İzmir'e dair bir opera: Eine Nacht in Smyrna / İzmir'de Bir Gece
İzmir'in önemli haber kanallarından birisi olan www.kentyasam.com internet sitesinin köşe yazarı İzmir Araştırma Topluluğu Üyesi İlhan Pınar'ın güzel bir yazısını sizlerele paylaşıyoruz.
İzmir'in 17. Yüzyıl başlarından itibaren Batı Avrupa'ya endeksli olarak yıldızının parlaması ticarette olduğu kadar diğer birçok alanda da etkisini göstermiştir. Batı Avrupa ile yoğunlaşan ticari ve kültürel ilişkiler birçok bilimsel ve sanatsal alanda kendini göstermiş ve bu alanlarda sayısız ürünler ortaya çıkmıştır...
Örneğin 1830'larda fotoğrafın ilk çıktığı yıllardan hemen birkaç yıl sonra (1843) belki de tarihteki ilk İzmir fotoğrafı diyebileceğimiz Kemerköprü (Kervan Köprüsü) fotoğrafı çekilmiştir.
19. Yüzyıl''da coğrafyacılığa bağlı olarak yükselen bir disiplin olan jeolojinin Anadolu özelinde yapılan çalışmaları sonucunda 1845 yılında İngiltere'de İzmir ve çevresinin ilk jeolojik haritasının çıkarılması ve yayınlanması gibi.
Fotoğraf makinesinin henüz icat edilmediği dönemlerde önemli kent panoraması görseli olarak karşımıza çıkan gravür tekniği bağlamında 1630'larda yapılan ilk İzmir gravürünün elimizde olması gibi.
Tabi bu örnekleri elimdeki arşiv malzemesine bağlı olarak sayısız miktarda arttırmak mümkün.
Ancak sanatsal bağlamda bu ürünler -edebiyat alanını dışarıda bırakacak olursak- çok sayıda değildir. Tek tük de olsa tiyatro oyunları yazılmış ve sahnelenmiştir.
30 yıldır gece-gündüz İzmir ile yatıp kalkmama rağmen İzmir'e dair "Kaufmann von Smyrna"dan (İzmirli Tüccar) başka bir operanın yazıldığını bilmiyordum. 18. Yüzyıl'ın sonlarında Georg Joseph (1749-1814), Christian Friedrich Schwan (1733-1815) ve Sebastian Roch Nicolas Chamfort (1741-1794) tarafından 3 text yazılan ve 1771 yılında Abbe Vogler tarafından bestelenen İzmirli Tüccar, İzmir'e dair yazılan tek opera durumundaydı.
Her zaman söylüyorum; İzmir engin bir deryadır. Sadece araştırılmayı bekleyen ve araştırıldıkça zenginliği ortaya çıkan bir derya...
Evet, İzmir'e dair yazılmış bir opera daha var: İzmir'de Bir Gece (Eine Nacht in Smyrna).
Operanın yazıldığı tarihe dair kesin bir bilgi yok. Ancak ipuçlarından yola çıkarsak ve yazıldığını ve bestelendiğini tahmin ettiğimiz dönemin süreli yayınlarını (1830-40'lı yıllardaki Alman ve Avusturya süreli yayınları) incelediğimizde bir akıl yürütmek mümkün olabiliyor.
Karl Birnbaum tarafından Fransızca'dan aktarılan opera metni Ernst Grenzebach tarafından notalara dökülmüş. İki perdelik komedi türünde olan operanın elimizde elyazması şeklinde notaları ve söz partisi bulunmaktadır.
Elimizdeki bilgilere göre 1840-45 yılları arasında yazılmış olabileceği tahmin edilen operanın bir başka kaynakta 1839 yılında Kassel'de (Almanya) sahnelenmiş olduğu belirtiliyor.
Gerek sözleri aktaran, gerekse besteleyen şahısların yaşadığı dönem 18. Yüzyıl sonları ile 19. Yüzyıl ortalarıdır. Her iki şahıs da Alman bilim ve müzik dünyasına sayısız değerli insan yetiştirmiş ailelerdir. Anılan şahıslarla ilgili dönemin süreli yayın organlarında yer alan haberlere bakılacak olursa, oldukça ünlü olduklarını söyleyebiliriz.
Örneğin, 1839 tarihli (Sayı 50, sayfa 1004) "Allgemeine Musikalische Zeitung"ta yer alan haber şöyle:
"Şimdi sizlere aynı zamanda başarılı bir besteci olan yetenekli bir piyano öğretmeninden söz etmek istiyorum. Yakın zamanda bitirdiği 'Eine Nacht in Smyrna' komedi-opera ile adından söz ettiren genç yetenek Ernst Grenzebach'tan söz ediyorum. Baba toprakları Kassel'den ayrılan yetenekli Grenzebach yeni çalışma yeri olarak Saksonya'yı seçmiştir. Kendisine bu yolda başarılar dileriz."
Bu bilgiye göre operanın 1840'tan hatta belki de 1839'dan önce bestelenmiş olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz.
İki perdeden oluşan operanın Almanca orijinal haliyle bölüm adları şöyle:
Erster Akt - (Birinci Bölüm)
No. 1 Introd uzione: "So wie die Nachtigal mit süßem ...-
No. 2 Aria: "Das Treiben und Trachten der gottlosen ...-
No. 3 Aria: "Der Henker hole Gott verzeih"-
No. 4 Duetto: "Erhört unser Flehn"-
No. 5 Arietta: "Verdruss und Hass fühl' ich ...-
No. 6 Duetto: "In dem Vaterlande"-
No. 7 Finale: "Der Zeiger steht auf Mitternacht"
Zweiter Akt - (İkinci Bölüm)
No. 8: "Die Nacht ist keines Menschen Freund"-
No. 9 Terzetto: "Das schwarze Seil mich fasst ein ...-
No. 10 Dueto: "Es dröhnet der Hammerschlag laut durch ...-
Chor hinter der Szene: "Auf stimmt ein"-
No. 11 Duetto: "Mein lieber Herr Darù"-
No. 12: "Nun mag auch Mahomet uns grollen"-
No. 13 Finale: "Guido bleibet hier"
18. Yüzyıl'da başta Fransa olmak üzere Osmanlı yaşamının mimariden ev döşemesine, resim sanatından el sanatlarına kadar Batı Avrupa'da yaygın olarak kullanıma girmesi "Turquerie" olarak adlandırılan moda akımını da başlatmıştır. Bu dönemde tiyatrodan resme, müzikten şiire birçok sanat alanında ürünler verilmiştir.
Yukarıdaki opera eseri de bu bağlamda değerlendirilebilir. Ele alınıp daha yakından incelendiğinde sanatsal ürün olarak değeri ve müzikal zenginliği daha iyi anlaşılacaktır.
Son söz: İzmir'in kesinlikle ve ivedilikle kurumsal bir arşive olan ihtiyacı zorunluluktur. İzmir'e dair dünyaya saçılmış bilgilerin derlenip toparlandığı ve kataloglanarak arşivlendiği ve yeniden dünyanın hizmetine sunulabilen... Bu arşiv mevcuttur... Sadece bu kente dair biraz ilgi ve sevgi yeter...