Sir Francis Bacon'in dilimize çevrilmiş pek fazla kitabı yok maalesef; en çok bilenen eseri büyük ihtimalle YKY'den Akşit Göktürk'ün çevirisi ile çıkan Denemeler kitabıdır. Fakat bu da Hegel'in bir kitabının başına kondurduğu gibi "What is well-known is not necessarily known merely because it is well-known." Kaba tabirle dersek bir şey çok biliniyorsa illaki de bilinmesi gerekmiyordur çünkü zaten çok biliniyordur. Akşit Göktürk, hemen herkesin sevdiği, değer verdiği, takdir ettiği, gıpta ettiği, saygı duyduğu ve örnek aldığı İngiliz Filolojisi profesörü ve "çeviri uzmanı". Çeviri yapmaya başlayanların kitaplarına (özellikle de Çeviri: Dillerin Dili; Okuma Uğraşı) şöyle bir göz attığı adam.
Gerek tezim gereği gerekse Novum Organum (Yeni Araç) çevirimiz için Bacon ile bir haylı haşır neşir durumdayım. Hal böyle olunca Türkiye'de Bacon ile ilgili ne varsa toplamaya ve onları sömürmeye başladım. Öncesinde metnin Latince versiyonu, Sermones Fideles'in çevrilmesinde ya da düzeltmeside ufak ufak C. Cengiz Çevik'e yardım ederken farketmiştik ki met edilen Akşit Göktürk çevirisinin neredeyse her satırından bir hata var. O dönem fazla üzerinde durmamıştım, ne de olsa biz Latincesinden bakıp İngilizce'den çevirilmiş bir metnin yanlış olduğu kanısına varıyorduk. Şimdilerde Essays yani Denemeler'in satır satır incelemesini yapıyorum--direkt İngilizce metinden, İngilizce olan metinden çevrilmiş Göktürk çevirisine--fakat sonuç yine aynı. Neredeyse her satırda yine bir hata var, hal böyle olunca ilk kanımızın da doğru olduğunu kanıtlamış oldum, en azından kendime.
İlerleyen zamanlarda çevirideki hataları ya da metinle ilgili bilgileri paylaşırım. Bu yazı da ise şu ciddi meseleyi ele almak istiyorum:
Essays ilk olarak 1597de Essayes. Religious Meditations. Places of perswasion and disswasion ismi ile basıldı. Bu edisyonda 10 tane deneme, the Meditationes Sacrae ve the Colours of Good and Evil vardı.
1607 ile 1612 yılları arasında, The Writings of Sr ffrancis Bacon Knt: the Kinges Sollicitor Generall in Moralitie Policie and Historie ismi altında bir el yazması (Manuscript) hazırlandı. Bu el yazmasında ilk baskıdaki 10 denemenin yanı sıra 24 tane de yeni deneme yer aldı.
İkinci edisyon 1612de The Essaies of Sr Francis Bacon Knight, the Kings Solliciter Generall isimi ile basıldı. Edisyonda 9 tanesi ilk 10 denemeden 23 tanesi el yazmasından ve 6 tanesi de yeni olmak üzere 38 tane deneme vardı.
Son edisyon ise Bacon ölmeden bir yıl önce 1625de The Essayes or Counsels, Civill and Morall, of Francis Lo. Verulam, Viscount St. Alban ismi ile basıldı. Bu edisyona eski denemelere 20 tane yeni deneme eklenerek toplamda 58 tane olacak şekilde genişletildi ve gözden geçirildi. Aksi belirtilmediği halde tüm çeviriler bu 58'lik son edisyondan yapılır.
Gelelim neden Akşit Göktürk çevirisine laf edilmesi gerektiğine; toplamda 58 tane olması gereken Denemeler, Göktürk'ün çevirisinde 59 oluyor, peki nasıl?
Bacon'ın ölümünden çok sonra 1657de A Fragment of an Essay: Of Fame isimli bir kitapçık yayınlanıyor. Elinize Batı'da yayınlanmış istediğiniz bir Bacon Essays edisyonunu alın, açın ve bakın. Çoğunda bu denemeyi görürsünüz fakat bunu kitaba Appendix (ek) olarak koyarlar. 58 tane denemeye eklemezler. Maalesef bizde bunu kontrol edecek birileri olmadığından ya da vardıysa da aman hocama zarar vermeyeyim diye yıllardır bahsedilmemiş. Bu, hepimizin bildiği çok bilinen kitapta da "Söylenti Üzerine Bir Denemeden Parça" ismiyle 59. deneme olarak yerini alıyor.
İlk baskısı 1982de Adam Yayıncılık'tan çıkan Göktürk çevirisi maalesef 32 yıldır 59 deneme ile yayınlanıyor, şimdiye kadar da bir düzeltme yazısına denk gelmedim. Tıpkı orijinal Essays'in birçok edisyonun olması gibi çevirilerinin de birçok edisyonu olmasını umuyor, aklı başında yayıncıları da göreve çağırıyorum.
:)