Bir işi ya da bir şeyi ele alıp özelliklerini, ayrıntılarını inceden inceye anlamağa çalışmak; bir olayın nasıl meydana geldiğini, bununla ilgili kural ve yasaların neler olduğunu anlamak, saptamak ya da bunları kontrol ederek tecrübeyi genişletmek ve bu amaçla dikkati belli noktalara yöneltmek, böylece olayın bütün aşamalarını gözden geçirmek inceleme diye tanımlanır.
İnceleme yapan kimse, dikkatini incelediği konunun belli aşamaları üzerine çevirerek ve öznel yanılmalardan mümkün olduğu kadar kaçınarak konunun kapsamını iyice öğrenmeye çalışır. Bu sırada duyu organlarını etki bir duruma sokarak konuyu özellikleri ile kavramaya çalışır. İnceleme kavramı üzerinde geniş araştırmalar yapmış bir psikologa göre, dikkatli metodlu, plânlı bir biçimde ve belli görüşlere uygun olarak yürütülen duyu algısına inceleme denir. Deney de bir çeşit incelemedir. Gözlem, inceleme ve deney, hem eşyanın, hem de olayların özellikle doğal bilimlerin sırlarını öğrenme bakımından önemli araçlardır. Bundan dolayı eğitim ve öğretimle ilgili çalışmalarda bunlara değer verilir. Arada başka bir araç bulunmadan gerçekle doğrudan doğruya temas edilerek girişilen çalışmalardan olumlu sonuçlar alabilmek için inceleme yolunu tutmak gerekir. Bunun için iş ilkesine dayanan öğretimde çocukların plânlı incelemelere alıştırılmaları ve bu bakımdan eğitilmeleri şarttır.
İnceleme olayı, bölümlere ayrılarak gözden geçirilirse öğrencilerin bu işe nasıl alıştırılacakları konusunda bazı dayanaklar bulunur. İncelemenin bölümleri şunlardır:
1) İncelemenin hangi bakımlardan yapılacağını bulup ortaya koymak.
2) İşi bir plân içinde düzenlemek.
3) İncelenecek konuyu bölümlere ayırarak, inceleme alanlarının her birini meydana çıkarmak.
4) İnceleme ile ilgili görüşleri konuyu çözümlerken uygulamak.
5) İnceleme araçlarını ustalıkla kullanmak.
6) İncelenen konuyu kavrayarak anlatmak ve tanıtmak.
7) Konuyu elin yardımı ile deyimlendirmek.
8) İnceleme sonuçlarını gözden geçirmek ve kontrol etmek.
İncelemenin hangi bakımlardan yapılacağını kestirmek öğrenciler için kolay bir iş değildir. Bunun için öğretmenin öğrencilere kılavuzluk etmesi gerekir. Bazı çocuklar bu konuda öteki arkadaşlarından daha ileri bir durumda bulunan çocukların buluşlarını değerlendirmeyi bilmeli, onları başkalarına örnek olarak göstermeli; öteki çocukları da bu işe alıştırmak için bundan faydalanmalıdır. Öğretmen, karşılaştığı çeşitli fırsatlardan faydalanarak bütün öğrencileri serbest inceleme temrinlerine alıştırmanın yollarını bulabilir. İncelemenin hangi bakımlardan yapılması gerektiği konusunda görüş sahibi olabilmek için gözlemin öğelerini ve bunları deyimlendirmeyi de bilmek gerekir. Öğrenciler, çok sayıda gözlem yapmış insanlar olarak okula gelirler. Bu gözlemler, yakın çevrede bulunan eşyalar, insanlar ve öteki canlılarla ilgilidir. Gözlemlerin çokluğu ve çeşitleri çocuğun kabiliyetine ve içinde yaşadığı çevreye bağlıdır. Öğretim sırasında bunlardan faydalanma yolu tutulursa, inceleme işi daha çok kolaylaşır.
Derslerde karşılaşılan başlıca inceleme biçimleri şunlardır:
1) Toplu ve parça halinde, bir defada yapılan incelemeler.
2) Öğretmenin yönetiminde ya da serbestçe yapılan incelemeler.
3) Öğrencileri inceleme araçlarını (pertavsız, mikroskop, ölçü ve deney araçları) alıştırmak amacı ile yapılan incelemeler.
4) Öğrencileri, incelenecek konuları saptamaya, incelenmesi gereken noktaları bulmaya ve belirtmeye alıştırmak amacı güden incelemeler.
5) Sınıfça, gruplar halinde ya da öğrencilerin teker teker yaptığı incelemeler.
İncelemenin eğitim bakımından bir değer taşıyabilmesi için inceleme konusunun çocuğun seviyesine uygun olması, gerekli noktalan çocuğun bulup ortaya çıkarması ve bir değerlendirme yapması gereklidir. Öğrencilere inceleme yapma olanakları ve fırsatları yaratmak da ayrıca önem taşıyan bir iştir. Bu bakımdan doğa, yaşama çevresi zengin birer kaynaktır.