FASIL 24
Herkes bu imareti [Türbe yapmak veya onarmak] ya cömertliğini göstermek, ya ad kazanmak veya sevaba girmek gibi bir düşünceyle yapıyor. Allah'ın ise, bundan maksadı velilerin derecesini yükseltmek, onların türbelerine, sadukalarına saygı göstermektir. Onlar esasen büyük ve saygı değerdirler. Saygıya ihtiyaçları yoktur. Mesela çerağ yüksek bir yere konulmak isterse, bunu kendisi için değil, başkaları için ister. O, ister aşağıda ister yukarıda olsun, bulunduğu her yerde nurlu bir çerağdır.
Bununla sadece nurunun, ışığının başkalarına ulaşmasını istiyor. Göklerin üzerinde olan bu güneş, aşağıda da olsa yine aynı güneştir. Yalnız böyle olursa dünya karanlık içinde kalır. Şu halde o kendisi için değil, başkaları için yüksekte bulunmaktadır. Hülasa onlar da aşağıda ve yukarıda olmaktan, halkın saygı göstermesinden münezzeh ve böyle kayıtlardan kurtulmuşlardır. Sana da o alemin bir parçacık lutfu ve bir zerre zevki yüz gösterecek olursa, o anda aşağı yukarı, efendilik, başlık kaydından hatta sana bunların hepsinden daha yakın olan kendinden usanıp bıkarsın. O halde bu nurun ve zevkin madeni kaynağı ve esas olan onların (velilerin), aşağı ve yukarı ile kayıtlı olmadıklarını hiç düşünmüyor musun? Onlar Allah ile öğünürler. Allah ise aşağıdan, yukarıdan müstağnidir. Bu yukarılık ve aşağılık, bizim gibi başı ve ayağı olan insanlar içindir.
Mustafa (Allah'ın selam ve salatı onun üzerine olsun) buyurdu ki: "Beni, Yunus İbni Meta'ya, onun urucu balığın karnından, benimki arş üzerinde olduğu için üstün tutmayın." (H.) Yani: Beni eğer ondan üstün tutmak istiyorsanız, bunu o, balığın karnında, ben arşın üzerinde uruc ettiğimiz için yapmayınız. Çünkü Yüce Allah ne aşağıda ne de yukarıdadır. O'nun tecellisi ister aşağıda ister yukarıda olsun birdir ve balığın karında da bu böyledir. O aşağıdan ve yukarıdan münezzehtir. Onun için hepsi birdir.
Birçok insanlar vardır ki, bir takım işler yaparlar. Bu işlerde onların istedikleri başka, Allah'ın maksadı başkadır. Aziz ve Celil olan Allah, Muhammed (Allah'ın selam ve salatı onun üzerine olsun dininin yücelmesini meydana çıkmasını ve dünya kaldıkça kalmasını istediğinden, Kur'an için kaç tane tefsir yazıldı. Dörderi sekizer ve onar ciltlik tefsirler yazdılar. Bunları yazanların düşüncesi, kendi üstünlüklerini ve bilgilerini göstermekti. Zemahşeri de nahvin ve dinin bütün incelikleriyle süslü ve fasih cümlelerle, ibarelerle Keşşaf'ı yazdı. Bunu kendi fazlını göstermek ve istediği şeyin hasıl olması için yapmışlar. Halbuki bu da Muhammed (Allah'ın selam ve salatı onun üzerine olsun dinini yükseltmekten ibaretti.
Bütün insanlar Allah için çalışırlar, onun işini görürler, fakat pek tabii Allah'ın bu işteki maksadını bilmezler. Bu işi yapmaktaki gayeleri, düşünceleri başkadır. [Mesela] Allah dünyanın kalmasını ister; onlar şehvetle meşgul olurlar. Bir kadınla kendi zevkleri için yaşarlar. Buradan bir çocuk hasıl olur. Böylece kendi zevkleri ve lezzet almaları için bir iş görürler ve dünya bizzat bununla kalır, karar bulur. Hiç te o niyetle yapmadıkları halde, gerçekte Allah'ın kulluğunu yerine getirmiş olurlar. Bunun gibi, mescidler yapar; kapısı, duvarı ve tavanı için o kadar para harcarlar. Halbuki onun değeri kıblededir ve maksat kıbledir. Onların maksadı bu olmakla beraber, yine kıblenin değeri, büyüklüğü artmış olur.
Velilerin büyüklüğü görünüşte değildir. Vallahi onlar için de aşağılık, yükseklik vardır. Fakat bu niteliksiz ve benzersiz olur. Mesela bu gümüş para şu bakır paradan üstündür ve bakır paranın fevkindedir, ne demektir? Görünüşte bakır paranın üstünde değildir. [Mesela] gümüş parayı evin damı üzerine koysan, altını da aşağıda bıraksan, herhalde altını gümüş paradan daha üstündür. Lal ve inci ise, ister aşağıda ister yukarda bulunsun, altının fevkindedir. Bunun gibi kepek eleğin üstünde, un ise onun altındadır. Kepek undan nasıl üstün olabilir? Görünüşte un altta kalmış olmakla beraber, gerçekte üstün olması lazımdır. Bunun için buğdayın üstünlüğü sureten değildir; onda bulunan cevherdendir. Bu bakımdan bütün hallerde daima üstün gelir.
FASIL 25
Biri içeri girdi. Mevlana buyurdu ki: O azizdir; alçak gönüllüdür ve bu ondaki cevherden ileri geliyor. Mesela üzerinde pek çok meyveler bulunan bir dalı, meyveleri aşağı doğru eğer. Meyvesiz dalın ucu, selvi ağacı gibi havada olur ve meyve çoğaldıkça, büsbütün yere inmemesi için, o dala direkler dayarlar. Peygamber (Allah'ın selam ve salatı onun üzerine olsun) çok alçak gönüllüydü. Çünkü her iki alemin meyveleri onda toplanmıştı. Tabiatıyla herkesten daha mütevazi olacaktı.
"Selam vermek hususunda hiç kimse Allah'ın Elçisi'nden evvel (önde) gelememiştir." (H.) Peygamber'den (Allah'ın selam ve salatı onun üzerine olsun) önce hiç kimse asla selam vermemiştir. Çünkü o, fevkalede alçak gönüllü olduğundan, daima evvel davranıp selam verirdi. Zahiren evvela selam vermese bile, yine alçak gönüllüydü. İlk önce o söze başlardı. Onlar selam vermeyi Peygamber'den öğrenmiş ve duymuşlardı. Gelip geçenlerden hepsinin nesi var, nesi yoksa, hep onun sayesindedir ve hepsi onun gölgeleridir. Bir insanın gölgesi, kendisinden önce eve girerse, gerçekte önce giren gölgenin sahibidir.
Her ne kadar görünüşte gölge sahibinden önce eve girmiş ve sureten ona tekaddüm etmiş olsa da, nihayet gölge onun fer'idir. Bu ahlak onda yeni ve bugünlük değildir. Ta Adem'in zerrelerinden, o zamandan beri bu onun zerrelerinde mevcuttu. Yalnız bunların bazısı aydınlık, bazısı yarı aydınlık, bazısı ise karanlıktı. Bu şimdi meydana çıkıyor; fakat bunlardaki aydınlık daha evvele aitti ve onun zerresi insanda hepsinden daha saf, daha nurlu ve daha alçak gönüllüdür.
Bazı kimseler [bir şeyin] başına, bazıları da sonuna bakarlar. Sonuna bakanlar aziz ve büyük insanlardır. Çünkü onların gözleri akıbette ve ahirettedir. Başına bakanlar ise, Allah'a daha yakındırlar. Onlar: "Sonuna bakmamıza ne lüzum var? Mademki baştan buğday ekmişler, sonunda arpa bitmeyecektir. Arpa ekmişlerse buğday çıkmayacaktır." Derler. Şu halde bunların görüşleri başkadır. Bir kavim daha vardır ki bunlar Allah'a daha yakın ve daha seçkin olurlar ve ne başa ne de sona bakarlar. Baş, son bunların akıllarına gelmez. Allah'ta gark olmuşlardır. Bir kavim de vardır ki dünyaya gark olmuştur ve son derece gafil olduklarından ne başına ne de sonuna bakarlar. Cehennem ateşinin yemidirler. Böylece Muhammed'in (Allah'ın selam ve salatı onun üzerine olsun) asl olduğu malum oldu. Çünkü hakkında: "Sen olmasaydın felekleri yaratmazdım." (H.K.) buyurulmuştur.
Şeref, tevazu, hikmetler ve yüksek makamların hepsi, ne varsa onun bağışı ve onun gölgesindendir. Çünkü ondan hasıl olmuştur. Mesela bu el ne yaparsa akıl sayesinde yapar. Onun üstünü aklın sayesi kaplamıştır. Her ne kadar aklın gölgesi yoksa da onun gölgesiz olan bir gölgesi vardır. Bunun gibi, mesela mananın da varlıksız bir varlığı vardır. Bir insanda aklın sayesi, gölgesi olmazsa onun bütün organları çalışmaz bir hal alır. Ayağı doğru yolda yürüyemez, işlemez. Gözü görmez. Kulağı her işittiğini yanlış işitir. Şu halde bütün organlar akıl sayesinde her işi muntazam, iyi ve yerinde olarak yaparlar.
Hakikatte bütün bu işler akıldan hasıl olur. Organlar alettir. Bu tıpkı zamanın Halifesi gibidir. Bu büyük adam akl-ı küllün gölgesini, başlarından kaldırmış olmasından dolayıdır. Mesela bir adam delirmeğe başlayınca biçimsiz ve hoşa gitmeyen işler yapar. Bundan, aklının başından gittiği, artık aklın başına gölge salmadığı ve onun gölgesinden, himayesinden uzak kaldığı anlaşılır.Akıl, melek cinsindendir; gerçi meleğin sureti kolu ve kanadı var ve aklın yoksa da, gerçekte aynı şeydir ve bir iş görürler. Mesela eğer onların suretlerini eritirsen hepsi akıl olur. Kolundan, kanadından hariçte bir şey kalmaz. O halde hepsinin akıl olduğunu, fakat tecessüm etmiş olduklarından dolayı onlara akl-ı mücessem denildiğini öğrenmiş olduk.
Mesela mumdan, kanatlı ve tüylü bir kuş yaparlar. Fakat o yine aynı mumdur. Görmyor musun erittiğin zaman bu kuşun kanadı, başı, tüyleri, ayağı tamamen mum oluyor ve dışarı atılacak bir şey kalmıyor; büsbütün mum haline geliyor. Mum o mumdur ve ondan yapılan kuşun da yine aynı mum olduğunu bilmiş olduk. Sadece bu, kuş yapılan mum, bir cisim peyda etmiş bir şekil almıştır. Buna rağmen yine mumdur. Mesela buz da sudur. Eritirsen su olur. Fakat buz tutmadan önce su idi ve kimse onu eline alamazdı, avucunda tutamazdı. Halbuki buz haline gelnce elle tutulabilir, eteğe konulabilir oldu. Aradaki ayrılık, bundan fazla değildir. Buz aynı sudur, ikisi bir şeydir.
İnsanın durumu da böyledir. Eşek, belki meleğin nuru ile arkadaşlık etmek sayesinde, melek olur ümidiyle, meleğin kanadını getirip eşeğin kuyruğuna bağlamışlardır. Onun melekleşmesi, ancak onunla aynı vasıfları taşıması ile mümkün olabilir. İsa'nın akıldan bir kanadı vardı ve gökyüzüne uçtu. Eğer eşeğin de yarım kanadı olsaydı, eşeklikte kalmazdı. [Merkebin] bir insan olmasına niçin şaşılsın? Allah her şeyi yapabilir. Mesela çocuk doğduğu zaman eşekten de beterdir. Elini pisliğine sokar, sonra yalamak için ağzına götürür. Annesi buna mani olmak ister ve çocuğu döver. Hiç olmazsa eşeğin bir nevi tamyiz hassası vardır. İdrar yaparken üzerine sıçramaması için ayaklarını açar. İşte bu eşekten daha kötü olan çocuğu Yüce Allah insan yapabilir. Şu halde eşeği insan yapabilmesine niçin hayret etmeli! Allah'ın huzurunda garip olan hiçbir şey yoktur.
Kıyamette insanın eli ayağı ve diğer şeyleri gibi bütün organları birer birer konuşurlar. Felsefeciler bunu yorup derler ki: "El nasıl konuşabilir?" Yalnız elde bir alamet, bir işaret hasıl olur ve bu konuşma söz yerine geçer. Mesela bir yara veya çıban çıkınca el: "Sıcaklık veren bir şey yedim de böyle oldum." Diye [hal diliyle] haber verir, konuşur. Yahut el siyahlanır veya yaralanırsa: "Bana bıçak değdi; kendimi kara tencereye sürdüm." Diye konuşur, haber verir. İşte elin veya diğer organların konuşması bu tarzda olmalı.
Sunniler: "Haşa, kat'iyyen! Bu görünen el [Mahsus] ve ayak, dil gibi söz söyler ve kıyamet gününde insan: "Ben çalmamıştım." Diye inkar edince, eli açık bir dille: "Evet sen çaldın, ben de aldım." Der. O eline, ayağına bakıp: "Sen konuşmazdın, şimdi nasıl oldu da konuşuyorsun?" diye sorar. O da fer ki: "Her şeyi söyleten Allah bizi de söyletti." [Kur'an, Sure: , Ayet:] Beni, her şeyi dile getiren konuşturdu. O kapıyı ve duvarı ve keseği de söyletir. Herkese konuşma kuvveti bağışlayan, Yaratan beni de konuşturdu. Senin dilini nasıl söyletti? Senin dilin bir et parçasıdır, benim elim de öyle. Bir et parçasından ibaret olan dilin söz söylemesi sana göre akla uygun [geliyor] ve her zaman gördüğün için imkansız görünmüyor, yoksa dil Allah'ın yanında bahanedir. Ona: "Konuş!" diye emrettiği için konuşmuştur. Bunun gibi her neye emretse, o şey de konuşur.
Söz, insanın değeri kadar gelir (söylenir). Bizim sözümüz bir suya benzer. Bu suyu subaşı (Mirab) akıtır. Su kendisini subaşının hangi çöle akıttığını nereden bilsin? Hıyar tarlasına mı, lahana tarlasına mı, yoksa soğan tarlasına mı, veya bir gül bahçesine mi? Şu kadarını bilirim ki su çok geliyorsa orada kurak yerler fazladır; az gelirse, sulanacak yer ufak bir bahçe, veya dört duvarla çevrili küçücük bir yerdir.
"Allah hikmetini dinliyenelrin himmetleri ölçüsünde vaizlerin diline telkin eder." (K.K.) Ben kunduracıyım; deri çok, fakat ayağın büyüklüğüne göre keser dikerim. Ben bir şahsın gölgesiyim, onun boyu ne kadarsa, ben de o kadarım.
Yerde bir hayvancık vardır. Yer altında yaşar, karanlıkta bulunur. Gözü ve kulağı yoktur. Esasen bulunduğu yerde, göze ve kulağa ihtiyaç da yoktur. Mademki muhtaç değildir, ona niçin göz, kulak versinler. Allah, gözü ve kulağı az olduğu için veya hasisliğinden dolayı mı vermiyor? [Hayır!] O ancak ihtiyaca göre verir. İhtiyacı olmadan bir kimseye verdiği şey, o kimse için sadece yük olur. [Fakat] Allah'ın lutfu, keremi ve hikmeti bir kimseye yük olmak şöyle dursun, onun yükünü üzerinden alır. Mesela marangozun keser, destere ve törpü ve daha başka aletlerini: "Bunları al!" diye terziye verirsen, bunlar terziye yük olur. Çünkü o bunlarla çalışamaz. İşte bunun için bir şeyi ihtiyaca göre verirler.
O kurtların yer altında ve karanlıklarda yaşadıkları gibi, bu dünyada da birtakım insanlar verdır ki bu alemin karanlığıyla yetinir ve buna razı olurlar. Bunların o aleme ihtiyaçları olmadığı gibi Allah'ın didarını görmek lüzumunu da duymazlar. [Bu durumda] o basiret gözü, akıl kulağı onların sanki ne işine yarar? Esasen bu sahip oldukları gözle, bu dünyanın işi görülür. O tarafa gitmek istemedikten sonra, işlerine yaramayan bu basireti niçin onlara versinler!
Rubai: (Zannetme ki [Allah] yoluna düşmüş erler yoktur. Kamil sıfatlar, nişansız da değildir. Sen sıraların mahremi olmadığın için, başkalarının da olmadığını mı sanıyorsun?)
İşte dünya gafletle kaimdir. Gaflet olmasa bu alem kalmaz. Allah şevki [aşkı] ahiret düşüncesi, sarhoşluk, kendinden geçiş ve vecd o alemin mimarıdır. Eğer onların hepsi yüz gösterirse, hepimiz tamamen o aleme gideriz ve burada kalmayız. Yüce Allah iki alemin var olması için burada bulunmamızı istiyor. İşte iki alemin mamur kalması için de biri gaflet, diğeri uyanıklık olmak üzere iki kahyayı görevlendirmiştir.