Diyabet, yüksek kan şekeri seviyelerinin (hiperglisemi) varlığı ve insülinin yetersiz ölçüsü yahut fonksiyonu nedeniyle karakterize kronik bir hastalıktır. İnsülin, pankreas tarafından üretilen ve glikozun hücrelere girmesine ve bunun sonucunda bir güç kaynağı olarak kullanılmasına müsaade veren hormondur. Bu sistem bozulduğunda, glikoz kan dolanımında birikir.
Diyabetli şahısların yaklaşık yüzde 10’unu tip 1 diyabettir, bu form tipik olarak çocukluk yahut ergenlik devrinde ortaya çıkar. Tip 1 diyabette pankreas, insülin üretmez, bu nedenle insülin ömür uzunluğu enjekte edilmesi gerekir.
Tip 1 diyabetin nedeni bilinmemekle birlikte, insülin üreten hücrelerde bulunan birtakım antijenlere karşı yönlendirilen antikorların kanda bulunması karakteristiktir. Bağışıklık sisteminin insülin üreten hücrelere karşı verdiği bu hasar, diyet, virüsler ve bakteriler dahil olmak üzere dış faktörler ve genetik faktörlerle temaslıdır.
Diyabetin en yaygın formu tip 2 diyabettir ve olayların yaklaşık yüzde 90’ını oluşturur. Tip 2 diyabette pankreas insülin üretir, lakin beden hücreleri bunu kullanamaz. Çoklukla hastalık 30-40 yaşından sonra kendini gösterir ve birçok risk faktörünün başlamasıyla bağlı olduğu kabul edilmiştir. Bunlar ortasında: ailede diyabet hikayesi, fizikî antrenman eksikliği, çok kilo ve birtakım etnik kümelere ilişkin olma vardır.
Ttip 2 diyabetlilerin yaklaşık yüzde 40’ında birebir hastalıktan etkilenen birinci derece akrabalar (ebeveynler, kardeşler) bulunur.
Tip 2 diyabet, hiperglisemi yavaş yavaş geliştiğinden ve başlangıçta klasik diyabet semptomlarını verecek kadar şiddetli olmadığından, ekseriyetle yıllarca teşhis edilemez. Teşhis ekseriyetle rastgele yahut enfeksiyon yahut ameliyat üzere bir durumla birlikte yapılır.
Yaşla birlikte, obezite varlığı ve fizikî aktivite eksikliği ile hastalığa yakalanma riski artar.
Diyabetin bir diğer formu da gestasyonel diyabettir. Hamilelikte birinci defa yüksek seviyede sirkülasyondaki glikozun ölçüldüğü rastgele bir durum olarak tanımlanır. Bu durum gebeliklerin yaklaşık yüzde 4’ünde görülür.
Diyabet belirtileri
Hastalığın başlangıç belirtileri diyabet tipine bağlıdır. Tip 1 diyabet durumunda susuzluk, artan idrar ölçüsü, yorgunluk hissi, kilo kaybı, kuru cilt ve enfeksiyonların sıklığında artış görülür.
Tip 2 diyabette ise belirtiler ekseriyetle süratli bir teşhise müsaade vermez. Kan şekeri yüksektir lakin tip 1 diyabetin klinik belirtileri yoktur.
Diyabet teşhisi için kriterler şunlardır:
– Rastgele bir kan şekeri bedeli ile alakalı diyabet belirtileri, yani günün saatinden bağımsız olarak kan şekerinin 200 mg/dL’den yüksek olması.
– Açlık kan şekerinin 126 mg/dL’den yüksek olması.
– OGTT sırasında kan şekerinin 200 mg/dL’den yüksek olması. Test 75 gr glukoz verilerek yapılır.
Şeker hastalığı hakkında yanlışsız bilinen 10 yanlış
Diyabet ve diyabet hastalarının izlemesi gereken diyet ile ilgili olarak bilhassa internette çok fazla yanlış bilgi dolaşıyor.
İşte ortadan kaldırılması gereken birtakım efsaneler.
Yanlış 1: Şeker hastalığının ana nedeni çok şeker tüketimidir.
Şeker hastalığının nedenleri hala tam olarak aşikâr değildir. Kolay bir çok şeker tüketiminin kendi içinde diyabete neden olabileceğine dair hiçbir delil yoktur; bu, bedenin yiyecekleri güce dönüştürme yeteneğinin bozulması sonucu ortaya çıkan bir hastalıktır. Pankreas tarafından üretilen insülin, beden hücrelerinin güç için glikoz kullanmasına yardımcı olur.
Yanlış 2: Şeker hastalarının diyetinin birçok kuralı vardır.
Şeker hastalarının bazen yemeklerini planlamaları gerekir, lakin aslında çok fazla kural yoktur. Asıl sorun, kan şekerini mümkün olduğunca olağana yakın tutmak için gün içinde yapılan aktivitelere ve alınan ilaçlara uygun olabilecek besinleri seçmektir. Olağan diyetten farklılıklar çok fazla olmayabilir. Değerli olan bir uzmana başvurmaktır.
Yanlış 3: Karbonhidratlar diyetten büsbütün çıkarılmalıdır.
Karbonhidratlar ekseriyetle şeker hastalarının diyetinden büsbütün çıkarılmaz. Alınan ilaçlara ve kişinin ferdî durumuna nazaran tüketimleri denetim altında tutulur. Karbonhidratlar, diyabet durumunda bile vitaminler, mineraller ve lif üzere besinler açısından güçlü oldukları için yararlı besinlerdir.
Yanlış 4: Protein, karbonhidratlardan daha uygundur.
Karbonhidratlar, geldikleri besinlerin glisemik indeksine bağlı olarak kan şekeri düzeylerini süratle değiştirebildiğinden, daha az tüketmek ve karbonhidrat yerine protein tüketmek mantıklı görünebilir. Lakin, et üzere çok fazla proteinli besin tüketmek çok doymuş yağ alımına neden olabilir ve kalp hastalıkları riskini artırabilir. Bir diyabetik diyetindeki protein, her gün tüketilen toplam kalorinin yüzde 15-20’sini oluşturmalıdır.
Yanlış 5: İlaçlar tüm beslenme yanılgılarını düzeltebilir.
Herhangi bir yiyecek takıntısını bastırmak için alınacak ilaç ölçüsü asla kişinin beğenisine nazaran ayarlanmaz. Diyabet ilaçları almakla ilgili olarak, hekiminizden gelen talimatları takip etmek ve mümkün olduğunca diyet kurallarına uymak gerekir.
Yanlış 6: Kimi yiyeceklerden büsbütün vazgeçilmelidir.
Diyabetiniz olduğundan diyetinizi değiştirmek, kesinlikle kimi yiyeceklerden vazgeçmeniz manasına gelmez. Onları yeni diyete adapte etmek için kişinin en sevdiği yemekleri hazırlama formunu değiştirmesi yararlı olabilir. Birleştirildikleri yiyecekleri değiştirin, porsiyonları azaltın, yemek planınızı hakikat bir halde takip ettiğiniz için vakit zaman onları bir ödül olarak tüketin. Bir beslenme uzmanı, istediğiniz yiyecekleri diyetinize nasıl ve ne vakit dahil edeceğinizi söyleyecektir.
Yanlış 7: Yapay tatlandırıcılar şekerden daha tehlikelidir.
Yapay tatlandırıcılar şekerden daha tatlı ve daha az kalorilidir. Bu nedenle ekseriyetle daha küçük ölçülerde tüketilirler. Kimi yapay tatlandırıcılara (sakarin, aspartam, sukraloz, asesülfam potasyum) müsaade verilmektedir. Bunların ortasında, sıhhat üzerindeki mümkün olumsuz tesirleri konusunda gerçek bir tartışmanın merkezinde yer alan aspartam bulunmaktadır. Şeker hastaları için stevia üzere daha doğal seçimler yapılabilir.
Yanlış 8: Özel yemekler hazırlamak gerekir.
Bir diyabetik için uygun yemekler, birçok vakit hiç değişiklik gerektirmeden yahut çok az değişiklikle ailesinin tükettiği yemeklerin aynısıdır. Şeker hastaları için değerli olan tüketilen karbonhidrat, yağ ve protein çeşitlerini dikkate alarak yediklerini daha yakından takip etmeleridir.
Yanlış 9: Diyet besinler şeker hastaları için en uygun seçimdir.
Bir besinin “diyet” olarak etiketlenmesi, diyabet hastaları için en güzel seçim olduğu manasına gelmez. Diyet etiketiyle pazarlanan besinler, öteki besinlerle tıpkı özelliklere sahip olmalarına karşın, içerdikleri katkı unsurları nedeniyle sıhhati olumsuz etkileyebilir.
Yanlış 10: Şeker hastaları tatlıdan büsbütün vazgeçmelidir.
Şeker hastalarının kesinlikle tatlıdan vazgeçmesi gerekmeyebilir. Tatlıları daha küçük porsiyonlarda yahut daha seyrek olarak tüketmek yahut kan şekerini değiştirmeyen tatlandırıcılarla hazırlanan tatlıları tercih etmek üzere seçenekler vardır. Örneğin meyve ölçüsünü artırarak yahut rafine unu kepekli unla değiştirerek tatlıların hazırlanmasında kullanılacak şeker ölçüsünü azaltmak ve yararlı besinlerle zenginleştirmek mümkündür.