Paleontolog Kristina Curry Rogers ve Catherine Forster, 2001 yılında Madagaskar’da yaklaşık 3 m uzunluğunda, yani kabaca bir pinpon masası uzunluğunda tek bir kaburga kemiği buldu. Araştırmacılar, daha sonra Rapetosaurus krausei olarak adlandırılacak olan yeni bir titanozor (devasa boyutlara ulaşan ve bitki yiyen dinozor) türü keşfetmişti.
ABD’de bulunan Macalester College’da biyoloji ve jeoloji profesörü olan Rogers, ‘‘Titanozorlarla çalışmanın en güzel yanlarından biri ‘titanik’ benzeri boyutlara sahip olmaları’’ diyor. ‘‘Ancak bu durum titanozorların kazılmasını zorlaştırıyor çünkü tek bir iskeletin kayalardan çıkarılması en iyi ihtimalle bütün bir saha sezonunu alıyor.’’
Kelime anlamı ‘‘dev kertenkeleler’’ olan titanozorlar, hayatta kalan son saropod dinozorlarıydı. Bu tür, çok uzun boyunlu ve uzun kuyruklu ancak nispeten küçük kafalı otçullardan oluşuyordu. Titanozorlarla çalışan paleontologlar bu yaratıkların devasa boyutları karşısında hayrete düşüyor. Rogers, ‘‘Tek bir bacak kemiği bile benim tüm boyumdan uzun’’ diyor ve bazen tek bir titanozor ayak parmağı kemiğinin, bir insanın kol kemiği kadar büyük olduğunu ekliyor. ‘‘Bir titanozor bacağını elinizde tutmak hayli güç ister.’’
Peki bu yaratıklar başlangıçta nasıl bu kadar büyüdü? Daha fazla zaman tanınsaydı, daha da büyük olacak şekilde evrilebilirler miydi?
Titanozorlar her zaman bu kadar büyük değildi
Aslında tüm titanozorlar hayata nispeten küçük başlamıştı. Rogers, ‘‘Bir futbol topu büyüklüğündeki yumurtalardan çıktılar’’ diyor. ‘‘Hayata başladıklarında neredeyse bir chihuahua büyüklüğünde olurlardı. Bu büyük saropodlar arasında pek bir ebeveynlik anlayışı yoktu; yavrular yuvadan çıkar çıkmaz kendi başlarına yiyecek arıyorlardı.’’
Titanozorlar zamanla, çoğu saropodun yaptığı şeyi yaparak, yani yiyerek ve daha çok yiyerek devasa boyutlarına ulaştı. Bilim insanları titanozorların hızla büyüdüklerine ve yetişkin boyutlarına ulaşana kadar yavaşlamadıklarına inanıyor. Rogers, ‘‘Titanozorların yaşamları boyunca sergilediği büyüme oranları, balinalarda gözlemlediğimize göre çok, yani inanılmaz derecede hızlı’’ diyor.
Üstelik balinaların aksine titanozorlar, anneleri tarafından sağlanan yüksek proteinli, besleyici sütü tüketme avantajından yoksundu. Bunun yerine bu dinozorlar kendi yiyeceklerini kendileri buluyordu.
Yüksek büyüme hızı, çoğu saropodu et yiyen dinozor akrabalarından ayıran noktalardan biri.’’
Titanozorlar en büyük saropodlar olsa da Carrano, bu canlıların atalarının zaten hayli büyük olduğuna dikkat çekiyor. ‘‘20-30 tonluk bir atadan 70-80 tona evrimleşmek muhtemelen çok fazla evrimsel yenilik gerektirmedi’’ diyor. Tüm yapı ve sistemlerin zaten devasa boyutlarda başarı için kurulduğunu açıklıyor.
Elevation Science Institute for Natural History Exploration’da asistan olan Skye Walker, ‘‘Saropodlar, ilkel kuzenleri olan sauropodomorflardan daha erken bir dönemde uzun boyunlar geliştirdi’’ diyor. ‘‘Bu da onların daha çeşitli beslenmelerine olanak tanıyarak bir dizi besleyici gıdaya erişebilmelerini sağladı.’’
Büyümeyi kolaylaştıran gizli adaptasyonlar
Artan boyutları nedeniyle saropodlar, iskeletlerini daha hafif hâle getirmek için kemiklerinde ‘‘pnömatik’’ hava keseleri geliştirdi. Walker, ‘‘Bu hava keseleri akciğerlere bağlı yumuşak dokulardan oluşuyordu’’ diyor.
‘‘Bu da ağırlıklarını taşıyabilmelerini kolaylaştırdı ve vücutta daha verimli oksijen tedarikine olanak sağladı. Bu sayede, memelilerin aksine, saropodların ne kadar büyüyebileceğinin neredeyse hiçbir sınırı yoktu.’’
Carrano, yırtıcı dinozorların günümüz kuşlarında olduğu gibi basınçlı hava keselerine sahip olduğunu ve bu sistemin muhtemelen ortak bir atadan evrimleştiğini söylüyor. ‘‘Böylece nefes alma kapasiteleri arttı ve güçlerinden ödün vermeden devasa kemikleri hafifledi.’’ Carrano, saropodların ayrıca devasa ağırlıklarını desteklemek için kısa ayaklara ve sütun benzeri uzuvlara sahip olduğunu açıklıyor. ‘‘Bunların hepsi en büyük titanozorlarda aşırıya kaçan özelliklerdi.’’
Memelilerin aksine, saropodların ne kadar büyüyebileceğinin neredeyse hiçbir sınırı yoktu.’’
Titanozorların eklemlerinde de gizli adaptasyonlar vardı. Yale Üniversitesi’nde biyoloji alanında doktora sonrası araştırmacı olan Armita Manafzadeh, T. rex gibi daha küçük non-avian (kuş olmayan) dinozorların kemiklerinin de tıpkı bizimkiler gibi birbirine tam olarak kenetlendiğine ve sıkı eklemlere sahip olduğuna dikkat çekiyor.
Buna karşılık titanozorlar, kemiklerinin uçlarında muazzam hacimlerde yumuşak kıkırdak bulunan eklemlere sahipti. Eklem yapısındaki bu farklılığın, özellikle kalça gibi kilit uzuv eklemlerinde, hayvanın devasa vücut ağırlığını daha iyi taşımak için bir adaptasyon olduğu düşünülüyor.
Yani titanozorlar yaşasaydı, daha büyük olurlar mıydı?
Carrano’ya göre, titanozorların saropod atalarından daha fazla büyümeyi nasıl başardıkları pek açık değil. Belki de Jurasik ataları yok olduktan sonra daha büyük vücutlar geliştirmek için daha fazla zamanları oldu. Öte yandan daha da büyüyebilmek için mevcut anatomilerini değiştirerek yeni özellikler edinmiş de olabilirler.
Carrano, ‘‘Ancak cevabı açıkça ortaya koyan çok büyük bir fark yok. Ayrıca, Jura’da olmayan yeni besinlerin, özellikle de çiçekli bitkilerin mevcudiyetinden faydalanmış olmaları da mümkün’’ diye açıklıyor.
Belki biraz daha büyük saropodlar olabilirdi ama fark aşırı büyük olmazdı.’’
Boyuttaki büyük değişimleri düşünmek için teknik olarak on kat değişim anlamına gelen ‘‘büyüklük mertebeleri’’ açısından düşünmenin yardımcı olduğunu söylüyor. Örneğin, bir tondan 10 tona çıkmak, 10 tondan 20 tona çıkmaktan çok daha büyük bir mesele. ‘‘Çünkü ilkinde ölçekte bir değişim var ama ikincisinde yok.’’
Tüm bunların yanı sıra Carrano, saropodların ötesine geçemeyeceği bir üst boyut sınırı olabileceğini de söylüyor. ‘‘Yani elimizde 70-80 tonluk titanozorlar var. 100 tona ulaşabilirler miydi? Belki de. Ama 200 ton, bundan şüpheliyim. Hayatları boyunca kaldırma kuvvetine sahip bir ortamda yaşayan balinalar bile bu kadar büyüyemiyor.’’
Bence saropodlar karasal hayvanlar için ulaşılabilecek maksimum boyut aralığındaydı.’’
Soyları tükendiğinde, saropodlar zaten neredeyse 150 milyon yıldır varlıklarını sürdürüyordu. Carrano, eklenen zamanın çok fazla fark yaratmamış olabileceğini açıklıyor. Ancak bazı paleontologlar, özellikle bu canlılar hakkında hâlâ bilmediğimiz çok şey olduğu için, daha fazla evrimin mümkün olabileceğini söylüyor.
Walker, titanozor örneklerinin yaygın olmasına rağmen büyük ölçüde eksik olduğunu söylüyor. ‘‘Yeni titanozorlar keşfedilmeye devam ediyor, bu yüzden henüz her şeyi bilmediğimizi ve muhtemelen hiçbir zaman da bilemeyeceğimizi söyleyebilmek gerçekten ilham verici. Bu hayvanlar hakkında her geçen gün yeni şeyler keşfediyor ve gizemlerini daha da gün ışığına çıkarıyoruz.’’
Rogers, son 20 yılda şaşırtıcı bir hızla yeni titanozorların keşfedildiğini söylüyor. ‘‘Sanırım şu anda 100’ün üzerinde tanımlanmış tür var’’ diyor. ‘‘Bu durum, bu gibi küresel olarak dağılmış dinozorların inanılmaz bir evrimsel başarı öyküsü olduğunu ortaya koyuyor. Eğer o asteroit olmasaydı, muhtemelen evrimleşmeye ve çeşitlenmeye devam edeceklerdi.’’
Kaynak: BBC, Ceyda Yetim yerelleştirdi.