BAUDELAİRE NEDEN HER ZAMAN BÜYÜLEYİCİDİR
Baudelaire’in 150. ölüm yıldönümü dolayısıyla, Sorbonne’da edebiyat tarihçisi olan André Guyaux bize şairin neden her zamankinden daha fazla güncel olduğunu açıklıyor.
Baudelaire’in kim olduğunu bir sözcükle nasıl özetlerdik?
A.G.:Bir sözcükle özetlenemez ama ikinci romantizmin büyük sembolü olduğu hatırlanmalı. 1821’de doğdu; Victor Hugo’dan 20 yıl sonra ve bütün eserinde romantizmin keşfinden kalanın içinden yolunu bulmaya çalıştı. Henüz şiir olmayan ama sanat eleştirisi olan ilk çalışmalarından itibaren romantizmi tanımlamaya bağlanır bütünüyle. Orada “mahremiyet, tinsellik, renk ve sonsuzluğa özlem” tanımını yapar. “Güzelin en güncel ifadesini” orada görür ve romantizm ile modern sanat arasında ayrım yapmaz.
Kötünün alanlarını da keşfeder, bu onun güzel karşılanmamasına yol açtı…
A.G: Önemi çok çabuk kavranır ama eserleri tartışma yaratır ve şiirlerine saldırılır. 1857’de Fleurs du Mal (Kötülük Çiçekleri) kitabının basımının neden olduğu yargılama, bazı yargıçların anlık öfkesinden kaynaklanmaz. “Ahlak bozucu” eser olarak ilan eden önceden tasarlanmış bir basın kampanyasının sonucudur bu. Baudelaire kısa sürede ünlü olsa da yeteneğini kabul etmeyi reddedenlerin hepsi onu tehlikeli olarak yargıladılar. Ve birkaç kişiydiler: Baudelaire ne kurulu düzene uygun düşünen burjuvaların ne de ilerlemecilerin yanındaydı.
Ürkek, züppe, uyuşturucu madde tutkunu, sarhoşluğun sözcüsü… : dönemi onu skandallar adamı olarak görür. Bugün hala öyle mi?
A.G: Her şeyden önce özgürlükçü yazıları, özellikle lezbiyen şiirleri büyük yankı getirdi ve dava açılmasına neden oldu. Karakterlerin zehirli yönleri veya yapay cennetler daha az endişe uyandırdı. Yine de olay yaratan boyutunu her zamankinden daha doğru olarak söylemeliyiz: Baudelaire tamamen ayrıksıydı. Ele geçirilmesi zor, lanetli şairden geriye kalan bu duruştur. Eseri hakkında araştırmalar yapmaya devam edenlerin hepsini birleştiren de bu zaten: Ne yazdığını anlamaya çalışıyorlar. O, karşıtlığı besliyordu, uyuşmazlığa, dolambaçlı çizgiye eğilimi vardı ve biz düz çizgiler bulmaya çalışıyoruz. Ama hepimiz onun derinliğinden büyüleniyoruz.
Ölümünün 150. yılında eylül ortası Paris’te düzenlenen “Baudelaire’in düşüncesi” adlı tartışma konusu buradan mı çıktı?
A.G: Evet. Şairin arkasında bir filozof görüp göremediğimizi, onda bir düşünce uyumu olup olmadığını sorduk kendimize. Açık açık bu tartışıldı. Bazılarına göre şair, acının, düşün, seyre dalmanın adamı ama bir düşünce adamı değil. Diğerlerine göre bir düşünce ustası. Kendisi hiçbir zaman tam anlamıyla felsefi metinler yazmadı ama biri komedi hakkında olmak üzere çok sayıda teorik denemelerin yazarıdır. Baudelaire, 17. yy ve 18. yy ahlakçılarını beğeniyordu ve doğal olarak kendisi aforizma yapıyordu. Her ne olursa olsun buradan çıkan sonuç; Joseph de Maistre ve 18. yy ideolojilerinden kaynağını alan bir düşünce ama temelde ayrıksı, sarsan bir düşüncedir.
1790’lı yıllardan itibaren karşı devrimci akımı hortlatan Joseph de Maistre…
A.G: Evet, Baudelaire onu “falcı”” olarak nitelendiriyordu ve Edgar Poe ile kendisine “akıl yürütmeyi öğreten” kişi olduğunu söylüyordu. Joseph de Maistre’in kendi üzerinde yarattığı etkinin yanında ya da ötesinde Baudelaire, eleştirilerinin temelini ilerlemeye karşı yöneltir. Fazlasıyla ilerleme karşıtıdır. İlerlemenin “dini” olarak adlandırdığı ilerleme aldatmacasıyla yaratılan tahribatları göstermeye üşenmez. Birkaç on yıllık sürede, gazla aydınlatmanın ve lokomotiflerin ortaya çıkışını gördüğü doğrudur. Paris’in karnının deşildiğine tanık oldu. Tüm bunlar onu sinirlendiriyor ve alt üst ediyordu. 1855’de Birinci Evrensel Paris Sergisi için Napolyon her yerde makineler istiyordu. Fakat Baudelaire’in hiç katlanamadığı şey, ilericiliğin sanatsal yaratıya uygulanmasıdır. Ona göre, güzellik hiçbir kronolojiye uymaz: sanatçı yalnızdır, “tektir”; ne halefi ne de selefi vardır.
Kendi çağının insanı Baudelaire, yine de çok sayıda araştırmalara yol açmaya devam ediyor. Hala ne etkisi var?
A.G: 20. yy Alman sanat tarihçisi ve felsefeci Walter Benjamin der ki; onun eserinde hiç bir şey “eskimedi”. Gerçekten de eseri eskimiyor. Öyle ki dünyayı anlamak için hala ona başvuruluyor. Verlaine ve Mallarmé, sonra Valéry, Claudel ve gerçeküstücüler, Yves Bonnefoy’ya kadar giden yazarlar kuşağı zaten onu referans gösterir. Bize en yakın Michel Houellebecq büyük bir Baudelaire okurudur. Tartışmamız boyunca her nesilden araştırmacılarımız, İtalya’dan, Almanya’dan, İngiltere’den ve Amerika Birleşik Devletlerinden gelen öğretim üyeleri de vardı… Ve Çin’de, Japonya’da, Brezilya’da onu inceliyorlar. Parisli şair Baudelaire’e dünya çapında özel bir ilgi var. Yalnızca Paris Belediyesi ve Kültür İşleri hala bu konuda bir çaba harcamıyor.
Etkisinin basit edebiyat çemberini aştığı söylenebilir mi?
A.G: Baudelaire modernlik düşüncesi etrafında dolanmayı bırakmadı. Bu sözcüğe tüm anlamını veren zaten kendisidir: İzlenimci ekolün doğduğunu görmeden çok erken öldü ama Constantin Guy’un suluboya resimleri önünde şu sözü vardır: “Bir yarısı sonsuz ve değişmez olan sanatın geçici, uçucu ve önemsiz diğer yarısıdır modernlik ”. Açıklanması kolay bir kavram değil. Baudelaire için modernlik, ilerlemenin olumlu yanıdır: Eğer sanat sonsuzsa, yeni olan her şeyden de beslenir- Baudelaire’in, doğuşunu gördüğü fotoğraf gibi. Modernlik, sanatın yakalayabildiği tüm bu gelip geçici öğelerdir.
Ama bir o kadar da karmaşık, o halde içine girmek zor?
A.G: Baudelaire, her görüşten çoğu zaman edebiyat dünyasından uzak okurlara seslenir. On dört yaşında Albatros okuyabilir ve “yürümesini engelleyen” “dev kanatları” nı sallayabilir. Aynı şekilde büyük metropollerin dönüşümü ve yığınlar hakkındaki şiirleri de somut olarak değinebildiği çağının olgularından biridir. Toplumbilimle ilgilenen herkesi düşünmeye sevk eder. Bu metinler, karşıtlıklarına rağmen kapsayıcı bir toplumsal tablo sunar. Örneğin Küçük Yaşlı Kadınlar’ı düşünüyorum: Baudelaire’de merhamet ile acımasızlık arasında kulaç atarız, daima karar verilemezlik içindeyizdir.
Bugün gerçekten çevresine uygun davranmayan, daha çok kötülüğe meyleden bir insan imgesi kalır yine de?
A.G: Seyahat şiirinde (Fleurs du Mal kitabının ikinci baskısında) yolcular ortam değiştirmek için dünyayı dolaşırlar. Ancak her aşamada, “bitmeyen günahın sıkıcı manzarasını ” keşfeder yalnızca. Baudelaire iyimserlikten nefret eder, onu canlı tutan budur. Bizi tehdit eden saflığın iç kışkırtmasına karşı nöbet tutar. Bu arada, teolojik tartışmaların göbeğinde de olabildiğinin altını çizmek gerekir. İlk günaha inanırdı. Kötünün bir kaynağı olduğuna ve insanın sonsuza dek damgalı olduğuna inanmıştı. Fleurs du Mal başlığı bu inançtan gelir ve Baudelaire, kitap kapağının Âdem ile Havva’nın Düşüşü resminden esinlenmesini istiyordu.
*Pourquoi Baudelaire fascine toujours, 29.09.2017, Francis Lecompte.