Bugün bu makaleyi bilgisayarlar sayesinde okuyorsunuz. Dünyanın herhangi bir yerinde, bir web tarayıcısında siz bu yazıyı okurken, kelimeler ve görüntüler binlerce kilometre boyunca internet üzerinden neredeyse anında size iletiliyor. Bilgisayarlar son 60 yılda hayatımızı büyük ölçüde etkiledi, ancak aslında yaklaşık 200 yıl önce icat edildiler. Ve öncülerden biri, ilk bilgisayar programlarından birini yaratan ve bilgisayarların muazzam potansiyelini anlayan Ada Lovelace adında bir kadın matematikçiydi.
Her şeyin temelinde insanın hayal gücü vardır. Ancak hayal gücü nedir ve nasıl çalışır? Günümüzde halen bilim, bu konudaki araştırmalarını sürdürürken, hayal gücünün ne olduğu ve nasıl çalıştığına dair en uygun tanımlardan birisini de Ada Lovelace yapmıştı. 1841 yılının başlarında bilgisayar bilimi hakkındaki ilk eserini vermeden ve teknolojinin seyrini değiştirmeden iki yıl önce, Lovelace hayal gücünün doğasıyla ilgilenmekteydi.
Kısaca Ada Lovelace
Augusta Ada Byron 1815’te Londra’da doğdu. Babası, İngiliz şair Lord Byron’dı. Ama onun doğumundan sadece bir ay sonra anne ve babası ayrıldı. Lord Byron kızını bir daha görmemek için yurtdışına gitti. Lovelace’in annesi Anne Isabelle Milbanke de sıra dışı bir insandı. Eski kocasının bir zamanlar ona “Paralelkenarların Prensesi” demesine yol açan bir matematik tutkusu vardı. Bu nedenle kızının tüm derslerde ve özellikle matematikte mükemmel bir eğitim almasını sağladı. O zamanlar Milbanke gibi bir kadının matematiğe ilgi duyması nadir olduğu gibi, kızına bu kadar iyi bir eğitim, özellikle de bilimsel bir eğitim vermesi çok sıra dışıydı. Annesi gibi, Lovelace de matematikte çok başarılı oldu. Son hocalarından birisi de matematikçi ve mantıkçı olan Augustus De Morgan’dı. Ve 17 yaşında Charles Babbage ile tanıştığında, tarihe damgasını vuracak çalışma alanını buldu.
Ada Lovelace ve Charles Babbage Birlikteliği
1800’lerin başında günümüzde bildiğimiz haliyle bilgisayarlar olmasa da, farklı bir tür bilgisayar mevcuttu. Bu, logaritmaların ve trigonometrik fonksiyonlarının değerlerini bulmak için hesaplamalar yapan insan bilgisayarlardı. Bu kişilerin işi astronom ve denizcilerin kullanması için matematiksel tablolar üretmekti. Ancak tahmin edebileceğiniz gibi bu tablolarda da çok sık işlem hataları olurdu. Bu nedenle Charles Babbage, bu hesaplamaları otomatik olarak gerçekleştirmek için fark makinesi adı verilen bir makine yaratmaya karar vermişti. Ancak Babbage sadece bununla yetinmek istemedi. İlk prototipin yapımı sırasında analitik makine de denilen bir makine hakkında düşünmeye başladı.
Bu makine, delikli kartlarda tanımlı veri dizilerini depolayacak ve komut dizilerini gerçekleştirecekti. Bu, analitik motorun her türlü hesaplamayı yapmak üzere programlanabileceği ve bugün kullandığımız bilgisayarların doğrudan öncüsü olabileceği anlamına gelir.
Bu fikirler Ada Lovelace’ı büyüledi. Babbage ile yazışmaya başladı ve motorlar konusunda uzmanlaştı. Ancak konuyla ilgili kendi çalışmasını yayınlamak istemedi. Bunun yerine ileride İtalya’nın başbakanı olacak matematikçi Luigi Menabrea’nın konu ile ilgili notlarını tercüme etmeyi teklif etti.
Analitik Makine
Babbage ve Lovelace’den çeviriye kendi notlarını da eklemesini istemişti. Ancak bu ekleme asıl metinin üç katı uzunluğundaydı. Bu notlar 1843 yılında yayınlandı. Ada Lovelace, çeviriye eklediği notlarda Bernoulli sayılarının Babbage’ın makinasıyla nasıl kullanılabileceğini açıkladı. Bunu yaparak, bir makinenin basit bir hesaplamadan daha fazlasını üretmesi için bir algoritma yazan ilk kişi oldu. Bunun sonucunda da Lovelace, matematik tarihindeki ilk bilgisayar programcısı unvanını kazandı.
Lovelace sadece programlamanın öncüsü olmakla kalmadı. Aynı zamanda analitik makinenin diğer potansiyel kullanımlarını hesaplamak için Babbage’ın vizyonunun ötesini de gördü. Talimatların ve verilerin sadece sayıları ve sayısal işlemleri temsil etmesi gerekmediğini anladı. Bunlar aynı zamanda harfleri, görüntüleri veya müziği de temsil edebilirdi. Tüm bunlar bir asır önce modern bilgisayarların ve yazılımların bir vizyonuydu.
Ada Lovelace Ölümünün Ardından Hak Ettiği İtibarı Elde Etti
Ancak ne yazık ki Lovelace tüm bunları geliştirecek kadar uzun yaşayamadı. Babbage ile olan dostluğu devam etti. Hatta ikili bir noktada at yarışlarında kazanmanın kesin bir yolunu da hesaplamaya çalıştılar. Ancak Lovelace’in sağlığı giderek daha da kötüleşti. Sonucunda 1852’de henüz 36 yaşında iken kanserden öldü. Sonrasında da iç karşılaşmadığı babasının yanına gömüldü. Yeniden dünyanın gündemine gelmesi için aradan 100 yıl kadar geçmesi gerekecekti.
Lovelace ve Babbage’ın hayalleri, 1940’larda programlanabilir bilgisayarlar ilk kez yapılana kadar gerçekleşmedi. 1970’lerde, ABD Savunma Bakanlığı, uygulamaları için kullanmak üzere standart bir bilgisayar dili oluşturmaya karar verdiğinde, Lovelace’in onuruna ADA adını verdiler. ADA dili, hava trafik kontrolü gibi kritik sistemlerde, Boeing 777 gibi uçaklarda, Fransa’da demiryolu taşımacılığında ve Mars Express gibi uzay görevlerinde halen kullanılmaktadır.
1998 den beri, İngiliz Bilgisayar Topluluğu (British Computer Society) onun adında bir madalya ödülü vermektedir. Ayrıca 2008’de bilgisayar bilimindeki kadın öğrenciler için onun adında yıllık bir yarışma başlatmıştır. İngiltere’de kadın üniversite öğrencileri için verilen yıllık konferans BCS Women Lovelace Colloquium adını Ada Lovelace’dan almıştır.
Matematikçi ve bilgisayarın öncüsü Ada Lovelace, bilgisayar devrimi başlamadan bir asırdan fazla bir süre önce potansiyellerini anlamıştı. Bilgisayarların potansiyelini ve hayatlarımız üzerinde yaratacağı muazzam etkiyi önceden görmüş olan bu kadının, gerçek hayatta asla bir tane göremediğini ve sadece hayal gücünde bir bilgisayarla çalıştığını düşünmek şaşırtıcı.
Göz atmak isterseniz:
Kaynak:
- Biography of Ada Lovelace; http://womenshistory.about.com/
- The Art of Discovering and Combining: Ada Lovelace on the Nature of the Imagination and Its Two Core Faculties; Yayınlanma tarihi: 10 Aralık 2015; Bağlantı: https://www.themarginalian.org/
- Ada Lovelace – visions of today; Bağlantı: https://plus.maths.org/
Dip Not:
Matematiksel, 2015 yılından beri yayında olan ve Türkiye’de matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konularda ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım