s.a.a), Hıristiyanlar ile bu restleşme esnasında Ali, Fatıma, Hasan ve Hüseyin (a.s) dışında hiç kimseyi davet etmemiştir. O halde Hasan ve Hüseyin Peygamberin (s.a.a) evlatlarıdır.
Musa b. Cafer’in İlim ve Ahlakı
Değişik ilimlerdeki İmamın (a.s) geniş ilmi ve onun ahlaki ve manevi erdemleri hakkında birçok rivayet mevcuttur. İmam Musa Kazım değişik ilimleri kendisinde toplamaması, ahlaki ve manevi kemal ve erdemleri taşımaması mümkün müdür; zira o nübüvvet evi, risalet kaynağı ve meleklerin indiği yerde yetişmiştir. Bu alandaki rivayetler çoktur.
Ebu Hanife şöyle demektedir: "İmam Sadık (a.s) zamanında hacca gitmiş idim. Medine'ye ulaştığım zaman kendisinin evine gittim. Kapı önünde kendisinin izin vermesi için beklemeye başladım. Bu esnada bir erkek çocuğu evden dışarı çıktı. Ondan tuvalet nerede diye sordum. Bekle dedi ve sonra duvara yaslandı, oturdu ve şöyle dedi: Akarsu kenarında, meyve ağaçları altında, mescit avlusunda ve yol üzerinde su dökmekten ve hacet gidermekten sakın. Duvarın arkasına git ve kıbleye arkanı ve önünü dönmekten kaçın…"
Ebu Hanife şöyle devam eder: "Bu çocuktan bu sözleri duyunca şaşırdım ve ondan adını sordum. "Ben Musa b. Cafer'im" dedi. "Ey genç günah ve isyan nedir" diye kendisinden sordum. Cevap olarak şöyle dedi: "Günah ve isyan için üç hal tasavvur edilebilir:
1. Günahın kul tarafından olmayıp Allah tarafından olması. Bu durumda Allah’ın mürtekip olmadığı bir şey yüzünden kulu cezalandırması uygun değildir.
2. Günahın Allah ve kul tarafından ortak yapılması. Bu durumda da güçlü ortağın zayıf ortağa zulüm yapması uygun değildir.
3. Günahın kul tarafından yapılmasıdır ve doğrusu da budur. Bu durumda eğer Allah kulunu bağışlarsa, bu O'nun cömertlik ve lütfüdür. Eğer cezalandırırsa kulun günah ve itaatsizliği sebebiyledir."
Ebu Hanife şöyle demektedir: "Bu sözleri bu erkek çocuktan (Musa b. Cafer) duymayla cevabımı aldım ve İmam Sadık'ı (a.s) görmekten vazgeçtim." İbn. Şehr Aşub Menakib adlı kitabında hadisin sonunu şöyle nakletmektedir: "Bu sözleri ondan (İmam Musa Kazım) duyduktan sonra o gözümde büyüdü, gönlümde yer edindi ve içten şu ayeti okudum: “Onlar birbirlerinden (türeme tek) bir zürriyettir." Bilginler, değişik ilim dallarında kendisinden birçok rivayet nakletmiştir ve dini metinlerimiz bu ilimlerle doludur.
-Ebul-Ferec-i İsfahani şöyle demektedir: "Yahya b. Hasan bana şöyle nakletti: Musa b. Cafer'e (a.s) bir şahsın kendisine iyi bakmadığı ve arkasından konuştuğu haberi gelseydi, bu şahsa dinarla dolu bir kese yollardı ve kese içinde iki yüz ila üç yüz dinar bulunurdu. İmamın bu işi dillere destan olmuştu."
Hemu şöyle demektedir: İkinci halifenin torunlarından biri Musa b. Cafer'i (a.s) gördüğünde Hz. Ali'ye (a.s) hakaret etmeye ve İmama kötü davranmaya başlardı. İmamın bazı taraftarları "onu öldürmemiz için bize izin ver" dediler. İmam ise "hayır" dedi. Bir gün İmam merkep üzerindeyken bu şahsın tarlasına girdi. O şahıs "ekin ve mahsullerimizi yok ettin" diye bağırdı. İmam ona itina etmeyip aynı şekilde ilerledi ve böylece onun yakınına vardı ve indi. Onun kenarına oturup kendisiyle konuşmaya ve şaka yapmaya başladı. "Mahsulünün tazminatı ne kadardır" diye sordu. O şahıs "yüz dirhem" diye cevap verdi. İmam "onun karı ne kadardır" diye sordu. Adam "bilmiyorum" diye cevap verdi. İmam "ne kadar tahmin ediyorsun" diye sordu. O da "yüz dirhem" dedi. İmam kendisine üç yüz dirhem verdi. Bunun üzerine o şahıs yerinden kalktı ve İmamın başını öptü. Bundan sonra ne zaman İmam mescide gelse o şahıs yerinden ayağa kalkar, kendisine selam verir ve "Allah risaletini kimde karar kılacağını daha iyi bilir" diye söylerdi. İmam onu öldürmek isteyen taraftarlarına şöyle buyurdu: "Bu iki işten hangisi daha iyiydi, sizin istediğiniz mi yoksa benim yaptığım iş mi?!"
-İmam Musa b. Cafer (a.s) müstehap ve gece ibadetlerini yapmada gece ibadetlerini sabah namazıyla birleştirecek şekilde hareket ederdi. Sabah namazından sonra takibatı sabah olana dek sürerdi. Güneşin doğuşuna yaklaşıncaya dek secde ve dua halinde olurdu. Kendisi şu duayı çok okurdu:
"Ey Allah'ım senden ölüm anında rahatlık ve hesap anında af diliyorum."
Dualarından biri de şuydu:
"Kulunun günahı çoğaldı öyleyse sana şayan affındır."
Allah korkusundan öylesinde ağlardı ki mübarek sakalı gözyaşlarıyla ıslanırdı. İmam yakınlarını ziyaret etmekte meşhurdu. Geceleri Medine yoksullarına başvurur ve onlara para, ekmek ve hurma götürürdü. Bununla birlikte halk onu tanımaz ve bu para ve yiyeceklerin Musa b. Cafer (a.s) tarafından olduğunu bilmezdi.
İmam Kazım’ın (a.s) Evlat ve Torunları
İmam Kazım’ın (a.s) yirmi üç erkek çocuğu vardı. İlkönce onların isimlerini beyan edecek ve sonra da hangilerinin nesil sahibi olduğuna değineceğiz. İsimleri şunlardır:
"Mecab" diye de meşhur olan İbrahim Asğar Mürteza, Muhammed Abid, Abdullah, Abbas, İsmail, Cafer Hari (İbn. Sadkam Tuhfe adlı eserinde şöyle demektedir: İmam’ın (a.s) Cafer Ekber adında bir erkek çocuğu), İshak, Hamza, Abdurrahman, Akil, Kasım, Yahya, Davud, Süleyman, Ahmed, Fazl, Hasan, Hüseyin, Zeydnar, Übeydullah, İbrahim Ekber, Harun ve Ömer (İbn. Sadkam’ın Tuhfe kitabından nakledilmiştir).
İmamın (a.s) Kızları
Fatıma Kübra, Fatıma Süğra, Rükiyye, Hekime, Ümmü Ebiha, Rükiyye Süğra, Gülsüm, Ümmü Cafer, Lebabe, Zeynep, Hatice, İlliye, Amine, Hasane, Berihe, Ümmü Seleme, Meymune, Ümmü Gülsüm. Bu isimlere bazı başka isimler de eklemişlerdir.