Kokular ve Öyküler
Füsun Akatlý
Öykülerde Dünyalar
Kokular ve Öyküler
Ö
d aðacý, kök boya, naftalin, kavrulan soðan, cacýk, anason, iyot, parfüm, toz, meþin,
mürekkep, sabun, lavanta çiçeði, lizol, makine yaðý, tezek, barut, kan… Hepsinin bir
kokusu vardýr. Kokularýn da yinelene yinelene pekiþmiþ, bellekte yer etmiþ izlenimleri
olur. Denemiþ bir burun bunlarý duyunca tanýr. Görüntüler, imgeler nasýl çaðrýþýmlarý mayalandýrýrsa, koku izlenimleri de öyle çözer onlarýn saklý düðümlerini.
…Otuz yýla yaklaþan bir süre geçmiþ kokularýn öykülerle baðý üzerine kurduðum
bu denemenin ilk yazýlýþýndan bu yana. Zamanýnda Soyut Dergisi'nde yayýmlandýðýnda biliyordum onun “Zamansýz Yazýlar”dan olacaðýný. Edebiyat gündemdeydi o yýllarda. “Kokular ve Öyküler” baþlýklý bu deneme, kokularýyla olduðu kadar, öykünün kuramsal artalanýna getirdiði küçük, “kýrýntý yorum” denebilecek katkýsýyla da epeyce konuþulmuþtu. Ýmge Öyküler, öykü üzerine yoðunlaþan bir “mecra” yarattýðýndan, ilk sayýsýndan beri uygun bir zaman kolluyorum bu denemeyi yeniden yayýmlamak için.
Edebiyat artýk hiç mi hiç gündemde deðilse de, bizim gibi kendi gündemini kendileri yaratanlar arasýnda yeniden dolaþýma girer mi, konuþulur, düþünülür mü? Bir
umut…bir tasarý… bir þaka…
Sözü ‘aromatografik’ öykülere getireceðim. Kimi örneklerden yola çýkarak, öykülerimizin
“edebiyatça”lýðýndan ya da öykülerdeki “edebiyat çalýðý”ndan söz etmenin bir pundunu araþtýrýyordum. Böyle bir soruna kafayla ve gönülle yaklaþýlýr, baþka bir deyiþle, sonuca bilgiyle ve
sezgiyle ulaþýlýr, ulaþýlýrsa! Oysa bir de baktým ki ben yolu þaþýrmýþ, çizmeyi aþmýþým. Sözün
her anlamýyla, burnumu sokuyorum öyküye. Edebiyat koklanýr mý? Eh, öykücü yürek avýna
çýkarsa, eleþtirmen de sürek avýna çýkar deyip kokladýðým þu kokularýn edebiyat açýsýndan ne
demeye gelebileceðini dilimden geldiðince anlatayým.
Birinciye gelen öykücülerimizin kalburüstü öykülerini yeniden okurken ayrýmýna vardým
þu az önce sýraladýðým kokularý, ilk okuyuþtan bu yana burnumda sakladýðýmýn. Duyum izlenimlerinin çaðrýþýmlarý herkeste baþka olabilir. O zaman da, belli bir kokuyla kokan öyküler,
okuyaný öykücünün götürmek istediði yoldan ayýrýp baþýboþ çaðrýþýmlarýn labirentlerine sürükleyebilir. Bu, gerçek bir tehlikedir bence. Edebiyat, edebiyattan baþka herhangi bir þeyin
de yaratabileceði her türlü etkiyi denetim altýna almak zorundadýr. Yazar okuru baðlamalýdýr.
76
ÝMGE ÖYKÜLER YIL 1, SAYI 4, AÐUSTOS-EYLÜL 2005
KOKULAR VE ÖYKÜLER
Ýpi kýsa ya da uzun tutmak öykücünün bileceði iþtir ama hepten çözmek, öykünün varlýk nedenini ortadan kaldýrýr.
Öyküde allegori mutlakiyet, simge meþrutiyet, imge demokrasidir. Bunlarýn hepsine de
edebiyatça bir etkinlik içinde yer vardýr. Ama çaðrýþým, anarþidir. Görüntüyü ya da kokuyu,
çaðrýþýmlarýný denetleme olanaðýný güvence altýna almaksýzýn öyküye sokmak; etkilemeyi, beðenilmeyi, tutunmayý belki kolaylaþtýrýr ama öyküyü de kolaylaþtýrýr. Çaðrýþýmý bile isteye kullanmak ve öykünün dokusuyla güdümlemek zordur ama bu zorluðun üstesinden gelmiþ bir
öykü, okuyana edebiyattan baþka hiçbir þeyin saðlayamayacaðý özgül bir dünya saðlar.
Benim öykülerde kokladýðým kokulara dönelim. Bunlarýn kimileri, giderek öykülerden çýkýp öykücülere siniyorlar. Üslûbun gevþek anlamýyla, bir üslûp bile oluþturuyorlar demek ki.
Belli bir kokusu olmayan öykücülerin baþarýsý baþka açýlardan deðerlendirilmeli; ama koku varsa, deðerlendirmeye bir boyut daha katýlýyor: Yazarýn, okurun çaðrýþýmlarýný denetlemekteki ve yönlendirmekteki baþarýsý.
Kimi öyküdeki koku, belki pek hoþ, ama yazarýn yaratmadýðý yaþantýlara götürürken, kokuyu örgüsünün ilmeklerine özellikle sindiren kimi öyküde de okurun çaðrýþýmlarý öykücüye
bir ek malzeme oluyor. Öyküyü, öykücünün yazmadýðý öyküler için bir vesile olmaktan kurtarýp kokuyu dokuya katarak iletiþimi pekiþtiren bir malzeme durumundadýr böyle bir kokulandýrma.
Bu yarý fantezi yazý elbet bir eleþtiri yazýsý deðil. Kokular üzerine eleþtiri kurmak olacak iþ
mi? Ama madem ki bir kez öðrendiniz öyküyü gözümle olduðu kadar burnumla da okuduðumu, belki siz de denemek istersiniz diyerek lafa bir-iki örnekle yekûn çekeyim.
Hiç koku kullanmayan öykücüler Adalet Aðaoðlu'dur, Hulki Aktunç'tur, Sevgi Soysal'dýr.
Beni öykülerini koklamak gibi zor durumlara sokmazlar.
Kokunun kimyasýný bulan öykücü Nezihe Meriç'tir. Ovulmuþ tahtalardan arap sabunu, çocuklardan mis gibi hacýþakir, evlerden patlýcan-biber kýzartmasý, sofralardan taze doðranmýþ
domates-salatalýk, dereotu-nane kokusu gelir. Kadýn eli deðmiþ öykülerdir. Yalnýzlýk çektirmezler.
Oðuz Atay'ýn kokularý, kitap yýðýnlarýnýn biriktirdiði toz, meþin, mürekkep, sepya kokularýdýr. Hiç yaðmur yaðdýrmaz. Kokularýný yýllandýrýr. Kendi ister bunu. Ondurmaz ama oldurur. Elhak has yazardýr.
Selim Ýleri naftalin ve lavanta çiçeði kokar. Yüce gönüllüdür. Öyküsünü okurun kendi anýlarýnda bulacaðý tahassürlere, tahassüslere feda edebilir. Bir hatýra zevki vardýr kederinde.
Bekir Yýldýz denetlemez öykülerinin kokularýný. Ýkinci sigarasý, tezek, barut, kan, sanayileþmek isteyince de makine yaðý kokutur. Kapalý yerde fazla dayanýlmaz ona.
Leylâ Erbil de iþin aromasýný kaçýrýr. Ter… ter… ter. O teklif etmese de hemen ardýndan
deodoran, lavanta, parfüm kokusu duyarsýnýz. Öykünün diyalektiðini yakalamýþtýr o… ve erotizm her zaman pusudadýr.
Ciddiye almayýn dediklerimi. Bir tazý yazýya sývanýrsa bunlarý yazar iþte. Ama kargalar eleþtiri yazmadýkça tehlike uzaktadýr.
ÝMGE ÖYKÜLER YIL 1, SAYI 4, AÐUSTOS-EYLÜL 2005
77