Finansal tablolar bir işletmenin ya da işletme grubunun mali durumu ile ilgili bilgi veren dökümanlardır. Bu tablolar işletmenin önünü görebilmesini ve finansal planlama yapabilmesini sağlamak amacıyla işletme içinde kullanılırken aynı zamanda işletme dışına da hizmet etmektedir.
Finansal tabloların kullanıcılarını işletmenin kendisi, yatırımcılar, kredi veren kurumlar, işletmenin ticari ilişkide bulunduğu taraflar ve devlet kurumları olarak sıralayabiliriz.
Örneğin, bir işletme borsaya kote ise, yatırımcılar finansal tablolara göre işletmenin mali performansını değerlendirerek işletmenin hisse senetlerine yatırım yapma ya da yapmama kararı alabilirler. Kredi veren kuruluşlar da kredinin geri ödenme kabiliyetini ölçebilmek adına işletmeleri finansal tablolarına göre değerlendirmektedir, aynı şekilde bir işletmenin başka bir işletme tarafından satın alınması durumunda değer tespiti finansal tablolar aracılığıyla yapılmaktadır, özetle işletmenin borçlanabilmesi mali performansına bağlıdır ve bu performans da finansal tabloların analiz edilmesiyle tespit edilebilir.
Farklı amaçlar için hazırlanan finansal tablolar mevcuttur, bilinmesi gereken en temel tablolar bilanço, gelir tablosu, nakit akım tablosu ve öz kaynak değişim tablosu olarak sıralanabilir, aşağıda bu tablolardan bilanço ve gelir tablosunun temel özellikleri özetlenmektedir;
Bilanço (Balance Sheet):
Bilanço "finansal durum raporu" olarak da bilinmektedir. Bir işletmenin belirli bir andaki varlıklarını ve borçlarını gösteren tablodur. Bilanço tablosunu şirketin belirli bir tarihte çekilmiş fotoğrafı olarak düşünebiliriz, bu özelliği ile bilanço tablosu "stok değişken" kategorisindedir.
Bilanço "aktif" ve "pasif" olmak üzere iki bölüme ayrılmaktadır, bilançonun aktifleri işletmenin varlıklarını, pasif tarafı ise işletmenin yükümlülüklerini, yani diğer bir ifade ile varlıkların nasıl finanse edildiğini göstermektedir. Bu durumda aktif ve pasif in her zaman eşit olması gerektiğini de belirtmek gerekir.
Bilançonun aktifleri ise "dönen varlıklar" ve "duran varlıklar" olarak iki ana hesap grubuna ayrılmaktadır. Dönen varlıklar banka hesapları, kısa sürede tahsil edilecek alacaklar ve işletmenin ürün stokları gibi alt hesaplardan oluşmaktadır. Dikkat edilirse bu tür varlıklar nakit ya da hızlı bir şekilde nakde çevrilebilme özelliğine sahiptir, dönen varlıklara "likit varlıklar" diyebiliriz.
Duran varlıklar ise işletmenin diğer işletmelerdeki ortaklıkları (mali duran varlıklar), sahip olduğu marka,patent ve lisans hakları (maddi olmayan duran varlıklar), sahip olduğu binalar veya makineler gibi taşınmazlar (maddi duran varlıklar), yapmakta olduğu yatırımlar ve uzun vadede tahsil edeceği alacaklar gibi kısa sürede nakde çevrilme kabiliyeti olmayan varlıklardan oluşmaktadır. Dönen varlıklar ve duran varlıklar toplamı "aktif toplamı" olarak adlandırılmaktadır.
Bir işletmenin aktif yapısı bulunduğu sektöre göre değişiklik gösterebilir, örneğin sanayi şirketlerinde duran varlıklar aktif toplamında oransal olarak daha fazla yer alıyor olabilir, hizmet sektöründe faaliyet gösteren işletmelerde ise dönen varlıkların oransal olarak daha yüksek olması beklenebilir. Genellikle aktifin yapısı "likidite" açısından sorgulanmaktadır. Örneğin; kısa sürede ödenmesi gereken yükümlülükleri olan işletmelerin likit varlıklarının yeterli olmaması bir risk unsurudur.
Pasif toplamı, yani yükümlülükler ise "Kısa vadeli yükümlülükler", "Uzun vadeli yükümlülükler", ve "Öz Sermaye" hesap gruplarından oluşmaktadır. Özet olarak kısa vadeli yükümlülükler işletmenin 1 yıldan kısa sürede ödenmesi gereken kredi borçları ve ticari borçlarından oluşmaktadır, uzun vadeli yükümlülükler ise 1 yıldan uzun süre sonunda ödenecek finansal ve ticari borçlardan oluşmaktadır. Örneğin; 10 yıl vadeli yatırım kredisi alan bir işletmenin önümüzdeki 1 yılda ödeyeceği kısım kısa vadeli, geri kalan kısım ise uzun vadeli finansal yükümlülüktür.
Öz sermaye ya da diğer adıyla öz kaynaklar ise işletme ortaklarının ortaklıkları oranında işletmeye koyduğu sermayeden ve geçmiş yıllarda oluşan karların birikiminden oluşmaktadır. Bu durumda; bilanço yapısına bakıldığında varlıkların (aktif) finansal ve ticari borçlar ile öz sermaye tarafından (pasif) fonlandığı görülmektedir. Öz sermayenin güçlü olması, yani bilançonun pasif tarafında borçların öz sermayeye oranla düşük olması genel olarak olumlu karşılanmaktadır. Bilanço tablosu en basit şekilde aşağıdaki formül ile ifade edilebilir:
VARLIKLAR = BORÇLAR + SERMAYE
Bilançolar "ara dönem" ve "yıl sonu" şeklinde dönemsel olarak çıkarılmaktadır. 3., 6., ve 9. aylar ara dönem, 12. ayda çıkarılan bilanço ise "yıl sonu bilançosu" olarak adlandırılmaktadır. Analiz açısından, hesapların ara dönemlerdeki gelişimleri takip edilmektedir ya da geçmiş yıllardaki bilanço dönemleriyle karşılaştırmalı olarak kullanılmaktadır.
Aşağıda bilanço tablosunun ana hesap grupları ve genel görünümü bulunmaktadır :
|XYZ A.Ş. BİLANÇO TABLOSU||31.12.2016 (Bin TL)|
|Dönen Varlıklar||1000|
|Hazır Değerler||150|
|Menkul Kıymetler||50|
|Kısa Vadeli Ticari Alacaklar||200|
|Stoklar||600|
|Duran Varlıklar||2000|
|Uzun Vadeli Alacaklar||300|
|Mali Duran Varlıklar||500|
|Maddi Duran Varlıklar||1000|
|Maddi Olmayan Duran Varlıklar||200|
|AKTİF TOPLAMI||3000|
|Kısa Vadeli Yükümlülükler||800|
|Kısa Vadeli Finansal Borçlar||500|
|Kısa Vadeli Ticari Borçlar||300|
|Uzun Vadeli Yükümlülükler||200|
|Uzun Vadeli Finansal Borçlar||150|
|Uzun Vadeli Ticari Borçlar||50|
|Öz Kaynaklar||2000|
|Sermaye||1200|
|Yedekler||120|
|Geçmiş Yıl Karları||460|
|Dönem Karı||220|
|PASİF TOPLAMI||3000|
Gelir Tablosu (Income Statement):
Gelir tablosu, bir işletmenin belirli bir zaman aralığında oluşan gelir ve giderlerini göstermektedir, bu özelliği ile "akım değişken" kategorisindedir. 31.12.2016 tarihli bilançodan bahsedildiğinde, tam o gün şirketin mevcut varlık ve borç durumu anlatılmaktadır, fakat gelir tablosu 2016 yılı, 2017 yılı ilk çeyreği gibi bir zaman aralığında oluşan gelir ve giderleri göstermektedir. 2016 yılındaki gelir tablosu yıl sonunda sıfırlanır ve 2017 yılı için sıfırdan yeni bir dönem açılışı yapılır.
Gelir tablosu işletmenin satışları ve bu satışların maliyetleri ile başlamaktadır. Satışlardan indirimler ve iadeler düşülerek net satış gelirleri elde edilir, satılan malların bir maliyeti vardır, net satışlardan satılan malların maliyetleri (SMM) düşüldüğünde ise brüt faaliyet karı/zararı hesabına ulaşılmaktadır. Satılan malların ya da hizmetlerin maliyetleri dışında bu mal ve hizmetleri satışa hazırlamak için yapılan bazı giderler de bulunmaktadır, bunlar araştırma ve geliştirme, pazarlama giderleri ve personel, ofis kirası gibi giderleri kapsayan genel yönetim giderleridir. Bu giderler de düşüldüğünde Faaliyet Karı/Zararı hesabına ulaşılmaktadır.
İşletmenin esas faaliyetlerinin dışında da gelirleri ve giderleri bulunuyor olabilir. İşletme ortak olduğu firmalardan temettü geliri elde ediyor olabilir, ya da bankada bulunan varlıklarından faiz geliri elde ediyor olabilir. Faiz, komisyon ve temettü gelirleri ile menkul kıymet satışı veya kur farklarından elde edilen gelirler "Diğer olağan gelirler" hesabında takip edilmektedir. Acentelere ya da diğer işletmelere ödenen komisyonlar, kur zararları ve menkul kıymet satış zararları ise "Diğer olağan giderler" hesabında takip edilmektedir.
Finansman giderleri de karı etkileyen önemli bir gider hesabıdır. Finansman giderleri hesabında işletmenin kullandığı krediler ve borçları ile ilgili faiz ve komisyon giderleri takip edilmektedir. Diğer olağan gelir ve giderler ile finansman giderlerinden sonra kalan kar ya da zarar "Olağan kar/zarar" olarak adlandırılmaktadır.
İşletmenin esas faaliyetlerinden ve esas faaliyetleri dışında oluşan gelir ve giderleri hesaplandıktan sonra son olarak yukarıdaki hesapların hiçbirine girmeyen, olağan dışı ve sürekliliği olmayan (arızi) gelir ve giderler hesaba katılmaktadır. Bunlar bir duran varlık satışından elde edilen gelir ya da ödenen ceza ve tazminat olabilir. Bu tür gelir ve giderler ise "Olağandışı Gelir ve Giderler" hesabında takip edilmektedir.
Sonuç olarak vergilerin de düşülmesi ile beraber işletmenin " Net Karı" hesaplanmaktadır.
Aşağıdaki gelir tablosuna bir örnek verilmiştir;
|XYZ A.Ş. GELİR TABLOSU||01.01.2016 - 31.12.2016|
|Brüt Satışlar||1000|
|Yurtiçi Satışlar||800|
|Yurtdışı Satışlar||200|
|Satışlardan İndirim ve iadeler (-)||10|
|NET SATIŞLAR||990|
|Satılan Mal ve Hizmet Maliyeti (-)||490|
|BRÜT SATIŞ KARI/ZARARI||500|
|Faaliyet Giderleri||200|
|Pazarlama Satış ve Dağıtım Giderleri||20|
|Araştırma Geliştirme Giderleri||30|
|Genel Yönetim Giderleri||150|
|FAALİYET KARI/ZARARI||300|
|Diğer Faaliyetlerden Olağan Gelirler||80|
|Diğer Faaliyetlerden Olağan Giderler (-)||30|
|Finansman Giderleri||100|
|OLAĞAN KAR/ZARAR||250|
|Olağandışı Gelirler||40|
|Olağandışı Giderler||15|
|VERGİ ÖNCESİ DÖNEM KARI/ZARARI||275|
|Dönem Karı Vergi ve Yasal Yükümlülükleri||55|
|NET DÖNEM KARI||220|
Özellikle analiz aşamasında bilanço ve gelir tablolarında "diğer" adı altındaki alt hesaplar her zaman daha dikkatli incelenmelidir, çoğu zaman bu hesaplar gözardı edilir fakat işletmenin mali durumu ile ilgili birçok önemli bilgi bu hesaplarda kayıtlıdır.
Finansal tabloların doğru bir şekilde analiz edilebilmesi için bilanço ve gelir tablosunun bir bütün olarak, bir arada düşünülmesi gerekmektedir. Örneğin; işletme çok yüksek kar elde etmiş olabilir, bu karın tek sefere mahsus bir gelirden mi elde edildiği, ya da bu karın elde edilmesi için nasıl bir varlık-borç kompozisyonu kullanıldığı da analiz açısından önem taşımaktadır. Finansal tablo analizi oran analizi, dikey analiz, karşılaştırmalı analiz ve trend analizi gibi çeşitli analiz teknikleri ile yapılmaktadır. Bu tekniklerin her biri işletmenin finansal durumu ile ilgili farklı bilgiler vermektedir.
Bu yazı finansal tabloların özelliklerini en temel düzeyde anlatmaktadır, bu yazıdan özellikle temel analiz öğrenmek isteyen yatırımcılar faydalanabilirler. Herkesin finansal tabloları bir muhasebeci ya da denetimci kadar bilmesi beklenemez, fakat temel analiz yapabilmek için finansal tabloların genel özelliklerini ve işleyişini işletmenin denetim raporlarını ve faaliyet raporlarını anlayabilecek düzeyde bilmeniz gerekmektedir.