Anna Freud Ben ve Savunma Mekanizmalar覺
METİS / ÖTEKİNİ DİNLEMEK Anna Freud Ben ve Savunma M ekanizm aları 1895'te Viyana'da doğup 1982'de Londra'da ölen Anna Freud, Sigmund Freud'un en küçük kızı ve babasının çalışmalarının en sadık takipçilerindendi. Çocuk psikanalizinin ilk ve önde gelen uygulayıcılarından olan Anna Freud, gençliğinde yaptığı ilkokul öğretmenliği sırasında çocukları yakından gözleme imkânı buldu. Babası tarafından eğitilerek mesleğe başladı ve çocuk analizi üzerine çalışırken babasıyla yakın işbirliği içinde psikanaliz kuramını geliştirdi. 1925-28 yılları arasında Viyana Psikanaliz Derneğinin başkanlığını yaptı. Benin kişilik gelişimindeki etkileri ve savunma mekanizmalarının önemini vurgulayan elinizdeki yapıtıyla ben psikolojisinin gelişimine önemli bir katkıda bulundu. 1938'de hasta babasıyla birlikte Nazi tehdidinden kaçarak Londra'ya yerleşti; 1945'e kadar Hampstead'deki bir çocuk yuvasında çalıştı. İkinci Dünya Savaşı sırasında ailesiz kalmış çocuklar üzerinde yürüttüğü çalışmaları Young Children in Wartime (1942), Infants without Families (1943), W arand Children gibi kitaplarında aktardı. 1947'de kurduğu Hampstead Çocuk Terapisi Kliniğinin 1952-82 arasında yöneticiliğini yaptı. Özellikle babasının ölümünden sonra Melanie Klein'la sürdürdüğü sert tartışmalar İngiliz Psikanaliz Derneğinin bölünmemek için iki paralel grup halinde çalışmasına neden oldu. Çalışmaları özellikle Heinz Hartmann ve Erik Erikson tarafından geliştirilen yazarın görüşlerini özetleyen son çalışması Çocuklukta Normallik ve Patoloji (Metis 2000) "Ötekini Dinlemek" dizisinde yayımlanmıştır.
METİS YAYINLARI ö te k in i Dinlemek 19 BEN VE SAVUNM A MEKANİZMALARI Anna Freud Özgün adı: Das leh und die Abvvehrmechanismen © Executors c f the Estate o f Anna Freud 1 9 3 7,1 9 6 6 Paterson Marsh Ltd. ve W. Ernest Freud'la yapılan sözleşme temelinde yayımlanmaktadır. © M etis Yayınları, 2002 İlk Basım: Kasım 2004 İkinci Basım: M a rt 2011 Dizi Yayın Yönetmeni: Saffet M ura t Tura Yayıma Hazırlayan: Hayrullah Doğan Dizi Kapak Tasarımı: Yetkin Başarır Dizgi ve Baskı öncesi Hazırlık: M etis Yayıncılık Ltd. Baskı ve Cilt: Yaylacık Matbaacılık Ltd. M etis Yayınları İpek Sokak No. 5, 34433 Beyoğlu İstanbul Tel: 212 2454696 Faks: 212 2454519 e-posta: firstname.lastname@example.org www.m etiskitap.com
ISBN-13: 978-975-342-493-6
Anna Freud Ben ve Savunma Mekanizmaları Çeviren
Yeşim Erim Dizi Yayın Yönetmeni
Saffet Murat Tura
İçindekiler
İkinci Basıma Önsöz 7 Yeşim Erim
I. BÖLÜM A Savunma Mekanizmaları Kuramı 13 II. BÖLÜM B Nesnel Hoşnutsuzluk ve Nesnel Tehlikenin Önlenmesine Örnekler 55 C İki Savunma Türü İçin Örnekler 79 D Dürtü Şiddetinden Korkunun Güdülediği Savunma 97 Sonsöz 121 Kaynakça 123
İkinci Basıma Önsöz Yeşim Erim
Ben ve Savunma Mekanizmalarım Anna Freud 1936 yılında babası nın 80'inci doğum gününe armağan olarak yayımladı. Eser yazılışın dan 53 yıl sonra 1989'da Türkçeye çevrildi ve birinci basımı yapıldı. Kitapla tıp öğrenimim sırasında çocuk ve gençlik psikiyatrisi bölü münde sayın Ulviye Etaner'in analitik gruplarını izlerken tanışmış, çevirisiyle uzun yıllar uğraşmış ve ancak Bakırköy Ruh ve Sinir Has talıkları Hastanesi'nde asistan olarak çalışmaya başladıktan sonra oluşan metnin klinik çalışmalarımızda kullandığımız dille uyuştuğu nu ve anlaşılır olduğunu görünce yayımlamaya cesaret edebilmiştim. Aradan bir 15 yıl daha geçtikten sonra ikinci basım Metis Yayın larından yapılıyor. Bu on beş yıl içinde Türkiye'de analize olan ilgi, psikanalizi ve analitik yönelimli psikoterapileri öğrenme imkânları çoğaldı. Özellikle İstanbul ve İzmir'de genç psikiyatri asistanları bi yolojik psikiyatri bilgilerinin yanında derinlik psikolojisini, insan ilişkilerinin psikodinamiğini de öğrenmenin gerektiğini hissetmeye, bu bilgileri aramaya, öğrenmeye ve uygulamaya başladılar. Bu iki şe hirde psikanalitik psikoterapiyi öğreten kurumlar, vakıflar oluştu. Gerek Freud'un metapsikoloji yazılarının gerekse psikanalizin mo dem okullarının belli başlı eserlerinin başarılı çevirileri yayımlandı. İzmir Halime Odag Vakfı çerçevesinde verdiğim vaka süpervizyonları sırasında kitabın ilk basımının piyasada bulunmadığını sık sık duy duğumdan Metis Yayınları Yayın Editörü sevgili arkadaşım Müge Gürsoy Sökmen’e kitabın ikinci basımının yapılmasını önerdim. Metis'in yukarıda belirtilen belli başlı psikanaliz yazılarını topladığı "Ötekini Dinlemek" dizisi bence Anna Freud'un Ben ve Savunma Me kanizmaları' nın da vatanı olmalıydı.* * Çeviride dizi bütünlüğünü bozmamak için gereken değişiklikleri yapmamıza izin verdiği için Yeşim Erim'e teşekkür ederiz, (e.n.)
Ben ve Savunma Mekanizmaları yazıldığı yıldan itibaren güncel liğini yitirmemiş, bugün hâlâ gerek çocuk gerekse erişkin psikanali zini öğrenenler için en etkileyici ve öğretici eserlerden biri olma özelliğini korumaktadır. Psikanalizin dört okulunun, yani dürtü kura mı, ben psikolojisi, nesne ilişkileri kuramı ve kendilik psikolojisinin içinde Anna Freud'un kitabı ben psikolojisinin ilk ürünlerinden sayı lır ve doğallıkla hâlâ dürtü kuramının bilimsel gereçlerini kullan maktadır. Psikanalizin saydığım bu dört okulu arasında bana en ana litik, en çözümleyici gelen dürtü kuramıdır. Anna Freud ise psikanalitik bilgiyi matematik formüllerine benzetiyor; formülden yararlan mak için onun nasıl çıkarsandığını her an hatırlamanız gerekmez. Klinikte karşılaştığımız her hastanın yaşam öyküsü benzersiz de ol sa, bazı semptomlar ve ilişki biçimleri bizim için hastanın ruhsal ya pısı, enerjisi, hatta terapi sürecinin nasıl gelişeceği konusunda şaş maz ipuçları sunar. Psikanaliz, kültürü anlamamıza yaptığı katkıların ve sağlıklı ruh sal gelişimin bir kuramını oluşturmasının yanında, klinik bilgi, has talığa ait bilgi ve psikopatolojidir. Anna Freud temel eğitiminin öğ retmenlik olması dolayısıyla ruhsal yapının sağlıklılığa nasıl ulaştı ğını hep sorgulamış, ruhsal sorunlara nasıl yardımcı olunacağıyla birlikte sağlıklı ruh gelişimi için sosyal boyutta hangi önkoşulların gerekli olduğunu bu eserinde de tartışmıştır. Bugün hâlâ güncelliğini koruyan bulgulardan biri A. Freud'un er genlik psikolojisiyle ilgili betimlemeleridir. Ergenin duygusal ve dü şünsel yaşamında ortaya çıkan çalkantıları ergenlik döneminde ruh sal enerjinin ve dürtüsel itkilerin artmasıyla bağlantılandırmış, ergen likteki davranış sorunlarının prognostik değerlendirmesinde ılımlı bir tutumu önermiştir. Anna Freud'un bu yapıtında tanımladığı saldırganla özdeşleşme savunma mekanizması travma sonrası gelişen ruhsal sorunların anla şılmasında, güncel tartışmalarda hâlâ psikodinamik anlayışı temel lendiren kavramlardan biridir. Kitapta yer alan ikinci özgün savunma mekanizması "bir tür öz gecilik" (altruizm) ise psikanalitik literatürde hem genelde kadın psi kolojisiyle hem de Anna Freud’a atfedilen bir tutumla bağlantılandırılmıştır. A. Freud babasının kızı, babasının izinde ilerlerken kendi yaşamını kurmayı ihmal etmiş bir kadın olarak algılanmıştır. Oysa A. Freud babasının yapıtına duyduğu ilgiyi kendi özerk yapıtlarıyla
geliştirmeyi çok genç yaşta başarmış, psikanalitik kuramı çocukların davranış bozukluklarına uygulamaya başlamıştır. 27 yaşında Viyana Psikanaliz Enstitüsü'ne üye kabul edildikten sonra önceleri çocukla rını tedavi ettiği Dorothy Burlingham ile birlikte psikanaliz ilkeleri ne uygun bir ilköğretim okulu kurmuştur. Bu okulda öğretmenlik ya pan Peter Blos ve Erik Erikson aynı zamanda analiz öğrencileriydi. Viyana'da Anna Freud'un kurduğu çocuk analizi tartışma grubunun diğer üyeleri olan August Aichhom, Willi Hoffer ve Siegfried Bemfeld gibi isimlerle birlikte analitik eğitimbilimi ve çocuk psikoterapisinin ilkelerini geliştiriyorlardı. 1938'de Naziler Viyana’yı ellerine geçirdikten sonra Freud ailesi Londra'ya göçtü. Uzun süredir birlikte yaşadığı D. Burlingham ile birlikte A. Freud burada savaşta yakınla rını yitiren ya da travmatize olan çocuklar için bir bakımevi kurdu (Hampstead Nurseries). Gelişim psikolojisi, çocuk ve erişkin analizi konusunda sayısız eser verdi, sayısız psikanalist yetiştirdi. Kendilik psikanalizinin kurucusu Kohut da onun öğrencilerinden biridir. Ha yatı çok verimli, çok doluydu ve "babasının kızı" ve "başkalarının çocuklarının eğiticisi" olmanın ötesinde Anna Freud çocuk analizinin kurucusuydu. Kitabın genç arkadaşlara psikanalitik düşüncenin büyüleyici ma tematiğini duyumsatması umuduyla.
I
A. Savunma Mekanizmaları Kuramı
I. Gözlemin Yapıldığı Mevki Olarak Ben P S İK A N A L İZ İN TAN IM I
Psikanaliz biliminin belirli gelişim dönemlerinde bireyin benini konu alan kuramsal çalışmalar pek tutulmazdı. Her nedence pek çok psika nalistte, ilgisini ruhsal yaşamın ne kadar derin katmanlarına yöneltir se, bilim ve tedavi bakımından o kadar iyi bir analiz uygulayıcısı ola cağı kanısı yerleşmişti. İlginin, derinlerden daha yüzeysel katmanla ra her yükselişi, yani araştırmanın idden bene her yönelişi, psikana lizden tümüyle bir uzaklaşma olarak değerlendirilirdi. Psikanaliz sözcüğü yalnızca, bilinçdışı ruhsal yaşamı inceleyen yeni buluşlar, yani bastırılmış dürtüsel itkilere, duygulara ve fantezilere ilişkin bil giler için kullanılmalıydı. Çocuğun ya da yetişkinin çevreye uyumu gibi sorunlar, erdem ya da düşkünlük, sağlık ve hastalık gibi değer kavramları, psikanalizi hiç ilgilendirmemeliydi. Psikanalizin konusu, yalnızca, yetişkinlikte de sürdürülen çocuksu fanteziler, düşlenen haz yaşantıları ve bunların yol açacağından korkulan cezalar olmalıydı. Psikanalizin böylesi bir tanımına psikanalitik literatürde sık sık rastlanır; bu tanım belki de psikanalizle derinlik psikolojisini eşan lamlı sayan, uzun süredir yerleşmiş bulunan dil alışkanlığından kay naklanmaktadır. Hatta belki geçmişin de bu tanımı desteklediği söy lenebilir; çünkü psikanalizin ilk yıllarım incelediğimizde, ampirik bir temel üzerine kurulan öğretinin, her şeyden önce bilinçdışınm, bugünkü deyimle idin bir psikolojisi olduğunu görüyoruz. Fakat psi kanalitik tedavi göz önüne alındığında, psikanalizle bilinçdışını eş değer tutan böyle bir tanım her türlü doğruluk iddiasını yitirecektir. Analitik tedavinin konusu, başından beri, ben ve benin sapmaları ol muştur. İdin ve çalışma biçiminin araştırılması yalnızca amaca giden bir araçtır. Amaç ise, her zaman aynı olmuştur: Bu bozuklukların gi derilmesi ve benin bütünlüğünün yeniden sağlanması. Freud'un ya
zılarında "Grup Psikolojisi ve Ben Analizi" ve "Haz İlkesinin Öte sinde" ile başlayan yeni yönelim, bene yönelik çalışmaları analiz dı şı olma şaibesinden kurtarmış, ben yapılarına duyulan ilgi, açıkça dikkatlerin merkezi haline gelmiştir. Bu tarihten başlayarak, "derin lik psikolojisi" teriminin, analitik araştırmanın tüm alanlarını kapsa makta yetersiz kaldığını görüyoruz. Bugün genelde şöyle bir tanım yapıyoruz: Analizin görevi ruhsal kişiliği oluşturduklarını düşündü ğümüz üç ruhsal yapı hakkında elden geldiğince geniş bilgi topla maktır; bunların gerek birbirleriyle, gerekse çevreyle olan ilişkileri nin bilgisini. Ben yönünden bakıldığında bu; benin içerikleri, geniş liği, işlevleri, ayrıca dış dünyaya, ide ve üstbene bağımlılıklarının öyküsünün, id açısından baktığımızdaysa; dürtülerin, yani idin içe riklerinin izlenmesi, betimlenmesi ve dürtülerin değişimlerinin iz lenmesi anlamına gelir. K EN D İN İ A L G IL A M A D A İD, BEN VE Ü STB EN
Hepimiz bu üç ruhsal yapının gözlenmesinin birbirine hiç benzeme yen koşullarda gerçekleştiğini biliriz. İd ya da eski adıyla BD (bilinçdışı) sistemi üzerine bilgi edinebilmek için, onun ÖB (önbilinç) ya da B (bilinç) sistemlerine kadar uzanan türevlerinden yararlanmamız gerekir. Eğer idde sükûnet ve doyum ortamı sürüp gidiyorsa, hiçbir dürtünün haz kazanımı amacıyla bene geçmek, orada gerilim ve sı kıntı duygulan ortaya çıkarmak için bir gerekçesi olmaz; ve bu du rumda id içerikleri hakkında hiçbir şey öğrenemeyiz. Demek ki id, en azından kuramsal olarak her zaman gözleme açık değildir. Üstben yapısı içinse durum tabii ki değişiktir. Üstben içerikleri nin büyük bir kısmı bilinçlidir ve böylece ruh içi algılama bunlara dolaysızca ulaşabilir. Buna karşın, ben ve üstben birbirleriyle uyum içinde oldukları zaman üstbenin görüntüsü elimizden kayıp gider. O zaman, ben ve üstben birbirleriyle örtüşüyor, yani ben ve üstben şu anda gerek öz algılama, gerekse gözlemci için ayrı ayrı yapılar ola rak saptanabilir durumda değiller, diyoruz. Üstben, yalnızca benin karşısına düşmanca, ya da en azından eleştirici bir tavırla çıktığında, bende de böyle bir eleştirinin sonucu olarak, örneğin suçluluk duy gulan ayrımsanır duruma geldiğinde karşımızda açıkça belirir.
G Ö Z L EM C İ O LA R A K BEN
Bütün bunlar gözlemimizi sürekli olarak yöneltmemiz gereken ger çek alanın ben olduğunu gösterir. Diyebiliriz ki ben, aracılığıyla diğer iki yapının bir imgesini elde etmeye çalıştığımız ortamdır. Eğer ben ve idin sınırlarında barış hüküm sürüyorsa ben, idin kar şısında gözlemci rolünü kusursuz bir biçimde yerine getirir. Değişik dürtüsel itkiler art arda idden bene geçer, burada da doyumlanna yar dımcı olabilecek hareket aygıtına girmenin bir yolunu bulur. Olumlu durumlarda ben onlara karşı çıkmaz, güçlerini onların emrine verir ve kendisi yalnızca algılamakla yetinir. Ben, dürtüsel itkinin ortaya çıkı şını, hoşnutsuzluk duygularıyla birlikte gerilimin artışını ve en so nunda gerilimin doyum sağlayan bir hazzın yaşanmasıyla çözülmesi ni algılar. Bu olayın baştan sona gözlenmesi, bize, söz konusu olan it ki, bu itkiye yatırılan libido miktarı ve itkinin hedefi üzerine açık, çarpıtılmamış bir tablo çizer. İtkiyle uyum içinde olan benin izlerineyse bu tabloda rastlanmaz. Ne yazık ki, dürtüsel itkilerin bir yapı alanından diğerine geçme lerinin bir diğer sonucu, çatışmaya yol açabilecek tüm olasılıkların belirmesi ve böylece idin gözlenmesinin sekteye uğramasıdır. İddeki itkiler, doyumlanna giden yolda benin topraklarından geçmek zorun dadırlar. Burası onlar için yabancı bir ortamdır. İdde "birincil süreç" olarak adlandırılan süreç egemendir; düşünceler birbirleriyle sentez yoluyla birleştirilmiş değildir, duygulanımlar birbirleriyle yer değiş tirebilir durumdadır, karşıtlıklar birbirleriyle çelişmeksizin bir arada bulunabilir, yoğunlaşmalar her vesileyle ortaya çıkabilir; bütün bun lara yön veren en yüksek ilkeyse haz kazammıdır. Buna karşılık, ben de düşüncelerin birbirleriyle ilişkilerinde "ikincil süreç" adı altında özetlediğimiz katı kurallar görülür; dürtüsel itkiler artık dolaysızca doyum bulma yoluna gidemez, onlardan gerçekliğin gereklerini ve bunun ötesinde üstbenden kaynaklanarak benin davranışlarını belir lemek isteyen etik ve ahlaki yasaları göz önünde bulundurmaları bek lenir. Sonuçta dürtüsel itkiler kendilerine yabancı nitelikteki yapılar tarafından beğenilmemek tehlikesiyle karşılaşır, eleştiriye uğrar, red dedilir ve üzerlerinde yapılacak her türlü değişikliğe boyun eğmek zorunda kalır. İşte bu aşamada barışçıl sınır ilişkileri de sona ermiş demektir. Dürtüsel itkiler kendilerine özgü inatçılıkları ve enerjileriy
le hedeflerine saldırır, gafil avlayıp yenmek amacıyla bene düşmanca baskınlar düzenlemeye başlar. Diğer taraftan ikirciklenen ben de kar şı eyleme geçer, idin alanına saldırılar düzenler. Amacı, sınırlarının korunmasını sağlayacak uygun savunma önlemleriyle dürtüleri sü rekli olarak felce uğratmaktır. Benin gözlemci etkinliğinin bu olaylardan bize sağladığı imgeler daha karmaşık ve aynı zamanda çok daha yararlıdır. Bize aynı anda eylemde olan iki ruhsal yapıyı da gösterirler. İzlediğimiz ve gördüğü müz artık çarpıtılmamış id itkileri değil, benin savunma eylemiyle değişikliğe uğramış id itkileridir. Gözlemi yapan analistin görevi, karşısındaki, ruhsal yapılar arasındaki bir uzlaşmaya tekabül eden bu tabloyu bir id, bir ben ve belki bir de üstben bileşenine ayırmaktır. G Ö ZLEM M A L ZEM ESİ O LA R A K İD VE BEN SA L D IR IL A R I
Burada öncelikle gözümüze çarpan, saldırıların kaynağının, bunların gözlem açısından sahip oldukları değeri çok değiştirebileceği gerçe ğidir. Çünkü benin ide karşı bütün savunma eylemleri sessiz ve gö rünmez bir biçimde oluşurlar. Biz onları ancak oluştuktan sonra yeni den kurgulayabiliriz, hiçbir zaman faal durumdayken izleyemeyiz. Örneğin başarılı bir bastırmada bu böyledir. Benin bastırmadan hiç haberi olmaz, ancak sonradan yok olma belirtilerinin ortaya çıkma sıyla bastırmanın ayrımına varırız. Yani, söz konusu bireyde, nesnel bir bakışla ele alındığında, doyum bulma amacıyla bende ortaya çık maları beklenen belli id itkilerinin eksik olduğu görülür. Eğer bu itki ler hiçbir zaman ortaya çıkmıyorsa, bene girişlerinin sürekli önlendi ğini, yani bir bastırmaya uğradıklarını varsaymaktan başka yapılacak şey kalmaz. Bu arada bastırma sürecinin kendisi hakkında bilgi edin mek mümkün değildir. Aynı şey, benin ide karşı sürekli korunmasında en önemli önlem lerinden biri olan tepki oluşumunun başarılması için de geçerlidir. Tepki oluşumu çocuğun gelişimi sırasında neredeyse hiçbir öncül görülmeksizin bende ortaya çıkar. Yerini tepkiye bırakan karşıt nitelikli dürtüsel itkinin daha önce benin dikkatinin merkezinde olduğu da her zaman söylenemez. Çoğunlukla ben, gerek bu dürtünün reddedilme sinden, gerekse yerine geçen yeni özelliğin ortaya çıkmasına neden olan tüm çatışmadan habersizdir. Eğer takıntılı bir ısrarın belirgin hatları tepkinin oluşumunun tepkisel özelliğini ve bunun ardında giz
lenen eski çatışmayı imlemese, psikanalitik gözlem, tepkinin niteliği ni, benin kendiliğinden gerçekleşen bir gelişimi saymak yanılgısına düşebilirdi. Fakat sonuç olarak bu savunma biçiminin gözlenmesi de onun oluşumuna yol açan süreç hakkında hiçbir ipucu vermez. Bütün önemli ipuçlarını, diğer yöndeki, yani idden bene yönelen saldırıların incelenmesi sırasında elde ediyor olmamız dikkat çekici dir. Başarılı bir bastırmanın ayrımına varmak ne ölçüde güçse, nev rozlarda izlediğimiz gibi bastırılan malzeme geriye döndüğünde, ya ni tam karşıt yöndeki devinimde bastırma süreci de o ölçüde saydam lık kazanır. Dürtüsel itki ve savunma arasındaki savaş adım adım iz lenebilir. Benzer biçimde tepki oluşumunun en rahat izlenebildiği du rum, tepki oluşumlarının çözülüşüdür. Bu kez idin saldırısı, tepki olu şumunun gizlediği ilkel dürtüsel itkilerin libido yatırımlarını güçlen dirmek biçimindedir. Böylece dürtü itkileri bilince çıkar ve bir süre için dürtüsel itkilerle tepki oluşumu, ben içerisinde yan yana izlene bilir hale gelir. Analitik gözlem için özellikle elverişli olan bu durum yalnızca birkaç an sürüyorsa bunun suçu benin başka bir işlevinde, senteze yatkınlığındadır. Sonra id türevi ile ben eylemi arasında içle rinden hangisinin üstünlüğü elinde tutacağı ya da birlikte hangi uzlaş ma yolunu bulacaklarının saptanacağı yeni bir savaş başlar. Ben sa vunması, enerji yatırımının takviye edilmesi sonucunda başarıya ulaştığı takdirde, idin saldırısı son bulur ve böylece gözlem için hiç de verimli olmayan ruhsal ateşkes yeniden ilan edilmiş olur.
II. Ruhsal Yapıların İncelenmesinde Analitik Yöntemin Kullanımı
Buraya kadar betimlediklerimiz ruhsal olayların gözlenmesinde psi kanalizin hazır bulduğu olanaklardır. Aşağıda analitik yöntemin geli şimi sırasında bu olanakları nasıl değerlendirdiğini özetlemeye çalı şacağım. A N A L İZ Ö N C E Sİ D Ö N EM D E H İPN O Z T E K N İĞ İ
Analiz öncesi dönemdeki hipnoz yönteminde benin rolü hâlâ tama men olumsuzdu. Amaç bilinçdışınm içeriklerinin anlaşılmasıydı ve ben bu yolda yalnızca bir engel olarak görülüyordu. Hipnoz yoluyla
hastanın beninin devreden çıkarılabileceği ya da en azından zararsız kılınabileceği artık biliniyordu. "Histeri Üzerine İncelemeler"de (1893-1895) betimlenen yöntemin getirdiği yenilikse, hastanın beni nin devreden çıkarılmasıyla o güne kadar kapattığı bilinçdışına (bu günkü id) giden yolun hekime açılmasının sağlanabileceği gerçeğiy di. Demek ki bilinçdışınm ortaya çıkarılması özlenen amaç, ben bu yoldaki engel,'hipnoz ise bu engeli bir süre için ortadan kaldırmaya yarayan araçtı. Hekim, hipnozda yakalanan bilinçdışı malzemenin ben tarafından kabul edilmesini sağlıyor ve bu zorunlu bilinçli kılışın semptom üzerinde iyileştirici etkisi oluyordu. Fakat benin kendisi te davi sürecinin kapsamına alınmamıştı. Ben bu saldırganı ancak hip nozu uygulayan hekimin etkisi devam ettiği sürece hoşgörüyordu. Sonra başkaldınp idin kendisine zorla kabul ettirilen unsuruna karşı yeni bir savunma savaşına giriyor ve böylece tedavide güçlükle elde edilen başan yok oluyordu. Hipnoz yönteminin en büyük zaferi olan benin araştırma süresince tümüyle devreden çıkarılışı, böylelikle uzun süreli başarıyı engelliyor ve kendinden bekleneni veremiyordu. SE R B E ST Ç A Ğ R IŞIM
Bu evrede araştırmada yardımcı olarak hipnozun yerini alan serbest çağrışımda bile benin rolü önceleri hâlâ olumsuz bir roldür. Tabii ar tık benin saf dışı bırakılması için zor kullanılmaz. Bunun yerine ben kendiliğinden devreden çıkmaya davet edilir. Çağrışımlar eleştirilmemeli, normalde geçerli olan mantıksal bağlantı talepleri göz ardı edilmelidir. Benden adeta susması rica edilir. İd ise türevlerinin bilin ce yükseldiklerinde alışageldikleri güçlüklerle karşılaşmayacaklarına söz verilerek konuşmaya çağrılır. Fakat tabii ki id türevlerine bene gi rişlerinde herhangi bir dürtüsel hedefe ulaşacakları da vaat edilmez. Geçiş izni yalnızca sözlü temsile tercüme için geçerlidir, yoksa (bi lince) yükselmelerinin gerçek amacı olan hareket aygıtına egemen olma konusunda değil. Hareket aygıtı analitik yöntemin katı kuralla rınca daha başından felce uğratılmıştır. Dürtü itkisiyle oynanan bu ikili oyun, yani bir yandan itki ortaya çıkmaya davet edilirken diğer yandan doyumun sürekli olarak engellenişi, analitik yöntemin uygu lamadaki başlıca güçlüklerinden birine yol açar. Analize yeni başlayanların çoğu bugün bile hastanın tüm çağrı şımlarını sürekli olarak, değiştirmeden ve ketlemeden anlatmasını,
yani analizin ana kuralına kesinkes uymasını sağlamaları gerektiğini düşünürler. Fakat, gerçekleşebilseydi bile, özlenen bu ideal durum bir ilerleme anlamına gelmeyecek, gerçekte önceden aşılmış olan bir durumu, hekimin dikkatinin hipnozdaki gibi tek yönlü olarak id üze rine yoğunlaşmasını yeniden ortaya çıkaracaktı. Analiz yönteminin büyük şansı, hastanın böylesine uysal olmasının uygulamada olanak dışı oluşudur. Analizin ana kuralına ancak kısa sürelerle uyulabilir. Ben bir süre için susar ve id türevleri bu dinlenmeden bilince üşüş mek için yararlanır. Psikanalistse bu ürünlerin açıklamalarından bil gi edinebilmek için acele etmelidir. Sonra ben yeniden kıpırdanır, kendine zorla kabul ettirilmiş olan edilgin hoşgörüye karşı savunma ya geçer ve alışılmış savunma mekanizmalarından herhangi biriyle çağrışımların akışına müdahale eder. Hasta analizin ana kuralını çiğ nemiştir, "direnç gösteriyor" deriz. Bu, hastanın idinden benine yö nelen saldırıların bir karşı eylemle yanıtlandığı anlamına gelir. Böy lelikle gözlemcinin dikkati de çağrışımlardan dirence, yani id içeri ğinden ben eylemine çevrilmiştir. Analist, benin yukarıda betimledi ğimiz kendini ele vermeyen savunma mekanizmalarından birinin ben eylemi tarafından gözlerinin önünde eyleme geçtiğini görür; yapıla cak olan, bu savunma mekanizmasının ayrıştırılmak üzere ele alın masıdır. Analist, analiz işleminin nesnesinin değişimiyle analiz duru munda da önemli değişiklikler olduğunu görecektir. İd analizinde id türevlerinin kendiliğinden bilince yükselişleri analiste yardımcı olur, analiz çalışmasının ve analiz edilecek malzemenin yönelişleri ben zerdir. Benin savunma eyleminin analizindeyse bu tür bir yöndeşlikten tabii ki söz edilemez. Benin bilinçdışı unsurlarının bilinçli olma yönünde bir eğilimleri yoktur, zaten bu onların yararına da değildir. Bu bakımdan ben analizinin tüm parçaları her zaman id analizininkinden daha az doyurucudur. Analiz dolambaçlı yollardan ilerler, be nin eylemini doğrudan izleyemez, ancak çağrışımlara yaptığı etkiden yola çıkarak yeniden kurgulayabilir. Bu etkinin türü, yani çağrışım larda atlamalar, karşıtına çevirmeler, anlam yer değiştirmeleri, vb.' nin görülmesi benin bu karşı çıkışında ne tür bir savunma eylemin den yararlandığını gösterecektir. Demek ki analistin görevi öncelikle savunma mekanizmasını tanımak olacaktır. Böylelikle ben analizinin bir bölümünü başarabilir. Bundan sonraki görevi savunmanın yaptı ğını geriye çevirmek, yani bastırmayla ortadan kaybolanı bulup ye niden yerine yerleştirmek, yeri değiştirileni yeniden eski yönüne ge
tirmek, yalıtılanı yeniden gerçek bağlamı içine sokmaktır. Koparıl mış bağlantıların yeniden kurulmasıyla birlikte hekimin dikkati de yeniden ben analizinden id analizine dönecektir. Görüldüğü gibi gerçekte bizim için önemli olan, analizin ana ku ralının uygulanması değil de ana kuralın uygulanmasının yarattığı ça tışmadır. Psikanaliz dediğimiz şeyi, hipnoz yönteminin tekyönlülüğünden farklı olarak, gözlemin id ve ben arasındaki gidiş gelişi, ilgi nin karşımızdaki insanın her iki yanına da yönelmesi oluşturur. Analitik tekniğin diğer çeşitli araçları da gözlemcinin dikkatini yönelttiği yöne uygun olarak kolayca sınıflanabilir. D Ü ŞL E R İN Y ORUM U
Düşlerin yorumlanması sırasında serbest çağrışım sırasındaki anali tik gözlem ortamı bir kez daha ortaya çıkar. Düş görenin ruhsal du rumu analiz seansındaki hastadan yalnızca küçük ayrımlar gösterir. Hastanın, analizin ana kuralına uyarak kendi istemiyle gerçekleştir mesi gereken ben işlevlerinin askıya alınması koşulu, rüya görende uyku yoluyla kendiliğinden sağlanır. Hastanın hareket ederek dürtü lerine doyum sağlamasını engellemeye yarayan analiz kanepesinde ki hareketsizlik kuralına benzer biçimde uyku durumunda da hareket durur. Sansür eyleminin etkileri, yani gerekli çarpıtmalar, yoğunlaş tırmalar, yer değiştirmeler, tersine çevirmeler ve atlamalar yardımıy la gizil düş içeriğinin açık düş içeriğine tercümesi ise direnç baskısı altında çağrışımların çarpıtılmasına karşılık gelir. Kısacası düşlerin yorumlanması, gizil düş fikirlerini (id içeriklerini) gün ışığına çıkar dığı sürece idin; sansürün düş fikirlerine yaptığı etkiden hareketle onun benimsediği önlemleri yeniden kurgulamamızı sağladığı sürece ben yapılarının ve savunma eylemlerinin araştırılmasına yarıyor de mektir. SİM G E L E R İN Y ORUM U
Düş yorumunun bir yan ürünü düş simgeleri üzerine olan bilgimizdir; bu bilgi bize idin araştırılması açısından önemli bir kazanım sağlar. Simgeler belirli id içerikleri ve belirli bilinçli söz ya da nesne imge leri arasındaki sürekli ve genel geçerliliği kabul edilmiş ilişkilerdir. Bu ilişkilerin bilinmesi benin bir savunma mekanizmasını güçlükle çözümlemeye çalışmaksızın, bilinçli açıklamalardan bilinçdışı hak
kında güvenilir çıkarımlar yapmamıza izin verir. Yani simge çevirisi, anlamaya giden kestirme bir yoldur; aradaki ben eylemlerinden olu şan katmanları atlayarak bilincin en üst katmanından bilinçdışınm en alt katmanına geçmemize izin verir. Aradaki katmanlar belki de bir zamanlar belirli bir id içeriğinin belirli bir ben oluşumuna dönüşme sini zorunlu kılmışlardır. Simge dilinin bilinmesinin idin araştırılma sındaki işlevi matematik formüllerinin tipik problemlerin çözülme sindeki işlevine benzer. Kullanılmaları yarar sağlar. İlk kez nasıl çıkarsandıkları bilinmese de zararı yoktur. Fakat formüller yardımıyla problem çözerken matematik kavrayışımız artmaz. Benzer biçimde simge çevirisi yardımıyla id içerikleri açıklanabilir, fakat bu arada karşımızdaki birey hakkmdaki psikolojik bilgimiz gerçekte derinleş miş değildir. SÜ RÇ M ELER
Bilinçdışma bakışımızın ara sıra gerçekleşen bir türü de sürçmeler admı verdiğimiz id baskınlarınca sağlanır. Bunlar bildiğimiz gibi analiz ortamına bağlı değildir. Sürçmeler benin gözcülüğünün her hangi bir koşulda kısıtlanması ya da başka yöne sapmasıyla, ya da bilinçdışı bir itkinin herhangi bir koşulda, birdenbire güç kazandığı her yerde ortaya çıkabilir. Sürçmeler, özellikle dil sürçmesi ve unutma, tabii ki analitik tedavi sırasında da ortaya çıkabilir ve böylece birden bire analitik yorumun uzun zamandır uğraştığı bir bilinçdışı alanını aydınlatabilir. Analitik yöntemin ilk yıllarında, analitik anlayışa pek açık olmayan hastalara bilinçdışınm varlığını neredeyse reddedile meyecek bir biçimde sergilemek için rastlantının bu tür armağanla rından yararlanmak sevilen bir yöntemdi. Ayrıca yer değiştirme, yo ğunlaştırma, atlama gibi ayrı ayrı mekanizmaları böyle kolay anlaşı lır örnekler üzerinde gösterebilmek de bir sevinç nedeni oluyordu. Fakat analiz tekniği açısından bu rastlantısal olayların önemi, genel olarak, isteyerek analizin hizmetine sunulan id baskınlarımnki yanın da bir hiçtir. A KTARIM
Id ve ben gözlemleri arasında gözetilen kuramsal ayrım, analitik ça lışmanın belki de en önemli aracı olan aktarımın yorumlanmasında da uygulanır. Hastanın analistine yönelttiği, ilk kez güncel analitik
durumda ortaya çıkmayan, tersine hastanın en erken nesne ilişkilerin den kaynaklanan ve analitik ortamdaki zorlantılı tekrarın etkisiyle yeniden canlanmış olan duygulanımların tümüne aktarım diyoruz. İş te bu duyguların yeni ortaya çıkan değil, yalnızca yinelenen duygular olmaları onları hastanın geçmiş duygu yaşantıları hakkında bilgi sağ lamak açısından çok yararlı kılar. Sanırım hastaların aktarım görün gülerini karmaşıklık derecelerine göre çeşitli tiplere ayırmak doğru olacak. a) Libido itkilerinin Aktarımı: Bu ilk tip çok basittir. Hasta psikanaliste karşı kendisini rahatsız ede cek şiddette sevgi, nefret, kıskançlık, kaygı gibi coşkular duyar ki, o anda bunları haklı gösterecek bir olay yoktur. Hasta bu duygulara karşı savaşır, bunları istemeden açığa vurduğunda utanır, kendini aşa ğılanmış hisseder, vb. Bu duyguların bilinçli olarak ifade edilmesini sağlamak da çoğunlukla ancak psikanalizin ana kuralının baskısıyla olanaklıdır. Analitik araştırma ilerledikçe bu duyguların id baskınları olduğu ortaya çıkar. Bunlar Oidipus ve hadım edilme kompleksi gibi eski duygu kümelenmelerinden kaynaklanır; analitik ortamdan çıka rılıp çocuksu duygu ortamlarından birine yerleştirildiklerinde anlaşı lır ve haklı hale gelir. Bu geriye oturtma hastanın geçmişindeki unut maya bağlı bir boşluğu doldurmamıza yardımcı olur. Hastanın çocuk su duygusal ve dürtüsel yaşamı hakkında yeni bir bilgi elde ederiz. Bu tür bir yorumlama deneyinde hasta çoğunlukla azimli bir yardım cı olarak yanımızda yer alacaktır. Çünkü kendisi de aktarılan duygu sal itkiyi bedenine girmiş yabancı bir cisim gibi duyumsamaktadır. Duygunun geçmişteki yerine geriye oturtulması onu o anda kendine yabancı olan bir itkinin etkisinden kurtarır, aynı zamanda analitik ça lışmanın sürdürülmesini olanaklı kılar. Aktarımın bu ilk tipinin yo rumlanması yalnızca idin araştırılması açısından kazanç sağlar. b) Savunma Aktarımı: İkinci aktarım tipi daha değişiktir. Hastanın analitik ortamda etkisi al tında kaldığı zorlantılı tekrar yalnızca eski id itkilerini değil, aynı şe kilde dürtüye karşı savunmanın eski önlemlerini de kapsar. Demek ki hastanın aktardıkları, yalnızca bilinçli olarak ifade edilecekleri sırada yetişkin beninin ikincil sansürüne uğrayan çarpıtılmamış çocuksu id
itkileri değildir; daha bebeklikte biçimlenen, çarpıtmanın türlü şekil lerine uğramış id itkileri de aktarılır. Uç durumlarda aktarılan dürtüsel itkinin kendisi değil, yalnızca olumlu ya da olumsuz, belirli bir li bido tavrına karşı gelişmiş özgül bir savunmadır; örneğin gizil kadın eşcinselliğinde karşılaşılabilen olumlu sevgi bağı tehlikesinden kaç ma tepkisi, ya da Wilhelm Reich'm vurguladığı eskiden babasına kar şı saldırgan olan erkek hastanın boyun eğici kadınsı mazoşist tutumu gibi. Bana göre bu aktarılmış savunma mekanizmalarını "maskele me", "dalga geçme" ya da analisti bilinçli olarak yanıltmanın herhan gi başka bir yolu olarak tanımlarsak hastaya büyük haksızlık etmiş oluruz. Hastayı analitik kuralı kesinkes uygulamaya, yani dürüstlüğe zorlayarak da onun aktarımla ifade edilen savunma biçiminin ardın daki id itkisini ele vermesini sağlayamayız. Çünkü hasta dürtüyü ya da duygulanımı onun için artık ulaşılabilir olan tek biçimde yani çar pıtılmış savunma biçiminde ifade ettiğinde zaten dürüsttür. Bence bu durumda analistin görevi her ne pahasına olursa olsun savunulan il kel dürtü itkisini bulup hastanın bilincindeki yerine yerleştirmek için dürtü değişiminin tüm ara basamaklarını atlamak olmamalıdır. Daha doğru olan yol, bu noktada analitik dikkati dürtüden özgül savunma mekanizmasına çevirmek, yani idden bene yöneltmektir. Dürtü dönü şümü yolunu geriye doğru izlemek başarıldığında kazancımız iki ka tı olacaktır. Yorumladığımız aktarım görüngüsü ikisi de geçmişten kaynaklanan iki bölüme ayrılır: İde ait olan libido ya da saldırganlık taşıyan bir unsur ve bene atfetmek zorunda olduğumuz bir savunma mekanizması. Eğer öğretici bir örnekle karşı karşıyaysak bu meka nizma tam da id dürtüsünün ortaya çıktığı çocukluk dönemindeki be ne ait olan bir savunma mekanizmasıdır. İlk ele aldığımız basit akta rım tipinin yorumlanmasıyla elde edilen, hastanın dürtü yaşamındaki anımsama boşluğunun doldurulması kazanımına ek olarak, burada hastanın ben gelişimini, başka türlü söylemek gerekirse dürtülerinin geçirdiği dönüşümün öyküsünü tamamlayacak bilgiler elde ederiz. Daha verimli olan bu ikinci aktarım tipini yorumlama denemele ri, analist ve hasta arasında doğan birçok teknik güçlüğü de berabe rinde getirir. Hasta, bu ikinci tür aktarım tepkilerini, bünyesinde ya bancı bir cisim olarak duyumsamaz. Benin -geçmiş yılların beni ol sa bile- bu tepkilerin oluşumunda oynadığı rol göz önünde bulundu rulursa bunun şaşılacak bir yanı da yoktur. Hasta bu görüngülerin yi nelenen özellikte olduğuna ancak güçlükle inandırılabilir. İfadelerin
hastanın bilincinde belirme biçimleri benle bağdaşmıştır. Sansür açı sından gerekli çarpıtmalar zaten geçmişte gerçekleştirilmiştir, yetiş kin ben bu ifadelerin serbest çağrışım sırasında su yüzüne çıkmaları na karşı kendini savunma gereğini duymaz. Gözlemcinin kolayca fark ettiği ve aktarımın nesnel açıdan bakıldığında uygun olmadığını gösteren neden ve sonuç arasındaki uyuşmazlık karşısında hastanın tavrı kendisini -basit ussallaştırmalarla aldatmak şeklindedir. Akta rım tepkilerinin bu türünde birincisinde olduğu gibi hastanın istekli yardımına güvenemeyiz. Yorum çalışması benin bilinmeyen yönleri ne, eski ben eylemlerine yöneldiğinde hastanın tüm beni bir düşman olarak analizin karşısına dikilecektir. İşte bu, pek de uygun düşme yen "karakter analizi" terimiyle tanımlamaya alışmış olduğumuz du rumdur. Bu aktarım yorumlarının ortaya çıkardığı görüngüleri, demek ki, kuramsal olarak bilinçli kılınan id içerikleri ve bilinçli kılınan ben ey lemleri olmak üzere iki gruba ayırıyoruz. Bu ayrım serbest çağrışım sırasındaki yorumlarımızın sonuçlarına benzer. Çağrışımların ser bestçe akışı id içeriklerini, direncin ortaya çıkışı ise benin kullandığı savunma mekanizmalarını aydınlatır. Aralarındaki tek ayrım, aktarım yorumlarının daha kesin olarak geçmişle ilgili olması ve hastanın bi reysel geçmişinin uzun dönemlerini birdenbire aydınlatabilmesi; bu na karşılık, serbest çağrışımın günışığına çıkardığı id içeriklerinin belli evrelere bağlı olmaması; ayrıca benden kaynaklanan, tedavi sı rasında çağrışıma karşı direnç olarak ortaya çıkan savunma eylemle rinin hastanın güncel yaşamına da ait olabilmesidir. c) Aktarımda Eyleme Koyma: Aktarımın üçüncü bir biçimi hastayı tanımamızda değişik, önemli bir katkıda bulunur. Düş yorumu, serbest çağrışım, direnç yorumu ve ak tarımın buraya kadar betimlediğimiz biçimlerinde, hastayı, hep ana litik ortamda, yani doğal olmayan bir ruh içi durumda karşımızda bu luruz. Ruhsal yapılar arasındaki güç dengesi, birinde uyku durumu dolayısıyla, diğerindeyse analizin ana kuralının uygulanması sonu cunda id yararına bozulmuştur. Ben etmenleriyle hep güçten düşürül müş durumlarında, ya düşlerin sansürcüsü, ya da serbest çağrışıma karşı direnç olarak karşılaşır, onları doğal güçlerinde ve büyüklükle rinde gözümüzün önüne getirmekte çok büyük bir güçlük çekeriz.
Analistlere karşı sık sık öne sürülen eleştiriyi hepimiz biliriz: Bilinçdışını iyi tanıdıkları, fakat hastalarının benini iyi değerlendiremedik leri söylenir. Hastanın tüm benini eylem durumunda görme olanağı nın kısıtlılığından ötürü bu eleştiri bir ölçüde haklı sayılabilir. Aktarımın bir üst derecesinde hasta, analitik tedavinin katı kural larına uymaktan kaçar ve aktardığı duygularının gerek dürtüsel itki gerekse savunma yönünü günlük yaşamdaki davranışlarında eyleme koymaya başlar. Aktarımda eyleme koyma olarak adlandırdığımız, dar anlamda analizin dışında kalan bu olay, hastanın ruhsal yapısını kendiliğinden doğal büyüklük oranlarıyla gözümüzün önüne sermesi bakımından analiz için öğretici bir nitelik taşır. Eyleme koymayı ba şarıyla yorumlayabildiğimizde aktarım eylemlerini ruhsal oluşumla rın o andaki nicel enerji katkılarını gösteren bileşenlere ayırmak mümkündür. Serbest çağrışım sırasındaki gözlemlerimizden farklı olarak her oluşumun sağladığı enerji tutan kendi doğal, mutlak ve göreceli büyüklüğünde görülür hale gelir. Bize sağladığı bu değerli içgörülere karşın eyleme koymanın yo rumu tedavi açısından pek bir kazanç getirmez. Öyle görünüyor ki gerek bilinçdışı malzemenin bilinçli kılınması olanağı, gerekse id, ben ve üstben arasındaki ilişkiler üzerindeki tedavi edici etki, ben ya pılarının eylemlerinin kısıtlanmış olduğu, yapay olarak elde edilen ve hâlâ hipnozu andıran analitik ortamdan kaynaklanmaktadır. Eğer ben tüm işlevlerini yerine getirebilir durumdaysa veya idin bağdaşığı ola rak onun tüm emirlerini uyguluyorsa, ruh içi yer değiştirmeler ve dı şarıdan gelecek etkilere fazla fırsat kalmaz. Bu nedenle analist için aktarımın bu üçüncü biçimiyle, yani eyleme koymayla başa çıkmak, savunma biçimlerinin aktarımıyla başa çıkmaktan daha güçtür. Bu bakımdan, analistin, aktarımın bu türünü analitik yorumlar ve anali tik olmayan yasaklarla sınırlamaya çalışması doğaldır. BEN A N A L İZ İY L E İD A N A LİZİ A R A SIN D A K İ İL İŞ K İ
Aktarım görüngülerini libido eğilimlerinin aktarımı, savunma davra nışlarının aktarımı ve eyleme koyma başlıkları altında böyle ayrıntılı bir şekilde ele almamın nedeni, analizde id türevlerinin bilinçli kılın masıyla ilgili durumlarda teknik güçlüklerin en az ve analizin benin bilinçaltı unsurlarına saldırması gerektiği durumlarda en yoğun oldu ğu gerçeğidir. Daha açık söylemek gerekirse bu güçlüklerin nedeni,
analitik tekniğin kendisi değildir. Teknik, bendeki bilinçdışı içerikle rin bilinçli kılınmasına en az id ya da üstbendeki bilinçdışı içeriklerin bilinçli kılınmasına olduğu kadar uygundur. Ama biz analistler ben analizinin güçlüklerine id analizininkilerden daha yabancıyız. Ku ramsal görüşlerimizde ben kavramını algısal bilinç sistemiyle aynı yere oturtmaktan vazgeçtiğimizden, yani ben yapılarının büyük bir bölümünün de*bilinçsiz olup, analitik yöntem yardımıyla bilinçli kı lınmayı beklediğini öğrendiğimizden beri, ben üzerindeki analitik ça lışmaya olan saygımız çok artmıştır. Ben alanından analize karışan her şey, herhangi bir id türevi kadar iyi bir malzemedir. Bu malzeme yi yalnızca id analizinin bir engelleyicisi olarak görmeye hakkımız yoktur. Fakat, ben alanından gelen her şey, sözcüğün tam anlamıyla bir direnç, bilinçdışmdan çıkmaya ve böylelikle analistin çalışmasına karşı direnen bir güçtür. Benin istemine karşı gerçekleştirilmesine karşın, analizin bu ben yönünde de, en az hastalarımızın id yönünün analizinde olduğu kadar kendimize güvenmemiz gerekiyor. . A N A LİZ T E K N İĞ İN D E TEK Y Ö N LÜ LÜ K VE BUNUN Y OL A ÇT IĞ I G Ü Ç L Ü K LE R
Şimdiye kadar anlatılanlardan serbest çağrışım, gizil düş düşüncele ri, simge yorumu ile fantezide ya da eyleme koymada gerçekleşen ak tarımın içerikleri üzerine yapılan çalışmaların tek yönlü bir şekilde idin araştırılmasına katkıda bulunduğunu gördük. Diğer taraftan, di rençlerin, düşe uygulanan sansürün ve dürtüsel itkilere ve fantezilere karşı aktarılmış savunma biçimlerinin incelenmesi de ben ve üstbenin bilinmeyen eylemlerinin araştırılmasına yarar, ama bu da tek yön lüdür. Eğer ancak araştırmanın bu iki yönünün tarafsız bir karışımı nın, analiz edilen kişinin iç dengelerinin eksiksiz bir resmini çizebi leceği doğruysa, herhangi bir analitik aracın diğerlerini ihmal etmek pahasına tercih edilmesinin, ruhsal kişiliğin çarpık ya da en azından yetersiz bir resmini, gerçekliğin kötü bir kopyasını vereceği de bir gerçektir. Örneğin, kendini çok kesin bir biçimde simge çevirisiyle sınırla yan bir teknik, çok sınırlı bir biçimde yalnızca id içeriklerini gün ışı ğına çıkarıyor olmak tehlikesiyle karşılaşacaktır. Bu yöntemle çalı şan bir kişi, ancak başka analitik araçlar yardımıyla bilinçli kılınabi lecek olan ben yapılarının bilinmeyen bölümlerini ihmal etmek ya da
en azından bunlara gereken önemi vermemek eğiliminde olacaktır. Böyle bir yöntemin haklılığını savunmanın bir yolu, bu yöntemin ben üzerinden dolanmaya gereksinimi olmadığını, bastırılmış dürtü yaşa mına dolaysız bir yoldan erişebildiğini öne sürmektir. Fakat yönte min sonuçları yine de yetersiz kalacaktır. Çünkü ancak benin bilinçdışı savunma eylemlerinin analizi, bize, dürtülerin dönüşümlerini ye niden kurgulama olanağı verir. Gerçi bu analiz yapılmadan da, bastı rılan dürtüsel arzuların ve fantezilerin içerikleri konusunda birçok şey öğreniriz, fakat bunların geçirdiği değişimler ve kişilik yapısın daki yerleri hakkında elde ettiğimiz bilgiler hiç denecek kadar azdır. Diğer yöndeki çalışmaya aşırı ağırlık veren, yani dirençlerin ana lizini kesinlikle ön plana çıkaran bir yöntemin sonuçlarının ise tam ters yönde yetersizlikleri olacaktır. Bu yöntem, analiz edilen kişinin ben yapısının eksiksiz bir tablosunu elde eder, fakat id analizinin de rinlik ve bütünlüğünden vazgeçmek zorunda kalır. Aktarımı aşırı ölçülerde kullanmayı deneyen bir yöntemde de benzeri sakıncalara rastlanacaktır. Hastaların böylesi bir teknik dene yi destekleyecekleri ileri aktarım durumunda, idin en derin katmanla rından bolca malzeme getirecekleri tartışılmaz bir gerçektir. Fakat bu arada analitik ortamın dışına çıkacaklardır. Benleri, sınırlanmış, güçsüzleşmiş, yan tutmayan, eylemsiz bir gözlemci olarak olayın dışın da kalamaz. Etkilenir, hareketlenir ve eyleme katılmaya zorlanır. Zorlantılı tekrarın hâkimiyeti altında tümüyle çocuksu bir ben olarak davranırsa da, bu, onun analiz etmek yerine eyleme koymakta oldu ğu gerçeğini değiştiremez. Bunun da anlamı, başlangıçta hasta hakkındaki bilgilerimizi derinleştireceğimize ilişkin bütün umutlarımıza karşın, böyle bir yöntemin, eyleme koyma mekanizmasının yol açtı ğı tedaviye ilişkin tüm düş kırıklıklarını da beraberinde getirebilece ği gerçeğidir. Benim de savunmuş olduğum (1926-1927) çocuk analizi yöntemi de tek yönlülüğün tehlikeleri için iyi bir örnektir. Analist, serbest çağ rışımdan vazgeçmek zorunda kalırsa, simge yorumunu tutumluca kullanır ve aktarımın yorumlanmasına tedavinin ancak ileri bir aşa masında başlarsa, id içerikleri ve ben eylemlerinin aydınlatılmasına giden üç önemli yol da ona kapalı kalacaktır. O zaman bu noktalarda ki kaybın nasıl giderileceği ve ruhsal katmanlarının buna karşın nasıl aşılacağı sorusu ortaya çıkar ki, bu soruyu bundan sonraki bölümde yanıtlamak istiyorum.
III. Analizin Nesnesi Olarak Benin Savunma Eylemi BENİN A NA LİTİK SÜREÇLE İLİŞK İSİ
Önceki bölümün uzun ve sıkıcı kuramsal tartışmaları, uygulamada birkaç yalın cümleyle özetlenebilir. Analistin görevi, hangi ruhsal ya pıya ait olursa olsun, bilinçdışı olanı bilinçli kılmaktır. Analist, dikka tini eşit şekilde ve nesnel bir biçimde, bilinçdışı kısımları içerdikleri oranda her üç yapı üzerine yöneltir; başka bir deyişle, aydınlatma ça lışmasını id, ben ve üstbenden eşit uzaklıklardaki bir bakış noktasın dan gerçekleştirir. Ne yazık ki bu ilişkinin nesnelliğine gölge düşüren çeşitli koşul lar olacaktır. Analistin tarafsızlığı yanıtsız kalır, her yapı analistin ça balarına değişik biçimde tepki gösterir. İd itkilerinin bilinçdışı kalma gibi bir eğilimleri olmadığını biliyoruz. Bunların kendi itici güçleri, daima mevcut olan, bilince, böylelikle doyuma doğru ilerleme ya da en azından türevlerini bilinç yüzeyine gönderme eğilimleri vardır. Analistin çalışması yukarıda gösterdiğimiz gibi bu itici güçle aynı yönde ilerler ve onun etkinliğini artırır. Böylece analist, idin bastırıl mış bölümlerinin bir yardımcısı ve kurtarıcısı görünümünü alır. Ben ve üstben söz konusu olduğundaysa durum değişiktir. Geç mişte id itkilerini kendi yöntemleriyle gemlemeye çalışmış oldukla rından, ben yapılarına analist bir bozguncu gibi görünür. Analistin ça lışması, büyük güçlüklerle gerçekleştirilmiş bastırmaları geçersiz kı lar, etki bakımından patolojik, fakat biçim bakımından gayet benle bağdaşmış olan uzlaşma oluşumlarını yıkar. Analistin bilinçdışını bi linçli kılma çabasıyla, ben yapılarının dürtüsel yaşama egemen olma çabası, birbirine karşıttır. Bu bakımdan birey, hastalığa ilişkin içgörüsüyle başka bir karara varmadıkça, analistin niyeti ben oluşumları için göz korkutan bir tehlikedir. Bir önceki bölümün açıklamalarına dayanarak benin analitik ça balarla ilişkisi üç yönlü olarak betimlenebilir. Ben, yukarıda anlatı lan kendini gözlemleme durumunda olması, bu konudaki yetenekle rini analizin emrine sunarak kendi topraklarına ulaşan türevler yo luyla diğer yapıların bir resmini vermesi açısından analizin bağdaşı ğıdır. Ayrım yapmaksızın bilince yükselen her şeyi görmek isteyen analitik araştırmaya aykırı olarak, bu kendini gözlemleme sırasında
gü v en ilm ez ve yan tutan bir davranış içerisine girmesi, belirli bilgi leri anımsayıp iletmesi, diğerlerini ise değiştirmesi, geri çevirmesi ve görünür hale gelmekten alıkoyması açısındansa analizin düşmanıdır. Sonuç olarak benin kendisi de analizin nesnesidir, çünkü sürekli için d e bulunduğu savunma eylemi bilinçdışıdır ve ancak güçlükle bi linçli bilgiler arasına katılabilir. Bu açıdan benin savunma eylemi ya sam an m ış dürtü itkilerinin herhangi birinin bilinçdışı eylemine çok benzer.
d ü r t ü y e k a r ş i, d ir e n ç o l a r a k o r ta y a ç ik a n s a v u n m a
önceki bölümde, uygulamada birbirlerine ayrılmaz biçimde bağlı olan id ve ben analizlerini, bu incelemenin amaçlan doğrultusunda birbirlerinden ayırmaya çalıştım. Bu çabam da doğruluyor ki, ben analizinin gelişmesini sağlayan bütün malzeme, analitik süreç içinde direnç biçiminde id analizinin karşısına çıkmaktadır. Bu durum, her hangi bir açıklamaya gereksinim göstermeyecek kadar açıktır. Analiz içinde ben, idin saldırılannı kendi karşıt eylemleriyle önlemek istedi ği her noktada etkinlik kazanır. Bastınlmış dürtülerin düşünsel tem silcilerine bilincin yolunu açmak, yani bu tür saldırıları desteklemek analitik yöntemin görevi olduğundan, benin dürtü temsilcilerine kar şı savunma eylemi kendiliğinden analitik çalışmaya karşı etkin bir di renç haline gelir. Bunun dışında analistin bireysel etkisiyle bu tür dü şüncelerin serbest çağrışımda belirmesini olanaklı kılan analizin ana kuralına uyulmasında diretmesi, benin dürtüye karşı savunmasının açık bir karşı koyma biçiminde doğrudan analistin kişiliğine karşı yö nelmesine yol açar. Analiste karşı duyulan düşmanlık ve ortaya çıkan id itkilerine karşı artınlmış bir savunma etkinliği kendiliğinden birbiriyle çakışır. Analiz sırasında savunmanın sustuğu ve dürtü temsilci lerinin engellenmeden, serbest çağrışımlar olarak belirebildikleri an larda, benin analistle olan ilişkisi bu açıdan sorunsuzdur. Doğallıkla bu bir tek direnç çeşidi, olası tek analitik direnç değil dir. Ben direnci adını verdiğimiz bu dirençlerin yanında, bildiğimiz gibi bileşimleri daha değişik olan aktanm dirençleri ve zorlantılı tek rardan kaynaklanan, analizde güçlükle altedilebilen karşıt güçler var dır. Demek ki dirençlerin tümü benin savunma eylemlerinin sonucu değildir. Fakat benin ide karşı bu tür savunma eylemlerinin her biri, analizde ortaya çıktığı zaman analitik çalışmaya karşı bir direnç ola
rak hissedilecektir. Ben dirençlerinin analizi, bize, benin bilinçdışı savunma eylemlerini tüm canlılığıyla gözlemlemek ve bilinçli kıl mak için iyi bir fırsat sunacaktır. D U Y G U LA N IM L A R A K A R ŞI SAVUNM A
Ben ve dürtü arasındaki uzlaşmazlıklar, ben eylemlerinin yakından gözlenmesini olanaklı kılan tek fırsat değildir. Ben, yalnızca, alanın da bilinç ve doyuma giden yolu arayan dürtü türevleri ile çatışma ha linde değildir. Aynı derecede enerjik ve etkin biçimde, bu dürtü itki lerine bağlı duygulanımlara da karşı koyar. Dürtü istemlerini geri çe virirken ilk işi bu duygulanımlarla uzlaşmak olacaktır. Cinsel arzular la birlikte sevgi, özlem, kıskançlık, küçük düşme, acı ve yas, saldır gan arzuların yanındaysa nefret, kızgınlık ve öfke, ait oldukları dürtü istemi bastırıldıktan sonra benin çeşitli dizginleme çabalarıyla karşı laşır; yani dönüşüme zorlanır. Analiz çerçevesinde ya da dışında, duygulanım dönüşümlerinin söz konusu olduğu her noktada, ben bir etkinlik göstermiş demektir ve böylece ben eylemlerini inceleme ola nağı ortaya çıkar. Dürtüsel bir istekle bağlantılı bir duygulanımın yazgısı, düşünsel temsilcisinin yazgısının tıpatıp eşi değildir. Diğer yandan benin elindeki savunma olanakları açık ki sınırlıdır. Bireyin beni, yaşamının belli dönemlerinde, kendi yapısına uygun olarak bas tırma, yer değiştirme, karşıtına çevirme gibi değişik savunma meka nizmalarını tercih edebilir ve bunları gerek dürtüye karşı olan sava şımda, gerekse duygulanımın ortaya çıkmasına karşı olan savunma sında kullanabilir. Belli bir hastanın dürtüsel itkilerin belirmesine karşı kendisini nasıl savunduğunu, yani normalde ben dirençlerinden hangilerini oluşturduğunu bilirsek, aynı kişinin istenmeyen duygula nımlara karşı nasıl davranacağı konusunda da bir fikrimiz olur. Eğer bir hastada duygulanım dönüşümlerinin belli şekilleri özellikle belir ginse -örneğin coşkuların tümüyle bastırılması, yadsıma gibi- o za man hastanın kendini, dürtülerine ve serbest çağrışımdaki düşüncele rine karşı da aynı yöntemlerle savunma yapmasına şaşırmamamız ge rekir. Kısacası, bir ben, elindeki bütün araçları değişen yoğunluklar da bütün çatışmalarında kullanır.
K A L IC I SAVUNM A G Ö R Ü N G Ü L E R İ
Benin savunma eylemlerinin incelenebileceği bir diğer alansa Wilhelm Reich'ın (1933) "sürekli direnç analizi"nde ele aldığı görüngü lerdir. Donukluk, katılık gibi bedensel tutumlar ve kişinin sabit bir gülümseme, alaycı, iğneleyici, kibirli davranış gibi özellikleri, bir za manlar çok etkin olan savunma olaylarının kalıntılarıdır ki, bu kalın tılar kaynaklandıkları durumdan (dürtü ya da duygulanımla çatışma lardan) uzaklaşarak kalıcı karakter özellikleri, Reich'ın deyimiyle "karakter zırhı" haline gelmişlerdir. Analizin bunların geçmişteki kaynaklarına inebildiği noktada donukluk çözülür, bu saplantı duru mu yüzünden örtülmüş olan benin güncel ve canlı savunma eylemle ri yeniden ortaya çıkar. Bu savunma biçimleri, kalıcı hale geldiklerin den, belirmeleri ve kaybolmalarıyla içerden gelen dürtüsel talep ve duygulanımlar, dıştan gelen kışkırtıcı durumlar ve uyaranlar arasın daki ilişkiyi kurmak da artık olanaklı değildir. Analiz edilmeleri bu bakımdan özellikle güçtür. Bunları çalışmanın ağırlık noktası olarak seçmek, ancak, ben, dürtü ve duygulanımlar arasında gerçek bir ça tışma bulunmadığı zaman haklı sayılabilir. Bütün dirençler üzerinde yapılacak bir çalışmayı karşılaması gereken "direnç analizi" terimini, sadece bunlar üzerinde yapılacak bir çalışma için kullanmak da haklı sayılmasa gerekir. SEM PTO M O LU ŞU M U
Ben dirençleri, dürtülere karşı savunma önlemleri ve duygulanım dö nüşümlerinin analizinde canlı akışları içinde, kalıcı karakter zırhlaşmalarındaysa donmuş bir biçimde görerek bilinçli kıldığımız savun ma mekanizmaları, nevrotik semptom oluşumuyla yeniden karşımıza çıkar. Benin semptom dediğimiz uzlaşmaların oluşumunda oynadığı rol, belli bir dürtüsel isteme karşı belli bir savunma yönteminin sap lantılı olarak kullanılmasıdır; bu saplantılı kullanım dürtüsel istemin stereotipik geri dönüşlerinde hep aynı biçimde yinelenir. Belli nev rozlarla belli savunma mekanizmaları arasında ilişkiler olduğunu bi liyoruz.1Örneğin histeriyle bastırma, takıntılı nevrozla yalıtma veya-
1. S. Freud, "Ketlerae, Semptom ve Kaygı"daki (1926) bir nottan. İleride, s. 34'te bu bölüm alıntılanıyor. Karşılaştırınız.
pıp bozma mekanizmaları arasında olduğu gibi. Nevroz ve savunma mekanizması arasındaki bu sürekli bağlantıya, duygulanıma karşı sa vunma ve benin direnç biçimleri arasında da rastlayabiliriz. Belli bir hastanın, analizde serbest çağrışımlarına karşı tutumu, yalnızken dür tüsel istemleri nasıl yendiği, istenmeyen duygulanıma nasıl karşı çık tığı hastanın semptom oluşturma biçimi hakkında önsel çıkarımlar yapmamıza olanak verir. Buna karşılık, bu semptom oluşturma biçi minin incelenmesi, hastanın dirençlerinin, duygulanım ve dürtülere karşı savunmasının yapısı üzerine sonsal çıkarımlar yapmamızı sağ lar. Histeri ve takıntılı nevroz konularında, bu koşutlukları, özellikle semptom oluşumu ve direnç biçimi arasındaki koşutluğu iyi tanıyo ruz. Histerik, dürtüyle çatışmasında semptom oluştururken her şey den önce bastırmayı kullanır; cinsel itkilerinin düşünsel temsilcilerini bilinci dışına iter. Serbest çağrışıma karşı gösterdiği direnç de benzer biçimdedir. Bende savunmaya yol açan çağrışımlar derhal saf dışı bı rakılır. Hasta sadece bilincinde bir boşluk duyar. Susar, bu da çağrı şımlarının akışında bir kesinti olduğunu gösterir. Bu tıpkı dürtülerin gelişiminde semptom oluşumu sırasında ortaya çıkan kesintiye ben zer. Öte yandan takıntılı zorlantılı benin ise yalıtım mekanizmasıyla semptom oluşturduğunu görüyoruz. Yani takıntılı ben dürtüsel itkile ri bağlamından koparır, ama bilinçte muhafaza eder. Takıntılı nevrozlu hastanın gösterdiği direnç de buna uygun olur. Hasta susmaz, di renç gösterirken de konuşur, fakat çağrışımlar arasındaki ilişkileri ko parır, konuşmasında düşünce ve duygulanımı yalıtır, sonuçta çağrı şımları bize takıntılı semptomlarda büyük ölçüde olduğu gibi anlam sız görünür. A N A LİZ T E K N İĞ İN D E DÜRTÜ VE D U Y G U LA N IM A K A R ŞI SAVUNMA
Bir genç kız yaşamını ve öğrenimini olumsuz yönde etkileyen akut kaygı durumları yüzünden analitik tedaviye devam ediyor. Tedaviye annesinin ısrarları sonucunda gelmesine karşın, geçmişteki ve şimdi ki yeşam koşullarını istekle anlatıyor. Bu sırada bayan analiste karşı tutumu da dostça ve içten. Yalnızca, konuşurken, semptomuna değin mekten kesinlikle kaçınması dikkati çekiyor. Analiz seansları arasın da geçirdiği kaygı nöbetlerinden hiç söz edilmiyor. Analist hanım semptomu kendi insiyatifiyle analiz içine almak istediğinde, ya da
Jjastanın çağrışımlarındaki bazı açık belirtilere dayanarak kaygı yo rumlan öne sürdüğünde hastanın dostça yaklaşımı değişiyor. Böyle durumlarda analisti her defasında kibirli ve alaycı sözlere boğuyor. Analistin, hastanın tutumunu annesiyle olan ilişkisiyle açıklama ça b a s ı da tümüyle başarısızlığa uğruyor. Kızın annesine karşı olan bi linçli ve bilinçdışı tutumu bambaşka bir görüntü çiziyor. Tekrar tek rar ortaya çıkan alaycı ve kibirli tavır analisti çaresiz bırakıyor, hasta ya analitik bir yardımın sunulması imkânsız hale geliyor. Analiz ça tışması derinleştiğinde bu alay ve kibrin gerçek anlamda bir aktarım tepkisi olmadığı, hatta analitik duruma bile bağlı bulunmadığı sonu cu ortaya çıkıyor. Hasta bu alay ve kibri duygusal yaşamında seve cenlik, özlem, ya da kaygı gibi coşkuların ortaya çıkar gibi olduğu „her noktada kendi kendisine karşı da sürekli olarak kullanıyor. Duy gulanımın zorlaması ne kadar güçlüyse hastanın kendi hakkındaki alaycı sözleri de o derece şiddetli ve incitici oluyor. Analist, kaygının bilinçli olarak ele alınma taleplerini desteklediği için bu savunma tepkilerine ikincil olarak hedef oluyor. Kaygı içeriklerinin yorumlan ması, diğer anlatılanlardan doğru olarak elde edilebilse de etkisiz ka lıyor, çünkü duygulanıma her yaklaşma, savunmanın artırılmasıyla sonuçlanıyor. Burada kaygının içeriğini bilinçli kılmak ancak şimdi ye kadar hastanın yaşamının her yanında kendiliğinden etkin olan duygulanıma karşı alaycı bir aşağılamayla savunma biçiminin bilin ce kadar yükseltilmesi ve böylelikle etkisiz hale getirilmesiyle ola naklı oluyor. Hastada görülen duygulanıma karşı alay ve aşağılama yoluyla savunma, tarihsel olarak kızın ölmüş olan babasıyla özdeş leşmesiyle açıklanıyor; babası küçük kızma coşkusal boşalmalarına hâkim olmasını alaycı sözlerle öğretmek istermiş. Demek ki burada duygulanıma karşı savunmanın yöntemi çok sevilen babanın anısı yoluyla stereotipleştirilmiştir. Yöntemsel olarak hastayı anlamanın yolu aktarımdaki direnci açıklayabilmek için duygulanım savunma sının analiz edilmesinden, bu noktadan çıkarak kaygının gelişim öy küsüyle birlikte gerçek analizine varılmasından geçiyor. Teknik açıdan bakıldığında dürtüye karşı savunma ve duygulanı ma karşı savunma, semptom oluşması ve direnç arasındaki bu koşut luklar, çocukların analizinde çok değerli yöntemsel bir bakış açısına temel olacaktır. Çocuk analizi yönteminde en çok duyumsanan eksik lik serbest çağrışımdan yararlanılamamasıdır. Serbest çağrışımın yokluğunun bu kadar büyük güçlükler yaratmasının bir nedeni id ko
nusundaki en önemli bilgileri serbest çağrışımda bilince yükselen im gelere -ki bunlar dürtüleri simgeler- borçlu olmamızdır. Fakat güçlü ğü yaratan yalnızca bu değildir. İd itkileri konusundaki bilgi kaybımı zı başka araçlar yardımıyla doldurabiliriz. Çocuğun gece ve gündüz düşleri, oyun sırasındaki fantezi kurma eylemi, resimleri, vb. bize id itkilerini yetişkinlerdekinden daha açık, örtülü olmayan bir şekilde gösterir, analizimizde hemen hemen serbest çağrışımda id türevleri nin ortaya çıkmasının yerini alabilir. Fakat analizin ana kurallarının ortadan kalkmasıyla bu kurala uymak için verilen çatışma da ortadan kalkar; ki yetişkinlerin analizinde ben dirençleri, yani benin dürtü tü revlerine karşı savunması konusundaki bilgilerimizi bu çatışmadan elde ederiz. Bunun için, çocuk analizi, id konusundaki bilgiler bakı mından zengin, fakat çocuk beni konusundaki bilgiler bakımından yoksul olmak tehlikesiyle karşı karşıyadır. İngiliz okulunun küçük yaştaki çocukların analizinde uygulanma sında savunduğu oyun tekniğinde (Melanie Klein, 1932) serbest çağ rışımın eksikliği en dolaysız biçimde giderilir. Çocuğun oyun sırasın daki davranışları, yetişkinin serbest çağrışımdaki düşünceleriyle bir tutulur ve yorumlamada aynı biçimde değerlendirilir. Çağrışımların serbestçe akışı oyun davranışlarının rahatça sürüp gitmesine, oyun sırasındaki kesilmeler ve ketlenmeler ise serbest çağrışımın engel lenmesine eşdeğer sayılır. Böylece oyunu bozan etmenin analizi ben savunmasının serbest çağrışımda ben direnciyle temsil edilen bölü münü temsil edecektir. Fakat simge yorumunun çok kesin bir uygulamasına karşı duyu lan kuşkular gibi kuramsal nedenlerle, serbest çağrışımdaki düşünce lerle oyun davranışları bütünüyle eşit tutulmaktan vazgeçilirse o za man çocuk analizinde ben analizi yönüne hizmet edecek yeni teknik araçlar aramak gerekecektir. Bana öyle geliyor ki çocuğun duygula nım değişimlerinin analizi bu boşluğu doldurabilir. Çocuğun duygu lanım yaşantısını anlamak, yetişkininkini anlamaktan daha az karma şık ve daha kolaydır. Çocuğun yaşantısında, analitik ortamda ya da dışında bir duygulanımın oluşumuna neden olabilecek ne varsa göz lemleriz. Çocuk bir başkası yüzünden geri plana itiliyorsa, incinecek ve kıskançlık duyacaktır. Uzun zaman devam eden bir dileği yerine getiriliyorsa bunun sevince yol açması gerekir. Çocuk cezalandırıl mayı bekliyorsa bu beklenti kaygıya yol açacaktır. Çocuğun bekledi ği, kendisine söz verilmiş olan bir haz unsuru birdenbire ertelenir ya
da yasaklanırsa, çocuk hüsrana uğrayacaktır. Normal olarak çocuğun belirli durumlara belirli duygulanımlarla tepki göstermesini bekleriz. Fakat gözlemlerimiz, ortaya beklentilerimizin tam karşıtı olan çeşitli görüntüler çıkarabilir. Çocuk, hüsrana uğramasını beklediğimiz yer de umursamazlık, incinme yerine aşırı neşe, kıskançlık yerine aşın sevecenlik gösterebilir. Bütün bu durumlarda normal gelişimi bozan bir şey, ben yönünden gelen ve duygulanım değişimine neden olan bir karşı koyma ortaya çıkmıştır. Bu bir karşıtına çevirme, yer değiş tirme, ya da tam anlamıyla bir bastırma olabilir; duygulanıma karşı savunmanın bu belli türünün analizi ve bilinçli kılınması, bize, çocuk beninin özel yöntemleri konusunda bilgi verecek ve tıpkı direnç ana lizinde olduğu gibi benin dürtü karşısındaki ve semptom oluşumun daki davranışları konusunda çıkarımlar yapmamıza izin verecektir. Bu arada, çocuk analizinde özellikle önemli olan bir nokta da, duygu lanım olaylarının gözlemi sırasında çocuğun gönüllü işbirliğine, an lattıklarında içten olup olmamasına bağımlı olmayışımızdır. Çocuk itiraf etmek istemese bile duygulanım kendini ele verir. Örneğin küçük bir erkek çocuğu ne zaman hadım edilme kaygısı için bir neden ortaya çıksa savaşçı heveslere kapılıyor, mutlaka üni forma giymesi, kılıçlar, oyuncak silahlar kuşanması gerekiyor. Böyle birkaç olayı gözlemledikten sonra kaygıyı karşıtına yani saldırma is teğine çevirdiğine karar veriyoruz. Bundan sonra saldırgan davranma krizlerinden bunların ardında gizli olan hadım edilme kaygısına var mamız güç olmuyor. Ayrıca bu çocuğun takıntılı nevrotik olduğunu, yani dürtü yaşantısında da istenmeyen itkileri karşıtına çevirme eğili minde olduğunu öğrendiğimiz zaman hiç şaşırmıyoruz. Küçük bir kız çocuğu kendisini hüsrana uğratan olaylara görünürde hiç tepki gös termiyor. Gözlemlenebilen tek şey, dudağının köşesindeki bir kasıl ma. Bu kasılmayla, beninin, istenmeyen ruhsal süreçleri yenerek bunların yerine fiziksel süreçleri koyabilme yeteneğini ele veriyor. Bu örnekteyse, hastanın dürtü yaşamıyla olan çatışmalarında histerik tepkiler gösterdiğini öğrenmek bizim için şaşırtıcı olmayacaktır. Gi zil dönemdeki bir kız hastaysa, yaşamını tamamen dolduran erkek kardeşine karşı duyduğu penis hasedini, izlerini takip etmenin analiz de bile oldukça güç olacağı bir şekilde bastırmış. Analitik gözlem yalnızca, kızın kardeşine karşı kıskançlık ya da haset duyduğu her durumda garip bir fantezi oyununa başladığını gösteriyor. Bu oyunda lüz, hareketleriyle bütün dünyayı değiştirebilen ve etkileyebilen bir
büyücü oluyor. Demek ki o da hasedi karşıtına yani kendi büyüsel ye teneklerinin aşın vurgulanmasına çeviriyor, bu aşın vurgulamaysa onu düşüncesindeki bedensel değersizliğini kabul etmenin acıların dan koruyor. Kızın beni, savunmada duygulanıma karşı bir tür tepki oluşumu olan karşıtına çevirmeyi kullanıyor ve dürtüye karşı olan davranışının da takıntılı olduğunu ele veriyor. Bu andan başlayarak analizde büyünün her ortaya çıkışında penis hasedinin varlığını sap tamak güç olmayacaktır. Böylece, benin savunma dilini tercüme et menin yeni bir yöntemini öğrenmiş oluyoruz; bu yöntem, serbest çağrışımdaki ben dirençlerinin çözümlenmesi yöntemine hemen he men tümüyle analogdur. Burada amacımız direnç analizindekinin tıp kısıdır. Direnci ve duygulanım savunmasmı ne kadar başarılı bir şe kilde bilinçli kılar ve böylelikle etkisiz bırakırsak, idi anlamakta o ka dar başarılı oluruz.
IV. Savunma Mekanizmaları PSİK A N A L İT İK K U R A M D A SAVUNMA M E K A N İZ M A L A R I
Bundan önceki üç bölümde bolca kullanmış olduğum "savunma" te rimi psikanaliz kuramında dinamik görüşün en eski temsilcisidir. Te rim ilk olarak, 1894'te Freud'un "Savunma Psikonevrozları" konulu araştırmasında ortaya atılmış, burada ve bunu izleyen bir dizi çalış mada ("Histerinin Etiyolojisi Üzerine", "Savunma Psikonevrozları Hakkında Düşünceler") benin acı veren ya da katlanılamayan fantezi ve duygulanımlara karşı direnmesi anlamında kullanılmıştır. Bu ad daha sonra bırakılmış ve ardından "bastırma" onun yerini almıştır. Fakat bu iki ad arasındaki ilişki belirsiz kalmıştır. Ancak, "Ketleme, Semptom ve Kaygı"ya (1926) yazılan tamamlayıcı bir açıklamada eski savunma kavramına geri dönülür ve savunmanın "benin belki de nevroza dönüşebilecek olan çatışmalarında kullandığı bütün yöntem ler için genel bir tanım olduğu, bastırmanmsa araştırmalarımızın yö nü dolayısıyla ilk önce tanımış olduğumuz bu savunma yöntemlerin den birinin adı olduğu saptanmak koşuluyla savunma kavramının ye niden kullanılmasının yararlı olacağı" (s. 106) düşüncesi ileri sürülür. Böylelikle bastırmanın ruhsal süreçler arasındaki ayrıcalıklı durumu na açıkça son verilir ve psikanalitik kuramda aynı eğilimi, yani "be-
Hin dürtüsel taleplere karşı korunmasını" amaçlayan başka olaylar için de yer açılır. Bastırmanın anlamı "özel bir savunma yöntemi"ne indirgenmiştir. Bastırmanın rolüne bu yeni yaklaşım, savunmanın diğer özel bi çimlerinin araştırılmaları, analitik çalışmada tanındıkları ve betim lendikleri ölçüde bir araya getirilmeleri için özendirici bir öğe ol muştur. "Ketleme, Semptom ve Kaygı"ya yapılan aynı ek, son bölümde açıklanmış olan "araştırmalarımızı derinleştirdiğimizde savunmanın belirli biçimleriyle belirli duygulanımlar arasında çok sıkı bağlantı lar olduğu -örneğin bastırma ve histeri arasında- sonucuna varabili riz" (s. 106) öngörüsünü de içermektedir. Aynı zamanda, takıntılı nevrozda kullanılan savunma yöntemleri olarak gerileme, tepkisel ben dalgalanması (tepki oluşturma), yalıtma ve yapıp bozma sayılır. Bu ilk işaretlerden sonra savunma yöntemlerinin listesini Freud' un diğer çalışmalarından tamamlamak güç değildir. Örneğin, "Kıs kançlık, Paranoya ve Eşcinsellik" konusundaki makalesinde (1922) içe yansıtma ya da özdeşleşme ve yansıtma bu hastalıklardaki savun ma için önemli olan ben yöntemleri olarak, "nevrotik mekanizmalar" adı altında görülür. Dürtü kuramına ilişkin çalışmasında (1915) ken dine yöneltme ve karşıtına çevirme "dürtü değişimleri" adı altında be timlenir. Ben yönünden bakılırsa bu iki olayın da savunma mekaniz ması olarak adlandırılması gerekir; çünkü bu dürtü değişimlerinin her biri bir ben eyleminden kaynaklanmaktadır. Ben ya da kendilerini benle temsil ettiren dış dünyanın güçleri karşı çıkmasalardı, her dür tünün karşılaşacağı bir tek yazgı olurdu: doyum. Analiz uygulama sında ve kuramında iyi tanınan ve ayrıntılı olarak betimlenmiş olan bu dokuz savunma yöntemine (bastırma, gerileme, tepki oluşturma, yapıp bozma, yansıtma, içe yansıtma, yalıtma, kendine yöneltme, kar şıtına çevirme) nevrozdan çok normalliğin incelenmesine dahil edile bilecek bir onuncusu ekleniyor, yüceltme ya da dürtü hedefinin yer değiştirmesi. Demek ki şu andaki bilgilerimize göre benin, dürtü temsilcileri ve duygulanımla olan savaşımlarında, emrinde bu on değişik yöntem vardır. Uygulamalı analizin görevi bu yöntemlerin her bir olguda ben dirençlerinin ve semptomun oluşumunda hangi rolü oynadığını izle mektir.
M E K A N İZ M A L A R IN B İR E Y SE L V AK A LA R D A K İ E T K İN L İK L E R İN İN K A R Ş IL A Ş T IR IL M A S I
Ömek olarak bir çocuk kurumunda görevli genç bir bakıcı kızın va kasını seçiyorum. Çok kardeşli bir ailede yaş olarak ortalarda bulu nan bir çocuk. Çocukluğunu ağabeyi ve küçük erkek kardeşine karşı duyduğu şiddetli penis hasedi ve annesinin tekrarlanan hamilelikle rinde her defasında yeniden uyarılan kıskançlık duyguları doldur muş. Haset ve kıskançlık duyguları, sonunda annesine karşı güçlü bir düşmanlığa dönüşüyor. Annesine olan sevgi saplantısı, duyduğu nef retten daha güçsüz olmadığı için ketlenemeyen bir azgınlık ve yara mazlık döneminden sonra içindeki olumsuz itkilere karşı savunma amaçlı yoğun bir çatışma başlıyor. Nefret duygularını ifade ederse, annesinin vazgeçemeyeceği sevgisini yitireceğinden korkuyor. An nesinin verebileceği cezalardan da korkuyor ve yasaklanmış intikam arzularından dolayı kendisini en sert bir biçimde eleştiriyor. Bu kay gılı durumda ve gizil döneme girmesiyle giderek yoğunluk kazanan vicdan çatışmaları içinde beni itkilerine egemen olmak için çeşitli yollar deniyor. Çift değerlilik çatışmasını çözmek üzere çift değerlili ğin bir bölümünü yer değiştirmeyle dışarıya kaydırıyor. Anne sevgi nesnesi olarak kalıyor. Fakat bundan sonra kızın yaşamında daima annenin yanında şiddetle nefret edilen ikinci bir önemli kadın oluyor. Durum böylece kolaylaşıyor: Yabancı nesneye karşı duyulan nefret te, suçluluk duygusu anneye karşı duyulan nefretteki kadar şiddetli bir biçimde yaşanmıyor. Fakat bu yer değiştirmiş nefret bile berabe rinde birçok acı getiriyor. Bu ilk yer değiştirmenin duruma egemen olmak bakımından yeterli olamayacağını daha sonraki gelişmeler de gösteriyor. Kızın beni daha sonra ikinci bir mekanizmayı eyleme geçiriyor. Şimdiye kadar yalnızca dış evrene karşı kullanılmış olan nefret ken di kişiliğine karşı yöneliyor. Çocuk kendini yiyip bitiren sitemler ve aşağılık duygularıyla kendi kendine işkence ediyor, çocukluğu ve ilk gençliği boyunca, yetişkinliğe kadar, kendini mağdur bırakmak ve kendine zarar vermek için elinden ne gelirse yapıyor, kendi yaşamına ilişkin istemlerini sürekli olarak başkalarının istemleri yararına boşluyor. Dışardan bir bakışla bu savunma tekniğini uygulamaya başla dıktan sonra kızcağız sanki mazoşist olmuştur.
Oysa bu yöntemin de hastanın durumla başa çıkması için yeterli olmadığı ortaya çıkıyor. Hasta bu kez yansıtmaya başvuruyor. Kadın sevgi nesnelerine ya da onların yerine koyduğu kişilere duyduğu nef ret, bu kişilerin kendisinden nefret ettiği, kendisini hiçe saydığı ya da kendisine eziyet ettiği konusunda kesin bir inanca dönüşüyor. Beni suçluluk duygusundan kurtulup rahatlıyor. Çevresindeki kişilere bes lediği kötü duygular yüzünden suçlu olan kötü bir çocukken, eziyet edilen, ihmal edilen, zulme uğrayan bir çocuk oluyor. Fakat bu meka nizmayı kullanmaya başladıktan sonra kişiliği, yaşamını gerek genç liğinde ve gerekse yetişkinliğinde olağanüstü güçleştirecek olan paranoid bir çizgi kazanmış oluyor. Hasta analize ancak yetişkinliğinin ileri bir döneminde başvuru yor, çevresinde hasta olarak bilinmemesine karşın büyük acı çekiyor. Beni göstermiş olduğu bütün savunma çabalarına rağmen kaygı ve suçluluk duygularına gerçekten egemen olmayı başaramamış. Haset, kıskançlık ve nefrete neden olabilecek her durumda hemen yeniden bütün mekanizmalarını eyleme geçiriyor. Fakat coşkusal çatışmaları benini huzura erdirebilecek bir sonuca varamıyor. Bütün savaşımları nım sonunda elde ettiği pek küçük bir sonuç var. Annesini sevdiği kur gusunu saklamayı başarmış. Fakat kendisini nefret dolu duyumsuyor, bu yüzden de kendisine karşı güven ve saygısı yok. Yansıtma mekaBİzması sevilme duygusunu yıkmış. Kendini çocukluğunda korktuğu Cezalardan sakınmayı da başaramamış, kendine yöneltmeyle bir zamanlar annesinden ceza olarak beklediği bütün kötülükleri kendi kendine yapıyor. Eyleme geçirmiş olduğu her üç mekanizma da beniM sürekli gerilimli bir huzursuzluk, bekleyiş, abartılı talepler ve şid detli bir sıkıntı duygusundan kurtarmıyor. Bu süreçleri bir histeri ya da takıntılı nevrozdaki benzer ilişkiler le karşılaştıralım. Her vakada sorunun aynı olduğunu varsayalım: Pe nis hasedinden kaynaklanan ve anneye karşı duyulan nefrete egemen olunması. Histeri bu sorunu bastırma yoluyla çözmeye çalışır. Anne ye karşı duyulan nefret bilinçten silinir, bunun bütün türevlerinin be ne girişi şiddetle yasaklanır. Bu nefrete bağlı olan saldırgan itkiler ve penis hasedine bağlı olan cinsel itkiler, eğer döndürme yeteneği ve ; bedensel bir yatkınlık da varsa, bedensel semptomlara dönüştürülebi lir. Başka durumlarda ben başlangıçtaki çatışmanın yeniden etkinleş’sine karşı kendini fobik kaçışlarla korur. Etkinliğini kısıtlar ve ylelikle bastırılan itkilerin geri dönüşünü kolaylaştırabilecek du-
ramlarla karşılaşmaktan korunmuş olur. Histeride olduğu gibi takıntılı nevrozda da anneden nefret ve pe nis hasedi önce bastırmaya uğrar. Daha sonraki gelişme boyunca ben kendini bastırılanın olası bir geri dönüşüne karşı tepki oluşumlarıyla güvenliğe alır. Annesine karşı saldırganlığı olan çocuk, aşın derece de sevecenleşir, annenin yaşamından endişe etmeye başlar. Haset ve kıskançlık, başkaları için duyulan fedakârlık ve düşüncelilik duygu larına dönüşür. Takıntılı törenler ve önlemler ortaya çıkar, sevilen nesneler çocuğun saldırganlık itkilerinin patlamasından korunur, aşı rı sıkı bir ahlak, cinsel dışavurumlara bekçilik eder. Çocuksu çatışmalarına yukarıda anlatılan histerik ya da takıntılı nevrozla egemen olan çocuk daha önce anlattığımız hastadan daha patolojiktir. Yapılmış olan bastırma ile duygu yaşamının bir parçası üzerindeki egemenliğini yitirmiştir. Anne ve erkek kardeşlerle baş langıçtaki ilişkisi ve kendi dişilliğiyle olan önemli ilişkisi, bilinçli özümlemeye kapanmış, tepkisel ben dalgalanması içinde takıntılı ve geriye döndürülemez bir biçimde dondurulmuştur. Çocuğun eylemi nin büyük bir bölümü, bastırmayı yaşam boyunca güvence altına ala cak olan karşı yatırımların korunması için harcanır. Bu enerji kaybı kendini yaşamsal önem taşıyan başka eylemlerin ketlenmesi ve sınır landırılması biçiminde belli edecektir. Çocuğun beni, çatışmalarını yenmek için patolojik sonuçlarıyla birlikte bastırmayı kullandıktan sonra rahata ermiştir. Şimdi ona ikincil olarak, bastırma yoluyla ka zandığı nevrozun sonuçlan acı çektirmektedir. Fakat, en azından döndürme histerisi veya takıntılı nevrozun sınırları içinde korkusunu yenmiş, suçluluk duygularını düzene sokmuş ve ceza düşüncelerini doyuma kavuşturmuştur. Ayrım, bastırma durumunda, semptom olu şumunun çatışmalarla başa çıkma görevini benden devralması, diğer savunma teknikleri kullanıldığında ise bu görevin benin eylem alanı içinde kalıyor olmasındadır. Bastırma ve diğer savunma mekanizmaları çoğunlukla bu örnek te gösterdiğimiz gibi ayrı ayrı kullanılmaz, aynı bireyde birleşir. Ör nek olarak çocukluğunun ilk yıllarından itibaren babasına yönelmiş çok şiddetli bir penis hasedi olan bir kadın hastanın öyküsünü almak istiyorum. Bu dönemin cinsel fantezileri babasının penisini ısırarak koparma arzusunda doruğuna ulaşıyor. Yine bu dönemde benin sa vunma eylemi başlıyor. Bu sarsıcı düşünce bastırılıyor. Bunun yeri ne karşıtı geçiyor; kısa zamanda histerik iğrenme duygularıyla birlik
te kendini gösteren bir yeme bozukluğuna dönüşen, ısırmaya karşı duyulan genel bir isteksizlik. Böylelikle olayın bir yönünün, oral fan tezinin önü alınmış oluyor. Saldırgan içerik, yani babanın ya da yeri ne geçecek herhangi bir kişinin bir şeyini zorla alma, çalma arzusu, bir süre daha, gelişen üstben oluşumu benin ahlaki savunmasını gö reve çağırana kadar bilinçte kalıyor. Daha sonra çalma itkisi, ileride daha ayrıntılı olarak söz konusu edilecek olan yer değiştirme meka nizmasının yardımıyla özel bir hoşnutluk ve kanaatkârlık şekline dö nüştürülür. Birbirini izleyen bu iki savunma yöntemi bir histerik nev roz katmanı oluşturmaktadır, bunun üstüne binen gördüğümüz özgül ben değişiminin artık kendi başına patolojik bir özelliği kalmamıştır. Bu birkaç küçük örnekten edinilen izlenim, değişik mekanizma ların etkisini çeşitli vakalarda izlediğimizde pekişmektedir. Her ne kadar bastırma kuramsal sıralamada savunma genel kavramı altında savunmanın diğer çeşitleri arasında yer almaktaysa da, etkinlik bakı mından diğer yöntemlere karşı özel durumunu korur. Nicelik açısın dan diğer yöntemlerden daha fazla iş görür, yani karşısında başka sa vunma önlemlerinin etkisiz kaldığı güçlü dürtüsel itkilere egemen olabilir. Bastırmanın etkisi bir kereliktir, ancak güvenliği için devre ye sokulan karşı yatırım sürekli enerji harcayan, kalıcı bir yapıdır. Buna karşılık, diğer mekanizmalar ortaya çıkan her yeni dürtü hare ketinde yeniden eyleme geçirilmelidir. Diğer yandan bastırma yal nızca en etkili değil, aynı zamanda en tehlikeli mekanizmadır. Duy gulanım ve dürtü yaşamının küçümsenmeyecek bölümlerinin bilinçdışı bırakılmasıyla oluşan bendeki çözülme kişiliğin bütünlüğünü bir daha düzeltilemeyecek biçimde bozabilir. Böylelikle bastırma, uzlaş ma ve nevroz oluşumları için temel oluşturur. Diğer savunma teknik lerinin sonuçlan da daha az ciddi değildir, fakat güçlerinin çok art ması durumunda bile daha çok normal sınırlar içinde kalırlar. Bunlar, benin sayısız dönüşümleri, çarpıtılmaları ve biçim bozuklukları ola rak kimi zaman nevroza eşlik eder, kimi zaman da nevrozun yerine geçer.
BİR K R O N O L O JİK S IN IF L A M A D EN EM ESİ
Bastırmanın özel konumu kabul edildikten sonra bile okuyucuda sa vunma mekanizmalarına ilişkin olarak türdeş olmayan çeşitli öğele rin bir kavram altında toplandığı izlenimi kalacaktır. Yalıtma ve ya pıp bozma gibi teknikler gerileme, karşıtına çevirme, kendine yönelt me gibi gerçek dürtü süreçlerinin yanında yer almaktadır. Bunlardan bazıları büyük, bazıları ise küçük miktarlarda duygulanım ya da dür tüye egemen olabilir. Benin mekanizmalar arasında hangi ölçütlere göre seçim yaptığı sorusu yanıtsız kalmaktadır. Belki de bastırma, özellikle cinsel dürtülere karşı savaşım vermekte, diğer yöntemlerse diğer dürtü güçlerine, özellikle saldırgan itkilere karşı daha yararlı olmaktadır; belki diğer savunma yöntemleri yalnızca bastırmadan ar ta kalanları ya da yasaklanan düşüncelerden bastırmanın başarısızlı ğından sonra bene geri dönenleri işlemek durumundadır.2 Belki de belli bir savunma yönteminin ilk ortaya çıkışı belli bir dürtüsel itki nin denetlenmesiyle, yani çocuksu gelişmenin belli bir evresiyle bağ lantılıdır.3 Şimdiye kadar birçok alıntı yapmış olduğum "Ketleme, Semptom ve Kaygı"ya yapılan ekte bu soruların geçici bir ilk yanıtı da bulunu yor: "Ruhsal aygıtta ben ve idin kesin ayrımından ve üstbenin gelişi minden önce, bu örgütlenme basamaklarına erişilmesinden sonra ol duğundan daha değişik savunma yöntemleri kullanıldığı düşünülebi lir" (1926: 107). Ayrıntılı olarak açıklamak gerekirse: Bastırma bir imge ya da duygulanımın bilinçli benin dışında tutulması ya da bi linçli benden atılmasıdır. Ben ve idin kaynaşmış durumda olduğu dö nemlerde bastırmadan söz etmenin bir anlamı olmayacaktır. Hatta yansıtmanın ve içe yansıtmanın da ben ile dış evrenin ayrıştırılmasına dayanan yöntemler oldukları ileri sürülebilir. Benin dışına atma ve dış dünyaya katma, ben için ancak kendisini dış dünyayla karıştırmamayı öğrendikten sonra rahatlatıcı bir etki yapabilir. Benzer şekilde, dış dünyadan bene yapılan bir içe yansıtmaysa ancak eğer daha önce den neyin bene, neyin dış dünyaya ait olduğu konusunda kesin bir ay2. Jeanne Lampl de Groot’un Viyana Demeği'nin bir toplantısındaki bir sapta masına dayanarak. 3. Helene Deutsch'un bir saptamasına dayanarak.
İh u m yapılmışsa benin zenginleştirilmesi anlamına gelir. Ama ilişkiler Ijjp L j e bu kadar yalın değildir. Yansıtma ve içe yansıtmanın gelişim l|jjğjhleri daha da karanlıktır.4 Yüceltmenin, yani dürtü amacının daha Ig&ksek sosyal değerler yararına yer değiştirmesinin ön koşulu, bu tür iffi^^rlerin kabul edilmesi ya da en azından bilinmesi, yani üstbenin M şLjıpıriır Buna göre bastırma ve yüceltme görece olarak daha geç lljpllanüan savunma mekanizmalarıdır. Yansıtma ve içe yansıtmanın Sallan ışıysa, kuramsal görüşlerin güncel değerlendirmesine göre delljL iT Gerileme, karşıtına çevirme, kendine yöneltme gibi tümüyle lifir tü üzerinde geçen olayların kişiliğin yapısal gelişiminden bağımdürtüsel itkilerle dürtü doyumunu engelleyen öğeler arasındaki İ p tış m a kadar eski olduğu düşünülebilir. Bunların ilk kullanılan me« § 4nizmalar olduğunu öğrenmek bizi şaşırtmayacaktır. Mjj, Fakat küçük çocuklarda ortaya çıkan en erken nevrotik semptomnn bastırmayla ilişkileri kuşku götürmeyen histeri semptomları olJfjİtası, diğer yandan dürtünün kişinin kendisine yöneltilmesi mekaniz masından kaynaklanan gerçek mazoşizm görüngülerine erken çocukhemen hemen hiç rastlanmaması şeklindeki deneyimler, bu tür <fcjr kronolojik sınıflama önerisiyle çelişmektedir. Ben ve dış evrenin farklılaşmasından sonraki döneme yerleştirmek istediğimiz içe yan sıtma ve yansıtmaysa, İngiliz analitik okulunun kuramında ben geli nimi ve benin dış dünyadan ayrılmasının baş sorumluları sayılmakta dır. Burada ruhsal süreçlerin kronolojisinin analitik kuram içindeki en karanlık noktalardan biri olduğu gerçeğiyle karşılaşıyoruz. Bire yin üstbeninin gerçekte ne zaman oluştuğu konusundaki tartışmalı soru buna iyi bir örnektir. Demek ki savunma mekanizmalarının sı nıflanması, analizdeki kronolojik saptamaların bugün hâlâ arınamadığı bütün kuşku ve belirsizlikleri de taşımak zorunda kalıyor. Bu ne denle, bu mekanizmaları sınıflandırmaya çalışmayı sürdürmek yerine savunma durumunun kendi inceliklerini derinlemesine incelemek da ha yerinde olur.
4.
laştırınız.
Freud (1915: 81) ile İngiliz okulunun aşağıda açıklanan yaklaşımlarım karş
V. Savunma Süreçlerinin Kaygı ve Tehlike Kaynaklarına Göre Yönlenmesi
Benin kendisini savunduğu dürtü kaynaklı tehlikeler hep aynıdır, fa kat belirli bir dürtü saldırısını tehlike saymasının nedeni değişebilir.
Y E T İŞ K İN N EV R O Z U N D A Ü STB E N K A Y G ISIN IN YOL A ÇT IĞ I DÜRTÜ SA VU NM A SI
Analizin en uzun zamandır ve en ayrıntılı olarak tanıdığı, yetişkinin nevrozuna yol açan savunma durumudur. Bu durumda söz konusu olan, bilinçli kılınıp benin yardımıyla doyum bulmak isteyen bir dür tüsel arzudur. Benin eğilimlerinin de dürtünün doyurulması yönünde olmasına karşın üstben buna karşı çıkar. Ben kendisinden daha yük sek olan yapıya boyun eğer ve bütün sonuçlarını göze alarak dürtüsel itkiye karşı savaşa başlar. Bu sürecin karakteristik yönü benin kendi sinin, savaştığı itkiyi hiç de tehlikeli olarak algılamamasıdır. Savun mada izlediği güdü kendisinden kaynaklanmamaktadır. Dürtü, doyu rulması üstben tarafından yasaklanmış olduğu ve bu doyumun ger çekleşmesi ben ve üstben arasında mutlaka bir çatışmaya neden ola cağı için tehlikelidir. Demek ki yetişkin nevrozunda ben dürtüden, üstbenden korktuğu için korkar. Dürtü savunması da üstben kaygısı nın baskısı altında gerçekleşir. Yalnızca yetişkin nevrozunun dürtü savunmasıyla ilgilendiğimiz sürece üstbenin gözümüzdeki önemi çok büyüktür. Üstben burada tüm nevrozların nedeni gibi görünür. Ben ve dürtüler arasında dostça bir anlaşma yapılmasını engelleyen bozguncudur. Cinselliği ayıp sa yıp yasaklayan ve saldırganlığı toplum karşıtı ilan eden değer yargı larını simgeler. Talep ettiği cinsel perhiz ve saldırganlığa koyduğu kı sıtlamalar ruh sağlığıyla bağdaşmayacak boyuttadır. Benin bütün ba ğımsızlığını elinden alır, onu kendi isteklerinin bir uygulayıcısı duru muna düşürür, böylece dürtü düşmanı yapar ve haz duyma yeteneğin den yoksun bırakır. Yetişkin nevrozundaki savunma durumunun ince lenmesi tedavide üstbenin analitik yöntemle ayrıştırılmasına özel bir önem verilmesine yol açar. Üstbenin gücünün kısıtlanması, ılımlılaştırılması ya da bazılarının aşırı bir biçimde ifade ettikleri gibi yerle
|jir edilmesi benin yükünü hafifletip nevrotik çatışma içinde en azınıjgn bir yönden rahatlamayı sağlayacaktır. Üstbenin bütün "nevrotik kötülüklerin" kökeni olduğu yönündeki bu görüş nevrozlardan kojunma açısından büyük umutlar beslenmesine neden olmuştur. Nevı loza yol açan sıkı, sert bir üstben olduğuna göre eğitimde aşın katı bir gstben gelişimine yol açan etkenlerden sakınılmalıdır. Sonradan üstfcence içselleştirilecek olan eğitim araçlan ılımlı tutulmalıdır; üstbellin özdeşleşme yoluyla kendine maledeceği ana-baba örneği gerçek le uygulanması imkânsız katı bir ahlak anlayışıyla göz boyamak yefffrn»., çocuğa ana-babanın gerçekteki insani zaaflannı, dürtülere karşı Jıoşgörülerini de göstermelidir. Çocuğun saldırganlık eğilimlerineyse <faş dünyaya karşı ifade edilme olanağı verilmelidir ki, birikip içe yöjUelmesinler, üstbende acımasız çizgilerin ortaya çıkmasına yol açmal'jpnlar Eğitim bu koşullann hepsini bir araya getirdiğinde ortaya çıkainsanların kaygıdan ve nevrozdan kurtulmuş, haz duyma yetenesahip ve içsel çatışmalann yıpratmadığı insanlar olmaları beklef gŞyordu. Tüm nevrozlann ortadan kaldınlmasına5 yönelik bu umutlar Ipedagojik uygulamada gerçekleşmedikleri gibi kuramsal olarak da «iialitik araştırmaların bir sonraki aşamasında temelinden sarsıldı.
Ç O C U K L U K N E V R O Z L A R IN D A N E SN E L KAYGIYA K ARŞI
?
DÜRTÜ SA VU NM A SI
£
‘Çocukluk nevrozundaki savunma incelendiğinde (Freud, 1926: 108'$) üstbenin nevroz oluşumunda mutlaka gerekli bir öğe olmadığı orf'||Sya çıkar. Yetişkin nevrotik üstbeniyle çatışmaya girmemek için cin.jel ve saldırganca dürtüsel arzulara karşı kendini savunurken küçük & c u k da ana-babasımn yasaklanyla ters düşmemek için benzer şeIJtflde davranır. Küçük çocuğun beni de kendi seçimiyle savaşmaz j|jf|ntüyle, savunma sırasında uyduğu güdü kendisinden kaynaklanmaı«$jlaktadır. Dürtü, doyurulması eğiticiler tarafından yasaklanmış olduİ # için tehlikelidir. Dürtünün ortaya çıkması sınırlamalara, cezalara : ve ceza tehditlerine yol açabilir. Hadım edilme kaygısı çocukta yetiş4%in nevrozunda vicdani kaygının yarattığı etkiyi yaratır; çocuk dış 5. Bu görüşler birçok başka yazarın yanında en uç biçimiyle Wilhelm Reich tasavunulmak tadır.
dünyadan korktuğu için dürtülerden de korkar. Dürtü savunması dış dünyanın yol açtığı kaygının, yani nesnel kaygının baskısı altında gerçekleşir. Nesnel kaygının çocuk beninde, yetişkinde üstben kaygısının so nucu olarak tanıdığımız fobi, takıntılı nevroz, histerik semptom ve nevrotik kişilik çizgilerinin aynısını ürettiği gözlemi, üstbenin gözü müzdeki önemini azaltacaktır. Gerçekte kaygının kendisinin yol açtı ğı durumları üstbenin etkisi sandığımızı anlarız. Benin kimden kork tuğu nevroz oluşumu açısından önemsiz görünüyor. Önemli olan, be nin kaygısının (ister dış dünyadan ister üstbenden olsun) savunma sü recini başlatmasıdır. Savunma sürecinin nihai sonucu olarak bilinçte beliren semptom, ortaya çıkışını benin ne tür bir kaygısına borçlu ol duğunu ele vermez. Bu ikinci savunma durumunu izlediğimizde (nesnel kaygının yol açtığı dürtü savunması) dış dünyanın çocuk üzerindeki gücüne verdi ğimiz önem artar, bir kez daha nevrozlara karşı bu açıdan etkili olabi lecek bir korunma için umutlar beslemeye başlarız. Bu bakışla sapta mamız gereken nokta günümüzde çocukların gerekenden çok daha fazla nesnel kaygı duyduklarıdır. Zira dürtü doyumundan dolayı veri len cezaların çoğu ulaştığımız uygarlık düzeyinde ortadan kalkmış bulunuyor. Artık ne yasaklanmış cinsel zevklerin cezası olarak hadım etme, ne de saldırgan davranışların cezası olarak sakat bırakma uygu lanıyor. Fakat eğitim önlemlerimizin eski çağların bu barbarca yön temleriyle hâlâ uzak bir benzerlikleri var; uzak da olsa bazı kalıtsal artıkları, bulanık korkulan ve endişeleri harekete geçirmeye yetebile cek bir benzerlik. İyimser olanlar, kullanılan eğitim araçlarından si linse bile yetişkinlerin sesine ve tavrına yansıyan hadım etme tehdidi ve kaba gücün bu belli belirsiz işaretlerinin de önünün alınmasının olanaklı olacağını düşünmektedirler. Böylelikle bir gün eğitimimizle eski ceza görme korkuları arasındaki bağların kesinlikle kopacağı umuluyor. Sonuç olarak çocuğun nesnel kaygısının azaltılması, beniyle dürtüleri arasındaki bağların önemli derecede değişmesi ve ço cuk nevrozunun temellerinden birinin tümüyle ortadan kalkması bek lenmektedir.
DÜRTÜ Ş İD D E T İN İN YOL A Ç T IĞ I KAYGIYA K ARŞI DÜRTÜ SA VU NM A SI
Fakat psikanalizin diğer bir deneyimi bu ümitlerin de yıkılmasına ne den oluyor. İnsan beni, yapı olarak, aksamayan, kesintisiz bir dürtü doyumuna uygun bir alan değildir. Daha doğrusu ben, gelişimi içinde idden fazla farklılaşmamış olduğu sürece dürtülere dostça davranır. Birincil süreçten ikincil sürece, haz ilkesinden gerçeklik ilkesine ge çişi tamamladığı zaman, yukarıda belirtildiği gibi dürtülere yabancı bir bölge haline gelir. Benin dürtü istemlerine karşı bu güvensizliği her zaman mevcut olmakla birlikte normal koşullar altında pek az du yumsanır. Bu güvensizlik üstben ve dış dünyanın ben toprağı üzerin de id itkilerine karşı giriştikleri gürültülü savaşın gölgesinde kalır. Fakat ben bu yüksek güçlerin kendisini terk ettiğini hisseder ya da dürtüsel itkilerin istemleri fazlasıyla artarsa dürtüye karşı duyulan bu sessiz düşmanlık kaygıya dönüşür. "Benin dış tehlike ya da libido tehlikesi olarak idde nelerden korktuğu belli değildir; ancak korktuğu yadsınamaz. Yenilmekten ya da yok edilmekten korktuğunu biliyo ruz, ama bunu analitik olarak saptamak olanak dışıdır"6 (Freud, 1923: 114). Robert Waelder (1930: 287) bunu benin bütün örgütlen mesinin yıkılması ya da örtülmesi tehlikesi olarak tanımlamaktadır. Benin dürtü şiddetine karşı duyduğu bu kaygının etkisi şimdiye kadar incelediğimiz üstben kaygısı ya da nesnel kaygının etkilerine benzer. Nevroz ve nevrotik kişilik oluşumunda bildiğimiz sonuçlara yol açan savunma mekanizmalarını dürtülere karşı eyleme geçirir. Çocuklar da, analitik pedagoji ya da analitik tedavi sonucunda nesnel kaygı ve vicdani kaygının nedenleri ortadan kalktığında olağan koşullarda bunların gölgesinde kalan, dürtü şiddetinin yol açtığı kaygı nedeniy le yapılan savunma açık bir biçimde incelenebilir hale gelir. Yaşamın İleri dönemlerinde ise içten gelen ani bir dürtü artışının ruhsal yapılar arasındaki dengeyi bozma tehlikesi yarattığı durumlarda bu kaygı or taya çıkar - normal ve fizyolojik olarak ergenlikte ve üreme yetisi nin yitirildiği (klimakterik) dönemde, patolojik olarak ise psikozdaki dönemsel ilerlemelerin başında olduğu gibi. 6. "Ketleme, Semptom ve Kaygı" (1926: 31) ile karşılaştırın. Bu makalede anatistbenin bastırmadaki rolüne gereğinden fazla önem verilmemesi konusunda 'anlır, şiddetli uyaranlar ve nicel etmenlerin önemi vurgulanır.
DÜRTÜ SA V U N M A SIN IN D tĞ E R G Ü D Ü L E R İ
Dürtü savunmasının bu üç güdüsüne, yani üstben kaygısı, nesnel kaygı ve dürtü gücüne bağlı kaygının yol açtığı dürtü savunmasına, yaşamın ilerki yıllarında benin sentez gereksiniminden doğan güdü ler eklenir. Yetişkin ben, içindeki itkilerin uyumlu olmalarını ister. Bu yüzden ortaya Alexander'm (1933) ayrıntılı olarak betimlediği karşıt yönelimler arasındaki (eşcinsellik ve karşıtcinsellik, edilginlik ve etkinlik gibi) çatışmalar ortaya çıkar. İki karşıt itkiden hangisinin geri çevrilip hangisine izin verileceği ya da ikisinin nasıl bir uzlaş maya varacakları her vakada yatırımlarının büyüklüğüne göre yeni den kararlaştırılır. Bunun ötesinde şimdiye kadar tanıştığımız güdülerden ilk ikisi, yani üstben kaygısı ve nesnel kaygı, ortak bir kaynağa sahiptir. Dür tünün doyurulması üstbenin ya da dış dünyanın karşı çıkmasına rağ men gerçekleştirilebilseydi, birincil olarak haz, fakat ikincil olarak bilinçdışmdan kaynaklanan suçluluk duygulan ve dış dünyadan kay naklanan cezalardan dolayı sıkıntı ortaya çıkacaktı. Bu iki güdüden dolayı dürtü doyumunun geri çevrilmesi demek ki gerçeklik ilkesine dayanmaktadır ve her şeyden önce ikincil acıyı önleme amacına yö nelmiştir.
D U Y G U LA N IM A K A R ŞI SA V U N M A N IN G Ü D Ü L E R İ
Dürtü savunması için saptanabilen nedenler duygulanım savunması için de geçerlidir. Ben, sayılan güdülerden herhangi birinden dolayı kendini dürtülere karşı savunduğu zaman dürtüsel süreçle birlikte ta şman duygulanımlar da reddedilmek zorundadır. Bu arada ne tür duy gulanımların söz konusu olduğu önemli değildir, duygulanım haz ya da acı verici ya da beni tehdit eden bir duygulanım olabilir. Çünkü ben onu başkalaşmamış haliyle, ilk biçimiyle duyumsamaz. Eğer duygulanım yasaklanmış bir dürtüsel sürece aitse, o zaman yazgısı başından çizilmiş demektir; sadece bu bağlantı bile benin ona karşı savunma durumuna geçmesi için yeterli olacaktır. Duygulanım savunmasının yukarıdaki nedenleri ben ve dürtü ara sındaki çatışmadan kaynaklanıyor. Fakat bunun yanında ben ile duy gulanım arasında, ben-dürtü ilişkilerinde benzeri bulunmayan daha
yjcel bir ilişki vardır. Bir dürtünün doyurulması birincil olarak her za man haz veren bir şeydir. Fakat bir duygulanım birincil olarak türüne .göre haz ya da acı verici olabilir. Benin dürtü olayına bir itirazı olma dığı» yani duygulanımın geri çevrilmesi için bu bakımdan bir neden ortaya çıkmadığı zaman ben, duygulanıma karşı tavrını yalnızca haz fikesine göre ayarlar. Haz veren duygulanımı kabul edip acı verene fcarşı kendisini savunur. Hatta bastırılan dürtü yönünden kaygı ve suçluluk duygulannın duygulanım savunmasını zorunlu kıldığı durumlarda bile haz ilkesine göre yapılan bu seçimin kalıntılarına rast lanır. Yasak cinsel itkilerle ilgili duygulanımlar ayrıca bir de acı, öz lem, yas gibi hoş olmayan duygulanımlarsa, ben bunları geri çevir meye daha da çabuk karar verir. Buna karşılık olumlu duygulanımlar sadece haz verici özelliklerinden dolayı yasakların baskısına karşın bende daha uzun süre tutulur ya da bazen ani bir baskınla beni kısa bir süre kendilerine göz yummak zorunda bırakabilir. Birincil olarak acı veren özellik gösteren duygulanımlara karşı yapılan bu savunma dış dünyadan bene giren, birincil olarak acı ve ren nitelikteki uyaranlara karşı yapılan savunmaya benzer. Aşağıda, jralnızca haz ilkesine uyan bu ilkel savunma biçimleri için çocuğun elinde ilkel yöntemler de bulunduğunu göreceğiz. K U R A M SA L Y A K LA ŞIM IM IZ IN A N A L İT İK U Y G U LA M A D A D O Ğ R U L A N M A SI
Kuramsal anlatımlarda binbir güçlükle özetlenip sıralanan birçok ol gu, bereket versin analiz uygulamasında hasta üzerinde kolayca gös terilip kanıtlanabilmektedir. Bir savunma sürecini analitik olarak ge riye doğru izlediğimizde savunma sürecinin ortaya çıkmasında rol oynayan değişik unsurlarla karşılaşırız. Analizde, bir bastırmayı çözerken karşımıza çıkan direncin gücünden, bastırmanın oluşumunda harcanan enerjinin büyüklüğünü anlarız. Benzer biçimde hastanın, bastırılmış bir dürtüye analizde yeniden bilincin yolunu açmaya çalı şırken ortaya çıkan ruhsal durumundan bir dürtü itkisine karşı savun ma uygulanmasına neden olan güdüyü çıkarsayabiliriz. Eğer üstbenin baskısı altında ortaya çıkmış olan nevrotik savunmayı geriye çe viriyorsak, analizdeki hasta suçluluk duygulan, yani üstben kaygısı duyacaktır. Eğer dış dünyanın zorladığı savunmaları geri çevirmeye Çalışıyorsak nesnel kaygı ortaya çıkacaktır. Eğer analizdeki bir çocu
ğu bastırdığı hoş olmayan duygulanımı yeniden duyumsamak zorun da bırakırsak, beni, onu savunma önlemleri almak zorunda bırakan aynı şiddetli hoşnutsuzluğu yeniden duyacaktır. Son olarak, dürtünün büyüklüğünün neden olduğu bir savunma sürecine karışırsak yine tam da benin korunmak istediği şey ortaya çıkacaktır: O zamana ka dar kısıtlanan id türevleri daha özgürce benin alanına gireceklerdir. P S İK A N A L İT İK T ED A V İY E İL İŞ K İN G Ö R Ü ŞL E R
Savunma süreçleri konusundaki bu kısa özet bize aynı zamanda ana litik tedavi için olanaklı saldırı noktalarını da bütün açıklığıyla gös termektedir. Analitik süreç, savunmayı tersine çevirir, bastırılmış dürtüsel itkileri ve duygulanımları yeniden bilince girmeye zorlar ve sonra da bunlarla daha iyi bir temel üzerinden uzlaşma işini ben ve üstbene bırakır. Çatışmaların çözümlenmesine en uygun olan koşul lar, dürtü savunması için güdüyü üstben kaygısının sağladığı durum lardır. Burada çatışma gerçekten ruh içi, ruhsal yapılar arası bir çatış madır ve yapılar arasında çözümlenebilir; özellikle eğer üstben, te melini oluşturan özdeşleşmelerin ve üstlendiği saldırganlık duygula rının analizinden sonra akılcı istemlere daha açık bir duruma gelmiş se. Bu durumda benin üstben kaygısı azalmıştır. Böylece patolojik sonuçlan olan savunma yöntemlerine başvurmak gereği de kalma mıştır. Savunmayı nesnel kaygının güdülediği çocuk nevrozunda bile analitik başan olasılığı büyüktür. Analistin uygulayabileceği en basit ve analizin ilkelerine en az uygun olan yöntem, savunma sürecini ço cuğun zihninde tersine çevirdikten sonra, gerçekliği yani çocuğun ana-babasını ve eğiticilerini nesnel kaygının azalmasını sağlayacak biçimde etkilemektir; çocuğun beni böylece dürtülere karşı daha yu muşak davranır ve daha az dürtü savunmasına gereksinim duyar. Başka durumlarda ise analiz, savunmaya neden olan kaygının artık geçmişte kalmış olan gerçeklerle ilgili olduğunu gösterir; ben artık bu gerçeklikten korkmasına gerek olmadığını anlar. Diğer bazı vaka larda görünürdeki nesnel kaygının artık ortadan kalkmış, insanlık ta rihinin çok eski gerçeklerinin etkisinde, büyütülen, kabalaştırılan, çarpıtılan gerçeklik olduğu ortaya çıkar. Analiz, bu "nesnel kaygının" dürtü savunmasını başlatmaya değmeyecek fantezi ürünleri olduğu nu kanıtlar.
K Analiz, hoşnutsuzluğu önlemek için gerçekleştirilen duygulanım jtyunm asm ı çözdükten sonra bu etkinin sürekli olması için, ufak bir Bto-uim daha gerekir. Çocuk, kendini savunmak için hemen savunma Mekanizmalarına başvurmak yerine giderek artan miktarlarda kaygıİBrtt katlanmayı öğrenmelidir. Fakat kuramsal olarak bunun çocuğun pinalizinden çok eğitimin görevi olduğunu unutmamalıyız, f e Analitik çalışmalara iyi yanıt vermeyenler yalnızca dürtü şiddetil|tîn yol açtığı kaygıya karşı yapılan savunmanın sonucu olan patolo||j k durumlardır. Burada savunma oluşumunun bozulmasının hemen Şadından bene yardım etmemek onu tehlikeye atmak demektir. Anajt-H/ sırasında analist, id itkilerinin bilinçli kılınmasından korkan hasIŞftgını, bilinçli itkilerin aynı eğilimlerin bilinçsiz durumundan daha az §|ehlikeli ve daha kolay baş edilebilir oldukları güvencesiyle sakinleşftirmeye çalışır. Dürtü şiddetinden korkunun yol açtığı savunma duf rumu, savunma durumları içinde analistin bu sözünü tutamadığı tek ı durumdur. Benin idin kendisini boğmasına karşı verdiği bu en ciddi savaşım, örneğin psikotik krizde, her şeyden önce nicel bir durum dur. Benin bu çatışmada gereksinim duyduğu tek yardım güçlendirilmektir. Analiz, bilinçsiz id içeriklerinin bilinçli kılınmasıyla bu gücü ona verebildiyse bu, tedavide etkisini gösterecektir. Fakat eğer ana liz bilinçsiz ben eylemlerinin bilinçli kılınmasıyla savunma süreçle• rini su yüzüne çıkarır ve etkisiz hale getirirse beni daha da güçsüzleştiren bir etki yapmış ve hastalık sürecini hızlandırmış olur.
没
f r ': ' '
te ;
B. Nesnel Hoşnutsuzluk ve Nesnel Tehlikenin Önlenmesine Örnekler (Savunmanın On Aşamaları)
VI. Fantezide Yadsıma
^Iranalitik çalışmanın bize şimdiye kadar tanıttığı savunma meka nlarının hemen tümü benin dürtüsel yaşamıyla savaşımına yarcı olur. Bunlar benin karşı karşıya olduğu üç büyük kaygı, dürtünesnel ve vicdani kaygı tarafından güdülenir. Bunun yanında çaitkiler arasındaki basit savaşımlar da savunma mekanizmalarını ıkete geçirmeye yeter. Analitik araştırmanın gelişim yolu, id ve ben yapıları arasındaki ■Çatışmalardan başlar (histeri, takıntılı nevrozlar, vb.), ben ve üstben ındaki çatışma (melankoli) ve buradan da ben ve dış dünya araiaki çatışmaların gözlemlenmesine kadar uzanır (krş. "Ketleme, iSemptom ve Kaygı"daki çocuksu hayvan fobisi). Bütün bu çatışma ||terumlannda ben kendi idinin bir parçasını yadsımak için direnmekiîedir. Dolayısıyla, savunma yapan yapı ve uzaklaştırılmak istenen isjplacı güç her zaman sabit kalmaktadır, değişken etmenlerse bene sa vunm a eylemlerini gerçekleştirmesi için baskı yapan güdülerdir. Son ||&zümlemede savunma eylemlerinin her biri benin güvenliğinin sağtanmasına ve hoşnutsuzluğun önlenmesine yaramaktadır. Fakat ben kendisini sadece içten gelen hoşnutsuzluğa karşı savun maz. İçten gelen tehlikeli dürtü uyaranlarını öğrendiği erken aşamaj da dış dünyadan kaynaklanan hoşnutsuzluğu da öğrenir. Ben dış dünya ile sıkı bir ilişki içindedir, dış dünyadan sevgi nesnelerini, duyulannın algılayıp aklının özümlediği izlenimleri alır. Dış dünyanın haz gŞ'e ilgi kaynağı olarak önemi onun için ne kadar büyükse onda hoş nutsuzluk yaratma olasılığı da o kadar büyük olacaktır. Küçük çocubeni hâlâ haz ilkesine göre yaşamaktadır, hoşnutsuzluğa katlan
manın ona öğretilmesi için uzun bir sürenin geçmesi gerekecektir. Bu aşamada birey dış dünyanın karşısına etkin olarak çıkabilecek, kendi ni bedensel güçleriyle savunacak veya dış dünyayı iradesi yönünde değiştirecek kadar güçlü değildir; çoğunlukla bedenine ondan kaça mayacak kadar bağımlıdır, aynı zamanda aklı da önlenemeyecek zo runlulukları kavrayıp bunlara uyum sağlamasına yetecek kadar geliş miş değildir. Bu toyluk ve bağımlılık çağında ben, dürtüsel uyaranla ra egemen olmak için gösterdiği çabanın yanında kendisini sıkan nes nel hoşnutsuzluk ve tehlikelere karşı da her türlü savunma çabasında bulunur. Psikanalitik kuramın nevroz araştırmalarından doğmuş olması, analizde gözlemin öncelikle, sonucu nevrotik semptomlar olan dürtü ve ben arasındaki iç savaşıma yönelmiş olmasını anlaşılır kılar. Ço cuk beninin hoşnutsuzluğu önlemek için dolaysız bir savunmayla ya nıt vermesi durumu ise normal psikolojinin sınırları içinde kalır. Bu savunmanın sonuçlan ben ve karakter oluşumunda çok önemlidir, fa kat patojen değildir. Bu nedenle benin bu işlevi, klinik, analitik araş tırmalarda karşımıza araştırmanın gerçek nesnesi değil de sadece gözlemin bir yan ürünü olarak çıkacaktır. İçe ve dışa yönelik savunma süreçlerinin bir arada bulunduğu kli nik vakalara örnek olarak bir kez daha küçük Hans'ın hayvan fobisi ni ele alalım. Oğlanın nevrozuna Oidipus kompleksinin normal itki lerinin neden olduğunu öğreniyoruz.1Annesini seviyor, onu kıskan ması yüzünden babasına karşı saldırgan bir tutum içine giriyor ki bu tutumu da ikincil olarak yine babasına duyduğu sevgiyle çatışıyor. Bu saldırgan itkiler -nesnel kaygı olarak yaşadığı- hadım edilme kaygısını uyandırıyor ve böylece dürtülere karşı çeşitli savunma me kanizmaları harekete geçiyor. Nevrozun kullandığı yöntemler, yer değiştirme, yani korkulan hayvanın babasının yerine geçirilmesi ve babaya yöneltilen tehdidin karşıtına, yani onun tarafından tehdit edil me korkusuna çevrilmesidir. Son olarak, tabloyu tümüyle çarpıklaştı racak biçimde oral evreye bir gerileme olarak ısırılma düşüncesi or taya çıkıyor. Kullanılan yöntemler dürtü savunması amacını tümüyle yerine getiriyor. Anneye duyulan yasak libidinal sevgi ve babaya du yulan saldırganlık tümüyle bilinçten kayboluyor. Baba tarafından ha dım edilme kaygısı attan korkma semptomuna bağlanıyor, kaygı ata1. "Ketleme, Semptom ve Kaygı"daki (1926) vaka.
ğl ise fobik mekanizmanın yardımıyla, yani bir nevrotik ketlenmeyle, gokağa çıkmaktan vazgeçilerek önlenebiliyor. Bu durumda küçük Hans'a uygulanacak analizin görevi bu savungm mekanizmalarım tersine çevirmektir. Dürtüsel itkileri yeniden ele alınarak çarpıtılmışlıklanndan arıtılır, kaygı attan alınarak gerçek nesnesi olan babaya yöneltilir, daha sonra tartışılır, yatıştırılır ve ger çekdışı özelliği ortaya konur. Çocuğun annesine sevgi dolu bağlılığı artık yeniden canlanabilir, bilinç alanında yaşayabilir, hadım edilme kaygısının ortadan kalkmasıyla bunun zorunlu kıldığı gerileme de ar tık gereksiz hale gelir, libidinal gelişim bir kez daha fallik evreye ula şır. Çocuğun nevrozu böylelikle tedavi edilmiş olur. Dürtüsel yaşama yönelik savunma süreçlerinin seyriyle ilgili ola rak söyleyeceklerimiz bu kadar. Fakat analitik yorumlarla normal dürtüsel yaşamının yeniden ku rulmasından sonra da küçük Hans bir süre tedirgin kalacaktır. Ger çekte dış dünya sürekli olarak hâlâ ısınamadığı iki nesnel olguyu karşısına çıkarmaktadır. Bedeninin, özellikle cinsel organlarının bo.yutlan doğal olarak babasmınkilerden küçüktür, böylece babası, kar şısında, bundan sonrası için de yenilmez bir rakip olarak belirmekte dir. Böylece çocuk nesnel bir nedene bağlı olarak kıskançlık ve ha set duygularını sürdürecektir. Bu iki duygulanım günlük temizlikleri sırasında birlikte eğlenmelerine karşı haset duyd'iğu annesi ve kız kardeşine de yöneliyor. Gerçekten bu sırada Hans yalnızca olaya ka tılmayan üçüncü kişiyi oynamak zorunda kalıyor. Beş yaşındaki bir çocuğun bilinçli ve akılcı bir içgörüyle bu nesnel engellenmelere bo yun eğmesini, kendisini çok uzak bir geleceğe ilişkin doyum vaatle riyle avutmasını, çocuksu dürtüsel yaşamının gerçeklerini kabul et meye hazır olduğu gibi, bu sıkıntıyı da kabullenmesini bekleyeme yiz herhalde. "Beş Yaşındaki Bir Erkek Çocuğun Fobisinin Analizi"ndeki ay rıntılı betimleme bize bu iki nesnel engellenmenin yazgısının başka bir yönde geliştiğini anlatıyor. Analiz çalışmasının sonunda Hans kurduğu iki düşü anlatır: klozet üzerinde temizlediği ve baktığı bir sürü çocukla ilgili olan fantezisi ve hemen bunun ardından daha bü yüğünü ve daha iyisini getirmek üzere poposunu ve penisini kerpe tenle söken muslukçu fantezisi. Analist (ki aynı zamanda Hans'ın ba basıdır) bu fantezilerde çocuğun gerçekte hiçbir zaman yerine gelmei yen iki dileğini tanımakta güçlük çekmeyecektir. Hans -şimdi en
azından imgeleminde- babasınınki gibi bir cinsel organa ve annesi nin küçük kız kardeşine yaptıklarını yapabildiği çocuklara sahiptir. Açık alan fobisi bu fantezilerden önce zaten kaybolmuş olan Hans'm bu ruhsal başarıdan sonra neşesi de yerine geliyor. Nasıl nev rozu sırasında dürtüsel itkileriyle uzlaşmayı başardıysa, bu fantezile riyle de gerçeklikle uzlaşıyor. Zorunlulukların bilinçli olarak kavran masının burada.kesinlikle önem taşımadığını görüyoruz. Hans fante zisinin yardımıyla gerçeği yadsıyor, gerçeğe istekleri yönünde kendi kullanımı için yeni bir biçim veriyor ve ancak böylelikle onu kabul etmesi olanaklı oluyor. Küçük Hans’m analizindeki savunma süreçleri izlendiğinde, sal dırganlık ve kaygısının babasından ata yer değiştirdiği andan başla yarak nevrozunun yazgısının belirlenmiş olduğu kanısına varırız. Fa kat bu yanıltıcı bir izlenimdir. İnsan nesnelerinin yerine bir hayvanın geçirildiği bu tür ikameler gerçekte kendi başlarına nevrotik bir süreç sayılamaz, çocuğun normal gelişiminde de sık sık ortaya çıkar, ayrı ca çok değişik biçimlerde sonuçlanabilir. Örneğin analiz ettiğim yedi yaşındaki bir erkek çocuk şöyle bir fanteziyle oyalanıyor: Evcil bir aslanı var. Bu aslan diğer bütün in sanları korkutup yalnızca onu seviyor, onun her sözünü dinliyor, kü çük bir köpekçik gibi nereye gitse onu izliyor. O da aslana bakıyor, besleyip rahatım sağlıyor, akşamları ona kendi odasında yatacak bir yer hazırlıyor. Fantezilerde alışılmış olduğu gibi bu ana fanteziden birçok zevk verici fantezi geliştiriyor. Örneğin bunların birinde bir maskeli baloya gidiyor ve çevresindekilere yanındaki aslanın yalnız ca kılık değiştirmiş bir arkadaşı olduğunu söylüyor. Fakat bu açıkla ması doğru değil ve "kılık değiştirmiş" arkadaş onun gerçek aslanı. Sırrını bilselerdi insanların ne kadar korkacaklarını düşünerek eğleni yor. Bir yandan da bu korkunun nedensiz olduğunu düşünüyor, çün kü onun denetiminde olduğu sürece aslan zararsız. Bu çocuğun analizi sırasında aslanın, -tıpkı küçük Hans'ta olduğu gibi- çocuğun annesinin sevgisine rakip görerek korktuğu ve nefret ettiği babasının yerini aldığını öğrenmem zor olmuyor. Gerek saldır ganlığın kaygıya dönüşümü, gerekse babanın hayvanla yer değiştir mesi iki çocukta da benzer biçimde gelişiyor. Fakat bu noktadan son ra duygulanımlarıyla başa çıkmak için başvurdukları yöntemler deği şiyor. Hans at korkusu temelinde bir nevroz geliştiriyor, yani dürtüsel arzular konusunda kendi kendisine yasak koyuyor, tüm çelişkiyi iç
selleştiriyor ve tüm istek uyandıran durumlardan fobik bir biçimde kaçıyor. Benim hastamsa keyfinin bu kadar kaçmasına izin vermiyor. Hans’ın muslukçu fantezisinde yaptığı gibi gerçekliğin acı veren bir ayrıntısını yadsıyor ve aslan fantezisi yardımıyla haz verici karşıtına dönüştürüyor. Korkulan hayvan arkadaş durumuna getiriliyor, gü cüyle çocuğu korkutmak yerine ona yardımcı olmaya başlıyor. Asla nın eski bir kaygı nesnesi olarak geçmişini ele veren artık yalnızca imgesel epizotlarda betimlenen diğer insanların yarattığı kaygıdır.2 Bu noktada on yaşındaki diğer bir hastanın hayvan fantezisini de eklemek isterim. Belli bir süre hayvanlar bu oğlanın yaşamında azımsanamayacak bir rol oynuyorlar, onlarla ilgili fantezi gününün büyük bir bölümünü dolduruyor, üstelik çocuk bazı imgesel epizotlan yazı ya bile dökmüş. Bu fantezisinde büyük bir sirkin sahibi ve aynı za manda aslan terbiyecisi oluyor. Özgürken birbirlerinin can düşmanı olan en yabanıl hayvanlar onun yönetimi altında uysalca bir araya ge liyorlar. Küçük hastam onları evcilleştiriyor; bu da hayvanlara önce likle birbirlerine sonra da insanlara zarar vermemeyi öğretmesi anla mına geliyor. Hayvanları eğitirken kırbaç kullanmıyor, hayvanların arasına elinde hiçbir silah olmaksızın giriyor. Oğlanın tüm hayvan epizotlarının merkezi şu öykü: Bir gün, tüm hayvanların bulunduğu bir sirk gösterisi sırasında izleyiciler arasın dan bir haydut birdenbire tabancasıyla ona ateş etmeye başlıyor. He men onu korumak üzere birleşen hayvanlar haydutu özenle, başka kimseyi yaralamadan kalabalığın arasından çıkarıp alıyorlar. Fantezi daha sonra hayvanların hep efendilerine duydukları bağlılıkla, hay dutu nasıl cezalandırdıklarını, tutsak ettiklerini, yere gömdüklerini, zaferlerinin coşkusuyla haydutun üzerine kendi bedenleriyle koca man, göğe uzanan bir kule kurduklarını işleyerek sürdürüyor. Daha sonra onu mağaralarına götürerek üç yıl orada kalmaya zorluyorlar. En sonunda salıvermeden önce upuzun bir sıra oluşturan filler onu hortumlarıyla dövüyor ve sonra da parmaklarını (!) sallayarak tehdit ediyor ve yaptığını bir kez daha yinelememesi için uyarıyorlar. O da buna söz veriyor. "Ben hayvanlarımla birlikte oldukça yaptığını yine 2. Berta Bomstein'in (1936) aktardığı yedi yaşındaki bir oğlanın fantezilerinde güncel yaşamda iyi hayvandan kötü hayvana dönüşüm gözlemlenir. Oğlanın koru yucu tanrılar olarak her akşam yatağının çevresine dizdiği oyuncak hayvanlar her gece ona saldırmak isteyen bir canavarla işbirliği etmektedirler.
lemeyecek." Haydutun hayvanlardan tüm çektikleri sergilendikten sonra şaşılası son bir açıklamayla hayvanların tutsaklığı sırasında haydutu çok iyi besledikleri, böylece onun kuvvetten düşmediği ko nusunda da güvence veriliyor. Yedi yaşındaki çocuğun aslan fantezisinde sezinlenebilen baba karşısındaki çift değerli konumun ele alınışı buradaki sirk fantezisin de birkaç adım daha ilerlemiştir. Burada da gerçeklikte korku duyu lan baba, fantezideki karşıtına çevirmeyle koruyucu hayvanlara dö nüştürülmektedir. Ama bunun yanında tehlikeli baba nesnesinin im gesi de haydut figüründe saklı tutulmaktadır. Aslan öyküsünde baba ikamesinin koruyuculuğunun gerçekte kime karşı kullanıldığı belirli değildi. Bu ikame genel olarak insanların gözünde çocuğun değerini artırmakla kalıyordu. Fakat sirk fantezisinde babanın hayvanlarda so mutlaşan gücünün yine babadan korunmaya yaradığı belirgin biçim de ortaya çıkmaktadır. Burada hayvanların geçmişteki yabanıllığının vurgulanması onların geçmişte kaygı nesneleri olduklarına işaret et mektedir. Hayvanların gücü ve becerikliliği, hortumları ve salladıkla rı parmakları gerçekte açıkça babanın özellikleridir. Fantezi bu de ğerli sıfatları haset duyulan babadan alarak artık onların yardımıyla babasını yenebilecek olan oğlana yüklemektedir. Demek ki fantezi rolleri değiştirmektedir. Baba aynı şeyi "bir kez daha yapmaması" yolunda uyarılmakta ve bağışlanmayı dilemek zorunda kalmaktadır. En sonunda, hayvanların zorlamasıyla oğlana güvenliği için verdiği sözün de oğlanın hayvanlara sahip olmasına bağlı olması dikkati çe ken bir nokta. Öykünün sonunda haydutun doyurulmasıyla ilgili gö rüşle babaya karşı duygulardaki çift değerlilik nihayet su yüzüne çı kıyor. Açıkça görülüyor ki, fantezi kuran çocuğun, tüm saldırganlığı na karşın, babasının yaşamı için endişelenmenin gereksiz olduğuna inanıp rahatlaması gerekiyor. Bu iki oğlanın fantezilerinde sergilenen temalar onlara özgü de ğil, bunlara çok yaygın olarak masallarda ve çocuk yazınında da rast larız.3 Bu bağlamda avcıyla hayvanlar konulu halk masalını anımsat mak isterim: Kötü kral bir avcıyı küçük bir yanlışı yüzünden haksız
3. Burada psikanalitik literatürde şimdiye dek çeşitli -am a şu ana kadar bizim kinden farklı- açılardan işlenmiş olan mitolojideki "yardımsever hayvanlar" moti finden de söz edilebilir. O. Rank’ın Kahramanın Doğuşu Miti adlı kitabıyla (1909: 87) karşılaştırın.
ca kovup ormandaki evinden atar. Avcı yola koyulmadan önce üzün tülü ve kızgın, son bir kez ormanda dolaşmaya çıkar. Ormanda art ar da bir aslanla, bir kaplanla, bir panterle, bir ayıyla vb. karşılaşır. Avcı her defasında vurmak için hayvana nişan alır ve her defasında şaşkın lıkla hayvanın dile geldiğini ve yaşamını bağışlamasını dilediğini gö rür. ("Avcı avcı vurma beni. İstersen sana iki yavrumu vereyim.") Av cı her seferinde pazarlığı kabul edip armağan edilen yavrularla birlik te yoluna devam eder. Bu yolla genç yabanıl hayvanlardan kocaman bir tümen topladığında ordusunun gücünün bilincine varır ve başken te, kral sarayının önüne yürür. Avcının yabanıl hayvanlan üzerine sa lıvereceği gözdağıyla korkan kral, ondan özür dilediği gibi ayrıca ül kesinin yansını ona verip kızını da avcıyla evlendirir. Masaldaki avcıda babasıyla savaşım içinde olan bir oğul figürünü seçmemiz güç değil. Çatışma burada özel, dolambaçlı bir yol izliyor. Avcı öcünü ilk baba ikamesi olan büyük hayvandan almaktan vazge çiyor. Bunun karşılığında hayvanın gücünü simgeleyen yavrularını elde ediyor. Sahip olduğu yeni güçlerle babasını yendiği gibi ona ait olan bir kadını da zorla ele geçiriyor. Demek ki fantezi burada da ger çek koşullan karşıtına çevirmektedir. Güçlü oğul babanın karşısına dikiliyor, yalnızca onun gücünü görmesi ile baba pes edip oğlunun tüm dileklerini yerine getiriyor. Çocuk masalında yararlanılan yön temler hastanın sirk fantezisindekilerden değişik değil. Yukanda anlatılan aslan fantezisinin benzerlerine çocuk yazının da hayvan öyküleri dışında da rastlanır. Birçok çocuk kitabında, bel ki de en belirgin olarak "Küçük Lord Fauntleroy"un4 öyküsünde ve "Küçük Albay"da5 herkesi korkutan güçlü veya zengin, aksi bir yaşlı adamı tüm beklentilerin tersine "evcilleştirebilen" küçük bir kız ya da erkek çocuğu figürüne rastlarız. Yaşlı adamın kalbi yalnızca bu ço cuklara açıktır. Diğer bütün insanlardan nefret etmesine karşın, ço cuklar kendilerini ona sevdirmeyi başarırlar. Şimdiye kadar kendisi de dahil kimsenin söz geçiremediği bu adam sonunda küçük bir ço cuğun kendini yönetmesine ve üzerinde egemenlik kurmasına razı olur. Çocuk bununla da kalmaz, adamı diğer insanlara da çeşit çeşit iyilikler yapmaya ikna eder. Bu öykülerde de haz verici nitelik gerçekliğin tümüyle karşıtına 4. Alice Hudgson Bumett'in Liftle Lord Fountleroy (Küçük Lord) adlı eseri. 5. Annie Fellows Johnston'un Little Colonel (Küçük Albay) adlı eseri.
çevrilmesiyle ortaya çıkmaktadır. Çocuk yalnızca güçlü baba figürü nün (aslanın) sahibi ve egemeni olmakla ve böylelikle çevresindeki tüm insanlardan üstün bir konuma yükselmekle kalmaz, aynı zaman da kötüyü iyiye dönüştüren eğitici rolünü de üstlenir. İlk fantezideki aslanın insanlara zarar vermeyecek biçimde eğitildiğini ve sirk mü dürünün hayvanlarının da her şeyden önce birbirlerine ve insanlara karşı olan saldırganlıklarını gemlemeyi öğrenmek zorunda bırakıl dıklarını anımsayalım. Çocuk öykülerinde de babadan kaynaklanan kaygı hayvan fantezilerindeki gibi yer değiştirir. Bu kaygı, öykü için de çocuğun yatıştırdığı kişilerde kendini ele vermekteyse de, bu ha liyle artık yalnızca haz kazanımını artırmaktadır. Küçük Hans'ın iki fantezisinde ve hastalarımın hayvan fantezile rinde kullandığımız nesnel hoşnutsuzluk ve nesnel kaygıyı önleme yöntemi çok basit bir yöntemdir. Çocuğun beni gerçekliğin sevimsiz bir parçasını benimsememek için direnmektedir. Böylece öncelikle gerçekliğe sırt çevirip onu yadsır, sonra da istenmeyenleri imgelerin de karşıtına çevirir. Fantezide "kötü" baba koruyucu hayvan, güçsüz çocuk ise güçlü baba ikamelerini yöneten biri olur. Dönüşüm başarı lı olursa ve çocuk fantezi kurma yoluyla gerçekliğin sözü geçen par çasına duyarsızlaşırsa, ben kendisini gerek kaygının gelişmesinden gerekse dürtüsel itki ve nevroz oluşumuna karşı savunma önlemleri ne başvurmaktan korumuş olacaktır. Çocuğun ben gelişiminin normal bir evresine ait olan bu mekaniz ma ilerki yaşamda tekrar ortaya çıkarsa bu kez ruh hastalığının ileri bir aşamasını ifade eder. Bazı akut psikotik kafa karışıklığı durumla rında ben gerçeklik karşısında tam olarak bu biçimde davranır. Örne ğin beklenmedik bir sevgi nesnesi kaybının yarattığı şok etkisi altın da olayın nesnel unsurlarını yadsır ve gerçekliğin tahammül edeme diği olgularının yerine kendi ürettiği, istediği bir hezeyan oluşumunu koyar. Çocuğun fantezi kurmasıyla psikotik hezeyan karşılaştırıldığında insan beninin hem basit hem de çok etkin olan nesnel kaygı ve hoş nutsuzluk kaynaklarının yadsınması mekanizmasını niçin daha yay gın olarak kullanmadığı sorusunun ilk yanıtları ortaya çıkar. Benin gerçekliği yadsıma yeteneği çok değer verdiği diğer bir yeteneğiyle, nesnelerin gerçekliğini tanıma ve eleştirel bir bakışla sınama yetene ğiyle çelişmektedir. İlk çocukluk yıllarında bu çelişki bir aksaklığa neden olmaz. Gerek küçük Hans'ta gerek aslanlı çocukta gerekse sirk
müdüründe gerçekliğin sınanması açısından bir bozukluk yoktur. Do ğallıkla çocuklar gerçekte ne hayvanlarının varlığına ne de babaların dan üstün olduklarına inanırlar. Zihinsel olarak gerçekliği fanteziden ayırmayı çok iyi başarırlar. Fakat duygusal yaşantılarında acı veren nesnel olgulardan vazgeçip bunların karşıtlarına çevrildiği fanteziye aşın yatınm yapılır, öyle ki imgelemden kaynaklanan haz, nesnel hoşnutsuzluk karşısında bir zafer elde eder. Benin büyük miktarlardaki nesnel hoşnutsuzluğu fanteziler yardı mıyla aşma olanağını ne zaman yitirdiğini söylemek zor. Yetişkin ya şamında bile fantezilerin kısmen çok dar bir gerçekliğin genişletilme si kısmen de karşıtına çevrilmesi biçiminde bir rol oynayabileceğini biliyoruz. Fakat fantezi bu aşamada artık neredeyse oyun niteliğinde, fazla libido yatırılmayan, olsa olsa çok küçük miktarlarda huzursuz luğu yenebilecek ya da bireye önemsiz hoşnutsuzluklarını unutturabilecek bir yan ürün olmaktan öteye gidemez. Öyle görülüyor ki, fan teziler kaygıya karşı savunma aracı olarak başlangıçtaki önemlerini daha çocukluğun ilk evresinin bitimiyle yitirmektedir. Bir yandan gerçekliği sınama yetisinin nesnel olarak duygusal yaşamda bir kena ra atılamayacak kadar güçlendiğini sanıyoruz, diğer yandan bende egemen olan sentez gereksinmesinin ilerki yaşamda karşıt unsurların bir arada varolmasını kesinlikle imkânsız kıldığını biliyoruz; belki de olgun benin gerçekliğe olan bağı genelde daha güçlüdür ve fanteziye önceki yıllardaki kadar değer verilmesi kendiliğinden olanaksızlaş maktadır. Kesin olan şudur ki, fantezilerin getirdiği doyum yetişkin yaşamda zararsız olmaktan çıkmakta, tuttuğu yer ciddi boyutlara var dığında artık fantezi ve gerçeklik barış içinde yan yana yaşayamaz duruma gelmekte, "ya o ya bu” ilişkisi içine girmektedir. Bir id itkisi nin bene girerek varsam yoluyla doyum elde etmesi bir yetişkin için psikoza giden yol demektir. Gerçekliği yadsıyarak kendini, kaygıdan, dürtülerin kısıtlanmasından ve nevrozdan korumayı deneyen bir ben, bu mekanizmaya fazla yüklenmiş olacaktır. Bu eğer gizil dönemde ortaya çıkarsa öykülerini anlattığım iki oğlanda olduğu gibi kişilikle rinin çarpılmasına yol açacaktır; yetişkinlikte ortaya çıkarsa benin gerçeklikle olan ilişkileri düşündürücü biçimde sarsılacaktır.6
6. Yadsıma mekanizmasının gerek ruhsal hastalıkla gerekse karakter oluşu muyla ilişkisinin son yıllarda çeşitli yazarlarca ele alındığını anımsatmak isterim. Helene Deutsch (1933) bu savunma sürecinin kronik hipomaninin oluşumundaki
Gerçekliğin sınanması işlevinden vazgeçip hezeyanlarla doyumu seçtiğinde yetişkinin beninde neler olup bittiğini söylemek şimdilik olanak dışındadır. Ben bu sırada kendini çevreden soyutlar, çevreden kaynaklanan uyanları algılamayı tamamen durdurur. Dürtüsel ya şamla içsel uyaranlara karşı benzer duyarsızlıklar ancak bastırma me kanizmasının yardımıyla elde edilebilmektedir.
VII. Söz ve Eylemde Yadsıma
Yine de çocuk beni yıllar boyunca sağlıklı bir gerçeği değerlendirme yetisini yitirmeksizin gerçekliğin hoşuna gitmeyen yanlannı yadsıma olanağına sahip olacaktır. Bu olanaktan en geniş ölçüde yararlanır, kendini salt imge ve fantezi alanlanyla sınırlamaz; düşünmekle kal maz, davranır. Yaptığı karşıtına çevirmeleri oyunlaştırmak için çevre deki türlü çeşitli öğeleri kullanır. Genelde çocuk oyunlarının ve özel de rol yapma oyunlarının ardında aranması gereken güdülerden biri de gerçekliğin yadsınmasıdır. Bu noktada çocuk kahramanın yaşamında fantezi ve gerçekliğin birlikteliğini şiir biçiminde ve çok çekici bir üslupla betimleyen bir İngiliz yazarın küçük kitabını anımsatmak isterim (A. A. Milne'in When We Were Very Young [Biz Daha Çok Küçükken] adlı kitabı). Üç yaşındaki bir çocuğun odasında dört iskemle var. Bu iskemlelerin bi rincisine oturduğunda geceleri Amazon Irmağı'nda akış yönünün ter sine yol alan bir macera avcısı, İkincisine oturduğunda kükreyince dadısını ürküten bir aslan, üçüncüsüne oturduğundaysa denizde ge misini süren bir kaptan oluyor. Ama dördüncü iskemlede, ki bu yük sek bir mama iskemlesi, yalnızca kendisi, yani küçük bir oğlanmış gi bi yapmaya çalışıyor. Yazarın ifade etmek istediğini tahmin etmek güç değil: Haz dolu bir fantezi evrenini yaratmaya yarayan öğeler her zaman çocuğun elinin altındadır. Fakat onun gerçek görev ve başarı sı gerçekliği tanımak ve özümsemek olacaktır. Yetişkinlerin çocuklarla tam da bu mekanizma üzerine kurulmuş ilişkilere girmeye bu kadar istekli olmaları dikkat çekicidir. Yetişkinin önemini ele alıyor. Bertram D. Levvin (1932) yadsımanın hipomanik hastanın yeni gelişen haz beni tarafından nasıl kullanıldığını gösteriyor. Anny Angel (1934) ise yadsıma ve iyimserlik arasındaki ilişkiye işaret ediyor.
çocuk için hazırlayabileceği eğlencelerin çoğu, bu tür yadsımalardan kaynaklanır. Küçük çocukların "ne kadar büyüdüklerini" söylemek çok yaygındır. Gerçekle alay edercesine çocuğun "babası gibi güçlü", "annesi gibi becerikli", "asker gibi yürekli" ve "ağabeyi gibi dayanık lı" olduğu ileri sürülür. Çocuğu avutmak için girişilen çabalarda da bu tür karşıtına çevirmelerden yararlanılması doğal karşılanır. Daha de min oluşan yara, yetişkinlere göre "acımıyordur", nefret edilen ye meklerin tadı "hiç de fena değildir", çocuğun gitmesine üzüldüğü kişi ise "hemen gelecektir". Bazı çocuklar bu tür avutma sözlerini benim ser ve bunları hoşa gitmeyenin betimlenmesinde kullanırlar. Örneğin iki yaşındaki küçük bir kız çocuğu, annesinin her odadan çıkışını me kanik olarak mırıldandığı "annen hemen gelecek" sözleriyle duyur maktadır. (İngilizce konuşan) diğer bir çocuk, tadı iyi olmayan her ilaç karşısında "like it, like it" (seveceksin, seveceksin) diye bağır maktadır. Hemşirenin, şurubunu her şeye karşın seveceği yolundaki yüreklendirmelerinden geriye kalan bir cümle parçasıdır bu. Çocuğun yakın çevresinden olmayan yetişkinlerin getirdiği arma ğanların çoğu da aynı çizgidedir. Küçük bir el çantası ya da küçük bir güneş ya da yağmur şemsiyesi küçük kızın "bir hanımefendi olduğu" kurgusunu destekler. Bastonlar, üniformalar ve oyuncak silahlar, er kek çocuğun erkekliği oynamasına yarar. Oyuncak bebekler tüm di ğer işlevlerinin yanında annelik kurgusu yaratmaya da yararlar. Tren ler, otomobiller ve inşaat oyunları, çeşitli isteklerin doyumunu sağla maları ve yüceltme olanakları sunmaları yanında hoş bir evrene ege men olma fantezisi de yaratır. Bu aşamada, yolumuz, yalın savunma ve kaçınma süreçlerinin incelenmesinden çocuk oyunlarının koşulla rının incelenmesine ayrılmaktadır. Bu inceleme akademik psikoloji nin çeşitli yönelimlerince de geniş çapta uygulanmaktadır. Çocuk eğitimi konusundaki daimi çelişki de (Montessori'ye karşı Froebel yöntemi) bu noktadan çıkarak yeni bir kuramsal temel bula bilir. Bilindiği gibi burada söz konusu olan tartışma, en küçük çocu ğu bile yalnızca gerçekliği özümsemeye yöneltmek ne dereceye ka dar eğitimin görevidir ve çocuğa bu gerçekliği yadsımakta ve bir fan tezi evreni kurmakta yardımcı olmaya eğitimin ne dereceye kadar hakkı vardır, tartışmasıdır. Yetişkinlerin, çocukların acı veren gerçekliği yadsımasına istençli katkıları, daima belirli sıkı koşullara bağlıdır. Çocuktan kurduğu fantezi evreninin belirli sınırlarını aşmaması beklenir. Daha demin at
ya da fil olarak, kişneyerek ya da böğiirerek dört ayak üzerinde ko şuşturan çocuk, kendisine söylenir söylenmez sessiz ve uslu bir bi çimde masa başına oturmak zorundadır. Aslan terbiyecisi bakıcısının sözünü dinlemek, bir macera avcısı ya da korsan, tam da yetişkinle rin evreninde en ilginç olaylar başlayacağı sırada yatağa gönderilme yi sineye çekmek zorundadır. Fantezi ve gerçeklik arasındaki geçişin bir anda, gecikmesiz ve düzgün bir biçimde gerçekleşmediği, çocu ğun fanteziden gerçek davranışlarına ilişkin sonuçlar çıkarmak iste diği, ya da daha kesin bir dille söylersek, çocuğun fantezi eyleminin oyun olmaktan çıkıp otomatizm ya da takıntıya dönüştüğü anda ye tişkinlerin çocuğun yadsıma mekanizmalarına gösterdiği hoşgörü son bulur. Örneğin gözlemlediğim küçük bir kız cinsel ayrım gerçekliğini kabullenemiyor. Bir ağabeyi, bir de kendinden küçük erkek kardeşi var. Kendini kardeşleriyle karşılaştırması kız için sürekli ve acı veren bir hoşnutsuzluk kaynağı oluyor, bu kaynağa karşı kendini savunma sı veya ona saldırması gerekiyor. Kızın dürtü yaşamının gelişiminde teşhircilik özel bir rol oynuyor. Bunun sonucunda penis hasedi ve pe nise sahip olma isteği, erkek kardeşleri gibi gösterecek bir şeye sahip olma dileğine dönüşüyor. Bu istekleri gerçekleştirmek için kızın önünde çeşitli yolların bulunduğunu başka çocukların gelişim öykü lerinden biliyoruz. Bir şeyler teşhir etme gereksinimini yer değiştir me mekanizmasıyla cinsel organlarından güzel bedeninin diğer bö lümlerine kaydırabilirdi. Güzel giysilerle ilgilenmeye başlar ve "kibirli"leşebilirdi. Erkek kardeşlerinin cinsel organlarının hareket hü nerlerini ikame etmek üzere kendini fiziksel egzersiz ve jimnastiğe adayabilirdi. Oysa çocuk daha kısa bir yol seçiyor. Penisin yokluğu nu yadsıyor, böylelikle bir penis ikamesi bulmak zorunluluğundan kurtulmuş oluyor ve bu andan başlayarak neredeyse zorlantılı bir bi çimde bulunmayanı göstermekte direniyor. Bu zorlantı kızın sık sık eteklerini kaldırarak kendini teşhir etmesi biçiminde somutlaşıyor. Bunun anlamıysa: "Bakın benim neyim var," olmalı. Günlük yaşam da her fırsatta yanındakileri ortada bulunmayan bir şeyi hayranlıkla karşılamaya çağırıyor.7 "Gelin bakın tavuklar ne çok yumurtlamış!" 7. S. Râdo'nun (1933) küçük kızlarda "arzulanan penis" ile ilgili yaklaşımı karşılaştırınız. Râdo, kızların gördükleri erkeklik organını imgelemlerinde varsanısal olarak yeniden ürettikleri savını ileriye sürüyor.
"Duydun mu, amcamı getiren araba gelmiş bile!" Gerçekte ne istenen yumurtalar yumurtlanmış ne de özlemle beklenen araba gelmiştir. İlk zamanlar bu şakalarıyla yetişkinleri eğlendirip onlann beğenisini ka zanıyor. Sürekli olarak hüsrana uğrattığı kardeşlerinin ise ağlamaları na neden oluyor. Davranışlarının bu sırada tam oyunla takıntı arasın daki sınırda olduğu söylenebilir. Aynı süreç bir önceki bölümde anlatılan yedi yaşındaki aslan ter biyecisinde daha da belirgindir. Analizinin gösterdiği gibi fantezileri yalnızca hoşnutsuzluk ve rahatsızlık kalıntıları için bir telafi değil, aynı zamanda şiddetli hadım edilme kaygısına tümüyle egemen olma girişimidir. Yadsımaları giderek çoğalıyor, kaygı uyandıran tüm nes neleri onu koruyan ya da ona boyun eğen arkadaşlara çevirme gerek sinimi, giderek doyurulmaz hale geliyor. Bu denemelerini daha yo ğunlaştırarak sürdürüyor ve kendini korkutan her şeyin gözündeki değerini giderek düşürüyor. Artık kaygı uyandıran şeylerin tümü gü lünç hale gelmiş. Tüm evren onu korkuttuğu için tüm dünyayı eğretileyerek gülünç hale getiriyor. Hadım edilme korkusunun sürekli bas kısına sürüp giden alaycılığıyla yanıt vermektedir. Önceleri oyun iz lenimini veren bu alaycılığın takıntılı özelliği, çocuğun artık sadece şakalaşırken kaygıdan uzak olması ve gerçekliğe ciddice yaklaşma deneyimlerinin her birinin kaygı krizlerine mal olmasıyla kendini ele vermektedir. Babasının şapka ve bastonuyla "babacılık" oynayan "büyümüş de küçülmüş" oğlan tipinde bir anormallik görmüyoruz. Bu, en azından hepimizin bildiği, alışık olduğu bir tiptir. Gördüğü iri ve güçlü her er kek karşısında yoğun bir hoşnutsuzluğa kapılan çocuk hastalarımdan birinin en çok sevdiği oyunun bu olduğunu öğrendim. Bu çocuk ba basının şapkasını giyerek dolaşıyor. Onu kimse engellemediği sürece mutlu ve memnun oluyor. Bir yaz tatili boyunca sırtında içi dolu bir sırt çantasıyla dolaşıyor. Bu çocukla, büyümüş de küçülmüş çocuk arasındaki önemli ayrımsa hastam olan çocuğun oyununu ciddiye al masıdır, çünkü şapkasını evin içinde, yemekte ya da yatakta çıkarma ya zorlandığında huzursuzlaşmakta ve keyfi kaçmaktadır. Babasının şapkasıyla başlayan süreç daha sonra armağan edilen yetişkin kasketi havasındaki bir kasketle tekrarlanıyor. Her gittiği ye re kasketini de taşıyor ve giymesinin yasak olduğu yerlerde de kaske tini konvülzif bir biçimde elinde tutuyor. Diğer yandan, sık sık insa nın ellerini başka amaçlarla da kullanması gerektiği gerçeğiyle karşı
laşıyor. Yine böyle sıkıntı içinde kasketini koyacak bir yer aradığı sı rada deri pantolonunun ön cebinin ona sağladığı olanağın ayrımına varıyor. Anlık bir kararla kasketini pantolonunun önüne sıkıştırıyor, elleri boşalıyor, kasketinin artık hep yanında kalacağım saptayarak rahatlıyor. Açıkça görülüyor ki, kasket simgesel anlamına göre başın dan beri bulunması gereken yere, çocuğun cinsel organının yanı ba şına ulaşmıştır. * Elimizde başka bir isim bulunmadığından buraya dek çocuklann sergilediğimiz davranışlarını hep takıntı olarak nitelendirdik. Dışar dan bakıldığında bunlar gerçekten de takıntı belirtilerine çok benzer. Ama yakından incelendiklerinde gerçek anlamda takıntılı davranışlar olmadıkları görülür. Yapıları hiçbir yönden nevrotik semptomun ya pısı için belirleyici saydığımız yapıya benzemez. Gerçi ortaya çıkış larını hazırlayan sürecin başında nevrotik semptom oluşumundaki gibi nesnel bir engellenme ya da hüsran vardır. Ama oluşan çatışma, bundan sonra içselleştirilmez, tam tersine dış dünyaya bağlı kalır. Benin yardıma çağırdığı savunma yöntemi, dürtüsel yaşama değil, doğrudan dış dünyadan kaynaklanan engellenmeye yönelmektedir. Nevrotik çatışmada yasaklanmış dürtü uyaranına karşı bastırmayla savunma sağlanmasına koşut olarak, çocuk beni, yadsıma yardımıy la çevreden gelen acı verici izlenimleri tanımamakta direnir. Takıntılı-zorlantılı nevrozlarda bastırma, bastırılan dürtüsel itkinin karşıtını içeren tepki oluşumu yoluyla güvence altına alınır (acımasızlığın ye rine duygudaşlığın, teşhirciliğin yerine utancın geçmesi gibi). Benzer biçimde çocukluktaki açıkladığım durumlarda da, çocuk fantezilerin de, sözlerinde veya davranışlarında gerçek olguları karşıtına çevir dikçe gerçekliğin yadsınması tamamlanır ve onaylanır. Takıntılı tep ki oluşumunun ayakta kalması, karşı yatırım dediğimiz sürekli ener ji tüketimlerine bağlıdır. Haz veren fantezilerin oluşturulması ve ko runması da çocuğun beninin benzer çabalarını gerektirir. Erkek kar deşleri küçük kıza sürekli erilliklerini gösteriyorlarsa, o da bunu "kendisinin de gösterecek bir şeyleri olduğunu" sürekli kanıtlayarak yanıtlayacaktır. Çevresindeki erkekler nasıl sürekli olarak haset duy gularını depreştiriyorlarsa, hastamız olan kasketli çocuk da onlara sürekli olarak şapkasını, kasketini ya da sırt çantasını göstermektedir, ki bunlar onun kendi erilliğinin elle tutulan birer kanıtıdır. Bu yadsıyıcı davranışlara dışardan müdahale edilmesiyse gerçek takıntılı et kinliklerin dış güçlerce engellenmesiyle aynı sonuçlan doğuracaktır.
pürtü savunmasının nesnesi ve savunma mekanizması arasındaki güçlükle korunan denge bozulur, yadsınan çevre uyaranı ya da bastı rılan dürtü uyaranı bilinçli olarak algılanmak için direnirken, bende kaygı ve hoşnutsuzluk duygularına yol açar. Söz ve eylemle yadsıma yönteminin kullanıldığı dönem, zamansal açıdan bir önceki bölümde fantezide yadsıma için saydığımız ko şullarla sınırlıdır.8 Bu yöntem, ancak gerçeği değerlendirme yetisinin yanında, ona zarar vermeksizin bulunabildiği sürece kullanılabilir. Yetişkin ben örgütlenmesinin sentez yoluyla birleşerek oluşumunu tamamlamış olduğu koşullarda bu yöntem ortadan kaybolur ve ancak gerçeklikle bağlantı çok bozulup, gerçekliği değerlendirme işlevi as kıya alındığında yeniden ortaya çıkar. Örneğin psikotik hezeyanlarda bir tahta parçası, çocukluktaki koruyucu yerine konan eşyalar gibi, özlenen ya da yitirilmiş bir nesneyi betimlemeye yarayabilir.9 Nev rozlarda karşılaştığımız tek kuraldışı durum, belki de takıntılı hasta ların uğur saydıkları eşyalardır. Ama hastaların sıkı sıkıya sarıldığı bu uğur getiren eşyalar yasaklanmış iç itkilere karşı mı, tehlikeli dış güç lere karşı mı bir korunmadır, ya da bu iki savunma tipini birleştirirler mi, sorusunu yanıtlamaya çalışma ihtiyacı hissetmiyorum. Bunun yanında söz ve eylemle yadsıma yöntemi, fanteziyle yad sımada söz konusu olmayan, ikinci bir kısıtlamaya tabidir. Çocuk fantezi kurarken özgür bir konumdadır. Fantezilerini kimseye anlat madığı sürece çevresinin ona karışması için bir neden yoktur. Buna karşılık, fantezilerin söz ve eylem biçiminde oyuna dökülmesi için dış dünyada bir sahneye gereksinim vardır. Demek ki, gerçekliği de ğerlendirme işleviyle uyuşması bu mekanizmanın kullanılmasının iç koşulu olduğu gibi, çevrenin çocuğun bu oyunlarına ayak uydurma sı da dış koşuldur. Örneğin kasketli çocuğun savunma çabalarının başarıya ulaşması, tümüyle, evde, okulda ve yuvada kasket giymesi ne izin verilmesine bağlıdır. Diğer yandan çevre, bu tür korunma mekanizmalarının normal ya da anormal oluşunu yargılarken, savun ma biçiminin iç yapısını değil de yalnızca göze çarparlık derecesini esas almaktadır. Oğlan, takıntısı şapkayı başından çıkarmamak oldu ğu sürece bir "semptom" göstermektedir; tuhaf karşılanır ve kendisi 8. Çocukların "rol yapması", "söz ve eylemle yadsıma" ile "fanteziyle yadsıma" arasında bir yerde bulunmaktadır. Burada bu olgunun analizine girmeyeceğiz. 9. R. Laforgue'nin (1928) "Yoksama Anlayışı" ile karşılaştırınız.
ni kaygıdan koruyan bu nesnenin elinden alınması tehlikesiyle karşı karşıyadır. Yaşamının daha sonraki bir döneminde korunma istemle ri azalır. Sırt çantasını ve şapkalarını bırakır, cebinde sürekli bir kur şunkalem taşımakla yetinir. Bu andan başlayarak normal sayılacak tır. Savunma mekanizmasını çevresini memnun edecek biçimde uyarlamış ya da en azından gizlemiş, diğer insanların şartlarıyla ça tışmasını önlemiştir. Beri yandan içsel kaygı durumunda değişen bir şey yoktur. Hadım edilme korkusunu yadsıyabilmek için bu kez de kurşunkalemini sürekli yanında taşımak takıntısına bağlanmıştır ve kalemin yitmesi olasılığı yine eski hoşnutsuzluk ve kaygı nöbetleri ne mal olacaktır. Çevrenin bu tür korunma önlemlerine gösterdiği hoşgörü bazen, kaygı gelişiminin bu aşamada durdurulup özgün "semptoma" mı bağ lı kalacağını, yoksa savunma çabalarının dürtüsel yaşama yöneltile rek gerçek nevrotik gelişimin mi yaşanacağını belirler. Ama çocukla rın takıntılarını önleme çabalarını, yadsımalara gösterilecek hoşgörü üzerine temellendirmek de tehlikeli olurdu. Çünkü mekanizmanın öl çüsüzce kullanıldığı durumlarda ben birtakım uzantılar, aykırılıklar, kendine özgülükler kazanır ki bunlar ilkel yadsımalar dönemi geçtik ten sonra güçlükle düzeltilebilen özelliklerdir.
VIII. Benin Kısıtlanması
Benin dış ve iç kaynaklardan gelen hoşnutsuzluktan kaçınmak için benimsediği yöntemler arasında, yadsıma ve bastırma, fantezi kurma ve tepki oluşumunu karşılaştırdığımızda ortaya çıkan koşutluk, daha basit diğer bir savunma mekanizmasını incelerken de izlenebilir. Yadsıma ve bunun üzerine kurulan, gerçek olguları karşıtına çevirme fantezisi acı veren bazı dışsal izlenimlerden kaçmak imkânsız hale geldiğinde kullanılır. Çocuk biraz büyüyüp de artan bedensel devi nim özgürlüğü ve ruhsal eylem olanaklarıyla uyarandan kaçabilir du ruma geldiğinde böyle karmaşık bir ruhsal işleme hiç gerek kalmaz. Artık ben, acı veren izlenimleri algılayıp sonra da bunlara bağlamış olduğu yatırımı geriye almak yerine çevredeki tehlikeli durumla kar şılaşmayı işin başından engelleyebilir. Demek ki ben artık kaçabilir ve hoşnutsuzluğun oluşumundan sözcüğün gerçek anlamında "kaçı
nabilir". Kaçınma mekanizması öylesine ilkel ve doğal, normal ben oluşumuna öyle sıkı sıkıya bağlıdır ki, kuramsal tartışma amacıyla alışılmış bağlamından çıkarılıp tek başına gözlemlenmesi kolay ol mayacak. Geçen bölümde kasketli çocuk olarak tanıttığım oğlan analizi sı rasında bana hoşnutsuzluktan kaçınma mekanizmasının bu tür geli şimlerini de gözlemleme olanağı verdi. Bir gün benim evimde büyü lü bir resim defteri buluyor, bu defteri pek değerli buluyor ve çok se viyor. Büyük bir hevesle yaprakları boya kalemiyle boyamaya koyu luyor ve benim de aynısını yapmamdan memnun oluyor. Ama birden bire benim yaptıklarıma gözü takılıyor, duruyor ve neşesi kaçıyor. Hemen boya kalemini elinden bırakıyor, o ana kadar kıskançlıkla benden sakındığı kâğıtları önüme itiyor, ayağa kalkıyor ve "sen de vam et, ben izlemeyi daha çok seviyorum," diyor. Beni izlerken re simlerimi daha güzel, daha yeterli ya da daha kusursuz bulduğu açık. Bu karşılaştırma üzerinde besbelli bir şok etkisi yapıyor. Ama çabu cak kendini toparlayarak daha demin haz kaynağı olan eylemine son veriyor ve üzücü sonuçlarıyla birlikte yarışmayı ortadan kaldırmış oluyor. Performansı başkalarınınkiyle karşılaştırılamayacak olan gözlemci rolünü benimsiyor ve bu kısıtlamayla sıkıntı veren dış izle nimlerin yinelenmesini önlemiş oluyor. Bu yalıtılmış bir olay olarak da kalmıyor. Benimle oynayıp da ka zanmadığı bir oyun, tıpkısını çizerken benden fazla yanlış yaptığı bir resim, aynen yineleyemediği herhangi bir devinim hemen keyfinin kaçmasına yetiyor. Yaptığından haz almamaya başlıyor, bırakıyor ve ilgisini sanki otomatik olarak söz konusu uğraştan çekiyor. Bunun yerine takıntılı bir biçimde, uzun süre, başka, kendini bana üstün du yumsadığı uğraşlarla oyalanıyor. Çok doğaldır ki yeni başladığı okul da da benimle oynarken davrandığından başka türlü davranmıyor. Kendinden çok emin olmadığı sürece başkalarıyla oynamaya ya da çalışmaya kesinlikle yanaşmıyor. Çocukların arasında dolaşıyor ve onları dışarıdan izlemekle yetiniyor. Eskiden kullandığı, hoşnutsuz luğu yenmek için onu haz veren karşıtına çevirme yöntemi artık de ğişmiştir. Ben işlevlerini kısıtlıyor, gelişimine zarar verecek biçimde, en çok korktuğu şey olan hoşnutsuzlukla karşılaşmasına yol açabile cek tüm çevre koşullarından kaçıyor. Yalnızca kendinden çok daha küçük çocuklarla olan ilişkilerinde bu kısıtlamalardan kurtulabiliyor ve onların yaptıklarına karşı etkin bir ilgi gösteriyor.
Toplu dersin öğrencinin özgür seçimine bağlı kişisel çalışmalar yararına arka plana itildiği çağdaş yönetimli ana ve ilkokullarda kas ketli çocuk tipi hiç de ender rastlanan bir tip değildir. Buralardaki eği ticiler, bilinen zeki, ilgili ve çalışkan çocuk kümeleriyle, zekâca daha az parlak, ilgisiz ve tembel çocuk kümeleri arasında, durumu ilk ba kışta bilinen öğrenme zorluğu kategorilerinin hiçbirine uymayan ye ni bir ara katman Oluştuğunu anlatıyorlar. Bu çocuklar, belirgin bir bi çimde zeki ve iyi gelişmiş olmalarına ve arkadaşlarınca sevilip sayıl malarına rağmen oyun ve çalışmanın olağan akışına giremiyorlar. Okulda uygulanan yöntemler eleştiri ve cezaya kesinlikle yer verme diği halde bu çocuklar sanki horlanmış, yıldırılmış gibi davranıyorlar. Ortaya koydukları ürünleri başkalanmnkiyle karşılaştırmaları çalış malarının değersiz olduğu yargısına varmalarına yetiyor. Verilen bir ödevi hazırlamakta ya da yapıcı bir oyunda gösterdikleri başarısızlık, bu deneyin yinelenmesine karşı sürekli bir isteksizlik duymalarına yol açıyor. Böylece eylemsiz kalıyorlar, hiçbir yere ve uğraşa bağlan mak istemiyorlar. Başkalarının çalışmasını izlemekle yetiniyorlar. İkincil olarak, işsiz güçsüz dolaşmalarının toplum karşıtı etkileri or taya çıkıyor, çünkü canlan sıkıldığından işe ya da oyuna dalmış olan diğer çocuklarla kapışıyorlar. Üstün yetenekleri ve beklenenin altındaki başarıları arasındaki karşıtlık dolayısıyla bu çocuklann nevrotik ketlemeye uğramış oldu ğu, rahatsızlıklarının ardında gerçek ketlemelerin çözümlenmesinden tanıdığımız süreç ve içeriklerin bulunabileceği düşünülebilir. Bu iki durumun da geçmişle olan ilişkisi aynıdır. Her ikisinde de semptom, görünen gerçeğe değil de geçmişteki hâkim bir ilginin güncel ikame sine bağlı olarak ortaya çıkmaktadır. Örneğin bir öğrencinin hesap yaparken ya da düşünürken, bir yetişkinin konuşurken ve bir müzis yenin aygıtını çalarken ketlemeye uğramasında temelde önlenen ey lem, ne kavramlar ya da sayılar üzerindeki düşünsel işlemler, ne söz cüklerin söylenmesi, ne keman yayını oynatmak ne de piyanonun tuşlarına dokunmaktır. Benin temelde zararsız olan bu görevleri eski, savunma sürecinin nesnesi olmuş cinsel edimlerle ilişkiye girmiş, bunların simgesi olmuş ve "cinselleştirilmiş" edimler olarak güncel savunma çabalarının nesnesi haline gelir. Benzer biçimde, sözü edi len çocukların kendilerini başkalarıyla karşılaştırmalarından doğan, önlemeye çalıştıklan hoşnutsuzluk da ikame edici niteliktedir. En azından benim hastalarımda, çevrenin önlerine sürdüğü üstün başan-
yı görmek, kendilerininkinden büyük, haset duydukları bir cinsel or ganı görmekle; katılmaları beklenen yarışma, Oidipus dönemindeki umutsuz yarışmayla ya da cinsel ayrımın sıkıntı yaratıcı biçimde vurgulanmasıyla eşanlamlıdır. Bununla birlikte, tüm benzerliklerine karşın nevrotik semptomla burada söz konusu olan benin kısıtlanması durumu arasında gözden kaçırılmaması gereken, önemli bir ayrım vardır. Betimlenen "göz lemcilerin” çalışma yetenekleri, çalışma koşullarındaki bir değişik likle yeniden kazanılabilir. Gerçek ketlemelerse değişmez ve çevre deki değişikliklerden pek etkilenmez. Bu gruptaki çocuklardan kü çük bir kız, başka çocukları dışarıdan izlemeyi alışkanlık haline getir diği sınıfından (birinci sınıf) çevre koşullan nedeniyle bir süre uzak kalıyor. Özel ders alıyor ve başka çocukların varlığında neresinden tutacağım bilemediği konulan kolaylıkla kavnyor. Aynı değişimi ye di yaşındaki diğer bir kız çocuğunda da izliyoruz. Bu kız da okuldaki kötü durumunu düzeltebilmek için özel ders alıyor. Yalnız olduğu bu derslerde davranışları normal ve bir ketlemeye rastlanmıyor, ama bu başarılarının özel derse koşut olarak ilerleyen okuldaki derslere aktanlması olanak dışı kalıyor. Demek ki bu iki kız öğrenci, tıpkı hastam olan küçük oğlanın yalnızca kendinden küçük çocukların oyununa katılabilmesi gibi, ancak başarılan arkadaşlarınınkiyle karşılaştınlmadığı zaman derslerini öğrenebiliyor. Dış görünüşe bakılırsa bu ço cukların eylemleri hem iç hem de dış güçlerce yasaklanmış gibidir. Gerçekteyse sıkıntı verecek bir etkiyle karşılaşıldığında davranış kendiliğinden yasaklanır. Demek ki bu çocukların durumu "Dişilliğin İncelenmesi"nde (Freud, 1933: 283) ele alınan, küçük kızlann belir leyici bir gelişim aşamasında yaşadıkları içsel durumunun bir eşidir. Bu döneme ulaşan küçük kız cezaya ilişkin ya da vicdani kaygılardan bağımsız olarak, erkeksi yönelişlerini kısıtlamak amacıyla klitoris mastürbasyonundan vazgeçer. Kendini daha iyi mastürbasyon ola nakları olan oğlanlarla karşılaştırdığında incinir ve mastürbasyon ey lemini yineleyerek sürekli bu güçsüzlüğünü anımsamak istemez. Böyle kısıtlanmalar yardımıyla önlenenlerin yalnızca karşılaştır mada yenik düşmenin verdiği hoşnutsuzluk, yani hüsran ve yılgınlık olduğunu düşünmek doğru olmaz. On yaşındaki bir hastamın tedavi si sırasında aynı mekanizmanın dolaysız nesnel korkuyu önlemek için, geçici bir semptom olarak ortaya çıktığını görüyorum. Ama bu çocuğun kaygısının nedeni, diğer çocuklardakinin tam tersi. Analizin
belli bir döneminde oğlan olağanüstü bir futbolcu oluveriyor. Oku lundaki büyük çocuklar başarısını fark ederek kendilerinden çok da ha küçük olan oğlanın eşit haklarla oyunlarına katılmasına izin veri yorlar; o da buna çok seviniyor. Kısa bir süre sonra oğlan bana bir dü şünü anlatıyor: Top oynuyor. Büyük çocuklardan biri topa öyle hızlı vuruyor ki, bizimki topa hedef olmamak için üzerinden atlayıp kaç mayı ancak başarabiliyor. Sonra kaygı içinde uyanıyor. Düşün yoru mu, çocuğun büyüklerle olan ilişkisinden duyduğu gururun çabucak kaygıya dönüştüğünü gösteriyor. Oynayışını kıskanabilecek olan bü yük çocukların saldırganlaşmalarından korkuyor. Başarısıyla elde et tiği, başlangıçta haz veren durum şimdi kaygı verici olmuştur. Kısa bir süre sonra uykuya dalarken kurduğu bir fantezide aynı tema yine lenecektir. Fantezide, büyük çocuklar, topla ayaklarını kırmaya çalı şır. Koskoca top üzerine doğru gelmektedir, kurtulmak için yattığı yerde bacaklarını havaya fırlatır. Analizin önceden gösterdiği gibi ayakları; koku duyumu, uyuşma, duyu yitimi gibi dolaylı yollardan cinsel organının simgesi olarak ayrıcalıklı bir rol oynamaktadır. Düş ve fantezileriyle spora karşı tutkusunun gelişmesi engellenmiştir. Ba şarısı giderek azalır, başarının kazandırdığı hayranlık çabucak yitip gider. Bu geri çekilişiyle söylemek istediği şudur: "Topla ayaklarımı kırmanıza gerek yok, artık nasılsa iyi bir oyuncu değilim." Ama yaşadığı süreç beninin bu yönde kısıtlanmasıyla sona ermiş değildir. Spor alanında geri çekilirken başarılarını başka bir yönde, zaten başından beri eğilimli olduğu şairlik ve yazarlık yönünde geliş tiriyor. Bana şiirler okuyor, kendisi şiirler yazıyor, daha yedi yaşın dayken yazdığı öyküleri getiriyor ve şairliğinin gelecekteki gelişimi için hırslı planlar yapıyor. Böylece futbolcu edebiyatçıya dönüşüyor. Bu konuşmalarımızdan birinde bana çeşitli erkek meslekleri ve uğ raşlarıyla ilgili görüşlerini gösteren bir çizim getiriyor. Bu çizimde edebiyata tam ortada büyücek bir nokta ayrılmış, çeşitli bilimler bu nun çevresinde bir çember üzerinde dizilmiş, bunlan daha uzak nok talarda meslekler izliyor. Kâğıdın üst köşesinde, tam kenarda kısa bir süre önce onca çok önemli olan spora da küçücük bir nokta ayrılmış. Bu noktacık onun artık sporu ne denli küçümsediğini göstermeye ya rıyor. Kaygısının ussallaştırılışını nasıl birkaç gün içinde bilinçli de ğer yargılarındaki değişikliğin izlediğini görmek öğreticidir. Beri yandan bugünlerde şairlik yönünden şaşırtıcı ürünler veriyor. Spor daki başarılarının yitmesiyle ben işlevlerinde ortaya çıkan boşluk
başka bir yöndeki aşırı üretimle bir anlamda dengelenmiş oluyor. Analiz, beklenebileceği gibi büyük oğlanların intikam almasından duyulan korkunun şiddetinin baba ile rekabetinin yeniden etkinleş mesinden kaynaklandığını açıkça ortaya koyuyor. On yaşındaki bir kız çocuğu büyük beklentilerle yaşamında ilk kez danslı bir toplantıya gidiyor. Uzun uzun düşünerek seçtiği yeni giysileri ve ayakkabılarıyla kendini pek hoş buluyor ve anında orada bulunan oğlanların en yakışıklı ve en göze çarpanına tutuluyor. Hiç tanımadığı çocuğun rastlantısal olarak kendisiyle aynı soyadını taşı ması aralarında gizli bir bağ olduğu fantezisini kurmasına yol açıyor. Oğlana yaklaşmaya çalışıyor, ama karşılık göremiyor. Dahası oğlan bir danstan sonra beceriksizliğine ilişkin alaylı sözler söylüyor. Bu hüsran kızın üzerinde şok etkisi yapıyor ve utanç duymasına neden oluyor. Bundan böyle bu tür toplantılardan kaçıyor, giysilere ilgisini yitiriyor ve dans öğrenmek için çaba göstermekten de vazgeçiyor. Bundan sonraki bir dönem boyunca ilgisizce ve ciddi bir tavırla diğer çocukların dans edişini izlemek ona bir parça haz veriyor. Giderek yaşamının bu yönünü kibirli bir küçük görmeyle örtüyor. Ama aynı zamanda, küçük futbolcu gibi, ben kısıtlamasını dengeliyor. Dişil il gilerini bir yana bırakırken entelektüel açıdan kendini geliştiriyor, so nunda çok dolaylı bir yolla yaşıtı birçok oğlanın da saygısını kazan mış oluyor. Analizin ilerki bir aşamasında aynı adı taşıyan oğlanın kendisini geri çevirmesini ilk çocukluk yıllarındaki travmatik bir ola yın yinelenmesi olarak algıladığını anlıyoruz. Bu durumda da benin kaçtığı öğe kaygı ya da suçluluk duygusu değil, kendini öne sürüp de geri çevrilmiş olmaktan kaynaklanan yoğun bir hoşnutsuzluktur. Şimdi bu noktada ketleme ve ben kısıtlaması arasındaki ayrıma bir kez daha dönelim. Nevrotik ketlemesi olan hasta, kendini yasak lanmış dürtüsel bir itkinin eyleme tercüme edilmesine, yani iç tehli keler yoluyla serbest kalacak hoşnutsuzluğa karşı savunur. Kaygı ve kaygıya karşı savunmanın, fobide olduğu gibi, görünürde çevreye yöneldiği durumlarda bile aslında korkmasına yol açan içsel süreçler dir. Örneğin hasta eskiden saldırılarına maruz kaldığı ayartıcı şeylere rastlamamak için sokağa çıkmaktan kaçınır. Korktuğu hayvandan ka çıyorsa, bu kaçış, hayvandan değil, bu karşılaşma ile uyarılacak ken di saldırgan eğilimlerinden ve bunların sonuçlarındandır. Diğer yan dan benin kısıtlanması yöntemi geçmişteki sıkıntı verici çevresel iz lenimlerin anılarda canlanmasına yol açabilecek güncel çevresel sı-
kmtı kaynaklarına karşı korunmayı da sağlar. Görülüyor ki, ketleme ve ben kısıtlaması arasındaki esas ayrım, bastırma ve yadsımanın karşılaştırılmasında gördüğümüz gibi, savunma sürecinin birinde iç sel süreçlere, diğerinde ise çevredeki uyaranlara yönelmiş olmasıdır. Bu temel ilkesel ayrımın sonuçları olarak iki tablo arasında daha başka ayrımlar da belirecektir. Nevrotik ketlemeye uğramış her eyle min ardında bir dürtüsel istek yatar. Her bir id itkisinin doyum nesne sine ulaşmakta gösterdiği kararlılık, basit bir ketleme olayını, idin ar zularıyla ben savunmasının sürekli savaştığı saplantılı bir nevrotik semptoma dönüştürebilir. Birey bu savaşımda enerji harcar, idden kaynaklanan ve çok az değişime uğramış olan hesap yapmak, izleyi ci önünde konuşmak, keman çalmak, vb. isteklerinin esiri olmuştur; bu arada eşzamanlı olarak ben de aynı kararlılıkla bireyin bu eylem lerinin engellenmesini ya da en azından aksamasını sağlamak için ça ba harcar. Nesnel korku ya da nesnel hoşnutsuzluktan kaynaklanan ben kı sıtlanmasında aksayan eyleme bu tür bir saplanma söz konusu değil dir. Burada ön planda olan eylemin kendisi değil, oluşturduğu hoş nutsuzluk ya da hazdır. Haz ararken ve hoşnutsuzluğu önlerken ben, elindeki tüm becerileri özgürce kullanır. Hoşnutsuzluk ya da kaygı oluşumuna yol açabilecek tüm eylemlerden vazgeçer, bu eylemlerin uygulanması isteğinde de ısrar etmez. Kötü deneyimlerden sonra il gisini o alanlardan tümüyle geri çekerek elden geldiğince karşıt alan lara yöneltir. Böylece futbolcu şair, hüsrana uğrayan dansçı ise tam bir akademisyen haline gelir. Bu arada doğal olarak ben yeni yete nekler kazanmamış, ancak elindekilerden yararlanmıştır. Yadsımanın diğer türleri gibi, bir hoşnutsuzluk önleme yöntemi olarak benin kısıtlanması, nevroz psikolojisine değil, ben gelişiminin olağan sürecine dahil edilir. Genç ve esnek bende bir alandaki geri çekilme bazen diğer bir alanda yoğunlaşıp kendini geliştirerek telafi edilir. Benin esnek olmadığı ya da hoşnutsuzluğa karşı tahammülünü yitirmiş olduğu, takıntılı biçimde kaçma yöntemine saplandığı du rumlarda bu yöntem ben gelişimindeki kötü sonuçlarla cezalandırıla caktır. Değişik konumlarını terk edip geri çekilen ben, tek yönlü olur, birçok ilgi alanını yitirir ve beceri yönünden yoksullaşır. Son yıllarda bazı eğitimbilimsel deneylerin başarısızlığa uğrama sında sorumluluğun bir bölümü de çocuk beninin hoşnutsuzluğun ön lenmesi işlevinin kuramsal alanda yeterince önemsenmemesine bağ
lıdır. Çağdaş pedagoji, çocuğun gelişen benine daha fazla eylem öz gürlüğü, özellikle de uğraşlarını ve ilgi alanlarını özgürce seçme ola nağı sağlamak istiyor. Amaçlanan, benin daha iyi gelişmesini sağla mak ve çeşitli yüceltmelerin ortaya çıkmasına olanak hazırlamaktır. Fakat unutuluyor ki, gizil dönemdeki çocuk kaygı ya da hoşnutsuz luktan kaçınmaya dürtülerinin dolaylı ya da dolaysız olarak doyurul masından daha fazla önem verebilir. Dışandan gelen yol göstermeler le yönlendirilmezse, uğraşlannı çoğu kez yeteneğine ve yüceltme olanaklarına göre değil de, kaygı ve hoşnutsuzluktan en kısa yoldan kaçınacak şekilde seçecektir. Bu özgür seçimlerin eğiticilerin şaşkın lıkla karşıladıkları sonucu, kişiliğin gelişmesi değil de benin yoksul laşması olmaktadır. Nesnel hoşnutsuzluk ve nesnel tehlikenin önlenmesindeki savun ma araçlarının üçünü burada örnek olarak gösterdim; bunların yardı mıyla ve tehlikelerini göze alarak çocuk beni nevrozlardan korunur. Acılardan kaçınmak için ben kaygı gelişimini izleyerek kendisinde biçim bozuklukları yaratır. Üstelik, bedensel başarılardan kaçıp zi hinsel başarılan amaçlamak, kadının erkeklerle eşitliğine saplanma sı, kişinin etkinliklerini güçsüzlerle olan ilişkilerine indirgemesi gibi önlemlerin hepsi, ilerki yaşamda her yönden saldırılarla karşılaşacak tır. Bir sevgi nesnesinin yitirilmesi, hastalık, yoksulluk ve savaş gibi yıkımların zorunlu kıldığı yaşam biçimi değişiklikleri, beni yeniden başlangıçtaki kaygı durumuyla karşı karşıya getirir. Alışılmış dürtü doyumunun engellenmesinde olduğu gibi, kaygıdan korumasına alı şılmış bir etmenin yitimi nevroz oluşumu için güncel bir neden oluş turabilir. Çocuğun bağımlı yaşamında böyle bir nevroz nedeni yetişkinle rin istemiyle oluşturulabilir ya da ortadan kaldırılabilir. Özgür eği limli bir okulda ders çalışmayan, arkadaşlarını izleyip resim yapan çocuk, daha sıkı, sert bir okulun işleyişi içinde ise "ketlenecektir". Herhangi bir isteminde acımasızca direnen çevre, çocuğun hoşnut suzluk veren uğraşa saplanmasına yol açabilir, ama çocuk hoşnutsuz luğun kaçınılmazlığı karşısında bunu yenecek yeni araçlara gerek duyar. Diğer yandan tam olarak gelişmiş bir ketleme ya da semptom bile dışardan gelen yardımdan etkilenebilir. Hasta çocuğunun anor malliğinden korkan ve gururu kırılan anne, onu koruması altına alır ve çevredeki hoşnutsuzluk veren durumlarla karşılaşmasını önler. Bu da bize annenin, çocuğunun semptomu karşısında, fobik hastanın
kaygı nöbeti karşısında davrandığından başka türlü davranmadığını gösterir; çocuğun eylem özgürlüğünü yapay biçimde kısıtlayarak kaçmasına ve acılardan kaçınmasına olanak vermektedir. Kaygı ve hoşnutsuzluğun önlenmesi amacıyla anneyle çocuğun giriştiği bu iş birliği, sanırım çocuk nevrozlarında sıklıkla rastlanan semptomsuzluğun sorumlusudur. Semptomlarının boyutlannı nesnel olarak yar gılayabilmek için çocuğu önce korunağından ayırmak gerekir.
C. iki Savunma Türü için Örnekler
IX. Saldırganla Özdeşleşme
Yalıtılmış olarak ve yalnızca özel bir tehlikeyle çatışma durumunda kullanıldıklarında benin savunma alışkanlıkları görece kolay anlaşılır niteliktedir. Yadsımalarla karşılaşıyorsak söz konusu olan dış tehlike lerdir; bastırmalara rastlıyorsak, ben dürtüsel uyaranlarla savaşıyor demektir. Dıştan bakıldığında ketleme ve ben kısıtlaması arasında büyük bir benzerlik bulunması iç ya da dış çatışma olarak yaptığımız sınıflamanın daha az güvenilir olmasına yol açar. Hele çeşitli savun ma olayları birleşip bir bütün oluşturduklarında ya da aynı araç kimi kez içe, kimi kez de dışa yönelik olarak kullanıldığında durum daha da karmaşıklaşacaktır. Örneğin, özdeşleşmede bu iki tür güçlüğün ör nekleri tüm açıklığıyla karşımıza çıkar. Özdeşleşme, bir dönemde üstbenin kurulmasına katkılarıyla dürtü yaşamına egemen olunması nı sağlar. Sonraki dönemlerde ise, aşağıda anlatmaya çalışacağım gi bi, başka mekanizmalarla işbirliği içinde benin çevredeki kaygı uyan dıran nesnelerle ilişkilerinde önemli araçlardan biri haline gelir. August Aichhom, eğitim danışmanlığı uygulamalarından bir ör nek vererek alaylı mimiklerinden dolayı kendisine getirilen bir ilko kul öğrencisinin öyküsünü anlatır. Öğretmen oğlanın uyan ve cezala rı olağan bir biçimde kabul edemediğinden yakınmaktadır. Çocuk bu durumlarda yüzünü öyle biçimlere sokar ki, bütün sınıf gülmeye baş lar. Öğretmen bu davranışların ya bilinçli bir alay ya da tik biçiminde kasılmaların sonucu olduğunu düşünmektedir. Çocuğun alaycı mi mikleri danışma saatinde de ortaya çıkınca öğretmenin anlattıkları doğrulanır. Üçü bir araya gelip konuştuklarında durum açıklığa kavu şur. Öğretmenle öğrenci dikkatle izlendiğinde görülür ki, oğlanın mi mikleri kızgın öğretmenin yüzünün çarpıtılmış bir kopyasından baş ka bir şey değildir. Oğlan, öğretmen kendisini azarladığında kaygısı nı yenmek için istençsiz olarak onu taklit etmektedir. Öğretmenin öf kesiyle özdeşleşir ve o konuşurken, taklit olduğu anlaşılmasa da,
onun ifadelerini kopyalar. Sonuçta alaylı mimikler burada dış korku nesnesine benzemeyi ya da onunla özdeşleşmeyi sağlar. Penis hasedinin yol açtığı küçük düşmeyi yukarıda anlattığımız gibi büyü ve büyücülükle aşmaya çalışan küçük kız ise bu oğlanın is temsizce yaptığını istemli ve bilinçli bir biçimde gerçekleştirmekte dir. Bu kız oturdukları dairenin girişinden karanlıkta geçmeye cesaret edemez, hayaletlerle karşılaşacağından korkar. Ama bir gün birdenbi re korktuğu bu odadan çeşitli acayip devinimlerle, koşarak geçmeye başlar. Kısa bir süre sonra utku coşkunluğu içinde küçük kardeşine kaygısını yenişinin sımm açıklar. "Girişten geçerken korkmana ge rek yok," der, "sen kendin karşına çıkacak olan hayaletmişsin gibi yap yeter." Böyle büyülü el-kol hareketlerinin de imgeleminde haya letlere yakıştırdığı hareketler olduğu anlaşılıyor. Verdiğimiz örneklerde bu iki çocuğun özgün durumu olarak görü lebilecek olan davranış, gerçekte, ilkel ruh kovma ve diğer ilkel din sel törenlerin araştırılmasının uzun zaman önce ortaya koyduğu gibi, ilkel benin en doğal ve yaygın davranış biçimlerinden biridir. Birçok çocuk oyununda da öznenin korkulan nesneye dönüşmesi, korkunun haz veren bir güvenlik duygusuna dönüştürülmesine yardım eder. Bu noktada çocukların "rol yapmasını" açıklamada izlenebilecek yeni bir bakış açısıyla karşı karşıyayız. Diğer yandan hasmın bedensel olarak taklit edilmesi birçok öğe den oluşmuş kaygı yaşantısının yalnızca bir öğesinin özümlenmesi demektir; gözlemlerimiz gösteriyor ki yaşantının diğer öğelerinin de ayrıca denetim altına alınması gerekmektedir. Birkaç kez sözünü ettiğim altı yaşındaki hastam dişçiye gidip ge liyor. İlk birkaç kez her şey çok iyi gidiyor, tedavi işlemleri acı ver miyor, oğlan çok seviniyor, dişçiden korkanlarla alay ediyor. Ama bir gün buluşmamıza olağanüstü üzgün bir durumda geliyor. Az önce yanından ayrıldığı diş hekimi canını yakmış, küskün ve düşman ta vırlı, başına gelenlerin acısını odamdaki eşyalardan çıkarıyor. İlk kurbanı bir silgi oluyor. Silgiyi ona vermemi istiyor. Bu isteğini yeri ne getirmediğim için de bir bıçak alıyor ve silgiyi ortasından parçala ra bölmek istiyor. Sonra da büyük bir iplik yumağına heves ediyor. Onu da kendisine armağan etmemi istiyor, hayvanlarına tasma yapa rak bundan ne kadar yararlanabileceğini anlatıyor. Bütün yumağı ona vermek istemediğimden bıçağını alıp kendisine büyük bir parça kesi yor. Ama bu parçayı kullanacağına, bir süre sonra ufak ufak doğru
yor. En sonunda sicimi de bir kenara bırakıp kalemleri ele alıyor; bı çağıyla bıkıp usanmadan uçlarını açıyor, sonra kırıp yeniden açıyor. "Dişçilik oynadığını" söylemek yanlış olur. Davranışları hekimin im gesini içermiyor bile. Özdeşleştiği hasmının kişiliği değil, yalnızca saldırganlığıdır. Aynı çocuk bir keresinde küçük bir kazadan sonra geliyor buluş mamıza. Okulda hareketli bir oyun sırasında koşarken bütün gücüyle beden eğitimi öğretmeninin ileriye doğru uzattığı yumruğuna çarp mış. Yüzünün önünde tuttuğu eliyle hem dudağının kanadığını hem de ağladığını gizlemeye çalışıyor. Avutup yatıştırmak istiyorum. Ya nımdan ayrılırken acınası bir durumda, ama ertesi gün dimdik, savaş çı zırhı içinde dönüyor bana. Başında bir asker şapkası, belinde bir kılıç, elinde de bir oyuncak tabanca var. Bu değişikliğe şaşırmam üzerine yalnızca "Seninle bir kez de bu giysiler içinde oynamak iste dim," diyor. Ama oynayacağına oturup annesine bir mektup yazıyor: "Sevgili anneciğim, lütfen, lütfen, lütfen, lütfen bana söz verdiğin ça kıyı paskalyadan önce al." Burada da çocuğun bir önceki gün yaşadı ğı kaygı deneyimine egemen olabilmek için çarptığı öğretmenin kişi liğine büründüğünü ileri süremeyiz. Öykündüğü bu kez öğretmenin saldırganlığı da değildir. Açıkça görülüyor ki silahlan ve zırhı erkeksilikleriyle öğretmenin gücünü simgelemekte ve hayvan fantezilerin deki babanın özellikleri gibi öğretmenin ya da babanın erkeklikleriy le özdeşleşmeye yaramakta, böylece çocuğu narsisistik yaralanmalar ve kazalardan korumaktadır. Buraya kadar sıralanan örnekler hep bildiklerimizden oluşuyordu. Çocuk kaygı nesnesinin bazı özelliklerini içe yansıtır ve böylelikle henüz çok taze olan bir korku yaşantısını özümlemiş olur. Bu arada özdeşleşme ya da içe yansıtma mekanizması ikinci bir önemli yön temle birleştirilir. Saldırganı oynayıp onun özelliklerini ya da saldır ganlığını benimsemekle çocuk tehdit edilenden tehdit eden konumu na geçmektedir. "Haz İlkesinin Ötesinde"de (1920) edilginlikten et kinliğe bu dönüşümün çocuk yaşamındaki hoşnutsuzluk verici ya da travmatik yaşantılann ele alınmasındaki önemi ayrıntılı olarak anla tılmıştır. Kitapta: "Doktor küçüğün boğazına baktığında ya da ona küçük bir ameliyat uyguladığında" deniyor, "bu korku veren deneyim kesinlikle bir sonraki oyunun içeriğini oluşturacaktır ama bir başka kaynaktan haz edinimi de gözden kaçmaz. Çocuğun yaşantının pasif liğinden oyunun aktifliğine geçmesi, hoş olmayanı bir oyun arkada
şına uygulayarak bu muadilin kişiliğinde öç almasını sağlar" (s. 29). Oyunda geçerli olanlar çocuğun diğer davranışlarına da uygula nabilir. Gerçi alaycı mimikler takman oğlanda ya da küçük büyücü kızda özdeşleşilen tehdidin akıbetini izlemek artık mümkün değildir. Fakat diğer oğlan diş hekiminden ya da öğretmeninden devraldığı saldırganlığı yaramazlığıyla tüm çevresine yaymaktadır. Kaygı geçmişteki değil de gelecekte beklenen bir yaşantıyla ilgili olduğu zaman aynı değişim sürecinin ortaya çıkması daha da şaşırtı cıdır. Başka bir yazımda evin kapısını gereğinden hızlı çalma alışkan lığında olan bir oğlanı anlatmıştım. Kapı açıldığındaysa hizmetçiyi geç kaldığı ve dikkatsiz olduğu için azarlıyor. Gerçekte zili çalma işiyle kızgınlığının ortaya çıkması arasında zili aşırı gürültülü bir bi çimde çalmasından dolayı işitebileceği azar için duyduğu kaygı yer almaktadır. Böylece hizmetçi kızcağız henüz onun davranışıyla ilgili uyarılarını dile getirmeye fırsat bulamadan çocuk yakınmalarıyla onu bastırıyor. Kendisini korumak için kaygısının gücüne eşdeğer bir şid detle hizmetçi kızı paylıyor. Devraldığı saldırganlığı herhangi birine karşı değil, tam da kendisinden saldırganlık beklediği kişiye yönelt mektedir. Saldırgan ve saldırılan rollerinin değişimi bu olayda son ayrıntıya dek gerçekleşmektedir. Jenny Waelder beş yaşındaki bir oğlanın tedavi sürecinden bu me kanizmaya güzel bir örnek sunmaktadır.1Tam analizin mastürbasyon ve bununla ilgili fantezi malzemesine yaklaştığı sırada her zaman utangaç ve ketlenmiş olan oğlan yabanıl bir saldırganlık içine giriyor. Her zamanki edilgin tutumu yitiyor ve kişiliğinin dişil özellikleri de görülmez oluyor. Bu görüşmede kükreyen bir aslan olup analiste sal dırıyor. Yanında bir sopa taşıyarak Krampus'culuk* oynuyor, yani ev de, merdiven sahanlığında ve analiz sırasında bununla çevresindeki lere vuruyor. Anneannesi ve annesi çocuğun sopayla yüzlerine vur maya çalıştığından yakmıyorlar. Mutfak bıçaklarını sallamaya başla dığında annesinin endişesi zirveye ulaşıyor. Analiz sırasında çocuğun saldırgan etkinliğinin, dürtüsel itkilerinin ketlenmesine bağlı olmadı ğı ortaya çıkıyor. Erkeksi eğilimlerinin serbest bırakılmasına daha çok var. Yalnızca kaygı duyuyor. Geçmişteki ve güncel cinsel edim
* Noel Baba'ya eşlik eden ve yaramaz çocukları cezalandıran bir şeytan, (ç.n.) 1. Jenny Waelder'in Viyana çocuk seminerleri sırasındaki sözlü bir bildirisin dayanarak (bkz. Hail 1946).
lerinin bilinç düzeyine çıkması ve itiraf edilmesi çocukta ceza bek lentilerine yol açıyor. Deneyimleri ona yetişkinlerin çocukta bu tür davranışlar gördüklerinde kızdıklarını göstermiş. İnsana bağırırlar, tokatlarla yıldırırlar, sopayla döverler, hatta belki bir bıçakla bir yeri ni kesiverirler. Demek ki çocuğun bağırıp çağırarak, olta ve bıçaklar la yapıp ettikleri korktuğu cezanın canlandırılmasına ve böylece önü nün alınmasına yarıyor. Karşılarında kendisini suçlu hissettiği yetiş kinlerin saldırganlığını içine yansıtmış, şimdi bu saldırganlığı etkin olarak çevresindeki yine aynı kişilere yöneltmektedir. Tehlikeli ola rak gördüğü malzemeyi dile getirmek üzere olduğu sıralarda ise sal dırganlığı artıveriyor. En sonunda, yasak düşünce ve duygulan bilinç düzeyine çıktıktan, konuşulduktan ve yorumlandıktan sonra, o zama na kadar sürekli yanında taşıdığı, artık gereksiz hale gelen Krampus sopasını analiste bırakıp gidiyor. Dövülme kaygısıyla birlikte başkalannı dövme zorlantısı da yitip gidiyor. "Saldırganla özdeşleşme" ile bireyin olağan üstben gelişiminde hiç de seyrek karşılaşılmayan bir ara basamağı görüyoruz. Son olarak sözünü ettiğimiz iki erkek çocuk, yetişkinlerin ceza tehditleriyle öz deşleşerek aynı zamanda üstben gelişiminde de önemli bir adım at mış oluyorlar; dışardan gelen bir eleştiriyi kendi davranışlarının kap samına alıyorlar, içselleştiriyorlar. Bu tür içselleştirmelerin sürüp git mesiyle, eğiticilerin niteliklerinin içe yansıtılmasıyla, özelliklerinin ve düşüncelerinin benimsenmesiyle çocuklar üstbene sürekli olarak biçimlenmesinin tamamlanmasında gerekli malzemeyi sağlamakta dırlar. Bu aşamada çocuklar üstben oluşumunun kurulmasını pek cid diye almazlar. İçselleştirilen eleştiri derhal özeleştiriye çevrilmez. Önceki örneklerde gördüğümüz gibi eleştiri çocuğun cezalandmlan davranışından uzaklaştırılarak çevreye yöneltilir. Saldırganla özdeş leşmeyi yeni bir savunma sürecinin yardımıyla çevreye yönelen etkin bir saldın izleyecektir. Daha karmaşık bir örnek sanınz savunma sürecinin bu ileri adımı nın anlaşılmasını olanaklı kılacaktır. Oidipus kompleksinin zirve noktasında annesine saplantısıyla başa çıkabilmek için sergilediğimiz yöntemi kullanan bir erkek çocuktan söz edeceğiz. Zaman zaman or taya çıkan kızgınlık ve isteksizlik nöbetleri annesiyle arasındaki mut lu ilişkiye gölge düşürüyor. Annesine bağırırken söz ettiği çeşitli ko nular arasında nedense ilginç bir suçlama sürekli yineleniyor: Oğlan hep annesinin merakından yakınıyor. Çocuğun yasak duygulannın iş
leyişindeki ilk adım gayet açıktır. Fantezisinde anne onun kendisine karşı olan libidinal duygularını bilmekte fakat yaklaşma çabalarını kızgınlıkla reddetmektedir. Annenin kızgınlığı oğlanın ona karşı olan kötü tutumunda etkin bir biçimde yeniden üretilmektedir. Fakat Jenny Waelder'in hastasından farklı olarak oğlanın annesinden yakın ması genele ilişkin değil, özel olarak onun merakıyla ilgilidir. Daha sonra oğlanın analizinde bu merakın annesinin değil de kendi dürtü sel yaşamının bir öğesi olduğu görülecektir. Annesiyle olan ilişkisin de tüm dürtü bileşenleri arasında baş etmekte en fazla güçlük çektiği, annesine duyduğu gözetleme itkisi. Burada eksiksiz bir rol değişimi nin gerçekleştirilmiş olduğunu görüyoruz. Oğlan annesinde algıladı ğı kızgınlığı kendisi üstlenerek kendi merakını da ona mal ediyor. Analizdeki bir genç kız belli direnç dönemlerinde analistini sır sakladığı gerekçesiyle şiddetle suçluyor. Analistin aşırı uzaklığından yakmıyor, onu kişisel ayrıntılara ilişkin sorularla rahatsız ediyor ve istediği yanıtı alamadığında da çok üzülüyor. Sonra suçlamaları orta dan kayboluyor, fakat bir süre sonra aynı stereotip biçimde ve sanki otomatik olarak yeniden ortaya çıkıyor. Ruhsal sürecin iki aşamasına bu vakada da rastlanıyor. Hasta anlatımının ketlenmesine bağlı olarak zaman zaman özel konulan bilinçli biçimde gizlemektedir. Böylece ruh çözümlemesinin ana kuralına karşı geldiğini biliyor ve analistin kendisini suçlamasını bekliyor. İmgelerindeki suçlamayı içe yansıtı yor ve etkin olarak analistin kişiliğine yöneltiyor. Zamansal olarak saldırganlık dönemleri tam da sır sakladığı dönemlerle örtüşüyor. Hastanın kendi davranışına ait olan sır saklama suçu analistin suçu olarak algılanıyor. Diğer bir genç kız hasta dönemsel olarak yoğun saldırganlık du rumlarına giriyor. Kızgınlığı oldukça eşit bir biçimde bana, anne-ba basına ve çevredeki başka kişilere yöneliyor. Yakınmalarında önce likle iki öğe yinelenerek ortaya çıkıyor. Birincisi, böyle dönemlerde kendisinden bir şey saklandığı, kendisinden başka çevresindeki her kesin bildiği bir sırrın olduğu duygusuna kapılıyor. Bu sim öğrenme isteği onu yiyip bitiriyor. İkincisi, tüm yakınlarının ruhsal bakımdan ne kadar yetersiz olduklarını düşünerek derin bir hüsran yaşıyor. Bundan önceki örnekteki hastamızm kendi sır saklaması ile sır sakla ma suçlamaları zamansal olarak nasıl örtüşüyorsa bu hastamızın sal dırganlık dönemleri de otomatik olarak bastırdığı, kendisinin farkın da olmadığı mastürbasyon fantezilerinin bilincine çıkmaya çalıştıkla-
fi sıralara rastlıyor. Sevgi nesnelerini mahkûm etmesi yakınlarından çocukluğundaki mastürbasyon davranışı için beklediği mahkûmiyete eşdeğerdir. Tümüyle bu suçlamayla özdeşleşiyor ve onu aynı biçim de dış dünyaya yöneltiyor. Diğer yandan herkesin gizlediği su- ger| çekte başkalarından ve hatta kendisinden bile gizlediği mastürbasyon ! simdir. Demek ki burada da hastanın saldırganlığı çevrenin saldır ımganlığma tekabül etmektedir, dış dünyanın sakladığı "sır" ise hastaJ nın bastırmasının bir yansımasıdır. Son üç ömeği izlerken üstben işlevlerinin gelişiminde sözünü etti; ğimiz ara basamağın nasıl ortaya çıktığını gördük. Dıştan gelen eleş tirinin içe yansıtılmasından sonra bile bireyin içinde ceza tehditleri ve suç tümüyle birleşmemiştir. Eleştiri içselleştirilirken suçlama dışsal laştırılır. Bu da şu anlama gelir: Saldırganla özdeşleşme mekanizması başka bir savunma aracıyla, suçun yansıtılmasıyla tamamlanır. Yansıtma mekanizmasının yardımıyla bu özel gelişim yolunu iz leyen bir ben, eleştiride bulunan otoriteleri içe yansıtarak üstbenin parçası haline getirecek, kendi yasak itkilerini ise dışarıya yansıtma olanağına kavuşacaktır. Böyle bir ben kendisine karşı sert davran maktan çok çevresine karşı hoşgörüsüz olmayı yeğleyecektir. Ben, neyin mahkûm edilmesi gerektiğini öğrenirken, bu savunma meka nizmasının yardımıyla da kendisini özeleştirinin getireceği hoşnut suzluktan korumuş olur. Çevredeki suçluya karşı duyulan öfke, kişi nin kendi suçluluk duygusunun bir öncülüdür ve onun yerini tutar. Kişinin kendi suçunu algılamasının güçlendiği durumlarda bu öfke de otomatik olarak artacaktır. Üstben gelişiminin bu ara dönemi ahla kın da bir ön basamağını oluşturur. Gerçek artık üstbenin şart koştu ğu standartta içerilen içselleştirilmiş eleştiri, benin kendi hatasını al gılamasıyla çakıştığında ortaya çıkar. Bundan böyle üstbenin sertliği dışarıya değil, içeriye yönelecek, dışarıya karşı olan hoşgörüsüzlük de böylece azalacaktır. Fakat bu gelişim aşamasından başlayarak ben özeleştiri ve suçluluk duygusunun yaratacağı daha şiddetli bir hoş nutsuzluğun yükünü taşımak zorunda kalacaktır. Bazı bireylerin üstben oluşumunun bu ara basamağında takılıp kalmaları ve olayın içselleştirilmesini hiçbir zaman tamamlayamamaları da mümkündür. Böyleleri kendi suçlarını algılamalarına rağ men çevreye karşı saldırganlığı sürdürürler. Üstben bu durumlarda çevreye karşı, melankoliğin üstbeninin kendi benine karşı olduğu ka dar acımasızdır. Üstben gelişimindeki bu tür ketlemeler sonuca ulaş
İ
mayacak bir melankolik durum gelişiminin başlangıcım gösteriyor olabilir. "Saldırganla özdeşleşme" bir yandan üstben oluşumunun bir ön basamağıyken, diğer yandan da paranoya oluşumunda bir ara dönem oluşturmaktadır. Özdeşleşmenin kullanımı üstben oluşumuyla yan sıtmanın kullanımı da paranoyayla ortak özellikler taşır. Yine de öz deşleşme ve yansıtma, uygulandıkları malzemeye göre çok çeşitli so nuçlara yol açabilen ben eyleminin olağan biçimleridir. İçe yansıtma ve yansıtmanın burada "saldırganla özdeşleşme" olarak adlandırdığımız bu özel birleşimi, ancak ben onu otoriteyle olan çatışmasında, yani kaygı nesneleriyle başa çıkma çabalarında kullandığı sürece olağan yaşamın bir parçası sayılabilir. Sevgi ilişki lerine aktarıldığında bu savunma süreci, zararsızlığını yitirip patolo jik bir kimlik kazanacaktır. Nitekim kendi aldatma eğilimlerini karı sına yer değiştiren, daha sonra da karısının sadakatsizliği konusunda ateşli suçlamalarda bulunan koca da, karısının suçlamalarını içe yansıtıp kendi idinin bir öğesiniyse karısına yansıtmaktadır (krş. Freud, 1922: 388). Fakat buradaki kocanın amacı dışardan gelecek saldırganlığı önlemek değil, eşine olan olumlu libidinal saplantının içerden gelen rahatsız edici güçlerle sarsılmasını önlemektir. Bu du rumda sonuç da daha değişiktir. Çevresindeki eski saldırganlara kar şı saldırganca bir tutum almak yerine böyle bir hasta karısına kıs kançlıkla, yansıtılmış kıskançlığında ifade bulan takıntılı bir saplan tıyla bağlanacaktır. Bireyin eşcinsel sevgi itkilerine karşı savunmasında kullanıldı ğında yansıtma mekanizması diğer mekanizmalarla çeşitli birleşim ler oluşturabilir. Karşıtına çevirme, yani burada sevginin nefrete çev rilmesi, içe yansıtma ve yansıtmanın başlattığını tamamlar ve paranoid hezeyanların oluşumuna zemin hazırlar. Her iki durumda, yani zıt ve eşcinsel sevgi itkilerine karşı savunmada, ben yansıtma yaparken artık isteğince davranamamaktadır. Benin kendi bilinçdışı itkilerini yerleştireceği yerin seçimi "partnerdeki aynı tür bilinçdışı itkileri or taya çıkaran algısal malzeme" tarafından belirlenir (Freud, 1922: 388). Değişik savunma biçimlerinin kullanımları arasında gösterdiği miz bu kuramsal ayrımları yapabilmenin ötesinde "saldırganla özdeş leşme" sürecinin analizi bize psikanaliz sırasındaki aktarımlarda kay gı nöbetlerinin ve saldırganlık patlamalarının ayrımında da yardımcı
dolacaktır. Analitik çalışmamız sonucunda hastadaki gerçek nitelikte l bilinçdışı saldırgan dürtü itkilerini bilinç düzeyine yükselttiğimiz za man, birikmiş olan duygulanım aktarımda tepki yenilenmesi yoluyla ı jahatlatılmaya çalışılır. Fakat hastada ortaya çıkan saldırganlık, ger>çekte hastanın bizde gördüğünü sandığı eleştiriyle özdeşleşmesinden 'ileri geliyorsa o zaman bu saldırganlık "pratik bir şekilde ifade edil mekten" ve "tepki yenilenmesinden" hiç etkilenmeyecektir. Bu du rumda saldırganlık, bilinçdışı dürtü itkilerinin yasaklanması ve ceza landırılması sürdükçe artar ve söz ettiğimiz oğlanda mastürbasyon eyleminin itiraf edilmesinden önce olduğu gibi ancak cezalandırılma ve üstben korkularının giderilmesiyle ortadan kalkar.
X. Bir Tür Özgecilik
Yansıtma mekanizmasının etkisi, tehlikeli dürtüse] itkilerin düşünsel temsilcileriyle ben arasındaki bağlantıyı koparmaktır. Bu açıdan en çok bastırma sürecine benzer. Yer değiştirme, karşıtına çevirme, ken dine yöneltme gibi mekanizmalar dürtüse! sürecin kendisi üzerinde etkili olurken bastırma ve yansıtma, yalnızca onun algılanmasını en geller. Bastırmada karşı çıkılan düşünce ide geri itilirken yansıtmada çevreye yer değiştirir. Özel bir kaygı türüne özgü olmaması, tam ter sine, nesnel kaygı, üstben ya da dürtü kaygılarının herhangi birinin sonucu olarak ortaya çıkabilmesiyle de yansıtma, bastırma mekaniz masına benzer. İngiliz analiz okulunun yazarları, yaşamın ilk ayların dan başlayarak tüm bastırmalardan önce, ilk saldırgan dürtüse] itkile rin yansıtıldığını ve bunun çocuğun dünyayı algılayışında ve kişilik gelişiminde çok büyük önem taşıdığını ileri sürmektedirler. En azından şu kadarını rahatlıkla söyleyebiliriz, ilk çocukluk dö nemi boyunca küçük çocuğun beninin yansıtmalara başvurması do ğaldır. Yansıtmalar çocuğun kendisi için tehlikeli olmaya başlayan et kinlik ve dileklerini kendisinden uzaklaştırmasına ve çevresinde bun ların sorumluluğunu taşıyacak yeni bir suçlu aramasına yardım eder. Çocuk kendi suçunu "yabancı bir çocuk"a, bir hayvana, hatta cansız eşyalara yıkmakta hiçbir sakınca görmez. Normalde çocuk beni bu yolla sürekli olarak yasaklanmış dürtüsel itkilerini ve dileklerini kendinden uzaklaştırır ve tamamen çevresine dağıtır. Eğer otoriteler,
dileklerini cezalandırma tehditleriyle karşılıyorsa, ben, dileklerini yansıtmış olduğu, şamar oğlanı haline getirdiği kişilerin cezalandırıl masını bekler. Eğer yansıtmaya yol açan neden kendi suçluluk duy gularıysa, özeleştiride bulunmak yerine çevresini suçlayacaktır. Her iki durumda da seçtiği vekilden uzaklaşır ve onu yargılarken çok acı masız davranır. Fakat yansıtma .mekanizması yalnızca kıskançlığın yansıtılması ve saldırganlığın çevreye mal edilmesi yoluyla insan ilişkilerine sek te vuran bir mekanizma değildir. Kimi zaman da olumlu bağlanmala rın kurulmasını, insan ilişkilerinin pekiştirilmesini sağlar. Yansıtma nın bu olağan fakat daha az dikkati çeken biçimini, "dürtüsel itkileri mizden başkaları yararına "özgeci bir vazgeçiş"2 olarak adlandırabi liriz. Bu olguya bir örnek vermek istiyorum: Genç bir mürebbiye analiz sırasında çocukluk yıllarında iki dileği olduğunu anlatıyor: Güzel giysileri ve bir sürü çocuğu olsun istiyor muş. Fantezilerinde neredeyse takıntılı bir biçimde bu iki dileğinin gerçekleştiğini hayal ediyormuş. Fakat bu iki en önemli dileğinin ya nında bir sürü başka isteği de varmış. Yaşça kendisinden çok daha bü yük olan oyun arkadaşlarının sahip oldukları her şeye sahip olmak ve yaptıkları her şeye katılmak, hatta her şeyi onlardan iyi yapmak ve onların hayranlığını kazanmak istiyormuş. Hiç bitmeyen "Ben de is terim!"! çevresindeki yetişkinler için bir sorun haline getirmiş. Ayrı ca dileklerinin çoğu hemen yerine getirilmesi gereken ve güç doyuru lan nitelikteymiş. Yetişkinliğindeyse ilk bakışta alçakgönüllü ve fazla talepkâr ol mayan bir kişi izlenimi bırakıyor. Psikanalitik tedaviye geldiğinde henüz evlenmemiş, çocuğu yok, giyimiyse oldukça özensiz ve dikka ti çekmeyen türden. Pek haset ve hırs belirtisi göstermiyor, ancak kendi dışındaki gereklilikler zorunlu kıldığı zaman başkalarıyla ya rışmaya giriyor. Hakkında oluşan ilk izlenim, sıklıkla rastlandığı gi bi, kişilik gelişiminin çocukluk çağına taban tabana zıt yönde geliş miş olduğudur; dilekleri bastırmaya uğramış ve hastanın bilincindeki yerleri tepki oluşumlarıyla doldurulmuş olabilir (hayran olunma iste ği yerine alçakgönüllülük, yükselme hırsı yerine gösterişten kaçma gibi). Bu varsayıma göre bastırmanın nedeni olarak da teşhirci itki 2. Allruislische Ablrelung. Edvvard Bibring'in ortaya attığı bir terim.
lerden ve çocuksu isteklerden kaynaklanıp daha sonra tüm dürtüsel yaşamı etkisi altına almış bir cinsel yasak beklenirdi. Ama hastanın güncel davranışları tümüyle bu izlenimi doğrular nitelikte değil. Yaşamından daha ayrıntılı olarak söz ettiğinde, geç mişteki dileklerini onayladığını görüyoruz, bastırmadan sonra pek olası bir durum değil bu. Kendi cinselliğini yadsımış olması, kadın arkadaşlarının ve meslektaşlarının sevi deneyimlerini sevecen bir yaklaşımla izlemesine engel değil. Çöpçatanlık konusunda çok he vesli ve bir sürü sevi serüveninin sırdaşı oluyor. Kendi üstü başıyla pek ilgilenmezken, başkalarının giyimine etkin biçimde katkıda bu lunuyor. Kendi çocuksuzluğuna rağmen kendini başkalarının çocuk larına adamış; bu durumun meslek seçimine de yansıdığını görüyo ruz. Diyebiliriz ki arkadaşlarının güzel giysileri ve çocukları olması, beğenilmeleri, onun için her şeyden daha önemli. Buna analoji oluş turacak biçimde, kendisi tevekkül gösterirken mesleki gelişimlerini dikkatle izlediği erkek sevgi nesnelerinin yükselmelerini hırsla isti yor. İnsan, hastanın yaşamının her türlü ilgi ve dilekten arınmış oldu ğu izlenimine kapılıyor. Analize gelmeye başladığı tarihe kadar he men hemen hiçbir olaya rastlanmıyor bu yaşamda. Kendi amaçlarına ulaşmaya çalışacağına tüm enerjisini yakınlarının deneyimlerini pay laşırken tüketiyor. Kendi yaşamını yaşayacağına başkalarınınkinde yaşıyor. Ana-babasıyla çocukluk çağındaki ilişkilerinin analizinde geçir diği içsel değişimle ilgili önemli bilgiler de gün ışığına çıkıyor. Erken çağda dürtülerinden feragat etmesi üstbeninin özellikle sert bir yapı kazanmasıyla sonuçlanıyor, hasta bundan böyle arzularını doyurmak için hiçbir etkinlik gösteremiyor. Gerek penis sahibi olma isteğinin uzantısı olan erkeksi yükselme fantezileri, gerekse çocuk sahibi ol ma, çıplak ya da güzel giysiler içinde babasının hayranlığını kazanma gibi dişil istekleri yasaklanıyor. Fakat bu itkiler bastırılmıyor. Her bi ri için çevrede bu itkilerin depolanacağı vekiller bulunuyor ve her bir istek bu kişilerden birine yansıtılıyor. Arkadaşlarının süs düşkünlüğü kendi süslenme isteklerini onlara yansıtması için bir vesile oluyor, benzer biçimde libidinal arzulan ve yükselme fantezileri de çevreye, çevredeki kişilere aktarılıyor. Demek ki hasta, tıpkı bundan önceki bölümün örneklerinde gördüğümüz gibi, yasaklanmış itkilerini başka insanlara yansıtıyor. Tek ayrım yansıtmaya uğrayan içeriğin bundan sonraki işlenişinde. Hasta bulduğu vekilden uzaklaşacağına onunla
özdeşleşiyor. Bu vekilin isteklerini anlayışla karşılayıp dahası kendi ni ona çok da yakın duyumsuyor. Söz konusu dürtü itkilerini kendi beninde olunca yargılayıp suçlu bulan üstben, aynı dürtüyü çevrede şaşılacak derecede hoşgörüyle karşılıyor. Hastanın elde ettiği dürtü sel kaynaklı haz, başkalarının dürtülerini doyururken duydukları ve hastanın da paylaştığı hazdır, başkalarının duyduğu hazzı paylaşması yansıtma ve özdefleşme mekanizmalarınca mümkün kılınmaktadır.3 Kendi dürtülerine koyduğu yasağın öz yaşamında zorunlu kıldığı çe kingen tutum, yabancı bir nesne üzerine yansıttığı aynı dilekleri ger çekleştirmesi söz konusu olduğunda tümüyle ortadan kalkmaktadır. Bu açıdan bakıldığında kendi dürtüsel itkilerinden başkaları yararına feragat etmiş olmasının bencilce bir anlamı da var. Diğer yandan baş kalarının dürtülerinin doyuma ulaşması için harcadığı çabaların da özgeci olarak nitelenmesi gerekir. Kendi dilekleriyle başkalarınınki arasındaki, tüm yaşam biçimine damgasını vuran bu bağlantı, hastanın analiz sırasında anlattığı bir çok küçük olayda büyük bir kesinlikle saptanabiliyor. Örneğin on üç yaşındayken önceleri çok kıskandığı ablasının bir arkadaşına gizlice âşık oluyor. Aslında oğlanın da kendisini kimi zaman ablasına yeğle diğini düşünüyor ve sevgisinin belirtilerini görmek için sabırsızlanı yor. Yine böyle bir bekleyiş anında, bundan önce de sıklıkla olduğu gibi küçümsendiğini görüyor. Genç adam bir akşam çıkıp geliyor ve ablasını gezmeye götürmek istiyor. Hasta, önce nasıl hüsran duygu suyla elinin ayağının tutmaz olduğunu, daha sonra bu duygunun ye rini nasıl bir koşuşturmaya bıraktığını analiz sırasında tam bir açık lıkla anımsıyor. Ablasının gezintide daha "güzel" olmasını sağlaya cak ne varsa bulup getirmeye, büyük bir istekle ablasını süslemeye başlıyor. Bu sırada çok mutlu oluyor, eğlenceye gidecek olanın ken disi değil de ablası olduğunu tümüyle unutuyor. Sevi ve hayran olun ma arzularını rakibine yansıtmış, hasedinin öznesiyle özdeşleştiği için arzusunun onun kişiliğinde gerçekleşmesinden zevk almaktadır. Hasta bu süreci dileklerinin gerçekleşmediği, tersine engellen meyle karşılaştığı zamanlarda da yaşıyor. Kendi gözetimine verilen çocuklara güzel yiyecekler vermekten hoşlanıyor. Bir keresinde bir anne hazırladığı çok özel bir yiyeceği çocuğu için feda etmeye karşı
3. Paul Fedem'in (1936) "duygudaş özdeşleşme" kavramı ve bu konudaki açı lamalarıyla karşılaştırınız.
çıkıyor. Kendisi genelde damak zevklerine karşı kayıtsız kalmasına karşın, annenin bu tutumu onda büyük bir öfkeye yol açıyor. Yabancı bir nesnenin dileğinin geri çevrilmesini kendi dileğinin geri çevril mesi olarak algılıyor, bir önceki örnekte ablasının dileğinin gerçek leşmesiyle mutlu olduğu gibi. Görülüyor ki başkalarına devrettiği şey, dileklerini özgürce gerçekleştirme hakkıdır. Bu son özellik, aynı türden başka bir kadın hastanın yaşantısında daha açık olarak beliriyor. Kayınbabasıyla çok iyi ilişkiler içinde olan genç bir kadın, kaynanasının ölümünü alışılmadık tepkilerle karşılı yor. Söz konusu genç kadına ailenin diğer kadınlarıyla birlikte ölü nün bıraktığı giysileri dağıtma görevi veriliyor. Diğer kadınlardan farklı olarak genç kadın, kendisi için bir tek giysi bile almamakta di retiyor. Bunun yerine yoksul bir kuzinine armağan etmek üzere bir palto alıyor. Fakat ölen kaynananın kız kardeşi paltonun kürk yakası nı söküp almak istediğinde, o ana kadar gayet sakin, dahası ilgisiz davranan genç kadın birdenbire tarifsiz bir öfkeye kapılıyor. Başka zamanlarda ketlenmiş olan saldırganlığını tüm yeğinliğiyle teyzeye yönelterek sonunda vermek istediği paltonun tamamının gözettiği kuzinine verilmesini sağlıyor. Bu olay çözümlendiğinde hastanın suçluluk duygularının kaynanasının eşyalarından bir şey almasını en gellediği görülüyor. Giysiyi almak onun için kayınbabasınm yanında kaynanasının yerini alma dileğini simgeliyor. Bu yüzden kendi adına özveride bulunup "annesinin" mirasına konma dileğini kuzinine terk ediyor. Bu yeni konumda gerek sahip olma isteğini, gerekse hüsranı tüm şiddetiyle duyumsuyor ve doğrudan kendisinin hiçbir zaman yapmayacağı düşlerinin gerçekleşmesi için savaşım veriyor. Kendi dürtüsel itkilerine karşı acımasız davranan üstben kendi beninden uzaklaştırıldıklarında bu itkileri benimseyebiliyor. Her zaman ketlen miş olan saldırgan davranışlar, başkasının dileklerini kabul ettirmek söz konusu olduğunda benle bağdaşabiliyor. Yansıtma ve özdeşleşmenin bir birleşiminden oluşan bu savunma mekanizmasına bir kez dikkatimiz yöneldikten sonra, hayatta burada sergilediğimiz iki örneğe eklenebilecek birçok olay gözlemleyebili riz. Örneğin, vicdani endişeler yüzünden bir türlü evlenmeye karar vermeyen bir genç kız, kız kardeşinin nişanlanmasını tüm enerjisiyle destekliyor. Kendisi için para harcaması gerektiğinde takıntısı tara fından ketlenen bir hasta başkalarına armağan vermek söz konusu ol duğunda çok eli açık davranıyor. Kaygıları yüzünden kendi yolculuk
planlarım gerçekleştiremeyen bir kadın hasta, arkadaşlarına kendi sinden beklenmeyecek bir hararetle yolculuk etmelerini öneriyor. Kız kardeş, arkadaş ya da armağan verilenle özdeşleşmiş olmanın hiç ya nılmayan bir göstergesi daha vardır; birdenbire ortaya çıkıp, hastanın kendi dilekleri vekil üzerinde gerçekleştiği sürece devam eden bir ya kınlık duygusu. Halk söyleyişleri öteden beri "çöpçatanlık eden evde kalmış kızlar"la,' "kendileri kâğıt oyunlarına katılmayıp hariçten ga zel okuyarak oyuncuları en yüksek oyunlara girmeye yüreklendirenler"le inceden inceye dalga geçer. Dürtüsel itkilerinden başkasının yararına özveride bulunup kendi isteklerinin bu vekil üzerinde ger çekleşmesini izlemek, gerçekten de insanın kendi katılmaya cesaret edemediği bir oyunu ilgi ve zevkle izlemesine benzer. Öte yandan bu savunma sürecinin başansı iki yönlüdür. Kullanıl dığı yerde, bireyin birlikte yaşadığı insanların dürtüsel doyumlarına karşı eli açık, hoşgörülü bir tutum almasını, böylece üstbenin yasağı na karşın dolaylı olarak dürtüsel doyuma ulaşmasını sağlamakla kal maz; aynı zamanda başlangıçta isteklerin gerçekleşmesini sağlaya cak olup, sonradan ketlenmiş olan etkinliği ve saldırganlığı da yeni den özgür kılar. Kendisine oral hazlar sağlamak için hiçbir girişimde bulunamayan kadın hastamız, böylelikle yabancı bir çocuğun oral ya saklar koyan annesine kızıp köpürebilir. Diğer hasta, evin ölen hanı mının haklarını ele geçirme çabası kendisi için yasaksa da bir başka sının simgesel haklarını tüm saldırganlığıyla savunabilir. Kendi ma aşının artırılmasını istemeye hiçbir zaman cesaret edemeyecek olan bir kadın memur, bir meslektaşının haklarını savunmak üzere birden bire kadın yöneticiye saldırabilir. Böylesi durumları çözümlediğimiz de, savunma sürecinin, herhangi bir dürtünün anne ya da baba otori tesine karşı doyurulması uğruna girişilen çocukluk çağındaki çatış madan kaynaklandığını görüyoruz. Anneye yöneltilen saldırganlık, bireyin kendi istekleri söz konusu olduğu sürece yasaktır, ayıplanır, fakat iş -sözde- yabancıların isteklerinin gerçekleşmesine gelince saldırganlık ortaya çıkıverir. Bu tipin en bilindik temsilcisi, kamuoyu karşısına çıkıp, tüm saldırganlığı ve etkinliği ile bir küme insandan, başka bir küme insana armağan etmek üzere para isteminde bulunan ”yardımsever"dir. Uç örneğiyse belki de ezilenler adına bir egemeni öldüren suikastçı tipidir. Serbest kalan saldırganlık dürtüsünün yönel diği nesneyse, her zaman, çocukluk döneminde dürtüden vazgeçme zorunluluğunu koyan otoritenin bir temsilcisi olacaktır.
Dürtülerin yansıtıldığı kişi çeşitli etmenlerce belirlenir. Yasak dürtünün benin dışında, çevrede algılanması büyük bir olasılıkla yan sıtma için yeterli bir çıkış noktası oluşturmaktadır. Kayınvalidenin mirasının söz konusu olduğu vakada, vekil olarak seçilen kişinin ya kın bir akraba olmaması, hastanın kendisi için ensest anlamına gele cek arzunun zararsız hale gelmesini sağlamıştır. Birçok kez isteklerin yansıtıldığı kişi geçmişte bir haset nesnesi olmuştur. İlk örneğimizde ki özgeci mürebbiye, hırslı fantezilerini erkek, libidinal arzulanmysa kadın arkadaşlarına yansıtmaktadır. Erkek arkadaşları geçmişte penis hasedinin nesnesi olan babasıyla ağabeyinin, kız arkadaşlarıysa ço cukluğun daha sonraki bir aşamasında penis hasedinin güzelliğe du yulan haset biçiminde yer değiştirdiği ablanın yerini almışlardır. Yükselme planlarını gerçekleştirmekte bir kız olarak engellendiğini duyumsuyor, diğer yandan bir kız olarak da kendini erkeklerin hoşu na gidecek kadar güzel bulmuyor. Hüsrana uğrayınca da isteklerini daha yeterli bulduğu nesnelere yer değiştiriyor. Elde edemediklerini, erkeklerin meslek yaşamında, kendinden daha güzel olan kızlarınsa sevgide, onun adına elde etmelerini bekliyor. Özgeci vazgeçiş, bura da hastanın narsisistik yaralanma ile başa çıkmasını sağlayan bir yön teme dönüşmüştür. Dürtüsel isteklerden onları gerçekleştirmeye daha uygun bir nes ne yararına el çekilmesi, çoğunlukla bir kızın bir erkekle olan ilişki sinde belirleyici olan yöntemdir. Bu tür ilişkilerde kız, her türlü ger çek nesne ilişkisinin dışında kalır ve erkeği kendi kişiliğinin temsil cisi olarak seçmiş olur. Bu "özgeci" bağlanma çerçevesinde erkekten yaşamı boyunca, kendisinin kadınlığından ötürü gerçekleştiremeye ceğini duyumsadığı planlarını gerçekleştirmesini, yani yerine yüksek öğrenim görmesini, belirli bir mesleği seçmesini, ünlü ya da zengin olmasını talep eder. Bu vakalarda bencillikle özgecilik çok çeşitli oranlarda bir araya gelebilir. Ana-babayla çocuklar arasındaki ilişki de de yaşam tasarılarının böyle özgeci-bencil bir tutumla çocuklara aktarılmasına sıklıkla rastlanır. Ana-babanın kendi yaşamlarında ger çekleştiremedikleri ihtiraslarını daha uygun durumda olan çocukları nın yardımıyla elde etmeye çalıştıkları söylenebilir. Belki de anaların oğullarına olan o en özgeci sevgilerindeki önemli belirleyicilerden biri, isteklerini, erkekliklerinden dolayı bunları gerçekleştirmeye da ha "uygun" olan oğullarına aktarmış olmalarıdır. Gerçekten de bir er keğin yaşamındaki başarılar, ona bağlı olan kadınların özverilerinin
karşılığını büyük ölçüde ödemiş olur. Edmond Rostand'ın Cyrano de Bergerac oyunu böyle özgeci bir vazgeçişin en güzel ve ayrıntılı bir örneğidir. Oyunun kahramanı ak lı ve yiğitliğiyle ün kazanmış ama çok çirkin olan burnu yüzünden kadınların sevgisinden yoksun kalmış bir on yedinci yüzyıl Fransız soylusu, şair ve muhafız alayı subayı olan tarihi bir kişiliktir. Güzel kuzini Roxane'a âşık olur, fakat çirkinliğinin bilinciyle her türlü kar şılık beklentisinden derhal vazgeçer. Kılıç kullanmadaki yıldırıcı be cerisiyle tüm rakiplerinin önüne geçeceği yerde, sevgisini, istekleri ni, daha yakışıklı bir erkeğe bırakır. Bu feragatten sonra tüm gücünü, yürekliliğini ve zekâsını kendinden daha şanslı olan bu adama sunar, isteklerine ulaşabilmesi için ona elinden gelen her türlü yardımı ya par. Geceleyin iki erkeğin de sevdikleri kadının balkonu altında ol duğu bir sahnede oyun doruk noktasına ulaşır. Rakibine Roxane'ın sevgisini kazandıracak sözcükleri fısıldayan Cyrano, daha sonra ka ranlıkta onun yerine geçer, ateşli konuşmasının coşkusu içinde kur yapanın kendisi olmadığını unutur ve ancak son anda, dilekleri kabul edilen yakışıklı Christian kucaklaşmak için balkona tırmanırken öz verili tutumuna geri dönebilir. Rakibinin dostluğunu giderek daha çok benimser, savaşta kendi yaşamı yerine onun yaşamını kurtarma ya çalışır. Ölüm Christian'ı, vekilini elinden aldığında, kendine yasak saydığından Roxane'a kur yapmaktan da vazgeçer. Yazarın, Cyrano' nun sevi yaşamıyla şair olarak yazgısı arasında kurduğu koşutluk, Cyrano’nun özgeciliğinde anlatılmak istenenin yalnızca ilginç bir se vi serüveni olmadığını imliyor. Christian nasıl Cyrano'nun şiir ve mektuplarıyla Roxane'ın sevgisini elde ediyorsa, Comeille, Moliere ve Swift gibi şairler de yazarın bilinmeyen yapıtlarından aldıkları sahneleri olduğu gibi kullanarak ünlerine ün katarlar. Oyundaki Cyrano bu yazgıyı benimsemiştir. Sözlerini kendisinden daha yakı şıklı olan Christian'a verdiği gibi, kendisinden daha büyük bir dâhi olan Moliere'e de verir. Kendisinde saptadığı, kendisini küçük gör mesine yol açan bir kusur, kendisinden daha iyi bir konumda olanla rı isteklerini, düşlerini gerçekleştirmeye daha uygun nesneler olarak görmesine yol açmaktadır. Ölüm korkusu konusundaki ufak bir gözlemimizle bu bölümün sonunda özgeci vazgeçiş kavramına değişik bir açıdan yaklaşmak is tiyoruz. Dürtüsel isteklerini büyük ölçüde başkalarına yansıtmış olan kişilerin hemen hepsinde ölüm korkusu yaşantısının olmadığı görü-
i,
r
İKİ S A V U N M A TÜRÜ İÇİN ÖRNEKLER I 95
î lür. Böyle bir ben, tehlike anında bile kendi yaşamı için endişe duy amaz. Bunun yerine sevgi nesnelerinin yaşamı için abartılmış bir kay gı ve endişe duyar. Güvenliklerine yaşamsal önem verilen bu nesne lerin dürtüsel isteklerin yer değişimiyle aktarıldığı kişiler olduğunu gözlemlerimiz göstermiştir. Örneğin sözünü ettiğimiz genç mürebbiye gebelikleri ve doğumları sırasında arkadaşlarının yaşamlarını yiti, rebileceklerinden abartılmış bir biçimde kaygılanır. Cyrano, yukarıda anlattığımız gibi Christian’m güvenliğini savaşta kendi güvenliğinin çok üzerinde tutar. Burada, bastırılmış yarışma duygulannın savun ma süreci içinde ölüm isteği biçiminde bilinç düzeyine çıktığını var saymak yanlış olur. Böylesi kaygıların ve kaygı yokluğunun analizin den elde edilen sonuç odur ki, kişi öz yaşamını ancak dürtülerinin do yumu olasılığını içerdiği ölçüde değerli ve korunmaya değer saymak tadır. Dürtüsel isteklerden yabancı nesneler yararına el çekildiğinde kişinin öz yaşamı yerine yabancının yaşamı değer kazanmaktadır. İs teklerin yansıtıldığı nesnenin yok olması, örneğin Cyrano için Christian'ın ölümü, tüm umutların, isteklerin gerçekleşmesi olasılığının yok olması anlamına gelir. Söz ettiğimiz genç mürebbiye, analizinden sonra, geçirdiği bir hastalık sırasında ilk kez ölüm düşüncesinin kendisine acı verdiğini duyumsuyor. Yeni evini döşeyip kendisine mesleğinde saygınlık ka zandıracak bir sınavı verene kadar yaşayabilmeyi çok istediğinin kendisi de şaşırarak ayrımına varıyor. Ev ve sınav yüceltilmiş biçim de de olsa dürtüsel isteklerinin gerçekleşmesi anlamına gelmektedir. Analiz ona bu isteklerini yeniden kendi yaşamıyla bağlantıiandırma gücünü sağlamıştır.4
4. Erkek eşcinselliğinin gelişim koşullarıyla özgeci vazgeçişteki ilişkilerin ben zerliği çok açıktır. Eşcinsel de annesi tarafından sevilme istemini daha önce haset duyduğu küçük erkek kardeşine aktarır. Burada değişik olan, eşcinselin anne tara fından sevilme istemine kendisi anne tavrını benimseyerek doyum sağlaması, yani ana-oğul ilişkisinden hem etkin hem edilgin olarak haz kazanmasıdır. Bu sürecin, özgeci vazgeçişin sergilediğimiz örneklerinde ne dereceye kadar rol oynadığını söylemek güç. Cyrano ve özgeci mürebbiyenin duydukları doyum doğallıkla istek lerini aktardıkları kişinin başarısından aldıkları payla sınırlı değildir. İçine girdikle ri verme ve yardım etme esrikliği, vazgeçişin kendinde doyum sağlayıcı bir süreç olduğunu imliyor. Kişi saldırganla özdeşleşme sürecinde olduğu gibi edilginlikten etkinliğe geçer, aldığı narsisistik yaralar, yardımseverlik rolünün, gücünün vurgu-
lanmasıyla onarılır, edilgin olarak yaşanan engellenme deneyimi etkin olarak baş kalarına mutluluk verilmesiyle dengelenir. İnsanlar arasında kişinin kendi dürtüsel doyumunun yer değiştirmiş ya da yü celtilmiş bir biçimde rol oynamadığı, gerçek bir özgeci ilişkinin bulunup bulunma dığı sorusunu yanıtsız bırakıyoruz. Öte yandan yansıtma ve özdeşleşme sözde öz geci davranışın tek yolu değildir, aynı amaca götüren, kolay izlenebilir diğer bir yol da örneğin mazoşizmin değişik biçimlerinden geçebilir.
D. Dürtü Şiddetinden Korkunun Güdülediği Savunma (Ergenlik Görüngüleriyle Örneklendirilmiştir)
XI. Ergenlik Döneminde Ben ve id
Ergenlik, dürtüsel süreçlerin öneminin açıkça ön plana çıktığı tüm yaşam dönemleri arasında öteden beri en fazla dikkat çekeni olmuş tur. Cinsel olgunluğun başlamasına eşlik eden ruhsal görüngüler öte den beri psikolojiyi uğraştırır. Psikanaliz dışı literatürde bu yıllarda ortaya çıkan karakter değişimlerinin, ruhsal dengedeki bozuklukla rın, hepsinden önemlisi bireyin ruhsal yaşamındaki anlaşılmaz, uz laşmaz karşıtlıkların etkileyici bir dille betimlendiğine sıklıkla rastla rız. Ergenlik çağındaki genç, hem bencilliğin doruğundadır, kendisi ni evrenin özeği ve tek ilgi nesnesi gibi görür hem de yaşamının bun dan sonraki aşamalarında bir daha hiç olmayacağı kadar özverili ve kendini adamaya hazırdır. En tutkulu sevi ilişkilerini başlatır, ama başlattığı gibi bitiriverir. Topluma katılma coşkusuyla, önüne geçe mediği bir yalnızlık tutkusu, seçtiği öndere körü körüne boyun eğ mekle tüm otoritelere karşı inatçı bir başkaldırı arasında gider gelir. Bir yandan çıkarcı bir materyalist olup, diğer yandan yüce idealist duygularla dolu olabilir. Bir çilekeş gibi yaşarken birdenbire en ilkel dürtülerini doyurmaya girişir. Kendisi onca kolay yaralanırken ya kınlarına karşı kaba ve düşüncesiz davranabilir. Ruh hali her şeyi ha fife alan bir iyimserlikle derin bir kötümserlik arasında, işe yaklaşımı yorulmaz bir azimle sağır bir atalet ve ilgisizlik arasında değişebilir. Yerleşik psikolojide bu görüngüleri açıklamayı deneyen birbirin den çok farklı iki kuram vardır. Kuramlardan birine göre ruhsal ya şamda kopan fırtına, muhtemelen kimyasal değişimlerin, yani cinsel salgı bezlerinin yeni başlayan etkinliklerinin dolaysız sonucudur; ya ni yalnızca fizyolojik olayların ruhsal eşlikçisidir. Diğer kuram fizik sel yapıyla ruhsal yapı arasındaki böyle bir bağı reddeder. Eşzamanlı
olarak ortaya çıkan bedensel değişiklikler nasıl bedensel olgunluğun imleriyse, görülen bu ruhsal değişim de ulaşılan ruhsal olgunluğun imleridir, der. Ruhsal ve fiziksel olayların eşzamanlı olarak ortaya çıkmaları birinin diğerinin nedeni olduğunu kanıtlamaz. Yani bu ku ram ruhsal gelişimin salgı bezleriyle ilgili ve dürtüsel süreçlerden ba ğımsız olarak ele alınmasını talep etmektedir. Bu iki psikolojik yöne lim yalnızca bir noktada uzlaşır: Ergenlikteki gerek bedensel gerekse ruhsal görüngülerin bireyin gelişiminde çok büyük önem taşıdığı, er genlikte cinsel yaşamın, sevebilme yeteneğinin ve karakterin temel lerinin atıldığı, köklerinin oluştuğu noktasında. Psikanaliz ise, ruhsal olayları açıklama çabalarında sıklıkla ruh sal çelişkileri çıkış noktası olarak seçmesine karşın, ergenlik çağının psikolojik sorunlarına bugüne kadar şaşılası derecede az eğilmiştir. Birkaç temel çalışma (Freud, 1905; Jones, 1922; Bemfeld, 1923) dı şında ergenliğe gereken önem verilmemiş, bu dönemin araştırılması diğer gelişim dönemlerine ilişkin araştırmaların çok gerisinde kal mıştır. Bunun nedeni, psikanalizin, yukarıda sözü edilen, insan cin sel yaşamının başlangıcının ergenlikte olduğu kanısını paylaşmama sı olsa gerekir. Psikanaliz kuramına göre insan cinsel yaşamının iki başlangıç noktası vardır. İlk başlangıç birinci yılda olur. Önemli ge lişim adımları ergenlikte değil, erken çocukluktaki cinsel dönemde atılır, genital dönem öncesi önemli cinsel örgütlenmeler tamamlanır, çeşitli dürtü bileşenleri gelişir ve etkinlik kazanır, bireyin nonnalliği, normal dişiliği, sevme yeteneği ya da yeteneksizliği belirlenir. De mek ki bu erken dönemin araştırılması, yerleşik psikolojinin ergenlik çağı araştırmalarından beklediği, cinselliğin kökeni ve gelişimi ko nusundaki bilgileri de sağlayacaktır. Bu açıdan bakıldığjnda ergen lik, insan yaşamındaki diğer gelişim aşamaları gibi bir gelişim aşa masıdır yalnızca; çocukluktaki cinsel dönemin ilk yinelenmesidir, bir yinelenme ise yaşamın ileri döneminde, klimakterikte ortaya çıkar. Bu cinsel dönemlerden her biri daha önce kaybedilenleri tazeler, can landırır, ayrıca doğal olarak her biri insan cinsel yaşamına kendi kat kılarını getirir. Ergenlik, bedensel-cinsel olgunluğun başlamasıyla genital eğilimleri ön plana çıkarır, genital eğilimlerin genital öncesi dürtü bileşenleri üzerinde egemenlik kazanmasını sağlar. Klimakterikteyse bedenin cinsel işlevlerinin gerilemesine koşut olarak genital itkiler son bir kez parlar ve daha sonra yerini yeniden genital öncesi itkilere bırakır.
Psikanaliz literatürü bugüne kadar öncelikle cinselliğin insan ya şamındaki bu üç fırtınalı dönemi arasındaki benzerliklerle uğraşmış tır. Benin ve dürtülerin güçlerinin nicelik açısından karşılaştırılması bu benzerliği en belirgin biçimde ortaya koyar. Gerek çocukluk, ge rek ergenlik, gerekse klimakterikte görece güçsüz bir benin karşısına görece güçlü bir id dikilir. Yani bunlar idin güçlülük, beninse güçsüz lük dönemleridir. Bu üç dönemde ben-id ilişkisindeki iki etmenden biri açısından güçlü bir nitel benzerliğin de bulunduğu görülür. İnsa nın idi yaşamın tüm çağlannda aynı kalır. Dürtüsel itkiler gerçi benle ve çevrenin istemleriyle karşılaştıklarında değişime uğrayabilir, fakat id alanının kendisinde, dürtülerin gelişmesinden, genital öncesi he deflerin yerini genital hedeflere bırakmasından başka hemen hemen hiçbir şey değişmez. Libido arttığında bastırmadan kurtulup ortaya çıkmaya her zaman hazır olan cinsel istekler, bunlarla bağlantılı nes ne yatırımları ve fanteziler, çocukluk, ergenlik, yetişkinlik ve klimak terikte ufak tefek değişiklikler göstermekle birlikte temelde aynı ka lır. Libidonun arttığı yaşam dönemleri arasındaki nitel benzerlik de mek ki idin görece değişmezliğidir. Bu yaşam dönemleri arasındaki ayrımlara gelince, psikanaliz lite ratürü bunlarla bugüne kadar daha az uğraşmıştır. Bu ayrımlar id ile benin ilişkisindeki diğer etmenden, yani benin dönüşüm yetisinin bü yüklüğünden kaynaklanır. İdin değişmezliğine karşılık ben değişken dir. Erken çocukluktaki benle ergenlik dönemindeki beni örnek ola rak alalım: Kapsamları, içerikleri, bilgileri, yetenekleri, bağımlılıkla rı ve kaygıları değişmiştir, birbirine benzemez. Bunun doğal sonucu olarak ben dürtülerle olan çatışmalarında her dönemde değişik sa vunma araçlan kullanır. Erken çocukluk ve ergenlik dönemleri ara sındaki benzerliklerin araştırılması dürtüsel yaşamı nasıl aydınlat mışsa aralarındaki farklılıkların araştırılmasının da benin oluşumuna ışık tutması beklenir. Dürtüsel süreçlerin araştırılmasında olduğu gibi benin incelenme sinde de gelişimin ileri aşamalarının anlaşılmasının koşulu erken aşa malarının bilinmesidir. Bende ergenlikte ortaya çıkan bozuklukları açıklayabilmek için öncelikle benin ilk çocukluk çağındaki durumu nu anlamış olmamız gerekir. Küçük çocukta ben ve id arasındaki ça tışma özel koşullarda gerçekleşir. Oral, anal ve fallik dönem dürtüle rinin doyurulma istemi son derece acil, Oidipus ve hadım edilme komplekslerine bağlı duygulanım ve fanteziler olağanüstü canlı, kar-
şılanndakiyse yeni oluşmakta olan, yani güçsüz ve gelişmemiş bir bendir. Buna karşılık, küçük çocuk dizginlenemeyen dürtülerin ege menliğindeki bir varlık değildir, olağan koşullarda içindeki dürtüsel kaygıların baskısını duyumsamaz bile. Çevre, yani eğitici etkiler dür tüsel yaşafnına karşı verdiği savaşımda çocuğun güçsüz beninin güç lü bir müttefikidir. Ben sınırlı gücünü, kendinden çok daha güçlü olan, yalnızken karşılarına çıksa mutlaka yenik düşeceği dürtüler önünde sınamak durumunda kalmaz. Çocuğun isteklerini tanıyıp dür tüler karşısındaki gücünü ya da güçsüzlüğünü tahmin etmesine fırsat verilmez. Dış dünya vaatlerle ya da tehditlerle, yani sevgi umudu ve ceza beklentisiyle çocuğun id karşısındaki tutumunu belirler. Çocuk çevrenin etkisi altında birkaç yıl içinde dürtüsel yaşamını dizginleyip oldukça iyi bir düzeyde tutma becerisini kazanır, ama bu başarının ne kadarını benine ne kadarını çevrenin dolaysız baskısına borçlu olduğunu saptamak olanaksızdır. Çocuğun beni bu çatışma içinde çevre etkilerinin yanında yer aldığı oranda çocuk "uslu" olarak nitelendirilir. Eğer çocuğun beni idin yanında yer alır ve eğitimin dürtülerini doyurmasına koyduğu sınırlamalara karşı savaşırsa çocu ğun "yaramaz" olduğu söylenir. Çocuk beninin idle çevre arasındaki bu salmımını ayrıntılı olarak incelemeyi görev edinen bilim pedago jidir. Pedagoji, benle eğitim arasındaki ittifakı giderek sağlamlaştıra cak, birlikte yürüttükleri dürtülere egemen olma savaşını yetkinleşti recek araçlar arar. Fakat çocukluğun bu erken aşamasında eğitimin etki alanı dışında kalan ruh içi bir çatışma vardır. Çevre kısa zamanda çocuğun ruhun da bir temsilci edinir: nesnel kaygı. Nesnel kaygının ortaya çıkışı be nin içinde yüksek bir yapının, yani vicdan ya da üstbenin oluştuğunu kanıtlamaz, yalnızca bunun bir öncülü söz konusudur. Nesnel kaygı, çevrenin çocuğa ceza olarak verebileceği zararların önceden duyumsanması, yani bir tür "ön acı"dır, beklenen cezaların her defasında ve rilip verilmediğinden bağımsız olarak benin davranışını yönlendirir. Çocuğun çevresi ne kadar tehlikeli ve ne kadar tehdit ediciyse nesnel kaygı o kadar büyük olacaktır. Diğer yandan nesnel kaygının dürtüsel süreçlerin kendiliğe yöneltilmesiyle arttığını, sık sık fantezilerdeki kaygılarla birleştiğini ve nesnel değişimleri görmezden gelerek ger çeklikle olan bağını giderek gevşettiğini biliyoruz. İşte küçük çocu ğun ruhunda acil dürtüsel istemlerle akut nesnel kaygı çatışır, bu ça tışmayı çözme çabaları çocukluk nevrozlarının belirtileri olarak orta
ya çıkar. Bu içsel savaşımın izlenmesi ve betimlenmesi bilimsel tar tışmalara neden olmaktadır, bazılan bu konunun pedagojinin alanına girdiğini öne sürüyorsa da biz uzun zamandır nevrozlar öğretisinin kapsamına girdiğini biliyoruz. Bu arada küçük çocuğun beninin durumu da ilerki yaşamında bir daha hiç yeniden üretmeyeceği tipik bir özellik taşımaktadır. İleride karşılaşılacak her savunma durumunda iki yan da bellidir: O dürtü az ya da çok katı bir benin karşısına dikilecek ve kozlarını bu benle pay laşacaktır. Fakat küçük çocuklarda ben çatışmanın ürünüdür ve benin ilerki yaşamda dürtülerin dizginlenmesi görevini üstlenecek olan bö lümü bu erken çağda bir yandan idden gelen dürtüsel istemlerin da yatması, diğer yandan da dışandan kaynaklanan nesnel kaygının bas kısı altında ortaya çıkar. Denebilir ki, ben; bu iki gücün, dürtülerin dayatmasıyla çevrenin baskısının arasındaki dengeye uyum sağlaya bilecek şekilde "ölçüye göre" gelişir.1Ben oluşumu belirli bir aşama ya ulaştığında ilk çocukluk dönemini kapanmış sayanz. Ben, artık idin karşısında savunma alışkanlıkları kazanmıştır. Dürtüsel doygun lukla dürtüden vazgeçme arasında belirli bir oran saptamıştır, çeşitli çatışmalann çözülmesinde bu orana bağlı kalır. Doyumun ertelenme sinde belirli ölçülere alışmıştır. Nesnel kaygılara uygun düşen savun ma yöntemlerini yeğler. Ben ve id arasında bundan böyle her ikisinin de uyacağı bu uzlaşma zeminine ulaşılmıştır. Bu dönemi izleyen birkaç yıl içinde bu koşullar değişir. Dürtü ye ğinliğinin fizyolojik koşullara bağlı olarak azaldığı gizil dönem, be nin savunma savaşında bir ateşkes dönemidir. Ben, diğer görevleriy le uğraşmak için zaman kazanmış olur, içeriklerini, bilgi ve yetenek lerinin kapsamını genişletir. Böylece güçlenmiş olur, çevre karşısın da eskiden olduğu gibi çaresizce boyun eğmez, çevreyi eskiden oldu ğu gibi tümgüçlü olarak görmez. Oidipus kompleksini aşabildiği öl çüde dış çevredeki nesnelere karşı tutumu da değişir. Ana-babaya olan kesin bağımlılık gevşer, böylelikle nesne sevgisinin izleyicisi olan özdeşleşme mekanizması çocuğun yaşamında giderek ağırlık kazanır. Ana-baba ve eğiticilerle çocuk arasında tartışmaya yol açan konularda çocuk onların dilek, şart ve ideallerini giderek artan ölçü de içe yansıtır. Çevre, çocuğun iç evreninde artık yalmzca nesnel
1. Modem pedagojinin uç eğilimlerinin çabalan da çevreyi çocuğun "ölçüsüne göre değiştirmek biçiminde nitelenebilir.
kaygı olarak belirmez. Çocuk kendi beninde çevrenin istemlerini temsil eden kalıcı bir yapı kurmuştur; bu yapıya üstben adını veriyo ruz. Bu gelişmeyle eşzamanlı olarak çocuksu kaygılarda da bir deği şim gözlemliyoruz. Çevre korkusu giderek önemsizleşir, yerini bu es ki gücün yeni temsilcilerine, üstben kaygısına, vicdani kaygıya ve suçluluk duygusuna bırakır. Bu da gizil dönemdeki benin dürtüsel sü reçlere egemen olma savaşında yeni bir müttefik kazanmış olduğu anlamına gelir. İlk çocukluk döneminde nesnel kaygının üstlendiği dürtü savunmasının itici gücü olmak görevini gizil dönemde vicdani kaygı üstlenmiştir. Bu aşamada da dürtüler üzerinde kurulan egemen liğin ne kadarının benin kendisine ne kadarınmsa üstbenin gücüne ve etkinliğine bağlı olduğunu söylemek güçtür. Diğer yandan gizil dönemdeki bu dinlenme arası uzun sürmez. İki düşmanın, benle idin arasındaki ateşkesin imzalanmasından kısa bir süre sonra savaşan taraflardan birinin güçlenmesiyle varılan an laşmanın temelleri kökünden değişir. Bedenin cinsel olgunlaşmasını yaratan fizyolojik süreç içinde dürtüsel yaşam canlanır, bu canlılık li bidonun artıp taşmasıyla ruhsal yaşama da yansır. Böylece ben ve id arasında belirlenen güçler dengesi sarsılmış, zorlukla ulaşılan ruhsal denge bozulmuş olur; iki ruhsal yapı arasındaki iç çatışmalar yeniden alev alıp parlar. Başlangıçta idin alanında büyük bir değişiklik yoktur. Gizil dö nemle ergenlik arasındaki ergenlik öncesi denilen dönemde bedenin cinsel olgunluğu hazırlık aşamasındadır. Nitel olarak dürtüsel yaşam da bir şey değişmemiş, ancak dürtüsel enerji artmıştır. Bu artış cinsel yaşamla sınırlı kalmaz. İdin kullanabileceği daha fazla libido vardır ve bu libido ayrım yapmaksızın idin çeşitli itkilerine yatırılır. Saldır gan itkiler dizginlenemeyen bir yabanıllığa, acıkma oburluğa, gizil dönemdeki yaramazlıklar gençlik suçlarına dönüşür. Çoktan yitip gitmiş olan oral ve anal ilgi nesneleri yeniden belirir. Gizil dönemin güçlükle kazanılmış titizliği, temizliği yerini düzensizliğe, pisliğe bı rakır; utanma ve acıma duygularının yerini teşhircilik, acımasızlık ve hayvanlara eziyet etme eğilimleri alır. Benin yapısında iyice yerleş miş gözüyle baktığımız tepki oluşumları bileşenlerine ayrılıverecekmiş gibidir. Diğer yandan eski, unutulmuş eğilimler yeniden bilince çıkar. Oidipus kompleksinden kaynaklanan dilekler fazla çarpıtmaya uğramayan fantezilerde ve hayallerde doyuma ulaşırken, oğlanlarda hadım edilme düşüncesi, kızlardaysa penis hasedi yeniden ilgi alanı
nın özeğine gelir. Bene yapılan bu saldırının içerdiği öğeler gerçekte pek de yabancımız sayılmaz. Daha önce ilk çocukluk dönemi cinsel liği kapsamında tanıdığımız içerikler bir kez daha bilinç yüzeyine ta şınmaktadır. Fakat yeniden ortaya çıkan bu çocuk cinselliği karşısında artık es ki koşullan bulamaz. İlk çocukluk döneminin beni gelişmemiş ve ka rarsız, yani idden gelen baskıya ve idin biçimlendirmesine açıkken, ergenlik öncesinin beni katı ve pekişmiş bir bendir. Artık kendi ruh sal yapısını bilmektedir: Çocuk beni çevreye karşı ani bir başkaldırı içinde dürtülerini doyurmak için idin yanına geçiverirken genç yetiş kinin beni aynı şeyi ancak üstbeniyle iç çatışmalara girmeyi göze ala rak başarabilir. Bir yandan id, diğer yandan üstbeniyle arasındaki iyi ce yerleşmiş ilişkiler, yani bireyin karakteri dediğimiz şey, benin ödün vermesini engeller. Benin yalnızca bir dileği vardır: Gizil dö nemdeki karakterini korumak, kendi güçleriyle idin güçleri arasında ki dengeyi yeniden kurmak, dürtülerin artan istemlerine artan savun ma çabalarıyla karşı koymak. Varlığını değişmeksizin koruyabilmek için verdiği bu savaşta ben hem nesnel kaygı hem de vicdani kaygı ta rafından güdülenir, ayrım yapmaksızın çocuklukta ve gizil dönemde kullandığı tüm savunma yöntemlerini kullanır. Bastınr, yer değiştirir, yadsır, karşıtına çevirir, kendine yöneltir; histerik belirtiler, fobiler oluşturur, kaygıyı takıntılı düşünce ve davranışla dizginler. Benle id arasındaki bu savaşı ayrmtılanna kadar izlemeyi sürdürürsek, ergen lik öncesi döneminin huzursuzluk verici görüngülerinin neredeyse tümünün çatışmanın farklı evrelerine uyduğunu anlarız. Fantezi kur ma etkinliğinin artışı, genital dönem öncesi (yani sapkın) cinsel do yuma geri dönüş, saldırganlık ve suçlar, idin kısmi başanlandır. Çe şitli kaygıların ortaya çıkması, kişilikteki çileci çizgiler, nevrotik be lirtilerin ve ketlemelerin ortaya çıkmasıysa artan savunma çabaları nın, yani benin kısmi başarılarının göstergesidir. Gerçek ergenlik dönemine giriş ve bedensel cinsel olgunluğa ulaşma, nicel değişime nitel olanım da ekler. Dürtüsel yatırımdaki ar tış o ana kadar genel, farklılaşmamış bir nitelikteyken bu durum, en azından erkek ergenliğinde, genital itkilerin yeğlenmesi yönünde de ğişir. Ruhsal alanda bu, libidonun genital öncesi itkilerden geri alın ması ve genital duygular, amaçlar ve nesne düşünceleri üzerinde yoğunlaştırılmasıyla olur. Böylece genital cinsellik ruhsal anlamda yük selir, genital öncesi eğilimlerse arka plana itilir. İlk sonuç, durumda
ki gözle görülür iyileşmedir. Eğitici konumundaki çevre, ergenlik ön cesindeki dürtüsel yaşamın genital öncesi niteliğini kaygıyla izler ve anlayamazken, o yontulmamışlığın, saldırganlığın ve sapkınlıkların bütün gürültü patırtısıyla sanki bir anda uçup gittiğini saptar ve rahat lar. Genital öncesi eğilimlerin yerini alan genital dönem erilliği tü müyle toplumun izin verdiği sınırlar içinde kalmaya razı olmasa bile toplum tarafından çok daha hoşgörülü bir biçimde değerlendirilir. Oysa genital öncesi eğilimlerde ergenliğin doğal gelişimiyle ortaya çıkan kendiliğinden iyileşme büyük ölçüde yanıltıcıdır. Bu fizyolojik iyileşmenin yalnızca ergenlikten önce genital öncesi saplantıların egemen olduğu durumlarda dengeleyici, sağaltıcı bir etkisi olabilir. Örneğin edilgin-dişil bir erkek çocuk, libidonun cinsel organlara kay masıyla birdenbire eril ve etkin özellikler kazanabilir. Ama bu, bu oğ lanın hadım edilme kaygısının ve çatışmalarının -ki dişil tutumu bunların etkisiyle benimsemişti- çözümlendiğini ya da ortadan kalk tığını göstermez. Genital alandaki libido yatırımının geçici bir süre için artması bunları geçici bir süre için gizlemektedir. Ergenlikteki dürtü baskısının yetişkin yaşamındaki olağan düzeye düşmesiyle bunlar oldukları gibi yeniden ortaya çıkacak ve kişinin erilliğine yine zarar verecektir. Ergenlik döneminde geçici olarak anlamlarını yiti ren oral ve anal saplantılar için de aynı kural geçerlidir. Bu saplantı ların anlamı ergenliğe karşın saklı kalır, genital öncesi oluşumların eski patojen çekiciliği ilerki yaşamda aynı yoğunlukta yeniden orta ya çıkar. Çocuklukta ve ergenlik öncesinde bile oral ve anal değil de fallik ilgi alanının ağır bastığı durumlarda, örneğin fallik teşhirci eği lim gösteren erkek çocuklarında da ergenliğin dengeleyici etkisi do ğal olarak başarısız kalacaktır. Bu örnekte, ergenliğe özgü genital li bido artışı bozukluğu düzeltmediği gibi, hasta edici etkilerle aynı yönde çalışır. Çocuksu sapkınlığın kendiliğinden düzelmesi söz ko nusu olmadığı gibi, varolan durum çok kaygılandırıcı biçimde kötü ye gider. Fallik eğilimler, artık dizginlenemeyen, olağandışı düzeyde artmış genital bir erilliğe dönüşür. Dürtü hedeflerinin normal-normaldışı olarak ayrılması tümüyle yetişkin yaşama özgü bir değer standardına bağlıdır, genç ergenin be ni bu değerlerle pek az ilgilenir, ya da hiç ilgilenmez. İçsel savunma çatışması bu değerlere pek önem vermeksizin sürüp gider, genç insa nın beninin id karşısındaki tutumu öncelikle nitel değil nicel etmenlerce belirlenir. Sorguladığı, dürtüsel kaynaklı isteklerin tek tek do-
lyurulması ya da engellenmesi değil, genelde, bir bütün olarak çocukf'hık dönemi ve gizil dönemin ruhsal yapısıdır. Bu çatışmanın iki uç | sonucu olabilir: Güçlenmiş olan id, beni yenebilir. Bu durumda ilk I göze çarpan, bireyin o ana kadarki karakter özelliklerinin kayboluşuî dur. Ergenliğe geçiş döneminin dikkati çeken özelliği, dürtülerin keti lenmeksizin anında doyurulmasıdır. Diğer olasılık, benin üstünlüğü; nü korumasıdır. Bu durumda gizil dönemdeki karakter korunmuş \ olur. Büyüyen, gelişen ergenin id itkileri çocukluk döneminin dürtüI sel yaşamı için belirlenmiş olan dar alana sıkışıp kalır. Artan fakat bir f yerde kullanılamayan libidonun dizginlenebilmesi için sürekli olarak karşı yatınm yapılması, savunma mekanizmalarının kurulması, çalış tırılması, semptom oluşturulması gereklidir. Bir yandan dürtüsel ya şamın kısırlaşması, diğer yandan böyle muzaffer bir benin katı bir bi çimde saplanması birey için kalıcı zararlardır. Ergenliğin saldırılarına ödün vermeksizin dayanan ben yapıları, genelde ilerki yaşamda da katı, saldırıya kapalı olur, değişen gerçekliğin talep ettiği düzelmele re açık olmazlar. Çatışmanın bu uç eğilimlerden biri ya da diğeri yararına sonuç lanmasını, yapılar arasında yeni bir uzlaşmayla mutlu sonlara ulaşıl masını ve çatışma sırasında yaşanan değişik evreleri açıklayacak ni cel bir etmen arayabiliriz. Bu etmeni de dürtünün mutlak şiddetinde ki oynamalar olarak tanımlayabiliriz. Ama bu yalın açıklama psika nalizin ergenliğin bireydeki gelişimi konusunda yaptığı gözlemlerle çelişmektedir. Fizyolojik nedenlerle, doğal olarak dürtü şiddetinin artışı tabii ki bireyin mutlaka dürtülerin egemenliği altına gireceği, dürtü yoğunluğunun düşmesi de mutlaka ben ve üstbenin söz sahibi oldukları ruhsal görüngülerin ön plana çıkacağı anlamına gelmez. Nevrotik semptomların ve menstruel dönem öncesindeki durumların incelenmesi göstermiştir ki, dürtüsel istemlerin artışı her defasında benin savunma çabalarının da artmasına yol açar. Dürtüsel baskının azalmasıysa dürtülerden kaynaklanan tehlikeyi, aynı zamanda nesnel kaygı, vicdani kaygı ve benin dürtüler karşısında duyduğu kaygıyı azaltır. Yani benle id arasındaki ilişki, id sınırlarını aşıp benin alanı na taşmadıkça, beklediğimizin tersine işleyen bir ilişkidir. Dürtüsel istemlerin güçlenmesi benin dürtülere karşı direncini ve bu direncin yol açtığı semptomları, ketlemeleri, vb. artırır, dürtüsel istemlerin azalmasıysa beni daha esnek, doyum sağlanmasına izin vermeye da ha yatkın kılar. Buradan çıkarılacak sonuç şu olmalıdır: Ergenlikteki
dürtünün mutlak şiddeti (aslında bağımsız olarak ölçülmesi veya tah min edilmesi mümkün olmayan bir kavram) ergenliğin nasıl gelişe ceği konusunda hiçbir fikir vermez. Birincisi, ergenliğin gelişimini belirleyen etmenler görelidir: Ergenlikteki fizyolojik sürecin belirle diği id itkilerinin şiddeti; İkincisi gizil dönemde oluşan karaktere bağlı olarak benin dürtüye karşı hoşgörüsü ya da hoşgörüsüzlüğü; üçüncüsü, bu nicel büyüklükler arasındaki çatışmada önemli bir nitel etmen olarak, bireyin bünyesine, yani histeri veya takıntı nevrozuna eğilimine, bireysel gelişimine bağlı olarak değişen, benin elinde bu lunan savunma mekanizmalarının yapısı ve etkinliği.
XII. Ergenlikte Dürtünün Yol Açtığı Kaygı
Psikanalitik araştırmalarda idin ele alınışında insan yaşamında libi donun arttığı dönemlere başından beri büyük önem verilmiştir. Başka dönemlerde ayrımına varılmayan ya da bilinçdışında kalan dilekler, fanteziler ve dürtüsel süreçler, artan libido yatırımı sonucunda bilin ce yükselir, gerektiği yerde bastırmanın karşılarına çıkardığı engelle ri aşar ve gün ışığına çıktıkları noktada gözlemlenebilir hale gelir. Diğer yandan benin psikanalitik incelenmesi sırasında da ilginin libidonun arttığı bu dönemlere yönelmesi eşit derecede önemlidir. Daha önce de gördük ki dürtüsel itkilerin yoğunlaşmasının dolaylı et kisi, bireyin dürtüye egemen olma çabalarının da artmasıdır. Benin genel eğilimleri dürtüsel yaşamın durgun bir akış gösterdiği dönem lerde fazla dikkati çekmezken bu durumda yeniden belirginlik kaza nır, gizil dönemin ya da yetişkinliğin yerleşmiş ben mekanizmaları ciddi karakter bozukluklarına yol açacak düzeyde abartılı olabilir. Er genlik döneminde benin dürtüsel yaşam karşısında takındığı tutum lardan özellikle ikisi belirginleşir. Gözlemcinin yeniden devingenlik kazandıklarını izlediği bu iki özellik ergenliğin bazı tipik nitelikleri ni anlamamıza da yardımcı olur. Bunlar ergenin çileciliği ve düşün selleştirme eğilimidir.
E R G E N L İK T E Ç İL E C İ TU TU M
Ergenlerde, dürtüsel taşmalar, idin saldırıları ve görünürde bunlarla çelişkili olan diğer tutumlarla dönüşümlü olarak, normal koşullarda ya da hafif veya ağır nevroz vakalarında görmeye alışık olduğumuz bastırmanın yoğunluğunu fazlasıyla aşan bir dürtü düşmanlığı eğili mi de görülür. Dürtü düşmanlığının tezahürü ve kapsamı açık nevroz lardaki semptomlardan çok, keşişlerin çileciliğine benzer. Nevrozlar da dürtünün bastırma yoluyla yönlendirilmesi işlemi her zaman dür tünün yapısına, niteliğine uygun bir biçimde gerçekleşir. Örneğin his terik, Oidipus kompleksinin nesne isteklerine ilişkin genital itkilerini bastırır, diğer yandan başka dürtüsel isteklere, anal ya da saldırgan it kilere karşı kayıtsız kalabilir ya da hoşgörülü davranabilir. Takıntılı nevrozlu bir hastada yaşanan gerileme sonucunda cinselliğin taşıyıcı sı konumuna gelen anal-sadist eğilimler bastırılır. Öte yandan bu bas tırma örneğin oral doyumları hoşgörür, bazen rastladığımız, nevro zun çekirdeğiyle doğrudan ilişkili olmayan teşhirci itkilere fazlaca tepki göstermez. Melankolide özellikle oral eğilimler reddedilir, fobik hastadaysa bastırma mekanizmasını en fazla kışkırtan hadım edil me kompleksiyle ilgili itkilerdir. Bu vakaların hiçbirinde dününün reddedilmesi gelişigüzel değildir, analiz sırasında bastırılan dürtünün niteliğiyle bilinçdışma atılmasının bireye göre nedenleri arasında da ima bir ilişki bulunur. Ergenlerin psikanalizinde karşımıza çıkan dürtünün reddedilmesi olgusu bu anlatılanlardan daha değişik bir görünüm sunar. Gerçi bu rada da çıkış noktası dürtüsel yaşamın özel olarak yasaklanmış odak larıdır, ergenlik öncesinin ensest fantezileri, ya da bu tür isteklerin boşalımı amacıyla artan fiziksel mastürbasyon eğilimi gibi. Fakat dürtü reddi bu noktadan sonra hiçbir ayrım yapmaksızın tüm yaşama yayılır. Daha önce de vurguladığımız gibi ergenlik çağında gencin se çimi özel dürtüsel isteklerin doyurulması ya da engellenmesiyle de ğil, dürtüsel zevklerin genel olarak doyum ya da engellenmesiyle il gilidir. Böyle çileci bir dönemden geçmekte olan genç, dürtünün ni teliğinden değil de niceliğinden korkuyora benzer. Zevklere karşı duyduğu genel bir kuşkudur, bu durumda artan isteklerine daha sert yasaklarla karşı koymak en güvenilir bir yol gibi görünür. Sert ana babaların küçük çocuklarının erken eğitiminde yaptıkları gibi, dürtü
den gelen her "istiyorum"a bir "izin yok" ile yanıt verilir. Gencin dür tü karşısındaki bu güvensizliğinin tehlikeli bir yayılma eğilimi vardır, güvensizlik gerçek dürtüsel isteklerden başlayarak gündelik bedensel gereksinimlere kadar yayılabilir. Gündelik gözlemlerimizden de, cin selliği andıran bir yanı olan itkilerini doyurmayı kendilerine kesinkes yasaklayan, yaşıtlarıyla bir araya gelmekten kaçınan, her türlü eğlen ceden kaçan, püriten bir yaklaşımla tiyatro, müzik ve dansı yadsıyan gençleri biliriz. Güzel, beğeni toplayacak giysileri reddetmek de cin sellik yasağına bu bağlamda uygun düşer. Fakat ergenin kendine koy duğu bu yasaklar giderek zararsız ve gerekli şeyleri de kapsamına alır, ergen kendini soğuğa karşı koruyacak en basit giysi parçasını ge ri çevirip her konuda iradesini sınamaya girişir, sağlığını gereksiz ye re tehlikeye atar, özel oral zevklerden kaçınmanın ötesinde günlük besinini "ilkelerinden ötürü" pek alçakgönüllü bir asgariye düşürürse, uzun uzun uyumayı severken zorlama olarak erkenden kalkmaya, kendine gülmeyi, dahası gülümsemeyi yasaklarsa, uç vakalarda insa nın her gereksinimine köle olmaması gerektiği açıklamasıyla dışkısı nı ve idrarını dayanabileceği kadar tutmaya çalışırsa, işte o zaman kaygılanmaya başlarız. Dürtü reddinin bu türü başka bir özelliğiyle de olağan bastırma dan ayrılır. Nevroz koşullarında görmeye alıştığımız, dürtüsel doyum bastırmayla engellendiğinde yerine bir yedek doyumun geçirilmesi dir. Histeri bu amaçla dönüştürmeden, yani cinsel uyarılmanın cinsel leştirilen değişik beden bölümlerine ya da süreçlere aktarılmasından yararlanır. Takıntılı nevroz gerilemeye varacak düzeyde haz yedekle ri, fobi ise en azından bir ikincil kazanım sağlar. Ayrıca yasaklanan doyumların yerini yer değiştirme ve tepki oluşumları yoluyla başka zevkler alırken, gerçekten de nevroza bağlı olan semptomların, örne ğin histeri krizlerinin, tiklerin, takıntılı eylemlerin ve kara kara dü şünmenin uzlaşma çözümleri olduğunu biliyoruz. Bu çözümlerde ben ve üstbenin yasaları idin dürtüsel istemlerine baskın çıkmayı ba şaramamıştır. Ergenlikteki dürtü yadsımasıysa bu tür yedek doyumla ra izin vermez, anlaşılan başka bir mekanizmaya uymaktadır. Nevro tik semptomlara eşdeğer sayılabilecek uzlaşmalara girmez, alışılmış yer değiştirme, gerileme, kendine yöneltme mekanizmalarını uygula maz. Bunların yerine hemen hemen her vakada karşılaştığımız durum çileciliğin birdenbire dürtüsel taşmalara dönebilir oluşudur. Bu taş malar sırasında dış sınırlamalar tümüyle hiçe sayılarak önceden ya
sak sayılan her şeye birdenbire izin verilir Bu dürtü taşmaları toplum karşıtı doğaları nedeniyle gencin çevresinden ne kadar az kabul gör seler de, psikanaliz açısından bakıldığında çileciliğin kendiliğinden gerçekleşen geçici iyileşmeleri sayılırlar. Bu tür kendiliğinden iyileş melerin ortaya çıkmadığı, benin bilmediğimiz bir nedenle dürtü yad sımasını sonuna dek kararlıca götürme gücünü bulduğu durumlarda yaşamsal eylemler felce uğrar, yani artık ergenliğin normal bir görün güsü sayamayacağımız, bir tür psikotik duygulanım saymamız gere ken bir katotoni durumuyla karşı karşıya kalırız. Ergenlikte ortaya çıkan, dürtüyü reddetme eğilimini dürtünün ola ğan, bastırmayla gerçekleştirilen reddedilişinden ayırmakta haklı olup olmadığımız sorusu akla geliyor. Bu kavramsal ayrımın temelle ri ise, sürecin başlangıcında dürtünün niceliğinin yol açtığı korkunun, herhangi belli bir itkinin niteliğinin yol açtığı korkuya baskın oluşu, sürecin sonlanması sırasındaysa yedek doyumlar ya da uzlaşma olu şumları değil de aynı anda bir arada görülen ya da birbirini izleyen dürtünün reddedilmesi ya da dürtüsel taşkınlık dönemlerinin, daha doğrusu bunların dönüşümünün görülmesidir. Öte yandan alışılmış nevrotik bastırmada bile reddedilen dürtünün nicel libido yatırımının büyük önem taşıdığını, takıntılı nevrozda bile yasaklamalarla göz yummaların birbirini izlemesinin çok olağan olduğunu biliyoruz. Bu na karşın gençlerde görülen çileciliğin gerçek bastırmayla karşılaştı rıldığında daha ilkel, daha yalın bir süreç, belki de bastırmanın özel bir türü ya da ön basamağı olduğu izlenimi değişmemektedir. Psikanalitik nevroz araştırmalarının sonuçlan öteden beri insanda belirli dürtüleri, özellikle cinsel dürtüleri reddetmek eğiliminin bu lunduğunu, bu eğilimin bireysel deneyimlerden bağımsız olarak va rolduğunu, yani bireyin kendi yaşam süresi içinde gerçekleşmediğini, kendinden önceki nesillerin gerçekleştirdiği bastırmalann bir tortusu olarak sürüp giden türoluşsal bir kalıt biçiminde daima varolduğunu ortaya koymuştur. Bleuler insanın cinsel yaşam karşısındaki bu iki yanlı tutumunu -bir yandan tutkulu bir biçimde arzularken diğer yan dan bünyesel bir tiksinti göstermesini- tanımlamak üzere, çift değer lilik terimini ortaya atmıştır. Yaşamın durgun dönemlerinde benin bu birincil dürtü düşmanlığı -bizim dürtünün şiddetinden korkma olarak adlandırdığımız görün gü- kuramsal bir kavramdan başka bir şey değildir. Bireyde dürtü kaygısının ortaya çıktığı durumların temelinde her zaman bu "dürtü
nün şiddetinden korkma"nın yattığını düşünüyoruz. Gözlem sırasın da bu mekanizma, bireysel yaşamdaki şok etkisi gösteren olayların yol açtığı, nesnel ve vicdani kaygıdan kaynaklanan, çok daha belirgin ve göze batan görüngülerin gölgesinde kalır. Belki de benin bu birincil dürtü düşmanlığını özgül ve etkin bir savunma mekanizması konumuna yükselten ergenlikteki ve bireyin yaşamının diğer dönemlerindeki dürtüsel patlamalardan ortaya çıkan nicel dürtü artışıdır. Bu açıdan bakıldığında ergenin çileciliğini nitel bir zorunlulukla ortaya çıkmış bastırma etkinlikleri olarak değil, ben ve dürtüler arasındaki, bireylerden bağımsız, birincil, ilkel ve kalıtsal bir düşmanlık olarak değerlendirmek gerekir.
E R G E N L İK T E D Ü Ş Ü N S E L L E Ş T İR M E
Libidonun arttığı dönemlerde benin genel tutumlarının gerçek savun ma yöntemleri niteliğini kazandıkları görüşünü açıkladığımıza göre bu görüşü belki de ergenlikte bende ortaya çıkan başka değişimlere de uygulayabiliriz. Ergenlikte çekişmelere sahne olan asıl alanın dürtü ve duygu ya şamı olduğunu, ayrıca benin kendisinin dürtü ve duygu yaşamının dizginlenmesiyle dolaysızca uğraştığı durumlarda ikincil bir değişi me uğradığını biliyoruz. Ergenlikteki değişim olanakları bununla da sınırlı kalmaz. Ergenlik koşullarında genç her zamankinden daha yo ğun olarak dürtülerin etkisi altındadır. Bu hepimizce bilinen ve daha fazla açıklanmasına gerek olmayan bir durum. Daha ahlakçı ve daha çileci oluşunu ise ben ve id arasındaki çatışmayla açıklıyoruz. Fakat genç aynı zamanda daha akıllı olur, tüm düşünsel ilgileri artar. Dü şünsel gelişimdeki bu ilerlemenin dürtüsel gelişimle ve artan savun ma gereksinimine bağlı olarak gelişmekte olan benle ilişkisini açıkla mak ilk ağızda kolay değildir. Genelde dürtüsel-duygusal fırtınalarla düşünsel etkinliğin ters orantılı olduğunu saptamak eğilimindeyiz. Alışılmış bir sevdalanma durumunda bile kişinin düşünsel yeteneği azalır, akıl işlevlerinin gü venilirliği azalır. Dürtüsel itkilerini gerçekleştirmek birey için ne ka dar önemliyse bu istekleri akılcı biçimde gözden geçirip temellerini sağduyuyla sınamak eğilimi o kadar azalır. Ergenlik çağındaki gençte ise ilk bakışta durum bambaşkadır.
Gençlerin bir bölümünde düşünsel gelişimdeki atılım diğer alanlar daki gelişim aşamalarından hiç geri kalmaz, en az onlar kadar dikkat çekici ve şaşırtıcıdır. Gizil dönemde erkek çocukların çoğunun ilgisi nin tek yanlı olarak yalnızca gerçek ve nesnel bir varlığı olan şeyler üzerinde yoğunlaştığını biliriz. Kiminin okuma isteği, buluşlar, serü venler, sayılar ve oranlarla, ilginç hayvanların ve nesnelerin betimle meleriyle sınırlanmıştır, kimininse en yalınından en karmaşığına ma kineler tüm ilgi alanını oluşturur. Bu iki tipin ortak yanı, ilgilenilen nesnenin somut olması, yani erken çocukluk döneminin masalları, hayvan öyküleri gibi fantezi ürünü değil, fiziksel biçimde varolan nesneler olmalarıdır. Gizil dönemin bu somut ilgi nesneleri ergenlik öncesi dönem başladığında yerlerini giderek daha fazla dikkati çeke cek biçimde soyut nesnelere bırakır. Özellikle Bemfeld'in tanımladı ğı "uzatmalı ergenlik" tipindeki gençler soyut konular üzerinde dü şünmek, kafa yormak ve konuşmak için doymak bilmez bir istek du yarlar. Birçok gençlik arkadaşlığı bu birlikte düşünme, birlikte tartış ma gereksinimi temelinde kurulup gelişir. Bu gençlerin uğraştıkları konular, çözmeye çalıştıkları sorunlar çok geniş kapsamlıdır; özgür kadın-erkek ilişkileriyle evlilik, aile kurmak; özgürlükle meslek sahi bi olmak; gezginlikle bir yere yerleşmek, dine bağlanmak ya da din sel dogmalara boyun eğmemek gibi dünya görüşüyle ilgili sorunlar, devrim veya düzene boyun eğmek gibi siyasal kuramlar ve bütün çe şitlemeleriyle arkadaşlık, tartışılan konulardır. Analiz sırasında genç ler bize aralarındaki konuşmaları gerçeğe uygun olarak aktardıkların da, güncelerini ya da yazdıkları diğer şeyleri okumak olanağını bul duğumuzda düşüncelerin kapsamı ve atılganlığı bizi şaşırtır, diğer yandan zorlu sorunları ele alırken gösterdikleri zaman zaman bilgeli ğe varan eşduyum ve anlayış, olgun düşünürlere üstünlükleri karşı sında büyük saygı duyarız. Yalnızca düşünsel süreçleri bırakıp, bunların gencin yaşamındaki yerini araştırdığımızda şaşırarak bu büyük düşünsel etkinliğin gencin davranışlarıyla hemen hemen hiçbir ilişkisinin olmadığını görürüz. Başkalarının ruhsal yaşamı karşısındaki eşduyumu en yakın sevgi nesnelerine karşı kaba ve düşüncesiz davranmasını engellemez. Sev gi ve sevenlerin bağlılığı konusundaki yüce düşünceleri birbirini iz leyen sevdalanmalarında sürekli vefasızlık etmesini, katı yürekli dav ranışlarını etkilemez. Toplum yapısını kavrayışı ve bu yapıya duydu ğu ilginin ileri yıllarda göstereceği ilgiden kat kat fazla oluşu da top
lumsal yaşama uyum sağlamasını hiç kolaylaştırmaz. Ergenin çok yönlü ilgileri yaşamını aslında bir tek nokta, kendi kişiliğinin araştı rılması üzerinde yoğunlaştırmasını engellemez. Bu düşünsel eğilimleri psikanalitik sağaltım koşullarında incele diğimizde, alışılmış anlamda bir düşünsel etkinliğin söz konusu ol madığını görürüz. Ergenin sevgide ya da meslek seçiminde karşılaşı labilecek durumlar üzerine düşünmesi ne yetişkinin davranışlarını yönlendirecek bir sonuç çıkarma amacıyla düşünmesine ne de gizil dönemdeki erkek çocuğun bir makineyi parçalayıp yeniden birleştir mek üzere incelemesine benzer. Ergenin düşünsel etkinliği anlaşıldı ğı kadarıyla yalnızca hayallerine hizmet eder. Bildiğimiz gibi ergen lik öncesindeki hırs dolu fantezilerin bile gerçekliğe tercüme edilme si amaçlanmaz. Çocuk bir fatih olduğu fantezisini kursa da gerçek ya şamda yürekliliğini ya da dayanıklılığını kanıtlamak gereğini duy maz. Anlaşılıyor ki ergen yalnızca düşünmekle, kafa yormakla, tar tışmakla doyum sağlamaktadır. Davranışlarım belirleyen etmenler değişiktir ve bu davranışlar fikir jimnastiğinden etkilenmek duru munda değildir. Gencin düşünsel süreçlerini psikanaliz yöntemleriyle incelerken dikkatimizi çeken diğer bir konu var. Yakından incelediğimizde gen cin ilgisini çeken konuların öncelikle farklı ruhsal yapılar arasındaki çatışmanın alevlenmesine yol açan konular olduğunu görürüz. Konu muz yine dürtünün, dürtüsel olanın insan yaşamının ilişkiler bütünü ne yerleştirilmesi, cinselliğin yaşanması ya da cinsellikten el çekil mesi, özgürlük ya da özgürlüğün sınırlanması, otoriteye başkaldırma ya da boyun eğmedir. Dürtünün tümüyle yasaklanması, yani çilecilik, gördük ki ergenin tüm beklentilerine cevap veremiyor. Tehlike orta dan kalkmadığı, daima sürüp gittiği için tehlikeyi geçiştirecek yeni araçlar aranır. Dürtüsel çatışmanın gözden geçirilmesi, düşünselleşti rilmesi uygun bir araç gibi görünmektedir. Böylece çilecilikte gördü ğümüz dürtüden kaçışın yerini dürtüye dönüş, dürtüye olan ilginin artması almaktadır. Fakat bu yalnızca düşünce düzeyinde yaşanır, zi hinsel bir süreçtir. Ergenin soyut düşünsel konuşmaları, akıl yürüt meleri, gerçekliğin önüne sürdüğü sorunların çözümü olarak düşü nülmemiştir. Düşünsel eylemi, içindeki dürtüsel süreçlerden duydu ğu gerginliğin işaretidir ve algıladıklarını soyut düşüncelere çevirme siyle sınırlıdır. Düşünerek oluşturduğu dünya görüşü, örneğin bir devrimin gerçekleşmesi istemi, aslında kendi idindeki yeni, tüm ya
şamını allak bullak eden dürtüsel istemlerin algılanmasına bir yanıt tır. Dostluğun, sonsuza dek sürecek bağlılıkların yüceltilmesi, yeni ve fırtınalı nesne ilişkilerinin ne kadar dayanıksız olduğunu duyumsa yan beninin kaygılarının bir yansımasından başka bir şey değildir.2 Dürtü şiddetine karşı çoğunlukla ümitsiz görünen bir savaşım veren genç, bu savaşta bir yol göstericinin, bir desteğin özlemini duymak tadır; bu özlemini insanın siyasal seçimlerinde bağımsız olamayaca ğına dair zekice kanıtlar getirerek ifade edebilir. Yani dürtüsel süreç ler düşünce düzeyinde dile getirilmektedir. Dikkatin artarak dürtüye yönelmesinin amacı, dürtüyü başka bir düzlemde yakalayıp denetim altına almaktır. Psikanalitik metapsikolojide duygulanım ve dürtüsel süreçlerle sözcük temsilleri arasında bağlantı kurulmasının bireyin gelişiminde dürtüye egemen olma yolunda attığı ilk ve en önemli adım olarak bi lindiğini anımsayalım. Psikanalitik metapsikolojide düşünmek, "ey lem deneylerinin en küçük dürtü miktarları kullanılarak gerçekleşti rilmesi" olarak tanımlanır. Dürtüsel yaşamın düşünselleştirilmesi, dürtüsel süreçlere onları bilinç düzeyinde kullanılırlığı olan imgelere bağlayarak egemen olma çabası, insan beninin en genel, en erken ve en gerekli kazanımlanndan biridir. Biz bu süreci benin bir eylemi de ğil, vazgeçilmez bir öğesi olarak algılarız. Bu aşamada, yukarıda "ergenlikte düşünselleştirme" başlığı altın da özetlediğimiz görüngülerin benin geneldeki tutumunun libidonun arttığı bu özel koşullar altında aşınlaşmasından başka bir şey olmadı ğı izlenimi doğuyor. Benin başka zamanlarda kendiliğinden, sessiz ce, diğer işlevlerinin yanı sıra gerçekleştirdiği şey yalnızca libidoda ki nicel bir artış sonucunda ilginin merkezi haline geliyor. Gencin ar tan düşünsel etkinliği, -belki psikozun başlangıcında ruhsal süreçle rin düşünsel olarak kavranışındaki çok belirgin artış da- benin her za man sürüp giden dürtülere düşünceler yardımıyla egemen olma çaba sından başka bir şey değildir. Bu düşünceyi geliştirerek belki ikinci bir keşif yapabiliriz. Libidinal yatırımın her artışında dürtüsel süreçleri düşünce düzeyinde ele alma çabasının da arttığı doğruysa, bu durum dürtü tehlikesinin in
2. Budapeşte'den Margit Dubovitz'e "gencin yaşamın ve ölümün anlamı üzeri ne düşünmesinin kendi içindeki yıkımın, altüst oluşun bir yansıması olduğu" konu sundaki katkısı için teşekkür borçluyum.
sanları zeki kılmasını açıklar. Dürtüsel açıdan dingin, yani tehlikesiz dönemlerdeyse birey belli bir düzeyde aptallığa katlanabilir. Dürtü kaygısı burada nesnel kaygının bildiğimiz etkisine benzer bir etki göstermektedir. Nesnel tehlikeler ve yoksunluk kişiyi düşünsel başa rıya ve sorunlara zekice çözümler getirmeye kışkırtırken, güvenlik ve refah daha çok aptallığa ve tembelliğe sürükler. Ergenlikte zekânın dürtüsel süreçlere yönelmesi, benin nesnel tehlikeler karşısında ge rekli saydığı uyanık gözlemcilikle analoji içindedir. Şimdiye dek küçük çocuğun zekâsında gizil döneme girerken gö rülen düşüş için şöyle bir açıklama denemesi yapılırdı: Küçük çocu ğun parlak düşünsel başarıları cinsel gizemlerin araştırılmasıyla çok sıkı bir ilişki içindedir. İlk çocukluk dönemindeki cinselliğin yasak lanmasıyla düşünceye konan yasak, düşünmenin ketlemeye uğrama sı, yaşamın başka alanlarına da yansır. Ergenlik öncesinde cinselliğin yeniden canlanmasıyla, yani ilk çocukluk döneminde cinselliğe uy gulanan bastırmanın aşılmasıyla düşünsel yeteneklerin de eski güçle rini kazandıklarını görmek bizi şaşırtmaz. Bildiğimiz bu açıklama denemesine şimdi bir İkincisini de ekle yebiliriz. Belki de gizil dönemde çocuğun soyut düşünmeye cesaret edememesinin yanı sıra aslında buna gereksiniminin de olmadığını söyleyebiliriz. Ergenlik ve ilk çocukluk dürtüsel tehlikelerle dolu dö nemlerdir, bu dönemlerde görülen "zekâ"nın en azından bir bölümü bu tehlikelerin giderilmesine yaramaktadır. Gizil dönem ve yetişkin likse benin görece güçlü olduğu dönemlerdir. Benin düşünselleştirme çabasının daha düşük düzeyde sürdürülmesinin bireye hiçbir zararı olmaz. Öte yandan bu düşünsel başarıların, özellikle ergenliktekilerin, ne kadar parlak ve ilgi çekici olsalar da aslında pek verimli olma dıklarını unutmamak gerekir. İlk çocukluktaki şaşkınlıkla karşıladığı mız, çok değer verdiğimiz düşünsel başarılar bile bazı yönlerden ay nı verimsizlik özelliğini taşırlar. Psikanalizde çocuğun düşünsel eyle minin en açık bir ifadesi olarak benimsediğimiz cinsel araştırmacılı ğının hemen hemen hiçbir zaman yetişkin cinsel yaşamının gerçekle rini keşfedemediğini düşünmemiz bile bu konuda yeterli olacaktır. Çocuğun cinsel araştırmacılığının sonucunda kural olarak ortaya çı kan çocuksu cinsellik kuramlarıdır; yani gerçekliğin kavranması de ğil de gözlemci çocuğun kendi içindeki dürtüsel süreçleri yetişkinle re yansıtmasıdır söz konusu olan. Benin gizil dönemde ve yetişkinlikte ortaya koyduğu düşünsel et
kinlik çok daha tutarlı, çok daha güvenilir ve her şeyden önce çocuI ğun eylemiyle de daha sıkı bir bağlantı içindedir.
t
ERGENLİKTE NESNE SEVGİSİ VE ÖZDEŞLEŞME
I Çilecilik Ve düşünselleştirmeyi daha önce savunma olaylarının kaygı ' ve tehlikeye göre yönlenmesi olarak adlandırdığım şemaya oturtmak İstersek her ikisinin de bu şemada tanımlanan üçüncü türe gireceğini i görürüz. Beni tehdit eden tehlike, dürtünün ben alanını işgal etmesi | tehlikesi, duyduğu korkuysa dürtünün niceliğinden kaynaklanan bir korkudur. Bu korkunun ortaya çıkışı, bireyin gelişiminde çok erken bir çağda, henüz farklılaşmamış olan idden benin yavaş yavaş ayrış tığı dönemde gerçekleşir. Dürtü şiddetinden duyulan korkunun baskı sı altında gelişen savunma davranışları ben ve id arasındaki bu ayrış mayı korumak ve yeni kurulan ben örgütlenmesinin içeriğini güven ceye almak amacına yöneliktir. Demek ki çileciliğe düşen görev, idi basit bir yasakla belirli sınırlar içinde tutmak, düşünselleştirmenin ^anacıysa dürtüsel süreçlerle imgesel içerikler arasında sıkı bir bağ kurarak bu içerikleri kullanılabilir kılmak ve benin bunlar üzerindeki egemenliğini sağlamaktır. Bireyin libido patlaması sırasında dürtü şiddetinden korkuya, bu ilkel basamağa geri dönüşünün doğal olarak, diğer dürtüsel süreçler ! ve ben süreçlerini de ilgilendiren sonuçları olacaktır. Aşağıdaki bö| İtimde ergenliğin karşımıza çıkardığı türlü şaşılası olayların en önem lilerinden ikisini seçerek bunların bendeki bu gerileme ile olan ilişki| lerini inceleyeceğim. f. Aslına bakılırsa ergenin yaşamındaki en ilgi çekici görüngüler fnesne ilişkileri alanında ortaya çıkar. Bu alanda karşıt iki eğilim arapsındaki çatışma en açık hale gelir. Ergenin dürtü karşısında duyduğu îf genel isteksizlik bastırma eylemine yol açar, bastırmanın seçtiği ilk | hedef, daha önce anlatıldığı gibi, ergenlik öncesinin ensest fantezile| ridir. Ben özellikle çocukluk çağının nesneleriyle olan sevgi bağlan karşısında kuşkucu ve çileci bir tavır takınır. Bunun sonucu olarak ■çocuk yalnızlaşır, aile içinde sanki yabancılar arasındaymış gibi ya| şamaya başlar. Diğer yandan dürtüye karşı duyulan isteksizlik yalnız||Ca nesne ilişkilerini etkilemekle kalmaz, gencin üstben yetkesiyle ®lan ilişkisine de yayılır. Eğer üstben bu sırada hâlâ ana-baba ilişki sinden kaynaklanan libidoyla yatırılmışsa kuşku uyandıran bir ensest
nesnesi gibi karşılanır ve çileciliğin sonuçlarından nasibini alır. Böylece ben, üstbene de yabancılaşır. Genç insan, üstbene uygulanan bu kısmi bastırmayı, üstben içeriklerinin bir bölümüne yabancılaşmayı, üstesinden gelmesi en güç bozukluklardan biri olarak duyumsar. Ben ile üstben arasındaki ilişkinin sarsılması ilk aşamada dürtü tehlikesi nin yeniden artmasına yol açar. Birey toplum içinde uyumsuzlaşır. Benin üstbenle olan ilişkisinden kaynaklanan vicdani rahatsızlık ve suçluluk duygulan bu bozukluk sırasında benin dürtüye karşı verdiği savaşımda en etkin yardımcılandır. Bazen, ergenliğin başlangıç aşa masında tüm üstben içeriklerine aşırı libido yatırma çabası çok açık olarak gözlemlenir. Gençlerin idealistliğini de bu süreçle açıklamak mümkündür. Böylece aslında artan dürtü tehlikesinin bir sonucu olan çileciliğin kendisi de benle üstben ilişkisini sarsarak üstben kaygısın dan kaynaklanan savunma önlemlerini etkisiz hale getirmiş; bense bu defa daha büyük bir güçle katıksız dürtü kaygısı düzeyine ve bu dü zeyin ilkel korunma önlemlerine gerilemiş olur. Kendini yalıtma ve sevgi nesnelerine sırt çevirme bu dönemde gencin nesne ilişkilerinde kendini kabul ettiren eğilimlerden yalnızca biridir. Çocukluk nesneleriyle bağlar bastınlırken bunların yerine ge çecek birçok yeni bağlanma kurulur, ergenin yaşıtlanyla kurduğu ilişkiler ya tutkulu bir dostluk ya da sınlsıklam bir sevdalanma biçi mindedir. Kendinden yaşlı önder tipleriyle kurduğu ilişkideyse bunlann terk edilmiş ana-baba nesnelerinin ikameleri olduğu açıkça gö rülür. Bu sevgi ilişkileri fırtınalı ve mutlak nitelikte ilişkiler olmakla birlikte kısa sürer. Seçilmiş olan eşler duygulan gözetilmeksizin terk edilip yerlerini başkalan alabilir. Terk edilen nesneler çabucak ve tü müyle unutulur, yalnızca bu nesnelerle olan ilişkilerin biçimi en kü çük aynntıya kadar aynı kalır, yeni nesne üzerinde en sadık, neredey se takıntılı bir biçimde yinelenir. Sevgi nesnesine karşı gösterilen bu sadakatsizliğin yanında er genlikteki nesne ilişkilerinin diğer bir özelliği de ilgimizi çeker. Bu nesne ilişkilerinin amacı sözcüğün alışılmış anlamında nesneye sahip olmak değildir. Amaç daha çok o sırada sevilen kişiye elden geldiğin ce benzemektir. Hepimiz gündelik gözlemlerimizden genç insanın ne kadar değiş ken olduğunu biliriz. Genç, elyazısı, konuşma biçimi, saç biçimi, giy sileri ve her türlü yaşam alışkanlığı açılanndan değişikliklere yaşa mın herhangi bir döneminde olduğundan çok daha iyi uyum sağlaya
bilir. Çoğunlukla, ergenlik çağındaki bir gence bakar bakmaz hayran i olduğu kendinden büyük arkadaşının kim olduğunu anlarız. Fakat er genin değişebilme yeteneği bunun da ötesindedir. Gerek dünya görüt jflnii gerekse din ve siyaset konusundaki düşüncelerini başkalarını f ümek alarak değiştirebilir. Bu değişiklikler ne kadar sık da olsa yeni f benimsenen değerlerin doğruluğuna olan güçlü ve tutkulu inanç deI ğişmez. Ergen bu açıdan Helene Deutsch'un (1934) yetişkin psikoloI jisine ait bir klinik çatışmasında nevrotik ve psikotik hastalar arasın[ da bir ara basamak olarak tanımladığı "mış gibi" kişiliğe benzer. Her f yeni nesne ilişkisini sanki gerçekten kendi yaşamını yaşıyor, kendi r' duygularını, düşüncelerini, görüşlerini dile getiriyormwj gibi benim| seyerek yaşar. Kendi psikanaliz çalışmalarımdan tanıdığım bir genç kızda bu deş ğişim süreçlerinin temelindeki mekanizmayı açık seçik görmek mümkün olmuştu. Bu genç kız bir yıl içinde yukarıda anlatılan bil çimde bir ilişkiden diğerine geçip durdu, kızlan bırakıp oğlanlarla, oğlanlan bırakıp kendinden yaşlı kadınlarla arkadaşlık etti. Bu deği şikliklerin her birinden sonra ardında bıraktığı nesneye karşı yalnızca kayıtsızlık değil, şiddetli, neredeyse küçümseyen bir isteksizlik duy du; rastlantısal olarak ya da bir gereklilik karşısında bu nesneyle bir araya gelmeye katlanamadı. Uzun analitik çalışmalardan sonra bunlann kendisinin eski arkadaşlanna karşı beslediği duygular olmadığı nı anladık. Nasıl her arkadaş değiştirdiğinde birçok içsel yaşama ait konuda yeni sevgi nesnesinin önerdiği biçimleri, görüşleri benimse mek zorunda kaldıysa, şimdi de kendi duygulannı değil, yeni seçtiği arkadaşının duygulannı duyumsamaktadır. Gerçekte eskiden sevmiş olduğu insanlara karşı duyduğu hoşlanmama, kendi duygusu değil, yeni arkadaşının duygulannı benimsemesinden ileri gelen bir duygu dur. Böylece yeni arkadaşının eskiden sevmiş olduğu herkesi kıska nacağı fantezisiyle onun kıskançlığını ya da olası rakiplere karşı -y i ne arkadaşının, kendisinin değil- duyacağı küçümsemeyi dile getir mektedir. Ergenliğin bu ve benzeri evrelerindeki ruhsal durum şu yalın söz cüklerle açıklanabilir: Nesne ilişkileri teriminin erişkinler için kulla nıldığında kastedilen anlamı göz önüne alındığında ergenlikteki bu fırtınalı, dayanıksız sevgi saplantıları nesne ilişkileri sayılamaz. Bun lar küçük çocuğun en erken gelişim aşamasında, nesne sevgisinin or taya çıkmasından önce gördüğümüz özdeşleşmeler gibi ilkel özdeş
leşmelerdir. Bu açıdan bakıldığında ergenlikteki sadakatsiz tavır, bi reyin inancının ya da sevgisinin değişmesi değil, yalnızca kişiliğinin özdeşleşilen nesnenin değişmesinden dolayı verdiği bir kayıptır. On beş yaşındaki diğer bir kızın analizinden elde ettiğimiz sonuç lar bu özdeşleşme eğilimlerinin rolünü daha iyi kavramamıza yar dımcı olacaktır. Hastamız çok güzel, albenili bir kız. Çevresinin top lumsal yaşamında' şimdiden bir yeri olmasına karşın, henüz çocuk yaştaki kız kardeşine duyduğu şiddetli kıskançlık onu yiyip bitiriyor. Ergenlik çağmda daha önceki tüm ilgi ve uğraşılarını bir yana bıra kıyor, onu güdüleyen tek istek, genç olsun, yaşlı olsun arkadaşlarının hayranlığını ve sevgisini kazanmak oluyor. Uzaktan gördüğü, ken dinden biraz büyük bir oğlana ölesiye tutuluyor, bazı toplantılarda, danslı eğlencelerde bu oğlanla karşılaşıyor. İşte bu sıralarda bana yazdığı bir mektupta kuşkularını, üzüntülerini şöyle dile getiriyordu: "Bana öğüt ver," diyordu, "onunla karşılaştığımızda nasıl davrana yım? Ciddi mi, neşeli mi olayım? Zeki görünürsem mi yoksa aptal mışım gibi yaparsam mı beni daha çok sever? Hep onun hakkında mı konuşayım, yoksa kendimden de bahsedeyim mi?” Bundan sonraki ilk karşılaşmamızda sorularına sözlü olarak yanıt veriyorum. Ona önceden nasıl davranacağına ilişkin planlar yapmasının belki de hiç gerekli olmadığını anlatıyorum. Acaba o anda nasılsa, kendini nasıl duyumsuyorsa öyle olsa olmaz mı? "Hayır, olmaz," diye kesin bir ce vap veriyor bana, sonra da uzun bir konuşma yaparak, başkalarının hoşuna gittiği gibi, başkaları nasıl olmasını istiyorsa öyle olmanın gerekliliğini anlatıyor. Ancak o zaman insan başkalarının sevgisini kazanacağına kesin gözüyle bakabilirmiş. Aynca bu oğlan onu sev mezse yaşaması hiç mi hiç mümkün değilmiş. Bundan kısa bir süre sonra aynı hasta bana bir tür kıyamet günü nü betimleyen bir fantezisinden söz açıyor. Bütün insanlar yok olsa nasıl olurmuş acaba? İmgeleminde kendini yeryüzünde yapayalnız kalmış olarak bulana dek tüm arkadaşlarını, akrabalarını tek tek sayı yor. Sesinden, vurgularından, tüm ayrıntıları betimleyişinden bu dü şünceden hoşlandığı anlaşılıyor. Anlatırken kaygı değil, haz duyuyor. Tam o anda ona o şiddetli sevilme isteğini anımsatıyorum. Daha bir gün önce arkadaşlarından birinin hoşuna gitmeyip sevgisini yitir mek düşüncesi bile umutsuzluğa kapılmasına yetiyordu. "Peki yeryü zünde yapayalnız kaldığında kim sevecek seni?" diyorum. Bir gün önceki kaygılarına ilişkin bu uyarımı dinginlik içinde geri çeviriyor.
"O zaman kendi kendimi severim," diyor, sanki tüm kaygılarından arınmışçasına hafifleyip derin bir oh çekiyor. Bu vakayı psikanalitik açıdan incelerken sanınm ergenlikteki ba zı nesne ilişkilerinin ayırıcı bir özelliğini ortaya koymuş olduk. Ge rek geçmişteki nesne ilişkilerinin sarsılması, gerekse dürtüye karşı düşmanlık ve çileciliğin sonucu olarak ergenin çevreye yatırdığı libi do azalmış olur. Ergen, nesnelere yatırdığı libidoyu yeniden kendi ki şiliğine yöneltmek, benindeki gerilemeye eş düşecek biçimde libidinal yaşamında da, nesne sevgisinden narsisizme gerilemek tehlike siyle karşı karşıyadır. Ben, çevredeki nesnelerle yeniden ilişki kura bilmek için yeniden yoğun bir çaba içine girer ve bu tehlikeyi ilk aşa mada yine narsisizme dayanarak, yani özdeşleşme yoluyla da olsa geçiştirmenin yolunu bulur. Bu açıdan bakıldığında ergenin fırtınalı nesne ilişkileri psikotik krizlerin başlangıcındaki duruma benzer bi çimde onarma, yerine koyma çabalarıdır. Yukarıdaki bölümlerdeki betimlemelerimde ergenlikteki gelişimin özelliklerini birkaç kez ağır hastalıkların semptomlarıyla karşılaştır dım, bu durumda -açıklamalarımın yetersiz kalması tehlikesine kar şın- ergenlik süreçlerinde, normallik-normaldışılık konusunda birkaç söz söylemek gereği doğmuştur sanırım. Ergenlik süreçleriyle psikotik alevlenmelerin başlangıcını karşı laştırmamıza temel olan görüş, gördük ki yatırım dağılımındaki nicel değişikliklerin etkisine dayanan görüştür. İdin daha fazla libidoyla yatırılması her iki durumda da (ergenlikte ve psikotik krizin başlangı cında) bir yandan dürtü tehlikesinin, diğer yandan da her tür savunma çabasının artmasına yol açar. Bu nicel olayların bir sonucu olarak in san yaşamında libidonun arttığı her dönem nevroz ve psikozlar için uygun bir başlangıç noktası olabilir, analiz sırasında bunu hiçbir za man aklımızdan çıkarmadık. Ergenlik süreciyle psikotik kriz arasındaki bu benzerlik, sanki her ikisinde de ilkel savunma davranışlarının ortaya çıkmasına bağlıdır, bunlarsa benin dürtü şiddeti karşısında duyduğu korkudan, yani tüm nesnel kaygılardan ve vicdani kaygıdan daha eski bir kaygıdan kay naklanır. Bireysel ergenlik süreçlerinden edindiğimiz izlenim, normal ya da normaldışı oldukları yargısı, bu çizgilerden birinin ya da diğerinin, ya da birkaçının topluca tabloya hâkim olmalarına bağlıdır. Örneğin zekâsı özgürce işlev gören, birçok olumlu nesne ilişkisi olan çileci bir
genç bize olağandışı gelmez. Aynı şey, düşünselleştirme eğilimi olan tip için, idealist gençler ve tutkulu dostlukların birinden diğerine sü rüklenenler için de geçerlidir. Dürtülere karşı çileci bir tavrın büyük ölçüde geçerlik kazandığı, düşünselleştirmenin zekânın bütün işlev lerini kuşattığı, ya da çevreyle ilişkinin yalnızca değişen özdeşleşme süreçleriyle kurulduğu durumlarda ise gözlemci -pedagog ya da analist- neyin olağan gelişimin bir evresi, neyin patolojik bir durum ol duğunu ayırmakta güçlük çekecektir.
Sonsöz
Benin bilinçdışı eylemleri konusundaki bilgimiz arttıkça, önceki bö lümlerde birkaç örnek üzerinde göstermeye çalıştığım, tek tek savun ma mekanizmalarının belirli kaygı durumlarıyla eşleştirilmesi işi sa nırım çok daha kesin bir biçimde yapılabilecektir. Bugün bireyin ge lişimindeki özellik taşıyan yaşantılarla belirli savunma biçimlerinin ortaya çıkışı arasındaki tarihsel bağlantı da henüz tümüyle aydınlatıl mış değildir. Yukarıda incelediğimiz örnekler, benin yadsıma meka nizmasını ancak hadım edilme düşüncesi ve sevgi nesnesinin yitiril mesi söz konusu olduğunda yardıma çağırdığını gösteriyor. Dürtüsel itkilerden özgeci vazgeçme mekanizması ise belirli koşullarda, özel likle de narsisistik yaralanmaların onarılmasında kullanılıyor. Bugünkü bilgilerimizin temelinde daha açık biçimde kurabildiği miz bir koşutluk, benin dışa ve içe karşı seçtiği savunma eylemleri arasındaki koşutluktur. Bastırmanın dürtü türevlerine, yadsımanın da çevreden gelen uyaranlara karşı savunma sağladığını görüyoruz. Tepki oluşumu bastırılanın bireyin içinde yeniden ortaya çıkmaması nı sağlarken fantezide karşıtına çevirme de yadsımanın çevreden ge len etkilerle sarsılmasını önler. Dürtüsel itkilerin ketlenmesi dışardan gelen hoşnutsuzluklann önünü almaya yarayan ben kısıtlamasına eş değerdir. İçsel tehlikelerden korunmaya yarayan düşünselleştirme benin dışardan gelecek tehlikelere karşı her zaman sürdürdüğü tetik likle aynı şeydir. Karşıtına çevirme ya da kendine yöneltme gibi dür tü süreçlerinin yönünün değiştirilmesinden oluşan diğer savunma ça balarının çevreye ilişkin karşılıklarıysa benin, bu çalışma kapsamına almadığımız, çevre koşullarını etkin girişimlerle değiştirme deneme leridir. Bu karşıt çiftleri sıraladığımızda, benin savunma mekanizmaları nın biçimini nasıl seçtiği sorusu akla geliyor. Acaba çevreyle sürüp giden savaşımında dürtülere karşı savunma eylemini mi örnek alıyor, yoksa tam tersi dürtülere karşı savunması mı çevreyle olan savaşı
mından esinlenmektedir? Bu iki seçenek arasında kesin bir tercih yapmak hemen hemen olanaksızdır. Çocuğun beni dürtülerden ve çevreden kaynaklanan uyarılar akmıyla aynı anda karşılaşır, demek ki varlığını korumak istiyorsa her iki yana karşı aynı zamanda savun maya geçmelidir. Bize en yakın görünen olasılık, benin başa çıkması gereken değişik uyarılarla olan savaşımında kendi iç evreninin ve çevresinin özellikle'rine büyük oranda uyum sağladığıdır. Benin dürtülere karşı savunmada ne oranda kendi yasalarına uy gun davranıp ne oranda dürtünün yapısından belirlendiği sorusuna gelince, bu soruyu yanıtlamanın en kolay yolu belki de uygulamalı alandaki bir süreçle, düşlerdeki çarpıtmayla bir karşılaştırma yapmak olacaktır. Gizil düş içeriklerinin açık düşe dönüşümü benin düşlerde ki temsilcisi olan sansürün denetiminde gerçekleşir. Buna karşın düş görme bir ben işlevi değildir. Yoğunlaştırma, yer değiştirme ve düşün çeşitli değişik anlatım aracını kullanma yeteneği ide aittir. Bu yete nek çarpıtma amacıyla kullanılır. Benzer biçimde, savunma yöntem leri de katıksız ben işlevleri değildir. Dürtüsel süreçlerin özünü etki ledikleri ölçüde kendileri dürtüsel özelliklerden yararlanırlar. Dürtü sel süreçlerin "oynaklığı" yardımıyla, benin katıksız cinselliği değil de toplumsal saygınlığı daha fazla olan dürtü hedeflerini seçme ama cı yüceltme mekanizması yardımıyla gerçekleşir. Bastırmanın tepki oluşumuyla güvenceye alınmasındaysa dürtülerin karşıtına çevirme eğilimlerinden yararlanılır. Savunma sürecinin sağlamlığı bir yandan bene diğer yandan dürtüsel sürecin temel niteliğine bağlıdır. Savunma mekanizmaları üzerindeki bu çalışmanın sonunda, be nin savunma eyleminde kullanacağı biçimleri yaratmadaki özgürlü ğünün sınırsız olmadığını gördük. Buna karşın ben işlevinin boyutla rı bizi etkileyecek düzeydedir. Nevrotik semptomların varlığı benin yenilgisini imler. Bastırılan malzemenin bilince geri dönüşü, yeni uz laşma zorunluluklarının ortaya çıkışı, savunma çabalarının başarısız kaldığını, yani benin yenilgiye uğradığını gösterir. Savunma çabaları yardımıyla ben kaygı ve hoşnutsuzluğun ortaya çıkmasını engelleye biliyor, dürtüde yapılan gerekli değişikliklerle güç koşullar altında da bireyin dürtüsel doyuma ulaşmasını güvence altına alıyor ve böylece id, üstben ve çevresel güçler arasında bir uyum sağlayabiliyorsa sa vunma çabaları başarılı olmuş ve ben zafer kazanmış demektir.
Kaynakça
Alexander, F. (1933), "The Relation of Structural and Instinctual Conflicts", Psychoanal. Quart., 2: 181-207. Angel, A. (1934), "Einige Bemerkungen über den Optimismus", Int. Z. Psychoanal., 20: 191-9. Bemfeld, S. (1923), "Über eine typische Form der mânnlichen Pubertât", Imago, 9: 169-88. Bomstein, B. (1936), "Ein Beispiel für die Leugnung durch die Phantasie", Z. Psychoanal. Pad., 10: 269-75. Breuer, J. ve Freud, S. (1893-1895), "Studies on Hysteria", Standard Edition, 2. Deutsch, H. (1933), "The Pyschology of Manic-Depressive States, with Particular Reference to Chronic Hypomania", Neuroses and Character Types: Clinical Psychoanalytic Studies içinde, New York: Interna tional Universities Press, 1965, s. 203-17. ----- (1934), "Some Forms of Emotional Disturbances and Their Relationship to Schizophrenia”, Neuroses and Character Types: Clinical Psychoanalytic Studies içinde, New York: International Universities Press, 1965, s. 262-81. Fedem, P. (1936), "On the Distinction between Healthy and Pathological Narcissism", Ego Psychology and the Psychoses içinde, Londra: Hogarth Press, 1952, s. 323-64. Freud, Anna (1926-27), "Introduction to the Technique of Child Analysis"; yeniden basımı "Four Lectures on Child Analysis", Introduction to Psychoanalysis içinde, Londra: Hogarth Press, 1974. Freud, Sigmund (1894), "Die Abwehmeuropsychosen", Gesammelte Werkel. ----- (1896a), "Weitere Bemerkungen über die Abwehmeuropsychosen", Gesammelte Werke /. ----- (1896b), "Zur Âtiologie der Hysterie", Gesammelte Werke I. ----- (1905), "Drei Abhandlungen zur Sexualtheorie", Gesammelte Werke V. ----- (1909), "Analyse der Phobie eines fünfjâhrigen Knaben", Gesammel te Werke VII.
----- (1911), "Formulierungen über die zwei Prinzipien des psychischen Geschehens", Gesammelte Werke VIII. ----- (1913), "Totem und Tabu", Gesammelte Werke IX. - ----(1915), "Triebe und Triebschicksale", Gesammelte Werke X. ----- (1920), "Haz İlkesinin Ötesinde", Haz İlkesinin Ötesinde - Ben ve İd içinde, Metis, 2001. ----- (1921), "Massenpsychologie und Ich-Anaiyse", Gesammelte Werke XIII. ----- (1922), "Über einige neurotische Mechanismen bei Eifersucht, Paranoia und Homosexualitat", Gesammelte Werke XIII. ----- (1923), "Ben ve İd", Haz İlkesinin Ötesinde - Ben ve İd içinde, Metis, 2001.
----- (1926), "Hemmung, Symptom und Angst", Gesammelte Werke XIV. ----- (1933), "Neue Folge der Vorlesungen zur Einführung in die Psychoanalyse", Gesammelte Werke XII. Hail, J. Waelder (1946), "The Analysis of a Case of Night Terror", The Psychoanalytic Study of the Child, Londra: Hogarth Press, 2: 189-228. Jones, E. (1922), "Some Problems of Adolescence", Papers on PsychoAnalysis, Londra: Baillere, Tindall & Cox, 5. basım, 1948, s. 389-406. Katan, A., bkz. Angel, A. Klein, M. (1932), The Psychoanalysis of Children, Londra: Hogarth Press, gözden geçirilmiş basım, 1975. Laforgue, R. (1928), "Überlegungen zum Begriff der Verdrângung", Int. Z. Psychoanal., 14: 371-4. Lewin, B. D. (1932), "Analysis and Structure of aTransient Hypomania", Psychoanal. Quart., 1: 43-58. Râdo, S. (1933), "Fear of Castration in Women", Psychoanal. Quart., 2: 425-75. Rank, O. (1909), The Myth of the Birth of the Hero, New York: Nervous and Mental Diseases Publishing Co., 1914. Reich, W. (1933), Charakteranalyse: Technik und Grundlagen für studierende und praktizierende Analytiker, Viyana: Selbstverlag. Waelder, J., bkz. Hail, J. Waelder. VVaelder, R. (1930), "The Principle of Multiple Function", Psychoanal. Quart., 5: 45-62, 1936.
1
Sigmund Freud Narsizm Üzerine - Schreber Vakası
2 3 4 5 6 7 8 9
D. W. VVİnnicott O yun ve Gerçeklik Heinz Kohut Kendiliğin Çözümlenmesi Heinz Kohut Kendiliğin Yeniden Yapılanması Sigmund Freud Uygarlığın Huzursuzluğu Melanfe Klein Haset ve Şükran Otto Kernberg Sınır Durumlar ve Patolojik Narsisizm Anna Freud Çocuklukta Normallik ve Patoloji Otto Kernberg Sapıklıklarda ve Kişilik Bozukluklarında Saldırganlık
10
Sigmund Freud Haz İlkesinin Ötesinde - Ben ve İd
11 12
Otto Rank Doğum Travması
13
Harry Guntrip Şizoid Görüngü
14 15 16 17 18 19 20 21
Cari Gustav Jung D ö rtA rke tip
Margaret S. Mahler, Fred Pine, Anni Bergman İnsan Yavrusunun Psikolojik Doğumu
Nesne ilişkileri ve Kendilik
Didier Anzieu Freud'un Otoanalizi ve Psikanalizin Keşfi Heinz Hartmann Ben Psikolojisi ve Uyum Sorunu AndrĞ Green Hadım Edilme Kompleksi
Edith Jacobson Kendilik ve Nesne Dünyası Anna Freud Ben ve Savunma Mekanizmaları J. Chasseguet-Smlrgel Ben İdeali Didier Anzieu Deri-Ben
Edith'Jacobson Kendilik ve Nesne Dünyası Çev. Selim Yazgan Kendilik temsillerini psikanaliz kuramına sokan ilk kuramcılardan olan Edith Jacobson, eğitimciliği ve süpervizörlüğünün yanı sıra, klinik çalışmalardaki başarısıyla da tanındı. Kari Abraham'ın nesne ilişkileri üzerine yazdıklarının ve Heinz Hartmann ve Emst Kris'le tartışmalarının kuramı üzerinde büyük etkisi oldu. Psikopatoloji açısından oldukça gerilemeli vakalarla çalışan Jacobson, Freud'un birincil narsisizm ve mazoşizm kavramlarını tartışarak, yaşamın başında libido ve saldırganlık olarak ayrışmamış tek bir ruhsal enerji olduğunu, yaşanan deneyimlere bağlı olarak bu iki temel dürtünün ayrımlaştığını öne sürmüştür. Jacobson'a göre özellikle gerilemeli vakaların dinamiği, erken duygusal deneyimlere bağlı olarak tutarlı bir kendilik ve nesne dünyasının oluşmamasında aranmalıdır. Ötekini Dinlemek dizisinde daha önce yer verdiğimiz Otto Kernberg'i de etkilemiş olan Jacobson'un bu klasikleşmiş yapıtı kimlikle ilgili psikanaliz literatürünü tartışmaya açıyor; kimlik oluşumu ve kendilik saygısının nihai şeklini aldığı çocukluk dönemindeki üstben oluşumunu ve ergenlik dönemindeki karmaşık gelişim süreçlerini ayrıntılı olarak inceleyerek çocuk ve ergen psikanalizine önemli bir katkıda bulunuyor.
Andre Green Hadım Edilme Kompleksi Sunuş: Talat Parman
Çev. Levent Kayaalp Bu kısa ama kapsamlı kitapta AndrĞ Green bir anlamda tüm psikanaliz kuramının özetini yapıyor. İnsan psikolojisini anlamakta psikanalizin sağladığı en önemli kazanımlardan olan hadım edilme kompleksini açıklarken Freud'un temel metinlerinin yanı sıra M. Klein ve J. Lacan'ın da görüşlerini değerlendiriyor. Çağdaş psikanalize sağladığı kuramsal katkıyla yaşayan en önemli psikanalistlerden sayılan Green, düşünce kadar duygulanım ve diğer insani özelliklere de önem vermiştir. Bu yüzden bilinçdışını yalnızca gösterenlerin birlikteliğine indirgediğini düşündüğü Lacancı görüşe de, duygulanımı genetik olarak programlanmış bir biyolojik sinyale indirgediğini düşündüğü Amerikan psikanalizine de karşıdır. Duygulanımın Freudcu kuramdaki yerini yeniden ortaya çıkartmış ve onu tasarımsal ve ruhsal yapıya, psikanaliz uygulamasına ve dile yeniden dahil etmiştir.
Heinz .Hartmann Ben Psikolojisi ve Uyum Sorunu Çev. Banu Büyükkal Psikanalitik kuram esas olarak ruh içi çatışma modelini temel alır ve nevrotik durumu insan psikolojisini anlamanın anahtarı olarak koyar. Oysa Heinz Hartmann, Anna Freud, Ernest Kris, D. Rapaport ve Erik Erikson tarafından geliştirilen "ben psikolojisi" insan ruhunda nevrotik durum örneğinden kalkarak anlaşılamayacak yönleri, ruh içi çatışmadan arınmış "ben işlevleri" ve "uyum" üzerinden açıklamaya çalışır. Uyum kavramını kültürel olanla sınırlamayan Hartmann, bu yapıtında psikanalitik bilgiyi biyoloji, psikoloji, sosyoloji ve felsefe bilgisiyle birleştiriyor ve gerek "normal" gerekse "anormal" diye adlandırılan insan davranışlarını açıklamaya yarayacak kuramsal bir çerçeve geliştirmeyi amaçlıyor. Günümüzdeki psikanalitik ben psikolojisinde kullanılan çatışmasız ben alanı, çatışmasız ben gelişmesi, birincil ve ikincil özerklik gibi bazı temel kavramların doğuşuna tanıklık edişiyle bu kitap modem psikanaliz kuramında bir dönüm noktası sayılmaktadır.
Ben ve Savunma Mekanizmaları'm Anna Freud 1936 yılında babasının 80'inci doğum gününe armağan olarak yayımladı. Yazıldığı yıldan beri güncelliğini yitirmeyen kitap, bugün hâlâ gerek çocuk gerekse erişkin psikanalizini öğrenenler için en etkileyici ve yararlı eserlerden biri olma özelliğini koruyor. Psikanalizin dört okulu -dürtü kuramı, ben psikolojisi, nesne ilişkileri kuramı ve kendilik psikolojisi- içinde Anna Freud'un kitabı ben psikolojisi okulunun kurucu metinlerinden biri olarak kabul edilir. Çocuk analizinin kurucusu sayılan Anna Freud temel eğitiminin öğretmenlik olması nedeniyle ruhsal yapının sağlıklılığa nasıl ulaştığıyla yakından ilgilenmiş, bu eserinde de ruhsal sorunlara nasıl yardımcı olunacağıyla birlikte sağlıklı ruh getrim i için sosyal boyutta hangi önkoşulların gerekli olduğunu tartışmıştır.
METİS ÖTEKİNİ DİNLEMEK METİS YAYINLARI İPEK SOKAK N0:5 34433 BEYOĞLU İSTANBUL ISBN-13: 978-975-342-493-6
9 78 9753 424936