Yaz geliyor ve yaz demek akşamları bahçede, balkonda yenen yemekler, edilen sohbetler de demek. Pek çoğumuzun zihnine unutulmaz hatıralar kazıyan bu akşamların bir başka unutulmaz ve nahoş detayı da elbette ışıkların etrafına üşüşen böcekler, sinekler, güveler... Yapay ışıkların etrafında uçuşmak aslında güveler ve sinekler gibi canlılar için ölümcül sonuçlar doğurabiliyor.
Yırtıcılara hedef olabilen bu canlılar, bazen de bir daha çıkamamak üzere lambaların içine düşebiliyor. Harvard Üniversitesi'nden Avalon Owens'a göre bu “aptallaşma hali” böcekleri yemek yeme ve üreme gibi temel hedeflerinden bile uzaklaştırabiliyor. Aynı zamanda yapay ışıkların dünya çapında azalan böcek popülasyonunda pay sahibi olduğu da öne sürülüyor.
Peki böcekler neden yapay ışıktan etkileniyor?
Bu konuda ortada bolca teori olduğunu söylemek mümkün. Belki de güveler yönlerini bulmak için Ay'ı takip ediyor ve Ay gibi gördükleri ışıklar onları yanıltıyor. Belki de böcekler ışığa doğru kaçmaya çalışıyorlar ya da karanlığı bulmaya çalışıyorlar. “Karanlığı bulmak” ifadesini açmak gerek zira burada “Mach band etkisi” denen göz yanılgısı devreye giriyor.
Owens, “Aydınlık bir alanın sınırı karanlığın geri kalanından daha karanlık görünecektir” ifadelerini kullanmakta.
Böcekler ve davranışları üzerine yaptığı çalışmalarla bilinen Philip S. Callahan'ın 1965'te yaptığı bir araştırma, ışıkların bir şekilde çiftleşme feromonlarını taklit edebileceğini ve bu dürtüyü tetikleyebileceğini öne sürdü. Florida Üniversitesi'nde güveler ve duyu sistemleri üzerine çalışan araştırmacı Yash Sondhi “Bu çılgınca bir teoriydi!” diyor ve “Fakat o noktada, hiçbir teorinin kanıtı yoktu" diye ekliyor.
Owens aynı zamanda eski evrimsel tepkilerin gözardı edildiğini ve bu nedenle böceklerin yapay ışıklara uçuyor gibi göründüğünü vurguluyor. Owens şöyle diyor:
Evrim tarihinin büyük çoğunluğunda gece neredeyse tamamen karanlıktı.
Spesifik hipotezleri test etmek zor zira uçuş halindeki böcekleri gözlemlemek hiç kolay değil. Yeni teknolojiler nihayetinde bu soruya daha iyi yanıtlar getirebilir. Yasin Sondhi, Londra Imperial College'dan Samuel Fabian ve diğer araştırmacılarla birlikte, bioRxiv'de 2023 ön baskısı yayınlanan ancak henüz hakem denetiminden geçmemiş makaleleri için güveleri, yusufçukları ve diğer böcekleri yüksek hızlı bir kamerayla kayda aldı. Araştırmada beklenmedik bir şey fark ettiler: Güveler ve yusufçuklar sırtlarını mümkün olduğunca ışığa tutuyorlardı.
Bu gözlemlere dayanan en yeni teori ise bazı böceklerin kendilerini yönlendirmenin bir yolu olarak ışığa doğru uçtuğu: Genellikle, ışık yukarı, karanlık aşağı anlamına gelir. Owens söz konusu yeni araştırmanın bir parçası değil ancak şu yorumda bulunuyor:
Vücutlarının nerede olduğunu söyleyebilmeleri için yerçekimini kullanmaları zor, çünkü adeta havada yüzüyorlar. Ve yapay ışıklarla birdenbire, evrenin aydınlık yarısı olmasını beklediği yerde değil.
Sondhi ve meslektaşlarının gerçekleştirdiği deney böceklerin ışık kaynağına vardıklarında oradan neden ayrılmadığını açıklıyor olabilir ancak bazı böceklerin uzun mesafelerde nasıl ışık bulduğunu veya neden bazılarının bu ışık kaynaklarına takılıp bazılarının takılmadığını açıklayamıyor.
Owens, deneyde yusufçukların sırtlarını ışığa verdiklerini ancak ekseriyetle ışık alanının etrafında dönmediklerini dile getiriyor. Ancak güveler dönüyor. Owens güvelere ilişkin “İlk etapta neden orada olduklarına dair daha büyük bir soru var” diyor. Teorisinin yakın mesafeden geçerli olmadığını söylemesine rağmen güvelerin Ay'ı bir pusula olarak kullandıkları tezini manzara ölçeğinde test etmek istiyor. Daha hassas kameralar ve analiz teknikleriyle yakında bu mümkün olabilir.
Peki böcekler için biz ne yapabiliriz?
Bu arada Sondhi'nin bulguları, “aydınlatmaların” böceklere zarar verdiği ve bundan kaçınılması gerektiği fikrini destekliyor. Owens, “Işığı yukarı bakacak şekilde yere koyarsanız, baş aşağı dönüp çarpıyorlar. Aslında bunu daha önce hiç fark etmemiştik” ifadelerini kullanıyor.
Peki ne yapmak lazım? Sondhi, “Işıkları azaltın ve yukarı doğrultmayın” diyor. Ayrıca böceklerin nasıl gördüğü göz önüne alındığında maviye değil kırmızıya daha yakın ışıkların kullanılmasını ve mümkün olduğunda dış mekan ışıklarının kapatılmasını tavsiye ediyor. Sondhi ayrıca karanlıktayken ışıkları kapattığınızda böceklerin çoğunun iyileşerek uçup gideceğini aktarıyor.
Bir başka tavsiye ise yaz yemeklerinin karanlıkta bitirilmesi yönünde. Owens, “Günbatımını izleyin çünkü güneş, gözlerinizin ayarladığı hızda batıyor. Gerçekten çok iyi gördüğünüzü fark edeceksiniz” diyor ve ekliyor: “Ve karanlıksa muhtemelen daha az sivrisinek bahçenizin yolunu bulacak.”
Kaynak: Live Science / Metin Aktaşoğlu yerelleştirdi