Bilim bütün canlıların cansız, akılsız ve bilinçsiz atomlardan çıktığını ve yalnız onlardan oluştuğunu kurşkuya yer vermeyecek şekilde ortaya koyuyor. Bilim ayrıca bütün canlılarda çevrenin farkına varmak olarak tanımlayabileceğimiz bir yetinin var olduğunu ve o yetinin yalnız cansız, akılsız ve bilinçsiz atomların davranış şekilleri ile açıklanması gerektiğini kabul ediyor.
Herşeyden önce böyle bir yeti nasıl ortaya çıkmış olabilir? Kökeni nedir? Bilinç maddenin nasıl bir davranış şeklinin manifestasyonudur? Cansız ve akılsız atomlar nasıl oluyor da bazı koşullarda bir araya gelince canlılık kazanıp, akla ve bilince sahip oluyorlar? Bilinci atomcu dünya görüşü olan materyelizmle nasıl açıklayabiliriz? Soyut bir kavram olan bilinç maddenin nasıl bir davranış ürünü olarak ortaya çıkmaktadır? Ve neden?
Canlılar cansız maddeden çıkıyorlarsa ve bilinç canlılığın ilginç bir manifestasyonu ise, bilincin fiziğine enerji ve maddenin yapı taşı olan atomları incelemekle başlamak zorundayız. Bu başlangıcı hidrojen ve oksijen atomları ile ilgili bazı davranış örneklerini inceleyerek yapalım. Hidrojen evrendeki en yaygın elementdir. Bütün elementlerin yüzde 75'ine yakınını oluşturur. Oksijen de evrende oldukça yaygındır. İki hidrojen atomu ile bir oksijen atomu bir araya gelince su ortaya çıkmaktadır. Su moleküllerinin bazı davranışlarını yakından inceleyelim. Bakalım onlar gerçekten aptal ve akılsız mı?
Önce tek bir su molekülü imgeleyelim. H2O. Tek başına ortaya çıkamaması yanı sıra, hiçbir davranış özelliği de yoktur bu molekülün. Birkaç milyon su molekülü bir araya gelince bir damla oluşturur. Bir araya gelerek bir damla oluşturan su moleküllerinin davranışı birden değişir. Yüzey gerilimine sahip olan bu su damlaları, tek bir su molekülünden çok daha farklı bir dizi davranışlar sergilemeye başlarlar. Herşeyden önce tek başına ne sıvı, ne gaz, ne de katı olan su molekülleri bir araya gelip çoğalınca çesitli nitelikler kazanır ve ortama göre katılaşır, sıvılaşır, buharlaşır.
Bir bardak su alalım. Bu suyun bardak içindeki davranışları, damla olarak davranışlarından çok farklı olacaktır. Kenarlarda damlaların yüzey gerilim özelliklerini gösterirken, diğer yerlerde daha serbest davranışlar sergileyecektir. Akacaktır. Bardak ters çevrilirse yere dökülecektir ama yine bardağın içinde bir miktar su kalacaktır. Bu haliyle su damla gibi davranma niteliğinden fazla birşeyler kaybetmemiştir. Ona ek olarak bazı yeni davranış şekilleri kazanmıştır.
Arka bahçemizde bir havuz imgeleyim. Bardaktan daha büyük bir su birikintisi düşünelim yani. İçine girince üzerimizde suyun basıncını hissederiz. Havuzun duvarlarına basınç uygulayan bu suyun içinde yüzerken dalgalar oluştururuz. Dalgalar kenarlara vurur. Bu su buharlaşır. Arada bir kaybolan suyun yerine yenisini koymamız gerekir.
Daha geniş bir su birikintisini, bir gölü, imgeleyelim. Bu gölde suyun davranışları havuzdaki davranışlarından daha farklı olacaktır. Gölün üzerinde bulunduğu topografiye bağlı olarak su, akıntılar ve girdaplar şeklinde hareketlerde bulunacaktır. Büyüklüğüne göre göl çevreyi etkileyecektir. Yeterince büyükse yörenin iklimini bile değiştirebilecektir. İçinde hayvanlar ve bitkiler yaşayacaktır. Kendine göre bir eko sistemine sahip olacaktır.
Denizlerde göllerdeki bu durum abartılarak devam edecektir. Dalgalar daha yüksek olacak, çevrede iklim bu geniş su birikintisinden çok daha fazla etkilenecek ve ortaya çıkan eko sistemi daha zengin bir nitelik arzedecektir. Göllerin yanı sıra bu keresinde daha büyük dalgaların dövdüğü sahil önem kazanacak ve orada yaşayan bazı canlılar sahilin alacağı şekilden ve sahildeki eko sisteminden sorumlu olacaklardır.
Okyanuslardaki durum denizlerdeki durumun abartılmış şeklidir. Ayrıca kasırgalar ve tayfunlar şeklinde fırtınalar ortaya çıkacak, okyanuslar yalnız sahilin ve komşu kara parçalarının değil, bütün dünyanın iklimini etkileyeceklerdir.
Bütün bunlardan ve fazlasından cansız, bilinçsiz ve akılsız su molekülleri sorumludur. Onlara akılsız deyip duruyoruz ama, akıllı veya bilinçli olduklarını düşündüren bazı davranışlar sergilediklerini yadsıyamıyoruz. Örneğin eğilimini bilmediğimiz bir patikada eğilimin yönünü biz hislerimizle saptayamazken, dökeceğimiz bir kova akılsız ve bilinçsiz su hangi tarafın diğer taraftan 1 mm daha alçakda olduğunu gösteriyor.
Bilincin evrilerek kazanıldığını biliyoruz. Çünkü canlılarla ilgili her özelliğin evrilerek kazanıldığını biliyoruz. Bunun bir istisnası olmadığını da biliyoruz. Bilinç de evrilerek kazanılmalıdır diyoruz. Bilincin kökenini bulmak için yaşam filmini geriye doğru çevirerek izleyelim. Zamanda geçmişe gidelim yani. Ama bu evrimsel süreci geriye ne kadar götürebiliriz? Bitkilere kadar götürebilir miyiz? Ben daha da öteye götürmek istiyoruz.. Bakterilere kadar götürebilir miyiz? Ben onunla da tatmin olmuyorum. Bilinci daha da ilkel bir düzeye indirgemek istiyorum. Bilinci moleküler düzeye, atomik düzeye, hatta atomaltı düzeye kadar indirgeyebilir miyiz?
Bilinci tanımlarken bilinç istemli hareket edebilme yeteneğidir şeklinde bir yorumu kabul edemeyiz. Burada yaptığımız hareketin farkında olduğumuz için onu istemli olarak nitelendiriyoruz. Oysa o hareketi yaptığımızın farkında olsak da olmasak da, onu yapıyoruz. Yapmak zorundayız. Refleksler bunun en güzel örneği. Ayrıca günlük yaşamımızda farkında olduğumuzu farketmediğimiz binlerce hareketi yapmaktayız. Onları yaptığımızı ancak üzerlerinde düşününce farkediyoruz. En basiti yürümemizdir. Adımlarımızı istemli olarak mı atıyoruz? Yoksa atmamız gerektiği için mi atıyoruz? Her ikisi de mümkün. Ama adımlarımızı saymadığımız ve kontrol etmediğimiz zaman onları bilinçiz olarak attığımızı söyleyebilir miyiz? Bir yerde amaçsız, bilinçsiz yürüyen bir insan gördünüz mü hiç? Gördüğünüz o insan normal insan sayılır mı?
Bilinçli hareket etmenin farkında olmaktan öte bir özelliği var. O da o hareketi yapmamızın zorunluluğu. O hareketi yapmak zorundayız. Sorun yürümek ise, yürümek zorundayız. Yemek yemekse, yemek yemek zorundayız. Bilinçli olduğumuz için yemek yemiyoruz.Yemek yemeden yaşayamayacağımız için yemek yiyoruz.
Ayrıca istemek, arzu etmek ve farkında olmak bilinç üstü yetilerdir. Ben burada bilinci sadece çevrenin farkında olmak anlamında kullanıyorum. Çevrenin farkında olduğumuzun farkında oluruz veya olmayız. İnsan korteksi farketmese de beynin diğer bölümleri çevreden sürekli olarak kendilerine gelmekten olan uyarıları alırlar ve değerlendirirler. Her saniye vücudumuzdaki reseptörlerden onbinlerce uyarı beynimize doğru akmaktadır. Beynin subkortikal yöreleri onları işlerlerler ve onlara uygun davranışlar sergilemeleri için onların kaynak aldığı vücut yörelerine uyarılar gönderirler. Onların bilinçsiz tepkiler olduklarını ileri süremeyiz. Bu bağlamda bilinçli davranışları çevreden gelen uyarılara karşı uygun davranışlar sergilemek olarak tanımlayabiliriz.
Kimyasal reaksiyonları yakından incelerseniz, tepkileşen moleküllerin yalnız birbirlerini tanıdıklarını (birbirlerinin farkında olduklarını) değil, aynı zamanda birbirleri ile değişen koşullarda değişik şekillerde tepkileştiklerini de görürsünüz. 20 derecede yoğun bir tepkileşme gerçekleşirken, 0 derecede moleküller birbirlerine aldırış bile etmeyebilirler. Bu durumu nasıl açıklayacaksınız? Moleküllerle ilgili bazı özellikle çevreleri ile ilgili bazı niteliklerin farkındadırlar şeklinde açıklayabilir misiniz? Başka nasıl açıklayabilirsiniz?
Moleküller hiç kuşkusuz ortamla ilgili bazı nitelikleri de farketmekte ve onlara tepki vermektedirler. Bu ilkel düzeyde bir bilinç olup moleküllerin davranış dağarcığına kazınmıştır. Moleküllerin seçeneği değildir bu farkındalık. Bir zorunluktur. Farkedilen ve tepki gösterilen bu nitelikler moleküller arasında mevcut ısı farkları da olabilir, basınç farkları ve diğer farklar da. Ortamda bulunan diğer moleküller de bu tepkileşmeyi etkileyebilirler. Çevrede bulunan moleküllerden bazıları iki molekülün tepkileşmesini hızlandırırken bazıları yavaşlatabilir.
Bakterilerde ve atom ve moleküllerde bilinçden bahsedebilir miyiz? Biz bilinç teriminden çevrenin farkında olmayı kastediyoruz. Bu bilincin en yalın tanımıdır. En temel düzeyde atom ve moleküller birbirlerini yalnız tanımakla yetinmezler, aynı zamanda koşullara uygun tepkileşmelere bile girerler. Bakteriler daha ileri ve sofistike bir düzenin habercisidirler.
Bilinci çevreyi tanıma ve farketme olarak tanımlarsak her canlıda ilkel düzeyde de olsa bir bilincin olduğunu kabul etmek zorundayız. Bakteriler bile çevrelerini tanırlar ve ona uygun davranışlar sergilerler. Bakteriler bilinçsiz ve akılsız atom ve moleküllerden oluşmuşlardır. O halde atomların ve moleküllerin de içinde bulundukları ortamı anlayıp anlamadıklarını ve o ortama uygun davranışlar sergileyip sergilemediklerini sorgulamamamız için bir neden olmamalı, değil mi?
Bakteriler de çevrelerini tanırlar. Bazı ortamlarda etkinliklerini durdururlar. Çoğalmazlar. Beklerler. Ve koşullar iyice kötüye giderse, tohuma (spora) kaçarlar ve bazen yüzlerce yıl uygun koşulların oluşmasını beklerler. Bazı ortamlarda ise şımarırlar, sere serpe yayılır ve hızla çoğalırlar.
Peki insanda bilinçden hangi beyin yöreleri sorumludur?
İnsanda uyanıklıktan ve çevrenin farkında olmaktan ilginç olarak korteks sorumlu değildir. Korteks kendisine subkortikal yörelerden çeşitli sinir lifleri aracılığı ile yansıtılan uyarıları yorumlayarak çevrenin farkına varmaktadır. Diğer üstün insansal etkinliklere ek olarak bilinç bazında korteksin bütün yaptığı farkına varmanın farkına varmaktır. İnsanda uyanıklıktan ve farkında olmaktan sorumlu tek bir merkez yoktur. Beyinde beyin sapı ile omuriliğin üst kısmı arasında yer alan ve retiküler formasyon denen, dağınık nöronlardan oluşan bir yapı vardır. Onlar uyarılarını beynin çesitli yerlerine gönderirler. Bu arada korteks de oradaki hücrelerden uyarılar alır. Ve insan çevresinin farkına vardığının farkına varır.
Retiküler formasyondaki hücrelerin zedelenmesi durumunda hasta komaya girer ve korteksin kendisi ve diğer beyin yöreleri ile olan ilişkileri sağlıklı bile olsa, retiküler formasyondaki nöronlardan uyarı alamadığı için çevrenin farkına varamaz. Hasta derin bir komaya girer. Küçücük bir yerin zedelenmesi büyük klinik belirtilere ve ölüme neden olabilir.
Başka bir deyişle bilinçten tek başına dimağ da denen kortikal beyin yöreleri sorumlu değildir. O yöreler kendilerine ulaşan sinyalleri doğru yorumlamakla yükümlüdürler. Çevrenin asıl farkına varan nöronlar, çok daha ilkel bir yer olan beyin sapının retiküler formasyonunda yer almışlardır.
Beyin ölümü denen ölümde aslında yalnız korteks ölmüştür. Diğer beyin yörelerine hiç bir şey olmamıştır. O yöreler insanın yaşamı için korteksden çok daha önemlidirler. Beyin ölümü gerçekleşen insanlardan bazılarının, akut hecmeyi atlatabilirlerse, yıllarca yaşadıklarını biliyoruz. O hastalar, normal olarak soludukları, kalpleri normal olarak çalıştığı ve her türlü bitkisel işlevleri normal olarak devam ettiği halde, çevreden beyne ulaşan sinyalleri algılayamazlar. Hatta beyin ölümünden önce hamile iseler, hamilelikleri devam eder ve zamanında normal doğum yaparlar. Beyindeki merkezler çevrenin ve vücudun bitkisel işlevlerinin farkında olmasalardı bütün bunlar mümkün olamazdı. Hastanın vücudu üst düzeyde bilinçsiz de olsa içinde bulunduğu durumun bir tür farkındadır ama, korteksi olmadığından, farkında olduğunun farkında değildir! Tabii biz o hastanın beyninin ne algıldığını bilemeyiz. Bütün bildiğimiz bazı otomatik davranış örneklerinin eskisi gibi devam ettiği olacaktır. Hasta nefes almaya devam edecek ve hamile ise zamanında doğum yapabilecektir. Bu arada komada olmasına rağmen, bazı istisnaları ile bütün sistemleri çalışacaktır.
Yaşam temel olarak kimyasal bir olgudur. Başlangıcı da kimyasaldır, devamı da. Yaşam herşeyi ile kimyasaldır. Evrim de kimyasal bir süreçtir. Evrende yaşam nerede ortaya çıkarsa çıksın kimyasal bir olgu olmak zorundadır. Canlılarla ilgili etkinliklerin hepsi kimyasal tepkileşmelerle başarılırlar. Bu bağlamda bilincin farklı olması için bir neden yoktur. Dikkat ederseniz biz burada yaşamın temeli kimyasaldır derken, kimyasal maddelerin özel davranış biçimlerinden bahsetmiyoruz. Kimyasal maddeler tek başlarına hiçbir şey başaramazlar. Birşeyler başarabilmeleri için mutlaka başka kimyasal maddelerle tepkileşmeleri ve işbirliği yapmaları gerekir. Bir kimyasal maddenin başka bir kimyasal madde ile olan tepkileşmesi her ikisinin de birbirlerini tanımaları ile sonlanacağından, temel düzeyde bilinçli bir davranış olarak nitelendirilmesinde bir sakınca olmamalıdır. Kimyasal maddeler birbirlerine aynı koşullarda aynı tepkileri göstereceklerdir. Burada çevre devreye girmektedir. Kimyasal maddeler birbirlerini tanırlarken, çevrenin de farkında olmaktadırlar. Bu basit olay bize evrende bilgi alışverişinin gerçekleştiğine işaret etmektedir.
Bilincin temeli bu bilgi alışverişdir. Atom ve moleküllerinin birbirlerine afinite göstermelerinin zamanla evrilerek canlılarda ve en üst düzeyde insanda ortaya çıkan bilinçten sorumlu olduğunu düşünmek yanlış değildir. Madde örgütlenerek giderek daha karmaşık nitelikler kazanmakta ve çok farklı davranışlar sergilemeye başlamaktadır. Su örneğinde buna değindik. Bir damla su ile bir okyanusun arasındaki fark yalnız nicel değildir. Aynı zamanda niteldir de.Bu tür davranışları kendini manifest etme, belirtme, farklı davranma olarak tanımlasak da, onların temeli molekülerdir. Bu arada farkında olmanın temeli de molekülerdir diyebiliriz.
Atomlar bir araya gelip sayıları artınca, ortaya çıkan yeni moleküller daha önceki davranışlarından farklı davranışlar sergilemeye başlayacaklardır. Onlar diğer atom ve moleküllerle bir araya gelip örgütlenince daha da değişik davranışlar ortaya çıkacaktır. Üst düzeyde gerçekleşen örgütlenmeler atom ve moleküllerin grup davranış repertuarlarının geometrik olarak artmasına neden olacaktır. Giderek karmaşıklaşan ve sofistikasyon kazanan bu örgütlenme, sonunda, insanda bilinç dediğimiz düzeye çıkmıştır. Bize son derece ileri ve sofistike görünen bu olayın aslı son derece basit bir dizi kimyasal tepkileşmelerden başka bir şey değildir.
Biz insanlardaki bilinci atom ve moleküllerde aramıyoruz. İnsanlardaki bilincin nasıl evrildiğini araştırıyoruz. İnsan beyninde tepkileşen moleküllerin bilinçten de sorumlu olduklarınadan eminiz. Bunu nasıl başardıklarını henüz tam olarak bilmesek de, bu olayın doğasının moleküler olduğundan kuşku duymuyoruz.
İnsanda bilincin olması için beyinde bazı kimyasal tepkileşmelerin olması gerekmektedir. Bu durumda diyebiliriz ki: Eğer atom ve moleküllerle ilgili bazı nitelikler olmasaydı, canlılarda bilinç ortaya çıkamazdı. Hatta yaşam bile mümkün olamazdı. Başka bir deyişle aptal, cansız ve akılsız atom ve moleküller bir araya gelip insanda bilincin ortaya çıkmasını sağlayamazlardı.
İnsanlarda bilinç vardır. O halde bilinçten yalnız atom ve moleküllerden ibaret olan insan beynindeki atom ve moleküller sorumlu olmalıdırlar. İnsanda bilinç ayrıca (farkettiğini farketme olarak tanımlanırsa) bir epifenomendir. Ama temeli yine de kimyasal tepkileşmelerdir. Maddedir. Enerjidir.
Su örnegine geri dönelim. Su hidrojen ve oksijenden oluşmuştur. Onların bireysel olarak davranışları farklıdır. Bir araya gelince ikisinde de olmayan bazı davranışlar ortaya çıkmaktadır. Bu olay da bir epifenomendir. Su damlalarını çoğaltınca suyun daha farklı davranışlar sergilediğini göreceksiniz. Ne kadar çoğaltırsanız su molekülleri o kadar farklı ve kompleks davranışlar sergileyeceklerdir. O davranışları H2O'nun sergilediğini düşünmezseniz, nedenini anlayamazsınız. Suyun davranışlarını size gizemli bir olgu olarak görülür. Oysa alt tarafı o davranışları çok sayıda 2 hidrojen atomu ile bir oksijen atomu sergilemektedir.
Evrende vuku bulan her sürecin temeli atomisttir. Tabii biz herşeyden atomaltı kuantum aleminin sorumlu olduğundan bile ileri sürebiliriz. Maddenin kuantum davranışları atomüstüne farklı bir düzen şeklinde yansımaktadır ve o düzen evrende gerçekleşen her süreçten sorumludur.
Var olan bir şeyin doğasını bilmek için onu öğelerine ayırmamız gerekiyor. Bilinci ögelerine ayırırsak ve karşımıza bilinçsizlik çıkarsa, onun doğasını anlayamayız tabii. Bilinçsizlik bir araya gelince bilinç mi oluyor? Yoksan atom ve moleküllerde olan alt düzey bilinç, birikerek ve organize olarak üst düzeye mi yansıyor?
Okyanus farklı su moleküllerinden mi oluşuyor, yoksa bir araya gelince farklı davranan aynı su moleküllerinden mi ibaret?
Bilincin ki tanımı ister farkında olmak olsun, ister farkında olmanın farkında olmak, atom ve moleküllerin davranışlarının sonucu olarak ortaya çıktığını reddetmek mümkün değildir.
Ama bilinci öğelerine ayırıp da gerçek doğasını araştırmaya başlar başlamaz, içinde kayboluyoruz. Çünkü ayırdığımız öğelerin de bir tür (bir başka tür) bilinçli olabileceklerini düşünmüyoruz. Onlar bize sanki çok daha farklı bir domain'in öğeleri gibi geliyor. Halbuki değiller. Onlar da birbirlerini farkediyorlar ve farkettikleri için evrilerek canlı yaratıkları oluşturuyorlar. Onların evrimi için kimyasal evrim deniyor.
Atom ve moleküller birbirlerini farketmeselerdi, canlılar oluşamazlardı. Canlılardan vazgeçtik, kimyasal maddeler bile oluşmazlardı. En basit moleküller bile oluşamazdı. O halde onların hepsi birbirlerini farkediyorlar. Bu farketmeyi insana kadar götürün. İnsanda moleküllerin birbirleri ile tepkileşmesi o kadar karmaşık bir nitelik kazanıyor ki sonunda farkettiğini farketmek bile farkediliyor. Bir molekülün bir başka molekülü tanıması ile insanın farkettiğini farketmesi arasında başka bir fark yoktur.
Canlılarda (insanda) bilinç, atom ve moleküllerin birbirlerini tanımaları ve farketmelerinden evrilmiştir.
Bunu şöyle de ifade edebiliriz.
İnsanda bilinç, bazı spesifik moleküllerin ve atomların davranış şekillerinin bir düzen dahilinde organize olup tanınmasından oluşan bir epifenomendir.
Bilinç hiç kuşkusuz atomaltı kuantum evrenden başlar ve onu aşıp makroevrene tansend olur. Orada sonunda beyinle buluşur. Ama bilinç yalnız beynin ürünü değildir. Beyin bilinci üst düzeyde işleyen ve manüple eden bir organdır. Bir tür bilinç hücre düzeyinde de vardır, organel düzeyinde de, makromoleküler düzeyde de. Canlı varlıklar birbirlerinin farkında olan ve birbirleri ile tepkileşen moleküler sistemlerden oluşmuşlardır.
Bütün, kendisini oluşturan parçalardan daha farklı birşeydir. Hemen her şeyde bu böyledir. Bütün, bir okyanus da olabilir, bir jet uçağı da. Bir bakteri de olabilir, bir balina da.. Daha da ötesi bütün bir atom da olabilir. Bu atom ki temel olarak kuantum davranışlar sergileyen parçacıklardan oluşmuştur. Parçacıkların bireysel davranışları, bir araya gelip bir atomu oluşturunca, tümüyle değişmektedir. Atom, belirsizlik yasasına uyan parçacıkların bir araya gelmesinden ortaya çıkan ve daha sonra deterministik davranışlar sergilemeye başlayan bir oluşumdur. Farklı ve çok az bilgi içeren atomaltı parçacıklar bir araya gelip atomu oluşturunca, onların bir araya gelmesinden oluşan fiziksel evren birden dramatik bir şekilde karakter değiştirmekte ve çok farklı davranışlar sergilemeye başlamaktadır.
Bütün bu davranışlar ilerde canlı varlıklar şeklinde organize olmanın en önemli şartıdır. Eğer atomaltı parçacıklar ve onların bir araya gelmesinden oluşan atomlar böyle davranmasalardı, ne evren ortaya çıkabilirdi, ne de onun en ilginç manifestasyonu olan canlılık. Canlılıkla ilgili bütün etkinlikleri maddenin davranış şekilleri ile açıklamak hem mümkündür, hem de zorunludur. Elimizdeki tek meta maddedir. Herşeyi onunla açıklamak zorundayız. Maddeyi yakından incelediğimiz zaman müthiş bir davranış repertuvarına sahip olduğunu görüyoruz Bilinç geniş bir yelpaze oluşturan o repertuvarın ilginç öğelerinden biridir. Ve bu bilinç maddenin ortaya çıkışının ilk anlarında, onunla birlikte ortaya çıkmıştır. Evet, evrende yaşam ve bilinç, maddenin davranış şekillerinin örneklerini simgeleyen kavramlardır. Bir araya gelen madde karakter değiştirip, evreni ve içinde yaşayan canlıları oluşturmakta ve bilinç onlarda kendini manifest eden davranış örneklerinden sadece birini simgelemektedir.
Aslında bilinç de enerji dönüşümlerinin varlığını gerektiren bir olgudur. Bu enerji dönüşümlerinin doğası hakkında bilinenler çok azdır. Bilindiği kadarıyla beyin metabolik olarak son derece aktif bir organdır. Vücudun enerji tüketiminin yüzde 25'inden sorumludur. Bu demektir ki her an beyinde vücudun diğer organlarında vuku bulan metabolik etkinliklerden çok daha fazlası vuku bulmaktadır. Beynin kullandığı enerjinin önemli bir kısmı bilinç için harcanmaktadır. Beyin hiç durmaksızın düşün üreten ve çevreyi sürekli olarak izleyen bir organdır. Bu etkinliklerin enerji gereksinimi yüksektir. Peki beyin bu enerjiyi nasıl sağlamaktadır? Beyin saf glukozla beslenen bir organdır. Yani enerji yağlardan ve proteinlerden sağlanmaz. Çünkü onlar hızla enerjiye dönüşemezler.Beyin hızla enerjiye dönüşen saf glukozdan yararlanır. Ama bilinçli olmak için onu nasıl kullandığını bilmiyoruz.Muhtemelen bu süreç sırasında bazı enzimler aktive edillmekte ve açığa çıkan enerji kendini bilinç olarak manifest etmektedir. Enzimlerin etkinlikleri kuantum davranış şekillerinden biri olarak düşünülebilir. Enzimsel reaksiyonlarda quantum tunelling gibi bazı kuantum süreçlerin sorumlu olduklarından kuşkulanılmaktadır. Yani bilinç yalnız atomun değil, onun öğelerinin davranış şekillerinden de yararlanılarak ortaya çıkan bir süreçtir.
Biyolojik sistemlerde bilinç, biyolojik olmayan sistemlerde olduğu gibi, enerji dönüşümleri sırasında kuantum ilkelere baş vurur. Yıldızların merkezindeki fırınlarda enerji dönüşümleri füzyon ile sağlanır. Bu kuantum süreçte dört hidrojen atomundan bir helyum atomu sentez edilirken, enerji fazlası ısı ve ışık olarak etrafa yayılmaktadır. Biyolojik sistemlerde de benzeri bir kuantum süreç gerçekleşir. Biyolojik olarak yararlı bir enerji türü, biyolojik olarak daha az yararlı bir diğer enerji türüne dönüşürken, canlı varlığını sürdürür. Canlının her türlü metabolik etkinliği bu enerji dönüşümleri sırasında sağlanır. Bilinç de bu tür enerji dönüşümlerinin ilginç bir ürünüdür. Bilincin neden kuantum bir süreç olduğunu anlamak için kuantum biyolojiye kısaca bir göz atmamız gerekecektir.
Biyolojik enerji dönüşümleri sırasında gerçekleşen kimyasal reaksiyonlarda kuantum mekanik süreçler devreye girerler. Bu süreçler sırasında ışık absorbe edilir, elektronlar uyarılır ve uyarılan enerji ile birlikte elektronlar ve protonlar bir yerden bir yere taşınır. Diğer biyolojik süreçler sırasında da kuantum mekanik yasalardan yararlanılır. Örneğin kuşlar dünyanın manyetik alanlarını algılayan bir sisteme sahiptirler. Bu hisleri kullanan kuşlar kendilerini dünyanın manyetik alanlarına oriente ederek, göçecekleri yeri doğru olarak bulurlar. Hiç hata yapmazlar. Kuşların bu niteliğini farkında olmak olarak açıklamaktan başka çaremiz yoktur. Farkında olunan ise quantum mekanik bir olaydır.
Biz burada iki türlü bilinçten bahsediyoruz. İlki için aşağıdaki yorum geçerli.
Bilinci çevreyi tanımak ve farketmek olarak tanımlarsak her canlıda ilkel düzeyde de olsa bir bilincin olduğunu ileri sürmek yanlış sayılmaz. Bakteriler bile çevrelerini tanırlar ve ona uygun davranışlar sergilerler. Bu durumda atomların ve moleküllerin de içinde bulundukları ortamı anlayıp anlamadıklarını ve o ortama uygun davranışlar sergileyip sergilemediklerini neden düşünmeyelim?
İnsanlarda bilinç vardır. O halde bilinçten yalnız atom ve moleküllerden ibaret olan insan beynindeki atom ve moleküller sorumlu olmalıdırlar.
İnsanda bilinç ayrıca (farkettiğini farketme olarak tanımlanırsa) bir epifenomendir. Ama temeli yine de kimyasal tepkileşmelerdir. Maddedir.
Farkettiğin farketme olan bu bilinç bir epifenomendir. İnsandaki bu bilincin de aslında atom ve moleküllerin davranışlarından evrilmiştir ama, su moleküllerinin sayısı nasıl artınca davranışları da değişiyorsa, insan bilinci söz konusu olunca, ortaya yeni bir fenomen çıkmaktadır. Ona biz epifenomen diyoruz.
Evrenle ilgili açıklamaya çalışacağınız her süreç sırasında karşınıza madde çıkacaktır. Maddeden kurtulamazsınız. Bilinci maddeni davranış biçimlerinden biri olarak kabul etmemek mümkün değildir. Ve bu kabul de aslında o kadar aşırı değildir.
Yaşam atomların özgün bir davranışı sonucu ortaya çıkmamıştır. Yaşam atomların olağan bir dizi davranışları sonucu ortaya çıkmıştır. Çünkü atomlar ve moleküller birbirleri ile tepkileşmekte ve daha farklı moleküllerin ortaya çıkmasına neden olmaktadırlar. Atom ve moleküllerin birbirleri ile tepkileşmesi için de fizik yasalarına uymaları gerekmektedir. Bilinç de yaşam gibi atomların birbirleri ile tepkileşmelerinin ürünüdür. Atom ve moleküllerin ise birbirleri ile tepkileşebilmeleri için önce birbirlerini tanımaları gerekmektedir. Bütün olay budur.
Kimyasal evrim atom ve moleküllerin birbirlerini tanımaları temeli üzerine kurulmuş bir evrim türüdür. Bu tanım doğal seçilime tabi olmuştur. Atom ve moleküller birbirlerine ne kadar büyük bir afinite ile tutunurlarsa, ortaya çıkan molekül o kadar kararlı olacaktır. Bu temel davranış örneği yalnız yaşamın değil, aynı zamanda bilincin de ortaya çıkmasından sorumludur. Bilincin başka türlü ortaya çıkması mümkün değildir. Ne yaşam ilahi bir güçle ortaya çıkmıştır ne de bilinç. Onlar maddenin olağan davranış şekillerinin ürünüdür.