

Öyle yaşamalısın ki ölünce mezarcı bile üzülsün. -Mark Twain


1718 senesinde iç ve dışta asayiş sağlandıktan sonra daha önce Batı ülkelerine gidip gözlemlerini yapan Osmanlı elçileri sefaretnâme adını verdikleri raporlarla Saray ı bilgilendirirler.
III. Ahmed, İmparatorluğu yaşamakta olduğu vahim durumdan kurtarmak için, denk bütçe, toprak mülkiyeti ve vergi konularında bir takım tedbirler alır. Batı ülkeleri ile sıcak ilişkiler başlatır. Devlet harcamaları, arazi mülkiyet, ve vergiler ile idari ve askerî alanlarda küçük çapta da olsa bir takım reformlara girişir.
Bu dönemden yarım asır kadar önce Çar Deli Petro öncülüğünde Rusya da da bir takım modernleşme faaliyetleri başlatılır ve büyük ölçüde değişimler yaşanır. Ancak :
Rusyanın çabası Avrupada kendine yer açmak içindi; Osmanlı nınki Avrupadaki yerini korumak için. Ancak,18. yüzyıl başındaki, ilk batılılaşma çabası diyebileceğimiz girişimin zamanı ve niteliği ilginçtir. Zaman, Karlofça ve Pasarofça nın imzalanmasından sonradır. Yani, bir Avrupa gücü olma imkânının ortadan kalktığının sert bir şokla ortadan anlaşılmasından sonra Avrupa gücü olmak bir yana, bu kıtada ayak basmaya devam etmek de, bundan böyle, son derece zordur. Öte yandan Lâle devri Batılılaşması Osmanlı için restorasyondan reforma doğru bir tercih kıvılcımı sayılabilir. Ama bir kıvılcımdan pek fazla ileriye geçmemiştir 1
Padişah, Sadrazamı Nevşehirli Damat İbrahim Paşa ile birlikte İstanbul da daha sonraki asırlarda Lâle Devri olarak anılacak olan bir huzur ortamı hazırlarlar. Bu öyle bir devirdir ki; o zamana kadar Osmanlı Devleti, yeni kazandığı topraklardaki halkın kültür ve medeniyetinden kısmen etkilenmişse de, genellikle sosyal hayatı, kendi ana yatağı içinde akıp gidiyordu. Ne zamanki Lâle Devri ne ulaşılır; bu değerlerde gözle görülür bir çöküş başlar. Türk tarih literatüründe, Lâle Devri nin başlamasından, Fransız ihtilâli veya III. Sultan Selim in saltanat yıllarının başlangıcı olan zamana kadar yani 1718-1789 tarihleri arasındaki zaman; SERBEST KÜLTÜR DEĞİŞMELERİ DÖNEMİ olarak kabul edilmiştir. 2
Lâle devri denilen dönemden itibaren Osmanlı nın sosyal hayatında, aile yapısında, muaşeret ve ahlâk anlayışında ve günlük yaşantısında yavaş yavaş; fakat XIX.yüzyıla doğru artan bir dozda, Batı karşısında, Batı lehinde bir edilgenlik gözlemlenmeye başlanır 3
Lâle Devri nde batı hayranlığının en belirgin örneklerinin, hem bina hem de çevre mimarîsinde olduğunu biliyoruz. Özellikle Fransa da güncel olan Rokoko tarzı mimârî İstanbul da da bayağı tutulur.
Lâle Devri mimarisi içinde; Nuruosmaniye, Barok üslûbuyla, klâsik anlayıştan büyük ölçüde kopuşu ifade etmektedir. 4
Osmanlı tarihinde ilk defa olarak dindışı mimârî, dinî mîmârînin önüne bu devirde geçmiştir
Soyut formlarından uzaklaşılmaya, duvarlarda ve tavanlarda perspektifli resimler belirmeye başlar 5
Ayrıca iç döşemede de yavaş yavaş sedirin yerini koltukların aldığını, masa, sandalye, konsol gibi aksesuarların hayatımıza girmeye başladığı nı öğreniyoruz.
Matbaa nın Türkiye ye gelişi ile, kâğıt, kumaş ve çini fabrikaları açılmakla dar bir konumda da olsa sanayi ile tanışılacaktır.
Divan edebiyatı nda, Şair Nedim (1681-1730), minyatür de Levnî (ö.1732) önemli isimlerdir. Doğu-Batı Edebiyatı ndan seçme eserlerin tercümelerine de ağırlık verilmiştir.
18.yüzyıl Türkiye si, Batı Avrupa ya TURQUERİE denilen modayı daha doğrusu yaşam üslûbunu hediye etmiş; Avrupa baroku da mîmâriyle, bahçeleriyle, porseleniyle Osmanlı nın büyük şehirlerine girmiştir
Osmanlı nın başkentinde trigonometri, balistik öğreten Mühendishâneler,giderek askerî cerrah ve veteriner yetiştiren okullar açılmaktaydı
...Geleneksel sanatlarımız ve bilhassa resim, sadece Avrupa dan değil, İran dan esen rüzgârlardan da esinleniyor
.Mevlevî tekkelerinin, Rufâilerin çok geniş bir kitleye musiki ve tezhib öğrettiği, Mesnevî okuttuğu anlaşılıyor 7
Bütün bunlar olurken, ister istemez mûsıkîmizde de bir takım gözden kaçmayacak yeniliklere şahit oluyoruz.
Lâle Devri döneminde Şeyhülislâm Esad Efendi (1685-1751), Osmanlı döneminin ilk bestekârlar antolojisi sayılabilecek ATRÂB UL ÂSÂR ı yazar.
Prens Demetrius Cantemir le aşağı yukarı aynı dönemde yaşamış olan Şeyhülislâm Esat Efendi (1685-1753), 1725 ile 1730 yılları arasındaki ATRÂB-ÜL ASÂR FÎ TEZKİRE-Tİ UREFÂ-YIĞ EDVÂR adlı eserini yazıp, Damat İbrahim Paşa ya ithaf etmiştir. Bu eserinde Şeyhülislâm Esat Efendi de saz icrâcılığının ve sâzendelerin dönemin müzik dünyasındaki göreli konumu hakkında bazı önemli ipuçları verir. Bu biyografik eserde 17. yüzyılda ve 18. yüzyılın ilk çeyreğinde yaşamış yüze yakın besteci ve icrâcının kısa özgeçmişleri ve eserlerinden güfte örnekleri verilmektedir. Atrâb-ül Asâr, Osmanlı döneminin bilinen tek özgün musıkîşinâs tezkiresi olduğu için Klâsik Türk Musıkîsi nin tarihi açısından son derece önemli bir kaynaktır 8
1719 senesinde Paris elçisi ola Yirmisekiz Mehmet Çelebi, Fransa da seyrettiği operalardan raporlarıyla Padişah ı haberdar eder.
XVIII. yüzyılda Kârlar, yerlerini Türkçe güfteli ve daha kısa terennümlü Beste, Ağır, Sengin ve Yürük semâî lere bırakır.
Lâle Devri, Geleneksel Türk Sanat Müziği nin gelişmesinde ayrı ve önemli bir yer tutar. Bu dönemde müzikte (de) şen, şakrak, akıcı, ince ve yer yer alaycı bir üslûb egemen olmuş; sivil-dünyasal müzik türleri daha çok ön plâna geçmiş; fasıl müziğinin belli türlerine, özellikle müziklerine ilgi ve istek artmış ve bu tarz müzikler halk katmanlarına daha kolay ulaşıp işlenmeye başlanmış; Ebûbekir Ağa ve Tanbûrî Mustafa Çavuş un bazı eserlerinde geleneksel Türk Halk Müziği ezgilerinin izleri görünmeye başlamıştır 9
Yine o yüzyıl da dikkati çeken diğer bir husus : Osmanlı İmparatorluğunun Türk bölgelerindeki başlıca şehirli kesim azınlıkları kendi dinlerini, dillerini, edebiyatlarını ve kültür geleneklerini muhafaza ederken,en az 18.yüzyıldan itibaren serbest bir şekilde Osmanlı müzik kültürüne dahil olmuştur 10
1 Murat BELGE, Batılılaşma: Türkiye ve Rusya, Modernleşme ve Batıcılık,İletişim Yayınları, İstanbul,2002,C.3, s.46
2 H.Tahsin FENDOĞLU,Osmanlı Yenileşme Döneminde Türk Düşüncesi,Yeni Türkiye, Temmuz-Ağustos,2002, s.148
3 M.Fatih ANDI, Biz Heybelide Her Gece Mehtaba Çıkarmıydık?,İzlenim, Mayıs, 1995, s.63
4 Beşir AYVAZOĞLU, Geleneğin Direnişi, Ötüken Neşriyat,İstanbul, 1996, s.17
5 Beşir AYVAZOĞLU, a.g.e s.18
6 Beşir AYVAZOĞLU, a.g.e, s,36
7 İlber ORTAYLI,Son İmparatorluk Osmanlı,Timaş Yayınları,
3.baskı,İstanbul,2006, s.71
8 Cem BEHAR,Zaman, Mekân, Müzik, Afa Yayıncılık,İstanbul,1993,s.91
9 Ali UÇAN,Geçmişten Günümüze, Günümüzden GeleceğeTürk Müzik Kültürü, Müzik Ans.Yay. Ankara, 2000, s.49
10 Walter FELDMAN, Osmanlı İmparatorluğunda Azınlık Bestecilerinin Müziği, Akit Gazetesi,19 Eylül 2000
İzEdebiyat yazarı olarak seçeceğiniz yazıları kendi kişisel kütüphanenizde sergileyebilirsiniz. Kendi kütüphanenizi oluşturmak için burayı tıklayın.


İzEdebiyat bir İzlenim Yapım sitesidir. © İzlenim Yapım, 2020 | © Salih Zeki Çavdaroğlu, 2020
İzEdebiyat'da yayınlanan bütün yazılar, telif hakları yasalarınca korunmaktadır. Tümü yazarlarının ya da telif hakkı sahiplerinin izniyle sitemizde yer almaktadır. Yazarların ya da telif hakkı sahiplerinin izni olmaksızın sitede yer alan metinlerin -kısa alıntı ve tanıtımlar dışında- herhangi bir biçimde basılması/yayınlanması kesinlikle yasaktır.
Ayrıntılı bilgi icin Yasallık bölümüne bkz.