Fransa’dan Avustralya’ya kadar dünyanın dört bir yanında görmeye başladığımız bir görüntü olan boşaltılmış tuvalet kağıdı reyonu, koronavirüs kaynaklı panik satışlarının bir sonucu. Peki küresel bir salgın esnasında bütün dünyayı tuvalet kağıdı reyonuna sevkeden nedir? Dünyanın birçok yerinde karmaşaya sebep olan bu durum, sosyal medyaya da yansımış olan birçok hararetli çatışmalar da dahil olmak üzere, tam olarak nasıl anlaşılabilir?
Uzmanlar, dünya çapında milyonlarca kişiyi tuvalet kağıdı almaya neyin sebep olduğu sorusuna verilecek yanıtın uluslararası ilişkiler alanında sıklıkla referans verilen “oyun teorisinde” olduğunu söylüyor: Eğer insanlar yalnızca ihtiyacı oldukları kadarını alırlarsa, zaten kıtlık yaşanmayacak. Fakat bazı insanlar panik içinde bir şeyleri stoklamaya başlarsa, yeterince yedeğe sahip olmak açısından herkes için en uygun strateji bunu takip etmek olacaktır.
Fakat bu açıklama durumu tam olarak açıklamıyor -ayrıca tuvalet kağıdı kimseyi enfeksiyondan koruyamaz ve konserve gıdalar gibi daha önemli ürünler için henüz aynı seviyede stoklama görmedik- yani demek ki ortada başka bir şeyler daha var.
FELAKET PSİKOLOJİSİ
Pandemi Psikolojisi kitabının yazarı Steven Taylor şöyle söyledi: “Sanıyorum, bu sosyal medyadaki görüntülerde oldukça bariz bir şekilde görülüyor ki paketler son derece karakteristik ve insanların zihnindeki güvenlik simgesi ile iliştirilmiş haldeler.”
British Columbia Üniversitesi psikiyatri profesörü olan Taylor ekledi: “İnsanlar, kendilerinin ve ailelerinin güvenliğini sürdürmeye dair bir şeyler yapma ihtiyacı hissedebiliyorlar, çünkü ellerini yıkamak ve kendilerini izole etmek dışında ellerinden gelen başka bir şey olmuyor.”
Taylor’un ileri sürdüğü bir diğer teori ise evrimsel olarak bizi tiksindiren şeylere olan isteksizliğimizin insanlar bu salgın yüzünden tehdit edilmiş hissettiğinde artmış olması.
“Bunun insanların tuvalet kağıdına yönelmelerinin bir sebebi olduğunu düşünüyorum, çünkü bu tiksinmeden kaçınmanın bir aracı.”
Ekonomistler de ayrıca, insanların risklerini daha büyük ölçüde azaltacak olan fakat daha maliyetli olan bir şeyler yapmak yerine nispeten daha kolay ve yüzeysel olan riski ortada kaldırmaya çalışıyor olabileceklerini öne sürmüştü. Bu “sıfır risk yanlılığı” olarak tanımlanıyor.
“NASIL OLSA KULLANILIR”
İngiltere’deki East Anglia Üniversitesi’nden sağlık ekonomisti Farasat Bokhari, “Sanırım kontrol altında hissetmek ve sınırlı bütçeye sahip olmak istiyoruz” dedi.
“Böylece stoklayabileceğimiz ucuz bir şeyler satın alıyoruz ve bunun arkasında da ‘nasıl olsa bir gün kullanacağız’ düşüncesi var.”
Stoklamak için daha pahalı fakat önemli olan şeyler ise bozulmayan konserve yiyecekler. Fakat donmuş ve konserve yiyecekler yahut hazır erişteler (noodle) sizin için bu kategoride olmayabilir ve sonunda ziyan olacak bu yiyecekleri depolarken oldukça fazla miktarda ödeme yapmış olabilirsiniz ki bu daha kötü bir senaryoyu oluşturmuş olur.
Ayrıca, Taylor’a göre, şu an gördüğümüz birçok davranış önceki salgınlarda da görüldü, neredeyse 700.000 Amerikalıyı öldüren ve kaos halinde olan yurttaşları marketlerden ve eczanelerden stok yapmaya iten 1918’deki İspanyol Gribi dahil olmak üzere bunun benzerleri yaşandı.
“BU BİR KOMPLO” DİYENLER
O zamanlar bazıları bu virüsün Almanya tarafından geliştirilen bir biyolojik silah olabileceğine dair komplo teorileri ortaya atmıştı. Yeni koronavirüs ise, kimin suçlama yaptığına bağlı olarak,”Çin’in geliştirmiş olduğu bir silah” ismini almaktayahut “bir Amerikan biyolojik silahı” olarak nitelendirilmekte.
SOSYAL MEDYA VE SALGIN
Mevcut salgınla tarihte görülen diğer salgınlar arasındaki temek fark ise sosyal medyanın yaygınlığı – 2009’da görülen domuz gribi salgınında, sosyal medya kısmen yeniydi- ve Taylor bu konuda hem artılar hem de eksiler olduğunu düşünüyor.
Taylor, “Sosyal medya dünyada dramatik fotoğraflar ve videoların yayınlanmasının önünü açıyor, bu da insanların tehdit altında ve tedirgin hissetmelerine sebep oluyor.” dedi.
Diğer yandan Taylor, “Özellikle kendi kendinizi izole ettiyseniz sosyal medya, sosyal yaşantınızı devam ettirme açısından size destek olabilir ” diye belirtti.
Peki, eğer salgın uzarsa, toplum olarak sosyal bütünlüğün bozulmasına mahkum muyuz? Taylor’a göre, tarihin cevabı hayır.
Önceki salgınlarda isyanlar ve başıbozuk davranışlar nispeten daha az yaygındı ancak bu olduğunda, yani isyanlar çıktığında, ana toplumsal tepki insanların tek vücut haline gelmesi, dayanışması, birbirlerine yardım etmesi ve topluca bu sorunla baş etmek için ellerinden geleni yapma konusunda olmuştu.