Test çözümlemelerinin meydana gelmesinde belli ölçülerde payı eaması gerektiği kabul edilen zeka fonksiyonlarını, gözlemden geçirilen korelasyonların açıklanması için ortaya çıkarma yolunda çeşitli testler arasındaki korelasyonların hesaplanarak değerlendirilmesine faktör analizi denir.
Faktör analizi, bu hedefe varmak için test incelemeleri ile ilgili çok sayıda malzemeyi gerektirir ve çok geliştirilmiş matematik metotlarla çalışır. Faktör analizini 1904 yılında Spearman bulmuştur. Spearman, her testin, kendisi için karakteristik ve özel bir zeka faktörü dışında, bütün testler için ayni olan genel bir zeka faktörüne ihtiyaç gösterdiği sonucuna varmıştı. Bıınun sonucu olarak, biribirlerine karşı da korelasyon halinde bulunan grup faktörlerine ayrıca dayanılması gerektiği ortaya çıktı. Bunun ardından Thomson adlı bilgin, bir genel faktörün kabul edilmesinden vazgeçilebileceğini. önceden bulunan korelasyonların çok sayıda grup faktörlerinin yardımı ile açıklanabileceğini gösterdi. Thurstone da yeni bir matematik metodun yardımı ile. sınırlı sayıda faktörlerin birinci sırada kullanılması gerekliğini, bu faktörlerin de birbirleri arasında korelasyon halinde bulunmasının şart olduğunu, bunların açıklanması için daha başka faktörlerin bulunmasının zorunlu bulunduğunu, ancak bunların ikinci ve daha yüksek aşamada faktörler olduğunu. böylece faktörlerin ortak oyununun bir hiyerarşik durum gösterdiğini ortaya koymuştur. Birinci sırada bulunması gerekli görülen faktörler. ayrıca temel kabiliyetler, (bunlara temel zeka fonksiyonları da denir) bugüne değin şöylece ortaya konmuştur:
1. V faktörü dil bağıntılarını kavrama faktörüdür.
2. W faktörü kelimeleri kolayca bulma faktörüdür.
3.S faktörü sayılarla işlem yapma faktörüdür.
5. I faktörü verilerden genel bir kural çıkarma kabiliyeti faktörüdür. Bunun yanında genel idrak temposu, bellek, verilen bir şeyi tamamlama kabiliyeti de söz konusudur. Bu ve öteki zeka fonksiyonları bilimsel deneme yollarından da bulunmuştur. ("Algı ve düşünme süreçlerinin deneysel çözümlenmesi. gelişme psikolojisi, zeka sakatlıklarının metodik çözümlenmesi v.b.). Anlaşılıyor ki. faktör analizi, ileri sürüldüğü gibi, zeka araştırması ile ilgili tek bir bilimsel metot değildir. Buna karşılık en çok çaba isteyen metottur. Bu metodun güçlü yanı sayı halindeki sonuçların kontrol edilmesinin olanaklığı, zayıf yanı da, yararlı olacağı tahmin edilen faktörlerin psikolojik bir kesinliğe ihtiyaç göstermesi, yani psikolojik çalınmanın dışında kalmasıdır. Örneğin, “lisan bağıntılarını kavramak ne demektir?” sorusu. sayı metotları ile değil, deneyle desteklenen gözlemlerle cevaplandırılabilir. Faktör analizi, hayat görünümlerinin (ya da düşünce eylemlerinin) meydana gelmesinin, mekanik olaylarla benzerlik halinde, ölçülebilen büyüklüklerle açıklanmasına bağlı olduğu sürece, bu konuda doğal bilimler ve bilgi teorisi açısından ciddi endişeler ileri sürülebilir. Son zamanlarda karakter yapısı da faktör analizi ile açıklanmaya çalışılmaktadır.