1.1 - 7269 sayılı Kanunun 1051 sayılı Kanunla değiştirilen ikinci maddesine göre saptanan ve duyurulan afet bölgelerinde yeniden yapılanacak ya da değiştirilecek ya da büyütülecek ya da esaslı onarım görecek resmi ve özel tüm yapıların bağlı olacağı teknik koşullar 7269 sayılı Kanunun 1051 sayılı Kanunla değiştirilen üçüncü maddesine göre bu yönetmelikteki ilkelere uyularak yerine getirilir.
1.2 - Afet bölgelerinde yapılacak yapılar gerek malzeme ve gerekse işçilik bakımından, Türk Standartlarına ve Bayındırlık Bakanlığı 'Genel Teknik Şartnamesi' kurallarına uygun olacaktır.
Bölüm 2 - Üzerine bina yapılacak arazi
2.1 - 7269 sayılı Kanunun 1051 sayılı Kanunla değiştirilen 14 üncü maddesine göre yapı için yasak bölge sayılan yerlerde bina ve konut yapılamaz, mevcut bina ve konutlar onarılamaz. Ayrıca, yapımının üzerinden 30 yıl geçmiş yapay dolgularda, özel olarak zemin sıkıştırılması yapılmadıkça bina ve konut yapılamaz.
2.2 - Çığ düşmesi, kaya düşmesi ya da yer kayması afetlerinden en az birine uğrayıp ve bu afetlerden biri için 7269 sayılı Kanunun 1051 sayılı Kanunla değiştirilen 2. maddesine göre afet bölgesi olduğu kararnameyle belgelenen yerlerde bina ve konut yapılamaz, mevcut bina ve konutlar onarılamaz.
3.1 - Su baskınına uğramış afet bölgesi kararnamesi alınmakla beraber, 7269 sayılı Kanunun 1051 sayılı Kanunla değiştirilen 14. maddesine göre yapı için yasak bölge sayılmayan yerlerde, aşağıdaki (3.1.1), (3.1.2), (3.1.3), (3.1.4) ve (3.1.5) fıkralarında belirtilen koşullara uyulmak suretiyle bina yapılabilir, mevcut bina ve konutlar onarılabilir.
3.1.1 - Binaların suya değinmek olasılığı bulunan kısımlarında suya dayanıklı olamayan yapay ve doğal yapı malzemeleri kullanılamaz. (Kerpiç, ahşap, tüf, alçı, taşı, çamur harçlı duvar gibi).
3.1.2 - Binaların saptanacak en yüksek su düzeyinden en az 0.30 m. yüksekliğe kadar olan kısımları, 250 doz. çimento harçlı taş duvar ya da 150 dozlu, 1/3'ü taş olan taşlı beton ya da bunlardan daha dayanıklı malzemelerinden yapılacaktır.
3.1.3 - Temel zeminin su altında kalma olasılığı varsa, bu durum göz önüne alınarak gerekli teknik önlemler alınacaktır.
3.1.4 - Değiştirilecek ya da büyültülecek ya da esaslı olarak onarılacak binalarda yeniden yapılacak ya da değiştirilecek ya da yenilenecek her bir kısım, binanın su baskınına karşı dayanıklılığını arttıracak biçimde olacaktır.
3.1.5 - En yüksek su düzeyi altında kalacak, depo, çamaşırlık sığınak vb. yapılamaz.
Bölüm 4 - Yangın afetinden koruma
4.1 - 7269 sayılı Kanunun 2. maddesine göre yangın tehlikesine uğramış saha olarak saptanacak yerlerde yapılacak binalar ile onarılacak binalarda, yangına karşı koruma ile ilgili Türk Standardı hazırlanana kadar, en az aşağıdaki önlemler alınacaktır :
4.1.1 - Bitişik düzende yapılacak binaların dış duvarlarında ahşap ya da kolay yanabilecek malzeme kullanılmayacaktır.
4.1.2 - Çatının oturduğu döşemenin üzerine yapılacak bacalarda bacanın dış duvar kalınlığı, en az bir tuğla boyunca olacaktır. İş yerleri ile merkezi ısıtma olan yerlerde bu kalınlık bir buçuk tuğladan az olamayacaktır. Bacalar ahşap kısımlara değmeyecek ve ahşap kısımlarla baca arasında en az (5 cm) uzaklık bulunacaktır. Bacaların dış kısımları sıvanacak, iç kısımlarında rendelenmiş tahtadan ya da saç kalıp kullanılarak tuğla yada briket aralarının harçla doldurulması sağlanacaktır. Bacalarda normal tuğla, beton briket ya da benzeri yanmaz malzeme kullanılacaktır.
4.1.3 - Baca, çatıyı kestiği düzlemden en aşağı 0.75m. yüksekliğe kadar çıkacaktır.
4.1.4 - Çok katlı çelik karkas yapılarda, yangından etkilenebilecek kolon ve kirişler, uygun bir malzeme ile kaplanarak koruyucu önlemler alınmalı ve alev alabilecek maddelerin birikebileceği ya da buharların yoğunlaşabileceği yerlerde, yangına karşı önleyici ve koruyucu önlemler alınmalıdır.
4.1.5 - Ahşap karkas yapılar bitişik düzende yapılamaz. Bu binalar arsa sınırından en az 5.00 m. uzaklıkta olacaktır.
4.1.6 - Bitişik düzende yapılan binaların bitişik taraflarında tavan döşemesi üstünden başlayarak, çatı üstü en büyük eğime paralel ve çatı yüzeyinden en az 0.60 m. yükseklikte ve her iki tarafı sıvalı olan en az bir tuğla kalınlıkta kargir yangın perdesi yapılacaktır.
4.1.7 - Değiştirilecek ya da büyütülecek ya da esaslı olarak onarılacak binalarda, yeniden yapılacak ya da değiştirilecek ya da yenilecek her bir kısım, binanın yangına karşı dayanıklılığını arttıracak biçimde olacaktır.
KISIM : III
Deprem Afetinden Korunma
Bölüm 5 - Geçerlilik kuralları
5.1 - Bu kısımda bağlı olacağı yapısal koşullar ve hesap ilkeleri gösterilmeyen çeşitli konutlara baraj, köprü v.b. bayındırlık yapılarına uygulanılacak esaslar, kendi özel yönetmelikleri yapılıncaya dek, inşaatları denetleyen bakanlıklar tarafından saptanacak ve projeleri, bu ilkelere göre düzenlenecektir.
5.2 - Bu kısımda söz konusu edilen deprem tehlike bölgeleri, İmar ve İskan Bakanlığınca hazırlanan ve Bakanlar Kurulunun 23/12/1975 tarih ve 7/5551 sayılı kararı ile yürürlüğe giren, deprem bölgeleri haritasındaki ayırma uygun olarak değerlendirilmiştir.
Bölüm 6 - Betonarme Yapılar.
6.1 - Kısaltmalar
a = Etriyelerin boyunca çubuklar arasında kalan köşeden köşeye ya da çiroz çubuğundan ara çiroz çubuğuna olan en büyük mesnetlenmemiş uzunluğu
h = Kiriş ya da kolon en kesitlerinin faydalı yüksekliği
Ø = Donatı çubuğu en kesit çapı
fe = Kapalı etriye çubuğunun bir kolunun en kesit alanı
Fe = Kiriş çekme donatısı alanı
Fb = Beton en kesit alanı
FB = Belirli bir aralıkta toplam etriye alanı
V = Kolona gelen kesme kuvveti
No = Kiriş kolon birleşim bölgesinde kolona gelen eksenel basınç kuvveti
Msol = Kolon - Kiriş birleşim yerinde sol taraftaki kirişin mesnet momenti (altta çekme yapan moment pozitif)
Msağ = Kolon - Kiriş birleşim yerinde sağ taraftaki kirişin mesnet momenti (altta çekme yapan moment pozitif)
M = Boyuna çekme donatısı yüzdesi
Ms = Enine donatı hacimsel yüzdesi (etriye veya spirallerde bir adımdaki donatı hacminin o adımdaki göbek hacmine oranı)
eu = Donatı çeliğinin akam gerilmesi
bu = 28 günlük beton silindir basınç mukavemeti (kg/cm²)
e,em = Çelik donatı emniyet gerilmesi
b = Beton kayma gerilmesi (kesit kayma gerilmesi)
e = Kayma donatısı tarafından alınan kayma gerilmesi
6.2 - Kapsam
Deprem bölgelerinde yapılacak betonarme yapılar, Türkiye'de bu konuda yürürlükte olan ilgili şartnamelere olduğu kadar, bu yönetmeliklere ön görülen kurallara da uymak zorundadır. Donatı olarak profil demiri kullanılmış elemanlar bu bölümün dışında bırakılmıştır.
Bu kısımda önerilen koşullar iş yerinde yapılmış çerçeve, perde ve çerçeve-perde sistemli monolitik (*) yapılar için geçerlidir.
Burada önerilen koşullara uygun olarak yapılan betonarme çerçeve, perde ve çerçeve-perde sistemlerle düktiliteyi sağlayacak biçimde usulüne uygun olarak yapılan ön gerilmeli beton yapılara 'düktil sistemler' denir.
Prefabrike elemanlarla yapılan sistemlerden, özel önlemlerle düktilise sağlananlarda düktil sistemler kapsamına girer.
6.3 - Genel kurallar
6.3.1 - Yapılan deprem etkileri altındaki davranışını etkileyen taşıyıcı ve taşıyıcı olamayan tüm elemanlar projelendirmede göz önünde bulundurulacaktır.
6.3.2 - Bu bölümde açıklanan kurallar uyarınca düzenlenecek, çerçeve ya da perdelerden oluşan yapı sistemleri, Bölüm 13'te verilen yatay etkilere göre boyutlandırılıp projelendirilecektir. Döşeme sistemleri deprem kuvvetlerini çerçeve ya da perdelere aktaracak güçte olmalıdır.
6.3.3 - Önem katsayısı 1 den büyük olan tüm yapılarda;
Birinci ve ikinci derece deprem bölgelerinde B 225 den düşük nitelikte beton kullanılamaz, tüm deprem bölgelerinde vibratörsüz ve betoniyersiz beton yapılamaz.
6.3.4 - Yatay deprem yükleri altında betonarme kolon ve perdelerde uçlar arası meydana gelecek ardışık yer değiştirmeler farkı, kat yüksekliğinin % 0.25 ini geçmeyecektir. Bu yerdeğiştirmelere uymayacak ve büyük zarara neden olacak bölmeler ve panolar, taşıyıcı iskelete yeterli aralık bırakılarak ya da benzeri önlemler alınarak düzenlenmelidir.
6.4 - Derzler
6.4.1 - Deprem sırasındaki yatay yer değiştirmeler güvenilir bir hesapla saptanmadıkça ve özel önlemler alınmadıkça sıcaklık değişimi, rötre, yükseklik farkı ve zemin koşulları düşünülerek oluşturulan yapı derzleri 6.00 m. yüksekliği dek en az 3.0 cm. olacak, 6.00 m. den sonraki her 3.00 m. için 1.0 cm. artırılacaktır.
6.4.2 - Yükseklik farkı ve temel zemini koşullarına bağlı olarak düzenlenen derzler hariç, diğer nedenlerle yapı temellerine derz yapılmayabilir.
6.5 - Temeller
6.5.1 - Temel zemini ve temeller :
Yapı temelleri, oturma ve farklı oturmalardan dolayı üst yapıda hasara neden olmayacak ve işlevini önlemiyecek biçimde, oturdukları zeminin özelliklerine göre, zemin mekaniği prensipleri gözönünde tutularak projelendirilecek ve yapılacaktır. Kısmi bodrum yapılmasından kaçınılacaktır.
6.5.2 - Temel bağlantıları :
18.104.22.168 - Kazıklar üzerine oturan yapılarda bu sömeller uygun yerlerinden olanak varsa iki doğrultuda bağlantı kirişleri ile bağlanacaktır. Mütemadi sömellerde diğer doğrultuda temel bağlantıları yapılacaktır. Temel zeminin kaya olması halinde bağlantı kirişleri yapılmayabilir ya da azaltılabilir.
22.214.171.124 - Deprem bölgesine ve zemin cinsine bağlı olarak temellerdeki bağlantı kirişleri Tablo 6.1 e göre boyutlandırılacak ve donatılacaktır.
aralıkları bağlantı kirişinin büyük boyutunun yarısını ya da 20 cm. yi geçmeyecektir
126.96.36.199 - Bağlantı kirişleri yerine, betonarme döşemede kullanılabilir. Betonarme döşeme yapılması halinde döşeme kalınlığı en az 15 cm ya da küçük açıklığın 1/50 sinden az olmayacaktır. Ancak böyle bir döşemenin düşey ve yatay yük aktarılışı hesapla gösterilmelidir.
Tablo : 6.1 - Bağlantı kiriş minimum koşulları
Deprem bölgesi
Boyut cinsi
Zemin cinsleri (bölüm 13'e bakınız)
1 inci bölge
Hesap çekme kuvveti (Bağlandıkları kolonlara gelen düşey kuvvetlerin en büyüğünün yüzdesi olarak)
Hesap çekme kuvveti (Bağlandıkları kolonlara gelen düşey kuvvetlerin en bü- yüğünün yüzdesi olarak)
% 5
% 5
% 8
%10
Minimum enkesit
700 cm2
700 cm2
900 cm2
900 cm2
Minimum boyuna donatı
4 14
4 14
4 14
4 14
Minimum boyut
25 cm
25 cm
30 cm
30 cm
6.6 - Kolonlar
6.6.1 - Kolonlar,bodrum katından başlayarak yukarı doğru birbiri üzerine gelecek şekilde yerleştirilecektir. Bu olanaklar yoksa hesaplar yapı taşıyıcı sistemin 'düzensiz' olduğu gözönüne alınarak yapılacaktır. Tüm kolonlar öncelikle planda, aksları boyunca aynı düzlem içine gelecek biçimde düzenlenecektir.
6.6.2 - Kolonların en küçük boyutu 25 cm. den ya da kat yüksekliğinin 1/20 sinden küçük, geniş kenarın dar kenara oranı 3.00den daha büyük olamaz. Yuvarlak kolonlarda çap en az 30 cm. olacaktır.
6.6.3 - Kolonlardaki boyuna donatı yüzdesi en az 0.01, en fazla;
B 160 için 0.030
B 225 için 0.035
B 300 için 0.040
Olmalıdır. Kolonlardaki boyuna donatı için BÇ. III den daha yüksek nitelikte çelik kullanılmaz. Bindirme ile ek yapılan yerlerde, toplam donatı yüzdesi (devam eden ve ek için yeni konan çubukların toplamı alınmak koşulu ile) aşağıda verilen değerleri geçmez.
B 160 için 0.04
B 225 için 0.05
B 300 için 0.06
6.6.4 - Çekme gerilmesinde çalışan kolon donatıları elden geldiğince aynı kesitte eklenmemelidir. Bunun yapılmaması halinde e = em için bindirme boyu %100, e e, em için % 50 arttırılmalıdır.
Ancak yeterli enine donatı düzeni halinde ekleme oranı her iki cins donatı için %50 ye kadar çıkarılabilir. e çelik gerilmesinin e, em den küçük olduğu durumlarda ekleme oranları arttırabilir.
6.6.5 - Kolonlar enine donatı aralığı bakımından, (a) kolon sarılma bölgesi, (b) kolon orta bölgesi ve (c) kolon - kiriş düğüm bölgesi olarak üç kısımda gözönünde bulundurulacaktır. (Şekil 6.1).
188.8.131.52 - Kolon sarılma bölgesi :
Her kolonun alt ve üst uçlarında, betonun sıkıca çemberleşmesini sağlamak ve böylece normal, kayma ve eğilme gerilmeleri altında gevrek bir şekilde, aniden kırılmasını önlemek amacıyla kolon sarılma bölgeleri bulunacaktır. Bu bölgelerin uzunluğu, döşeme üst kotundan ve kolona bağlanan enderin kirişin alt yüzeyinden başlayarak, kolon enkesitinin büyük boyutu (dairesel kesitlerde kolon çapı), kolon serbest yüksekliğinin 1/6 sı veya 45 cm. den az olamaz.
Sarılama bölgesindeki her türlü spiral ya da dikdörtgen etriye ya da dairesel spirallerin hacimsel yüzdesi aşağıda verilen denklemden elde edilecek değerden ve 0.01 den daha az olamaz.
( 6.1)
sürekli dairesel spirallerin adımı, göbek çapının 1/5'i veya 8 cm den fazla olamaz. Sarılma bölgesinde basit dikdörtgen etriye ya da sürekli dikdörtgen etriye kullanılması halinde bu çubukların bir kolunun kesit alanı aşağıdaki denklemde verilen değerden az olamaz.
(6.2)
Burada, a = mesnetlenmemiş en büyük etriye kenar boyu, s = etriye aralığıdır. Sarılma bölgesinde 8 mm den küçük çaplı enine donatı aralığı 10 cm. den fazla ve 5 cm den az olamaz. İlk etriyenin kiriş alt ya da üst yüzüne olan uzaklığı 5 cm. den fazla olamaz. Sarılma bölgesindeki etriye kancaları, kendi doğrultusu ile 135 oluşturmak ve dairesel kısmın ucuna 10 d kadar doğrusal bir parça bırakmak suretiyle yapılacaktır. (Şekil 6.2 a).
Sarılma bölgelerindeki enine donatının sıkışıklığı önlemek için, kırılma sonrası aşamalarda betonu daha randımanlı olarak çemberleyen spiral ya da sürekli dikdörtgen etriyeleri öncelikle kullanmalıdır. Normal basit dikdörtgen ve sürekli dikdörtgen fretajdaki enine donatının mesnetlenmiş kenar boyu olan 'a' yı azaltmak, dolayısı ile etriyelerden tasarruf sağlamak amacı ile, özel ara çubuk bağlantıları (özel çiroz etriyeler) kullanılabilir. Bu ara bağlantılarının her iki ucuna standart yarım daire kancanın ucuna 10 d uzunlukta düz bir kısım eklemeli, hem enine ve hem de boyuna donatıyı dıştan kavrayacak ve beton dökülürken oynamayacak biçimde sıkıca bağlanmalıdır. (Şekil 6.2 b).
Alt katlarda kesintiye uğramış olan perde duvarlarını ya da buna benzer üst yapı sistemlerini taşıyan kolonlarda, sarılma bölgesine konulan enine donat tüm kolon boyunca aynen devam ettirilir.
Özel hal : Üçüncü ve dördüncü derece deprem bölgelerindeki binalarda, eğer kolon sarılma bölgesindeki maksimum hesap kayma gerilmesi 0.07 bu dan küçük ise Denk 6.1 ile verilen minimum hacimsel donatı yüzdesi koşulu aranmaz ve sarılma bölgelerindeki etriyelerin aralığını kolon orta bölgesindeki etriye aralığının yarısına indirmekle yetinilebilir.
Kolon orta bölgesindeki etriye alanı, statik yükler ve deprem kuvvetleri altında meydana gelebilecek en büyük hesap kesme kuvvetini taşıyabilecek güçte olmalıdır.
Bu bölgedeki etriye aralıkları, kolon uzun kenarının yarısından, 20 cm. den ya da en küçük boyutuna donatı çapının 12 katından fazla olamaz. Boyuna donatı eki, öncelikle kolon orta bölgesinde ve betonarme kurallarına uygun olarak yapılmalıdır.
184.108.40.206 - Kolon - kiriş birleşim bölgeleri
Kolonların kirişlerle olan birleşim bölgeleri (Şekil 6.1) burada mevcut olabilecek en büyük kesme kuvvetine göre etriyelerle donatılmalıdır. Bu iç kolon - kiriş birleşim bölgesi, pozitif kabul edilen yönleri ile deprem, düşey yük ve diğer etkilerden meydana gelen kesit etkileri ile beraber (Şekil 6.2 c) de gösterilmiştir.
cebirsel denklemi ile hesaplanabilir.Burada z ler sırasıyla sağ ve sol kiriş kesitlerine ait manivela kollarıdır.
Kenar kolonlarda ya Msol ya da Msağ'ın sıfıra eşit olacağı açıktır.Bu kesme kuvvetinden meydana gelen b.
(6.4)
kayma gerilmesi bu beton silindir mukavemeti olmak üzere
(6.5)
olmalıdır.Burada b, z bölgede en kesitin genişliği ve manivela koludur.Kayma donatısı hesabına esas olan kayma gerilmesi e:
(6.6)
dır.Burada
(6.7) (*)
olarak hesaplanır.Burada No, basınç olarak birleşim bölgesi üstünde deprem sırasındaki minimum normal kuvvet, Fb bölgede en kesit alanıdır.(6.5), (6.6) denklemleri ile verilen gerilmeler ayrıca %30 arttırılmayacaktır.
En dar kiriş genişliği, birleştiği kolon genişliğinin yarısından fazla ve en küçük kiriş yüksekliği en büyük kiriş yüksekliğinin en az 0.75 katı olan dört kirişli bir birleşim noktasında etriye miktarı en az yukarıda hesaplanan değerin yarısı kadar alınabilir.
Kolon - kiriş birleşim bölgelerinde birim boya rastlayan etriye miktarı, kolon ve orta bölgesinde birim boya rastlayan etriye miktarından az olamaz.
220.127.116.11 - İçeriye ışık gelmesi amacı ile, iki kolon arasındaki dolgu duvarı üzerinde bırakılan kolonlardan kolona pencere boşluklarına izin verilmez.Ancak, kısa kolon durumu yaratan ve kolondan kolona tüm serbest açıklıkça devam eden bu cins pencereleri açmak zorunluğu bulunan hallerde, ya kısa kolon tüm boyunca sürekli etriyelerle sarılmalı (en az kolon sarılma bölgelerinde gereken enine donatı kadar) ve aynı zamanda kısa kolonun artan rijitliği o kattaki kesme mukavemeti dağılışında, burulma ve periyot hesaplarında gözönüne alınmalı,ya da dolgu duvarları kolon rijitliğini etkilemeyecek biçimde taşıyıcı sistemden ayrı olarak düzenlenmeli.
18.104.22.168 - Binanın deprem kuvvetleri altındaki davranışına etki edecek özellikteki dolgu duvarı, doğal periyoda ve burulma momentine etkileride düşünülerek kütle ve rijitlikleri bakımından binanın planı ve yüksekliğince elden geldiğince, ek etkiler doğurmayacak biçimde düzenlenecektir.
(*) Bu denklemdeki b, bu, No ce Fb için kg ve cm birimleri kullanılacaktır.
6.7- Perdeler
6.7.1 - Perde duvarları yatay yükler altında meydana gelecek momentleri, eksenel kuvvetleri ve kesms kuvvetlerini taşıyabilecek şekilde projelendirilecektir.
6.7.2 - Perde, planda uzun kenarının kalınlığına oranı en az beş olan düşey taşıyıcı elemanlardır.Betonarme taşıyıcı perde duvar kalınlığı kat yüksekliğinin ve perde genişliğinin 1/20 sinden ya da 15 cm. den az olamaz.
Güvenilirliği hesapla gösterilemiyor ise bu minimum kalınlık 10 m. perde yüksekliği için alınmalı, daha yüksek yerlerde aşağı doğru her 6 m. ek yükseklik için minimum kalınlık ortalama 2 cm. arttırılmalıdır.
Perde duvarlarında minimum donatı alanları perde bürüt enkesit alanının, yatay donatı için 0.0025, düşey donatı için 0.0020 den az olamaz.Donatı aralığı perde kalınlığının 1.5 katı ve 30 cm. den fazla olamaz.Kolon tanımı ile perde tanımı arasında kalan düşey taşıyıcı elemanların minimum koşulları yerine getirilmelidir.
6.7.3 - Betonarme perde duvarların en kesitlerinin her iki ucunda perdenin plandaki büyük boyutunun %10 u boyutundaki bölgelerde düşey donatı aralığı yarıya indirilecektir.
Ancak perde kesitinde, homojen kesit varsayımı ile çekme gerilmesi çıkması halinde, bu üç bölgedeki donatılar statikçe gerekli kesitin