1 Kelime Grupları (Cümle Bilgisi – I) Çankırı, 2014
2 Söz Dizimi, Kelime Grubu Söz dizimi: Doğru bir cümle kurmanın yollarını araştıran ve bunun kurallarını ortaya koyan bir dil bilgisi alanıdır.isim, dil bilgisi Bir cümleyi oluşturan kelime türlerinin arasındaki ilişkileri inceleyen ve sınıflamalar yapan dil bilgisi kolu, cümle bilgisi, tümce bilgisi, nahiv, sentaks.Kelime grubu: Nesnelerin, durumların ve hareketlerin nicelikleri ve nitelikleri hakkında bilgi vermek için kelimelerin tek başına yeterli gelmediği durumlarda anlatılamayan olayı, hareketi veya nesneyi ifade etmeyi kolaylaştırmak, netleştirmek, zenginleştirmek üzere birden fazla kelimenin bir araya gelerek oluşturduğu yeni yapıya kelime grubu denir.
3 Kelime Grubu, Sözcük Öbeği, Söz Öbeği Sözcük öbeği, söz öbeği veya tek başına öbek terimiyle de karşılanan kelime grupları; bünyesinde birden fazla kelime bulunduran, yapı ve anlam bakımından bir bütünlük gösteren, cümlede de bir bütün olarak kullanılan ve herhangi bir yargı bildirmeyen dil birlikleridir. Bu birlikler; tek bir nesneyi, tek bir kavramı veya tek bir hareketi karşılamak üzere yan yana gelir; dolayısıyla cümlede veya başka bir kelime grubunun içinde tek bir kelime gibi işlev görür.
4 Kelime gruplarının özellikleri Kelime grupları; ihtiyaç anında tek kelime ile anlatılamayan olay, hareket ve varlıkları ifade etmek için kullanılır.Kelime grupları; nesnelerin, hareketlerin ve durumların niteliklerini, anlamlarını belirtir; onları ayrıntılı olarak ifade eder, genişletir ve pekiştirir. Bu sebeple kelime gruplarına belirtme grubu da denebilir.Kelime grupları, anlam ve yapı bakımından bütünlük gösterdiği için cümle içinde tek bir kelime gibi işleme tabi tutulur. Çekim eki, grubun en sonundaki kelimeye getirilir.Kelime grupları bir yargı bildirmez. Bu özelliğiyle de cümleden farklıdır, yani kelime grupları yargı bildirmedikleri için yan cümle veya cümlemsi olarak da değerlendirilemez.Kelime grupları, aynı zamanda başka bir kelime grubunun ögesi olarak da görev yapabilir.Kelime gruplarını oluşturan ögeler şiir dilinde veya konuşma dilinde yer değiştirebilir. Ancak bu yer değiştirme durumlarında grubun cümledeki işlevinde ve anlamında bir eksilme ve değişme olmaz.Kelime grupları cümle içinde ya tek bir öge (özne, nesne, zarf tümleci, yer tamlayıcısı, yüklem gibi) ya da cümlenin bir ögesinin niteleyicisi, belirleyicisi olur.
5 İsim Tamlamasıİsim soyundan iki veya daha çok kelimenin bir nesne, olay veya hareketin başka bir nesne veya şahsa ait olduğunu bildirmek üzere sistemli bir şekilde bir araya gelmesiyle oluşan kelime grubudur. İsim tamlamaları ilgi hâli eki ve iyelik eki alma bakımlarından üç grupta ele alınır:Belirtili İsim TamlamasıBelirtisiz İsim TamlamasıEksiz (Takısız) Tamlama(?) Zincirleme İsim Tamlaması
6 Sorular3. “Bir isim tamlaması başka bir isim tamlamasının tamlananı olduğunda ana tamlamanın iyelik ekini taşır, üst üste iki iyelik eki kullanılmaz.” Aşağıdakilerin hangisinde buna aykırı bir örnek vardır?1. Aşağıdaki tamlamalardan hangisi bir iyelik grubudur?a. televizyon kanalıb. radyo frekansıa. çetenin elebaşısıc. senin televizyonunb. Ali’nin nüfus cüzdanıd. polis arabasının sirenic. sınıfın yazı tahtasıe. elin adamıd. evin elektrik prizie. kitabın basım sayısı2. Aşağıdaki isim tamlamalarından hangisinin tamlananı başka bir isim tamlamasıdır?a. Ahmet’in eski dostu4. Aşağıdaki tamlamalardan hangisi, yapı bakımından diğerlerinden farklıdır?b. Beyoğlu’nun Çukurcuma Mahallesia. hanımelic. atın uzun yelesib. aslanağzıd. tarihin arka odasıc. el fenerie. defterin boş yapraklarıd. yolun sonue. bit pazarı
7 5. Aşağıdakilerden hangisi, tamlanandaki iyelik ekinin düşmesiyle oluşmuş bir eksiz tamlamadır? a. çelik tencere b. altın bilezik c. yün çorap d. kerpiç duvar e. sütanne 6. Aşağıdakilerden hangisinin tamlayanı bir iyelik grubudur? a. senin dertlerinin çokluğu b. mahallenin çıkmaz sokağı c. şehir parkının çiçekleri d. beyaz perdenin yıldızları e. Hamdi’nin dedesinin bakkalı 7. Aşağıdaki isim tamlamalarından hangisinin tamlayanı, tamlayanı düşmüş bir iyelik grubudur? a. pantolonun ütüsü b. yüzyılın sorunu c. gönlümün sultanı d. kalp ağrısı e. ölüm korkusu 8. “Belirtili isim tamlamalarının birden fazla tamlayanı olabilir.” Aşağıdakilerin hangisinde buna aykırı bir örnek vardır? a. evin salonu, mutfağı b. Kaan’ın, Ahmet Hamdi’nin oyuncakları c. yolun, yolculuğun sonu d. Türkiye’nin, Macaristan’ın ve Polonya’nın maliye bakanları e. âşığın, maşuğun inlemeleri 9. Aşağıdakilerden hangisinde isim tamlaması “sıfat” görevindedir? a. bir şehir manzarası b. teneşir tahtasının üstü c. akıl sahibi kimse d. hangi tren hattı e. kaç Türk lirası 10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “isim tamlaması” nesne görevindedir? a. Gönlümü Maraşlı’nın yaktı kara haberi. b. İnsanların hepsi birer canbazdır. c. Asıldı arabamız bir dağın yamacına. d. Bayram sabahı güneş bile başka türlü doğardı. e. Özlem’in gözlerini hiç unutamıyordu.
8 Sıfat tamlaması1. Aşağıdaki sıfat tamlamalarının hangisinde, sıfat ögesi diğerlerinden farklıdır?3. Aşağıdaki sıfat tamlamalarının hangisinde sıfat ögesi türemiş bir sıfattır?a. altı aya. kaygılı gözlerb. kara gözb. yüz bin altınc. güzel bahçec. körpe kuzulard. al bayrakd. birkaç arkadaşe. derin meselee. son imparator2. Aşağıdaki sıfat tamlamalarının hangisinde sıfat ögesi bir belirsizlik sıfatıdır?4. Aşağıdaki sıfat tamlamalarının hangisinde isim ögesi bir sıfat tamlamasıdır?a. hangi ülkea. bir köy meydanıb. kaçıncı yüzyılb. bu hayal kırıklığıc. her günc. kırk pare top atışıd. dörder sorud. hangi göç yollarıe. o günlere. o yaslı günlerSıfat türünden bir ya da birden çok kelimenin isim türünden bir ya da daha fazla kelimeyi belirtmesi veya nitelemesiyle oluşan kelime grubudur.
9 6. Sıfat tamlamalarında sıfat ögesi iyelik eki almaz 6. Sıfat tamlamalarında sıfat ögesi iyelik eki almaz. Aşağıdakilerin hangisinde buna aykırı bir örnek vardır? a. geçmiş asırlar b. güzelim karanfiller c. insanca davranış d. kınalı kuzular e. kurşuni duvarlar 7. Bir sıfat tamlaması isim tamlamasında tamlayan olabilir. Aşağıdakilerin hangisinde buna benzer bir örnek vardır? a. şehrin uzun kaldırımları b. belde plajlarının temizliği c. altı yüz yılın yorgunluğu d. Hicran’ın zonklayan şakakları e. Beyoğlu sokakları 8. Bir sıfat tamlaması isim tamlamasında tamlanan olabilir. a. Elif’in mahcup edaları b. siyasi parti başkanı c. yerel seçimlerin sonu d. uzun kış geceleri e. yeni bir gömlek 9. Bir sıfat tamlaması başka bir sıfat tamlamasında isim ögesini oluşturabilir. Aşağıdakilerin hangisinde buna benzer bir örnek vardır? a. iki sokak arası b. kızkardeşimin kiralık gelinliği c. üç kardeşin küçüğü d. bir ilkbahar sabahı e. tuhaf bir çocuk 10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “sıfat tamlaması” özne görevindedir? a. Yeni bir takım satın aldım. b. İnce yüzünde, gözlerinin altından yanaklarına doğru inen bir gölge vardı. c. Büyülü bakışlı arzudan, zalim ölümden bahsetsin. d. Dün gece pek uyuyamamış galiba. e. Sıradanlık da bir niteliktir.
10 Tekrar Grubu (İkileme) Herhangi bir varlığı, kavramı veya hareketi ifade etmek için aynı türde birden fazla kelimenin arka arkaya kullanılmasıyla oluşan söz öbeklerine tekrar grubu denir. Kelimeleri arka arkaya getirerek tekrar grubu oluşturmadaki amaç; anlamı zenginleştirmek ve güçlendirmek, sözü daha etkili hâle getirmek ve anlatım gücünü zenginleştirmektir. Tekrar gruplarında kelime türlerinden çoğu bir öge olarak yer alabilir. Sıfatlar, yansımalar, isimler, ünlemler ve zarf-fiiller diğerlerine oranla tekrar gruplarında sık kullanılan kelime türleridir. Tekrar gruplarında bazen iki kelime anlamca kaynaşarak farklı bir kavramı ifade eden bir birleşik kelime niteliğini kazanabilir. Bazı tekrar grupları kuvvetlendirme edatlarıyla, bağlama edatlarıyla veya soru ekiyle yapılabilir. Bazen çekimli fiiller ile de tekrar grubu kalıbında öbekler oluşturulabilir. Tekrar grubunu oluşturan her iki öge çeşitli çekim eklerini alabilir.
11 Sorular1. Aşağıdaki tekrar gruplarından (ikilemelerden) hangisi yapı bakımından diğerlerinden farklıdır? a. mini mini b. yavaş yavaş c. soy sop d. birer birer e. ufak ufak 2. Aşağıdaki tekrar gruplarından hangisi yapı bakımından diğerlerinden farklıdır? a. er geç b. irili ufaklı c. yerli yersiz d. yazı mazı e. az çok 3. Aşağıdaki tekrar gruplarından hangisinin işlevi diğerlerinden farklıdır? a. irili ufaklı binalar b. başka başka istikametler c. tuhaf tuhaf hikâyeler d. türlü türlü hâller e. yavaş yavaş yürüyen 4. Tekrar grupları diğer kelime gruplarında görev yapabilir. Aşağıdakilerin hangisinde bu duruma aykırı bir örnek vardır? a. ovanın şurasında burasında b. yavaş yavaş yürüdüm c. Allah Allah sesleri d. büyüklü küçüklü evler e. bizim hâlimiz vaktimiz
12 Kelime GruplarıÜnlem grubu: Bir seslenme ünlemi ile bir isim ögesinin bir araya gelmesiyle oluşan kelime grubudur. Edat grubu: İsim soylu bir kelime veya kelime grubu ile bir çekim edatının ek alarak veya almayarak bir araya gelmesiyle oluşan söz öbeğidir. Bağlama grubu: Birden fazla isim ögesinin sıralama, denkleştirme, kuvvetlendirme veya bazı cümle başı bağlaçlarıyla birbirine bağlandığı kelime gruplarıdır. İsim-fiil grubu: Bir isim-fiil ile onu anlamca tamamlayan veya niteleyen kelimelerden oluşur. Sıfat-fiil grubu: Bir sıfat-fiil ile onu anlam bakımından niteleyen, açıklayan veya tamamlayan kelimelerden oluşur. Zarf-fiil grubu: Bir zarf-fiil ile onu anlam bakımından niteleyen, açıklayan veya tamamlayan kelimelerden oluşur.
13 1. Aşağıdaki edat gruplarından hangisinin isim ögesi bir bağlama grubudur? a. Kanuni Sultan Süleyman’dan sonra b. yeni bir elbise için c. mahallî âdetlerden dolayı d. Nedret veya Necdet ile e. Ayşe teyzeye rağmen 2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, edat grubu yüklem olarak görev yapmaktadır? a. Senin sevginden başka ne isterim? b. Emir erine kızgın bir sesle komut verdi. c. Bu kargaşa iki yıl kadar devam etti. d. Annesini arayıp evle ilgili son bilgileri aldıktan sonra Ahmet dayısını bilgilendirdi. e. Bayram efendi evimizden biri gibidir. 3. Aşağıdaki kelime gruplarından hangisi diğerlerinden farklıdır? a. Her gün seni düşünmeden b. Saat on ikiyi gösterince c. Bin atlı yedi koldan atılırken d. Mehlika Sultan’a âşık olan e. Onun yarın geleceğini düşündükçe 4. Aşağıdaki kelime gruplarından hangisi diğerlerinden farklıdır? a. Televizyondaki reklamlara dalıp (onu unuttu) b. Bu yönleriyle eli öpülesi (bir kadındı) c. Sürekli birbirleriyle sürtüşen (çocuklar) d. Her vesileyle gözlerini benden kaçırır (olmuştu) e. Okul dönüşünde kafeye uğrayacak (oldu, vazgeçti) 5. Aşağıdaki isim-fiil gruplarının hangisinde, bir isim tamlaması ve bir de sıfat tamlaması bulunmaktadır? a. Hemen okuldan geri dönme b. Irmakta her gün balık tutmak c. Onu kaybetme korkusunu bu yaslı gönülde hissediş d. Delirmiş kimselere daima nasihat etmek e. Türk istiklâlini, Türk cumhuriyetini ilelebet muhafaza ve müdafaa etmek
14 Kelime GruplarıBirleşik fiil: İsim veya fiil cinsinden bir kelimenin bir yardımcı fiil ile bir araya gelmesiyle oluşur. Tasvir fiilleri: bil-: Yeterlilik ver-: Tezlik yaz-: Yaklaşma dur-, koy-, git-, kal-, gör ve gel: Süreklilik Kısaltma grubu: İyelik ekli veya hâl ekli bir isimle başka bir isim veya sıfat ögesinin bir araya gelmesiyle oluşan; kelime gruplarının ve cümlelerin kısalması, yıpranması sonucu ortaya çıkan klişeleşmiş gruplardır. Bu gruplar genel olarak isim-fiil, sıfat-fiil veya zarf-fiil gruplarından kısalmıştır. Bunların devamında yazılmamış, düşmüş bir “olan, eden, olmak, etmek, olarak” veya “ederek” kelimesi vardır: boynu bükük, çiçeği burnunda, devede kulak, yükte hafif, başa bela, içine kapanık, kıldan ince, kılıçtan keskin, bini aşkın, vatanı müdafaa, konuyla ilgili, elle tutulur, bizim kız, senin oğlan vb. Kısaltma grupları: • İsnat grubu • Bulunma grubu • Yaklaşma grubu • Uzaklaşma grubu • Yükleme grubu • Vasıta grubu • İlgi grubu • Eşitlik grubu
15 Sunumlara bu adresten ulaşabilirsiniz. Açıköğretim Fakültesi Yayınları «Türkçe Cümle Bilgisi-ı» kitabından faydalanmıştır.