YENİÇAĞDA AVRUPA
YENİ BULUŞLAR
barut ve Top
Avrupalılar Barutu Haçlı Seferleri sırasında müslümanlardan öğrenmişlerdir.
Topun icad edilmesiyle barutun önemi anlaşılmıştır. Krallar feodalite düzenini yıkmak için topu kullanmışlardır. Derebeylerin yaşadıkları kaleler ve şatolar yıkılmış, feodalite sona ermiştir.
Top, coğrafi keşiflerde sömürgelerin kazanılmasında çok etkili olmuştur.
Kağıt ve Matbaa
Kağıt Çinli'ler tarafından bulunmuştu. Çinlilerin ipekten, Türklerin pamuktan kağıt yapmasını bildikleri dönemde, Avrupalılar kağıt yapımını bilmiyorlardı. Avrupalılar, Haçlı seferlerinde kağıt yapımını öğrendiler.
Matbaaya benzer ilk baskı aracını Çinliler icat etmişlerdi. Bilinen şekliyle matbaa ilk kez tahta harflerden Felemenlki Jan Koster tarafından yapılmıştır. Alman Jan Gutenbirg Kurşun ve Antimon madenlerinin karışımından daha dayanıklı harfler dökerek matbaayı geliştirmiştir.
Matbaanın geliştirilmesi dünya fikir hayatında uyanışı sağladı. Hümanizm, Rönesans ve Reform hareketlerinin doğmasında etkili oldu.
Usturlab – Pusula
Avrupalı gemiciler kıyıları izleyerek ulaşımı yaparlardı. Müslüman gemiciler Hint okyanusunda coğrafi yeri belirten usturlab ile yön tayinine yardımcı olan pusulayı kullanıyorlardı. Pusula Çinliler tarafından bulunmuştu. Avrupalılar haçlı seferlerinde pusulayı tanıdılar. Pusulanın açılarıyla ilgili hesapları geliştiren Avrupalı gemiciler pusula sayesinde açık denizlere çıkabildiler.
COĞRAFİ KEŞİFLER
Yeniçağda Avrupalılar bilinmeyen ülkeleri bulmak, yeni ticaret merkezleri kazanmak amacıyla XV yy'ın sonlarında XVI yy boyunca süren keşiflere yöneldiler.
COĞRAFİ KEŞİFLERİN NEDENLERİ
1) Doğu ülkelerinin zenginliği
Marko Polo'nun Asya gezisi sonrasında yazdığı "Dünya harikaları" kitabında Çin ve Hint, Türk ülkelerinin zenginliklerinden söz etmesi, İpek yolu ve Baharat yolu kervanlarının Doğu Akdeniz, Karadeniz limanlarında yarattığı ticari canlılık Avrupalılar tarafından öğrenilmişti.
Venedikli ve Cenevizli gemicilerin Avrupalıların ihtiyaç duyduğu malları alarak Avrupa pazarlarına götürmeleri ve pahalıya satmaları, Avrupalıları yeni ticari yollar aramaya yöneltti.
2) Coğrafya bilgilerinde ilerleme
Ortaçağda Avrupalıların dünya ile bilgileri yetersizdi. Avrupalılar, Haçlı seferleriyle müslümanlardan çok önemli bilgiler öğrendiler. Dünyanın yuvarlak olduğunu, din adamlarının dedikleri gibi düz olmadığını anladılar. Din adamlarının söylediklerine önem vermediler. Haritalar'da düzeltmeler yaptılar. Yeni haritalar yapılarak çoğalttılar. Coğrafya bilgisiyle ilgili bir çok eser tercüme ederek bastırdılar. Hindistan'a başka yollardan gidilebileceği anladılar.
3) Gemicilik Sanatının İlerlemesi
Pusulanın Avrupa'da bilinmesi gemicilik sanatının gelişmesini etkiledi. Açık denizlere açılmak için Kadırga, Karavel denilen dayanıklı gemiler yapıldı.
Coğrafya bilgisindeki ilerleme sonucu gemicilerin hurafelere inanmamalarını ve daha cesur hareket etmelerini sağlamıştır.
4)İstanbul'un Fethedilmesi
İstanbul'un fethinden sonra Karadeniz'deki Kırım ve Trabzon ticaret merkezlerinin, Türklerin eline geçmesi. Avrupalıların ipek ve baharat mallarını pahalıya almalarına neden olmuştur.
5) Başka Deniz Yollarının Aranması
İspanyol ve Portekizli gemicilerin Akdenizde Venedikli ve Cenevizli gemicilerden dolayı doğu ticaretinden yararlanmayışları nedeniyle başka deniz yolları aramaları
HİNDİSTAN YOLUNUN BULUNMASI
Portekizli prens Hanri Hristiyanlığı yaymak ve Baharat yolunu bulmak amacıyla keşifleri başlattı. Portekizliler ekvatoru geçerek B. Afrika kıyılarını tanıdılar. Bartelmi Diyaz Ümit burnunu buldu (1487). Vasko Dö Gama Ümit burnundan geçerek batı Hindistandaki Kalikut limanına ulaştı (1498). Böylece Hint deniz yolu bulundu. Bu yol, Baharat yolunu Hint ve Avrupa limanlarına çevirdi. Bu deniz yolu Süveyş kanalının açılmasına kadar önemini sürdürdü.
KRİSTOF KOLOMB, AMERİKA'NIN KEŞFİ (1492)
Cenovalı bir denizci olan Kolomb İspanya kralı Ferdinand ve kraliçe İzabella'nın yardımıyla Hindistanı bulmak amacıyla Atlas Okyanusuna açıldı. Amerika'nın doğusundaki Bahama adalarına ulaştı. Bu adaları Hint adaları olarak niteledi. Yaptığı dört sefer sonucunda İspanya kralı zenginlik getirmediğinden Kolombu görevden aldı. Ameriko Vespuci Kolombun bulduğu yerlerin yeni bir kıta olduğunu açıkladı (1570).
DÜNYANIN DOLAŞILMASI (1519 – 1522)
Dünya'yı ilk önce dolaşmayı başaranlar Macellan ve arkadaşlarıdır. Şarlken adına bu yolculuğa çıktılar. Güney Amerika kıyısını dolaşarak ilk kez büyük okyanusu aştı. Macellan Filipinler'de ölünce Del Kano Ümit burnunu geçerek İspanya'ya ulaştı. Dünya'nın yuvarlaklığı ispatlandı. Bu yol Panama kanalının açılmasına kadar önemini korudu.
KEŞİFLERİN SONUÇLARI
1) Portekizliler ve İspanyollar keşfettikleri ülkelerde sömürge imparatorlukları kurdular. Sömürge politikasına diğer devletlerde önem verdiler.
2) İpek ve Baharat yolları Hint okyanusu limanlarına yöneldi. Akdeniz ve Karadeniz limanlarına bu ticaret kervanları gelmez oldu. Doğu Akdeniz ticareti önemini kaybetti. Türk ve Müslüman ülkeler ekonomik yönlerden geriledi.
3) Avrupanın Atlas okyanusu kıyı limanları (Lizbon, Anvers, Bordoaux, Londra, Rotterdam) gelişti. Venedik, Ceneviz, Marsilya limanları ikinci derecede liman oldular.
4) Yeni bulunan ülkelerden bol miktarda maden, değerli tarım ürünleri Avrupa'ya getirildi. Ekonomide Altın ve Gümüş madenlerinin miktarı arttı. Ticaret ve para piyasasını canlandırdı.
5) Ticaretle uğraşan Burjuva sınıfı zenginleşti. Asiller eski etkinliklerini kayıpetti. Bunun sonucunda Avrupanın sosyal ve ekonomik yapısında değişiklikler oldu.
6) Keşfedilen ülkelere Avrupa'dan göç başladı. Amerika ve diğer kıtalara göç sonucu yeni ticaret merkezleri oluştu.
7) Yeni ırklar ve uygarlıklar tanındı. Amerika kıtasında çok eski medeniyetlerin bulunduğu anlaşıldı.
8) Dünya'nın yuvarlaklığı anlaşıldı. Dünya'nın düz merkezinin Kudüs olduğunu belirten kiliseye güven azaldı. Hristiyanlık yeni ülkelere yayıldı.
9) XVI. yüzyıl sonlarında doğru Avrupa'da biriken altın ve gümüş Osmanlı ekonomisini olumsuz yönde etkiledi. Bol miktarda altın ve gümüş paranın Osmanlı ülkesine gelmesi, akçenin değerini düşürdü.
RÖNESANS
Rönesans nedir?
XV ve XVI Yüzyıllarda Avrupa ülkelerinde Eskiçağ kültürünün etkisiyle edebiyatta, sanatta, bilimde meydana gelen değişmeler ve gelişmelerdir.
Rönesans'ın nedenleri
1) Eski Yunan ve Roma uygarlıklarının eserlerinin yeniden incelenmesi, okutulması
2) Matbaanın bulunuşu ve kağıdın bollaşması ile çok sayıda kitap basılması. Yeni buluş ve düşüncelerin yayılması
3) İstanbulun fethinden sonra Bizanslı bilginlerin Eski Yunan dilini öğretmesi ve ilkçağ eserlerini tanıtmaları ve öğretmeleri
4) Coğrafi keşifler sonucu Avrupa'nın zenginleşmesi Mesen denilen sanat, edebiyat ve bilim adamlarını koruyan zengin bir sınıfın ortaya çıkması
5) XV ve XVI yüzyıllarda yetenekli sanat, düşünce, bilim adamlarının yetişmesi ve bunların etkili çalışmalar yapmaları
Rönesans'ın Önce İtalyada Doğmasının
Nedenleri
1) Roma imparatorluğunun kültür ve uygarlık mirasının merkezi olması
2) Yunan ve Hellen uygarlıklarına yakınlığı ve bu uygarlıkların eserlerinin İtalya'da çok sayıda bulunması
3) Coğrafi konumunun ve Akdeniz uygarlıklarından yararlanmayı sağlaması
4) Akdeniz ticareti nedeniyle İtalyan şehirlerinin zenginleşmesi ve mesenlerin sanata ve bilim adamlarına önem vermesi
5) Bağışlarla zenginleşen papalığın ve kilisenin sanat çalışmalarını desteklemeleri
6) Rönesans hareketlerinin başladığı şehirlerde özgür düşünce ortamının olması
Not: Rönesans edebiyatta humanizma ile başlamıştır.
Rönesansın İtalya Dışına Yayılma Nedenleri
1) İtalya'nın Akdeniz ticareti nedeniyle merkez olması
2) İtalya'nın dinsel merkez durumu ve ziyaretlerle Rönesansın Avrupalılarca tanınması
3) İtalya savaşlarının etkisi ile İtalya'ya gelen kralların gelişmeleri tanımaları
RÖNESANS'IN SONUÇLARI:
1) Skolastik felsefe yıkıldı. Bilim ve sanatta özgür düşünce görüldü. Pozitif düşünce gelişti.
2) Bilim ve sanatta doğa'ya dönüldü.
3) Araştıran, inceleyen ve deney bilgilerine önem veren anlayış gelişti.
4) Dini inanışlarda değişim başladı. Reform hareketleri doğdu.
5) Avrupa'nın sosyal bünyesinde ve ahlaki üzerinde değişmeler görüldü.
REFORM
XVI yüzyılda önce Almanya'da başlayan, Fransa ve diğer Avrupa ülkelerine yayılan, dinsel nitelikli değişiklikler ve gelişmelere reform denir.
REFORMUN NEDENLERİ
1) Kilisenin asıl amaçlarından uzaklaşması, din adamlarının dini düşünceleri sömürerek zenginlik içinde yaşamaları toplumsal yaşayışı yozlaştırmaları,
2) Endülüjans sorunu (Günahların af edildiğini bildiren, para karşılığında kilisenin verdiği belge)
3) Bağış topraklarıyla zenginleşen kiliseye, yoksul köylülerin tepkileri
4) Matbaanın katkısıyla çok sayıda basılan dini eserlerin okunması. Bunun sonunda din adamlarının ve kilisenin yanlışlıklarının bilinmesi.
5) Rönesans hümanistlerinin dini eserlerle halkı aydınlatması
6) Haçlı Seferleri sonunda katolik kilisesine doupyulan güvenin azalmış olması
REFORM HAREKETLERİNİN BAŞLAMASI VE
YAYILMASI
Kiliseye karşı ilk defa muhalefet Oxfordlu bilgin Viklif tarafından yapıldı. Viklif'in fikirlerini Çek bilgini Jan Hus prag üniversitesinde anlattı.
Martın Lüther 1517 yılında Gittenberg kilisesine astığı bildiriyle reform hareketlerini başlattı.
Lüther papa'nın afaroz kağıdını yaktı. Alman imparatoru Şarlken Lütheri tutuklattı. Worms diyeti Luther'e ölüm cezası verdi. Saksonya elektörü lütheri kaçırdı. Lüther İncili Almanca'ya çevirdi. Lütherin fikirleri Almanya'da protestanlık mezhebinin oluşmasına neden oldu. Şarlken bu yeni mezhebin yayılmasını önlemek için kararlar aldı. Alman prensleri ve halk bu kararları protesto ettiler. Katoliklerle mücadele 1555 Augsburg anlaşmasıyla sona erdi. Protestanlık resmen tanındı.
Fransa'da Kalven, Lütherin fikirlerini benimsedi. Baskılar sonucu Cenevre'ye gitti. Bu şehirde protestanlık Hollanda ve İskoçya'ya yayıdı. Nant fermanı (1598) Fransa mezhep çatışmalarını durdurdu. Kalvenizm mezhebi tanındı.
İngiltere Kral VIII. Hanri papa ile siyasi yönden anlaşamıyorlardı. Bu nedenle İngiliz kralı Anglikan kilisesini kurarak ülkesinde reform hareketlerini başlattı. Anglikan kilisesinin fikirleri kabul edildi. Anglikanizm İngiltere'ye yerleşti.
REFORM HAREKETLERİNİN SONUÇLARI
1) Avrupa'da mezhep birliği parçalandı. Yeni mezhepler doğdu.
2) Katolik kilisesi kendisini düzeltmeye ve yeniden teşkilatlandırmaya başladı.
3) Katı kuralları olan Cizvit tarikatı kuruldu. Bu tarikat protestanlara karşı şiddetli bir muhalefet yaptı.
4) Protestanlığı yok etmek için engizisyon mahkemeleri kuruldu. Mezhep savaşları şiddetlendi.
5) Katolik kilisesinin toprakları alındı. Kilisenin eğtim ve kültür üzerindeki baskısı kalktı. Eğitim laikleşti.