Bir Şizofrenin Öyküsü
Marguerite Sechehaye
Bir Şizofrenin
Otobiyografisi, anormal psikolojiye önemli katkıları olmuş bir eserdir.
Bu kitap Renee'in, genç bir Fransız kızın kişiliğinin kaybolmasına ve
yabancılaşma hislerine karşı verdiği mücadeleyi anlatır. Renee'nin
anlatığı gibi, "bir şeyler" ona saldırmıyorlar veya herhangi bir şey
yapmıyorlardı, ama işlevlerini ve anlamlarını yitirmişlerdi; "onların
varolmaları benim yakınmama sebep oluyor." Bu elbette Sartre'ın
"Bulantı" isimli eserinde bahsettiği olgunun aynısıdır. Tüm geleneksel
anlamların yokolmasıyla geniş bir yanılsamalar dünyası gelişmiştir.
Anlamsız dünya; Sistem, Aydınlanma veya Emirler Ülkesi haline geldi ve
bu dünyanın olayları dikkat gerektirir olaydan çok; emir şeklindedir.
Psikoterapik savaşta sistem, Renee'nin analistiyle olan ilişkisiyle
çatışmıştır. Bu, kişiliksiz, cansız ve vahşi varlık alanıyla (sistem),
sıcak insan ilişkileri arasındaki çatışmayı, psikozla ilgili işlemlerin
temel diyalektiği olarak görüyoruz.
V. : SİSTEME GİRİYORUM
Analize başladıktan hemen sonra, korkumun suçu gizlediğini anladım; suç,
sonsuz ve korkunç suç. îlk seanslar sırasında mastürbasyon ve herkese
karşı duyduğum düşmanlık hissi derinlerde yatıyordu. Kelimenin tam
anlamıyla insanlardan nefret ediyordum ve bunun nedenini bilmiyordum.
Rüyalarda ve uyanıkken düşündüğüm fantazilerde sık sık bütün dünyayı
üzerinde yaşayanlara beraber havaya uçuracak elektrikli bir makine
yaptığımı görüyordum. Daha da kötüsü bu makineyle insanların beyinlerini
çalacak ve böylece yalnız benim isteğime uyan robotlar yaratacaktım. Bu
benim en büyük, en müthiş intikamım olacaktı.
Sonraları bu
fantazilerimi normal görüp, bunlar için suçluluk hissi duymamaya
başlamıştım. Zaten suç, çabuk yayılan, çok büyük bir şeydi; belli bir
şey üzerine dayanmazdı. Ve karşılığında cezalandırmak gerekirdi. Ceza,
gerçekten dehşet vericiydi, sadistçeydi -suçlu olma hissini kapsıyordu.
Çünkü bir insanın kendini suçlu hissetmesi kadar kötü bir şey olamaz, bu
cezaların cezasıdır. Sonuç olarak gerçekten cezalandırıldığım halde bir
türlü bundan kurtulamayacaktım. Tam tersine, gittikçe daha çok suçluluk
hissi duyuyordum. Durmadan, beni neyin bu derece korkulu bir şekilde
cezalandırdığını; neyin beni suçlu hissetmeme neden olduğunu
araştırıyordum.
Bir gün, çektiğim
acıların meçhul patronuna, "îşkenceci"ye bir rica mektubu yazdım. Ondan,
ne kötülük yaptığımı söylemesini rica ettim. Ama mektubu nereye
yollayacağımı bilmediğim için, yırtıp attım.
Bir süre sonra,
işkencecinin, elektrik makinesinden başka bir şey olmadığını farkettim;
yani beni cezalandıran, "Sistemdi." Onun geniş, dünyaya benzeyen bir
varlık olduğunu ve bütün insanları içine aldığını sanıyordum. En üstte
emir verenler, cezalan uygulayan ve diğerlerinin suçlu olduğuna
hükmedenler vardı. Ama aslında suçlu olan kendileriydi. Her insan
diğerinden sorumlu olduğuna göre, her hareketinin de diğer insanlar
üzerinde etkisi vardı. Bütün insanları suçluluk musibetiyle birbirine
bağlayan müthiş bir sistem. Aslında herkes sistemin bir parçasıydı fakat
bunun farkında olanlar pek azdı.
Onlar, "aydınlanmış"
olanlardı.... benim gibi. Ve bu durumun farkında olmak hem bir şeref,
hem de şansızlıktı. Bunu bilmeyenler, aslında sistemin de farkında
değillerdi. Sonuç olarak, kendilerini hiç suçlu hissetmiyorlardı, ve
onları öyle çok kıskanıyordum ki.
Tam bu sırada halka
kapandı: "Aydınlanma Ülkesi" ile "Sistem" aynı şeydi. Bu sebeple oraya
girmek, Sistemin verdiği suçluluk, sonsuza dek cezalandırılmak hisleri
gibi duygular dışında, her şeye karşı duygusuz olmak demekti. Ben
suçluydum, berbat, çekilmez bir suçluydum, ve bunun hiç bir nedeni
yoktu. Herhangi bir ceza, hatta en kötüsü bile verilebilirdi- yine de
beni bu yükten kurtaramazdı.
Sadece "Ana"nın,
analistimin yanında olduğum zaman kendimi biraz daha iyi hissediyordum.
Ama bunun için de en az bir saatin geçmesi gerekiyordu, ilk geldiğimde
buz gibi oluyordum; odayı, eşyaları, "Anayı", herşeyin ayrı ayrı,
birbirinden kopuk halde, soğuk, amansız, acımasız ve cansız olduğunu
görüyordum. Sonra, son ziyaretimden beri olup bitenleri anlatmaya
başlıyordum. Ara sıra, içimden bir ses sözümü kesip, "Aha!" diye alay
ederek sözlerimi tekrar ediyordu; ne dersem onu tekrarlıyorlardı. Onları
bastırmak, yok farzetmek için çabalıyordum. Ama benim sözümü dinlemeyip,
alaycı tekrarlarına devam ediyorlardı. Sözcüklerin yanısıra görüntüler
de vardı. Örneğin, Almanca hocamın bir sözünü anlatmak veya küçük kız
kardeşimin okula gitmek konusunda olay çıkardığından bahsetmeye
kalktığımda; Almanca hocamın, masasında bir kukla gibi hareketler
yaptığını, her şeyden kopmuş, köredici bir ışık altında, kollarını bir
manyak gibi salladığını görüyordum. Küçük kardeşimi de mutfakta yerlerde
öfke içinde yuvarlanırken görüyordum (fakat o da, Almanca hocam gibi
değişik bir şekilde görünüyordu).
Gerçekte amaçlarına
uygun olarak, belli dürtülere göre davranan bu insanlar boş ve ruhsuz
bir hale girmişlerdi. Yalnızca vücutları kalmıştı onlara, otomatlar gibi
hareket ediyorlardı, davranışları duygu ve anlamdan yoksundular. Bu
müthiş bir şeydi. Bu görüntülerden, içten gelen seslerden kurtulabilmek
için "Ana"ya baktım ama bana gülümseyen bir heykel, buzdan bir şekil
algıladım. Ve bu gülümsemesi, beyaz dişlerini göstermesi beni korkuttu.
Çünkü yüzündeki her hattını tek tek, diğerlerinden kopmuş olarak
görüyordum; dişleri, sonra burnu, sonra yanakları, sonra bir gözü ve
diğerini. Belki de bunların birbirlerinden ayrı olması beni bu derece
korkutmuştu ve kim olduğunu bilmeme rağmen yine de onu tanıyamamıştım.
Odanın geri kalan
kısmında her şey duruyordu, olduğu yerde, donmuş, katı bir halde.
Dehşet, çılgınca keder, içimde gittikçe yükseliyordu.
Başımı Ana'nın
omuzlarına gizledim, beni kollarıyla sarmıştı, onun sıcaklığını ve
giysilerinin tatlı kokusunu duyuyordum. Gözlerimi yumdum ve "korkuyorum,
korkuyorum, sen yoksun. Bana yardım et, Sistem beni ele geçirecek; sular
kabarıyor, boğulacağım; üşüyorum, buz gibi soğuğun içindeyim; oh, öyle
korkuyorum ki; neden değiştin, neden heykelleştin ve Sistemin emri
altına girdin, neden?" diye ağladım.
Umutsuzca ona sarıldım,
elbisesine yapıştım.
Ona sığınmak
istiyordum, kalbinde saklanıp beni altüst eden o korkunç acıdan kaçmak
istiyordum.
Bütün bu zaman boyunca,
alaycı sesleri ve resmî, soğuk sözcüklerin durmadan "ve göreceğiz" veya
"Trafalgar savaşı" veya "evet, bayan" dediğini duyuyordum.
Sonra bu deliliğin
ortasında Ananın tatlı sesini duydum, "Küçük Renee, benim küçük
Renee'in, Ana buradayken korkmamalısın. Şimdi Renee yalnız değil. Ana
burada ve ona bakacak. O her şeyden daha güçlüdür, "Aydınlanma"dan da
güçlüdür. Ana, Renee'yi sudan çıkaracak; biz kazanacağız. Bak, Ana ne
kadar güçlü, Renee'yi nasıl koruyacağını biliyor. Renee hiç bir şeyden
korkmasın," diyordu. Ve eliyle başımı okşadı, alnımdan öptü. Sonra sesi,
saçıma dokunuşu, beni koruması, etkisini göstermeye başladı.
Yavaş yavaş, sözcükler
ve sesler kayboldu, odayı gerçek dışı algılamam artık önemini yitirdi;
gözlerimi kapadım. Bana en iyi gelen şey, konuşurken üçüncü şahısla
kendinden bahsetmesiydi, "Ana ve Renee," "ben ve sen" değil tesadüfen
ben dediği zaman, onu tanımıyordum ve bu yanlışı yapıp aramızdaki
bağlantıyı kırdığı için kızıyordum. Örneğin, bana "Göreceksin, beraberce
nasıl Sisteme karşı savaşacağız" (ben ve sen ne demekti?) dediği zaman
bana gerçek gibi gelmiyordu. Yalnızca "Ana", "Renee" veya daha da iyisi
"küçük Renee", gibi sözlerde gerçek, canlılık ve etki vardı.
"Ana"ya neler olup
bittiğini nasıl anlatacağımı bilmiyordum. Her şekilde, beni anladığından
emindim. Onun için, "korkuyorum" veya "her şey birbirinden kopuyor" veya
"buzdan heykel şeklini almışsın" veya "çok soğuk" gibi sözcükleri
söylediğim zaman Ana çektiğim acıları ve duyduğum dehşeti çok iyi
anlıyordu.
Bazen ona, "sözcükler
bana oyun yapıyorlar, benimle alay ediyorlar" deyince, o hemen bunları
kovalamış ve "Renee yalnızca Ana'nın sesini dinlemeli; bu çok önemli,
çünkü Ana'nın sesi Renee'yi seviyor." demişti. Sonra bu harika sesi, bir
tılsım gibi bana gerçeği geri getiren o sesi duyardım. Rahatlamış, ama
mücadeleden yorgun düşmüş bir halde beni ilgilendiren konulardan
bahsetmeye başlardım. Fakat, heyhat, gitme zamanım hemen gelmiş olurdu.
İçim yeniden ısınmış,
cesaretlenmiş bir halde, Ana'nın söylediklerini tekrarlayarak eve
döndüm. Sokağa çıkınca gerçek dışının mukavva tablosunu yeniden görmeye
başlıyordum. Her şeye rağmen, seansın başında olduğu kadar bundan
etkilenmiyordum; çünkü hala Ana'nın sıcaklığını hissediyor, sözlerini
kalbimde duyuyordum. Özellikle, artık bu durumu değiştirmek için
çabalamıyordum; bu tuhaf algılama şekline razı olmuştum.
Eve dönerken gördüğüm
kişiler veya eşyalarla, Ana ile olduğu gibi bir ilişkiye girmek için bir
ihtiyaç hissetmiyordum.
Bir yıllık analiz
süresinden sonra, Ana'nın yöntemini değiştirmesinden memnun olmuştum.
Önceleri, söylediğim her şeyi, korkularımı, suçlarını tahlil ediyordu.
Bu soruşturmalar bana, yakınmalarımın bir faturası gibi geliyordu,
duygularımın nedenlerini araştırmak gibi görünüyorduysa da esas amaç
daha gerçek olanı bulmaktı. Sanki, "hangi durumlarda kabahatli olduğunu
ve nedenini bul," der gibiydi. Bu bence bir suçun varlığının ispatıydı
ve aslında Sistem de vardı; çünkü insan bazı hareketlerin sebeplerini
bulabiliyordu. Bu seanslardan sonra eve, daha mutsuz, daha suçlu, daha
yalnız, dönüyordum; kimseyle bir ilişkim olmadan kendi gerçekdışı
dünyamda yalnızdım.
Fakat ana yanıma oturup
benimle üçüncü şahıs tipinde konuştuğu ve özellikle nedenlere bakmadan
beni anlar göründüğü zaman öylesine rahatlıyordum ki!
Yalnız o, beni içine
alan gerçek dışı duvarı kırıp içine girebiliyordu ve yalnız o benim
hayatla bağımı sağlıyordu.
VI: SİSTEM BANA EMİRLER
VERİYOR VE BAZI ŞEYLER CANLANMAYA BAŞLIYOR
Artık gerçekdışı oluş öyle
bir noktaya ulaştı ki; Ana, kendisi bile aramızda ilişki kuramaz oldu. Bir
süre eşyaların bana oyunlar oynadığından ve bu yüzden nasıl acı çektiğimden
yakındım.
Aslında bu "şeyler", özel
bir şey yapmıyorlardı, benimle konuşmuyor veya bana doğrudan
saldırmıyorlardı. Onların varoluşu benim yakınmama neden oluyordu. Eşyaları
bir metal gibi düz, keskin hatlarla görüyordum, onlar birbirlerinden
öylesine kopuk, öylesine ışıklı ve kaygılı görünüyorlardı ki beni dehşete
düşülüyorlardı. Örneğin, ne zaman bir iskemleye veya bir vazoya baksam,
onların ne işe yaradığını düşünmüyordum -vazoyu çiçek ve su koyulacak bir
şey, iskemleyi üzerine oturacak bir şey olarak değil- ama isimlerini
işlevlerini ve anlamlarını yitirdikleri için, onlar "şeyler" olmuşlardı ve
yaşamaya, varolmaya başlamışlardı.
Bu varoluş benim büyük
korkumu açıklıyordu. Algımın karanlık sessizliği içinde, birdenbire "şey"
beliriveriyordu.
Mavi çiçek desenli taş
kavanoz karşımda duruyor, varlığıyla bana meydan okuyordu. Korkumu yenmek
için başka tarafa baktım. Gözlerime bir iskemle ilişti, sonra bir masa;
bunlar canlıydılar, varlıklarını savunuyorlardı.
Onların baskısından
kurtulabilmek için isimlerini söylemeyi denedim, "iskemle, kavanoz, masa...
bu bir iskemledir" dedim. Ama sözcük boşlukta yankılandı, hiç bir anlam
taşımıyordu; eşyadan ayrılmış, kopmuştu, öylesine tek başınaydı ki bir
yandan o canlı alaya bir şeydi; öbür yandan da bir isim, içi boş bir zarftı.
Bu ikisini bir araya getiremiyor, önlerinde öylece, korkuyla ve acz içinde
duruyordum.
"Bu şeyler bana oyun
oynuyorlar, korkuyorum" dediğim zaman insanlar, "kavanozu veya iskemleyi
canlı olarak mı görüyorsun?" diye sorarlardı. Onlar, hatta doktorlar da bu
eşyaları, konuşmalarını duyduğum insanlar gibi gördüğümü zannediyorlardı.
Ama bu doğru değildi. Bunların yaşamları, orada oldukları, var oldukları
gerçeğinden ibaretti.
Onlardan kaçmak için başımı
ellerim arasında saklıyor veya bir köşede duruyordum. Yoğun bir acı çekme
dönemi geçirdim. Her şey canlıydı ve bana meydan okuyordu. Dışarıda, sokakta
insanlar çıldırmıştı, oradan oraya amaçsız gidip geliyorlardı, birbirlerine
ve eşyalara bakıyorlardı ve bunlar kendilerinden daha gerçekti.
Aynı zamanda, sistemden
emirler almaktaydım. Bu emirleri ses olarak duymuyordum; ama yine de yüksek
sesle söylenmiş gibi âmirane idiler. Örneğin, daktilo yazmaya hazırlanırken
birden, bir güç bana sağ elimi yakmamı veya içinde oturduğumuz binayı
yakmamı emrediyordu. Bütün gücümle bu emire direndim. Ana"ya telefon edip
anlattım. Sesi, benim onu dinlememi istiyor, Sistemi dinlemememi söylüyordu,
bu bana güven verdi. Sistem beni çok tedirgin ettiğinde, ona koşabilecektim.
Bu beni oldukça sakinleştirmişti ama maalesef yalnızca bir an için.
Anlatılamayacak kadar büyük
bir acı kalbimi sıkıştırdı, hiç bir çaresi olmayan büyük bir acı. Denileni
yapmayı kabul etmediğimde, kendimi suçlu ve korkak gibi hissediyordum ve
içimdeki acı çoğalıyordu. Sonra, emirler daha ısrarlı olmaya başladı.
Sonunda, söz dinlemek için ateşe doğru gidip; elimi uzatınca da yoğun bir
suçluluk hissi duydum, sanki alçakça bir şey yapı-yormuşum gibi hissettim ve
tedirginliğim arttı. Her şeye rağmen, ikinci emir daha büyük bir rahatsızlık
yaratıyordu, çünkü bu emire uyarsam kişiliğimi onarılmaz bir şekilde
zedeleyecek bir davranışta bulunmuş olacaktım. Ve yine her iki durumda da,
denileni yapma veya yapmama oldukça yapmacıklı, teatral bir şeydi. Bu arada,
ben yalnızdım. Anadan başka hiç kimse bu savaştan haberdar değildi. Sözünü
dinlemiş olsaydım, aynı derecede aldatıcı olurdum, çünkü kendimi yakmayı
kabul etmemiştim. Emirler bana müthiş acı veriyordu; karakterime çok ters
düşen bu düzenbazca hisler de beni çok üzüyordu.
"Aydınlanma'nın
derinliklerine batmamak için bütün gücümle savaşmaktayken; oldukları
yerlerden benimle alay eden, korkutan, tehdit eden şeyler görüyordum. Ve,
beynimde aptalca sözcükler yüzüşüyorlardı. Gözlerimi kapayıp, benim
ortasında bulunduğum karışıklıktan kaçıp kurtulmaya çalıştım. Ama huzur
bulamadım, korkunç görüntüler üzerime geliyorlardı, öyle canlıydılar ki
gerçekten fiziksel olarak onları hissediyordum. Aslında görüntüleri
gördüğümü söyleyemem; onlar hiç bir şeyi simgelemiyordu. Onları görmekten
çok hissediyordum.
Bazen ağzımın içinin
kuşlarla dolu olduğunu, buldan dişlerimin arasında ezdiğimi hissediyordum.
Tüyleri, kartları ve kırık kemik parçaları beni boğuyor gibi oluyordu. Veya,
»üt şişeleri içine hapsettiğim insanları görüyordum. Bu insanlar şişelerin
içinde kokuşuyorlardı ve ben bunları yiyordum. Bazen de bir kedi kafasını
yediğimi, bu sırada onun da benim kalbimi, ciğerlerimi kemirdiğini
hissediyordum. Bu iğrençti, tahammül edilemez bir şeydi.
Bu dehşet ve karışıklığın
ortasında, görevimi herşeye rağmen bir sekreter gibi devam ettiriyordum. Ama
ne zorluk çekiyordum Tanrım! Bu işkence yanında, tiz sesler, keskin
haykırışlar başımın içinde çınlıyordu. Bunu hiç beklemiyordum, ilk
duyduğumda yerimden sıçradım. Bununla birlikte, bu sesleri, gerçek
insanların çıkardıkları gerçek bağırışlar gibi duymuyordum. Gürültüler, sağ
yanımdan geliyorlardı ve kulaklarımı tıkamak zorunda kalıyordum. Ama
bunları, gerçek gürültülerden ayırt edebiliyordum. Onları duymadan
hissediyor, içimden yükseldiklerini biliyordum.
Gittikçe daha çok sistemin
kontrolü altına girdiğimi, Aydınlanma Ülkesine gittikçe daha çok battığımı
biliyordum.
Huzur duyduğum anlar
yalnızca analiz seansları idi ve özellikle saatin sonuna doğru, Anayla
sonunda temas kurabildiğim zamanlardı. Ondan beni Aydınlanmanın
pençelerinden ve Şeylerin canlanmasından kurtarması için yalvardım.
Ama iyi niyetlerine rağmen,
o zamanlar Sisteme karşı oldukça güçsüzdü. Ona direnebiliyordu ve tehlikede
olduğum zaman ona koşabiliyordum; ve bütün bunlar birer zaferdiler.
Sonunda trajedi oldu.
Emirler daha zorlayıcı ve daha çok şeyler ister oldular: Elimi yıkamam
gerekiyordu, çünkü sağ el daima yasanın eliydi.
Sistemde harika bir
birbirine bağlılık vardı. Bunu bilmeden, insanların cezalandırılmasını
emretmiştim ve şimdi benim sıram gelmişti, ben cezalandırılacaktım. Benden
ceza görenlerin, beni cezalandırmaya hakları vardı. Verilen her ceza
karşılığında bir cezaya maruz kalınıyordu. Beni içine alan bu cezalandırma
Sisteminin mekanizmasını anlayınca emirlerle daha az savaşmaya başladım.
Bir gün, titreyerek, sağ
elimin tersini, akkor haline gelmiş olan kömürlerin üstüne koydum ve mümkün
olduğu kadar orada tuttum. Sisteme karşı olan görevimi düşünerek ve emirler
yağdırmayı durduracağını umarak, acıya dayanabilmeyi başardım. Bu sırada,
büronun şefi geldi. Çabucak elimi çektim, görmediğini düşünerek
rahatlamıştım. Ama yanılmışım. Bir anda, durumu kavramıştı, çünkü Akıl
Hastalan Denetleme Kurulunun doktoruna haber verdi. Bu aslında benim kendi
doktorumdu.
Konsültasyondan sonra beni
hastaneye kaldırmaya niyetli olduklarının farkındaydım; benimle alay eden
nesnelerden ve beni çevreleyen Sistemden bahsettim; çünkü bunlar benim bir
parçam haline gelmişlerdi. Yalnız yanma öyküsünü anlatmadım, aldığım
emirlerden de bahsetmedim çünkü bunları hiç bir zaman tam olarak
kabullenmemiştim.
Her şeye rağmen acilen
hastaneye yatırılmam için yeterli nedenler vardı, zaten olmasa da hiç
değilse bir kuruluşa, bir enstitüye kapatılmam gerekiyordu.