Adını üstlendiği yaşamsal (vital) fonksiyonlardan alan vitaminlerin, vücutta farklı görevleri vardır. Görme duyusunun problemsiz bir şekilde çalışabilmesi için en önemli bileşen olan A vitamini, aslında vücutta üreme sisteminden, bağışıklık fonksiyonuna kadar daha birçok rolde görev alır. Bu yazıda sizler için A vitamini hakkında merak edilen her şey derlenmiştir.
A vitamini retinol, retinal ve retinil esterleri içeren bir grup retinoidin diğer bir adıdır. A vitamini yağda çözünebilen vitaminlerdendir. Bu nedenle fazlası vücutta depolanabilir.
A vitamininin vücuttaki bilinen işlevleri aşağıdaki gibi özetlenebilir:
Günlük olarak alınması gereken A vitamini miktarı, yetişkin erkeklerde 900 mcg (mikrogram), kadınlarda ise 700 mcg olarak belirlenmiştir. Hamilelikte bu oran 770 mcg olurken, emziren anneler günlük olarak 1300 mcg, A vitamini almalıdır.
“A vitamini nelerde var?” çokça merak edilen bir konudur. A vitamini insan diyetinde “önceden oluştulmuş A vitamini (retinol)” veya “provitamin A” olarak iki formda mevcuttur. Vitaminler vücutta kullanılmaya hazır olan moleküllerken, provitaminler vücutta bir işlem sonrasında vitamine dönüştürülebilen moleküllerdir.
Önceden oluşturulmuş A vitamini; süt ürünleri, balık ve et (özellikle karaciğer) dâhil olmak üzere hayvan kaynaklı gıdalarda bulunur.
En fazladan aza doğru önceden oluşturulmuş A vitamini kaynakları ve miktarları aşağıdaki gibidir:
İnsan vücudu bitkilerde bulunan karotenoidlerden de A vitamini üretebilir. Bu karotenoidler, toplu olarak provitamin A olarak bilinen alfa ve beta-karoten içerir.
Bununla birlikte, insanların yaklaşık %45'i provitamin A'yı, A vitaminine dönüştürme yeteneklerini önemli ölçüde azaltan genetik bir mutasyon taşır. Diğer bir deyişle bu mutasyonu taşıyan insanlar aşağıdaki listede belirtilen oranlarda A vitamini sentezleyemez. Bu nedenle A vitamini direkt olarak önceden oluşturulmuş formunda; hayvansal gıdalardan ya da besin takviyelerinden alınmalıdır.
Aşağıda provitamin A alabileceğiniz sebzeler sıralanmıştır:
En fazla provitamin A bulunduran meyveler ise şu şekilde özetlenebilir:
Prematüre Bebekler: Gelişmiş ülkelerde klinik A vitamini eksikliği bebeklerde nadir gözlenen bir durumdur ve sadece malabsorpsiyon (bağırsaklardan emilim) bozukluğu olanlarda görülür. Bununla birlikte, erken doğmuş bebeklerin doğumda yeterli karaciğer A vitamini deposu yoktur ve retinolün plazma konsantrasyonları yaşamın ilk yılında genellikle düşük kalır. A vitamini eksikliği olan prematüre bebeklerde göz, kronik akciğer ve gastrointestinal hastalık riski artar.
Gelişmekte Olan Ülkelerde Bebekler ve Küçük Çocuklar: Gelişmiş ülkelerde, anne sütündeki A vitamini miktarları, bebeklerin yaşamın ilk 6 ayı ihtiyaçlarını karşılamak için yeterlidir. Ancak A vitamini eksikliği olan kadınlarda anne sütü hacmi ve A vitamini içeriği yetersizdir ve sadece emzirilen bebeklerde yeterli A vitamini depolarını korumak için yeterli değildir. Gelişmekte olan ülkelerde A vitamini eksikliği prevalansı (görülme sıklığı), küçük çocukların emzirilmesi bırakıldıktan hemen sonra artmaya başlar.
Gelişmekte Olan Ülkelerde Hamile ve Emziren Kadınlar: Gebe kadınlar fetal büyüme ve doku bakımı ve kendi metabolizmalarını desteklemek için ekstra A vitaminine ihtiyaç duyarlar. Dünya Sağlık Örgütü, dünya genelinde 9.8 milyon gebe kadının A vitamini eksikliği nedeniyle kseroftalmi (anormal göz kuruluğu) olduğu tahmin etmektedir. Hamile ve emziren kadınlarda A vitamini eksikliğinin diğer etkileri arasında artan anne ve bebek ölümü, artmış anemi riski ve daha yavaş bebek büyümesi ve gelişimi yer alır.
Kistik Fibrozlu Bireyler: Kistik fibrozlu çoğu insan pankreatik yetmezliğe sahiptir. Bu da yağ emiliminde zorluk nedeniyle A vitamini eksikliği riskini arttırır. Bazı çalışmalar kistik fibrozlu hastaların %15 ila 40'ında A vitamini eksikliği olduğunu bulmuştur. Bununla birlikte, gelişmiş pankreatik replasman tedavileri, daha iyi beslenme ve kalorik takviyeler, kistik fibrozlu hastaların çoğunun A vitamininin yeterli seviyede olmasına yardımcı olmuştur.
A vitaminlerini eczanelerde reçetesiz satılan multivitamin destek ilaçlarından da elde edebilirsiniz. Bununla beraber, bu tip ürünler kullanılmadan önce muhakkak bir uzmana başvurulmalıdır çünkü uzun süre yüksek oranda A vitamini almak vücutta toksik etki yaratabilir. Ayrıca kullandığınız başka bir ilaç varsa (kan sulandırıcı, karaciğer enzimleri üzerinde etkili ilaçlar) ilaç - ilaç etkileşimi bir uzman tarafından değerlendirilmelidir. A vitaminini sağlıklı bir şekilde vücuda almanın yolu besinler aracılığıyladır ve bu şekilde A vitamini toksisitesi göstermek pek mümkün değildir.