Okuma-Yazma Öğretimi Dersi
İŞLEVSEL OKUMA-YAZMA
Özel gereksinimli bireylerin işlerini
yürütebilmeleri, yaşamlarını sürdürebilmeleri, eğlence amaçlı olarak okuma materyallerini
kullanmaları ve okuryazarlıklarını geliştirmeleri için görsel olarak, hızlı bir şekilde
Öncelikli öğretilmesi gereken sözcükler
bireyin günlük yaşamda sık karşılaştığı ve kullanması gereken sözcükler olmalıdır. Bu sözcüklerin işlevsellikleri çoktur. Hayati önemi olan sözcükler (ör., zehir, demiryolu geçidi
vb.) ise işlevselliklerinin sınırlı olmasına ve bu sözcüklerle sınırlı karşılaşılmasına rağmen
Ancak işlevsellikleri olmayan diğer
sözcüklerin öğretilmelerine gerek yoktur. Örneğin, otomobil ya da bisiklet sürücüsü
olmayan kişilerin dur, kaygan yol gibi işaret ya da sözcükleri öğrenmeye ihtiyaçları yoktur.
Bununla birlikte yaya işaretlerini ya da
Sözcüklerin görsel okunmalarının öğretimi işlevsel ya da eğlence amaçlı olabilir:
Örnekler
Toplumsal ortamlarda kullanılan sözcüklerin, ürün etiketlerinin,
tanıtıcı levhaların (cep telefonunuzu kapatın, lokanta, girilmez, dikkat, yaya geçidi vb.),
iş başvuru formlarının, eve gidecek notların,
yemek tariflerinin okunması,
Toplumsal ortamda öğretilmesi gereken
sözcüklere örnekler
-erkek -itiniz -yukarıya
-kadın -çekiniz -otobüs -çıkış -acil -aşağıya -sigara içilmez -giriş -içeri
Görsel Sözcük Öğretim Yöntemleri
Bu gibi sözcüklerin farklı bağlamlarda
öğretilmesi önerilmektedir.
Bu gibi sözcükler set (market sözcükleri vb.)
halinde öğretilmelidir.
Bir grup sözcüğe hakim olunduktan sonra
ikinci gruba geçilmeli ve haftanın bir iki
Sözcükler kartlara hazırlanmalı ve tek tek
sunulmalıdır.
Her günlük öğretim oturumunda gruptaki tüm
sözcükler çalışılmalıdır.
Sözcük öğrenilinceye kadar öğretmen model
Sabit Bekleme Süresinin Kullanımı
Görsel sözcük öğretiminde basit ve etkili bir yoldur. Öğretmen sözcüğü kartta sunar ve 4 ya da 5 saniye
bekler.
Öğrenci cevap vermezse, öğretmen öğrencinin sözcüğü tekrar etmesi için model olur.
Başlangıçta, öğrencinin sözcüğü öğrenmesine
yardımcı olmak için ilk birkaç deneme ya da ilk bir ya da iki oturumda öğretmen 0 bekleme süresi
Karttaki yazılı sözcüğü gösterirken, öğretmen “bu sözcük ne?” ya da “oku lütfen” der. Hemen ardından sözcüğü söyler.
Öğrenci sözcüğü tekrarladığında, pekiştirir.
Birkaç 0 saniye bekleme süreli oturumdan sonra
öğretmen sabit bekleme süresi kullanacaksa, 4 ya da 5 saniye bekler.
Artan Bekleme Süresinin Kullanımı
Öğretime kısa bir bekleme süresiyle başlanır
ve bekleme süresi her oturumda bir iki saniye artırılır.
İlk gün 0’la başlanır. 2, 4, 6, 8, 10 olarak
Artan Bekleme Süresinin Avantaj ve
Dezavantajları
Görsel sözcük okumada avantajı öğrenciye
okuması için daha çok zaman vermesidir.
Ancak çok zaman gerektirir.
Araştırma bulguları sabit bekleme süresinden
daha etkili olmadığını göstermiştir.
Bilişsel becerileri daha az gelişmiş
En Az (Artan) Yardım Sistemi
Öğretmen “oku bunu” der. Eğer öğrenci doğru cevap vermezse (ör., hiç cevap vermemesi ya da yanlış
cevap vermesi), öğretmen “oku bunu” der ve sözcüğü sözel olarak tanımlar. Örneğin, sözcük süt ise
öğretmen “içtiğimiz beyaz bir şey” diyebilir.
Öğrenci hala cevap vermezse, öğretmen “oku bunu” der ve sözcüğün resmini gösterir.
Öğrenci hala cevap veremiyorsa, öğretmen “oku bunu” der ve “süt, söyle, süt” der.
Resimle Birlikte Sözcük Sunumu
Sözcüğün konfigürasyonunun soyut niteliği, soyut sembolleri anlamlı birimlere dönüştürme zihin
engellilerde güç olabilir.
Bu güçlüğün üstesinden gelinmesinde, başlangıçta aynı kart ya da sayfa üzerinde sözcüğün resmiyle birlikte sunulması yardımcı olabilir.
Ancak bu durum materyal sayısının artmasını gerektirir.
Bu şekilde hazırlanan materyalin kullanımında
Öğrenci dikkatini resimden sözcüğe verip, sözcüğü resimsiz gördüğünde okuyabilir. Ancak bu her zaman gerçekleşmeyebilir.
Gerçekte resimler daha çok dikkat çektiğinden, dikkati sözcüğe transfer etmek zor olabilir.
Bu nedenle birkaç oturum sonra azaltma kullanılabilir. Uyarandaki bu değişme öğrencinin dikkatini resimden
sözcüğe vermesini gerektirir.
Resimlere ya da Şekillere Yerleştirilmiş
Sözcükler
Yukarıdaki yönteme benzer farkı sözcüğün
resmin içine ya da şeklin içine yerleştirilmiş olmasıdır.
Diğer yönteme göre avantajı dikkatin şekilden
sözcüğe verilmesini gerektirmemesidir.
Diğer yönteme göre daha etkilidir.
Bununla birlikte sözcük tek başına kalıncaya
Uyaran İpuçlarının Silikleştirilmesi
Renk ya da resimler gibi uyaran ipuçları genellikle daha çok
görünürlüklerinin yavaş yavaş azaltılmasıyla silikleştirilirler.
Eğer sözcükler her sözcükle resim ipucunun birlikte
sunulmasıyla öğretiliyorsa, öğretmen 3-6 arası birbirini izleyen resimde silikleştirme yapabilir. (Belki her resim silikleştirme düzeyinde 5 deneme yaparak).
Öğrencinin sözcük hedef uyaranına resim hedef uyaranından
daha çok dikkatini vermesi önemlidir. Yoksa, resim tamamen silikleştirildiğinde, ayırt edilemeyecektir.
Uyaran ipuçlarının silikleştirilmesi çok miktarda materyal
Görsel sözcük okuma ya da sembol okuma öğretiminde sözcüklerin ya da sembollerin seçiminde nelere dikkat etmeliyiz?
Anlamlı sözcükleri seçmeliyiz.
Sözcüklerin öğrencinin yaşına uygun
olmasına dikkat etmeliyiz.
Sözcüklerin öğrencinin gereksinimlerine
(günlük yaşamında güvenlik, bağımsızlık açılarından ya da derslerinde okumayı
öğrenmesi için gerekli olan sözcükler) uygun olmasına dikkat etmeliyiz.
Sözcüklerin öğrencinin ilgilerine uygun
Sözcük ya da sembol okuma öğretiminde neleri dikkate almalıyız?
Öğrencinin performansının belirlenmesi ve performansına uygun ve ulaşılabilir amaçlar belirlenmesi.
Eşleştirme, seçme (gösterme) ve isimlendirme aşamalarının dikkate alınması.
Öğretimin aşamalarının dikkate alınması. Özellikle öğrenci davranışı kazandıktan sonra genelleştirme için farklı ortamlarda ya da bağlamlarda ve farklı
materyallerle davranışı yerine getirmesi için çalışma yapılması.
Uygun pekiştireçlerin seçilmesi ve pekiştireç tarifesinin belirlenmesi gereklidir. Pekiştirecin davranışın hemen ardından verilmesine dikkat
edilmelidir. Öğrenci yeni davranışı öğrenirken sürekli pekiştirme yapılır. Edinimden sonra aralıklı
tarifelerden birine geçilir.
Sözcük ya da sembol okuma öğretiminde hangi ipuçlarını kullanabiliriz?
Sözel
İşaret (jest) (eşleştirme ya da gösterme
aşaması için)
Resim Model
Fiziksel: Kısmi ve tam fiziksel yardım
İşlevsel okumada hangi amaçlarla sözcük ya da sembol okumayı öğretebiliriz?
Güvenlik ve sağlık için okumak
Acil yardım için (polis, itfaye, ambulans, acil
servis vb.)
Çevresel uyarı tabela ve sözcükleri
Alışveriş için okumak
Yiyecek isimleri
Temizlik ürün isimleri Ürün isimleri
Mağaza bölüm tabelaları (temizlik ürünleri,
Ulaşım için okumak
Cadde, sokak tabelaları
Otobüs isimleri
Danışma
Seçim yapmak ve eğlence için okumak
Menüdeki yiyecek isimleri
Sevilen televizyon programlarının isimleri
(televizyon rehberinin okumak amaçlı)
Gün isimleri (televizyon rehberinin okumak
amaçlı)
İş için okumak
Makine kullanımı için gereken sözcükler (on,
off vb.)
Diğer gereksinimler için gereken sözcük ya da semboller
Tuvalet sembol ve sözcükleri
Görsel Sözcük Okuma Becerisini Nasıl
Değerlendireceğiz?
Sözcüklerin grup olarak öğretilmesi tercih
edilmektedir. Bu şekilde öğretim yapacaksak, değerlendirmemizi de grup olarak yapalım. Sözcükleri 5’erli, 10’arlı grup olarak
belirleyelim.
Sözcük sayısını deneme sayısı olarak kabul
edelim.
Görsel sözcük okuma beceri analizindeki her
Hazırladığımız bu aracı öğretim öncesi
değerlendirme (başlangıç değerlendirmesi), yoklama verisi, öğretim verisi toplamak için kullanabiliriz. Her oturumda doğru okunan sözcük için (+), yanlış okunan sözcük için ya da alınamayan cevap için (-) işaretleri
Başlangıç verisi ve yoklama verileri toplanırken
herhangi bir geribildirim, pekiştirme ya da yardım kullanılmaz.
Başlangıç verisi öğretim başlamadan önce en az üç
kez toplanmalıdır.
Yoklama verisi öğretim başladıktan sonra en az
haftada bir kez toplanmalıdır.
Genel olarak, bir becerinin öğrenilmiş olduğu, beceri
birbirini izleyen 3 ya da 4 yoklama denemesi doğru olduğunda kabul edilir.
Genelleştirme oturumlarında da veri toplanmalıdır.
Genelleştirme oturumlarında, örneğin öğrenci
Öğretim oturumlarında veri toplarken, öğrencinin hangi yardımlarla doğru tepki verdiğini kayıt edin.
Yardımsız ya da bağımsız verdiği doğru cevapları (+) ya da (B) olarak kayıt edebilirsiniz.
Sözel yardımı “S”, İşaret yardımını “İ”, resim
yardımını “R”, modeli “M”, kısmi fizikseli “KF”, tam fizikseli “F” olarak kayıt edin.
Görsel Sözcük Öğretimini Gruba Nasıl
Uygulayalım?
Katılım: Grup formatının bir avantajı gözlem
yoluyla öğrenmenin oluşabileceğidir. Bu
Bir öğrenciye cevap fırsatı: Gruptaki tüm
öğrenciler katıldığında, her denemede bir öğrenciye cevap verme fırsatı verin.
Öğrencilerin dikkatini çekmek için öğrenciye okunacak sözcüğü göstermeden önce
öğrencinin ismini söyleyin. İpucu vermeden önce bekleme süresi kullanın ve doğru
Deneme formatı: Birebir öğretimdeki gibi
önce bekleme süresiz ısınma turu yapın. Ardından bekleme süresi kullanarak
öğretime devam edin. Grup formatındaki her turda tüm öğrencilerin tüm sözcükleri
Okuma-Yazma Öğretimi İçin BEP
Hazırlama
Varolan performans düzeyinin belirlenmesi Öğrencinin gereksinimlerinin öncelik sırasına
konulması
Tüm alanlar için öğrencinin öncelikli gereksinimlerinin
karşılanması için öğrencinin belli bir süre içinde
göstermesi beklenen bilgi, beceri ya da davranışlar olarak tanımlanan uzun dönemli amaçların yazılması.
Uzun dönemli amaçların gerçekleştirilmesi planlanan
tarihlerin belirlenmesi.
Her yıllık amaç için öğrencinin öğrenmesi gereken ara
bilgi ve beceriler olarak tanımlanan kısa dönemli
hedeflerin yazılması.
Kısa dönemli hedefler için değerlendirme ölçütü,
Amaç cümlesinde davranış nasıl
yazılmalıdır?
Davranışın ölçülebilmesi için gözlenebilir ve
sayılabilir olması gerekir. Öğrencinin ne
yapmayacağı değil ne yapacağının yazılması önerilmektedir. Geliştirecektir, artıracaktır,
azaltacaktır gibi terimler öğrenciden ne
beklendiğini tanımlamak için özgül değildir. Davranış net tanımlanmalıdır.
Ör: Ali ona söylenen 10 cümlenin 10’unu
Değerlendirme ölçütü nedir?
Değerlendirme ölçütü öğrencinin davranışı
ne kadar iyi ve ne kadarlık bir zaman
Ne kadar iyi yaptığı şu terimlerle ölçülebilir:
Sıklık (ör., 10 denemenin 9’unda) Süre (ör., 20 dakika için)
Uzaklık (ör., 50 cm.)
Davranışın ya da becerinin ortaya çıkması beklenen zaman periyodu şu terimlerle
ölçülebilir:
Gün sayısı (ör., üç gün üst üste, üç oturum
üst üste)
Hafta sayısı (ör., dört haftalık periyodda)
Durumlar, fırsatlar (ör., matematik ve İngilizce
Koşul nedir?
Öğrencinin davranışı hangi materyalle (1.
Kısa dönemli hedefleri değerlendirme
işlemleri neler olabilir?
Yazılı testler, yapılandırılmış gözlem,
Kısa dönemli hedefleri değerlendirme tarih
ve aralıkları nasıl olabilir?
Ör., mart ayında, her hafta, üç haftada bir, her dört haftada, dönem sonunda gibi ifadeler kullanabiliriz. Ör., Ayşe (birey) okuma materyallerindeki (koşul)
önemli kavramların altını iki haftalık periyod boyunca 5 denemenin dördünde (ölçüt) her iki ayda bir
yapılan (değerlendirme takvimi) sınıftaki düzeltilmiş çalışmanın (değerlendirme işlemi)
değerlendirilmesiyle çizer (davranış).
Yukarıdaki örnekte gördüğünüz gibi kısa dönemli hedefe değerlendirme takvimi ve işlemini de
KDA Örnekleri
KDA: Ali 36 haftada, dördüncü sınıf düzeyinde metin verildiğinde, dakikada 100 sözcüğü doğru olarak okuyacaktır.
Zaman: 36 haftada Birey: Ali
Davranış: Okuyacaktır.
Ölçüt: Dakikada 100 sözcüğü
Koşul: Dördüncü sınıf düzeyinde metin
KDA: Elif tüm ortamlarda 20 uyarı sözcük ve
sembolünün (dur, zehir, tehlike, ……….) 19’unu (%95’ini) isimlendirecektir.
KDA: Elif 20 uyarı sözcük ve sembol (dur,
zehir, tehlike, ……..) gösterildiğinde en az
UDA Örnekleri:
UDA: Arzu bir öğretim döneminin sonunda, 25 işlevsel sözcüğü
(süt, hamburger, …….) istendiğinde gösterecektir.
UDA: Emirhan bir öğretim döneminin sonunda, 30 işlevsel
sözcüğün (liste 1) 24’ünü (%80’ini) okuyacak ve yazacaktır.
UDA: Lale bir öğretim döneminin sonunda, 20 işlevsel sözcük
ve cümleyi (süt istiyorum, teşekkür ederim, süt, …..) istendiğinde gösterecektir.
UDA: Didem dördüncü sınıf düzeyindeki metinleri bağımsız
VAKA ÖRNEĞİ
Ayşe 14 yaşında orta düzeyde zihinsel
yetersizliği olan ve uygulama okuluna devam eden bir öğrencidir. Ayşe sözcük analizi
yaparak okuyamamakta ve yazamamaktadır. Ayşe uyarı işaret ve sözcüklerini okuduğunda uygun eylemi söylemekte ya da
gerçekleştirmektedir. Yapılan BEP
toplantısında Ayşe’nin ailesi marketten
Bu nedenle marketten alışveriş yapma
becerisi ile ilişkili olarak okuma ve yazma
alanında bazı sözcüklerin yazılması ve görsel okunmasının öğretilmesinin öncelikli
Yapılan değerlendirme sonucunda Ayşe’nin kalemi uygun şekilde tuttuğu, meyve, sebze ve öğretilmesi planlanan diğer yiyecekleri resimleri ile
eşleştirebildiği, isimlendirdiği, yazılı örneklerini eşleştirebildiği, resimlerini istendiğinde gösterdiği belirlenmiştir. Ayşe okunması ve yazılmasının
öğretimine karar verilen 10 meyve ismini de sözcük kartında (%0) , annesinin yaptığı alışveriş listesinde (%0) , market etiketlerinde okuyamamış (%0)ve
söylendiğinde yazamamıştır. Ayşe öğretilmesi planlanan 12 sebze ismi ve diğer ürün ve ürün
Yalnızca meyve isimlerinin okunma ve yazılmasına ilişkin uzun dönemli amaç yazarsak,
UDA: 15 haftada, tüm ortamlarda, Ayşe küçük
KDA1: Ayşe sözcük kartında gösterildiğinde,
küçük harflerle yazılmış 10 meyve isminin 10’unu (%100’ünü) üç oturum üst üste
KDA2: Ayşe küçük harflerle yazılmış 10
meyve isminin 10’unu (%100’ünü) alışveriş listesinde, market etiket ve listelerinde
bağımsız olarak okuyacaktır.
KDA 3: Ayşe 10 meyve isminin 10’unu
İşlevsel Yazma Öğretimi
Önemli Noktalar
Okuma ve yazma öğretimi paralel
yürütülmelidir.
Okunması öğretilen ya da okunan sözcükler
yazma için hedef alınabilir.
Yazma etkinlikleri işlevsel ve eğlence amaçlı
Öğrenciler Ne Yazmayı Öğrenmeliler?
İşlevsel ve eğlence amaçlı pek çok yazma
etkinliği gerçekleştirilebilir.
İşlevsel yazma öğrencinin çevresinde
gereksinim duyduğu becerilere odaklaşır.
Küçük çocuklarda okul ödevine (ör., resim ya
da çalışma kağıdı) isim ve soyadını yazmanın öğretilmesi esastır.
Öğrencinin yaşı ilerledikçe sınıf dışındaki
Kendine bazı etkinlikleri hatırlatmak amacıyla
yazmak
Adresini yazmak
Telefon numarasını yazmak Alışveriş listesi yazmak
Bir yerden diğerine gitmek için ulaşım
Yazmanın amacı eğlence de olabilir.
Eğlence amaçlı yazmak yaratıcılığı geliştirir,
kendini ifadeye izin verir, sosyal etkileşimi geliştirir.
Öykü yazmak
Mesaj yazmak (“Seni seviyorum anne. Anneler
günün kutlu olsun.” vb.)
Tebrik kartı yazmak (“Doğum günün kutlu
Öğretmenler öğrencinin çevresel yazma
gereksinimlerini bilmeli ve bu gereksinimlere uygun becerileri geliştirmelidir.
Anne baba ya da öğrenci ile yapılan
görüşmede gereksinim duyulan yazma etkinlikleri belirlenebilir.
Yazma öğretimi için belirlenen sözcükler (hem
Bu sözcükleri yazılmasının öğretilmesinde de
okuma öğretim yöntemleri kullanılabilir.
Görsel okunması öğretilen ya da öğretilmiş
sözcüklerden öğrenciye görsel bilgiye
dayanarak öğretmek amacıyla set oluşturulur.
Sözcüklerin yazılması sözcük okuma
Önce üzerinden giderek yazma, ardından örneğine bakarak yazma en son da söylendiğinde ya da
istendiğinde görsel şekline dayanarak bellekten yazma amaçlanır.
İşlevsel yazma öğretiminde geriye zincir yöntemini kullanabilirsiniz.
Geriye zincir yönteminde öğrenci beceriyi her
denemeden sonra tamamlar. Bunun anlamı becerinin bütün olarak daha anlamlı olması ve ödülün doğal
Örneğin Ali’ye öğretmeni adını yazmayı
öğretmeyi amaçlasın. Ali’nin adını ezbere
yazmayı öğrenmeden önce adının üzerinden yazarak çizmesi, daha sonra örneğine
bakarak en son da ezbere yazması gerekir. Eğer ikinci aşama olan adını kopyalama
becerisi için planlama yaparsak, örnekteki plan kağıdını ve veri kayıt formunu
Öğretim Planı
Öğrencinin Adı: Ali
Hedef Davranış: Ali ilk ismini doğru olarak
kopyalayacaktır.
Ölçüt: Birbirini izleyen beş oturumunda tüm
adımları yerine getirerek
Ödül: Oyuncak araba kullanma
Sunum: “Ali, ismini kopyalar mısın” (Sözel
Öğretim Düzenlemeleri:
Nerede: Sınıfta bireysel öğretim bölümünde
Ne zaman: Haftada 3 ya da 5 defa, her oturumda 5 dakika
Hedef davranış neden seçildi?Öğretim planında önemli. Anne baba bu becerinin öğretilmesini istiyor. Öğrenci bu beceriyi öğrenmek istiyor. İsim yazmak sınıfın okuryazarlık programının bir parçası.
Veri Kayıt Formu
Öğrenci: Ali
Öğretmen: Berrin
KDA: Ali birbirini izleyen beş oturumunda beş
adımın beşini adımları doğru olarak yerine getirerek ilk ismini kopyalayacaktır.
Ödül: Araba oyunu
Beceri adımları BDI BDII BDIII 1. ot
Üzerinden giderek yazar. Ali Üzerinden giderek yazar ve tamamlar. Al_
Üzerinden giderek yazar ve tamamlar.A_ _
Kopyalar. _ _ _
Çizgi olmadan kopyalar.
Uygulamalı Ortamlarda Okuma ve Anlama
Okuma ve okuduğunu anlama öğretimi sınıf
dışında da yapılabilir. Bu çalışmaların gerçek ortamlarda işlevsel gereksinimlere göre
Öğretmenler öğrencilerin gereksinimlerine
göre her öğrenci için içinde alışveriş için, yiyecek hazırlamak için gerekli sözcüklerin bulunduğu kitapçıklar hazırlayabilirler.
Öğrencilere günlük planlama, yemek seçimi,
alışveriş, pişirme, ev işleri ve kendine