2
CÜMLENİN ÖGELERİ Evlerin bölümleri odalardır; cümlenin bölümleri de ögelerdir. Cümle öğeleri, cümlenin parçaları demektir. Evin bölümleri odalar, salon, tuvalet, banyo, mutfak ve balkondur, cümlenin parçaları da yüklem, özne, nesne, dolaylı tümleç, zarf tümleci adlarını alır. Cümlenin öğelerini bulmaya yarayan bazı ipuçları vardır. Öğeler bu ipuçları dışında başka yöntemlerle bulunmamalıdır. B u s l a y d a ş i r k e t a m b l e m i n i z i e k l e m e k i ç i n E k l e m e n ü s ü n d e n " R e s i m ” i s e ç i n A m b l e m d o s y a n ı z ı b u l u n T a m a m ' ı t ı k l a t ı n. A m b l e m i b o y u t l a n d ı r m a k i ç i n A m b l e m i ç i n d e b i r y e r i t ı k l a t ı n. A m b l e m d ı ş ı n d a g ö r ü n e n k u t u l a r a " b o y u t l a n d ı r m a t u t a m a ç l a r ı " d e n i r. N e s n e y i b o y u t l a n d ı r m a k i ç i n b u n l a r ı k u l l a n ı n. B o y u t l a n d ı r m a t u t a m a ç l a r ı n ı k u l l a n m a d a n ö n c e ü s t k a r a k t e r t u ş u n u b a s ı l ı t u t a r s a n ı z, b o y u t l a n d ı r d ı ğ ı n ı z n e s n e d e k i o r a n l a r ı k o r u r s u n u z.
3
Yüklem Cümlede anlatılan işi,oluşu,durumu veya hareketi üzerinde taşıyan ögedir.Yüklemdsiz cümle olmaz.Yüklem genelde cümlenin sonunda bulunduğu gibi başında veya ortalarında da olabilir.Cümlenin ögelerini bulmak istediğimizde ilk önce bılmamız gereken ögedir.Çünkü diğer ögeler yükleme soru sorularak bulunur. Geldik. Üşüdü. Hastadır. Bu dolapta kitaplar var. Bu kitapları bana ver.
5
Yüklem her türlü kelimeden oluşabilir Sağdaki kitap Akın’ınmış. (isim) Kırmızı araba çok güzeldi.(isim) Beni suçlayan sensin. (zamir) Sahil havası tam bana göre. (edat) Yazarın hiç kullanmadığı kelime ve’ymiş. (bağlaç) İki lafının biri ah’tır. (ünlem)
6
Yüklem kelime gruplarından da oluşabilir Bu işle başa çıkamam. (deyim, bileşik fiil) Sınavı geçemediği için şimdi suratından düşen bin parça. (deyim, bileşik fiil) Yere düşen şey çelik tencerenin cam kapağındaki plastik kısmın vidasındaki pulmuş. (isim tamlaması, sıfat tamlaması) Bu soru kolay değil. (edat grubu)
7
Özne Bir cümlede yüklemin bildirdiği yargıyı yapan yani üstüne alan ögeye denir.Özne, yükleme sorulan “ne, kim” sorularının cevabıdır. A)Gerçek özne Yüklemin bildirdiği yargıyı üstüne alan ögenin yani öznenin cümlede yer almış halidir. Öğretmenim buraya geldi. (Gelen kim?) Babam bizi çok sever. (Seven kim?) Bu disket bozuk. (Bozuk olan ne?) Çayın rengi koyu. (Koyu olan ne?)
8
B)Gizli özne Cümlede özne yoksa yüklemin kişisi yüklemin çekiminden çıkarılabiliyorsa bu durumda cümlede gizli özne vardır.Gizli özne de gerçek öznedir. Akşama doğru beni aradı. (Arayan kim?- o) Hızla aşağı düştüm. (Düşen ne?- ben)
9
Sözde özne Edilgen çatılı fiillerin öznesine sözde özne denir. Sözde özne yapılan işten etkilenir. Sabahleyin ağır yemek yenilmez. Bu kadar yol yürünmez. Gecekondular belediye tarafından yıkıldı.
10
Her cümlenin öznesi olmak zorunda mı? Her cümlede özne olmak zorunda değil. Aşağıdaki cümlelerin öznesi yoktur. Bu vakitte yola çıkılmaz. Kasabaya bu giysilerle gidilmez.
12
Nesne Nesne, özneyi bulduktan sonra yükleme sorulan “ne, neyi, kimi” sorularının cevabıdır. Fiilin bildirdiği iş genelde nesne üzerinde gerçekleşir. Annesi çantasını hazırladı. Müdür Bey konuşmasını bitirdi. Saati kendisi tamir etmiş.
13
Belirtili - belirtisiz nesne Nesne ismin yükleme halindeyse belirtilidir. Yalın haldeyse belirtisizdir. Çiçek getirdi. (belirtisiz) Çiçekleri getirdi. (belirtili) Hediye aldı. (belirtisiz) Hediyeyi aldı. (belirtili)
14
Dolaylı Tümleç Dolaylı tümleç, yükleme sorulan “–e, -de, - den” hal ekli soruların cevabıdır. (Nereye, nerede, nereden, kime, kimde, kimden, neye, neyden...) Bu tümleç yer bildirir, sebep bildirmez. Paketi bana verdi. Çocuğu evde bıraktık. Konya’dan ayrılacağız.
15
UYARI İsmin –e,-de,-den hal eklerini almasına rağmen cümlede dolaylı tümleç yerine kullanılmayan sözcükler olabilir.Bunlar zaman ve neden bildirdikleri için zarf tümleci olarak kullanılır. Saat üçte görüşürüz. Ben sabaha gelirim.
16
Zarf Tümleci Zarf tümleci, yüklemin anlamını “zaman, durum, miktar, yön, sebep, şart v.b.” bakımlardan tamamlayan öğelerdir. Yorulduğumdan gelemedim. Yazıyı güzel yazdı. Şiirini hızlı okudu. Yaşlılıktan yürüyemiyor. Elbet, severim. Bunları şüphesiz gördüm. Başım yine çok ağrıyor. Teker teker gelin. Borcumu şimdi veriyorum.
17
Cümle dışı unsurlar Cümlede cümle öğelerinin dışında da bazı unsurlar bulunabilir. Cümle öğelerine dâhil edilemeyen bu gibi parçalara cümle dışı unsur denir. Cümle dışı unsurlar çeşitlidir. Bağlaçlardan oluşabilir. Seni severim ama birlikte iş yapmayı istemem. Ünlemlerden oluşabilir Aman bırak yakamı! Hitaplardan oluşabilir. Cenazemiz yerde kalmasın dostlar!