HACIEMİROĞULLARI ( BAYRAMLU ) BEYLİĞİ
Mehmet Bilgin, Türkmen Beylikleri ve İskân Hareketleri, Giresun Tarihi Sempozyumu, 24-25 Mayıs 1996,Giresun Belediyesi Kültür yayınları, İstanbul 1997, s.88-94'de yayımlanmıştır.
Mehmet BİLGİN
Taceddinoğulları Beyliğinin doğusunda yer alan ve bugün Ordu Vilâyeti ile Giresun Vilâyetinin bir kısım toprakları üzerinde kurulmuş olan bu gazi uç beyliğini modern tarihçiler Hacıemiroğulları diye anar. Fakat onların hüküm sürdükleri topraklar Osmanlı belgelerinde "Vilayet-i Bayramlu" olarak kaydedilmiştir. Bunun nedeni bu toprakların Hacı Emir'in babası olan Bayram Bey tarafından gaza yolu ile açılmasıdır. Ünye'den Giresun'a kadar olan bölgeyi gaza yolu ile açan ve etrafındaki Türkmenlerin bölgede iskanını temin eden Bayram Bey tipik bir gazi uç beyi idi. Onun adına ilk defa Panaretos'un Vekayiname 'sinde rastlıyoruz. Panaretos 2 Ekim 1313 Salı günü akşamı Bayram Bey'in Sergi'yi bastığını kaydeder. Sergi bugün de kullanıldığı anlamda içi ticari mallarla dolu çadırlardan oluşan pazar yeridir. Günümüzde de bölgede gerek dağların üzerindeki yaylalarda, gerekse kasabalarda haftanın belli bir gününde bu tür pazarlar kurulmakta ve bu iş "sergi açmak" olarak adlandırılmaktadır.
14. yy. ilk yıllarında bölgede faaliyette bulunan Bayram Bey Giresun'un batısındaki toprakları gaza yolu ile açıp iskan ettikten sonra Trabzon Krallığı üzerindeki baskılarını zaman zaman artırmış ve Trabzon üzerine 30 Ağustos 1322'de bir sefer daha düzenlemiştir . Panaretos onun Maçka'nın güneyindeki Hamsiköy'e büyük bir ordu getirdiğini, çatışmalar¬da çok sayıda Türk'ün katledildiğini, bölgeyi daha önce boşaltmış olan Rum köylülerin bile çok sayıda Türk atı aldığını kaydeder. Bu ifadeyi değerlen¬dirdiğimiz zaman Bayram Bey'in Trabzon'un güneyine kadar olan bölgeyi kontrol altına aldığını, muhtemelen bölgeye iskan için hayvanları ile birlikte bir Türkmen grubunu iskan için getirdiğini, yaylaların bulunduğu bölgeyi iskan eden bu grubun Trabzon kuvvetlerinin baskınları ile bölgeden uzaklaştığını anlıyoruz.
Bayram Bey'in Trabzon ucundaki bu tür faaliyetleri cephe gerisi diye adlandırdığımız Sivas, Amasya ve Erzincan şehirlerinin siyası durumu ile çok yakından ilgilidir. Arkasını sağlam gördüğü müddetce yayılmasını sürdürmüş ve bölgeyi açmıştı. Üslendiği dağlık bölge ona aynı zamanda doğal bir korunma da sağlıyor, müstakil hareket etme imkanı veriyordu.
Çağdaşı kaynaklarda onun bölgede bir beylik kurduğundan bahsedilmezse de Osmanlılar'ın onun ve çocuklarının hüküm sürdükleri bölgeyi Vilayet-i Bayramlu olarak adlandırması, şöhretinin Osmanlı'nın bölgeyi ele geçir¬diği yıllara kadar ulaşmış gazi bir bey olduğu konusunda tereddüt bırakmaz.
Sahilden biraz sonra yükselmeye başlayan dağların üst kesimleri ile güney bakarları Türkmenler'in kontrolünde olsa bile Trabzon kralları deniz kuvvetleri sayesinde sahildeki bazı kaleleri ve bu kalelerin etrafındaki toprakları ellerinde tutabiliyorlardı. Trabzon Krallığı'nın Karadeniz sahilinde ellerinde tutabildikleri en batıdaki yer Limnia (bugün Çarşamba bölgesindeki Taşlıköyolabilir) bölgesi idi. Kral III. Aleksius 135], 1356, 1357, 1361, 1369 ve 1379'da olmak üzere altı defa Limnia bölgesine giderek burasını elinde tutmaya çalışmıştı. Panaretos 19 Aralık 1356'da III. Aleksius'la bu bölgeye gittiklerini, Giresun'da Noe! orucu tutup Yasun Burnun'da 14 Türk'ü kestiklerini ve orada şenlik yaptıklarını, Limnia'ya gidip Trabzon'a dönmelerinin üç ay sürdüğünü yazmaktadır . Yasun Burnun'da katledilen bu 14 Türk muhtemelen Hacı Emirin adamları idi. Nitekim 13 Kasım 1357'de Bayram Bey'in oğlu Hacı Emir Maçka'ya kadar giderek etrafı tahrip etmiş, çok sayıda insan, hayvan ve ganimet alarak geri dönmüştü.
29 Haziran 1348'de Trabzon üzerine akın düzenleyen Erzincan Bey'i Ahi Ayna Bey, Akkoyunlu Tur Ali Bey Bayburt Beyi Rikabdar Mehmet Bey ve Bozdoğan'ın liderliğindeki Çepniler'den oluşan Türkmen ittifakını 1352 yılında kız kardeşi Maria Kommenos'u Akkoyunlu Beyi Tur Ali Beğ'in oğlu Fahrettin Kutluğ Bey'le evlendirerek etkisiz hale getirir aynı zamanda da Akkoyunlular'ın himayesini sağlayan Trabzon Kralı !II Aleksius, 1358 yılında eski kral Basileov (1332-1340) un kız kardeşi Theodora'yı Bayram'ın oğlu Hacı Emir'le evlendirerek onun Trabzon üzerine olan akınlarını önlemeye çalışmıştır.
III..Aleksius 1361 yılında damadı Hacı Emir'i ziyarete gitmiş ve dönüşte Hacı Emir Giresun'a kadar krala refakat etmişti Bu ziyaretin Hacıemiroğulları Beyliği'nin merkezinde gerçekleştiği şüphesizdir. Panaretos'un Halibya'da olduğunu söylediği bu merkezin bu günkü Gölköy olduğu zannedilmektedir. Fakat Gölköy'ün Hacıemiroğulları Beyliği'nin tümünü kontrol edebilecek bir yer olmadığı bu nedenle beyliğin merke¬zinin başka yerlerde aranması gerektiği şeklindeki görüşler hiç şüphesiz bölgede yapılacak bir dizi araştırma ile açıklığa kavuşturulabilir. Bu yerin Bolaman olduğuna dair bir diğer görüş söz konusu ise de beylik merkezinin sahilden ziyade iç kesimİerde olması günün şartlarına göre daha mantıklıdır.
1386 yılına kadar Tacettinoğulları ile Hacıemiroğulları Beylikleri arasındaki ilişkiler konusunda pek bilgimiz yok. Yalnız Hacı Emir'in Trabzon'a damat olmasından sonra 1362 yılında Tacettin Bey Trabzon kralı ile evlilikle sonuçlanacak bir anlaşma ve ittifak için teşebbüse geçmiş fakat bir sonuç elde edememişti. Bu teşebbüsün 1379 yılında evlilikle neticelendi¬ğini biliyoruz. Fakat her ikisi de Trabzon Kralına damat olan bu beylerin arasındaki ilişkiler konusunda pek bilgi yok. Bu bilinmezlik Bezm u Rezm'de anlatılan bir olayla sona ermektedir.
Ağır hasta olan Hacı Emir Bey ölüm döşeğinde iken yerini büyük oğlu Süleyman Bey'e bırakmış, halkın ileri gelenleri, beyleri ve kumandanların¬dan ona itaat etmelerini istemişti. Cesur, dirayetli, iyi yetişmiş, kalem ve kılıç ehli bir kişi olan Süleyman Bey gazi, emir karakterinin tüm öğelerine sahip bir beydi. Bu olaydan bir müddet sonra iyileşen Hacı Emir Bey, beyliği oğlundan geri almak istemiş fakat Süleyman Bey'e bağlılık yemini etmiş bir kısım bey ve ümera Süleyman Bey'in babasından daha üstün gördükleri vasıfları nedeniyle Süleyman Bey'in tarafını tutmuş, Süleyman Bey de azad edilip görevinden uzaklaştırılmayı kendine yediremediği için babasıyla arasında verilen söze, vaad edilen yemine dayanarak görevinde ısrar etmişti.
Baba ile oğul arasında başlayan bu mücadele Tacettin Bey'in Hacı¬emiroğuııarı topraklarına saldırmaya başlaması ile yeni bir safhaya girmişti. Bu mücadelede Tacettin Bey'in kendisi'gibi Trabzon'a damat olan Hacı Emir'in tarafını mı tuttuğu yoksa iç kargaşalık yaşayan beyliği ele geçirmeyi mi amaçladığı tam olarak bilinmemektedir. Bunların her ikisi de ihtimal dahilınde olsa bile kesin olarak bilinen şey Süleyman Bey'in Tacettin Bey'e karşı Kadı Burhaneddin'den destek aldığıdır. Bu destek Hacı Emir oğulları Beyliği Kadı Burhaneddin'e bağımlı bir hale getirmişti.
Tacenin Bey Ünye bölgesinden iki defa Hacı Emir oğulları toprakları¬na girmiş ve çevreyi yağmalayarak geri çekilmişti. Tacettin Bey üçüncü defa saldın için hazırlıklarını sürdürürken Süleyman Bey de Kadı Burhaned¬din'e baş vurarak yardım istemişti. Burhaneddin Tacettin Bey'e bir elçi gön¬dererek Hacı Emiroğulları topraklarına saldırmanın kendine saldırmak de¬mek olduğunu ve bu işten vazgeçmesini istemiş ve ordusunu toplayarak ha¬rekete geçmişti Fakaı Taceııin Bey bu ikazları dikkate almayarak Hacı Emıroğulları topraklarına yürümüş, fakat Hacı Emiroğlu Süleyman Bey tarafından dar bir boğazda sıkıştırılarak öldürülmüştü. Bu olaydan sonra Kadı Burhaneddin Niksar üzerine yürümüştü. Aldıklan sonra Süleyman Bey'den gelen elçilerle İskefser Kalesi üzerine yürüyerek burayı almış ve bu gün Ordu iline bağlı Reşadiye (İskefser) bölgesini Tacettinoğulları'nın elinden alarak Hacı Emiroğullarına vemişti.
Taceddin'in oğlu Mahmud Çelebi'nin Kadı Burhaneddin'e gönderdiği elçiler aracılığı ile bir barış ıesis edilmiş ve iki beylik birbiri ile anlaşma halinde olmuştu. Bu olaydan sonra Tacettin Oğlu Mahmud Çelebi eline geçen her fırstta Kadı Burhaneddin'e karşı hareket ederken Süleyman Çelebi daima ona dost kalmaya ve aralarındaki ilişkileri iyi tutmaya dikkat etmiştir.
Mahmud Çelebi. Taşanoğulları. Bafra Beylcri. Amasya Beyi Emir Ahmed gibi bölge beyleri ile birlikte Kadı Burhaneddin'in üzerine yürüyen Yıldırım Beyazıd'in yanında yer almıştı. Bu beyler Yıldırım'ın bır başarı sağlayamaması üzerine Kadı Burhaneddin'e bağlılıklarını bildirmişler. Fakat Kadı Burhaneddin'in gazabına uğramaktan kurtulamamışlardır. Kadı Burhaneddin önce Amasya üzerine yürümüş daha sonra da Tacettinoğullarının üzerine. Fenariye bölgesini Tacettinoğullarının elinden almış ve Mahmud Çelebi Canik dağlarına sığınıp elinden kurtulabilmişti. Osmanlının Amasya'yı alması ve bölgede fetihlere girişmesinden sonra çevre emirler Burhaneddin'e karşı ayaklanırken Süleyman Bey Kadı Burhaneddin'le olan ilişkilerini bozmamıştı.
Bu nedenle Kadı Burhaneddin'in hayatını anlalan Bezm-u Rezm'de bölgedeki diğer emirlerden farklı olarak ondan "Onların arasında kalbinin temizliği, içinin saflığı, aklının üstünlüğü ile ün yapmış. cesaret ve yiğitlik bakımından hepsini geride bırakmış olan Emir Süleyman" diye bahsedilir.
Tacettin Çelebi'nin oğlu olan Alpaslan, kardeşi Mahmud Çelebi'den babasından kalan bir kısım toprakları alarak ayrılmış ve ağabeyisinden kendisini koruması için Kadı Burhaneddin'e sığınmıştı . Alpaslan'ın kışkırıması ile Niksar hududuna gelen Kadı Burhaneddin burada Canik yörelerine inmiş ve Tacededin Oğlu Mahmud Çelebi ile o civarın eminleri bhuzuruna gelip anlaşma yolunu tutarken Süleyman Bey de kardeşini bakımlı binek hayvanları ve kıymetli hediyelerle huzura yollamış itaat ve bağlilığını bildirerek akrabalarından bir kızı Burhaneddin'e nikahlamayı arzu ettiğini iletmişti, Bu teklif kabul edilmiş ve dayanışma evlilik bağıyla güçlenmişti.
Bu durum çevre beyler arasında buzursuzluk yaratmış ve bu ittifakı bozmak için birtakım entrikalar çevrilmeye başlanmıştı, Sorunları ustalıkla halleden Kadı Burhaneddin onunla dostluğunun devam etmesini sağlamıştı. Nitekim Timur'a Kadı Burhaneddin hakkında bilgi verilirken onun düşmanları ve muhalifleri arasında " 5 bin kişiyle Emir Mutaharten, 10 bin askerle Karamanoğlu, 6 bin kişi ile Mahmud Çelebi. bin kişi ile Taşanoğlu, bin askerle Bafra valisi, başka bölgelerde Moğol, Tatar ile Diyarbakır ve Şam Türkmenlerinden meydana gelen yaklaşık 20 bin süvari " sayılırken Hacı Emiroğlu Süleyman Bey sayılmamıştır.
Kaynaklarda Süleyman Bey'in Çepnilerle ilişkileri hakkında pek bilgi yoktur . Trabzon kralının 1380'de Çepniler üıerine düzenlediği sefer \e Karadeniz'de Osmanlı Donanması'na bağlı Azapların 19 Temmuz 1386,da Giresun Adasını basarak buradaki mastırı yağmalaması Süleyman Bey dışında bölgede gelişen olaylar idi.
Bezm-u Rezm'den onun 1396 yılı başında Giresun'u feth etmiş olduğunu öğreniyoruz. Kadı Burhaneddin Karamanoğlu üzerine bir sefer düzenledikten sonra. Mutaharten'in üzerine yürümüştü. Bölgede hakimiyetini sağlamlaştırmak için faaliyet gösterdiği sırada bir haberci gelmiş ve "Allah'ın fazileti ve Muhammed'in devletinin gücüyle Emir Süleyman, Giresun kalesini fethederek ülkesi arasına kattı ''demiştl. Bezm u Rezm'de Hıristivanların elinde bulunan, sağlamlığı ve alınmazlığı ile ünlü, tekfurların kaynağı ve başkenti olan Trabzon'a bağlı olan o kaleye İsâamiyet'in doğuşundan itibaren hiç bir Müslüman girmemiş ve orayı alamamış olduğu Sultanın bu müjdeyi alınca büyük bir sevinç ve neşe duyarak kutlamalar yaptırdığı anlatılmaktadır
Bu olaydan sonra kaynaklarda Süleyman Bey'le ilgili bir habere rastlayamadık. Yalnız Clavijo 1404 yılının Nisan ayında deniz yolu ile Trabzon'a giderken Ünye'nin Timur'a vergi veren Melaseno namında bir Rum asilzadesinin hükmü altında olduğunu, ahalinin ekserisinin Rum olan Ünye'de 300 kadar da Türk'ün olduğunu buradan hareketle Lena adlı bir yere geldiklerini bir kaç sene evvel Cenevizlilerin saldırdığı bu yerin Erzamir (Hacı Emir) namında bir Türk prensine tabi olduğunu anlatmak¬tadır . Daha sonra yoluna devam eden Clovijo Giresun'u geçmiş ve Tirebolu'ya u]aşmıştı. Tirebolu için "Trabzon krallığına tabi olan ilk yerburası idi" ifadesini kullanan Clavijo, Ünye'den sonra izlediği bölgenin emrinde 10 bin atlı bulunan Hacı Emir'e ait olduğunu söylemektedir. Timur zamanında Hacı Emirliler'in Timur'un hakimiyetini tanıdığı bilinmekle beraber 15. yy. başında bölgede etkinlik]erini ve varlıklannı sürdürmüş¬!erdi. Uzun Hasan ile Fatih'in mücadelesinde Uzun Hasan'ın yanında beyliği Osmanlılar tarafından elinden alınmış bir Canik beyinden bahsedilmektedir . Bunun Hacı Emiroğullarının son varislerinden birisi olduğunu düşünsek bile beyliğin topraklarının Osmanlılar'ın kontrolüne nasıl girdiği başlıbaşına bir araştırma konusudur.
|DİPNOT :|
A.Bryer,Greeks and Turkmens The Pontic Exception, Dumbartion Oaks Papers, XXIX ( 1975), s.144
Ayne yer,s.144
Bahaeddin Yediyıldız, Ordu Kazası Sosyal Tarihi, Ankara 1985; ayrıca bk. Bahaeddin Yediyıldız-Ünal Üstün, Ordu Yöresi Tarihinin Kaynakları i 1455 Tarihli Tahrir Defteri. Ankara 1992
A.Bryer, aynı makale, s.144
Aynı makale s.145
Gösterilen yer,
Gös.yer.
Rustem Shukurov, Between Peace and Hostility:Trebizond and Pontic Turkish Periphery in Fourteenth Century, Mediterennian Historical Review, IX/I ( 1947), s.45; A.Bryer, aynı makale s.132,+Elizabeth Zachariadou, Trabzon and Turks ( 1352-1402) Ankkhei Pontov,XXXIII ( 1979), s.344.
Aziz bin Erdeşir Esterâbâdi, Bezm-u Rezm, ( Çev.M.Öztürk), Ankara 1990, s.309-311
Aynı eser, s.312.
Aynı eser, s.398.
Aynı Eser, s. 397.
Ayne eser, s.399
Ordu bölgesine aiı Tapu Tahrir Defterleri'ndeki kayularda da açıkca görüldüğü gibi Hacı Emiroğulları'nın hüküm sürdükleri topraklarda çok sayıda Çepni ismini taşıyan köy ve şahıslar mevcuttur. Fakat Hacı Emiroğullarının Çepni olup olmadığı konusunda bir kayda rastlayamadım. Ayrıca 1515-16 tarihli Trabzon Sancağı TapuTahrir Defterinde mevcut bir vakfa ait kayıtta, vakfın Çepniler'in Emir'i Süleyman Beğ (Vakfıye-i Süleyman Beğ Mir-i Çepniyan) tarafından tesis edildiği belirtilmektedir. Fakat bunun Hacı Emir Oğlu Süleyman Bey olduğunu söyleyebilmemiz şimdilik mümkün görülmemektedir. Harşit Vadisindeki Çepniler'in de batıdaki beylikden ziyade güneydeki beyliklerle ve bilhassa Şebinkarahisarla ilişkileri coğrafi bakımdan çok kolay ve mantıklıdır.
A. Bryer, aynı makale, s. 146.
Bezm u Rezm, s.485
Clavijo, Timur Devrinde Kud,s'ten Semerkand'a seyahat, I, Kısım( Cev.O.R.Doğrul), İstanbul , s.76-77.
Azım .Dilcimen, Canik Beyleri, Samsun 1940, s.29.