This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
kanallarını kullanmışlardır. Bunun yanında, tarihsel süreç içinde geliştirilen çeşitli teknolojik araçlarla yüz yüze iletişimin yanı sıra “teknolojiyle aracılanmış iletişim” tarzlarını da geliştirmişlerdir. Bunlar; yazılan bir mektuptan, çekilen bir telgraf ya da faksa, dinlenilen bir radyo programından izlenilen bir TV programına ya da sinema filminden, gönderilen bir e-mail mesajına kadar değişir. Kapitalizmin gelişmesiyle birlikte, özellikle 19.yy’da kitle üretiminin egemen hale gelmesiyle kentlerde “kitle” denilen kalabalıklar ortaya çıkmıştır. Bu dönemde kitleleri birleştirme, bütünleştirme ve onlarla ilişki kurmada iletişimin çok önemli olduğu anlaşılmıştır. Kapitalizmin gelişmesi ile birlikte ortaya çıkan kitlesel üretim ve kalabalıklar, çeşitli endişe ve kaygıların yaşanmasına ve dile getirilmesine neden olmuştur. Bunlardan en önemlisi, egemenlerin ve seçkinlerin kitleleri yıkıcı bir güç olarak görmeleri ve kitleleri kontrol altına alma ve yönlendirmeyi amaçlayan kitle toplumu yaklaşımıdır. İletişim, egemenlik ve mücadelenin dinamik örgütlenişidir. İletişim toplumsal gerçekliği tanımlar ve tarihsel olarak belirlenmiştir. Dolayısıyla iletişim sistemlerinin birincil işlevi, “mesaj aktarmak” değil, “farklı söylemlerin mücadeleye girişecekleri bir alan oluşturmak”tır. Bu nedenledir ki, Golding ve Murdock’ın da belirttiği gibi, sınıflı toplumlarda üretim araçlarını kontrol eden sınıflar, düşünce üretim araçlarını da kontrol ederler. Kapitalizmin gelişmesi ve burjuva devrimler çağında kendi çıkarını toplumun genel çıkarı olarak sunan burjuva sınıfı, egemen güç haline geldikten sonra kendi denetimindeki bilimi, çalışan sınıfları denetlemek ve var olan üretim ilişkilerini sürdürmek için kullanmıştır. İletişim bilimleri de örgütlü bir araştırma faaliyeti olarak kitleleri denetlemek ve yönlendirmek ihtiyacından doğmuştur. Aynı nedenle, denebilir ki, iletişim bilimlerinde bütün toplumun gerçeğini açıklayacak tek bir kuram yoktur. Farklı sınıfların farklılaşan çıkarları, farklı kuramlar aracılığıyla dile getirilmektedir. Bu bağlamda, iletişim alanında var olan toplumsal düzeni meşrulaştırma ve sürdürmeyi amaçlayan kuram ve yaklaşımlar ana-akım kuramlar olarak adlandırılırken; mevcut sistemi ve iletişimi eleştirel bir tarzda irdeleyen çalışmalar eleştirel kuramlar olarak değerlendirilmektedir. Pozitivist-ampirik iletişim yaklaşımlarında, özellikle iletişimin propaganda içinde incelendiği 1940’lar, 50’ler ve 60’larda, iletişim “yüz yüze iletişim”, “grup iletişimi” “kalabalık” ve “kitle davranışı” sınıflandırması yapılarak incelenmiştir. Fakat “kalabalık” ve “kitle” kavramları, ayaklanma ve başkaldırıların incelenmesi ve kontrolüne eğilmeyi gerektirdiği için, dayanışmayı ima eden “yüz yüze iletişim”, sonradan bireyciliği ifade eden “kişiler arası iletişim”e çevrilmiştir. Aynı şekilde, bu yıllarda yoğunlaşan “nüfus ve aile planlaması” uygulamaları da yine kitlelerin kontrol edilmesi amacıyla yapılmıştır. İletişim kuramında Gustave Le Bon’un “kitle” anlayışı Laswell’ci görüşte de yansımıştır. Korkuyu biraz azaltan gelişme, Gabriel Tarde’ın öncülüğünü yaptığı “taklit eden halk” ve “kamuoyu” anlayışının yaygınlaşmasıyla olmuştur. Öte yandan, John Fiske’nin yaptığı başka bir ayrıma kulak verecek olursak, iletişim bilimi alanının kuramsal donanımını ve çalışma yöntemini ortaya koyan başlıca iki okulun varlığından söz edilebilir: Süreç Okuluve Göstergebilim Okulu.Süreç okulu,genel olarak iletişimi iletilerin aktarılması süreci olarak görür. Göstergebilim okulu ise, anlam üretimi ve değişimi konularıyla ilgilenir. Süreç okulu, etkililik ve doğruluk gibi konulara odaklanır ve iletişimi bir kişinin diğerinin davranışlarını ya da zihinsel durumunu etkileme süreci olarak görürken; göstergebilim okulu anlamların üretilmesinde iletilerin ya da metinlerin kültür üzerindeki rolü üzerinde durur. Son olarak, süreç okulu, kendini “iletişim eylemlerine” adama eğilimindeyken; göstergebilim okulu kendini “iletişim ürünlerine” adama eğilimindedir. Columbia Üniversitesi araştırmaları ise, medyanın, insanların daha önceden sahip olduğu inançları güçlendirdiğini ortaya koymuştur. Özellikle Klapper, 1950’ler ve 1960’lar boyunca üretilen “seçici izleme”, “seçici algılama” ve “seçici hatırlama” gibi kavramlara dayalı araştırmaları özetleyerek “fonksiyonalist bir iletişim anlayışı geliştirmiştir. “Medya tutumları değiştirmez, var olan tutumları destekler” diyen Klapper, böylece medyayı sosyal sorumluluk anlayışından da kurtarmıştır. Klapper, sonradan, Kullanımlar ve Doyumlar yaklaşımına da önemli katkılarda bulunmuştur. 1960’tan sonraki gelişmeler, “Kültürel İncelemeler” denen ve kapitalist iletişimi Marksist açıdan inceleyen araştırmaları beraberinde getirmiştir. Kültürel İncelemeler, endüstriyel ülkelerdeki anlam dolaşımı ve yaratılması üzerinde dururlar. Bu incelemelere göre anlamlar, sosyal yapıyla bağlantılıdır. Kapitalist toplumlar sınıf, ırk ve cinsiyet gibi farklılıklara göre gruplaşmışlardır. Toplum, sosyal gruplar şebekesidir. Kültür alanında da mücadele vardır. Bu, karşıt ideolojik mücadeledir. 1960’ların ikinci yarısında, Marksist siyasal ekonomiye dayanan ve iletişimin ekonomik yapısını ve ilişkilerini inceleyen araştırmalar da geliştirilmiştir. Gelişmiş kapitalist ülkelerdeki bu araştırmalar ve araştırmaların dayandığı kuramlar uluslararası ilişkilere de genişletilerek, medya emperyalizmi, kültür emperyalizmi, tek yönlü enformasyon akımı, kültürel ve ekonomik egemenlik gibi konularda araştırmalar yapılmış ve kuramlar geliştirilmiştir. ĠLETĠġĠM ALANINDAKĠ ĠLK ÇALIġMALAR Modern iletişim çalışmalarının tarihsel kökleri 19.yüzyıla kadar uzanmaktadır. Okuryazarlığın yayılmazı ve bu dönüşümün bir parçası olarak popüler edebiyatın gelişmesi ile kamuoyunun oluşmasında en güçlü araçlar olan günlük gazeteler dikkatleri üzerinde toplamıştır. Fransız tarihçi siyaset kuramcısı Alexis de Tocqueville’in 1835’te belirttiği gibi, insanların artık sağlam ve sürekli bağlarla birbirlerine bağlanamadığı bir dönemde, birbiriyle
bir gazetenin bayii satışlarına bağımlılığından. Özellikle ismi anılan bu dört akademisyen. iletişim alanındaki çalışmalar. daha ziyade.n Alman Sosyoloji Derneği’nin 1910’daki ilk toplantısında. Bu yanıtları bulmak için. İletişim alanında propaganda araştırma ve çalışmaları iki açıdan önemlidir: öncelikle toplumbilimsel verilerin toplanması suretiyle düşman propagandalarının başarısı analiz edilip anlaşılır ve potansiyel olarak kontrol altına alınabilir. silahlı kuvvetlere yeni kaydolanlar için ordunun hazırlamış olduğu farklı oryantasyon filmlerinin ikna edicilik düzeyini araştırmışlardır. 1910’lu yılların başıdır. Bu deneyler. 1930’lardan 50’lere kadar iletişim alanındaki çalışmalarda çok etkili olmuşlardır. gazete kurumunun bireysel gazetecilere sağladığı rahat ortamdan. bu soruların bazılarının yanıtlarının bizzat gazete sayfalarının içinde bulunduğuna inanıyordu. Lasswell. daha genel bir saptama yapmak gerekirse. yöntembilimsel ve kavramsal düzeyde ortak bir zeminin bulunmamasıdır. bunun yerine. hangi koşullar altında süreklidir?. neler girmez? -Gazetelere girmesi gerekenlere ilişkin görüşler nasıl değişmiştir ve bu görüşler hangi sosyal ve ideolojik değişkenlerle bağlantılıdır? -Bir enformasyon kaynağı olarak basın ile reklam aracı olarak basın arasındaki gerilimin neden ve sonuçları nelerdir? -Zincirleme mülkiyetin ve tekelciliğin kamuoyunun gelişmesine etkileri nelerdir? -Basının haber kaynaklarıyla olan ilişkileri nelerdir? Weber. olayların ve olguların niye öyle olduklarını açıklayan tarihsel ve toplumsal nedenleri bulgulamayı hedefleyen değer yargılarından arınmış bir araştırma biçimini öne çıkarıyordu. Amerika’da genel olarak et kıtlığının yaşandığı dönemlerde. doğrudan iletişim alanı ile ilgili olmayıp. Lewin. bu alanda yapılan çalışmaların eklektik (derme çatma. egemen literatürde akademik bir disiplin olarak iletişim çalışmalarının kurucu babaları olarak kabul edilirler. Alman faşizmi örneğinde olduğu gibi. İlk dönem iletişim çalışmalarının ya genel olarak siyaset bilimi ağırlıklı. bir çalışma alanı olarak kitle iletişimine olan ilgi artmıştır. bu doğrultuda atılmış olan ilk adımlardan birisidir. Bu çalışmalar. Max Weber’. Lewin ve Hovland’ın araştırmaları ana-akım yaklaşımların temelini oluşturur. Hovland. İkinci olarak da bu tekniklerle kamuoyu oluşturmak ve kitleleri yönlendirmek olasıdır. 1920’li ve 30’lu yıllarda yapılan ilk çalışmalardan da hareketle diyebiliriz ki. O dönemde alan. Kitle iletişim kuramlarının temelinde 1910’lu ve 20’li yıllarda savaş ve kriz yılları boyunca kitleleri yönlendirme ve denetleme ihtiyacından kaynaklanan propaganda ve kamuoyu oluşturma çalışmaları yer almaktadır. vb. İlk dönem çalışmaları daha çok siyaset bilimi ağırlıklıydı. erlerin tutumlarını hangi ölçüde değiştirmiştir? Bu değişiklikler sürekli midir? Sürekliyse. sorular sınanmıştır. siyasi iktidarla. İletişim disipliner bir konumdan yoksundur. iletişim çalışmaları alanının en belirgin özelliği. modernleşme ve kentleşme gibi süreçleri anlamaya yönelik çalışmalar olduğu görülmektedir. Dünya Savaşı’nda ve sonrasında Nazi propagandaları sayesinde. Lasswell. Ele alınmasını istediği sorular bugün bile hâlâ büyük ölçüde geçerliliğini korumaktadır: -Gazetelere neler girer. grup fonksiyonlarıyla. Sözgelimi Kurt Lewin. alış-veriş yapanlar arasındaki tartışmanın grup kararına bağlı olarak değişiklikler gösterdiğini ortaya koymuştur. Araştırmacılar daha çok radyo ve basın aracılığıyla propaganda yapılması ve bu durumun kamuoyunun oluşmasına etkisi konularında çalışmaktaydılar. daha başka disiplinlerin farklı nedenlerle yapmış oldukları ve dolaylı olarak iletişimi konu alan araştırmalardır. doğrudan iletişim alanı ile ilgili olmaktan öte. ailelerin yiyecek alma ve yeme alışkanlıklarını değiştirmeye ve hâlâ bol miktarda bulunan belli besin değeri olan etleri “yenmez halde” diye atmaktan bu aileleri vazgeçirmeye nasıl ikna edeceğine ilişkin deneyler yürütmüştür. disiplinler arası bir görünümdeydi. pergel ve makasla gazete haberlerini ölçmek suretiyle içerik analizlerine girişti. İçerik çözümlemesi bağlamında ilk gazete incelemelerinin başladığı dönem ise. Weber. görünüşte akıl dışı olan şeyler akli olarak gösterilebilir. ya da Chicago Okulu üyelerinin yaptıkları gibi. Bununla birlikte. basının geniş bir düzlemde incelenmesini önermesi. Sadece Lazarsfeld iletişim sorunlarıyla ilgilenmiş ve o da daha sonra matematik alanına geri dönmüştür. Bunlar. Bu dönemin egemen kitle iletişim araçları basın ve radyodur. Araştırmada: Yeni alınan enformasyon. Weber. 1930’lu yıllardan itibaren iletişim alanında Lazarsfeld. iletişimi konu alan araştırmalardır. I.bağlantı kurma olanağı ancak gazetenin “aynı anda ortaya çıkmışlık duygusu veya fikrini üstlenmesiyle” söz konusu olmuştur. olgusal haberciliğe doğru eğilimden ve daha genel olarak basın derneklerinin ve 1980’lerde “bilinç endüstrisi” olarak adlandırılacak olan şeyi temsil eden şirketlerin varlığından etkilenen gazetecilik geleneklerine kadar pek çok başka konu üzerinde de odaklanıyordu. ahlaki değerlendirmelerle ilgilenmiyor. Carl Hovland’ın başkanlığı altında çalışan bilişsel ruhbilimciler grubu ise. İletişim alanındaki ilk çalışmalar 1920’lerde ve 1930’larda ABD’de başlamıştır. bilişsel süreçlerle ilgilenmiştir. çeşitli bilim dallarının çeşitli nedenlerle yapmış oldukları. dağınık) bir görünümde olması ve çalışma yapanlar arasında epistemolojik. .
Buna göre. medya içeriklerinin okuyucu / izleyici üzerinde son derece güçlü bir etkiye sahip olduğunu iddia ettiği “hipodermik iğne” modelini geliştirmiştir. Lazarsfeld üniversiteye başladığı zamanlar. Katolik tutucular ile sosyalistlerin yarıştığı ve Viyana’da yönetimin. medya alanında “ya hepsi ya da hiçbiri” varsayımını ortaya koymuştur.İletişim sürecinin çeşitli parçalarına yönelik pek çok araştırma yapılmasına rağmen. Bu yaklaşım. sendikaların ve sosyalistlerin “sivil toplum” kurma çabalarının yoğun olduğu bir dönemdi. yazıları. kitle iletişiminin status quo’nun sürdürülmesinde temel bir toplumsal etkiye sahip olduğunu belirtmişlerdir. film. “ETKĠ ARAġTIRMALARI”NDA ÇEġĠTLĠ KURAMSAL YAKLAġIMLAR İletişimin etkileri konusundaki çalışmaların tarihi 1920’li yıllara kadar gider. İlk bilinen akademik araştırması Viyana’nın dışında hemen herkesin işsiz olduğu Marienthal köyünde işsizlikle ilgili araştırmadır. Yazar. yerel profesyonellerle görüşmeleri/mülakatları. radyo ve yazılı basın izlemektedir. bir aracı daha fazla tüketenler başka araçları da çok fazla tüketme eğilimi göstermektedirler. gruplara katılımcı gözlemi ve psikolojik testleri yöntem olarak kullandı. Bunlar. Çünkü ekonomide ağır sanayinin yanında bilişim ve enformasyon sektörleri ağırlık kazanmaya başlamış ve iletişime ilişkin meslekler de geleceğin meslekleri olarak görülmüştür. radyo konusunda sırf ölçme işleminin ötesine geçmiştir. Friedrich Adler’in önerisi ve teşvikiyle matematik alanında eğitim gördü. Son olarak. Avusturya. Aynı şekilde. Çünkü kitle insanı propaganda etkisine karşı direnecek eleştirel bir akıldan ve bilgi birikiminden yoksun olarak görülüyordu. Lasswell’in yaklaşımı da. 1933’te kitap olarak yayınlanan araştırma sonuçlarından en önemlilerinden birine göre. özellikle radyoya diğer iletişim etkinlikleri bağlamında bakılması gerektiği konusunda ısrar etmiş. PAUL LAZARSFELD VE KURDUĞU GELENEK Paul Lazarsfeld (1901-1976) sosyalist hareketi benimseyen. kitle iletişim araçlarının propaganda amaçlı kullanıldığını ve böylece kamuoyunu doğrudan etkilediği görüşüne dayanmaktaydı. sosyalist toplumun yaratılmasının dayandığı insan davranışını anlamak için bilimsel bir yöntem olarak gördü. sosyoloji. bu kitabında. Sosyal psikolojiyi. I. Lazarsfeld. hayat anlatısı görüşmelerini. Columbia Üniversitesi araştırmaları ise. Düşünür. medyanın. 1925’te Vienna Üniversitesinden matematik doktorası aldı ve matematik ve fizik öğretmeni olarak çalışmaya başladı. Medyanın etkileri konusundaki çalışmalarda. medyanın insanların düşüncelerini biçimlendirmesi olan bilişsel unsur. “kaybedilmiş bir devrimin başvurduğu psikolog” gibiydi. Bu konudaki önemli ilk çalışmalardan birisi Walter Lipmann’ın 1921 yılında yazdığı “Kamuoyu” (public opinion) isimli kitabıdır. Konuşma ve Gazetecilik gibi bölümler “iletişim” ya da “kitle iletişimi” başlığı altında toplanmaya başlanmıştır. çizgisel bir nedensellik ilişkisine dayanmakta ve tarihsel / toplumsal gerçekliği bir bütün içinde açıklama noktasında yetersiz kalmaktadır. medyanın. medyayı az kullananların siyasette de daha az etkin oldukları ve bu kişilerin daha geniş cemaat yaşamındaki düşünsel faaliyetlere katılımlarının da fevkalade kısıtlı olduğu tezi üzerinde durulmuştur. ve insanların eylem ve davranışlarını etkileyen “davranışsal unsur”lardır. insanların zihinlerini ve düşünce haritalarını şekillendiren bir araç olduğu görünüşünü dile getirmektedir. yüz-yüze iletişim en etkili olanıdır. Babası avukat. . Bu tarihten itibaren iletişim. insanların tuttuğu günlükleri ve kayıtları. hangi kanalla. hangi etki ile ne söylüyor?” şeklindeki formülasyonu iletişim araştırmalarındaki temeli teşkil etmektedir. Yine Paul Lazarsfeld ve Robert Merton 1948 yılında yayınladıkları Düşüncelerin İletişimi (The Communication of İdeas) adlı eserlerinde. Bu suretle üniversitelerde yeni “iletişim” bölümleri açılmıştır. daha sonra reklâmcılık ve siyasi seçim kampanyalarının temel varsayımlarına dayanır. Paul Lazarsfeld de “Halkın Tercihi” (The People’s Choice) adlı çalışmasında. uzun süreli işsizlik radikalizme değil. Lazarsfeld burada. Özellikle ana-akım yaklaşımların geliştirdiği kuram ve modeller. bütüncül bir iletişim kuramı üretilememiştir. annesi de psikolog ve yazardı. İletişim alanındaki asıl gelişmeler 1960’lı ve 1970’li yıllarda görülmüştür. insanların daha önceden sahip olduğu inançları güçlendirdiğini ortaya koymuştur. ilgisizliğe götürmektedir. psikoloji ve siyaset biliminden ayrılarak bir uzmanlık alanı olmaya başlamıştır. ortanın üstü seviyede. 1959 yılı iletişim kuram ve araştırmalarında bir dönüm noktası olmuştur. çeşitli alt bölümlere ayrılarak incelenmiştir. Araştırma resmi istatistikleri ve dokümanları. entelektüel Yahudi bir ailede yetişti. Bunu sırasıyla TV. etki. Yine bu çalışmalarda daha kişisel araçların daha ikna edici olduğu ortaya çıkmıştır. kime. insanların tutumlarını etkileyen “duygusal unsur”. Özellikle “sihirli mermi” ya da “hipodermik iğne kuramı” ve Lasswell’in “kim. Kendisi ve öğrencilerinin yaptığı araştırmalar.Dünya Savaşı’nda ve sonrasında propaganda. Onun bu görüşüne dayanan Harold Lasswell. İletişimin bu kadar önemli hale gelmesinde Amerikan ekonomisinde yaşanan gelişmeler ve dönüşümlerin önemli olduğu görülmektedir. Buna göre. medyanın seçim kampanyaları esnasında oy verme davranışı üzerinde göreceli olarak birkaç doğrudan etkisinin bulunduğunu belirtmiştir.
Bu çalışmaların hepsi. neyin önemli olup neyin olmadığını ayırt etmek için gereken yeteneğe sahip olabilir. v. iletişim alanında ilk araştırma yapanlardan birisi de Chicago Okulu adı verilen ekolün üyeleridir. davranışçı psikolojiden hareketle yapılan çalışmalardır. Bugün radyo. Princeton Radio Project (1937) projesiyle kitle iletişim araştırmaları alanını kurdu. dille kuşaktan kuşağa aktarılan simgesel ve moral bir dünyada gerçekleşir. Yani başkaları ile iletişim kurularak ve onun aracılığıyla gelişmektedir. Onlar iletişimi. ne satın alıyorlar. Amerikan iletişiminin liberal-demokratik biçiminin kurucuları olmuşlardır: John Dewey. Stanton ve Lazarsfeld. hem olayların gerçekleştiği. Radyonun. de eklenmiştir. Bu düşünürler. hem de görünmez olduğu sihirli bir karaktere sahiptir ve pek çok dinleyici de. İletişim aracılığıyla toplumsal çatışmaları toplumsal uyuma.Lazarsfeld. bunların toplumsal yaşamı bir etkileşim sistemi olarak görmelerinden kaynaklanır. toplumsal ilişkilerin iletişim aracılığıyla yürüdüğüne dikkat çekmişlerdir. eleştirel yaklaşım ile yönetimsel araştırmalar arasında köprü kurmaya çalışmakta ve bu köprünün olasılıkları üzerinde durmaktadır. Örneğin geçen yüzyılın başında biyografilerin bu kadar tutmasının nedeni nedir? Bunların içerikleriyle ilgili bir çalışma. Park. Onlara göre iletişim. v. kentteki örgütlü ve örgütsüz faaliyetleri incelemişlerdir. iletişimi salt ileti nakli ile sınırlı tutmamışlardır. doğanın karşısına çıkardığı sorunlarla başa çıkmak. kurallarda. Lazarsfeld.d. neyin mantıklı olup neyin olmadığını anlamak. tüm insan ilişkilerinin temelinde yer alır. eleştirel sosyal araştırma bakış açısından kitle iletişiminin bugüne kadarki en ayrıntılı analizini temsil eder. Chicago Okulu’nun iletişim bilimleriyle ilgisi. Ardından.s… Lazarsfeld’in icadı olan ve “panel tekniği” adı verilen bir yenilik de 1940’lı yıllarda oy verme davranışını iletişime maruz kalmayla bağlantılı olarak açıklamanın en popüler yöntemi haline gelmiştir. bireylerin dünyasını genişleterek yaptığı katkıyı övüyor ve bu övgüyü hak ettiğinden şüphe duymuyoruz. CHĠCAGO OKULU 1910’lu ve 20’li yıllarda. Park. Toplumsal yaşamda kolektif faaliyetler. azınlık gruplara karşı tutumları nasıldır?. Medya teknolojileri toplum için mükemmel değildir ve yıkıcı bir güce sahiptir. bu okuyuculardan pek çoğunun kendi sosyal sorunlarına ilgilerini kaybettiklerinin bir göstergesi olarak algılanmıştır. siyasette. göreneklerde. . Robert E. Chicago Üniversitesi’nin üç entelektüeli. bunu değerlendirebilecek kişisel deneyime sahip değildir. Lazarsfeld. Bu dünya. yeni sorunları olan yeni bir dünya sunmaktadır ki. insanların ya da insan ruhunun genel kurallarına uygun bir dille yazıldıklarını ve aynı zamanda bahsettikleri tek bir kahramanın emsalsiz büyüklüğü ve önemine işaret ettiklerini göstermiştir. Bu konuya müzik programları alanından bir dizi örnek verilebilir. Fakat konu gerçekten de bu kadar basit mi? Bir çiftçi. Lazarsfeld Avrupa kuramıyla Amerikan ampirizmini kaynaştırmayı ummuştur. eleştirel araştırmanın. KÜLTÜREL ĠNCELEMELER EKOLÜ 1970’li yıllarda – özellikle 1968 gençlik ve sol hareketlerin başarısız olması üzerine – kültürü temel sorun haline getiren çeşitli kuramsal yaklaşımlar geliştirilerek. hepsinin de her bir bireyin itaat ettiği toplumun. Bu araştırmalarda yasa dışı faaliyetlerin yoğunlaştığı bölgelerle. Chicago kenti. Daha sonra bu isimlere Edward Ross. yönetimsel-eleştirel çalışma sentezine birkaç örnek vermektedir: Şayet bir program yayınlandığında ya da bir dergi basıldığında. sanatta ve mimaride kendini göstermektedir. Lazarsfeld. adaptasyona ve asimilasyona dönüştürmeye çalışmışlardır. meslek yaşamının önemli bir bölümünde her türden medya etkilerini ortaya koyacak bir survey (tarama) yönteminin tasarımı ve çözümlemesiyle ilgilenmiştir: İnsanlar nasıl oy kullanıyor. Chicago Okulu’nun üyeleri modernleşme ve kentleşme gibi süreçleri anlamaya ve anlamlandırmaya çalışmışlardır. kültür aracılığıyla. endüstriyel bir kent olarak yoğun bir biçimde sürekli göç alan bir yerleşim birimidir. düşünce toplumsaldır. Pembe diziler (soap opera) ve yarışma programlarını izleyenlerin kullanım ve doyumlarını keşfetmek için niteliksel görüşme tekniğini ve programların karakterlerini belirlemek için içerik analizini geliştirdi. Dewey içinse iletişim. Mead’e göre. iletişimin tekelleşmesiyle bozulmaya uğrar. Chicago Okulu düşünürleri. Charles Cooley ve Herbert Mead. bunlar iletişim alanıyla ilişkilendirilmiştir. Radyoların yayın akışının neredeyse yüzde 50’sinin ayrıldığı popüler müziğin sosyal önemi ve muhtemel etkilerine dair bir tartışma da vardır ve bu. Orta sınıf okuyucular arasında bu tarz edebiyatın başarısı. Yine Dewey’e göre iletişim özgürlüğü. kamu hizmeti yayınlarını radyonun ticari yönüyle daha uyumlu bir çizgide tutma gereksiniminden kaynaklanır. törelerde. bu sorunların dinleyicilerin kendi hayatlarından kaynaklanması da gerekmez. Çok değişkenli çapraz-tablo karşılaştırması kullandı. radyo yayınlarının izleyiciler üzerindeki etkisini ölçmeye yönelik bu “Radio Research Project” araştırması sırasında. “Lazarsfeld-Stanton Program-Analyzer” ismiyle bir veri toplama aracı geliştirdi: İzleyicilerin saniyeden saniyeye izledikleri programlara yönelik memnuniyetlerini ve memnuniyetsizliklerini kaydetti. sürekliliği olan ve içinde kültürün inşa edildiği simgesel bir süreç gibi kavramışlardır. Sözgelimi “Başyapıtlar” olarak bilinen ve nispeten az sayıdaki eserin bitmek bilmeyen tekrarları. iletişimin hem rekabet hem de çatışmayı beslediğini ileri sürer. memnuniyet ya da memnuniyetsizliklerinin nedenlerini anlamak için insanlarla derinlemesine mülakat (focus group interviewing) yaptı. Dewey’in “toplum iletişim içinde ve iletişimden geçerek var olur” görüşü üzerine kurmuştur. Park da kendi iletişim kuramını. içeriği özgün bir biçimde incelemesi mümkündür.
ideolojik olarak Batı Marksizmi ya da Yeni Sol olarak adlandırılabilecek düşünce geleneğine dayanırken. Bu yaklaşım. Başat (Ana-akım) paradigmanın toplumsal kuramı. temel olarak. emeğin yabancılaşmasını görmezden gelir. Medya. Marksizm’deki determinizm anlayışına karşıdır. bu akımlardan İngiliz Kültürel Çalışmalar Okulu.Ana-Akım / Egemen Yaklaşımlar. incelediği konuyu ve toplumu dönüştürebileceği.b. devleti gözleyen bir kamu gözcüsü olarak hareket etmek olduğunu ileri sürer. Ekonomipolitik. köken olarak Marksizm’den etkilenmelerine rağmen. Oysa iletişim bir toplumsal ilişki biçimidir. tarihsel ve toplumsal gerçekliği bir bütünlük içinde açıklama konusunda yetersiz kalmaktadır. Bu yaklaşımlar. Sözgelimi. Tarihsel olarak belirlenmiştir ve üretim güçlerinin gelişim düzeyine bağlı olarak toplumdaki egemen güç ve iktidar mücadelelerinden ayrı düşünülemez. feminizm. Kültürel İncelemeler adıyla İngiltere’de geliştirilmiştir. geleneksel Marksist doktrinin eleştirisine dayanır. genel olarak iletişim araçlarını kültürel ve ideolojik araçlar olarak görür.Eleştirel Paradigma. kültürün tanımını genişleterek seçkinci kültür tanımı yerine. üretim güçlerinin ve üretim ilişkilerinin belirleyiciliğini. liberal demokrasinin kuramıdır. ĠLETĠġĠM KURAMLARINDA ĠKĠ ANA PARADĠGMA İletişim alanında yapılan çalışmalar çok çeşitlilik arz etmesine rağmen. Ana-akım iletişim çalışmaları alanındaki “davranışçı gelenek” en eski gelenektir. kültürü Raymond Williams’ın bütün bir yaşam biçimi olarak değerlendirdiği daha genel bir yaklaşıma dayandırmaya çalışmıştır. kurulu toplumsal düzeni içerdiği tüm eşitsizlikleriyle birlikte yeniden üretmek ve doğallaştırmak olduğunu savunur. psikoloji. Bu gelenek. Medyanın ve genel anlamda iletişimin ekonomi politiği konusunda yapılan çalışmalarda. Medyaya bir diğer eleştirel yaklaşım da Ekonomi-Politikçi Yaklaşım’dır. ancak dış uyarılara verdiği davranışsal tepkiler gözlemlenerek anlaşılabilir. İletişimin ekonomi-politiği v. Eleştirel olmayan ana-akım yaklaşımlar. Bu da. Uluslar arası yönü. üretim sürecini. Eleştirel akımlar. bu yaklaşım. inceledikleri konuları evrimci bir yaklaşımla ele alırlar. temelde alana iki paradigma hakimdir: 1. Bu yaklaşıma göre. egemen toplumsal yapıyı. Kültüre yaklaşırken. Ana-akım iletişim çalışmalarının temel amacı. medya kuruluşları kapitalist pazar ekonomisinin ve siyasal bir otoritenin sınırlandırdığı bir ortamda faaliyette bulunurlar. Kültürel İncelemeler. Bu rol. devlet otoritesinin kullanılmasındaki kötü uygulamaları açığa çıkarma biçiminde tanımlanmaktadır. meta üretimini. ikna ve davranış değişikliklerine yönelik verileri toplamaktır. kitle iletişim araçlarının işlevinin. Marksizm’in aksine. 2. Birmingham Üniversitesi’nde Çağdaş Kültürel İncelemeler Merkezi’nin kurulmasıyla başlamıştır. medya endüstrilerinin diğer . Wilbur Schramm’ın da dediği gibi. medyanın sahipliği ve kontrolü. ana-akım yaklaşımlarda iletişim yalnızca bir enformasyon alış-verişine indirgenir. genellikle. medyanın temel demokratik rolünün. Amerikan toplumbiliminin kuramsal ideolojisi olan liberal çoğulculukla sınırdaştır. 1. Ana-akım yaklaşımların geliştirdiği kuram ve modeller çizgisel bir nedensellik ilişkisine dayanmakta. toplumsal kontrol. egemen grup ya da çevrelerin çıkarlarına hizmet eder. Bu yaklaşım. Buna göre. medyanın mülkiyet biçimiyle ilgilenir. davranışçı psikoloji geleneği içerisinde geliştirilmiştir. Buna göre. post yapısalcılık. Bunlar kuramsal müdahalelerden ve araştırmacıdan etkilenmez. etnoloji. ayrıca. yapısalcılık. Başat paradigma. genel olarak şu konularla ilgilenir: İletişimin endüstrileşmesi. Bu alanda başvurulan başlıca disiplinler göstergebilim. güç ve iktidar yapısını. 2. egemenlik ilişkilerini. ELEġTĠREL YAKLAġIMLAR Eleştirel Paradigma. bu ortamda üretilen medya içeriklerini ve kültürel alandaki üretim ve dağıtım süreçlerini inceler. edebiyat kuramları ve edebiyat eleştirileridir. Geliştirilen yeni iletişim teknolojilerinin toplum üzerindeki etkileri. iletişim etkinliğinde kurumları. İletişim toplumsal olarak var olmanın koşuludur. kendi içlerinde farklılaşırlar. Kültürel Çalışmalar Yaklaşımı. Araştırmacı ile incelediği konu arasında bir mesafe olduğu ve araştırmacının toplum dışı ya da toplum-üstü ayrıcalıklı birisi olduğu varsayılır. kültürün özgül ve ekonomiden görece özerk bir alan olduğunu belirtmişlerdir. insan davranışı. Ortodoks Marksizm’e eleştirel yaklaşmayı seçerek.Dolayısıyla bu alanda egemen davranışçı yaklaşıma karşı önemli bir yaklaşım. kültürün altyapıya (ekonomiye) bağımlı ve onunla uyumlu olduğu tezini reddederek. Marksizm. incelenen konunun ve toplumun kendine özgü değişme mantığı ve kuralları vardır. hatta dönüştürmesi gerektiği düşüncesinden hareket eder. Frankfurt Okulu. Bu bakış açısı “uyarıcı-tepki” / (S-R) modeline dayanır. ANA-AKIM YAKLAġIMLAR İletişim çalışmalarında egemen (ana-akım) paradigma bireye dayanır. Kültürel kuramı ise. Marksist tabanlı olmasına karşın. tarih.
Nicolas Garnham. Bu tip çalışmaların metodolojisi. içerik ve söylem analizlerini kullanır. Barthes. sıkça dile getirilen bilimsel tarafsızlık sadece bir kuruntudur. Eleştirel araştırmalar ise. büyük ölçüde nicel verilerin dökümü ve sıklığıyla ilgilenir. araştırmacının değer yargılarını araştırmasına katmasını istemezler. Saussure. aile. Buna en somut örnek reyting sistemidir: bu sistemde marjinal insanlar (yoksullar) reyting dışında bırakılır. Herbert Schiller. Başka bir deyişle. Buna karşılık. Buna karşılık eleştirel araştırmacılar. Bu yaklaşımın ilgi alanı içinde kısaca. Öte yandan. ayrıca. Yönetim araştırmaları kuramsal sorunlardan ziyade. Yönetimsel araştırma. din. onların güvenliğini ve karlılığını garanti altına almaktır. araştırmanın kendisinin de toplumsal süreçlere bir müdahale olduğundan hareketle. ekonomik ve siyasal yapıyı.endüstriyel yapılarla bütünleşmesini sorunsallaştırır. Strauss. diyalektik ve neden-sonuç ilişkisi bağlamında. bir yönetim araştırmasıdır. kurumsal güdüler. Bu araştırma türünün amacını. kitle iletişim sürecini ve medya kuruluşlarını devlet. politik karar alma süreçlerini kontrol edenlerce kullanılır. Bu araştırmaların amacı. iktidar gibi kategorileri dikkate alır. Yani bir şirketin kârlılığının nasıl artırılacağını araştıran bir inceleme. Yani iletişim araştırmaları eleştirel ve yönetim araştırmaları şeklinde sınıflandırıldığında 3 noktada birbirinden farklılaşırlar: a. Bu yaklaşımın önemli temsilcileri. Başka bir deyişle. kontrollü deneylerde deneysel “psikolojik öğrenme” kuramına dayanır. “değerler”e ilişkindir. araştırma sorunu olarak bir örgütün eylemlerinin nasıl daha etkin hale getirilebileceğini araştırır. onlarla ilişkileri içerisinde ele alırlar. Oysa eleştirel araştırmacılar. “ELEġTĠREL” / “YÖNETĠMSEL ARAġTIRMALAR” AYRIMI İletişim alanında eleştirel ve yönetimsel araştırmaların arasında da tarihsel bir ayrılık vardır. tarihsel arka plan analizlerini. Sözgelimi. eşitsizlik. Noam Chomsky. ekonomik kurumlar. Eleştirel ve Yönetimsel araştırmalar arasındaki farklardan birisi de. Bu. nicel araştırmadır. Yönetim araştırmasının amacı. Çünkü yönetim araştırması yaptıran ve bunları finanse eden kuruluşların öncelikleri. üretim süreci ve ilişkilerini ortaya çıkarmaya dönük ekonomi-politikçi yapısal analiz yöntemleriyle. c. Edward Herman.Sorun tipi seçimi açısından. vb. Dilbilimsel yaklaşımın öncüleri Habermas. Böylece güçsüzün dışarıda bırakılması süreçleri ve alanları genişler. eleştirel araştırmayla. yönetimsel araştırmaların genellikle ampirik yöntem ve araştırma tekniğini kullanırken. Bunlar. toplumda güç dengelerinin nasıl oluştuğu. b)Kullandıkları araĢtırma teknikleri açısından bakıldığında. toplumsal çatışma. pazar araştırmasını içerir. eleştirel araştırmalar daha ziyade anlamın üretimi ve yeniden üretimini. yönetimsel araştırma alanında ilk araştırma tipi. yönetimsel araştırmalarda ampirik metod. mülkiyet ve örgütsel yapıyı. Dallas Smythe ve Armand Mattelart’tır. Bilimsel araştırmalar toplumsal değişimi etkileyecek süreçlerdir. ilgili toplumsal katmanların kolektif ihtiyaçlarının karşılanmasında toplumsal kurumların nasıl yeniden biçimlendirileceği gibi konular araştırılır. . Ör: TRT tarafından finanse edilmiş bir “TRT Tarihi” incelemesi ya da Anadolu Ajansı’nca finanse edilmiş olan “Anadolu Ajansı Tarihçesi”yle ilgili bir araştırma bu türe girer. pratik sorunlara çözüm üretmeyi amaçlar. toplumu dinamik ve diyalektik bir süreç olarak görürler. Bir şirket tarafından finanse edilen bir ürün ya da markanın tanıtımı ve güvenirliğiyle ilgili bir alan araştırması ya da kurumsal kârlılık araştırması da bu tip araştırmalardandır. araştırma tekniklerini ve kuramsal çerçevelerini belirler. a) Sorun tipi seçimi açısından bakıldığında.Kullandıkları araştırma teknikleri açısından. iktidarı ve egemen ideolojiyi dikkate almaz. ekonomik olarak zayıf olan ve kültürel bakımdan sürülmüş. çünkü onlar potansiyel alıcı/tüketici olacak ekonomik güce sahip değildirler. ideolojik yaklaşımların önde gelen kuramcıları ise Althusser ve Gramsci’dir. yönetim araştırmacıları akademik bilginin gelişmesine katkıda bulunmazlar.Araştırmacının ideolojisi açısından. sendikalar ve siyasi partiler gibi diğer toplumsal kurum ve kuruluşlardan soyutlamadan. eleştirel medya çalışmaları. Bilim adamlarının ideolojik eğilimleri onların sorun seçimlerini. araştırmayı finanse eden şirketler belirler. b. konular yer almaktadır. ekonomik ve siyasal yapıların medya alanına etkisi. yoğun bir şekilde survey (tarama) araştırma metodolojisini kullanırlar. egemen kurumsal yapının kendisini yeniden üretmesine hizmet etmektir. tüketici olarak eksik becerileriyle her tür toplumsal iletişime katılması reddedilen veya sınırlanan bireyleri bir köşeye atar. entelektüel ve bilimsel öncelikler değildir. Çünkü bilimsel araştırmaların sonuçları. Buna karşılık. tarihsel süreçleri. bunun mümkün olmadığını ileri sürerler. Yine eleştirel araştırmacılara göre. yönetim araştırması. Yönetim araştırması yapanlar.
konudan ya da incelenen sorundan bağımsız tutarken. halkın neyi duyup. Bunun sonucu olarak da. LASSWELL MODELĠ (Etki-Tepki Modeli / Sihirli Mermi Kuramı / Hipodermik ġırınga) LASSWELL VE PROPAGANDA Kitle İletişim Araştırmaları akımının kavramsal donanımına ilişkin ilk yapıtın tarihi 1927’dir. Yine bu görüşü savunanlara göre. İkincisinde ise.Dünya Savaşı’ndan sonra. düşmana karşı nefret uyandırmak için de kitle iletişim araçlarının gücünden yararlanmışlardır. GÜÇLÜ ETKĠLER DÖNEMĠ Güçlü etkiler dönemi olarak adlandırılan bu dönem 1910’lu yıllardan 1940’a kadar olan süreci kapsar. Sovyetler Birliği’nde gazetecilik mesleği bir halkla ilişkiler etkinliği olarak yürütülmüştür (Pravda / Gerçek). kendileriyle ilgili haberleri halkı etkilemek için istedikleri gibi sunmakla kalmamışlar. devletin bir organı olarak faaliyetlerini sürdürmüşlerdir. döneme ilişkin başlıca üç tarihsel özellik karşımıza çıkmaktadır. Kitle toplumunun doğuşu. İlkinde. kitleyi oluşturan bireylerin birbirleriyle ilişkisinin ve bağlantısının olmayışı. Bilişsel Çelişki. 1. propaganda ile demokrasi arasında dolaysız bir ilişki mevcuttur. Beklentiyi Yönlendiren Kişiler) üstlenmiştir denilebilir. Sihirli Mermi.Dünya Savaşı’nın ortaya çıkardığı gelişmeler ve totaliter rejimlerin yükselişi. halklarına tek yönlü olarak istedikleri biçim ve içerikte bilgi sunmak isteyen siyasal iktidarlar. neyi duymayacağına karar verdiği bu rejimlerde. siyasal iktidarlar temel bilgi kaynağı olarak iletişim araçlarına yönelmişler. Lasswell’e göre. Deyim yerindeyse. Üçüncü durumda ise.c) AraĢtırmacının ideolojisi açısından yönetim araştırmacıları. kurulu düzende köklü değişiklikleri savundukları için ideolojiktir. Söz konusu dönem içinde yapılan araştırmaların sonucu olarak sosyologlar. Her iki araştırma türü arasında ideolojik yönelim açısından bir başka husus da şudur: Yönetim araştırması. İletişim kaynağından gönderilen iletileri sihirli mermi olarak nitelendiren sosyologlar. Bu dönemdeki gelişmeler incelendiğinde. Yani kendi bakış açılarını ve yöntemlerini de sorgulayarak işe başlarlar. İKİ AŞAMALI AKIŞ VE EŞİK BEKÇİLİĞİ KURAMI” “Savaşta dört gazeteci. savaşla ilgili konularda. iletişim araçlarını kontrolleri altına almışlardır. devletçe kontrol edilen ve yönetilen iletişim araçları. atomize olduğu ve kendi haline bırakılmış bireyler haline geldiği görüşü temel hareket noktasını oluşturmuştur. siyaset bilimi kuramcısı Harold Lasswell’in Dünya Savaşı’nda Propaganda Teknikleri’dir. eleştirel araştırmacılar. aynı zamanda. siyasal ekonomik ve toplumsal alanlarda gerçekleşen birçok değişim ve dönüşümün miladı olarak da kabul edilen I. bireylerin bazı davranışlarını yitirdiği. Eleştirel yaklaşımlar da. Kullanımlar ve Doyumlar). Gazeteciler de Parti’yle toplum arasındaki bütünleştirici harcı sağlayan resmi görevlilerdir. özellikle savaş döneminde. Güçlü Etkiler Dönemine ait ilk kuramın “Görevselci Medya Sosyolojisi” tarihi içinde “Lasswell Modeli” olarak belirdiği görülmektedir. kendi bakış açılarını inceledikleri konuya dâhil etmeksizin. iletişim araçlarının etkilerini sihirli mermi ya dahipodermik iğne kuramlarıyla açıklamışlardır. Propaganda kitlelerin katılımını sağlayacak tek araçtır. Bu yapıt. etki derecesini artıran bir faktör olarak yorumlanmıştır. 2. rüşvetten ya da daha başka yönetim . genel olarak 3 dönemde incelenmektedir: 1. Denge Modelleri. 3. yönetimsel tipte sorun seçimi. totaliter rejimler kendi varlıklarını sürdürmek ve korumak için kitle iletişim araçlarını eşsiz bir propaganda malzemesi olarak kullanmışlardır. Etki-Tepki Modeli). Suskunluk Sarmalı).Güçlü etkiler dönemi (Hipodermik Şırınga.Sınırlı etkiler dönemi (İki Aşamalı Akış. Yöneticilerin sansür ve diğer baskı yöntemlerini kullanarak. ideoloji ve bakış açılarını sorguladıkları alana dâhil ederler. seçtiği sorunlar. yüz bin askerden daha etkilidir” Napolyon Bonaparte Kitle iletişim kuramları ile ilgili araştırmalar. propaganda demokrasiye uyaklıdır. I. şiddetten.Güçlü etkilere geri dönüş (Gündem Kurma. kendi düşünce. Benzeri bir rolü “Hür Dünya’da Körfez Savaşı sırasında Spin Doctors’lar (Fırıldak Doktorları. siyasal iktidarlar. GÜÇLÜ VE SINIRLI ETKİLER DÖNEMİ: LASSWELL MODELİ. savaş boyunca. kavram ve araştırma metodolojileri ve bunun yorumlanmış sonuçlarıyla. iletilerin hedef kitleyi oluşturan bireyleri tıpkı bir iğne veya mermi gibi etkilediğini ifade etmişlerdir. araçlar ve araştırmanın sonuçları / yorumlarıyla statükoyu desteklediği için ideolojiktir. Ayrıca.
kötü amaçlarla da kullanılabilir. Lasswell. kötü adam tiplemeleriyle ünlenmiş bir oyuncuyu da bir çocuk yuvasının açılış konuşmasını yaparken görmeyi düşünemezsiniz. ne zaman. savaşların ordular arasında değil. Kime. Lasswell 1948 yılında “Düşüncelerin İletişimi” adlı eserinde şu ünlü formülü ortaya atar: “Kim. sözgelimi güvenilir bir hukukçu. Bunlar. iletinin ima ettikleri. 1936’da siyaset biliminin temel sorusu olarak ortaya attığı “Kim. Block. üretim.tekniklerinden daha ekonomiktir. büyük bölümü bir Rus gazetesinin Bolşevik Devrimi’nde oynayacağı role ayrılmış olan Ne Yapmalı?’sı (1902). Lasswell’e göre propaganda bir “meslek” haline gelmiştir. anılabilir. dağıtım ve tüketimle ilgili istatistikleri kapsar. Lasswell. yoksullukla ilgili düşüncelere verilen önemde bir azalma ve refaha duyulan ilgide bir artış gibi eğilimleri ortaya koymuştur. medya “etkili simgelerin dolaşımını sağlayan” önemli bir güç olarak tasarımlanmaktadır. LASSWELL VE KURAMI Taşıma Kemeri (Transformation Belt) olarak da bilinen bu modele göre. Propaganda. savaşın ayırıcı ve derin değişimini getiren özellik ne teknolojidir. propaganda ve özellikle de duygusal propaganda. o bir diğerini. modern askeri savaşların ve modern hayatın diğer alanlarının da vazgeçilmez bir unsurudur. araştırma alanlarına dönüştürüldüğünde. İletişimcinin / göndericinin toplumsal ve kişisel özellikleri. ortak kültürel etkinliklerle ilişkisi ve 1970’li yılların ikinci yarısından sonra da ideoloji kavramı üzerinde durmuştur. . nasıl elde eder?” formülünün kitle iletişim alanına uyarlanmasıdır. I. iletişimde ifade özgürlüğüne izin vermenin sistematik etkilerini ele alan John Milton’ın Areopagitica ve yine Mill’in Özgürlük Üzerine’si (1885). hemen şunu belirtmekte yarar vardır ki. İçeriğin sınıflandırılması. Klasik çalışmalar arasında. o birini etkiliyor. Bu bakış açısından. bir banka reklamında oynatılırsa daha etkili ve inandırıcı olur. Ona göre. “Taşıma Kemeri” deyiminin ifade ettiği şey. maddi koşulları değiştirmeksizin durumun genel algılanışının değiştirilmesi demektir. Lasswell iki savaş arasında Amerikalıların propagandaya olan güvensizliklerini kandırılmış bir kumarbaza benzetmektedir. Dolayısıyla da medyanın etki-tepki şemasına körlemesine riayet ederler. propagandanın çocuk hikâyeleri ile olan benzerliklerini yazarken. Hangi Kanaldan. özellikle de propaganda incelemeleri Antik Yunan’la birlikte başlamaktadır. Bu da. Bu formülde yer alan KİM sorusu ile ilgili araştırmalar. yüzyıldan bu yana. propagandadaki ahlaksallığı ele alan Platon’unGorgias’ı. Lasswell’e göre“fikirlerin fikirlerle savaşı”dır ve bu kadar önemli hale gelmesinin nedeni ise. “siyasal propaganda kuramı” üzerine ilk açıklamalarından birinde (1927). neyi. özellikle Lenin’in Ne Yapmalı’sı tam anlamıyla kitle iletişimi üzerinde odaklanmaktadır. Modern savaşlar artık kitleler arası savaşlara dönüşmüştür ve propagandacıların rolü de bu yeni duruma adapte edilmiştir. ne de çok belirleyici olmalarına karşın kitle imha silahlarıdır. inanılırlığı. farklı dönem ve yerlerde. Lenin’in. Bir iletişim başlıyor. propagandayı. John Stuart Mill’in Mantık Sistemi (1840) adlı eseri. “hipodermik şırınga” modeline göre işlediği varsayılır. İLETİ ile ilgili çözümlemeler. ne de uğursuz olmadığını anlatan ilk esaslı Amerikan çalışmasıdır. herhalde bir deterjan reklamında değil. Araç sayısı. şu sonuç ortaya çıkmaktadır: KİM? Denetim çözümlemesi. Neyi. iletinin istenilen etkiyi ortaya çıkartmadaki yapısal nitelikleri. ikna edici tartışmayı çözümleyen Aristo’nun Retorik’i. Quaker’a göre. Dünya Savaşı sırasında. sosyal fikirler ileri sürerek doğrudan manipülasyon yoluyla yönetilmesi” şeklinde tanımlamıştır. böylece zincirleme mekaniksel bir değişim süreci meydana geliyor. uluslar arasında olmasıdır. ulusu krizlerden çıkarmak ve tek bir örgütlü birim olarak savaşabilir hale getirmek için kullanılan yan bir mekanizmadır. Aynı şekilde. KANAL ile ilgili araştırmalar ise. izleyici kitlesi pasif konumdadır ve büyük ölçüde birbirinden yalıtılmış bireylerden kuruludur. Tıpkı bazı eski Türk filmlerinde kapı önlerinde toplaşarak dedikodu yapan kadınların bir olayı kulaktan kulağa zincirleme bir şekilde aktarmalarında olduğu gibi… Yine bu modele göre. Medyanın izleyiciler üzerindeki etkisinin. Bu yapıtların tümü iletişim üzerine olmakla birlikte. “anlamlı simgelerin manipülasyonu aracılığıyla kolektif tutumların yönetimi” şeklinde tanımlamıştır. siyasal propagandayı karşılaştıracak bir araç olarak içerik çözümlemesinin kullanımını başlatmıştır. 19. 60 yıllık bir dönem boyunca 5 ülkenin belli başlı gazetelerindeki başyazılarda kullanılan simgeleri gözden geçirmiştir. Bu yüzyılda savaşlardaki asıl değişim. bir savaşın kaybedilmesi ya da kazanılması noktasında“sivillerin desteğinin önemli olması”dır. İyi amaçlarla kullanılabileceği gibi. “Kim” öğesi. Çünkü propaganda bir anlamda savaşın kamuoyuna (sivil halka) pazarlanması amacına hizmet eder. Lasswell’in. belirttiği anlamlar. zincirleme bir şekilde mesajlardan etkilenen kişilerin olmasıdır. Hoover Enstitüsü’ndeki RADIR araştırmaları. iletişim literatürüne dâhil edilebilecek türden siyaset. güvenilirliği gibi konular üzerinde durur. Nasıl Bir Etkiyle Söyler?” Bu formül aslında. Yine bu formül. Lasswell. Lasswell’in çalışması. Ancak. aynı zamanda tanıdık bir kişiye de karşılık gelebilir. Bu durumda. propagandayı “seçeneklerin ve davranışların mevcut koşulları değiştirmeksizin. 1930’lu yıllarda ise. propagandanın ne sinsi ve hilekâr. propaganda kalıcıdır. Burada.
dostlara ve tarafsızlara zarar vermeden gidip düşman ya da hedefi bulur. kısa süre sonra uzman kişiler tarafından sinema seyircilerinin tepkilerini çözümlemek için kullanılır (Günümüzde bazı Hollywood yapımı filmlerin vizyona girmeden önce test edilmesi). etkinin derecesinin de değişmesine neden olur. Lasswell Modeli’ne bazı eklemeler yapmıştır. Sonraki yıllarda Braddock. her birey aynı uyarılara benzer tepkiler veren tek biçimli bir doğaya sahipmiş gibi düşünülmektedir. Uygulamada ise. dinleyici olarak her birey “kendisine iğne batırılan birer özne” gibi tasarlanmaktadır. Benzer şekilde. Mills. ileti. Nihayet sonuncu "hangi etkiyle" deyişi. Bu ölçüm cihazına göre. yani “şartlı refleks” kuramı bulunmaktadır. 3.NE? İçerik çözümlemesi. Sihirli mermi kuramının “sihirli” yönü. “etki. "Kime" sorusu izleyici ile ilgilidir ve iletişimcinin kamusuna değinmektedir. Çünkü uyaranın amacı. hedef kitle ve feedback gibi öğeler etkiyi oluşturan unsurlardır. okuyucu. izleyici hoşnutluğunu sağ elinde bulunan yeşil düğmeye. Lasswell’in yaklaşımında tarihsellik boyutu eksiktir. Lazarsfeld ile Robert K. Frank Stanton ile Paul Lazarsfeld’in işbirliği. iletişimi “ikna süreci” olarak lanse ettiği noktasından yola çıkarak “modelde etki konusunun abartıldığı” şeklinde bir eleştiride bulunulmuştur. Sonuç olarak Lasswell Modeli’nde. İki toplumbilimci. 6. 4. gözlenebilen ve ölçülebilen bir değişkendir”. daha ziyade nasıl kanıtlanacağı . 5. Ayrıca. basında gazetecilik yapan iletişimciye gönderme yapmaktadır. İletişim sürecindeki kaynak. c) Toplumsal mirası aktarmak. b) Çevreye karşı bir yanıt geliştirmek için. Birinci soru olan "kim". 9. Medya bir propaganda aracı olarak görülmektedir. Sorunun bu tarafı kullanılan tekniği de kapsamaktadır. savaş dönemlerindeki propaganda kuramlarına dayanmaktadır. Lasswell’in formülüyle bağıntılı ampirik araştırmaları “soyut ampirizm” olarak niteler: Soyut ampirizmde neyin doğruluğunun kanıtlanacağı ciddi bir sorun olarak düşünülmez. 8. bir diğer eleştiri konusunu da. bütün insanlara etki yapmaksızın geçmesidir. Sürecin unsurlarından herhangi birinde yapılacak en ufak bir değişiklik. İçinde yaşanılan tarihsel ve toplumsal koşullarda güç ve iktidar mücadeleleri ile gerçek üretim süreçlerine yer verilmez. Merton. çok çeşitli biçimlerde işletilmeye ve kullanılmaya müsaittir. tiksinti ya da ilgisizlik tepkilerini kaydetmekle yükümlü“profil makinesi”nin ya da “program çözümleyicisi”nin gelişmesine yol açar. sihirli mermi kalabalığa atılır. özellikle izleyicinin beğeni. iletişimin etkilerini içermektedir. 7. Lasswell’e göre. Bu düşünce. KANAL? Medya çözümlemesi. İzleyici. KİME? İzleyici çözümlemesi HANGİ ETKİYLE? Etkilerin çözümlenmesi. 1. Braddock’un çalışmasında “amaç” ve “şart” gibi iki unsur ilave edilerek şu şekilde bir formülasyona gidilmiştir: Kim – Ne Diyor – Hangi Kanal ile – Kime Hangi Şartlar altında? Hangi amaçla? Lasswell’in. Aynı söylemle Lasswell iletişimin farklı tiplerini daha da açmaktadır. radyo. "Ne dedi" sorusu iletilere ilişkindir ve bunlar seçilen bir kanalla (gazete. yani “eğlendirme”yi katarlar. iletişim sürecinintoplumda başlıca üç işlevi vardır: a) Bir topluluğun değerler sistemini etkileyip onu bozacak her şeyi bildirerek “çevrenin gözetimini yapmak”. hedefte istenen düşünce ve davranış kalıplarını oluşturmaktır. televizyon) iletilmektedir. modelde “feedback unsuruna yer verilmediği” hususu oluşturmuştur. bu sonuçlardan sadece ikisi etkili olabilmiştir: Etkilerin çözümlenmesi ve içerik çözümlemesi. Bu modelde. Modelde yer alan “ikna süreci”yle ilgili gerçekleştirilmiş çalışmaların temelinde Pavlov’un etki-tepki. kanal. Paul F. İletişim eyleminin söylem yapısını sunan bu formül. hoşnutsuzluğunu da sol elindeki kırmızı düğmeye basmak suretiyle dile getirir. toplumu oluşturan kişiler arasındaki ilişkiyi sağlamak. reklâm ve propaganda alanında oldukça önemlidir. 2. Bu modelin yarattığı ilgi. televizyon veya radyoda. Her soru kendine özgü bir çözümleme alanını çağrıştırmaktadır: Lasswell’e göre. Lazarsfeld-Stanton Çözümleyicisi olarak da adlandırılan ve önce radyo için yaratılmış olan bu yöntem. bu üç işleve dördüncüsünü. “entertainement”.
R=Reaksiyon) Modele göre. 1948 Başkanlık Seçimleri döneminde. iletişim akışını iki aşamalı bir süreç olarak incelediler: Lazarsfeld ve Elihu Katz. 2. farklı grupların (birincil. bu kuramda. iletişim sürecinin başlangıç ve bitiş noktaları arasında “bir ara öğenin” bulunuşunu bir yenilik gibi göstermiştir. kuram ve modellere genel olarak göz atalım. düzenli bir şekilde bazı kişilerin etkilemesini anlatmaktadır. kültür ve inanç sistemlerinin de etkili olduğu sonucu ortaya çıkmıştır. tutum ve davranışları değiştirmede doğrudan etki etmediği. toplumsal ilişkilerin yanı sıra. Bu araştırmayla. Söz konusu iki aşamalı bu sürecin. Bu buluş. kitle toplumu. kişilerin kanaatlerini. Her birey. “denge”. Modelde yer alan “kamuoyu önderi” kavramı. İKİ AŞAMALI AKIŞ kuramı geliştirilerek “kanı önderi”. bireysel kanaatleri. Bu açıdan. ETKĠ TEPKĠ (S/R) MODELĠ: HĠPODERMĠK MODEL İkna süreciyle ilgili gerçekleştirilmiş çalışmaların temelinde Pavlov’un etki-tepki. Lasarsfeld’in yaptığı People’s Choice araştırmasında. alıcıyı edilgen bir rol içine hapsetmişti. Etkileri. İllinois’nin 60 bin nüfuslu Decatur kentinde 800 kadın üzerinde “kişisel karar verme” sürecini incelerken. Modelin ardında bir kitle toplumu kavramı yer almaktadır. İKİNCİ AŞAMASINDA ise. “kanaat önderi” ya da “kamu önderi” kavramı literatüre sokulmuştur. ikincil) bir parçasıdır. özel bir uyarı alıcıya doğrudan bir etkide bulunmaktadır. bireylerin kendi düşünce ve kanaatlerine yakın buldukları ve önceden benimsemiş oldukları fikirleri destekleyici iletilere daha duyarlı olduklarını ortaya çıkarmıştır. Böylece. bireylerin kendi grubuna mensup diğer kişilerle medya arasında “aracı rolü” üstlenilmesini simgelemektedir.Toplumdaki bazı kişiler. bu sorunu yeniden ele aldı. gündelik yaşamlarında. iletişim akışını. (S=Semptom. Yani iletişim alıcıya ani bir etki yapmaktadır. “kanaat önderleri”nin rolünün kesin biçimde ortaya çıktığı iki aşamalı bir iletişim sürecidir. kanı önderlerinin rolünün kesin biçimde ortaya çıktığı iki aşamalı bir süreç gibi kavramalarını sağladı. görevselci medya toplumbiliminin tarihi. kamuya sunulan iletilerin onlar üzerinde doğrudan doğruya bir etkisinin olduğu sonucuna ulaşılmaktadır. çok küçük parçaların bir bütünü olan toplumun harcı gibi düşünülmüştür. zengin. aksi türdeki kişilerin de Demokratlara yöneldiğini öğreniyoruz. medyanın sınırsız gücüne duyulan ilgi de. medyayı daha az izleyen ve bilgilenmek için başkalarına bağımlı olanlar bulunur. 3. toplumsal ilişkiler içinde aşamalanmaktadır. seçmenlerin oy verme davranışları üzerinde medyanın etkilerini saptamaya yönelik araştırmaları. Bu model kitle iletişimine uygulandığında. aynı uyarılara benzer bir tepki veren tek biçimli bir doğaya sahipmiş gibi düşünülmektedir. toplumsal dokudan yalıtılmış ve parçalanmış değildirler. Lazarsfeld ve arkadaşlarınca gerçekleştirilen bir diğer çalışma da. “birincil grubun” önemini yeniden keşfettiler. Berelson ve Gaudet’in ABD’deki 1940 Başkanlık Seçimleri sırasında. görece daha bilgili kişiler.Medyanın bireyler üzerinde doğrudan bir etkisi yoktur. Bu durum. 1940’larda kitle iletişim araçlarının etkilerini sorgulayan Amerikan kökenli iletişim sosyolojisi. başlangıçta. Bu dönemlerin başında.Bireyler. buna karşılık. belirli konularda. İletiler . Protestan kentli kişilerin Cumhuriyetçilere oy verme yöneliminde olduğunu. medyaya doğrudan açık oldukları için olaylardan iyi haberdar olan. ĠKĠ AġAMALI AKIġ (TWO–STEP FLOW) KURAMI 1940’lı ve 50’li yıllarda. 1920’lerde davranışçı model. yerini. sınırlı bir etkiye bırakır. Yine bu dönemde iletişim araçlarının etkileri konusu açıklanmaya çalışılırken. Bundan sonra ise “bilişsel çelişki”. kitle iletişim araçlarının. yani koşullu reflex kuramı bulunmaktadır. Aynı şekilde. Şimdi sınırlı etkiler dönemi kapsamında geliştirilen yaklaşım. Bu önderlik işlevi. Bu modelin temel önermeleri şunlardır: 1. Fakat Amerikan siyasetinin dinamikleri hakkında çok az şey öğreniyoruz” diye yazar. diğer üyelere medyadan daha fazla ileti üretmektedirler. beklenmedik sonuçları gündeme getirmiştir. İnsan. özellikle önderler. İLK AŞAMASINDA. Buna göre her toplum üyesi uyarıyı aynı biçimde kabullenmekte ve az veya çok birbirine yakın bir yankı uyandırarak toplumdaki bireylerin tümünü yakalamaktadır. “seçici algılama” gibi konuları kapsayan modeller geliştirilmiştir. Örneğin Paul Lazarsfeld ve Elihu Katz.düşünülür. bireyleri şu ya da bu adaya oy vermeye veya şu ya da bu ürünü tüketmeye yönlendiren karar süreçlerini derinlemesine inceledikleri two-steps flow (“iki aşamalı akış”) kuramını ortaya attılar. SINIRLI ETKĠLER DÖNEMĠ: Lazarsfeld. 2.
Kapı tutucu. Lewin. İki aşamalı akış ve kamuoyu önderi yaklaşımı. Eşik bekçiliği ya da kapı tutuculuğun anlamı. Şimdi White tarafından geliştirilen “eşik bekçiliği” yaklaşımına daha yakından bakalım.Kapı tutucular. kitle toplumu kuramlarının aksine. Eşik bekçileri. kapı tutuculardır.diğerlerine ulaşmadan önce bu önderler tarafından “süzülmektedir. 1955) "iki aşamalı iletişim" modeli üzerinde temellenmiş olmaktadır. AP. haber olmak üzere gelen olayların seçimini ve yorumlamasını yaparlar. medya mesajlarını belirleyen kişi olarak eşik bekçileri üzerinde durulmuştur. “şekillendirme”. “İki Aşamalı Akış” görüşünde kanaat önderi. “kişiler arası iletişim sistemlerini dışarıdaki bir şeye bağlayan kişiler” olarak nitelenir. genellikle haber editörleridir. Araştırmacılar. kapı tutucuların gündem belirlemede üstlendikleri rollere ilişkin önemli bazı bulgular şunlardır: 1. kararları. M. Kitle iletişim araçlarının gönderdiği mesajları kendi kişisel etkisi aracılığıyla yayan kanaat önderleri. yazı işleri sorumlusu ya da bir yayıncı olabilir. bağımlı yapılmaya) çalışılmıştır. Aynı şekilde. “EġĠK BEKÇĠLĠĞĠ” (GATEKEEPER) YAKLAġIMI “Eşik Bekçisi” kavramını ilk kez 1947 yılında Kurt Lewin kullanmıştır. “ortaya koyma ya da gizleme”. Eşik bekçisi ya da kapı tutucu. hangi olayın hangi sırada ve ne kadar süreyle haber olacağına karar verirler. etkinliği de son derece fazla olmaktadır. Bunlara ek olarak. . daha sonra gazeteye alınacak haberler için kullanılmaya başlanmıştır. Eşik bekçileri. hükümet seremonileri. haber üretim sürecinde neyin haber olacağına ya da olmayacağına karar vermede eşik bekçisi kavramsallaştırması önemlidir. kırsal alanlarda muhtarlar. Yine bireysel davranışların gözlemiyle olgunlaşan bu kuram. enformasyon denetiminin önemli bir parçasını oluşturur. Örneğin gümrükler. Basın konferansları. resmi demeçler. Buna göre. “zamanlama”. haber üretim sürecinin ilk aşamasında karar alan kişilerdir. Kapı tutucuların kararları daha çok basımcının ya da yayıncının ne düşündüğüne bağlıdır. bu anlamda. en az iletişim aracının güvenilirliği ve inandırıcılığına sahip olmalıdır. Daha sonraD.” İki aşamalı akış. “eşik bekçisi” olarak adlandırılan yeni bir kavramı daha ortaya koymuştur. “sınırlama”. Kavram. Eşik bekçileri. kısaca tanımlandığında. bir kanalın stratejik bir kısmını kontrol etmektir. Bu modelin anahtar kavramlarından olan “kamuoyu önderi”. denetim yoluyla bu kanaldan akan şeyin gruba ulaşıp ulaşmayacağı konusunda karar verir. toplumda güvenilir ve saygıdeğer bir kişi olarak görüldükçe. gün yüzüne çıkartılan bu gözlemlerin incelenmesi (Personal Influence. Bu tanımlama ile birlikte. Bu model. “tekrarlayıp tekrarlamama” v. grubuna mensup diğer kişilerle medya arasında aracı rolü üstlenilmesini anlatmaktadır. Eşik bekçileri. kendi kanalında ya da gazetesinde belli bir habere yer verip diğerini yayımlamamaya karar verebilir. Özellikle kapı tutucuların habere ilişkin “seçme”. köy öğretmenleri ve kentsel alanda ise burjuva entelektüelleri olarak tanımlanmıştır. Bu.b. aile içindeki yiyecek alımına ilişkin bir araştırmasında bu kavramdan ilk kez söz eden kişidir. basın bildirileri v. AA. yeni-sömürgeciliğin yaygınlaşmasında.Kapı tutucuların haber kaynaklarının çoğu resmidir. toplumu olduğu gibi ortaya koymayan ve kitle iletişim araçlarının “toplumsal denge”yi sağlaması gerektiğini savunan bir niteliğe sahiptir. kalkınma adı altında sürdürülen programlarda. Reuters gibi haber servisleri de önemli gündem belirleyiciler ya da kapı tutuculardır. Medya kurumlarında. White tarafından geliştirilen “eşik bekçiliği” modelinde. medya etkisini genellikle “tutum ve davranışlardaki kısa dönemli etkiler” olarak görür ve değerlendirir. “Kapı tutucular” şeklinde de adlandırılan bu olgu. konuların haberleri ya resmi ya da yarı resmi kaynaklardan elde edilir.b. enformasyon arasında seçim yaparken izleyicileri düşünmezler. çoğulcu bir toplumda kitle iletişim mesajlarının akışının kanı önderlerince dolayımlandığını öne süren bir yaklaşımdır. Bu kanal bilgi ya da mal akımı olabilir. Bu önderlik işlevi. etki arayışında “kapıyı tutan fikir liderleri”etkilenmeye (satın alınmaya. medya sunumlarını kamuoyu önderlerinin önce alıp sonra toplumun daha az aktif üyelerine bu bilgileri aktardıkları düşüncesinden hareket etmektedir. Eşik bekçileri öncelikle çalıştıkları kurumların gündemini belirlerler ve böylece toplumun gündeminin belirlenmesine katkıda bulunurlar. “az gelişmiş” ülkelerde. 2.
Bu kurama göre. Bu yaklaşımların temel varsayımı. Nihayet. Bu yaklaşıma getirilen eleştirileri başlıca 4 grupta toplayabiliriz: Yaklaşım. Yaklaşım. nispeten daha pozitif düşünürüz ("taç giyen baş akıllanır" sözü. sosyal gerçeklik söz konusu olduğunda. haber üretim sürecinde kapitalist toplumsal formasyonun belirleyiciliğini ihmal eder. oradan da bu servisi kullanan “haber örgütlerine” ve sonunda da “halka” gönderilmesine kadar geniş bir alanda yer tutarlar. Yaklaşım. örneğin hiyerarşik konumumuz yükseldikçe. vatandaşların siyasal oy verme davranışı üzerinde etkili olurlar. sahada habercilerin ilişki kurduğu “haber kaynaklarından” “haber servisine”. günlük hayatımızda olabildiğince sık karşılaştığımız bir olgudur. bir kurum veya iş yerindeki mevkiimiz ile iş yerimiz hakkındaki görüşümüz arasında bir ilişki vardır. meslekleri ile ilgili pozitif görüş taşırlar.Kapı tutucuların Amerika’daki en bilinen işlevi. insanların tutumlarını değiştirmenin yolunun. Fakat fiziksel gerçeklik yerine. Ancak. özdeşleştiği kişilerin konsensüsünden ileri geliyorsa. Profesör Leon Festinger’ın “bilişsel çelişki” kuramı bunlar arasında en çok bilinenidir. vergi indirimi sağlamada. örneğin çelişki bireyin bağlandığı. emir veya zorlamalara bağlıdır. bilişsel çelişki teorisi. Çelişkinin kaynağı dış dünya ise.3. çoğu kez bir biçimde davranmamızı ve bir başka biçimde davranmamamızı gerektiren birtakım dış talep. Haber ajansları editörlerinden önce ve sonra yer alırlar ve haberin seçildiği “sahadan”. insanların inançlarının ve yargılarının birbiriyle tutarlı olduğudur. Bu anlamda bilişsel çelişki teorisi. Eşik bekçileri yoluyla çeşitli alanlarda kaynak ve enformasyon seçme ve süzme işlemi yapılır. Bu nedenledir ki. Bunun anlamı ise şudur: Özellikle dış haberlerde ve siyasal haberlerde kapı tutucular. Ayrıca her ikisi de etkinin sağlanmasındahem seçici. Ya kendi düşünceleriyle tutarlı olan mesajları alırlar. Eşik bekçileri birden fazla yerde konumlanmışlardır. İletişim bilimleri alanında da 1950’ler boyunca bir dizi tutarlılık kuramı geliştirilmiştir. 'bilincin sosyal gerçekliği değil. . hem de yorumcu rolünü üstlenirler. İki adaydan birini desteklemek suretiyle. Berelson ve Katz’ın açıklamalarına göre. davranışlarını değiştirmekten geçtiğini ortaya koymaktadır. reklâm verenlerin etkisini göz ardı eder. ya da kendi düşünceleriyle çelişen mesajları reddederler.Haber servisleri. başkanlık seçimlerinde üstlendikleri önemli manipülatif rolde göze çarpar. eylemlerimiz ile tutumlarımız. görüşlerimiz. Davranışlarımız. kâğıt yardımı ve kamusal ilanların dağıtımındaki rolünü dikkate almaz. ilk olarak yazı işleri sorumlularını. Yaklaşım. görmezden gelir. bilişsel öğeyi değiştirmek için dış dünyayı değiştirmek gerekir.LEON FESTĠNGER VE “BĠLĠġSEL ÇELĠġKĠ” KURAMI Bilişsel çelişki. bu çerçevede değerlendirilebilir). kanaat önderleri ise alıcı araçtan sonra yer alırlar. devletin haber kaynağı olmada. Davranışlarımız. ideolojimiz arasında bir tutarlılık ararız. insanlar medyadan ya da herhangi bir enformasyon kaynağından kendi tutum ve düşünceleriyle tutarlı olmayan mesajlar aldıklarında yapacakları iki şey vardır: 1. bu konsensüsün değiştirilmesine çalışılabilir ya da bu kişi veya gruplar terk edilebilir. fiziksel gerçeklik söz konusu olduğunda bu. hareketlerimiz. “DENGE MODELLERĠ & KULLANIMLAR VE DOYUMLAR YAKLAġIMI” DENGE VE TUTARLILIK MODELLERĠ 1. benzer konular üzerinde durur ve benzer haberleri verirler. örnek aldığı. medya kuruluşlarının mülkiyet ve örgütsel yapıları ile diğer endüstrilerle olan ilişkilerini v. “eşik bekçisi” ile “kanaat önderleri” birbirinden ayrı kavramlardır: Eşik bekçileri kitle iletişiminde gönderici araçtan önce. Dolayısıyla önemli gündem konularını onlar üzerinden kurarlar. sosyal gerçekliğin bilinci belirlediği' tezini sınıf bilinci (proleter bilinci) oluşumunun temeline koyan Marksist yaklaşımla paralellik göstermektedir.s. 4. Alan araştırması bulgularına göre. kanaat önderleri her statü düzeyinde vardır ve her düzeydeki kimseler arasında bulunabilir. yani kapı tutucuları etkilerler. genellikle imkânsızdır. genellikle bir mesleği seçenler.
istemediklerini hatırlamazlar.Seçici Hatırlama:Buna göre. o kadar sıkı çalışmayacaktı. çocuklarını o okula göndermeyeceklerdi. bazı dergi ve gazeteleri okurlar. izleyiciler. v. yaptığı seçimi destekleyecek enformasyon aramaya yönelir. etraflarında söz söyleyecek birilerini ararlar. medyadan gelen mesajları algılamada “seçici” davranırlar. 1. Şayet öğrenci. ertesi gün arkadaşlarına bundan söz etmesi gerektiğinde. v. delikanlı. bilerek. Ya da genç bir kızla sadece bir tek akşam yemeğini birlikte yemek için gücünün üstünde zahmete katlanan bir delikanlı. bazı TV kanallarını izler. şayet delikanlı. öncelikle uyumsuz (dissonant) bir ilişkidir. Fakat ortada bir soru durmaktadır: Bütün bu bireyler. 2. mali durumu hakkındaki bilgisi. sınava hazırlanırken. çoğu kez. Bu çelişkiden kurtulmak için şu 3 yoldan birisine yönelir: 1. 3.2. kendi tutum ve davranışlarını. örneğin “mantığa bürüme”yi kullanarak. Algı seçiciliği kuramında iki alan vardır:Seçici maruz kalma ve Seçici hatırlama. sahip olduğu bilgiye / tutuma aykırı bir davranışta bulunan kişi “bilişsel çelişki”ye düşer. ana-bana özel okulun çok iyi olduğunu düşünmemiş olsaydı. etrafındakilerden sosyal destek ararlar. bu davranışı haklılaştırmak için. radyasyonlu olduğu ileri sürülen çayları içenlerin “bilişsel çelişki”ye düşünce. İşte burada. yukarıda belirtilen yollardan birisini seçecektir. . ülkemizde. “acı patlıcanı kırağı çalmaz” türünden savunma mekanizmalarına başvurdukları gözlenmiştir. Bu davranışa “seçici maruz kalma” denir.Tutumunu değiştirir ya da yeni bilgiler edinerek. gazete ve dergileri okumazlar. yeni bir araba satın alan kişi. Sözgelimi sonuncu örneğimize geri dönersek. gireceği sınavın ne kadar önemli bir sınav olduğunu etrafındakilere söyleme ihtiyacı duyar. çalıştığı sınavın çok önemli bir sınav olduğunu düşünce olarak benimsememiş olsaydı. “atın ölümü arpadan olsun” türü savunma mekanizmalarına yönelmeleri. onun için epey sıkıntı verici olduğundan.s… Tüm bu örneklerde alınan kararlar ya da sergilenen davranışların failler tarafından haklılaştırılması durumu söz konusudur. işin giriştiği eyleme uygun düşen yanını abartarak bu sıkıntıyı küçülterek azaltmaya çalışmaktadır.Psikolojik savunma mekanizmalarından birisini. yemeğe götürdüğü genç kızın olağanüstü ilginç bir kız olduğuna inanmamış olsaydı. Dolayısıyla. kolaylıkla değiştirmeleri mümkün olmayan kanaatlerdir ve bu yüzden de uyumsuzluk azaltımına girişen bireyler kabul etmeye hazır oldukları yeni görüşlerle karşılaştıklarında. bu tür insanların günde üç kere diş fırçalamanın zararlı olduğunu söyleyen veya belli bir diş macununun kullanılması halinde günde tek bir kez bile diş fırçalamanın yeteceğini söyleyen bir enformasyon karşısında kolaylıkla etkilenebileceklerini düşünebiliriz. yaptığı işe hiç de uygun değildir. Yine bu kuram. delikanlının giriştiği eylem ile mali durumu hakkındaki bilgisi arasındaki ilişki. Ya uyumsuzluk konusunun önemini azaltırlar. yalnızca kendi istediklerini hatırlarlar. a) Tutum değişikliği yerine tutum istikrarını. yaptıkları şeye ilişkin yeter derecede haklı kılıcı nedenlere veya açıklamalara sahip olmamaları ve bu davranışlarına ilişkin ilave haklı-kılımlar (justification) aramalarıdır. başka araba reklamlarına yönelmek yerine. Aynı şekilde. günde en az üç kere diş fırçalamak gerektiğinin farkındadır.s… Sonuç olarak. sözgelimi pek çok insan. Bu yaklaşıma göre. bu kuramın ana konusudur. ya da kendi düşünceleriyle uyumsuz olan mesajları kabul edip. Örneğin. bilişsel çelişki kuramına göre. kızın ne kadar güzel ve olağanüstü ilginç bir kişiliği olduğunu anlatmaya başlar. maddi gücünün üstünde paralar harcayıp onunla akşam yemeği yemeyecekti… Bütün bunların aslında doğru ve insanı rahatlatan açıklamalar olarak kabul edilmeleri gerekir. Bu duruma daha başka bir örnek vermek gerekirse. 1986 yılındaki Çernobil Nükleer Kazası’ndan sonra. Hal böyle olunca. çelişkisinin yarattığı rahatsızlıktan kurtulmaya çalışır. Yine Festinger’a göre. bu okulun kendine özgü üstünlüklerini abartarak başkalarını bu kararın değerine inandırmaya çalışır. yaptıkları bu işlerden niçin bu denli söz etme ihtiyacı duymaktadırlar? Bunun nedeni. Bu tür ilişki. Sözgelimi “mantığa bürüme”yi tercih ederek “sigara stresimi azaltıyor” v. Delikanlının bilgisi ile davranışı arasındaki uyumsuzluk. bu kanı ile yapılan davranış arasında apaçık bir uyumsuzluk vardır. insanlar bir davranışta bulunduktan sonra. genç kızla yemeğe çıkan delikanlının sahip olduğu enformasyonu. o konudaki mevcut bilgisini değiştirir. Çocuklarını özel bir okula göndermeyi kararlaştıran bir anne-baba. bu reklamları daha çok okur. bunlardan bilinçli olarak kaçınırlar. 2. insanlar medyadan edindikleri enformasyon ve düşüncelerden. sigaranın kanserle ilişkisini bilen birisi günde bir paket sigara içiyorsa. Bu çelişkinin vereceği rahatsızlıktan kurtulabilmek için. Örneğin. Ya da E-5’teki travesti-fuhuş trafiğinde AİDS ile burun buruna gelenlerin bilişsel çelişkiye düşünce. kanaatleri ve inançlarını ele alalım: Delikanlının kız hakkındaki istek ve arzuları söz konusu davranışa uygun olmakla beraber.Davranışını değiştirir. Oysa böyle düşünen insanların çoğunun.s… diyecektir.Seçici Maruz Kalma: Bazı insanlar. belki de bireylerin bu davranışlarda bulunurken. bilişsel çelişkiye düşecektir. Yine herkes bilir ki. gerçekte üç kere dişlerini fırçalamadıkları da bilinmektedir. Örneğin dersine çok fazla çalışan bir öğrenci. her yemekten sonra bir kez olmak üzere. aldıkları bu mesajla uyumlu hale getirirler. bireylerin sahip oldukları kanaatler. Bazı insanlar da kendi düşüncelerine karşı olan TV kanallarını izlemez.
WESTLEY & MACLEAN’IN “ARACILANMIġ” ĠLETĠġĠM MODELĠ Newcomb tarafından kişiler-arası iletişim sürecini anlamak ve açıklamak için geliştirilen ABX Denge Modeli. C ile sembolize edilen kitle iletişimcisinin kanal rolünü oynadığı bir durum söz konusudur. olay. v. medya örgütü ya da örgütte çalışan bir kimsedir. X ise. X’e karşı farklı bir bakış açısı ya da düşünce ya da tutuma sahipse. A ile doğrudan ilişkilere de sahip olabilir. birbiriyle iletişimde bulunan iki farklı kişiyi sembolize eder. Ör. eylem veya kişiler hakkındaki görüşlerden birisini seçerek B (izleyici) birimine ileti olarak gönderir. tutum ve davranışlar önemli bir yere sahiptir. ya da X hakkında doğrudan deneyim sahibi olabilir. Modelin amacı. aynı sanatçının ya da yazarın niteliği konusunda benzer şeyler düşünmeyebilirler. modeline şu koşulları eklemiştir: Bireyler arasında güçlü bir cazibe olduğunda. Böylece bu iki kişiden birisi diğerine ya da X’e karşı olan tutum ve düşüncesini değiştirebilir. Ya da alternatif tıbba inanan birisiyle modern tıp tekniklerine inanan birisi arasındaki düşünce ve inanç farklılığı da böyledir. X nesnesi her iki kişinin de ortak ilgi alanı içinde olduğunda. A. olguyu ya da eylemi) kendisi de görebilir ve A’ya bir reaksiyon gösterebilir. A ve B arasında X’e ilişkin mesajların aktarılmasında C bir faktör olarak araya girer ve nelerin aktarılacağını belirler.ise. bu rol temelde bilinçli değildir. herhangi bir iletişim örgütüdür. B ve A’nın gereksinmelerine hizmet eden bir ajan durumundadır. Bu kurum. Ya da iletişimde bulunan iki kişi. Westley ve MacLean tarafından kitle iletişim sürecine uyarlanmıştır. B. iletişim kaynağını oluşturan bir kitle iletişim kurumudur. Politikacı. Bu modele göre. Modelin bu versiyonunda. Ayrıca B. sanayi odası.b) Enformasyon alma yerine enformasyon aramayı. bir kanal veya araç yoluyla B’ye göndermek gibi görevleri vardır. mesajı B’ye aktaran bir aracıdır ---iletişimci C. 3. Ör: İki kişi.bir kaynak (toplumsal bir kaynak) ---reklamcı. olgu.THEODOR NEWCOMB’UN ABX DENGE MODELĠ Bir psikolog olan Theodor Newcomb tarafından geliştirilen ABX Modeli. Katılanlardan en az birisi için nesne önemli olduğunda. C ise. Bu modele göre. A ve B arasındaki iletişim ilişkisinde bir dengesizlik durumu göze çarpar. aralarında bir uzlaşmaya varıncaya kadar bu gerilim durumu devam eder.izleyici C--. Buna göre. daha çok kişiler arası iletişim sürecini açıklar. X’i (olayı. toplumda meydana gelen olay. konusunu oluşturan bir başka kişi.bir izleyici (toplumun bir üyesi) --. X veya B arasındaki bağlantının C rolünün tekelinde olmadığını göstermektir. A savunmacı bir rol üstlenir. A ve B. Kitlesel bir “linç olayı”nı sunan bir TV kanalı. A. politikacı. A--. bazı bilinçli amaçları ve niyetleri olan bir iletişimcidir. c) Gönderici yerine alıcıyı ön plana çıkarır. B’nin gereksinmelerini yorumlama ve sonra düşüncelerini ortak sembol sistemiyle ifade ederek. daha sonra yaptığı çalışmalarda. iletişimin ancak belli koşullar altında meydana gelebileceğini belirterek. hem de diğer insanlarla olan iletişimlerinde bir denge ararlar. Newcomb. Böylece bireyler. Burada. bu kişilerin iletişim etkinliğinin içeriğini. hem kendi içsel iletişimlerinde. medya kurumunda çalışan bir tür eşik bekçisi de olabilir. Örneğin fiyat yükselmesi ya da hava durumu değişikliği konularında… . olgu ya da objedir. iletişimde bulunan insanların sahip oldukları inanç.s. Şayet A ve B. C’nin. kodlayarak. söz konusu kitlesel linç olayına tanık olan B tarafından da algılanıp tepkiyle karşılanabilir. reklâmcı ya da haber kaynağı olabilir. B--. 2. Bu modelin ikinci bir versiyonunda. kişiler arasında kurulan iletişimsel ilişkilerde.
bu fikir farklılığı ilişkilerinizde bir dengesizlik yaratacaktır. bu durumda ilişkiniz dengelidir. İletişimciler (C) . özgür olmalarını ve erkek-kadın arasında ayrım yapılmamasını. ya da karısı ile kendisi arasında olumsuz bir ilişki olduğu halde. diyelim ki bir karı-koca ile eve alınmış bir köpek arasındaki ilişkiyi düşünelim: Şayet. Şekil1. bir ilişki olumsuzsa ya da her üç ilişki de olumsuzsa. siz kadınların da artık ev dışına çıkmasını. Bir kişinin (k). Yani. Bu gerginlik. sosyoloji hocasının iyi bir insan olduğunu düşünüyor ve siz de bu düşünceye katılıyorsanız. Dengesizlik ise kişide psikolojik bir gerginlik yaratır. İzleyiciler (B) ise. her ikisinin de köpeğe karşı sempatik (olumlu) bir yaklaşımı varsa. “denge modeli”nde. FRITZ HEIDER VE “YÜKLEME TEORĠSĠ” . A ve C arasında. arkadaşınız da bunun tam tersini savunuyorsa. gerçekten arzu etmedikleri iletileri gönderiyor olabilirler. pratikte üç ana katılımcı arasındaki ilişkiler nadiren dengelenir ve bu durum yalnızca bir iletişim ilişkisinde görülmez. Şekil 2. magazin programları). biri olumluysa k’nın zihninde denge durumu var demektir. koca ve karısı birlikte yaşamaya devam ederler. denge bulunduğu durumda.. 4. Sözgelimi kaynak konumunda olanlar (A). Aynı zamanda. iki insanın birbirlerine karşı ya da bir nesneye karşı geliştirdikleri hoşlanma ya da hoşlanmama şeklindeki tutumlarında bazı ilişki kalıpları dengelenecek.Dengeli durum değişime direnç Yok şayet iki ilişki olumlu. Durumu bir başka somut örnekle daha açıklayacak olursak. Modelin bir başka zayıf yönü de. Heider’e göre. Oysa her biri birbiriyle çok az ilişkili olan amaçları gerçekleştiriyor olabilirler. ancak bu incelemede durum. Kadınların da erkekler gibi çok iyi yerlere geldiği konusunda arkadaşınızla anlaşamıyorsanız. kitle iletişim sürecinin entegrasyon düzeyine ve savunucuların (A) iletişimcilerle (C) ve izleyicilerle (B) süreç hakkında aynı görüşü paylaştıkları yolunda yaptığı aşırı vurgudur. özel gereksinimleri olmaksızın kendilerine ne gösteriliyor ise izliyor olabilirler (örneğin. bir diğer kişi (d) ve bir tutum objesi (o) arasındaki ilişkiyi incelemiş. denge halini yeniden sağlayacak bir değişiklik oluşmasıyla ortadan kalkar. Ya da eve alınacak bir mobilya veya çocuk yapıp yapmama konusu da olabilir. Bunun sonunda. k için dengesiz bir durum var demektir. denge durumunun düzenli olduğu ve dış etkenlere direndiği varsayılır.+ + + + .+ + . iki insan arasında üçüncü bir insan ya da nesne hakkında varolabilecek düşünce uygunluğu veya uygunsuzluğunun düzeyiyle ilgilenir. verici ve alıcının çıkarları dengelenecektir. kocaya göre.Model. A’nın C üzerinde bir gücü ve etkisi olabilir ve C. kendi örgütlerinin amaçlarını gerçekleştirme peşinde olabilirler. Bir arkadaşınız. iki birey ve bir tutum objesi arasındaki ilişki üzerinde odaklaşır. Aynı şekilde. sorumluluklar taşımasını. 1946–1958 yılları arasında yaptığı araştırmalarla dikkati çeker. söz konusu kişinin (k) görüş açısından ele alınmıştır: Buna göre: Şayet k-d-o ilişkisinde her üç ilişki de k’ya göre olumluysa ya da ilişkilerden ikisi olumsuz. Oysa McQuail ve Windahl’ın (1993) belirttikleri gibi. düzenleyici ve bütün katılanlara karşılıklı olarak fayda sağlayıcı olduğunu varsayar. Heider’in denge modeline göre. her üçü arasında dengeli bir ilişki var demektir. köpek. bazen de C ve B arasında politik bir ilişki olabilir. Kişiler arası algı olayını en basite indirgeyen Heider. Bir başka deyişle. karısı ve köpek arasında olumlu bir ilişki varsa. koca.Dengesiz durum değişime açıklık --Şimdi bu durumu örneklerle anlatalım. Heider. iletişime katılanların her biri değişime karşı çıkar. ilişkiler sisteminin kendi kendini dengeleyici. Serbest hareket edildiğinde. bazıları ise dengelenmeyecektir.FRITZ HEIDER’ĠN DENGE MODELĠ Tutarlılık kuramlarının babası olarak kabul edilen psikolog Fritz Heider. neredeyse her zaman bir ölçüde bilgi sağlamak için A rolüne bağımlı olarak çalışabilir.
ne zaman ve nasıl "niçin?" sorusunu sorduklarıyla ilgilenen alanıdır. tek renk. “kişinin zaman ve mekân içinde hareket ederken yaşamdan çıkardığı anlam” olarak nitelenir. sosyal psikolojinin insanların bir davranıĢla ilgili olarak. Bu işlevler iki ana gruba ayrılabilir. izleyici merkezli olduğundan. adeta bir ilan tahtası işlevi görür. 1959’da kitle iletişim araçlarının halka ne yaptığından çok. medyadan ve diğer kaynaklardan bu ihtiyaçlarını gidermek için birtakım beklentiler içine girerler. “halkın bu araçlarla ne yaptığına” dikkat edilmesi gerektiğini söyler. iletişim sürecinde izleyiciyi aktif olarak kabul eder. davranıĢın toplumsal bir rolün bir parçası olup olmadığıdır. büyük ölçüde psikolog Elihu Katz’ın araştırmalarına ve çalışmalarına dayanır. Yükleme teorisi. 70’li yıllarda Kullanımlar ve Doyumlar diye anılan bir yaklaşımla “insanlar medyadan nasıl yararlanıyorlar?” sorusunu sorarak “kullanıcıların doyumu” ile ilgilenmeye başlamıştır. B. mesleğiyle açıklanırken. Burada medya. Bu ihtiyaçlar sonucunda insanlar. KULLANIMLAR VE DOYUMLAR (USES AND GRAFITICATIONS) YAKLAġIMI Görevselci medya toplumbilimi. “gerçeğin çoğul olduğu”na ilişkindir. kişi kendi enformasyonunun yaratıcısıdır. onun kiĢilik özellikleriyle iliĢkilendirilir. Kullanımlar ve Doyumlar yaklaşımı. iletişim araçlarının kullanımını “gereksinim doyumu” ve “gerilim süreci” olarak görür. yoldan geçen birinin yangını söndürmeye katkıda bulunması. Buna göre. insanın kendini ve çevresini anlama isteğinin yattığını söyler. Medyanın etkisi hemen olamaz. Bu model. baĢkalarının davranıĢlarını yorumlarken.Heider’e mal edilen teorilerden birisi de Yükleme Teorisi (İng. sözsüz iletişimin önemli işlevleri vardır. Bunlardan birincisi. Örneğin. metinlerle okuyucuların üstlendiği rollerin etkileşiminden oluşmaktadır. Heider'e göre insanların iki güçlü motivasyonu vardır: Dünyayı tutarlı bir Ģekilde anlama Çevreyi kontrol etme ihtiyacı. yani bir dıĢsal yükleme yaparız. Yükleme yapılırken dikkate alınan noktalardan biri. Ya da yine örneğin ağırbaşlı biçimler. bedene sımsıkı oturtulmuş klasik kesimler ciddiyeti ifade eder. Sözsüz iletişimin ikinci işlevi ise sözlü iletişimi desteklemesi. Yani eğer solcu olduğunu bildiğimiz bir arkadaĢımız bir akĢam yemeğinde babasının muhafazakâr görüĢlerini onaylıyorsa. Son olarak. çünkü etkileme süreci zaman alır. iletişim alanında. Attribution Theory)’dir. bireyler medyaya bakarak “ne düşünmeleri gerektiğine” değil. anlam ve etkiler. çünkü arada başkaları vardır. Bilindiği üzere. Bu yaklaşıma göre. onun akıcılığına katkıda bulunmasıdır. İnsanlar medyayı farklı nedenler ve . giyiniş tarzlarından edindikleri izlenimlerle başlayan bu atfetme (yükleme) süreci. kişiler arası iletişimde. insanlar baĢkalarının nasıl davranacaklarına yönelik önceden kestirimlerde bulunmak isterler. insanların toplumsal ve psikolojik kökenli ihtiyaçları vardır. Bu ihtiyaçlardan dolayı. atfetme sürecinin temelinde. yakaya takılan rozetle meslek. sosyal psikolojinin temel kavramlarından biridir. Yani bir itfaiyecinin yangın söndürmesi onun yardımseverliğiyle değil. Katz’a göre. Bu yaklaşıma göre. Kullanımlar ve Doyumlar Yaklaşımı. izleyicilerin “seçiciliği” bu etkiye engel oluşturur. Medyanın etkisi doğrudan değildir. Medyanın etkisi sınırlıdır. Kullanımlar ve doyumlar yaklaşımı. Kullanımlar ve Doyumlar Yaklaşımı “egemen model” kapsamı içine girer. onların gerçek kiĢilik özellikleriyle ilgili önceki beklentilerimizi kullanırız. Kuramın epistemolojik varsayımı. kişiye yapılan bedensel temasla duygu ya da bir baş hareketiyle onay ifade edilebilir. bunu onun babasıyla tartıĢmaya girmekten kaçınmasıyla açıklarız. Bu yaklaşıma göre. Yeni kişilerle karşılasan bireylerin birbirlerinin sözlü–sözsüz davranışlarından. Burada enformasyon. 80’li yıllarda kendisine özgü “pazarlıklı okuma” kavramını derinleştirmiştir. Fritz Heider (1958). Katz. sözsüz iletişim yoluyla birtakım anlamlar iletilebilmesinin mümkün olmasıdır. “ne hakkında düşünmeleri gerektiğine” karar verirler.
Gerçek Dokunaklı İçerik: Tiyatro ve oyun gibi estetik bir şekilde sunulan ve aynı zamanda hayali olmayan içerik (Ör: reklâmlar. ulusal ve uluslar arası haberler. elde edilen doyumları 4 gruba ayırmışlardır: 1. * Herzog. çocukların televizyonla ne yaptığını incelemişlerdir. Sosyal temas için. okuyucuların gazete kullanımı yoluyla elde ettikleri doyumları şu şekilde sıralamışlardır: Kamu işleri ve yorum için. yaptıkları araştırmalar sonucunda. 2. Dinlendiriciliği için. “heyecan” ve “sorunları unutma” gibi çeşitli doyumlar arar ve elde ederler. 1945 yılındaki gazete grevi esnasında gazete okuyamayan bireylerin en çok neyi özledikleri konusunda araştırmalar yapmıştır. Bu dönemde. insan ihtiyaçlarının sonsuz ve sınırsız olduğu gerçeğinden hareketle. 2. KURAMA ĠLĠġKĠN BAZI ARAġTIRMA ÖRNEKLERĠ Kullanımlar ve Doyumlar yaklaşımına yönelik araştırmaların çoğu 1960’lı ve 70’li yıllarda yapılmıştır.gereksinimler için kullanırlar. İzleyicilerin davranışlarını bireyin ihtiyaç ve ilgileriyle açıklaması nedeniyle “Mesaj Alma Süreci Modeli” olarak da nitelenen bu modeli. sıkıntılardan ve sorunlardan kaçma. ihtiyaç ve beklentilerini tatmin etmek isteyen bireylerin.Vakit Geçirme:Günlük baskılardan. her bireyin farklı ihtiyaç ve beklentileri olduğu. çocukların okuduğu dergiler. Sosyal prestij için.Gerçek Enformasyon Veren İçerik: Bölgesel. McQuail. Okul öncesi dönemde. hikâyeler. genellikle büyüklerin seyrettiği programları seyretmektedirler ve bunların çoğu fantezi ve eğlence programlarıdır. yarışma programları). 1949 yılında. * Suchman. “etkiye karşı direnen bireyin bilinçli bir seçim yaparak ihtiyaç ve beklentilerini en iyi şekilde karşılayacağına inandığı iletişim araçlarına yöneleceği” varsayımı geliştirilmiştir.Hayali Dokunaklı İçerik: Romanlar. tarihsel açıdan Klasik ve Modern Dönem olmak üzere başlıca iki dönemde ele almak mümkündür: 1) Klasik Dönem: Bu dönemde Herzog. kitle iletişim araçlarında “dinlenme”. İrfan Erdoğan. konuşma programları. “yalnızlığı giderme”. olaylar ve tüketim ürünleriyle ilgili bilgi edinme. Günlük yaşantı için bir araç olarak. 4. çocuklar. KURAMIN ĠÇERĠK SINIFLAMASI Bu yaklaşıma göre araştırmalarda en çok görülen içerik sınıflaması. ağlatıcı. Blumler ve Brown ise. kuram insanların büyük çoğunluğunun özgür iradelerine göre davrandıklarını varsayar.Kişisel Özdeşlik: Toplumla ilgili olaylar hakkında bilgilenme. 3. TV eğlence oyunları. Lyle ve Parker. Suchman ve Berelson’un çalışmaları ön plana çıkmaktadır. değerleri destekleme ve gerçekleri arama. güldürücü filmler. 3. Dolayısıyla. genellikle “Gerçeğe” ve “Fanteziye” dayalı içerik ayrımıdır. * Berelson ise. Berelson ve arkadaşları. Kişiler. radyoda “klasik müzik” dinleme motivasyonları konusunda. genellikle farklı şekillerde medyaya yöneldiği kabul edilmiştir. . araştırmalarında içeriği 3 sınıfa ayırmıştır: 1. radyoda “Arkası Yarın” programlarını dinleyen bireylerin ne tür doyumlar sağladığı konusunda.Gözetme: Çevreyi bilip tanıma. Buldukları sonuçlara göre. toplumsal yarar.Kişisel İlişki: Arkadaşlık. “eğlence”. 2) Modern Dönem:Bu dönem içerisinde. birçok şeyi fantezi programlarından öğrenirler. Kullanımlar ve Doyumlar Yaklaşımını temel alan bazı araştırma örneklerini şu şekilde sıralamak mümkündür: Schramm. belgeseller ve yorumlar. Bir şey okumuş olmak için. canlı spor yayınları.
Kullanımlar ve Doyumlar Yaklaşımı kapsamında. v.s… KULLANIMLAR VE DOYUMLAR YAKLAġIMINA YÖNELTĠLEN ELEġTĠRĠLER Kurama karşı çeşitli eleştiriler de yöneltilmiştir. gençleri yetersizlik duygusundan kurtulmak için TV’yi kullanmaya yöneltmektedir.İzleyiciler aktif bir şekilde. Ancak burada izleyicinin ne dereceye kadar aktif olduğu ve iletişim sürecindeki öteki öğelerin (iletişim örgütleri. zira bunları kendileri için dünyaya açılan pencereler olarak gördükleri saptanmıştır. izleyici kendi etkisini kendi seçtiği zaman. Bir kimlik kazanmak için. Başkalarının hatalarını görmek için. Katz ve Peled. Johnson. GÜNÜMÜZ ĠNSANININ MEDYAYA YÖNELME VE MEDYAYI KULLANMA NEDENLERĠ Günümüz toplumlarında bireylerin Kullanımlar ve Doyumlar Yaklaşımı çerçevesinde medyaya yönelme ve medyayı kullanma nedenlerini ise şu şekilde sıralamak mümkündür: Eğlenmek için. seçici. Merakı tatmin etmek ve bilgilenmek için. 2.Aktif izleyici savına göre.” Gazetelerin ise ek bir enformasyon kaynağı olduğunu ve Radyo ile TV’nin verdiği materyallerin yorumu için kullanıldığını saptamışlardır.Yaklaşım. Kafayı dağıtmak ve oyalanmak için. Tabuları. Araştırmalar sonucunda kadınların dizi ve filmleri çok fazla izlediği. Tanrısal ve ilahi olanla özdeşleşmek için. sonradan bu dizilerin “sabun köpüğü” (soap opera) olarak nitelenmesine yol açmıştır. “seçici izleme” ve “pekiştirme” gibi yaklaşımları gündeme getiren Kullanımlar ve Doyumlar Yaklaşımı. Güzelliği yaşamak için. Dolayısıyla kitle iletişim örgütleri ve profesyonelleri üretilen etkilerden sorumlu tutulmazlar. kişilerin kitle iletişim araçlarını öteki olanaklara tercih edip kullanmalarının toplumsal sonuçlarını açıklamamaktadır. niyetli ve katılımcı olduğunu. günaha girmeksizin ele almak için.büyüdükçe basılı iletişim araçlarına yönelirler. . bireylerin bunları niçin izlediği tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu bulgulara göre. savaş gibi özel bir durumda. Empati için. toplumsal bütünleşmede başarısızlık hissi. gönderenler) önemi yeterince belirtilmemektedir. etkiye karşı da direnç gösterdiğini savunmaktadır. dolayısıyla kendi etkilerini kendileri meydana getirirler. çocuğun toplumsal ilişkileri kötüleştikçe. Deterjan firmalarının bu tür dizilere bol reklâm vermesi ise. Sorumluluk almaksızın uç heyecanları yaşamak için. bireylerin aktif. Dünya hakkında bilgi sahibi olmak için. televizyon kullanımı ve fantastik içerik arayışı artar. TV’nin iki önemli işlevi olduğuna işaret etmiştir: “Bilmek gereksinimi” ve “gerginlikten kurtulma. Hoş olmayan duygulardan kurtularak deşarj olmak için. bu seçimin sonuçlarından kendisi sorumludur. Otoriteyi temsil eden kişilerin yüceltilmesini veya aşağılanmasını görmek için. gençler arasında iletişim araçlarının kullanımı ve toplumsal bütünleşme ilişkisini incelemiş ve yoğun TV izleme ile statü. Taklit edilecek modeller bulmak için. 3. ayrıca 1960’lı yılların ardından yapılan araştırmalarda ise. iletişim araçlarından doyum ararlar. Tarihe tanıklık etmek için. düş kırıklığı arasında doğrudan bir ilişki olduğunu bulmuştur. Dünyaya düzen verildiğini görmek için. Bu eleştirileri şu şekilde sıralayabiliriz: 1. Başkalarının tecrübelerinden yararlanmak için. televizyon kanallarındaki dizi ve filmler incelenerek. “Seçici algılama”.
bu içerik tüketiminin sonuçlarını kestirmede önemli rol oynar. Bu kuramın ana savı şudur: “İletişim araçlarının farklı kullanım türleri farklı sonuçlar üretir. 7. aksine. kitle iletişimini önemli toplumsal etkilerden soyutlanmış olarak inceler.Bu yaklaşımın gözden kaçırdığı bir başka nokta da. Kullanımlar ve Etkiler. Sven Windahl’in ürettiği bir iletişim modelidir.” Modele göre. izleyiciler için tek mesaj kaynağı medya değildir. 6.Bu yaklaşım. tüketilen kitle iletişim içeriğinin türü. Ayrıca.Bu yaklaşımda.4. -THE END- . 5. başka güç ve iktidar yapılanmalarına bağımlı konumda olmasıdır.Yaklaşım. bireyin gereksinimleri ve bunları doyurma ya da tatmin etme yöntemlerini şartlandıran ekonomi-politik çevreyi oluşturan sınıfsal koşullar ve bakış açıları ihmal edilir. KULLANIMLAR VE ETKĠLER KURAMI Kullanımlar ve Doyumlar Yaklaşımı ile Etki Modeli’nin birleşmesiyle de “Kullanımlar ve Etkiler Yaklaşımı” ortaya çıkmıştır. kitle iletişim araçları ile yayılan mesajların nasıl “ortak anlamlar” oluşturduğu ve bu anlamların daha sonra nasıl “ideolojiye dönüştüğü” sorusunu yanıtsız bırakır. ne miktarda tüketildiği ve nasıl tüketildiği gibi unsurlar. izleyicinin kontrolü elinde tutan asıl güç olmaması.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue listening from where you left off, or restart the preview.