Japonlar robotlardan neden korkmuyor?
400 yıllık bir Budist tapınağında ziyaretçiler huzurlu bahçelerde gezip, bir kadeh akarsu içerken Budist öğretileri sıra dışı bir rahipten dinleyebiliyor: Mindar adlı bir android. Ağırbaşlı bir yüzü ve herhangi bir özellik yüklenemeyen bir görünüşü var.
400 yıllık bir Budist tapınağında ziyaretçiler huzurlu bahçelerde gezip, bir kadeh akarsu içerken Budist öğretileri sıra dışı bir rahipten dinleyebiliyor: Mindar adlı bir android.
Ağırbaşlı bir yüzü ve herhangi bir özellik yüklenemeyen bir görünüşü var. Ne yaşlı ne genç, ne bayan ne erkek…
Kafası ve bedeninin üstteki kısmını kaplayan gerçekçi derinin ötesinde, dışardan görülebilen kabloları ve mekanik parçalarıyla endüstriyel ve yarım kalmış bir ürün gibi gözüküyor.
Ama felsefi açıdan Mindar son derece gelişmiş. Kalp Sutra adlı anlaşılması güç bir Budist tanrısal metni üzerine konuşabiliyor.
Bu robotun hangi ülkede olduğunu sorsak, çoğu birey birincil denemesinde dürüst yanıtı verebilirdi: Japonya'da, Kyoto'daki Kodai-ji Tapınağı'nda.
Japonya uzunca bir süredir öteki ülkelere kıyasla daha pozitif insansı robot yapı eden ve onlarla daha pozitif senet kuran bir ülke olarak öne çıkıyor.
Japonya'nın bu özelliği ülke dıştan abartılsa da (Japon işyerleri ya da evlerinde fazla sayıda android bulunmuyor) dikkat çekici bir durum olduğu anlaşılır.
Gündelik nesnelerin ruhu
Bir Takım gözlemcilere kadar Japonların Şinto dini, robotlara düşkünlüklerini anlamaya tezgâhtar olabilir.
Şinto, ruhun sadece insanlarda değil hayvanlarda, dağlar gibi doğal yapılarda ya da kalemler gibi gündelik nesnelerde de bulunduğuna inanılan bir nesil animizmdir.
Robot köpekler için cenaze törenlerinin düzenlendiği Budist tapınağının başındaki Bungen Oi, "Her şeyin birazcık ruhu vardır" diyor.
Bu görüşe göre halk, hayvanlar ve nesneler aralarında kategorik bir farklılık bulunmuyor. Bu yüzden bir robotun insansı davranışlar sergilemesi de çok ilginç karşılanmıyor. Sonuçta o da içindeki ruhunu dışarı vuruyor.
Mindar'ın tasarım ekibinin başında bulunan Kohei Ogawa, "Biz Japonlar her nesnede bir ilah görebiliriz" diyor.
Japonların animizmi Batı'daki felsefi geleneklerden fazla ayrı. Antik Yunanlar da nehirler gibi doğal yerlere ruh atfetme açısından animistlerdi fakat insan ruhu ve aklını doğanın geri kalanından ayrı ve üstün olarak görüyorlardı.
İbrahimi dinler ise insanları daha da üstün bir konuma yerleştirdi: Tanrı'nın yarattığı en kayda değer canlı ve ebedi bir ruh taşıyan tek nesil.
Eski İsrailliler nesnelere özellikler atfetmemeleri için uyarılmışlardır. Bu nesnelerin idollere dönüşmesine yönelik endişeler, 10 Emir'deki putperestlik yasağıyla kendisini göstermiştir.
Bir Takım İslam mezhepleri putperestliğe aleyhinde daha da sert bir tavır benimsemiş ve bunun sonucunda insan ya da hayvan devlete ait yapmayı da yasaklamıştır.
'Doğanın işine müdahale etmeyin'
Geleneksel Batı yaklaşımına tarafından insan gibi hareket eden bir makine, doğal sınırları ihlal edip kutsal şeylerle din dışılığı tehlikeli bir biçimde benzer noktada buluşturur.
Tokyo'daki International Christian Üniversitesi Karşılaştırmalı Kültür Çalışmaları Profesörü Christopher Simons bu ahlak uyarının, Frankenstein gibi teknolojiye dair çağdaş mitlerde kendisini gösterdiğini söylüyor.
Simons, Franskenstein'ın ahlaki mesajının İncil'den alındığını belirtiyor ve ekliyor:
"Dr. Frankenstein canavar ile yeni bir hayat yaratmış olur. Bu Adem ve Havva'nın cennetteki yaşam ağacından meyve yemesi gibidir. İlk günah budur ve sonrasında cezalandırılırız."
Keza Dr. Frankenstein'ın ayrıca de canavarının ölümüyle sonlanan hikayenin net bir ders verdiğini aktarıyor:
"İnsanlar, dikkatli olun. Tanrı'nın rolünü oynamaya çalışmayın."
"Robot" kelimesini ortaya atan 1920 yapımı Çek oyunu RUR da dini temalarla doludur: Bir karakter Tanrı'nın var olmadığını belli olmak için androidler yaratır. Bir öteki kişilik de tüm robotların birer ruhu olması gerektiğini savunur. Birbirine aşık olan iki robota Adem ve Havva adını verirler.
Hikayenin sonunda robotlar bir insan hariç herkesi öldürür.
Endüstrinin etkisi
öte taraftan bazı araştırmacılar da Japonya'da teknoloji ve robotlara artı yaklaşımın dini ve felsefi yok sosyoekonomik ve tarihi nedenleri olduğunu düşünüyor.
Japonya İkinci Dünya Savaşı'nın peşinde yalnızca ekonomisini değil aynı zamanda benlik saygısını tekrar yapı etmek için yüzünü yeni teknolojilere dönmüştü.
Almanya'daki Siegen Üniversitesi'nde çalışan Japon analist Martin Rathmann, "Endüstriyel robotlar Japonya'nın 1960'lardaki ekonomik canlanmasında kayda değer bir rol oynadı" diyor ve ekliyor:
"İşçi açığını göçmenlerle kapamak yerine robotlarla otomasyona yöneldiler."
Imal bantlarını otomatikleştirip verimliliği ve üretimi artırdıktan sonradan Japonya diğer ülkelere de çok sayıda endüstriyel robot satan bir ülkeye dönüştü.
Bazı mühendisler endüstriyel robot yapmayı bir kenara bırakıp insanlarla etkileşime giren insansı robotlar yapmaya başlayınca, bu robotların nasıl algılandığında büyük ihtimalle Japonya'nın kendine özgü tarihinin de etkisi oldu.
1649'da Japonya'nın askeri yöneticileri, teknolojinin yeni silahlar geliştirmek için kullanımını yasakladı.
Belin'deki Freie Üniversitesi'nden analist Cosima Wagner'e kadar yöneticilerin amacı, kendilerine rakipler oluşmasını engellemekti.
Bunun üstüne zanaatkarlar, kukla sahnelerinde kullanılabilen ya da gerçek dere bardaklarında dere servis edebilen mekanik bebekler gibi zararsız icatlara yöneldi.
200 yıl sonra Japonya dış dünyaya açıldığında, bu yetenekli zanaatkarlar Batı'nın teknolojisini daha pratik ihtiyaçlar için kullanabilmeyi öğrendi.
Örneğin 1875'te oyuncak bebek üreticisi Tanaka Hisashige, ülkesinin ilk alet mühendisliği şirketini kurdu.
64 sene daha sonra gerçekleşen büyük bir birleşmenin arkasından şirketin adı Toshiba oldu.
'Tekinsiz vadi'
Robotların öncülleri Japonya'nın 20. yüzyıldaki çabuk modernleşmesiyle gözden düşse de mekanik varlıkların ziyafet amacıyla kullanılması ulusal bilinçte varlığını sürdürmüş olabilir.
"Tekinsiz vadi" kavramını ilk ortaya atan meşhur robot bilimci Masahiro Mori, 1970'lerde bu robotlar üstüne araştırmalarına başladığında ciddiye alınmadığını aktarıyor.
İnsan yarı varlıklarla karşılaştığımızda hissettiğimiz hoşnutsuzluğun benzerlik arttıkça bir noktadan sonra önce artıp gerisinde azalmasını anlatan bu kavram, Japonya'nın robotlarla ilişkisiyle uyuşmuyordu.
IEEE Spectrum dergisine verdiği bir söyleşide, "O günlerde ırk, üniversitelerin robotlar üzerine araştırma yapmasını dürüst bulmuyordu. Bir 'oyuncak' üzerine çalışmayı ciddiyetsiz ve değersiz görüyordu" demişti.
Japonya ABD işgali sırasında silahsızlandırılmıştı. Bu yüzden robotları askeri anlamda kullanmakla ilgilenmiyorlardı.
Bu faktörler savaş sonrası dönemde Japonya'da robotlar hakkında pozitif görüşlerin aşılanmasında yardımsever oldu.
Endüstriyel robotların ekonomik gelişmeye katkısı büyük oldu ve insansı robotlar da güvenli birer merak nesnesiydi.
O sırada Batı ülkelerindeyse daha temkinli bir yaklaşma vardı.
Gündeminin birincil esnasında Soğuk Savaş yer alan ABD, robotların askeri kullanımına fon akıttı ve bu da halkın bu alana bakışını tehdit eder ayla geldi.
Keza Batı ülkelerindeki işçiler, 18. yüzyılın sonu ve 19 yüzyılın başlarında İngiltere'de Ludditler tekstil makinalarını parçaladığından beri, otomasyonun işlerini ellerinden aldığını düşünüyorlar.
Manga süperstarı
Teknolojiye bakıştaki bu farklılıklar 20. yüzyılın ikinci yarısında popüler kültürde de kendini gösterdi.
Japonya'da dönemin en ünlü çizgi kahramanı Astro Irtifa'du. 1952'de mangalarda yer almaya başlayan ve sonrasında televizyon programları, sinemalar, kitaplar ve fazla sayıda başka mecrada bulunan bu şahsiyet, insanüstü güçlerini iyilik için kullanan bir androiddi.
Yaratıcıları o niyetle yazmış olmasalar da Astro Doruk hikayeleri ülkeyi teknoloji hakkında fazla bir bakışta birleştirdi.
Freie Üniversitesi'nden araştırmacı Cosima Wagner "Astro Tepe'un yaratıcısı Osamu Tezuka, yayınevi ve okurlar göre teknolojiyi fazla iyimser bir şekilde yansıtmak zorunda bırakıldığını söylüyor" diyor ve ekliyor:
"1950'lerde savaşın yarattığı yıkımın etkilerini hâlâ yaşayan ve savaşın Batılı galiplerine aleyhinde teknolojik aşağılık hisseden Japonlara umut belirlemek için istenmişti bu.
"Tezuka'nın insan davranışlarına dair eleştirisi anlaşılmadı, bunun yerine sadece cana yakın bir robot kurtarıcı karakteri Japon toplumunun geleceğe dair umutları için idealize edildi."
Bu karakter bir nesil Japon'u derinden etkiledi, bilhassa de kendi androidlerini yapmaya karar veren kişileri.
Mühendis Yoji Umetani, "Japon robot bilimi Astro Doruk rüyasından beslenir. Japonya'daki pek çok robot araştırmacısı, 'Robot kurguları olmasaydı robot sektörü de bu değin gelişmiş olmazdı' diye düşünüyor. Bu insanlar liseden beri Astro Doruk okudu ve bu arada robot uzmanı oldu" diyor.
Batı'da da robotlar hakkında olumlu hikayeler anlatıldı. Fakat Batı'nın en etkin hikayeleri, robotların insanlığa yönelik tehditlerini anlatanlardı.
2001: Bir Uzay Yolculuğu filminde zeki bilgisayar sistemi Hal kontrolü kaybederek bulunduğu uzay gemisinde birkaç kişiyi öldürür.
"Androidler Elektrikli Koyun Düşler Mi?" kitabı ve film uyarlaması olan Blade Runner'da ise insana fazla benzeyen androidler insanların kurallarına ayaklanma ediyordu.
Batı'nın robot korkusunu en net belirten üretim ise Terminatör'dü. Bu filmlerde savunma bilgisayarlarını kontrol eden ağ olan SkyNet bilinç kazanıyor, halk müziği onu kapatmaya çalışınca da SkyNet, Terminatör adlı robotlarla insanlığa aleyhinde savaşıyordu.
Birçok Batılı bilim kurgu eseri Frankenstein ve RUR'da aktarılan etik derslerine geri dönüyor: İnsanların yapay hayat yaratma budalalığı, insanların yarattığı bir şeyin ruha sahip olup olamayacağı tartışması ve insanların en gelişmiş yaratımlarıyla bir arada var olmasının imkansızlığı.
O sırada robot isyanı konusunda daha az endişe duyan Japonya ise ülkedeki emekçi açığını robotlarla kapatmak ve hızla çoğalan ihtiyar nüfusun bakımında robotları kullanmakta daha istekli.
Savaş sonrası dönemde olduğu için hükümet ve şirketler ekonomiye asistan olacak otomasyon süreçlerini destekliyor ve bu da milli robot sevdasına katkıda bulunuyor.
Astro Zirve Japonya'da robotlara dair sevginin oluşumunda olumlu bir rol almış olsa da robotların pratikteki kullanımlarına dair kararsızlığa da yol açmış olabilir.
Almanya'daki Siegen Üniversitesi'nde çalışan Japon araştırmacı Martin Rathmann, Japonların "Astro Tepe Sendromu" yaşadığını savunuyor: İnsansı robotları zeki, esnek ve kuvvetle hayal etseler de günümüz robotları bu beklentileri karşılayacak seviyeye ulaşamadı.
Rathmann mühendislerin mevcut teknolojiyle güzel ama fiyatı yüksek ve pratik olmayan gelişmiş robotlar yerine bakım kuruluşlarına daha kolay bir şekilde entegre olacak kolay cihazlar yapmaya odaklanmasının daha iyi sonuç vereceğini söylüyor.
sonuç olarak Japonlar bile insani ihtiyaçlarının hakiki halk müziği kadar karşılanmasını seçim edebilir.
Tahlilci Marketta Niemela "Japonya'ya gittiğimde bakım kurumlarının robotlarla dolu olmadığını gördüm. İnsan teması hâlâ önemseniyor" diyor.
Astro Tepe Japonya'ya robotlarla iç içe bir gelecek için iyimser bir vizyon vermiş olabilir. Japonlar bu iyimserliği korumaya devam etse de o cins robotlar günümüzde hâlâ ete kemiğe bürünemedi.