İçindekiler
- 1 وَالَّذِينَ يُوءْمِنُونَ بِمَا اُنْزِلَ اِلَيْكَ وَمَا اُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِاْلاۤخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ
- 1.1 Önceki ayetlerle münasebet
- 1.2 Cümle 1: Ve onlar ki sana indirilene iman ederler
- 1.3 Cümle 2: Ve senden önceki indirilenlere...
- 1.4 "Min kablike" lafzındaki deki beş latife
- 1.5 Haşir Meselesi ve Burhanları
- 1.5.1 1.Burhanın Devamı
- 1.5.2 2.Burhan
- 1.5.3 Amma üstteki ikinci burhanı tefsir eden 3.Burhan
- 1.5.4 Üçüncü burhanı tefsir ve izah eden 4.Burhan
- 1.5.5 Amma maksad-ı aslî olan "Haşr"e remzeden Hadsli 5.Burhan
- 1.5.6 6.Burhan
- 1.5.7 Ve müjdeci olan 7.Burhan
- 1.5.8 Haşri ve saadet-i ebdiyeyi tasrih ile söyleyen ve iktiza eyliyen 8.Burhan
- 1.5.9 9.Burhan
- 1.5.10 Binler burhanları müştemil 10.Burhan
- 1.6 Cümle 3: Ve ahiret hakkında yakîn sahibidirler
وَالَّذِينَ يُوءْمِنُونَ بِمَا اُنْزِلَ اِلَيْكَ وَمَا اُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِاْلاۤخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ[düzenle | kaynağı değiştir]
Azizim bilmiş ol ki: Kur'an-ı Hakîm, nazmı serbest bırakmıştır. Yani: Bu ayet gibi, bir çok ayetlerde ter-kiplerin vücûhundan yalnız bir vechi emare olarak alıpta ta'yin etmiş değildir. Bu vaziyet ise, latif bir sırr içindir. O sırr da îcaz'ın menşeidir ki, i'caz'ın kaynağıdır.
Şöyle ki: "Belağat"ki, halin icab ve muktezasına göre mutabakattan ibarettir. İşte burada halin muktazası ise; Kur'anın hitaplarına muhatap olmuş insanlar, muhtelif asırlarda yaşamış ve seviyece birbirinden uzak kalmış olan insan tabakalarıdır. Ve işte, bütün bu tabakaları nazara alarak müraât etmek ve umum şu asırlara -içlerindeki muhtelif anlayışlı insanlarına- mücaverette bulunmak, yani yakın olmak üzere; her çeşit ve sınıf muhatapların -fehimlerine göre- kendileri için takdir edilmiş hisselerinden istifade edebilmek için; Kur'an-ı Mu'ciz-ül Beyan bir çok mevkilerde hazıflar yapmıştır ki, ma'na vecihleri umumîleştirilip herkese tevzi' edilmiş olsun. Hem o ma'naları herkese şumüllendirmek üzere taksim eylemek için, bir çok yerlerde mutlak bırakmıştır. Keza, bir çok mevzi'lerde ma'na vecihlerini çoğaltabilmek; ve belagat nazarında müstahsen ve ulum-u arabiye yanında makbul olan bir çok ihtimalleri tazammun edebilmesi için nazmı, diziliş ahengini serbest bırakmış, tâki her bir zihin ve anlayış -kendi zevki mikdarınca- ondan feyizlensin.. Ve daha buna göre düşün!
Önceki ayetlerle münasebet[düzenle | kaynağı değiştir]
İşte bunları böylece anladıktan sonra, bilesin ki: Bu ayetin sabık ayet ile olan nazm ve diziliş vechi; umumîleştirdikten sonra, tahsis etmiş olmasıdır. Yani üstteki ayette infakı, tasadduku umuma şamil ve geniş tutarak zikretmişken, burada imanı ve onun sıfat ve vasıflarını ta'yin ederek hâs tutmasıdır. Bunun hikmeti de, tâ ki ehl-i kitaptan Kur'ana ve peygambere iman etmiş zatların şereflerini herkesin başı üstünde ilan etsin.. Ve aynı zamanda, ehl-i kitaptan -bir kısmının- Kur'ana karşı gösterdikleri iğna, yani ihtiyaç duymazlık ellerini ağızlarına dönderip hayretlerini celbettirsin... Ve Abdullah İbn-ü Selam ([1]) gibi imana gelmiş zatların ellerinden tutup göstererek; iman etmemişlere bir numûne-i imtisal olarak ilan etsin.
Ve keza ayet, iki kısım müttakilere ([2]) bakıp tansis etmekle, Kur'anın hidayeti bütün ümmetlere kâfi ve vafî olduğunu; ve Hz. Muhammedin (A.S.M.) peygamberliği umum milletlere şâmil olduğunu tasrih etmek içindir.
Ve keza: üstteki ayetin icmalinden sonra, bu ayette tafsil etmesinin hikmeti ise; evvelki ayette يُوءْمِنُونَ بِالْغَيْبِ cümlesinin sandığında icmalen mündemiç bulunan "imanın rükün"lerini şerhetmek içindir. Evet bu ayet, kitaplara ve kıyamete sarahaten; peygamberlere ve melaikelere ise, zımnen delalet etmektedir.
Cümle 1: Ve onlar ki sana indirilene iman ederler[düzenle | kaynağı değiştir]
Sonra: Bu ayette, Kur'anın وَالْمُؤْمِنُونَ بِالْقُرْاۤنِ gibi kısa bir cümle ile îcazlı ifade etmemesinin sebebi: Şu üstteki ma'nayı latif ve kıymetli taşlar mesabesinde olan işaretlerle bezemek ve zeyillerini de ayrı ayrı şirin nüktelerle tezyin etmek üzere وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا اُنْزِلَ اِلَيْكَ yi tercih eylemiştir.
Evet, َالَّذِينَ kelimesi burada şöyle bir remiz ile der ki: "Hükm"ün merci'i ve kutbu imanın vasfıdır. Zat ise, sair sıfatlarıyla birlikte ona tabi' ve onun altında mağmûredirler. Yani dağınık olarak serpiştirilmiştir.
Hem اَلْمُؤْمِنُونَ ye bedel يُؤْمِنُونَ ( ki herhangi bir zaman zarfında "iman ediyorlar"ın sübutuna delildir.) nüzul'ün tevatür tarzında, yani ardısıra gelmesiyle; ve yeni gelen deliller'in her zuhurunda imanın tazelendiğine telvih etmektedir.
Hem ibhamlı olan بِمَا daki مَا da, mücmel bir imanın da bazen kifayet ettiğine bir îma olmakla beraber, aynı zamanda bu مَا imanın zahir ve batın vahye teşmili ile birlikte, batın olan vahye, yani hadis-i şerife de şamil olduğuna bakmaktadır.
Ve اُنْزِلَ de -maddesi ve mazî siğası itibariyle- şöyle işaret eder ki; "Kur'ana iman etmek demek, onun Zat-ı Zülcelal olan Allanın nezdinden nazil olmuş olduğuna iman etmek demektir." Nasıl ki Allah'a iman etmek, onun varlığına iman etmek olduğu gibi.. Ve keza, ahiret gününe iman etmek demek, onun -şeksiz- geleceğine iman etmek olduğu gibi...
Hem Kur'anın nüzulü o vakit henüz tamamlanmamışken, اُنْزِلَ nin mazîlik siğasına bakıldığında; nüzul edecek olanın, nüzulü vaki' olmuş menzilesinde olduğuna bir işarettir. Bununla beraber, اُنْزِلَ nin yanı başındaki يُؤْمِنُونَ nin muzari'liği, onun mazîliğindeki noksanlık veya câlib-i şüphe durumunu telafi etmektedir. Belki de şu âyetin bu tarz tenzili vesilesiyle, Kur'anın üsluplarında bir çok kereler mazî zamanı, müstakbeli yutup içine çektiğini ve muzari' de, mazîlik elbisesine büründüğünü görürsün. Evet, bu vaziyet içinde latif bir belagat vardır, ki o da, kendisine nisbeten henüz geçmemiş olan zamanı mazî olarak işiten kimsenin zihni hareketlenir, uyanır ve düşünür ki: "Kur'anı dinleyen yalnız kendisi değildir." Diyerek, arkasında -kendisinden gayri- çeşitli ve değişik mesafelerde bulunan başka sınıfların da bulunduğunu tezekkür ile derhatır eyler. Hatta öyle ki asırlar, oturulacak anfi-vâri sıralardır da, kavm ve milletler ise, adeta onda dizilmiş saflardır ve kendisinin arkasında oturmuşlar gibidir. İşte bu vaziyetten dinleyici bir intibah hasıl eder ki; kendisine müteveccih olan hitap veya ona olan sesleniş, öyle şiddetli ve yüksek bir derecededir ki; umum asırlardaki bütün kavim ve milletler de onu işitmektedir. Hem o hitab, öylesi bir İlahî hitapdır ki; umum asırlardaki bütün kavim ve milletler de onu işitmektedir. Hem o hitab, öylesi bir ilahî hitaptır ki; umum asırlardaki bütün insan kitlelerinin safları o hi-taba karşı pürdikkat kesilmiş dinliyorlar. Buna göre, mazî zamanı, ekser vakitlerde bir çok kimseler için hakîkat iken, az bazı zamanlarda, kalil bir kısımda da mecaz olabiliyor. Ekseriyetin anlayış ve vaziyetini müraât etmek ise, belagatın hakkına daha çok vefadır.
Hem بِمَا اُنْزِلَ اِلَيْكَ deki اِلَيْكَ nın yerine عَلَيْكَ nin getirilmemesi ise, peygamberlik vazifesi, Nebiyy-i Zîşan Aleyhissalatü Vesselama teklif edilmesinden sonra, o onu kendi cüz-i ihtiyarisiyle ihtiyaren yüklenmiş olduğuna bir remizdir. Hem Cebrail Aleyhisselamın ona hizmet etme yolunda Risaleti getirip takdim etmekle, peygamberlik derecesinin yücelik ve yüksekliğini de gösterdiğine bir îmadır. Evet, çünki عَلَى da ihtiyaren değil, ıztıraren Risalet yükünü kaldırmış olduğunun ve vahyi getiren vasıtanın da daha yüksek dereceli bulunduğunun kokusu vardır.
Hem اِلَى نَحْوِ مُحَمَّدٍ yerine, ile yapılan hitapta, Muhammed'in (A.S.M.) sadece bir muhatap olduğuna. Kur'anın kelamı, sözü de Allah'ın Kelamı olduğuna telvih etmek içindir. Kezalik, اِلَيْكَ ile yapılan hitabın ma'nası, nüzûl'ün ma'nasını te'kid ve tasvirdir ki, yani nazil olan şey, vahy ile gelen Kur'andır, ki o da, Allahın Peygambere hitabıdır. Bu ise, küllün içine nüfuz eden([3]) haslığın hususiyetidir.
İşte, o hâs hususiyetten, Peygamber'in hissesi üzerindeki perdeyi kaldıran ise, o cüz'dür. Yani: Şu incelik ve hususilikleri dile getiren cüz'dür. İşte şu اِلَيْكَ bu incelik ve derinlikleri müştemil bulunmuş olmasına nazaran, bu kelam, yani وَمَا اُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ kelamı, îcazın nihayet hududunda olduğu zahir olmuş oluyor.
Cümle 2: Ve senden önceki indirilenlere...[düzenle | kaynağı değiştir]
وَمَا اُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ
cümlesine gelince, bilmiş ol ki: Bu gibi tavsifatlar, (yani "senden evvel gelen peygamberlere nazil olmuş kitaplar diye" olan tavsifat) bir teşviki tazammun ediyorlar. Teşvik ise, inşaî hükümleri tazammun eyler. Yani mesela: "Şöyle şöyle iman ediniz ve tefrikaya düşmeyiniz!" gibi hükümler.
Sonra: وَمَا اُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ nın şu nazm, diziliş ve bağlanışında dört ayrı letaif bulunmaktadır.
Birincisi: Medlulün delil üzerine olan atfıdır. Yani: Delil ile ispatı yapılmış olan eski peygamberlerin ve kitaplarının medlulü, بِمَا اُنْزِلَ اِلَيْكَ ye atfedilmiş olmasıdır. Yani -mealiyle- şöyle demektedir ki: "Ey insanlar. Kur'ana iman ettiğinizde, münzel olan sabık kitaplara dahi iman ediniz! Çünkü Kur'an, o kitapların hem tasdikcisi, hem de onların hak olduklarının şahididir. مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ ayeti bu hükmün delilidir.([4])
İkincisi: Delilin medlul üzerine olan atfıdır. Bunun ma'nası da şöyle ifade edilebilir: "Ey ehl-i kitap! Siz madem geçmiş peygamberlere ve kütüb-ü salifeye iman ediyorsunuz, her halde Kur'ana ve Hazret-i Muhammede de (A.S.M.) iman etmeniz lazımdır. Zira, eski peygamber-ler ve onların kitapları Hz. Ahmed'in (A.S.M.) geleceğini müjdelemişlerdir. Hem çünki eski peygamberlerin ve kitaplarının doğruluklarının medarı; ve peygamberliklerinin merci' ve menatı, hakikatıyla ve ruhuyla en ekmel vech ile Kur'anda ve en zahir bir tarzda Hz. Muhammed de bulunmaktadır. Şu halde, kıyas-ı evlevî ile, Yani: eğer onlar peygamber iseler ve ellerindeki kitaplar Allah'ın fermanları iseler; her halde ve hiç çaresi yok, bu da onlar gibi peygamberdir; elindeki Kur'an da Allahın kelamıdır.
Üçüncüsü: وَمَا اُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ de şöyle bir işaret vardır ki: "Kur'anın meali, yani asr-ı saadette Kur'andan çıkan ve neşet eden İslamiyet, öyle bir ağaç gibidir ki; kökü mazînin derinliklerinde sabit olup, damarları da her yere dağılmış, yayılmış olarak, o metin kök'ün hayat ve kuvvetinin menbalarından feyiz ve nur alıp içmekte; ve onun fer' ve budakları da istikbal semasında intişar ederek meyvedar dallarını yaymışlardır. Yani: İslâmiyet dini, hem mazînin hem de müstakbelin iki kanadını tutmuş demektir.
Dördüncüsü: Bu ayet cümlesinde, ehl-i kitabı imana teşvik etmeye ve sonra ünsiyetlendirmeye ve onlara kolaylık göstermeye bir işaret de vardır, ki bu cümle-i ayet ehl-i kitaba der ki: "Sizin bu yola bu çizgiye girmenizde bir zorluk, bir meşakkat, bir sıkıntınız olmaması lazımdır. Zira ki siz, birden bire eski kabuğunuzdan çıkmayacaksınız. Belki sadece inandıklarınızı ve akaidinizi tekmil etmiş olacaksınız.. Ve sizin yanınızda müesses olan inancınız üstüne bina edeceksiniz!.."
Evet, Kur'an, üsûl-üd din ve akaidde ta'dil edici, tekmil edici olduğu gibi; Kütüb-ü Sabıkadaki ve geçmiş şeriatların asıllarındaki bütün mehasini kendisinde toplamış bir kitaptır. Ancak zaman ve mekanın teğayyür ve değişkenlik göstermeleriyle, tahavvül ve tebeddül edebilme kabiliyetinde olan teferruatta ise Kur'an, müessistir. Zamanın ve insanlarının hal, yaşayış ve durumuna göre, yeniden hükümleri te'sis edicidir. Evet, nasıl ki dört mevsimde tedavi tarzları ve elbise şekilleri; ve şahsın ömür tabakalarına göre ta'lim ve terbiye usûlleri değişebildiği gibi; nev-i beşer ömrünün devr ve mertebelerinde de ahkâm-ı fer'iyenin tebeddül etmesi hikmet ve maslahatın iktizasındandır.
Evet, bazı fer'î hükümler, bir zamanda -o zaman için- uygun ve maslahat bulunmuşken; veya beşeriyetin tufuliyeti vaktinde bir hüküm, ona ilaç olmuş iken; başka bir zamanda başka şahıslarda, onun maslahatlığı kalmaz ve nev'in şebabiyeti vaktinde onun ilaçlığı da sona erer. İşte bu sırr ve hikmettendir ki; Kur'an-ı Hakîm, bazı eski fürû'atı nesheylemiştir. Yani, o eski fürû'at hükümlerin tatbik vakitlerinin artık geçip bittiğini ve başka bir vaktin gelip girdiğini açıklamış, o eski fürû'atı tedavülden kaldırmıştır.
"Min kablike" lafzındaki deki beş latife[düzenle | kaynağı değiştir]
Hem مِنْ قَبْلِكَ de ayrı bazı letaifler daha vardır. Evet, bilmiş olasın ki; Tenzilde, hiçbir kelime yoktur ki; bulunduğu mekan onu beğenmemiş olsun, ya da ondan razı olmamış olsun.. Ve yahutta o kelimenin yerine başka bir kelime, o mekana daha evla ve enseb olmuş olsun, hayır!.. Belki Tenzilin tek tek her bir kelimesi birer işlenmiş murassa' inci gibi olup, bulunduğu yerlerine kurşunlaştırılarak çok sağlam ve muhkem yerleştirilmişlerdir.. Ve her biri pek çok münasebat ipleriyle sıkıca yekdiğerlerine bağlattırılmışlardır.
Bu davaya bir misal istiyor isen; işte مِنْ قَبْلِكَ de dikkatlice düşün, bak; şu kelimenin içinde bulunduğu bu ayetin etrafından uçuşan letaifler, şu tek kelimeye nasıl gelip konduklarını gör! Evet, مِنْ قَبْلِكَ mesele-i nübüvvet içinde bulunan en büyük "beş maksad"lardan -ki şu ayet onlara götürmektedir- inikas eden münasebetleri teşerrüb ettikten ve o levnlerle televvün ettikten sonra, o beş letaif ile süzülüyor ve remizlerini de gösteriyor.
İşte bak: وَمَا اُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ ayeti içine girip, ona karışarak gizlenen mezkur maksadlar şunlardır:
1- Hz. Muhammed Aleyhissalatü Vesselam şüphesiz Nebidir, peygamberdir.
2- O, peygamberlerin en mükemmelidir.
3- O, Hatem-ül-Enbiyadır. (Nübüvvet divanının fermanını mühürleyerek kapamıştır.)
4- O, bütün kavimlere ve her hepisine birden peygamberdir.
5- Onun Şeriatı, diğer bütün şeriatleri neshetmiş, kaldırmıştır.
6- ([5])Onun Şeriatı, diğer şeriatlerin bütün hasenelerini kendinde cem'eylemiştir.
Şimdi sen, eğer مِنْ قَبْلِكَ kelimesinde -üstte sıralanan maksatların vech-i inikaslarından (1) rakamıyla gösterilen maksadın inikas vechini görmek istiyorsan; gel, bak! işte, مِنْ قَبْلِكَ sözü, ancak mesleklerinde ittihad olduğu zamanda ve yolları bir olduğu vakitte ve o münasebetle söylenen bir sözdür. Buna göre; bu kelime, şu gelecek ma'naları sızdırıyor gibidir. "Yani: Peygamber olan Hz. Muhammedden önce gelmiş, gitmiş nebilerin nübüvvetlerine dair hüccetler ve peygamberliklerinin doğruluklarını gösteren deliller tamamıyla ve birden ve heyet-i mecmuasıyla; mantıktaki en baş kıyas olan kıyas-ı evlevi ile; ve "tenkih-ül menat" ile "tahkik-ül menat" denilen sabit illetleri ve asıl sebepleri tehzip ve tahkik neticesinde; Hazret-i Muhammed'in (A.S.M.) nübüvvetine ve kitabı olan Kur'anın ona nazil olduğuna bir tek delil olduğu gibi; umum enbiyanın bütün mu'cizeleri de adeta onun sıdkına, doğruluğuna ve hakkaniyetine bir tek mu'cize hükmündedir.
Amma (2) rakamıyla gösterilen ikinci maksadın ondan vech-i inikası, Peygamberdeki ekmeliyettir. Yani şöyle: مِنْ قَبْلِكَ nin işaretiyle; "padişahlar, halkın en sonlarında makamlarından çıkar, gelirler" olan meşhur adeti mülahaza ettirdiği gibi; nev-i beşerdeki te-kemmül meselesinde, "İkinci mürebbînin birinci mürebbîden daha mükemmel olduğunu iktiza eder." kaidesine göre; ve "Halefin selefe göre mehareti daha fazla ve daha galip olduğu" düstûruna binaen, telvih ile gösteriyorlar ki: Hazret-i Muhammed Aleyhissalatü Vesselam umum enbiyanın Sultanıdır.. Ve her hepsinden daha mükemmeldir. Kur'an dahi o eski peygamberlerin umum kitaplarından daha cami' ve daha ahsendir (ya da, daha eşmeldir).
Amma (3) rakamıyla gösterilen üçüncü maksadın bu kelimeden teşerrüb eylediği vechi ise, hiç şüphesiz ki "Hâtemiyet" tir. O da böyledir: مِنْ قَبْلِكَ kelimesi der ki: "vâhid olan bir şey, tekessüre başladığı zaman, durmamak üzere teselsül eder gider. Ve kesir olan bir şey, ittihad ettiğinde, kopmamak üzere bir olur, istikrar peyda eder." Kaidesi sırrıyla; ve aynı zamanda bu kelimenin koklattırdığı mefhum-u muhalif ile telmih eder ki; Hz. Muhammed Aleyhissalatü Vesselam Hatem-ül Enbiyadır.
Amma (4) rakamıyla gösterilen dördüncü maksadın bu kelimeden aldığı insibağ, boyalanma vaziyeti ise; da'vetin umumîliğidir. İzahı şöyledir: مِنْ قَبْلِكَ den şöyle bir ma'na çıkar ki "Ey Nebiyy-i Kerim, sen umum peygamberlerin halefisin. Onların hepsi de senin seleflerindir. Oysa: “Halef, selefin tamam vazifesini devralır ve yerlerinde kaim olur” kaidesi sırrıyla işaret eder ki; bütün onlar madem ki senin seleflerindir, demek ki sen de onların umumunun naibisin, vekilisin. O halde sen bütün ümmetlerin peygamberisin... Neâm! Bu, ancak böyle olabilir. Bela! Fıtrat kanunu bunu böyle hükme bağlar. Hikmet ise, onu öyle iktiza edip kaza eyler. Çünki zaman-ı Saadetten evvel, insan alemindeki kavm ve milletler, ümmet ve cemaatler maddeten ve manen, istidat ve terbiyece birbirinden son derece uzak ve nihayet derecede ihtilaf içerisindeydiler. Öyle olunca da, onlara tek bir terbiye sistemi ve bir tek davet yetmiyor, hepsine ulaşılamıyordu. Sonra vaktaki zaman-ı Saadette ve daha sonrasında, insan âlemi bir derece intibaha geldi.. Ve birbirleriyle müdavele-i efkâr eylemeye ve tabiatlarının dönüşüm ve değişim mübadelesiyle ittihad etmeye meyillendi. Hem milletlerin birbirleriyle ihtilat ve muhabereler etmeleriyle ve birbirlerinin hal ve vaziyetlerini taharriye başlamalarıyla, hatta zamanın bir çok muhabere ve münakaleleri vasıtalarıyla çalkalanması sebebiyle; Küre-i arz adeta bir tek memleket gibi.. Ve sonra bir tek vilayet gibi olması ve sonra bir tek belde halini alması neticesi, ehl-i dünya arasında Sıla-ı rahm başlamış oldu. Ve o halde, artık tek bir davet ve yalnız bir tek peygamber hepsine kafi geldi.
Amma مِنْ قَبْلِكَ cümlesinin (5) rakamlı beşinci maksadı koklattırmasının vechi ise, şöyledir: مِنْ قَبْلِكَ deki اِلى , مِنْ ya, yani nihayete.. Nihayet olan "ilâ" ise, "iğna"ya, yani kâfiliğe ima ettiği sezilmektedir. Yani: "Ya Muhammedi Senden öncekilerden tut, tâ bu işin seninle kâfi gelmesine kadar" diye bir ma'nayı sezdirmektedir. Yani Senin kudûmun ve teşrifinle, artık peygamberlik son bulmuştur. Çünki, senin şeriatın kâfi ve her şeye yeterli gelmiştir." İşte bu ma'na ile, Hazret-i Muhammedin (A.S.M.) şeriatı son olması hasebiyle, eski şeriatları neshetmiş olduğuna ve iğna ve kâfiliğiyle de umum o şeriatları kendisinde toplamış olduğuna ima etmektedir.
Ey azız! Bil ki, nazar-ı belagat yanında şu مِنْ قَبْلِكَ cümlesinin mezkûr letaifleri çekip emdiğine dair emare şudur: Yukarıda zikri geçen "Beş maksad"lar, bu ayetlerin (yani, sûrenin başından buraya kadarki ayetlerin) altlarından akan nehirler gibidir. Hatta öyle ki o beş maksadlardan birisi, mesela şu maksad, bir ayetten kemaliyle feveran ettiği gibi; öbür maksadda tamamiyle bir başka ayetten nebeân etmektedir. Keza o beş maksaddan mesela şu, bütün ağırlığı ve taraflarıyla bir başka ayetten tecellî eyler ve hakeza!.. İşte bu ayet gibi diğer herhangi bir ayetin sathına çıkan en edna bir tereşşüh dahi, ayetteki kelimelerin tüm damarları da, aynî o suyun menba'ı ile, temasları olduğunu ima eder. Hem dahi şunun gibi ma'nalar, maksada doğru sevkedip götüren diğer ayetlerde de sünbüllenmektedirler.
Haşir Meselesi ve Burhanları[düzenle | kaynağı değiştir]
HAŞİR MESELESİ
وَ بِاْلاۤخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ
Ey aziz bilmiş ol ki; şu ayetin meali , Kur'an'ın mecmuundaki dört meşhur maksadlardan dördüncü maksaddır ki, o da "Haşir Meselesi"dir. Şu haşir mevzuuna dair Kur'an'ın nazmından istifade ederek, başka bir kitapta ([6]) zikrettiğimiz "On Bürhan"ların burada hülasasının kaydı münasib görülmüştür.
Haşir, şeksiz haktır ve mutlaka gerçekleşecektir. Evet, çünki kâinatta en mükemmel ve kasdî bir nizam mevcuddur ve vardır. Hem hilkatte tam bir hikmet ve yerli yerincelik bulunmaktadır. Hem âlem içinde asla abesiyet yoktur. Hem fıtratta hiç israf bulunmamaktadır. İşte bu şahidleri tezkiye eden şey, bütün ilim dalları olan fenlerle yapılmış derin araştırma ve tam istikra'dır, ki herbiri kendi mevzuunun çeşidine göre o nizamın sıdkına birer şahittir. Hem birçok nevi'lerde vaki' olmakta olan -gün, sene ve benzeri şeyler- nev'î birer kıyamet-i mükerreredir. Hem beşerin isti'dad cevheri de haşre remzetmektedir. Ve keza, beşerin pek çok amal ve meyillerinin tenahîsizliği de ona işaret ediyor. Ve keza, Sani-i Hakîmin rahmeti de haşri telvih ediyor. Ve hem Resul-u Sadık'ın (A.S.M.) lisanı onu tasrih ediyor. Ve keza: Mu'ciz olan Kur'an'in وَ قَدْ خَلَقَكُمْ اَطْوَارًا ve وَ مَا رَبُّكَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ ve emsali ayetlerle kat'i beyanı ona şehadet ediyor.
İşte bu on deliller تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ sırrına mazhar olarak, saadet-i ebediyenin anahtarları ve o Cennetin kapılarıdırlar.
Burhanların Tavzih ile Beyanları
1.Burhanın Devamı[düzenle | kaynağı değiştir]
Eğer şu kâinat, saadet-i ebediyeye doğru dalgalanarak gitmezse ve orada istikrar bulup neticelenmezse, ondaki nizam ve intizam, -ki onun Sani'i akılları hayrette bırakacak tarzda bir nizamı onda mükemmelleştirmiş iken- zaif ve aldatıcı bir suretten ibaret kalır. Ve o nizamdaki bütün maneviyat, rabıtalar, nisbetler ve münasebetler hebaen mensura yok olur giderler. Demek ki; o nizamın nizamı, ancak saadet-i ebediye ile buluşup bitiştiği zaman nizam olabilir. Yani, o nizamdaki ince ma'na nükteleri ve maneviyatı ancak âlem-i ahirette sünbüllenebilirler. Aksi halde, bütün o maneviyat ve ma'nalar sönecek, umum rabıtalar da kopacak, nisbet ve münasebetler parçalanacak, ve bu muhkem nizam dahi havaya savurulup gidecektir. Halbuki mevcut nizamın içinde saklı bulunan kuvvet ve çok muhkemlik, en yüksek savtiyle bağırmaktadır ki: "şu nizamın şe'ni, böyle parçalanıp boşuna dağılmak değildir.
2.Burhan[düzenle | kaynağı değiştir]
İnayet-i ezeliyenin timsali olan Hikmet-i tamme ki, umûm ilim ve fenlerin şehadetiyle bütün nevilerde, mevcudiyeti muhakkak olan belki herbir cüz'îsinde maslahatlar, yararlıklar ve hikmetlere riayetiyle; saadet-i ebediyenin kudümünü, geleceğini müjdelemektedir. Yoksa, eğer saadet-i ebediye olmazsa ve gelmezse; bedahet ve ayânlığı, bizi varlıkları hakkında ikrar ettirmeğe mecbur eyleyen şu göz önündeki hikmetler ve faidelerin inkârı lazım gelecektir. Evet, -bilfarz- saadet-i ebediyenin gelmemesi durumunda, o faideler faidesizlik, hikmetler hikmetsizlik ve maslahatlar maslahatsızlık olmuş olurlar. Bu ise, ancak bir safsata olabilir.
Amma üstteki ikinci burhanı tefsir eden 3.Burhan[düzenle | kaynağı değiştir]
Yine bütün fenlerin ve ilimlerin şahidi oldukları: Sani'-i Hakîmin en kısa yolu, en yakın ciheti ve en hafif ve en güzel sureti ihtiyar eylemiş olmasıdır. Bu vaziyet ise, delalet ediyor ki; fıtratta, hilkatte ve hiçbir şeyde abesiyet ve israf yoktur. Öyle ise, kâinattaki nizam ve intizam, ya da mevcudatın yaradılışındaki inayet ve hikmet pek ciddîdir, hakikîdir. Bu ciddîlik ve hakikîlik, ancak saadet-i ebediyenin gelmesiyle hakikatlıkları takarrür edebilir. Aksi halde, şu vücud ve kevn âlemi, adem-i sırf derekesine dü-şecektir ve herşey abesiyet-i mahzaya dönüşecektir. Hayır!.. Evet, ey bütün noksan sıfatlardan müberra olan Sübhanımız! Sen bu vücud âlemlerini ve içlerindeki nizam ve muvazatları batıl olarak yaratmış değilsin ve olamazsın!
Üçüncü burhanı tefsir ve izah eden 4.Burhan[düzenle | kaynağı değiştir]
Bütün fenlerin şehadetiyle sabit olmuş olan hüküm ve netice budur ki: "fıtratta hiç ve asla israf yoktur." Evet, senin zihnin, şayet insan-ı ekber olan âlemin hikmetlerinden kısa ve kasır kalıyorsa, "küçük âlem" olan insanda dikkatle im'an-ı nazar eyle! Bak: "fenn-i menafi-ül a'za" şerh ve ispat etmiştir ki: insanın cesedinde, herbirisinin ayrı bir menfaati, yararlığı olan -takriben- altıyüz kemik; ve her birisi, en az birer faidesi bulunan kan mecralarından altıbin asab ve damar vardır. Ve yine, insanın vücud ve bedenindeki hüceyrelerinden yüzyirmidörtbin mesame ve pencerecikleri bulunmakta; ve bu hüceyreciklerin her birisinde cazibe, dafia, mümessike, müsavvire ve müvellide gibi beş kuvveler çalışmaktadır, ve bunların her birisi de, birer menfaat ve birer maslahat içindirler.
İşte acaba, küçük bir âlem olan insan böyle olursa; insan-ı ekber olan âlem ve kâinat nasıl bundan daha az ve eksik olabilecektir. Hem madem, kendi özüne, yani ruhuna nisbeten ehemmiyeti olmayan cesedin bu derece israf ve abesiyetten uzaklığı göz önünde böyle bulunursa, acaba rûh cevherinin ihmali ve onun bütün eserlerinin, maneviyat, amal ve efkârının israfı ne suretle düşünülebilir?!.
Evet, eğer saadet-i ebediyye olmaz ve gelmezse; bütün bu maneviyatlar kuruyacak, bitecek ve boşuna israf olacaktır. Şimdi gel, Allah için söyle: senin dünya değerinde bir cevherin (pırlantan) bulunsa, sen bu cevherin kutusuna, ambalaj ve kılıfına ufak bir tozun bile konup bulaşmasını istemediğin ve son derece ona ehemmiyet verdiğin halde, sonra kalkıp da sen, bu cevheri parça parça ederek asarını da mahvedip yok et-men, aklen bir cevazı olması mümkün müdür? Kella sümme kella! Belki senin o cevherin sadefine, kılıfına verdiğin o kadar büyük ehemmiyetler ancak içindeki için olabilir.
Hem dahi, bir şahısta görünen bünye kuvveti ve a'zalarının isti'dadının sıhhat ve sağlamlığı sana onun beka ve tekemmülünün istimrarını, devamlılığını anlattırdığı ve bildirdiği halde; şimdi acaba kâinatın ruhunda sabit ve câri olan hakikat; ve onda daimî bir intizam içerisinde bulunduğunu îma eden kâmil bir kuvvet; ve tekemmüle doğru gittiğini gösteren sağlam ve şaşmaz nizamı içindeki kemal, acaba haşr-ı cismanî kapısından saadet-i ebediyenin geleceğini sana tefhim etmiyor mu?
Evet, nizam ve intizamı ihtilalden, karma karışık vaziyetten koruyan ve kurtaran ancak Saadet-i Ebediyedir., ve kâinatın nizam ve intizamını zabt altına alan ondaki o ebedileşmiş olan kuvvet ve gücünü inkişaf ve tekemmül ettirecek yine ancak odur, Saadet-i Ebediyedir.
Amma maksad-ı aslî olan "Haşr"e remzeden Hadsli 5.Burhan[düzenle | kaynağı değiştir]
Alemdeki bir çok nevilerde cereyan eden mükerrer nev'î kıyametler'in varlığı, elbetteki büyük kıyamete işaret eyler. Eğer bu burhanın içindeki "remz"in bir misal içerisinde temessülünü istiyorsan; kendi haftalık saat'ın içinde dönen hareket ve devirlere bak ki: onun içerisinde muhtelif tarzlarda devredip dönen ibre ve millerinden ve hareketli çarhlarından birisi nasıl ki "saniye"leri gösteriyor, ve saniyeleri sayan bu ibre, elbetteki “dakika”ları sayan ibrenin hareketinin mukaddemesi ve habercisidir. Dakikaları sayan ibre dahi, "saat"leri sayan milin hareketinin sayıcısı ve ilancısıdır.. Ve bu dahi haftanın günlerini sayan ibrenin hareketini husule getirmekte ve ilan etmektedir. Demekki, saat'ın içinde olan ibre ve millerden birisinin; bir önceki mil'in devrini bitirip tamamlaması ile, kendisinin de ve arkasından gelen arkadaşının da, onun gibi devirlerini tamamlayacaklarına işarettir.
Aynen bu temsil gibi; Cenab-ı Hakk'ın saat'ı kübrasının çarhları "feleklerdir ki, bu büyük saat'in milleri de, (senin saatındaki saniye, dakika, saat ve günleri sayan mil ve ibreleri gibi) günleri, seneleri, ömr-ü beşeri ve beka-i dünyayı saymaktadırlar. Evet, her geceden sonra sabahın gelmesi, ve her kıştan sonra baharın ta'kip eylemesi -misaldeki saatin hareketleri gibi- o büyük saat-i kübradan Haşir baharının sabahı da tevellüd edeceğine gizli işaret ve dakik bir remz ile haber vermektedir.
[s13] Eğer desen: Nevilerdeki mükerrer kıyametlerde şahıslar aynıyla haşr olmuyorlar. Acaba dünyadaki bu gibi haşirler, Ahirette şahısların aynıyla iadeleri için, Kıyamet-i Kübraya nasıl remzediyor denilir?
Cevaben sana denilir ki: İnsanın bir şahsı başkaların bir nev'i gibidir. Zira, nur-u fikir beşerin a’maline ve onun ruhuna öyle bir genişlik ve öyle bir inbisat vermiştir ki; "Ezmine-i selase" denilen hal, geçmiş ve gelecek "üç zaman"ları ihata eylemiştir. Eğer onun ruhu, hal ve zaman ile beraber mazî ve müstakbeli de yutsa, yine emelleri doymayacaktır. Çünkü beşerdeki nur-u fikir, onun mahiyetini ulviye, kıymetini umumîyye, nazarını küllî, kemalini gayr-ı mahsur, lezzetini daimî ve elemlerini müstemirre kılmıştır. Fakat sair nevilerin bir şahsı ise; mahiyeti cüziyye, kıymeti şahsiyye, nazarı mahdud, kemali mahsur, lezzeti anlık, elemi def’îdir. İşte nev'ilerde cereyan etmekte olan gözümüzün önündeki bir çeşit kıyametler, acaba insanın hem şahsî, hem de umumî kıyametine (haşrine) nasıl işaret etmeyecektir?!.
6.Burhan[düzenle | kaynağı değiştir]
(Bu burhanı telvih eden hususiyet): Beşerin istidadının tenahîsizliğidir. Evet, beşerin nihayeti olmayan tasavvurat ve efkârları, onun gayr-ı mütenahî emellerini doğurmuş, bundan da zabt altına alınamayan meyilleri hasıl olmuştur. Ve bundan da gayr-ı mahdud kabiliyetleri neş'et etmiştir. Bu kabiliyetler de, onun gayr-ı mahsur isti'datları içerisinde perdelendirilmiştir. Ve bu isti'datlar dahi Cenab-ı Kerim-i Mutlak'ın tekrimine mazhar olmuş olan insanın cevher-i ruhunda ekilmişlerdir. İşte, bütün bu fıtrî haller ve işler, şehadet parmaklarıyla, haşr-i cismanînin arkasında gelecek olan saadet-i ebediyyeye işaret etmekte ve nazarlarını ona dikmiş bakmaktadır. Feteemel!
Ve müjdeci olan 7.Burhan[düzenle | kaynağı değiştir]
Rahman-ı Rahimin rahmeti; en büyük Rahmet olan saadet-i ebediyenin kudümünü müjdelemektedir. Çünkü; Rahmet, ancak onunla ve onun gelmesiyle rahmet olabilir. Nimet dahi, ancak onunla nimet olur.. Ve onunla kâinat ancak; nimeti nıkmete çeviren fırak-ı ebedîden mütevellid umumî matemden yükselen feryadlardan kurtulabilir. Evet, eğer bütün nimetlerin ruhu olan saadet-i ebediye gelmezse, bütün nimetler nıkmetlere tahavvül ederler ki; o vaziyette, umum kâinatın şehadetiyle bilbedahe ve bizzarure sabit olan Rahmetin inkârı yolunda mükabere ve tuğyanın lüzum ve kaçınılmazlığı ortaya çıkacaktır.
İşte ey aşık olan Habib-i Şefik!([7]) Allah'ın Rahmetinin en latif eser ve izleri olan muhabbet, şefkat ve aşka güzel bak!.. Sonra da bunların peşlerini bırakmayıp musallat olmuş olan fırak-ı ebedî ve hicran-ı lâyezalîyi bil-farz tasavvur ettikten sonra, kendi vicdanına müracaat eyle! Bak, nasıl vicdan içinde, o muhabbet ve şefkatin -bunlar rahmetin ve nimetin en güzel ve en latif envaından iken- sana en büyük bir musibet ve kalbin içinde en şedid bir belaya inkılap ettiklerini gör! Acaba vücudu, varlığı zarurî ve bedihî ve göz önündeki o rahmet; fırak-ı ebedînin ve hicran-ı lâyezalînin o muhabbet ve şefkate -mahvetmek için- hücum etmelerine müsaade etmesi aklî bir imkanı var mıdır? Hayır, asla yoktur!.. belki o rahmetin şe'ni; ebedî firakı hicran-ı lâyezalîye, hicran-ı lâyezalîyi de firak-ı ebedî üzerine musallat ettirip saldırtması ve bu her ikisinin üstüne de ademi çullandırması olacaktır. (Tâ ki, rahmetin kemali tahakkuk eylemiş olsun.)
Haşri ve saadet-i ebdiyeyi tasrih ile söyleyen ve iktiza eyliyen 8.Burhan[düzenle | kaynağı değiştir]
Hz. Muhammed'in (A.S.M.) sadık ve masduk olan lisanıdır.
Evet, onun kelamı saadet-i ebediyenin kapılarını açmıştır, ki Peygamberlerin evveli ve ilki olan Âdemlerinden (A.S.), tâ Hâtemleri olan zat-ı risalete kadar; aynı bu dava ve bu aynı hakikat üzerindeki icma' ve ittifakları, hakikî ve kat'î bir hüccettir. Ve keza bütün o Enbiyanın üzerinde müttefik bulundukları sair iman hakikatları için de aynı şekilde en azam bir hüccet-i katıadır. Amenna..
9.Burhan[düzenle | kaynağı değiştir]
Kur'an-ı Mu'ciz-ül Beyanın ihbarıdır. Evet, yedi küllî ([8]) vecihle i'cazı tasdik edilmiş olan Tenzilin onüç asırdaki davası, haşr-i cismanîye en büyük burhandır. Öyle ise, onun ihbarı, haşr-i cismanînin hem keşşafı, hem de anahtarıdır.
Binler burhanları müştemil 10.Burhan[düzenle | kaynağı değiştir]
Bir kıyas-ı temsilîye işaret eden وَ قَدْ خَلَقَكُمْ اَطْوَارًا ve bir delil-i adlîye ve aynı zamanda başka şeylere işaret eden وَ مَا رَبُّكَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ gibi bir çok ayetleri tazammun etmektedir. Kur'an-ı Hakîm benzeri birçok ayetlerde, haşre bakan birçok pencereleri açmıştır.
İşte birinci ayette işaret edilmiş olan "kıyas-ı temsilî" nin özü budur ki; tavırdan tavra intikal ederek terakkî edip yükselen insanın vücud ve bedenine bir im'an-ı nazar eyle ki; "nutfe" den alakaya, alakadan mudğaya, mudğadan kemik ve et haline ve bundan da "halk-ı cedid" denilen insan heyetinde teşekkül eden surete intikal etmektedir. Hem bütün bu tavırlarda mahsus kanunlar, muayyen nizamlar ve muttarid hareketler vardır ki; her birisi cam gibi, altındaki kasd, irade ve ihtiyarı göstermektedir.
Sonra, aynı bu insanın vücudunun dünyadaki devam ve bekasında da bir teemmül eyle ki; bu vücud her senede elbisesini değiştirir gibi tazelenmektedir. Bu tazelenme ve değişimin şe'ni ise, tahallül ve terekkübdür. Yani beden hüceyrelerinin eskiyip yıkılmaları neticesinde, dağılıp enkazlaşan bu hüceyrelerin tamir ve yenilenmeleri için bir madde-i latifeye ihtiyaç hasıl olmaktadır ki, herbir a'zaya münasebet derecesi nisbetinde tevzi' olunan o maddeyi, Sani-i Hakim bir kanun-u mahsûs ile hazırlamaktadır.
Sonra, vücud ve beden eczalarının erzakını taşıyan o madde-i latifenin tavırlarında teemmül eyle ki, akılların hayrete dalacağı acib bir intişar ile bedenin aktarına yayılmaktadır. Hem gör ki; o madde nasıl muayyen bir taksim kanunu ile a'zaların ihtiyaçlarına göre inkısam edip, yerlerine gidip yerleşiyor. Fakat o latif madde olan rızık ve gıda zerreleri ise, sabit bir nizam ve muayyen bir düstûr ve acip bir hareket ve çalkantı ile, dört süzgeçlerden süzüldükten ve dört matbah ve fırınlarda pişirildikten ve dört acip inkılapları geçirdikten sonra, hülasat-ül hulasa olarak meydana gelir. Bunun hammaddesi ise, âlem-i anasır içerisinde muntazam bir düstûr ve mahsus bir nizam ve muayyen bir kanun ile dağılmış olan ve "mevalid" denilen hayvanat, nebatat ve madenlerden alınan "Kût" tur. Yani temel gıdadır.
İşte, bütün o tavır ve hareketlerdeki kanun ve nizamların herbirisi, elbette bir Sâik'in şevkini ve onun kasıd ve hikmetini şeffaf bir tarzda göstermektedir. Nasıl yok?! Eğer sen, o madde-i latifenin kafilesinden bir zerrenin, mesela hava unsuru içerisinde gizlettirilmiş iken; bilahere gelip "Habib"in gözbebeğinden bir cüz' olduğu vakitteki vaziyetinde teemmül edersen; katiyyen göreceksin ki, o zerre henüz hava unsurunda iken bile, muayyen imiş de, ta'yini yapılmış olan mekânına gitmeye adeta memur ve muvazzafdır. Zira eğer sen bu zerreye fennî bir nazarla bakabilsen; yakîn hasıl edeceksin ki; onun o hareketi, körün körü olan bir tesadüf ile birbirine rastgelmiş a'ma bir ittifak değildir. Belki o zerrenin girdiği vücudun herbir mertebesinde, o mertebenin mahsus nizamatına tebaiyyet edip uyması ve dahil olduğu yerin herbir tavrında yalnız o tavrın muayyen kanunlarıyla amel etmesi ve misafiri olduğu herbir tabakada acip ve muntazam bir hareket ile sevk edilmesi olan tavrından seksiz, şüphesiz anlaşılır ki; o şuursuz zerrenin Basîr ve Hakîm bir âmiri, bir müdebbiri vardır.Ve o zerre, âmir ve müdebbirinin emriyle mezkûr tavırların üstünden geçer, gider, yerine yerleşir ki; zerre mikdarı maksadının hedefinden asla inhiraf etmez.
Velhasıl: Neş'e-i ûla olan ilk yaradılışta teemmül eden kimsenin, neş'e-i uhra olan haşir ve ahiret hakkında hiçbir tereddüdü kalmaması lazımdır. Bu hususta Peygamber Aleyhissalatü Vesselam ferman buyurmuştur ki: -mealen- "Neş'e-i ûlayı görüpte, neş'e-i uhrayı inkâr edenin haline acaipler olsun!" ([9]) Evet, nasıl ki bir tabur askerin, -istirahat için dağılmalarına izin verilmiş- neferatının, yeniden toplanıp içtima' haline gelmeleri için "Borazan" aletiyle çağrıldıklarında, birden her taraftan ve siperlerden çıkarak ardısıra dizilip, gelip bayrakları altında içtima' ile ittihad etmeleri; ilk başta sivil halktan asker toplayıp silah altına celbetmekten kat-kat daha kolaydır.
Aynen bu misal gibi; bir vücud ve bedende birbiriyle imtizaç etmiş ve kendi aralarında birbirleriyle ünsiyet ve münasebetleri hasıl olmuş zerrelerin -vücud ve bedenin ölümü ile inhilal edip dağıldıktan sonra, yeniden toplanmaları için: "Sûr-u İsrafil" ile çağrıldıklarında birbirlerinden çok uzaklaşmış da olsalar- her taraftan birbirlerini bulmak üzere, çıkıp gelip Halıklarının emrine "lebbeyk!" diyerek hazır vaziyete gelmeleri, elbette bu zerreleri ilk başta inşa ve terkib etmekten daha çok kolaydır.
Evet, bu isbat ve izah ise, sebep ve imkan ciheti noktasındandır. Amma kudret-i İlahiye noktasından bakılırsa; eşyanın en büyükleri, en küçükleri gibidir. Hem sonra haşrin kaziyye ve hadisesinden anlaşılan zahir ma'na budur ki: Haşirde yeniden diriltilip iade edilecek şey, vücudun aslî eczasıyla birlikte, fuzulî ve kışrî cüz'leri de iade edileceğidir. Bu hususa işaret eden, ehl-i haşrin cesedlerinin büyüklüğü hakkında vârid olmuş hadisleri; ([10]) ve aynı zamanda tırnak, saç ve sairenin cünüp iken traş olup kesilmesinin mekruhluğunu ve traş olup kesildiğinde gömülmesinin "sünnet" oluşu ([11]) hakkındaki hadislerdir. Bu hakikatin yanında, meselenin tahkiki de "Acb-ı zeneb" ([12]) denilen insan vücudundan bir madde haşirde insanın vücudunun teşekkülüne medar olmasına kâfi gelir.
Amma وَ مَا رَبُّكَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ ayetinin tasrih eylediği delile gelince:
Bilmiş ol ki: Bizler birçok kereler görüyoruz ki; bu dünyada zalim, facir ve gaddar insanlar son derece refah ve tena'um içinde kalıp, ömrü, hayatı hoşluk ve rahatlık içinde geçer. Amma mazlum, fakir, mütedeyyin, ve hüsn-ü hulk sahibi kimselerin ömrü ise zahmet, zillet ve mazlûmiyet içerisinde geçer, gider. Sonra da ölüm gelir, ikisini müsavî kılar, götürür. İşte şu zahirde nihayeti görünmeyen ve sonu olmayan müsavat, (akibetteki musavîlik) bir zulüm görünmektedir. Halbuki kâinatın şehadetiyle zulümden münezzeh olduğu sabit olan Adalet ve Hikmet-i İlahiyyeye, başka mecma' ve toplanma yeri lazımdır ki; birincisi cezasını, ikincisi sevabını alsın.. Ve böylece adalet-i İlahiye tecelli etmiş olsun! Daha sen bu iki ayete benzer sair ayetleri de kıyas eyle!
Cümle 3: Ve ahiret hakkında yakîn sahibidirler[düzenle | kaynağı değiştir]
Amma وَ بِاْلاۤخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ nin eczaları içindeki nazm vechine ge-lince bil ki; bu ayetteki nüktelerin merci' ve menatı "vav" dır. Sonra وَ بِاْلاۤخِرَةِ nin takdimidir, sonra ondaki ال in elifi ve lamıdır. Sonra bu unvan ile (yani اَلآخِرَةِ ünvanıyla) tabiridir. Sonra هُمْ ün zikridir. Ve sonra يُوءْمِنُونَ ye bedel يُوقِنُونَ nin zikridir.
Amma ayetin başındaki "vav"a gelince; onda ta'mimden sonra bir tahsis vardır. Yani imanın erkanından şu büyük bir rükün olan "Ahiret"e yakinî imana tansis etmek içindir. Zira bu rükün, bütün semavî kitapların üzerinde durup döndüğü imanın "iki kutup" rükünlerinden birisidir. (Allah'a iman, Ahiret'e iman)
Amma وَ بِاْلاۤخِرَةِ takdiminde ise, içinde hasrın bulunmasındandır.. (Yani, bu kelime ile anlatılmak iste-nen ma'na içerisinde, Ahiretin geleceğine hâs ve münhasır olarak yakin getirmek). Ve bu hasrda ehl-i kitaba bir ta'riz, zımnî bir tenkid vardır ki
وَ قَالوُا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ اِلاَّ اَيَّامًا مَعْدُودَةً
(bize ancak sayılı birkaç gün ateş, Cehennem temas edebilecek) iddialarına; ve ayrıca bunların Ahiret ve Cennetteki cismanî lezaizi inkâr etmelerine binaen, bu ayet der ki: Onların inandığı ahiret, ismî ve mecazî bir ahirettir, dolayısıyla Ahiretin hakikatına bir iman değildir.
Amma وَ بِاْلاۤخِرَةِ deki lam-ı tarif denilen "elif ve lam" ise, "ahd" içindir. Yani: Bütün semavî kitapların lisanlarında ahd ve va'dedilmiş olan şeyin, deveran edip dolaştığına işarettir. Aynı zamanda bu ahd'de, ahdedilmiş olan şeyin hak olduğuna lemihli bir işaret te vardır. Hem yine o ahdde, ahd ve vaad edilmiş şeyin -zikri geçmiş fıtrî deliller sebebiyle-aklın kirpikleri arasında hazır ve mevcûd olduğuna bir işarettir. Ve o zaman bu ahdde, ma'hûdun aynı hakikat olduğuna bir remz vardır.
Amma neş'etin (ilk neş'etin) vasfını beyan edip ona dikkat çeken اَلآخِرَةِ Unvanıyla yapılan tabirde ise, zihin "Neş'e-i Ûla" ya tevcih edilsin de, tâ "Neş'e-i Uhra"nın da imkânına intikal edebilsin.
Amma" وَ بِاْلاۤخِرَةِ هُمْ deki هُمْ ise, yine bir münhasırlık ma'nası bulunmakta ve o hasırda şöyle bir ta'riz de vardır ki; Ehl-i Kitaptan Muhammed’e (A.S.M.) inanmayanların imanları yakinî bir iman değil, belki sadece öylesi sûrî bir imanı yakîn gibi imiş zanediyorlar.
Amma imanın yakîn ile birlikte tasdik dahi olduğu halde, ayet يُوءْمِنُونَ ye bedel, يُوقِنُونَ yi zikretmesinde ise, garazın merkez ve merci'ine kasden parmağı basmak içindir. Tâ ki, şek ve şüpheleri uçurup kaçırsın. Zira kıyamet hadisesi -tasdik edip etmeme noktasından- rayb ve şüphelerin mahşeridir.
Hem يُوقِنُونَ nin tansisi ile, ehl-i kitabın: "biz zaten mü'minleriz, iman etmiş kimseleriz, iman etmeyenler iman etsin" diye olan özür ve bahaneler yolundaki teallül, kaytarma yollarını da kapamak üzere bir tansisdir, bir açıklık getirmedir.
- Abdullah İbn-ü Selam (r.a) o günkü Yahudî âlimlerinin ileri gelenlerinden olup; Peygamberimiz (A.S.M.) Medineye gelir gelmez, hiç tereddüt etmeden müslüman olmuş bahtiyar bir zattır. Sahabe-i Kiramın da ileri gelenlerinden olmuştur. Evvelki ismi "Hasin" iken, Peygamberimiz, onu "Abdullah" ile değiştirmiş. —Mütercim—
- İki kısım müttakilerden murad -Allahu a'lem- şudur ki: الۤمۤ den sonra gelen birinci ayetteki لاَ رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ de muttakilerin zatı zikredilmiş, sonra gelen iki ayette ise, muttakilerin ayrı ayrı iki vasıfları ta'rif edilmiş olmasından "iki kısım müttakiler" le tabir ve ifade edilmiştir. —Mütercim—
- Küllün içine nüfuzdan murad, -Allah u a'lem- bütün peygamberlerin umumî Risaletleri içerisinde, hâs ve nafiz bir makama; ya da, küll halindeki ezelî Sıfat-ı Kelamiyenin derinliklerine hâs bir nüfuz ve saire gibi özel bir makamına işaret olabilir.
- Bu ayetin delil olduğu şu noktadandır; ayetin tamamı mealen şöyle diyor: "Ey Nebiyy-i Zîşan! Sen onlara de ki: Cebrail Aleyhisselama düşmanlık eden: (-ki Yahudilerdir-) "Neden bu Kur'anı Muhammede indirdi" diye ona düşman olmuşlardı. Böyle diyen kimseler gebersinler. Zira Cebrail Aleyhisselam hem Kur'anı, hem eski peygamberlerin kitaplarını getirmiştir. Dolayısıyla Kur'anın da, eski kitapların da tasdikçisi odur... İlh.
- Aslî maksadlar 5 iken, 6. cısı o beşlerin bir nevi neticesi ve hülasaları olduğu için beşden altıya çıkmıştır. -Mütercim-
- Bu kitap -Allah ü alem- İşarat-ül İ'cazdan evvel te'lif edilerek tabedilmiş olan "Muhakemat" kitabıdır. Ancak ilk matbu' İşarat-ül İ'cazın kenarında elle yazılmış bir yazıda şöyle: "Şu ayetin hakikî tefsiri Onuncu Sözdür. Çünkü o, haşri gelecek bahar katiyetinde ispat etmiştir." -Mütercim-
- Habib ve Şefik, Hz. Müellifin Van eski Horhor Medresesi talebelerindendir. Bunlardan merhum Molla Habib, Birinci Cihan Harbinde İşarat'ül İcaz'in te'lifinde katiplik vazifesini ifâ ettikten sonra, Van'ın Gevaş kazasında Ruslarla çarpışırken şehid düşmüştür. Şefik ise, Seyyid Şefik-i Arvasî'dir. İstanbulda vefat eyledi. -Rahimehümallah- Molla Abdülmecid merhum ise, kendi türkçe tercümesinde buna ilaveten "Ey Said-i Mecid ve ey Mecid-i Said" tarzında kaydetmiştir. —Mütercim-
- Şu yedi küllî i'caz vecihleri, "Âsâr-ı Bediiyye" eseri içerisindeki "Rumuz" ve "Şua'ât-ı Ma'rifetin Nebiyy" eserlerinde icmalen; Yirmibeşinci Söz'de ise, tafsilen bulunmaktadır. -Mütercim-
- Bu hadis veya haber, mealiyle tefsir-i "Ruh-ûl Maânî" EIusî, C.27, sh. 148 ve tefsir-i "Ruh-ûl Beyan" İsmail Hakkı Burûsevî, c.9, sh.331 dedir. -Mütercim-
- Bu rivayet ve hadislerin birçok me'hazleri için bak: Risale-i Nur'un Kudsî Kaynakları 2. Baskı sh: 372, sıra no: 19'dadır. -Mütercim
- Bu hadisin de birçok kaynaklan yine: R.N.K. 2. baskı sh: 811, sıra no: 834'dedir. -Mütercim-
- Acb-ı zeneb hadisinin de me'hazları; aynı eser, aynı baskı sh: 428, sıra no: 129'dadır. -Mütercim-