“Halkı sömürmek yerine halka hizmet geleneğini kurmak için elimizden geleni yaptık… Eğer bir gün gelir de — ki, o günün geleceğini sanmıyorum — yayıncılık, insanda olan üstün değerlere değil de, düşük değerlere hitap edecek olursa, o zaman ülkenin kendisi çok düşmüş demektir.”
— Lord Reith, BBC’nin ilk Genel Müdürü, 1931
1979 Şubat’ında yirmi günü Londra’da TV seyrederek geçirmiştim. Türkiye öyle bunalımlı günler yaşıyordu ki, zamanımı otel odasında üç kanal renkli televizyon başında geçirmek, başkalarına haksızlıkmış gibime geliyordu. Dönüşümde, bu yirmi günün çok yararlı olduğunu gördüm; yayıncılıkla ilgili bazı kavramlar kafamda netleşmişti. BBC’nin en iyi yayıncılık kuruluşu olduğunu biliyordum; bu sadece benim kanım değil, bütün dünyanın paylaştığı bir düşünceydi. İngiliz yayıncılık geleneğiyle ilgili makaleler, kitaplar okumuştum; bu konuda iyi-kötü bilgim vardı. 1970 yılında da İngiltere’de televizyon seyretmiştim; ama o zaman İngiliz yayıncılık kuruluşlarıyla ilgili fazla bilgim yoktu. Sonraki yıllarda TRT konusu öylesine tartışıldı ki, başka ülkelerde ne olup bittiğini öğrenmek önem kazandı. Bizden çok önce yayıncılığa başlamış ülkeler neler yapmış ya da yapamamış, bunu bilmek gerekiyordu. Gördüğüm kadarıyla tartışmalar çok yüzeyde kalıyor, tartışmaya anlam katacak karşılaştırmalar yapılamıyordu.
Fransa, İtalya, İsveç, yasalarda değişiklik yaparak yayıncılık anlayışını sürekli yeniden oluşturmaya çalışırken, BBC 1927 yılında Kraliyet fermanıyla kurulmuş ve iki yetki belgesiyle çalışmaktadır sadece. Bunlardan biri yayın yapma imtiyazı, öteki ise Posta Bakanlığı’yla yaptığı anlaşmaya göre yayın istasyonları kurma iznidir. BBC’de bütün sorumluluğu on iki kişiden oluşan bir Yönetim Kurulu üstlenmektedir. Yönetim Kurulu üyeleri, hükümetin tavsiyesiyle Kraliçe tarafından atanmaktadır. BBC’nin Genel Müdür’ünü bu Yönetim Kurulu seçmektedir.
İngiltere’de televizyon seyrederken ilk olarak ilgimi çeken, konuşmacıların “laubali” olmadan rahat olmayı becerebilmeleriydi. Bunun ne kadar önemli olduğunu, programları uzunca bir süre seyretmeden kavrayamamıştım. Bu rahatlığın altında yatan şey nedir, diye kendi kendime düşündüm. Metroda, otobüste, restoranda, sinemada, her yerde müşteriye eşit davranılıyordu. Bizde ise bu yerlerde kişiye göre “muamele” çok değişir; ekranda da bu anlayışın sürdürülmesi şaşırtıcı değil. Acaba televizyonda insanlara eşit davranılsa, konuşmacılar bu eğitimden geçseler, sokaklar da çok değişmez miydi?
O günlerde İngiliz İşçi Partisi iktidardaydı ve Başbakan Callaghan’dı. İran’da bütün dünyayı ilgilendiren olaylar yaşanmakta ve petrol konusu politikacıların konuşmalarında önemli bir yer kaplamaktaydı. Bir akşam BBC’de “Panorama” programımda Callaghan’la iki kişinin yaptığı bir röportajı izledim. Tartışma süresince gördüğüm, eşit insanların bir konuyu tartışmasıydı. Bizim ekranlar gözümün önüne geldi; Başbakan’ın karşısına geçti mi, bazı konuşmacılar gereksiz yere ezilip büzülmekte, bazıları ise rahatlamayı laubaliliğe dönüştürüvermekteydiler. Bu ince ayrımı kavramak, yayıncılıkta ne kadar önemliymiş doğrusu. Konuşmacılar Callaghan’la rahatlıkla şakalaşıyorlardı; ama bu şakalaşmanın laubalilikle en ufak ilişkisi yoktu, sadece konuşmaya sıcaklık getiriyordu.
Çocuk programlarına baktım; konuşmacıların hiç birinde öğretmen edası yoktu, çocukların arkadaşı gibiydi hepsi, sanki onlarla birlikte oyun oynuyorlardı. Çocuk, ekran başında bir “otorite” ile değil, bir dost ile karşı karşıya bulunuyordu. Bilgiçlik etmeden bilgi aktarmak çok ince bir işmiş, bunu öğrendim ve bunun ne kadar önemli olduğunu kavradım.
BBC’YE baktığınızda, tartışılmayan konu yok gibidir. Toplumdaki değişik düşünceler, ekranda rahatlıkla yer almaktadır. Uçlardan kimsenin korkusu yok. Muhafazakâr gazeteler, bazen, “BBC’yi Komünistler işgal etti,” gibisinden haberler yazsalar da, BBC yöneticileri bu yazıları hiç umursamıyorlar.
Bu süre içinde, BBC’de bir de mimarlıkla ilgili belgesel bir dizi yayımlandı. Dizinin sonunda bu konuda bir panel yapıldı ve bir yığın kişi tartışmaya katıldı. Çok yararlandım. Bizde de böyle programlar yapılsa, dedim kendi kendime. Sonraki günlerde BBC’yi gezerken, rehber bayana, belgesel dizilerin yapıldığı bölüme gidip gidemeyeceğimizi sordum. Rasgele gitmenin söz- konusu olamayacağını, bu bölümün programlarının politik içerik (çok geniş anlamda kuşkusuz) taşıdığını, onun için bu bölümdekilerin, dedikodulara yol açacağını düşünerek rasgele konukları pek sevmediklerini söyledi. Hemen olmamak kaydıyla, niçin görüşmek istediğimi belirtirsem, bir randevu düzenleyebileceğim bildirdi. Ne yazık ki, benim zamanım yoktu.
BBC’yi gezerken olsun, gündelik konuşmaları dinlerken olsun, şunu hemen görüyorsunuz ki, BBC, İngiliz onurunun bir simgesi olarak nitelendirilmektedir. Acaba böylesine saygınlığı nasıl kazanabilmiştir? Bunda İngiliz demokrasisinin payı olmakla birlikte, BBC’de görev alan genel müdürlerin büyük ölçüde payı vardır. Bu onurda en büyük pay da, ilk Genel Müdür Lord Reith’e aittir. İngiltere’de yayıncılık geleneğini o kurmuş ve ondan sonra gelecek genel müdürlere o yol göstermiştir. BBC’nin ilk yıllarında Lord Reith’in BBC’nin işlerine politikacıları karıştırmama konusunda büyük çabaları olmuştur. 1926 genel grevinde içişleri Bakanı Winston Churchill, BBC’yi propaganda aracı olarak kullanmak istediğinde, Lord Reith buna karşı koymuş, izin vermemiştir. BBC’nin hükümetin isteklerine boyun eğmemesi ona halkın gözünde saygın bir yer kazandırmıştır. Bundan yakman hükümetler olmuştur, ama BBC’nin genel müdürleri Lord Reith’in yolundan giderek bu konuda çok titiz davranmışlardır.
BBC, ilk kurulduğu yıllarda yapısı gereği kolaylıkla hükümetlerin isteklerine uygun gelişebilirdi. Bunun yaratacağı olumsuz etkileri gören siyasi partiler, büyük bir sağduyuyla hükümetlerin BBC’yi etkilememesi konusunda anlaşmışlar. Bunun yanı sıra görev alan genel müdürler de, BBC’nin bağımsızlığını koruyarak, halkı sömürmek yerine, halka hizmet etmek geleneğini kurabilmişlerdir. İngiltere’de neler olup bitiyor? Kimler neler düşünüyor? İngiliz insanının özellikleri nelerdir? Bütün bunları ekran başında kolaylıkla görebilirsiniz. Gelelim TRT’ye; ekran başında Türkiye’de neler olup bitiyor, insanlar neler düşünüyor, bunları görmek olası mı? Sadece ve sadece politikacıların içtenlik taşımayan demeçleri, yabancı diziler, tek tük de nitelikli yerli programlar. (Yakın bir tarihte yayımlanan “Bir Kadının Penceresinden” adlı TV filmine özellikle değinmek isterim bu arada. Bu film beni oldukça sevindirdi; karşımda bir sinema yönetmeni vardı ve benim insanlarım ekrandaydı. İlginç olanı şu ki, yöneticiler, adam yetişmemesi için ellerinden geleni yaparken, direnip film yönetmeni olarak yetişebilmiş kişilerin belirmesi kıvanç verici. Yönetmenini kutlarım.)
BBC’nin ilk yıllarında siyasal konularda alışılagelmişin dışında bir şey söylemekten kaçınılıyor ve tartışmaya yol açacak yeni görüşlere yayınlarda yer verilmiyormuş. Bakmışlar, bu anlayış yayının kalitesini çok düşürüyor… 1927’de kurulan BBC’de bu sansür 1928’de kaldırılmış. Tarafsızlığın her şeyin üstünde olduğu karara bağlanmış. BBC siyasal konularda kendi düşüncesini belirtmeyecek, ama her çeşit düşünceyi halka aktaracaktır, ilkesi benimsenmiş. BBC, böylelikle seyircisine ve dinleyicisine eşit dinleme ve seyretme fırsatı tanıyacaktır… Bunun anlamı çok önemli bence. Değişik görüşlere yol açan konularda kimse kendi görüşünün ekranda yasaklandığını düşünmeyecek. Yayıncılıkta eşitliğin bir ilkesi oluyor bu. Bu ilke, dinsel yayınlara kadar indirgenmiş; bugün bu konulardaki tartışmalara ateistler de katılabilmektedir.
TRT kurumu, yayıncılıkta eşitliğin ne olması gerektiğini pek kavramadığı gibi, kavramaya niyetli de görünmemektedir. Eşitlik ilkesi, parlamento aritmetiğine göre siyasal parti sözcülerine eşit yayın süresi tanımak değildir. Yalnız ceza yasalarının ünlü maddeleri, kendilerine bu konuda kaçmak için büyük kolaylıklar sağlamaktadır. Bu tür yayıncılık, ne insana saygı, ne de insana hizmet kavramıyla bağdaşır. Çeşitli yasaklamalar, devlet büyüklerinin kendilerini halktan daha akıllı saymalarından kaynaklanmaktadır. İşlerine geldiğinde, “Biz beceremedik, halka soralım, o karar versin,” gibi demagojileri kolaylıkla yaparken, düşünce özgürlüğünü sınırlayan ünlü maddeleri kaldırmayı akıllarına hiç getirmezler. Çünkü halk aptaldır; bu maddeler kalkarsa, işlerini bilenler onlar kandırırlar. Bu konuda kendileri çok deney sahibi olduklarından, endişelenmekte haklıdırlar. Bazı politikacıları neye inandıklarını anlamak doğrusu çok güç. Demokrasiyi kurallarıyla oynamayan bir siyasal kadronun TRT’nin demokratik bir kurum olması konusunda anlaşması da beklenemez. Ne var ki, onlardan beklenenler bir yara TRT genel müdürleri de bu konuda çok başarısız olmuşlardır. İçlerinde belki en övülebilecek olanı Adnan Öztrak’tır; hiç olmazsa kişisel küçük hesapları için kurumu kullanmamıştır. Bugün TRT’nin özerkliğini savunabil yorsak, bunda Adnan Öztrak’ın da payını unutmamak gerekir.
TRT, genel müdürlerinin kişiliği de gün geçtikçe saygınlığını yitirmektedir. Akla “TRT Genel Müdürü nas olmalıdır?” sorusu takılıyor ister istemez. Bence, özellikle Türk entelektüel yaşamında ağırlığı olan aydın bir kültür insanı olmalıdır. Sanatla, edebiyat ilişkisi olmalı ki, ekrana çıkarılan başka programlara, “Bu ne rezillik,” diyebilecek beğeni düzeyi bulunsun. Kişiliğinin, TRT Genel Müdürlüğü’nden önde anlamları olmalı ki, o makamı korumak için politikacılara yaranmaya kalkmasın.
Yasalar önemli; ama insan imgesi görülmemezlikten gelindiğinde o yasalar da işle mi yo Yasalar bir şekil olarak kalıyor; tem yayıncılık geleneği, demokrasi kurallarına göre kurulamıyor.
Anarşinin kökeni iç kaynaklı mı, dış kaynaklı mı, bilemeyiz. Ne var ki bazı kurumlar bu kaynakların işleri kolaylaştırıyor. Bu kurumların arasında TRT de yer almaktadır. Kim diyebilir ki, halkın her kesiminin sesi, ekran ve mikrofonlardan duyulabiliyor… Acaba “Gençlik Saati” konulup gençlerin sansür koymadan konuşmaları sağlansa, bu gençler bugünkü kadar öfke olurlar mıydı? Adam yerine konulmayıp, lâfının dinlenmemesi gibi insanı çileden çıkaran bir şey var mıdır? Niye korkarız bize yabancı gelen düşüncele dinlemekten? Bazı düşünceleri çok saçma bulabiliriz; uygarlık, dinleyip eleştirmektir. Dinlemeden ağızlara kilit vurmak daha kolayımıza geliyor. Bizi de yiyip bitiren, işlerin hep böyle kolayına kaçmak değil mi?
Yazar: Emel Ceylan Tamer