Göçürülen Ermeniler özellikle İrevan, Nahçıvan ve Karabağ hanlıklarına Azerbaycanlıların yaşadığı topraklara yerleştirildiler. Bu göçürmenin gelecekteki neticelerini o dönem Rusyanın İrandaki büyükelçisi yazar A.S. Griboyedov görebilmişti. O, kendi malumatlarının birinde çar hâkimiyet organlarına, İrandan göçürülmüş Ermenilerin Azerbaycanlı zengin mülk sahiplerinin topraklarına yerleştirildiğini bildirdi. Yaz vakti yaylalarda kalan Azerbaycanlıların öz topraklarına döndüklerinde başka dinden olan, gelmeleri görünce çok rahatsız olacaklarını yazdı. Bu istenmeyen sonuçlar verebilirdi. Azerbaycan arazisine göçürülen Ermeniler ise kendilerine yer edinince, Azerbaycanlıları asırlarca yaşadıkları tarihî Oğuz topraklarından sıkıştırıp çıkarmaya çalıştılar. Bu konuyla ilgili inkılâba kadarki Çar Rusyasının resmi gazetelerinde geçmişte Azerbaycanlıların yaşadıkları arazilerde Azerbaycan Türkleri nüfusunun gittikçe azaldığını, Ermeni nüfusunun ise durmadan artması ile ilgili istatistik bilgiler vardı.1918 yılının Mayıs ayında Zakafkasya Seymi dağıldıktan sonra burada Azerbaycan, Gürcistan ve Ermenistan Cumhuriyetleri kurulur. Kurulduğu ilk günden beri tecavüzkâr siyaset yürüten Ermenistan Cumhuriyeti, komşu halklara karşı arazi iddiasına başladı. 1918 yılının Aralık ayında Borçalıyı ele geçirmek için Gürcistana karşı savaş ilan etti. Azerbaycan Cumhuriyeti ise öz varlığının ilk günlerinden beri bu üç cumhuriyet arasında sıcak komşuluk ilişkileri kurmaya çalışmıştır.
28 Mayıs 1918 tarihinde ilân edilen Azerbaycan Cumhuriyeti hükümetinin Başbakanı Fethali Han Hoyski Mayıs 29da hükümetinin dış işleri bakanı Mehmet Hasan Hacinskiye şöyle yazıyordu: Biz Ermenilerle bütün müzakereleri hallettik, onlar ültimatomu kabul edecek ve savaşı durduracaklar. Biz onlar için Erivanda fedakârlık ettik.Sonraki tarihi hadiseler gösterdi ki, bu yanlış fedakârlıkları Ermenilerle olan sorunları sözde halletti; aksine kadim İrevan hanlığı arazisini onlara peşkeş çekmekle, Ermenilerin büyük iştahını daha da arttırmış oldular. Evet 1918 yılına kadar demek oluyor ki, hiçbir tescilli arazisi olmayan Ermenistan 1920 yılında Zakafkasya Sovyetleştikten sonra, tarihi Azerbaycan toprakları hesabına arazisini adım-adım genişletti. 70 yıl içinde V. I. Leninin kurduğu proleter beynelmilelciliği bayrağı altında Ermenistan, Azerbaycan topraklarının dinç yolla işgali siyasetini durmadan hayata geçiriyordu.
1920 yılının Aralık ayında Ermenistanda Sovyet ittifakı kurulduktan sonra proleter inkılâbı bayrağını göklere kaldıran Azerbaycandaki mankurtlar, oradaki Azerbaycanın bütün mal varlığını Ermenistanın malı ilan ettiler. Azerbaycanın kara kanının (yani petrolünün) bundan sonra Ermenistanın damarlarında akacağını bildirdiler. Üstelik Zengezur kazasını da Stalinin gösterişi ile onlara bağışladılar. Fırsat bulan Ermeniler vakit varken Nahçıvan ve Karabağı da Azerbaycandan koparmaya can atıyorlardı. Azerbaycan topraklarını işgal etmek için Ermenilerin eline gerçekten çok önemli fırsatlar geçmişti: Leninin himayesi ile merkezî hükümet tarafından desteklenen, müdafaa edilen Ermeni-Gürcü Bolşevik bloğu, Kafkasta hakimiyeti tamamen kendi ellerine geçirmişlerdi. Stalin, Orconikidze, Mikoyan, Nyasnikyan, Mirzoyan ve başkaları, öz iradelerini bütün Kafkasta özellikle de Azerbaycanda dikte ediyorlardı. Bu yıllarda Azerbaycan Partiya teşkilatına başkanlık eden Sergey Mironoviç Kirov da onlarla tam işbirliğine girmişti. Demek oluyor ki, Azerbaycanda bu güçlü bloğa karşı mücadelede aldatılmış Neriman Nerimanov, yalnız kalmıştı. Bu işte ise sapı özümüzden olan baltalar başa bela mankurt, beyinsiz, beynelmilelci Bolşeviklerimiz de düşman değirmenlerine su dökmekte az rol oynamadılar. sırf onların yardımı ve sapkınlığı ile, Neriman Nerimanov Azerbaycandan uzaklaştırıldı ve Azerbaycanda Sarkisler, Mirzoyanlar, Mikoyanlar meydan suladı. Neticede 1920 yılında Zengezur gibi verimli topraklara sahip olan Ermeniler guguk kuşunun balaları gibi, bu toprakların asıl sahiplerini öz doğma yurt-yuvalarından sıkıştırıp çıkardılar. Hem de bu işte onlar, her türlü usullere, zora, aldatmaya, Moskovadaki hükümet dairelerindeki yandaşlarından istifade etmeye el atıp, bütün bunlar kâr etmeyince ise seslerini dünyaya duyurmaya çalışırdılar ki zavallı Ermenileri vahşi Türklerden korumak için bize yardım edin diye çirkin iftiralar atıyorlardı.
1921 yılında Dağlık Karabağın Ermenistana birleştirilmesi hakkındaki planları tutmayınca, 1923 yılında Dağlık Karabağa muhtariyet verilmesine nail oldular. Lakin açgözlü Ermeniler toprak iddialarından vazgeçmedi, zaman-zaman Azerbaycan köylerini öz topraklarına katarak kanunileştirdiler. 1929 yılında Nüvedi, Ehegnadzor ve Turgut ilçeleri Mehri ilçesine verildi. Aynı yıl Azerbaycan Türklerinin yaşadığı 9 köy de, Ermenistana birleştirildi. Yetmiş yılda Azerbaycan ve Azerbaycan Türkleri ile ilgili meselelerde Ermenistan rehberliği öz karşına iki maksat koymuştu. Birincisi İrevandaki Azerbaycan Türklerini ne yolla olursa olsun Ermenistan arazisinden çıkarmak, ikincisi ise Azerbaycan Respublikasının (Cumhuriyetinin) toprakları hesabına, kendi arazilerini genişletmekti. Bu yetmiş yılda Ermenistanda iktidara kimin geldiğine bağlı olmayarak, bu vazifeler devamlı olarak hayata geçirilmiştir. 1945 yılının Kasım ayında Ermenistan KPMKnin birinci kâtibi, yani cumhurbaşkanı, G. Artunov,J.Staline yazdığı mektubunda yeniden Dağlık Karabağın Ermenistan SCCne verilmesi meselesini gündeme getirdi. Utanmadan eğer bu meselenin çözümü müspet sonuçlanırsa, o zaman Karabağın geçmiş merkezi ve 1920 yılından itibaren Şuşanın restore edilmesi hakkında hazırlanmış ilave tekliflerinde merkezi hükümete takdim edileceğini bildirdi. Stalin bu mektubu o zaman SSCB Bakanlar Kurulu başkanlığının genel sekreteri olan G. M. Malenkovun adına, o ise öz növbesinde cevap için bu mektubu Azerbaycan rehberliğine gönderdi. O zaman Azerbaycanın birinci katibi, (cumhurbaşkanı) olan Mir Cafer Bagirov ise mektuba cevabında bu verilen teklife itiraz etmiyor, lakin bu şartlarda kabul eder ki, Ermenistan SSC, Gürcistan SSC ve Dağıstan MSSR (Muhtar Sovyet Sosyalist Cumhuriyietinde esasen Azerbaycanlıların yaşadığı, Azerbaycan ile sınırı olan ve tarihen Azerbaycanın bölünmez bir parçası olmuş araziler, Zengezur dahil olmak üzere Azerbaycana iade edilsin. Böyle bir durumda meselelerin arzu olunmaz istikamet alabileceğini anlayan ulu rehber Stalin, bu teklifin gelecek inşaatına nokta koymuştur. Neticede M.C.Bagirovun Stalinin göndermiş olduğu bu mektuba yazdığı cevabın bedelini çok ağır ödemişti. Lakin Moskovada Mikoyanların ve tebosyanların, önderlik ettiği Ermeni lobisi, tabiî ki bununla barışabilmezdi. DEVAM EDECEK...
Sevil İrevanlı (Abbaslı)