3. Ünlem Cümlesi
Yargıyı bir duygu aktararak ortaya koyan cümlelerdir. Çoğu zaman kızgınlık, sevinme, alınma, heyecan gibi bir duygu aktarır ya da seslenme bildirir.
Ne güzel bir kitap bu!
Hey, bana baksana sen!
cümleleri ünlem cümlesidir.
Bunların dışında bazı kaynaklarda istek cümlesi, şart cümlesi, emir cümlesi, gereklilik cümlesi gibi anlamına göre cümleler de verilmiştir. Ancak bu, cümlenin yapısıyla ilgili olmayan sadece anlama bağlı özelliktir. Eğer bunu göz önüne alırsak, her cümleye bir ad bulmak gerekebilir.
Konuşabilirsin ama biraz alçak sesle.
cümlesi şart,
Şimdi bir soğuk su olsa da içsek.
cümlesi istek,
Yarına kadar bu ödevler bitecek.
cümlesi emir,
Bugünün işini yarına bırakmamalısın.
cümlesi gereklilik anlamı veren cümlelerdir.
D. YAPILARINA GÖRE CÜMLELER
Her cümle bir yargı bildirir. Ancak bazı cümlelerde birden fazla yargı bildiren unsur bulunur. Bunlar bazen iki ayrı yüklemle, bazen yan cümleciklerle sağlanır. Cümlenin yapısına geçmeden önce yapıyı belirleyen temel ve yan cümleleri görelim.
Temel Cümle
Bir cümlenin yüklemi temel cümledir. Cümlenin bildirmek istediği asıl yargı da bu cümleyle verilir. Diğer öğeler temel cümleyi açıklayan tamamlayıcı öğelerdir.
Örneğin;
Akşama geleceğim.
cümlesinde geleceğim yüklemi temel öğe, akşama sözü de onun tamamlayıcı öğesidir.
Yan Cümle
Tam bir yargı bildirmeyen, temel cümlenin bir öğesi durumunda bulunan ve kendi içinde değişik tamamlayıcı öğeler de alabilen söz öbeğidir.
Yan cümleler iki şekilde yapılabilir: Fiilimsilerle ve çekimli fiillerle.
Fiilimsilerle yapılanlar:
Cümle içinde temel cümlenin bir öğesi olan ya da bir öğenin tamamlayıcısı olan fiilimsiler yan cümlecik yapar.
Örneğin;
Öğretmen sınıfa girince herkes ayağa kalktı.
cümlesinde ayağa kalktı yüklemdir. Ne zaman ayağa kalktı? sorusuna Öğretmen sınıfa girince cevabı geliyor. Cümlede zarf tümleci olan bu öğe girince bağfiili üzerine kuruludur. Görüldüğü gibi fiilimsi, bir öğe durumundadır. Öyleyse zarf tümleci bir yan cümleciktir.
Bana fotoğrafını gönderen okuruma teşekkür ederim.
cümlesinde ise teşekkür ederim yüklemdir. Kime teşekkür ederim? sorusuna Bana fotoğrafını gönderen okuruma dolaylı tümleci cevap verir. Cümlede gönderen sıfat-fiilini görüyoruz. Bu söz okur isminin sıfatı durumundadır. Yani dolaylı tümlecin tamamlayıcı öğesidir. Tamamladığı öğeyle birlikte yan cümle yapmış ve dolaylı tümleç görevini üstlenmiştir.
Karadenizde denize fazla açılmak tehlikelidir.
Davetime gelmeyişine çok üzüldüm.
Onunla nerede buluşacağınızı biliyor musunuz?
Babasını görmeden okuluna gitmezdi.
Kapıyı açar açmaz karşımda onu gördüm.
cümlelerinde altı çizili söz öbekleri fiilimsiyle yapılan yan cümleciklerdir.
Çekimli Fiillerle yapılanlar :
Fiilin yüklem olabilmesi için çekimli olması gerektiğini söylemiştik. Ancak her çekimli fiil yüklem olmaz, bazen cümlenin tamamlayıcı öğesi olur. İşte bu durumda, yani çekimli bir fiilin bir öğe olduğu durumda, bu fiil yan cümlecik olur.
Örneğin;O da gelirse gideriz.
cümlesinde gideriz yüklemdir; O da gelirse zarf tümlecidir. Bu tümleci oluşturan gelirse sözü gelmek fiilinin geniş zamanının şartıyla çekimlenmiştir. Görüldüğü gibi çekimli bir fiil temel cümlenin öğesi durumundadır ve yan cümlecik oluşturmuştur.
O bana, ben de geleceğim, dedi.
cümlesinde ise dedi yüklemdir; "ben de geleceğim sözü ise nesnedir. Bu öğe aynı zamanda geleceğim sözünün çekimli olmasından dolayı bir cümle özelliği de gösteriyor. Bu yüzden nesne görevindeki bu cümle, bir yan cümlecik oluşturmuştur.
Şimdi cümleleri yapılarına göre inceleyerek konuyu daha da pekiştirelim.
1. Basit Cümle
İçinde yan cümlecik bulunmayan cümlelerdir. Bu cümleler tek bir yargı bildirir.
Bu sıcakta evde oturulur mu?
cümlesi basit bir cümledir. Çünkü oturulur mu yükleminden başka yargı bildiren öğe yoktur. Yan cümlecik kullanılmayan bir cümle basit demektir.
Basit cümle demek, kısa cümle demek değildir.
Bahçenin ana kapısından, üstü başı perişan, zavallı bir adam, elinde eski, yırtık bir torbayla içeriye girdi.
cümlesi uzun bir cümledir. Ancak tek bir yargı bildirdiğinden, yani içinde yan cümlecik bulunmadığından basittir.
Kalabalıktan biri yavaşça kürsüye doğru ilerledi.
İri iri şeftalileri büyük bir zevkle dalından kopardı.
Sözlerime içten içe gülüyorlardı.
cümleleri yapısına göre basit cümlelerdir.
2. Bileşik Cümle
Tek bir yüklemi olan ve içinde yan cümlecik bulunan cümlelerdir. Yan cümlenin özelliğine ve yükleme bağlanışına göre değişik gruplara ayrılır.
a. Girişik Cümle
Yan cümleciğin fiilimsi olduğu cümlelerdir.
Çocukların sağlıklı büyümesi için gayret gösterilmeli.
cümlesinde gayret gösterilmeli yüklemdir. Diğer söz öbeği zarf tümlecidir. Bu tümleç içindeki büyümesi isim-fiili yan cümle yapmıştır. Fiilimsi hangi öğe içindeyse, görevi o öğeyle özdeştir. Bu cümlede zarf tümleci içinde olduğundan kendisi de zarf tümlecidir.
Çiçekleri koparan çocukları sonunda yakaladım.
cümlesinde yakaladım yüklemdir. Çiçekleri koparan çocukları nesnedir. Nesne içindeki koparan sıfat-fiili yan cümlecik yapmış, yan cümleciğin görevi de nesnedir.
Kimsenin kalbini kırmadan görevini yaptı.
cümlesinde yaptı yüklem, kimsenin kalbini kırmadan zarf tümlecidir. Kırmadan fiilimsi olduğundan yan cümleciktir.
Bazen yan cümlecik yüklemin içinde de olabilir.
Kimsenin bilmediği, ıssız güzel bir yerdi.
cümlesi bir sıfat tamlaması olduğundan, olduğu gibi yüklemdir. Yüklem içindeki bilmediği sıfat-fiili sıfat görevindedir. Yani yüklemin temel unsuru olan yer isminin tamamlayıcı öğesi olduğundan yan cümleciktir.
Bazı cümlelerde ise fiilimsi yüklem görevindedir.
Romancının görevi okuyucuyu aydınlatmaktır.
cümlesinde aydınlatmaktır fiilimsisi, temel cümleyi oluşturduğundan cümlede yan cümlecik yoktur. Cümle basit bir cümledir.