

Birinci Dünya Savaşı sırasında, Ruslar Trabzona saldırır (14 Nisan 1916). Trabzonlulardan oluşan vurucu güçler (Milis), bu saldırı sırasında gerilla savaşı verirler. Bu sıralarda, cepheye gönderilmek üzere Hamidiye Zırhlısının desteğinde Trabzon Limanına gelen cephane Trabzonlu gençlerce büyük bir heyecan içinde boşaltılıp Maçkaya taşınır. Çaykarada Sultan Murat Yaylasında (10 Haziran 1916), Ofta Baltacı, Arsinde Yanbolu Derelerinde Ruslara karşı başarılı savaşlar verilir, ancak o yıllardaki koşullar altında düşmanın Trabzona girmesine engel olunamaz ve Ruslar 14 Nisan l916 yılında Trabzona girer. Rusların Trabzonda kaldığı bir yıl, on ay, on günlük süre içinde özellikle Rumlar ve Ermeniler, yerli halka büyük işkenceler yaparlar; sayısız insan öldürürler. 1917de Rusyada Bolşevik Devrimi olur, Çarlık Yönetimi yıkılır. Bunun üzerine Rus ordusunda büyük bir panik başlar. Bu Rusların Trabzondan çekilmesine de yol açar. Öte yandan, batıdan doğuya doğru kayan ve Karadağda toplanan Türk Çeteleri, Akçaabata inerek Yüzbaşı Kahraman Beyin komutasında üç koldan Trabzona doğru yürürler ve 24 Şubat 1918 tarihinde Trabzona girer. (URL 4).
Ermeniler ve Kafkas kökenli muhtelif askerler de bulunuyordu. Ermeni subay ve erler, Erzurumda merkez komutanlığı yapan bir albayın direktifinde çalışıyordu. Bedros adlı bir Ermeni subayı Türklere karşı faaliyette bulunmak üzere Trabzona gönderilmişti. Ruslar askerî gerekçelerle şehirde birçok imar çalışmalarında bulunurlarken, tarihî dokuda büyük tahribatlar yaptılar. Rusları askerî amaçlarla tamamen veya kısmen tahrip ettikleri evlerin sayısı üç binden fazlaydı. Şehirdeki cami, türbe ve mezarlıklar da tahribata
uğradı. Rus bilim adamları kazılar yaptılar. Karadeniz kıyılarında Ruslar Harşit çayına kadar ilerlediler. Nehrin batı yamaçlarını tutmuş olan Türk kuvvetleri, Rusların karşıya geçmelerine fırsat vermedi. Rusyada Bolşeviklerin başa geçmesinden sonra, 18 Aralık 1917de Türk-Rus askeri yetkililer arasında Erzincan Mütarekesi yapılarak savaşa son verildi. Bunun üzerine Türk kuvvetleri Giresundan hareketle Trabzona hareket etti. 24 Şubat 1918 günü Trabzon Rus işgalinden kurtuldu. Albay Kâzım Özalp komutasındaki öncü Türk kuvvetleri üç koldan şehre girdiler. Türk kuvvetlerinin şehre girmesi üzerine, Rus askerleri iki Rus vapuruyla Batuma sevk edildi. İşgal döneminde Türklere kötülük yapmış olan Rum ve Ermeniler Ruslarla birlikte şehri terk ettiler. Kurtuluştan iki gün önce, iki yüz kişiyi Kemeraltı camiinde yakmak isteyen Ermeni Bedros çetesi de bunlar arasındaydı. Trabzonun kurtuluşundan yirmi gün sonra Vali vekili Vehab Bey tarafından sivil idare kuruldu. Kısa bir süre sonra Vali Süleyman Nemci ile Emniyet Müdürü Refik (Koraltan)
Beyler Ordudan gelerek göreve başladılar, ilk vilayet konağı, Maraş Caddesinde Nemlioğlu sıra evleri III. Ordu Komutanı Vehip Paşa kurtuluştan birkaç ay sonra Trabzona geldi. İşgalden kurtarılan harabe halindeki şehirde salgın hastalıklar yaygın durumdaydı. Şehrin sorunlarının tespiti amacıyla vali başkanlığında kurulan heyet, ilk toplantısında şehrin kalkınma programını hazırladı. 26 Temmuz 1919da yapılan dördüncü toplantıda harap olmuş binaların imar ve inşası görüşüldü. Milli Mücadelenin ilk yıllarında Trabzon Vilayeti, bugünkü Rize, Trabzon, Gümüşhane, Giresun ve Ordu illerini kapsıyordu. 1919 yılında Rize ve Gümüşhane, Trabzon vilayetine bağlı birer sancak; Giresun ve Ordu ise yine aynı vilayete bağlı birer kaza durumundaydılar. Bu sırada Rumlardan bir kısmı, İneboludan Batuma kadar uzanan Karadeniz kıyılarında, Trabzon merkez olmak üzere bir Rum-Pontus devleti kurmak istiyorlardı.
(TC Trabzon Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, 2006:94)