İsveç ile savaşın başlamasıyla, Baltık Filosu Akdeniz'e en iyi gemileri göndererek büyük ölçüde zayıflamıştı. Böylece, 1804’te, Greig’in filosu, 2 savaş gemilerinin ve 2 fırkateynlerinin bir parçası olarak ayrıldı. 1805'te, Senyavin’in filosu, 5 savaş gemisinin ve 1 fırkateyninin bir parçası olarak ayrıldı. 1806’te, Ignatov’un filosu, 5 gemilerinin, 1 fırkateyninin ve diğer gemilerin bir parçası olarak kaldı.
Dahası, tüm bu seferler Rusya için kötü bir şekilde sona erdi. Ağustos 1808'de Senyavin filosu (9 gemi ve 1 fırkateyn) İngilizler tarafından Lizbon'da ele geçirildi. İngiliz Kanalı'nda İngilizler, fırkateyn "Acele" ye altın yüküyle müdahale etti. İngiliz Palermo'dan başka bir fırkateyn saklandı ve Napoliten kralına teslim edildi. Rus Akdeniz'in geri kalan gemileri filo Fransız limanlarına (veya Fransa'ya ait) sığındı - Toulon, Trieste ve Venedik. Fransızlara yatırıldı ve ekipleri Rusya'ya döndü.
Böylece, pratik olarak savaşmadan, Baltık filosu kan akıtıldı. Tarihçi A. Shirokorad'ın belirttiği gibi: “Bu“ denizci Austerlitz ”sırasında, Rus filosu, 18. ve 19. yüzyılın bütün savaşlarından daha fazla gemi kaybetti.”
Operasyonel filo, 1808’in başında sadece 9 gemileri, 7 firkateynleri ve Kronstadt ve Reval’de bulunan 25 küçük gemilerden oluşuyordu. Kürek filosunda, 150 gale ve 20 yüzer aküler dahil olmak üzere yaklaşık 11 gemi bulunuyordu. Kürek filosunun çoğu St. Petersburg'taydı.
1808 Rus kampanyası nisan ayının başlarında başladı. Arka Amiral Bodisko'ya, İsveç'in güneyindeki Fransız-Danimarka iniş kuvvetinin iniş operasyonunun bir parçası olacak olan Gotland adasında bir iniş partisi kurması emredildi (hiç gerçekleşmedi). Bodisko birkaç ticari gemiyi kiraladı, üstlerine asker gönderdi ve adayı başarıyla ele geçirdi. Ancak İsveçliler bir filo gönderdiler ve yerel silahlı sakinlerin desteği Gotland’la savaştı. Bodisko, üstün güçlerin karşısında, teslim oldu, ancak iyi koşullar için pazarlık etti. Rus takımı, teslim olma silâhpankartları koruyarak Rusya'ya döndü.
Sveaborg'da, Rus ordusu tarafından işgal edilmiş, büyük bir İsveç kürek filosu ele geçirildi. Ondan iki grup oluşturdu: Teğmen Myakinin ve Kaptan Selivanov. Her iki grup da Abo'ya kadar gitti ve Åland ve Bothnian skerries'den bu şehre giden fuar yollarına girdi. Rus kürek gemileri, İsveçlilerle bir dizi çatışmaya başarıyla katlandı. 18 Haziran Rus takımı (14 gemileri) İsveç'teki kürek filosuna çok daha üstün kuvvetlerle (çeşitli tiplerde 60 gemileri etrafında) saldırdı. Ancak, Rus topçularının ateşi o kadar başarılıydı ki İsveçliler geri çekildi. İsveçliler yine saldırdı, ama başarısız oldu. Bu arada, Rus takımı birkaç gemiden takviye aldı.
Haziran 22 İsveçliler tekrar saldırıya geçti. Ancak İsveç saldırısı püskürtüldü. Topçular tekrar mükemmelleşti. 11 gemilerine, İsveçliler - 20'a zarar verdik. Temmuz 9'te, Heiden’ın saldırısına uğrayan bir Rus filosu, Jungfruzund Boğazı yakınında bir düşmana saldırdı. Savaş İsveçliler'in yenilgisiyle sona erdi. 20 Temmuz ayında gemilerimiz düşmana saldırdı ve tam bir zafer kazandı.
7 Ağustos Rus ve İsveçliler Jungfruzund Boğazı'nda tekrar bir araya geldiler. Savaşın ilk günü topçu ateşi ile sınırlıydı. 8 Ağustos savaşı devam etti. Bu gün, üstün düşman kuvvetleri (20 tente ve 25 silahlı 600 iniş birliklerinden fırlatma botları), ana güçlerden uzak olan 5 Rus gemilerine saldırdı. Dava hızla bir biniş savaşına dönüştü. Kanlı yakın dövüşlere dönüşen üzüm ve tüfek voleybolularıyla mücadele ederken, çok sayıda düşmana karşı mücadelede küçük bir Rus müfrezesi kanıyordu. Storbiorn gemame'sinde özellikle şiddetli bir savaş gerçekleşti.
Gemami, İsveç skerny filosunun yelkenli kürekli gemilerini aradı. Genellikle gemilerde 2 direkleri ve 10 küreklerine, 30 - 32 toplarına kadar topçu silahları bulunur. Bu, ağır topçu ateşini, küreklerin altına giren gemideki silahlardan ateşleme kabiliyetine ulaşmayı mümkün kıldı.
Tüm komutanlar gemide öldürüldü ve 80 daha düşük seviyelerden öldürüldü ve 100 insanlar yaralandı. İsveçliler gemiyi ele geçirmeyi başardılar. Ancak bu zamanda, Rus takımı komutanı Novokshenov yardım getirdi. Ruslar kayıp gemiyle savaştı ve üç İsveçli tüfek ve iki uzun gemi battı. Bu şiddetli savaşın bir sonucu olarak, Rus kürek filosu, İsveçlileri Jungfruzund'dan devirdi ve Vyborg'dan Abo'ya kadar bütün skerries boyunca açık bir geçit açtı.
Ağustos 18, Selivanov komutasındaki Sudsalo adasındaki 24 gemilerinden çıkan bir Rus kürek filosunun çıkarılması, düşman filosunu 45 tüfek gemilerinden ve 6 ganimetlerinden ele geçirdi. Kavga zordu ve 8 saat sürdü. Kuvvetlerdeki üstünlüğe rağmen, Rus topçuların ateşi o kadar başarılıydı ki İsveçliler kazanamadı. Ruslar 2 savaş gemisini kaybetti, insanlar onlardan kurtuldu. Selivanov, tamir için XoNumX'e bir ağır yük gönderdi ve ağır hasar gördü. İsveçlilerin kayıpları daha büyüktü: 17 savaş botları boğuldu ve 8 patladı.
Böylece, 1808 kampanyası sırasında Arka Amiral Myasoyedov komutasındaki Rus kürek filosu, İsveç filosuyla birkaç başarılı çatışmada bulunduğu Abo bölgesine gitti. Sonbaharın sonlarındaki kürekler, patenci düşmanlarını düşman inişine karşı korudu.
Temmuz ayında denizde başlatılan İsveç gemi filosu, İngiliz 11 gemisini güçlendiren 5 savaş gemilerinden ve 2 firkateynlerinden oluşuyordu. İngiliz filosu (16 gemileri ve 20 gemileri), Danimarka başkentinin yenilgisinden sonra Baltık Denizi'ne girdi. İngilizler İsveçlilere yardım gönderdi ve ana güçler Sund, Kemer, Danimarka, Prusya, Pomeranya ve Riga Limanı'nı bloke etti.
Temmuz 14’te Amiral P’in komutasındaki Kronstadt’tan çıkan Rus gemi filosu, 39 flamalar (9 gemiler, 11 fırkateynler, 4 korvette ve 15 küçük gemiler). Khanykov'a İsveçlilerin İngilizlerle bağlantı kurmasını önlemek için İsveç gemilerini imha etmeleri veya ele geçirmeleri talimatı verildi; orduyu denizden destekle.
Rus filosu Gangut'a ulaştı, birkaç gemi kruvaziyerle gitti ve birkaç İsveç nakliyesi ve friyesi aldı. Gangut Khanykov'dan Jungfruzund'a geçti. Sonra düşman filosuyla tanıştı. Rus amiral, düşmana karşı koymanın mümkün olmadığını düşünerek kararlı bir savaştan kaçtı ve İsveçliler tarafından sürdürülen gemileri Baltık limanına götürdü.
Aynı zamanda, Kaptan I rütbesi D "emri altındaki" Vsevolod "hattının 74 silahlı gemisi D. V. Rudnev hasar gördü ve çekiliyordu. Limana altı mil uzaklıkta, römorkör patladı ve gemi demirlemek zorunda kaldı. Amiral Khanykov, Vsevolod'u limana çekmek için silahlı fırlatma botlarının koruması altında birkaç tekne gönderdi. 16'te, tekneler gemiye geldi ve çekilmeye başladı. Rus gemisinin kötü durumunu gören iki İngiliz gemisi yaklaştı ve teknenin şasi ateşini dağıtarak kendisine saldırdı. Kaptan Rudnev, kendisini “son uç noktaya kadar” savunmaya karar veren Vsevolod'u mahsur bıraktı. Bu savaş sırasındaki birçok Khanykov’un filosu gemiler demirden çıkarıldı, ancak zayıf rüzgar nedeniyle limanı terk edemediler.
Düşmanın hareketsizliğinden faydalanan İngiliz gemileri, Rus gemisini vurdu ve insanlarda büyük yıkımlara ve büyük kayıplara neden oldu. Ancak ondan sonra Rus gemisine tırmanmayı ve onu ele geçirmek için biniş savaşından sonra başardılar. Neredeyse 700'ten Vsevolod takım adamı yalnızca 56 tarafından kurtarıldı, bir başka 37 yaralı denizci ele geçirildi. Rus gemisini parçalamak için yapılan başarısız denemeden sonra, İngilizler, Khanykov’un gemilerinin ortaya çıkmasından korkuyorlardı, Vsevolod'u yağmaladı ve ateşe verdi. Ağustos 15 sabahı Vsevolod patladı.
Daha önce benzer bir başarı, Teğmen Gabriel Nevelsky komutasındaki Rus filosu "Tecrübe" nin 14 silahlı botu tarafından gerçekleştirildi. Düşmanı gözlemlemek için gönderilen 11 Haziran’ın lansmanı Nargen’de İngiliz 50 silahlı fırkateyn Salsette ile bir araya geldi. Güçlerin eşitsizliğine rağmen (gemide yalnızca 53 insanlar vardı), Rus botu teslim olmayı reddetti. Dört saat içinde, teknenin mürettebatı düşmandan savaştı ve yalnızca tekne direğe ve gövdeye ciddi şekilde hasar verilip batmaya başladığında teslim olmaya zorlandı ve mürettebatın çoğu öldürüldü ve yaralandı. Gemiyi ele geçiren İngilizler, Rus denizcilerin gösterdiği cesarete saygısızlık ederek Nevelskoy'u ve tüm astlarını serbest bıraktı. Bu savaşı öğrendikten sonra, İmparator Alexander, “Nevelsky'nin hiçbir zaman komutasındaki hiçbir gemide bulunmamasını ve her zaman bir komutan olma” emrini verdim. Nevelsky'ye 3000 ruble ödül verildi ve takım hizmette düştü ve "insanlar mahkemelere verildi".
Böylece, Amiral Khanykov komutasındaki gemi filosu, İsveç ve İngiliz filolarının oluşumunu engelleyemedi ve Ağustos ayının 19'inin (31) İsveçlilerin isteği üzerine bir ateşkesin sonuçlanmasına kadar engellendiği Baltık limanına sığındı.
1809 kampanyasında, Rus gemi filosu Kronstadt'ta yoğunlaştı ve İngiliz filosunun saldırılarını engellemeye, yani deniz kalesinin kalelerinin arkasına sığınmaya hazırlanıyordu. İngiliz filosu Gogland Adası'na (Finlandiya Körfezi'ndeki bir ada, St. Petersburg'un batısındaki 180 km batısındaki) yaklaştığında bile, birlikler indi, Rus gemileri yerinde kaldı. Kronstadt aktif olarak savunmaya hazırlanıyordu, 20 civarında yeni piller yapıldı.
1809’te İngiltere, Baltık Denizi’ne güçlü bir Amiral D. Moore filosu gönderdi - 52 bin adet hava kuvvetleri ordusuyla 9 gemisi. Nisan ayında, İngiliz filosu Sesi geçti. Yaz başlarında, İngilizler Finlandiya Körfezi'ne girdiler. İngilizler birlikleri, Porcalaude'de körfezin ana stratejik noktalarından birine indi. İngilizler, Rus kayakçılarında Rus gemiciliğini önlemeye çalıştı ve kayakçılara silahlı kayakçılar gönderdi.
Birkaç butik var. Böylece, 23 June Porkalauda'da dört İngiliz longboat üç Rus tüfekle savaşıyordu. İki İngiliz gemisi hasar gördü ve battı. Temmuz'da 17, anakara ile Sturi ve Lilla Swart adaları arasında, altı Rus Iolü (küçük yelkenli kürekli gemiler) ve iki tüfek, 20 İngiliz teknesi ve teknesi tarafından saldırıya uğradı. İnatçı bir kavgadan sonra, iki Iol Sveaborg'a girebildi ve İngilizler kalan gemileri tahtaya attı. Ruslar öldürülen 2 memurlarını ve 63 düşük rütbelerini kaybetti, 106 insanları ele geçirildi (yarısı yaralandı). İngiliz kayıp 2 subaylarını ve 17 düşük rütbelerini öldürdü, 37 insanlar yaralandı. Yakalanan tüm Rus gemileri ağır hasar gördü, bu yüzden İngilizler onları yaktı.
İngiliz basını, Baltık'taki kraliyet filosunun büyük başarılarını yendi. Bununla birlikte, İngiliz baskınları doğada yereldi ve ciddi bir taktik ve stratejik öneme sahip değildi. Savaşın kaderi karada belirlendi ve İsveç orada her bakımdan dövüldü, 1809'te savaş zaten İsveç'te yapıldı. Ancak İngiltere, bir müttefiki gerçekten desteklemek için İsveç'te daha büyük bir şarta bağlı olmaya cesaret edemedi.
"Teknenin savaşı" Tecrübe "ile İngilizler, yılın başında Nargen 11 Haziran 1808 adasını fırlattı." Şekil L. Blinova
Savaşı bitirmek
İsveç filosunun Bothnia Körfezi'ndeki üstünlüğünü kullanan İsveç komutanlığı daha önce kaybedilen bölgelerin bir kısmını kazanmayı ve geri getirmeyi umuyordu. İsveçliler, Kamensky komutasındaki Rus kuzey kuvvetlerinin imhası için bir plan geliştirdi. Sandels'in cesetleri, Norveç yönünden uzaklaştırılan birlikler tarafından güçlendirildi. Ratan’da, Rusların durduğu Umeå’ın arkasına giden iki geçitte, daha önce Stockholm’ü kapsayan “kıyı kolordu” na inmeyi planladılar. Böylece, Rus birlikleri iki ateş arasında düştü.
Kamensky, düşmanın İsveç ordusuna saldırıp karşılık vermesini beklememeye karar verdi. 4 North Corps August 1809 Umeå'dan üç sütunda ayrıldı: ilk - Genel Alekseev (altı tabur), ikinci - Kamensky (sekiz tabur), üçüncü - Sabaneev rezervi (dört tabur). General Alekseev, 15'teki Nehir Çağını ağzın üst kısmına zorlamak ve düşmanın sol tarafına saldırmaktı. Ana güçler kıyı yolunda taşınıyordu ve düşmanı kalabalıklaştırması gerekiyordu.
Ancak, 5 Ağustos ayında Ratan'da 100 taşımaları ile birlikte 8-bin ekmeye başladı. Wachtmeister grafiğinin gövdesi. Sonuç olarak, Kamensky'nin vücudu son derece tehlikeli bir durumdaydı. Nehir çağının ilerisinde 7-bin. General Wrede'nin kolordu, arka iniş Wachtmeister iniş kolordu. Nehir Çağından Ratana'ya, bütün 5-6 gündüz kavşağı. Dışlanan arazi koşullarında manevra yaparak sadece dar bir kıyı şeridinde hareket edebilirsiniz. İsveç filosu denize hakimdir.
İsveçli General Johan Augustus Sandels
Kamensky, hava kuvvetlerine en güçlü ve tehlikeli tehdit olarak saldırmaya karar verdi. Umea'nın yeni geçtiği Sabaneev'in geri dönmesini emretti. Erikson komutasındaki sol sütunun öncüsü, Çağlar Nehri üzerinde kalmak ve İsveçlileri yanıltmak ve geceleri Umeå'ya geri dönmek ve geçitleri yok etmek oldu. Diğer tüm birliklerin, şu anda öncü haline gelen eski Sabaneev rezervini takip etmesi gerekiyordu. Bu hareketler tüm Ağustos 5 gününü aldı. O zamanki İsveçliler Lagerbrinka'nın öncüsünü (pili olan yedi tabur) indirmeyi başardılar. Küçük Rus birimlerini oraya ittiler. İsveçli askerler daha ileri hareket etmediler ve Komutanın talimatlarını bekleyen Sevara'da durdular. Bu duruş, Rus birliklerinin arkasındaki İsveç birliklerinin ani inişlerinin etkisini bozdu. Özellikle de Sevara'daki arazi iyi bir savunma düzenlemesi için uygun değildi.
6 Ağustos Rus askerleri yeniden bir araya geldi. Sabaneev arka takım Frolov'u destekledi. Yakında Alekseeva’nın sütunu yaklaştı. Askerlerin geri kalanı Umeå'da kaldı ve Erickson’un arka muhafızını bekliyordu. Rus arka muhafızları bütün gün İsveçlileri başarıyla yanıldı ve geceleri Umeå'ya gitti. Ağustos 7 sabahında Kamensky, Sevard’ın kuvvetleriyle Wahtmeister’e saldırdı. Sert dövüş sabahın erken saatlerinden 4'in gece yarısına kadar devam etti. İsveçliler dayanamadılar ve Ratan'a geri çekildiler.
Kamensky, İsveçli iki grubun 2-3 geçişlerine olan mesafesini azaltan Wrede'nin Umeå'a ilerlemesine rağmen, Wakhtmeister'e tekrar saldırmaya karar verdi. Geri çekilen düşmanı tüm gücüyle takip etmeye başladı. Sonuç olarak, İsveç takımı deniz yoluyla tahliye edildi. Kamensky mühimmattan kaçtı, bu yüzden mühimmatı doldurmak için Ağustos ayından Piteå 12'te çekilmeye karar verdi. Dinlendikten sonra, Ağustos 21, Kamensky'nin ordusu Umeå'ya geri döndü.
Bu arada, 3 (15) Ağustos ayındaki barış görüşmeleri yeniden başladı. Rus birliklerine Piteo verildiği için ateşkes yapıldı ve İsveçliler Umeå'da kaldı. İsveç filosu Kvarken'den çekildi ve Aland Adaları'na ve Finlandiya kıyılarına karşı hareket etmemeye söz verdi. Tarafsız gemiler Bothnia Körfezi boyunca yelken açabilirlerdi.
Petersburg'da, onlara baskı yapmak için İsveçlilerin önerilerine cevap vermemeye karar verdiler. Kamensky'ye yeni bir saldırıya hazırlanma emri verildi. Piteå'daki hisse senetlerinin yoğunlaştırılması için Bothnia Körfezi'ndeki ücretsiz kargo kullanılmıştır. Torneo'da, Kamensky kolordu desteğine ihtiyaç duyulması halinde özel bir rezerv belirlendi. Friedrichsgame'deki Rus baş komisyoncu Kont Nikolai Rumyantsev, Kamensky'den bir saldırı başlatmasını ve Stockholm yakınlarındaki kara birliklerine teklif vermesini bile istedi.
İsveç savaş tarafından tüketildi, sivil ve askeri hükümet üzüldü. Kağıt para sayısındaki artışa rağmen, para yeterli değildi, vergiler arttı ve bu da nüfus için aşırı zor oldu. İç politik kriz darbeye ve bir anayasanın ortaya çıkmasına neden oldu. İngiltere'nin yardımı için yapılan hesaplama kendini haklı çıkarmadı. Norveç cephesinde yaşanan savaş İsveç başarısını da getirmedi. Aynı zamanda, İsveçli seçkinlerin bir kısmı Napolyon ve İskender'in yardımıyla İsveç'in kayıpların bir kısmını telafi edebileceğini umuyordu. Bütün bunlar Stockholm’ü St. Petersburg’a faydalı olan barış koşullarını kabul etmeye zorladı.
Friedrichs Dünyası
5 (17) Eylül 1809, Friedrichsgam'da bir barış anlaşması imzalandı. Rusya tarafından Dışişleri Bakanı Kont Nikolai Rumyantsev ve Rusya'nın Stockholm Büyükelçisi David Alopeus tarafından imzalandı; İsveç'ten - Piyade Genel, eski İsveç St. Petersburg Büyükelçisi Baron Kurt von Stedingk (Steadke) ve Albay Anders Fredrik Schöldebrandt.
Rus birlikleri İsveç'i Vasterbotten'de Finlandiya'ya sınır haline gelen Tornio nehrinin ötesinde terk etti. Västerbotten'in kuzeyinde, Lappland eyaletinden yeni bir sınır geçti. Tüm savaş esirleri ve rehineler karşılıklı olarak anlaşmanın yürürlüğe girdiği günden üç ay sonra geri döndü. İki gücün eski ekonomik bağları yeniden kuruldu. Güçlerin (varlıkların) finansal varlıklarından tutuklananlar, operasyonlar karşılıklı olarak kaldırıldı ve savaşın kesintiye uğradığı veya ihlal ettiği borçlar ve gelirler geri döndü. Savaş sırasında ele geçirilen mal ve mülk her iki ülkede de mal sahiplerine geri döndü.
Nehirden önceki tüm Finlandiya (Aland dahil) Rusya'ya çekildi. Västerbotten'in bir parçası olan Tornio nehrine ve tüm Finlandiya Laponyası'na ayrıldı. Deniz sınırı, Bothnia Körfezi ve Aland Denizi'nin tam ortasından geçti. Yeni fethedilen bölge, "Rusya İmparatorluğu'nun mülkiyetine ve egemen mülkiyetine" barış antlaşması kapsamında devredildi. İsveç nüfusunun Finlandiya'dan İsveç'e ve ters yönde yer değiştirmesine izin verildi. Bu dünyanın, Rusya'nın “fakir İsveç” e bu kadar rahatsız olduğunu duyduğuna üzülen Rus büyükşehir halkının bir bölümünü üzdüğünü söylemeliyim.
İsveç, Napolyon'la barış yapmak ve İngiltere'nin kıtasal ablukasına geçmek içindi. İngiliz askeri ve ticari gemileri artık İsveç limanlarına giremedi. Bunları su, yiyecek, yakıt ve diğer malzemelerle doldurmak yasaktır.
Bu nedenle, İsveç'le savaş Rusya'nın Kuzey ve Baltık'taki askeri-stratejik pozisyonunu ciddi biçimde güçlendirdi. Büyük önem sorunu çözüldü. Yüzyıllar önce Rusya ile İsveç arasında Finlandiya ve Baltık arasındaki çatışmalar yaşandı. Ve Rusya lehine. Bu nedenle, savaş Rusya'nın ulusal çıkarlarına bir araya geldi. İmparator Alexander, 1810’te haklı olarak işaret ettiği gibi, Finlandiya “güçlü bir Petersburg yastığı” haline gelmeliydi. Gerçekten de, Rusya İmparatorluğu'nun başkentinin güçlü bir savunması için Finlandiya'ya ihtiyaç vardı.
Aynı zamanda, ulusal banliyölere hoşgörü gösteren İskender, Finlandiya’nın Büyük Dük’ünü yarattı. Bu hareketin Sovyet Rusya'nın askeri güvenliği için korkunç sonuçları oldu. Alexander, Finlandiya'da var olan yasaları ve uygulamaları korudu.
Sözleşmeler kapsamında farklı zamanlarda Rusya ve İsveç'in sınırlarını gösteren Finlandiya haritası ve Genelkurmay, Germelin, Lotter, Af-Knorring ve bir arkadaş haritaları. Ordin, Kesar Filippovich “Finlandiya'nın Fethi. Yayımlanmamış kaynakların açıklamalarını deneyimleyin. Cilt I. - SPb: Tür. I. N. Skorokhodova, 1889
Kaynaklar:
Andersson I. Öykü İsveç. M., 1951.
Mikhailovsky-Danilevsky, A. I. 1808 ve 1809'ta kuru yolda ve denizde Fin Savaşı'nın tanımı. SPb., 1841 // http://www.runivers.ru/lib/book3127/9806/.
Niva P.A. Rus-İsveç Savaşı 1808 - 1809. SPb., 1910 // http://www.runivers.ru/lib/book4288/42916/.
Rostunov I. I. P. I. Bagration. M., 1970 // http://militera.lib.ru/bio/rostunov_ii/index.html.
Shirokora A. İngiltere. Ne savaş ne de barış. M., 2011.
Shirokorad A. Rusya'nın Kuzey Savaşları. M., 2001.