Freud 1905 yılında ortaya attığı teorisinde, çocukluktan yetişkinliğe kadar olan dönemlerin bazı psikoseksüel gelişim evreleri nden oluştuğunu iddia etmiştir. Bu evrelere psikoseksüel evreler denmesinin nedeni, her bir evrenin, vücudun farklı bölgelerindeki libido (cinsel dürtü veya his) takıntısını temsil etmesidir. Birey, fiziksel olarak geliştikçe vücudun belli bölgeleri, potansiyel gerilim ve haz yahut her ikisi haline gelir.
Freud hayatın gerilim ve hazdan oluştuğuna inanır. Gerilim libidodan (cinsel enerjiden) dolayı kaynaklanırken haz bu enerjinin dışarı çıkmasıyla oluşur.
*Freud ‘cinsel’ terimini zevkli eylemler ve düşünceler olarak çok geniş anlamda kullanmıştır.
Freud, hayatın ilk 5 yılının yetişkin kişiliğinin formasyonu için çok önemli olduğuna vurgu yapmıştır. İd, sosyal ihtiyaçları tatmin etmek için kontrol altında tutulmalıdır; bu durum da sosyal kurallarla bireyin kendi istekleri arasında bir çatışmaya neden olur. Ego ve süper ego bu kontrolü sağlamak ve direkt olarak sosyal tatmin için kabul edilebilir yolları bulmakla sorumludur.
Rol çatışması
Psikoseksüel gelişim evreleri aşamaların her biri, bireyin diğer aşamaya başarılı bir şekilde geçebilmesi için çözmesi gerekli olan bir çatışmadan oluşur. Bireyler bu çatışmaların çözümü için enerjilerini harcamak durumundadırlar ve belirli çatışmalar diğerlerinden daha fazla enerji gerektirir. Sonuç olarak, bütün aşamalardaki çatışmaları çözmüş olan birey, psikolojik olarak olgunlaşmış olur.
Psikoseksüel Gelişim Evreleri
1) Oral Dönem (0-1 yaş)
Psikoseksüel gelişim evreleri, kişilik gelişiminin ilk evresinde, libidonun merkezi bebeğin ağzıdır. Bu dönemde bebek, farklı şeyleri ağzına koyarak libidosunu tatmin eder. Yani, bebek ağız ve çevresine odaklıdır ve emme, ısırma ve yalama gibi hareketler bebeğin haz kaynağıdır.
Freud, bu dönemdeki oral uyarımın, ileriki yaşlarda oral takıntıya dönüşebileceğini belirtmiştir. Tırnak yeme, parmak emme gibi davranışlar bu takıntılara örnek verilebilir ve bu durumlar genellikle kişiler stresliyken ortaya çıkmaktadır.
2) Anal Dönem(1-3 yaş)
Libidonun odak noktası bu dönemde anüstür. Çocuk, dışkılamaktan büyük haz duyar ve kendinin bir birey olduğunun, kendi istekleriyle dışarıdan gelen istekleri çatıştırabileceğinin farkına varır yani egosu gelişmeye başlar.
Bu dönemde yetişkinler, çocuklara tuvalet eğitimi verirken tuvaletini ne zaman ve nerede yapacağıyla ilgili bazı kısıtlamalar dayatırlar. Bu aşamada çocuk, konulan otorite ve kısıtlamalara karşı çatışmalar yaşayabilir ve yaşadığı çatışmalar, ileride otoriteyle ilişkisini belirleyebilir.
Erken veya sert tuvalet eğitimi, çocuğu kirlilikten nefret eden, cimri, inatçı, aşırı düzenli, dakik gibi anal tutucu kişiliğe itebilir. Bu özelliklerin hepsi, çocuğun dışkısını tutması ve annesinin tuvaletini yapması için ısrar etmeye başlamasıyla ilgilidir.
3) Fallik Dönem(3-6 yaş)
Her iki cinsiyette de genital bölgeye ilgi başlar ve bu dönemde mastürbasyon yeni haz kaynağıdır. Çocuk, cinsiyetler arası anatomik farklılıkların farkında olmaya başlar. Bu farklılıklar çocuklarda kızgınlık, kıskançlık, korku, erotik cazibe ve rekabet gibi bazı çatışmalara neden olur ve Freud bu çatışmaları Oedipus Kompleksi (erkeklerde) ve Electra Kompleksi (kızlarda) olarak adlandırmıştır. Bu çatışma ise çocuğun aynı cinsiyette olan ebeveynini benimseyerek kişiliğinin gelişmesi süreciyle çözülebilir.
Oedipus Kompleksi
Freud’un en tartışmalı idealarından biridir. Adını Yunan mitolojisindeki babasını öldürüp annesiyle evlenen Oedipus’tan almıştır. Bu kompleksteki çatışma erkek çocuğun annesine karşı ilgisinin artmasıyla olur. Çocuk, annesine tamamen hakim olmak, annesinin tüm ilgisini almak ve bunu yapabilmek için babasından kurtulmak ister. Mantıksız bir şekilde çocuk, babası tarafından bütün bu düşüncelerin öğrenilmesi sonucu babasının, en sevdiği şeyi ondan alacağını düşünür. Fallik dönem boyunca erkek çocukları cinsel organlarını çok sever ve düşüncelerinden dolayı babası tarafından hadım edilmeden korkar.
Küçük çocuk bu problemi, taklit etme ve babasının tavırlarına benzer erkeksi tavırlarda bulunmayla çözmeye çalışır. Bu sürece ise çocuğun kimliğini kazanma süreci denilir ve bu süreçte çocuk Oedipus kompleksini çözer. Çocuk içsel olarak diğer kişinin davranışlarını, değerlerini ve tavırlarını benimser. Bunun sonucunda ise erkek cinsiyet rolünü alır, ideal egoyu benimser ve süper egodan gelen değerleri de alır.
Electra Kompleksi
Kız çocuğunun babasına olan ilgisi artar ve babasına olan aşkı ve hayranlığı, annesini kıskanmasına neden olur ve annesini rakip olarak görür. Aynı zamanda bu dönemde kız çocuğu, erkek olma isteği duyar ve bu da onda gerilim yaratır. Fakat bunların sonucunda kız, bu duygularını bastırır ve annesinin kadın cinsiyet rolünü benimser.
4) Gizil Dönem(5-6 yaştan ergenliğe kadar)
Libido bu dönemde durağandır. Freud, bu dönemde çocuğun cinsel isteklerinin ve merakının azaldığını, bunun yerine yeni şeyler öğrenme, yeni beceriler kazanma, sosyal ve entelektüel açıdan kendini geliştirmeye başladığını söyler. Libido enerjisi de cinselliğini kaybetmiş ve aileden alınıp öğretmen, aynı cinsten arkadaş gibi insanlara aktarılmıştır. Bu dönemde çocuğun başlıca korkuları başarısızlık ve arkadaşları tarafından reddedilme gibi tehlikelerdir. Ayrıca çocuk, bu dönemde anne ile kadın, baba ile erkek, kız kardeş ve kız gibi kavramların hangisinin özel hangisinin evrensel olduğunu kavramaya başlar. Bunlarla birlikte, çocuğun oyuna olan ilgisi artar ve gelişimi hızlanır, çocuğun başarısı, özsaygısı ile özgüveni de gelişir.
5) Genital Dönem(Ergenlikten yetişkinliğe kadar)
Freud’un psikoseksüel gelişim aşamalarından sonuncusudur. Bu dönemde ergen annesinden kopar ve bireyselleşmeye başlar. Ergen, bedenini ve cinselliğini öğrenir. Karşı cinse ilgi yoğunlaşır ve bunun yanında toplumsallaşma, sosyal etkinliklere katılma, meslek seçimi ve yuva kurma isteği belirir. Kişi artık çocukluktan yetişkinliğe adım atmıştır. Bu dönemde ergenler kimlik bunalımı yaşayabilir fakat bu geçici ve doğal bir süreçtir. Bu çatışmayı başarılı bir şekilde çözümleyemeyen bireyin kişiliğinin üzerinde kalıcı ve ciddi nitelikte izler kalabilir ve kendi kimliğini saptayamamanın umutsuzluğuyla kişi, bir grubun kimliğini özümseyerek kimlik boşluğundan kurtulmaya çalışabilir. Diğer yandan, bu dönemin başarıyla atlatılması sonucu birey, yaratıcı, üretken, anlamlı sevgi ilişkileri kurabilen, kendi yeteneklerinin farkında olan ve tutarlı bir kişiliğe sahip olur.
Yazımızda Psikoseksüel gelişim evreleri nelerdir? Psikoseksüel gelişim evreleri hangi aşamalardan oluşur? sorularına cevap aradık. Psikoseksüel gelişim evreleri hakkındaki sorularınızı yazının altındaki kısımdan bizlere sorabilirsiniz.
Kaynaklar
McLeod, S. A. (2008). Psychosexual stages. Retrieved from www.simplypsychology.org/psychosexual.html
Freud, S. (1905). Three essays on the theory of sexuality. Se, 7.