8 Kasım 1793’te Madam Roland iskeleye götürüldü. 30’lu yaşlarının sonlarında sağlıklı, orta sınıf bir kadındı ve onu Paris sokaklarında gezdiren kağnının üzerine dramatik bir figürden ziyade hoş ve asil bir figür çizdi. Kalabalık ona el sallıyor, desteklerini gönderiyordu. O çok seviliyordu.
Birçok arkadaşı ve düşmanı gibi, Madam Roland da giyotinin hızlı ve etkili kılıcıyla hayatına son verdi. Bastille’in düşüşünden dört yıl sonra, Devrim’in en coşkulu aktörleri bile yönetici üçlünün düşmanları haline gelmişti: Maximilien Robespierre, Georges Danton ve Jean-Paul Marat. Cezayı daha insancıl kılmak amacıyla icat edilen giyotin ise Terör olarak bilinen döneme hâkim olmuştur.
Marie-Jeanne (‘Manon’) Roland née Phlipon, Robespierre ile bir dizi anlaşmazlıktan sonra ulusun düşmanı haline gelen Cumhuriyetçiliğin ilk savunucuları olan “Girondinler” olarak bilinen gruptaydı. Liderleri Jacques-Pierre Brissot, 21 Girondinli ile sekiz gün önce idam edilmişti. Ve Roland’ın idamından beş gün önce, başka bir Girondinli kadın giyotinde ölmüştü: Olympe de Gouges Robespierre ile olan anlaşmazlıklarında sözlerini esirgemezdi ve bu onun düşüşüne yol açmıştı. Roland kendi eleştirilerini yakın çevresine sakladı ama o da tehlikeli bir düşman olarak görülüyordu. Savcı, eski içişleri bakanının karısı olduğunu ve aynı gün idam edilmesi gerektiğini belirterek, infaz emrine “ACİL” yazmıştı. Manon Roland’ın idamı neden bu kadar acildi?
Bu durumun, onunu birinin eşi olmasıyla ilgisi yok denecek kadar azdı. Savcı Antoine-Quentin Fouquier-Tinville, muhtemelen “Ah, şu Madam Roland!” türünden bir tepki uyandırmaya çalıştı ki bu da mantıklı olurdu. Roland, Girondinlerin merkezi bir figürüydü: liderlerini düzenli olarak salonunda ağırladı ve kocası bakanken onlarla politika ve tayinleri görüştü, öyle ki Danton, aslında Roland’ın İçişleri Bakanı olduğu konusunda şaka yaptı. Roland, Devrim’de kendi adına önemli bir aktördü ve şimdi sadece Terör’den önceki yıllardaki rolüyle değil, aynı zamanda geride bıraktığı siyasi yazılarıyla da hatırlamamız gereken birisi.
Hayatı boyunca, Roland’ın bir yazar olarak önemini çok az kişi fark etti. En iyi bilinen eseri olan Memoirs (1795), çoğu eseri gibi ölümünden sonra yayımlandı (aşağıdaki çeviriler bana aittir). Hayatı boyunca, yayımladığı birkaç eser isimsiz olarak piyasa çıktı. Kendi adıyla yayımlanmak istememesinin nedeninin, kadınların yazar olmasını uygun görüp görmemesiyle çok az ilgisi vardı -fakat kendi adıyla bir yazar olarak tanınırsa ününe bir zarar gelmesiyle ilgisi vardı:
Yazar olma konusunda en ufak bir istek duymadım; bu unvanı alacak herhangi bir kadının, elde ettiğinden çok daha fazlasını kaybettiğini gördüm. Erkekler ondan hoşlanmıyor ve kendi cinsiyeti de onu eleştiriyor: Eserleri kötüyse haklı olarak alay ediliyor. Eğer iyilerse, onun elinden alıyorlar. En iyi kısmını kendisinin ürettiğini kabul etmek zorunda kalırsanız, karakteri, ahlakı, davranışı ve yetenekleri, zayıf yönlerine verilen ağırlıkla, zekasının itibarını dengeleyebilecek kadar incelenir.
Yazarlık konusundaki şüphelerine rağmen, Manon okuyarak ve yazarak büyüdü. Çocukken, babasının kütüphanesini işletiyordu- büyük olanını değil- ve onun eğitmenleri vardı: ebeveynleri onun potansiyelini fark etti ve hiçbir masraftan kaçınmadı. İlmihalini ezbere biliyordu ama öğrendiklerine ikna olmadı. Pazar günleri İncil’in kapağının içine en sevdiği kitabı sakladı: Plutarch’s Parallel Lives. Bir Cumhuriyetin kurulmasına yardım edebilmek için bir erkek olarak doğmayı dilemeye başladı. Babasının atölyesinde saklanıp kitap okuyacağı bir köşesi vardı.
Manon 10 yaşındayken babasının çırağı tarafından saldırıya uğradı. Bu deneyim onu derinden sarstı ve bu noktada dine sığındı. Ailesi, yakınlardaki bir manastır okulunda eğitimine devam etmesine izin verdi. Küçük hücresi, evinin okuma köşesi rolünü üstlendi ve o, okumanın yanı sıra yazmaya da başladı; manastırdan çıktığında başarılı bir yazardı.
Kadının evdeki konumu, toplumun sağlıklı gelişimi için çok önemlidir
Manon 21 yaşındayken annesi öldü ve yas tutarak babasının evine bakmaktan kendini sorumlu buldu. Boş zamanlarında okumaya ve yazmaya devam etti. Çalışma alışkanlıkları, 25 Aralık 1776’da (saat 1’de) manastırdaki arkadaşı Sophie Cannet’e yazdığı bir mektupta özetlenmiştir:
Sabahımı ev işleriyle geçiriyorum. Öğleden sonra iğne işi yapıyorum ve hayal ettiğim her şeyi zihnimde kurarak, şiirler, tartışmalar, projeler vs. yapıyorum. Akşamları normalde akşam yemeğine kadar okurum, bu da efendisinin [babasının] eve ne zaman olduğuna bağlı olduğu için belirsizdir. Genellikle akşam dokuz buçukta eve gelir, ancak bazen saat akşam on’u bile geçerdi. Sonra akşam yemeği biter… Babam yatağına çöker ve ben odama giderim, orada iki üç saat yazarım.
O yıllarda Manon, en az ikisi siyaset felsefesi alanında olmak üzere, bazısı ölümünden birkaç yıl sonra yayımlanan makaleler yazdı: ‘ Rêverie Politique ‘ (1776) ve ‘ De la Liberté ‘ (1778) gibi.
1777’de Académie de Besançon şu soruyu sorarak bir kompozisyon yarışması önerdi: “Kadınları eğitmek erkeklerin gelişimine nasıl katkıda bulunabilir?” Bu tür yarışmalar o zamanlar popülerdi. Jean-Jacques Rousseau’nun yazarlık kariyeri, 1749’da Discourse on the Sciences and Arts ile Académie de Dijon yarışmasını kazandığında yükselişe geçmişti. O zamanın diğer ünlü yazarları Brissot, Marat ve Abbé gibi akademik yarışmalara katıldı ve kazandı. Gregoire. Manon hevesle yarışmaya bir yazı gönderdi.
Peki yazıda ne vardı? Ve bu bize Manon’un genç bir filozof olarak hakkında ne söylüyor? Akademik makalesinde sunduğu argüman hem muhafazakâr hem de yenilikçiydi. Anayasa’nın en iyi haliyle, kadınların evde kalması gerektiğini savunuyor. Ancak kadının evdeki konumu, toplumun sağlıklı gelişimi için çok önemli çünkü ev içi yaşam sadece mutluluk için değil, aynı zamanda öğrenme için de en iyi ortam. Kadınların, toplumun var olmasını mümkün kıldığını söylüyor:
Bu nedenle kadınlar, doğası gereği erkekleri daha iyi hale getirmek için atanmışlardır; onları birbirine yaklaştıran sevgileri ancak onlar doğurabilir… Toplumun ve onu arzu edilir kılan tüm iyiliklerin kökenini ürettikleri izlenimlerde, iktidarlarını hor görmelerinde ya da haklarını unutmalarında gördük. Onu paramparça eden ve şeklini bozan dehşetlerin kaynağı.
1780’de, 25 yaşında ve uzun bir nişanlılık süresinin ardından Manon, Lyon’dan küçük bir aristokrat olan Jean-Marie Roland ile evlendi. Sonraki dokuz yılın çoğunu kocası için ve kocasıyla birlikte yazarak geçirdi -Jean Marie’nin, bir tekstil üretimi ansiklopedisi de dahil olmak üzere çeşitli projeleri vardı. Kızı Eudora doğduğunda, onu sütanneye göndermemeye karar verdi. Rousseau’nun bir öğrencisi olarak kızını hem emziren hem de eğiten kişi olmak istiyordu. O dönemden kalan mektupları, araştırma ve yazı yazmak kadar evini yönetmekten de keyif aldığını gösteriyor:
İşlerini organize etmeyi bilenlerin her zaman boş zamanları olur. Hiçbir şey yapmaya vakit bulamayanlar hiçbir şey yapmayanlardır.
18. yüzyıldan kalma bir eş ve annenin, ev hanımlığı görevlerini yerine getirebilecek ve felsefe yazmak gibi hayatıyla ilgili faydalı bir şeyler yapabilecek kadar iyi organize olması gerektiğini söylüyor. Manon Roland’ın bu ev hanımı görevlerinin neler olduğu konusunda kesin fikirleri var:
Bir kadından, ailesinin çamaşırlarını ve giysilerini düzenli tutmasını, çocuklarını beslemesini veya kendi kendine yemek yapmasını, bu konuda konuşmadan, zihnini özgür bırakmasını ve bir şeyler konuşabilmesi için zamanını düzenlemesini beklerim ve sonunda, ruh hali ve cinsiyetinin çekiciliği ile memnun etmesini beklerim.
Ama bütün bunların, Memoirs okuyucusuna, üretken yazarlar olmamızı engelleyecek kadar çok zaman almaması gerektiğini söylüyor. Kendisi, en yoğun olduğu zamanlarda bile, asla günde iki saatten fazla ev işi yapmamıştı.
“Hem evde kalıp hem de aynı zamanda en iyi eylemler için bizi heyecanlandıran tanıdıklarımı ziyaret edemem”
Günde iki saat, tam zamanlı çalışan bir kadın için ev işlerine ayırabileceği oldukça fazla bir zamandır. Ve asıl işi çocuklarına bakmak olan bir kadın için, çocuk bakım görevlerinin çoğunu üstlenecek kadar zengin değilse, yine de fazla boş zamanı olmayacaktır. Roland’ın tavsiyesi çok eskidir – 18. yüzyıl orta sınıflarına hitap eder. Aynı zamanda yüksek ayrıcalıklı bir yerden gelen veya işçi- alt orta sınıf kadınlar, ailelerinin karınlarını doyurmaya yetecek kadar kazanmak için genellikle akşamları geç saatlere kadar çalışmak zorunda kaldı. Çocuklarını sütannelere göndermeleri gerekiyordu ve ellerinden geldiğince kızlarının yardımıyla evi temizlemeyi başardılar; özel çalışmaya izin veren bir programa sahip olmak gündemlerinde yoktu.
Ancak Roland’ın tavsiyesinin genel özü şuydu: – kişi zor koşullarda yaşamıyorsa- biraz organize olmak ve kişinin zamanını nasıl harcadığına dair farkındalık, aktivitelere ev işlerinden daha değerli ve daha ilginç yer açmak için bir yol kat eder.
Çok erken yaşlarda siyaset düşünürü olmasına rağmen – Memoirs’lerine inanırsak o Plutarkhos’u keşfetti ve kendisinin de sekiz yaşında bir cumhuriyetçi olduğuna karar verdi; fakat o 1789 Devrimi’ne kadar siyasetle ilgilenmedi. Bunun bir nedeninin dünyanın adil bir şekilde yönetileceğine dair tüm yanılsamaları kaybetmiş olmasıydı. 1783’te arkadaşı Champagneux’a şunları yazdı:
Erdem, hürriyet ancak az sayıda namuslu insanın kalbinde bulunur; diğerlerinin ve dünyadaki tüm tahtların canı cehenneme! … Politikadan uzak dururum… ve beni uyandıran köpekler, uyumadığım için teselli eden kuşlar, penceremin altında büyüyen kiraz ağaçları ve bahçede çimleri çiğneyen inekler hakkında konuşabildiğim tek şey.
Ama Devrim’in en başından beri, zatürreden iyileşirken ve Paris’teki arkadaşlarına yapılması gerekenleri öğütlerken ve güçlü mektuplar yazarken, Roland tamamen işin içine girdi. Mektuplar ve gazete makaleleri yazdı (arkadaşı ve meslektaşı Girondin, Brissot tarafından yayımlandı) ve kocasının daha tam olarak katılmalarına izin verecek bir pozisyon bulmasına yardımcı oldu. Mümkün olur olmaz, yani kocası Lyon şehri tarafından Meclise konuşmak üzere delege edilir edilmez, Rolands Paris’e taşındı. Haziran 1791’de arkadaşı Bancal’a dönüşümünü açıklayan bir mektup yazdı:
Barış devam ederken, kendimi sakin rolüne ve cinsiyetime uygun görünen türden bir etkiye tuttum. Ama Kral’ın ayrılışı savaş ilan ettiğinde, hepimizin kendimizi çekinmeden adamamız gerektiğini düşündüm; Gittim ve Kardeşlik Derneklerine katıldım, azim ve doğru düşünmenin kriz zamanlarında bazen çok yararlı olabileceğine ikna oldum. Evimde kalmaya devam edemem ve en büyük eylemler için bizi heyecanlandırmak için tüm tanıdıklarımı ziyaret ediyorum.
Manon Roland özellikle Devrim’e ne katkıda bulundu? Onun Memoirs’leri özellikle tarihi notları ve portreleri- Bastille’in düşüşü ile Girondinlerin düşüşü arasındaki yılları anlatıyor. Le Patriote français’te yayımlanan Brissot’a mektupları, eyaletlerde bulunabilen Cumhuriyetçi ruhu ve coşkuyu betimleyerek ve onların Devrim’e katılamama konusundaki önyargıları ortadan kaldırarak, tamamıyla Parisli olmayan bir devrimci Le Patriote Français yaratılmasına katkıda bulundu. Kocası adına Bakanlıkta yaptığı yazı, özellikle de 1792’de krala gönderdiği görevden alma mektubunu kaleme alması, monarşinin sona ermesine ve Cumhuriyetin doğuşuna pekâlâ katkıda bulunmuş olabilir. Ancak, Manon’un gençliğinde geliştirdiği özgürlük ve eşitlik üzerine felsefi düşüncelerin yeni Cumhuriyet için nasıl yararlı olabileceğini en iyi Anayasa ve İnsan Hakları Bildirgesi’nin hazırlanması hakkında yazdığı özel mektuplarda anlayabiliyoruz.
Rolands’ın diğer iki yakın arkadaşı Brissot ve François Xavier Lanthenas ile Paris’te bulunan arkadaşı Bosc d’Antic’e şunları yazdı:
Hayır, özgür değilsin; henüz kimse değil. Halkın güveni sarsıldı. Harfler tutuluyor. Sessizliğimden şikâyet ediyorsun. Ancak, her yazı ile yazıyorum. Artık şahsi meselelerimizle ilgili haberler vermediğim doğrudur: ama bugünlerde vatan haini kimdir, Milletin haberlerinden başka kimin haberi var? Gerçekten de seni, senin oynadığından daha güçlü bir şekilde yazdım. Ama dikkatli olmazsan kalkanlarını kaldırmaktan başka bir şey yapmamış olursun… Siz çocuk değilsiniz ve coşkunuz saman alevi. Ve Ulusal Meclis, iki ünlü baş için uygun bir duruşma düzenlemezse ya da cömert bir Decius onları öldürmedikçe, sıçtınız.
Arkadaşları yeterince kararlı davranmadığı için Devrim’in söneceğinden endişeleniyordu. Ancak endişeleri de özeldi, yani Meclis üyelerinin Anayasa’yı ve İnsan Hakları Bildirgesi’ni alt üst edecekleriydi. Başlıca korkusu, üyelerin birkaç paragraf üzerinde anlaşmaya varmaları ve bunu böyle bırakmalarıydı. Anayasa ve Hakların yalnızca Meclis tarafından hazırlanabileceğini söyledi. Ancak daha sonra sadece Paris çevrelerinde değil, Fransa’da dağıtılmalı, herkes tarafından okunmalı ve onaylanmalı ve kadın üyeleri ağırlayanlar da dahil olmak üzere il kulüplerinde tartışılmalı ve nihai hale gelmeden önce gözden geçirilmelidir.
Kocası için gelmişlerdi ama Roland’ın tehlikede olduğunu duyar duymaz onu göndermişti
Roland kendi adına yayın yapmak konusunda isteksizdi. Ama ne isimsiz olarak (Brissot’un gazetesinde olduğu gibi) ne de kocasının adıyla, çalışmalarında ona ‘yardım etmek’ konusunda isteksiz değildi:
Hayatımın 12 yılı boyunca eşimin yanında nasıl beslendiysem öyle çalıştım, ikisi de benim için doğaldı. Eğer eserinin bir kısmı daha incelikle yazıldığı anlaşıldığı için alıntılanmışsa; Göndermeyi sevdiği gibi akademik alanda önemsiz bir şeyse, üyesi olduğu bilgili topluluklardan biri tarafından kabul edilirse, parçanın benimkilerden biri olup olmadığına özellikle dikkat etmeden onun adına mutlu olurum. Ve çoğu zaman, şu ya da bu pasajı yazdığında, aslında benim kalemimden çıkan, özellikle iyi bir çizgide olduğuna kendini ikna etti.
Kocası İçişleri Bakanı olarak atandığında, Roland onun için yazmaya devam etti ve yeni Cumhuriyeti tanımlamaya yardımcı olan belgeler hazırladı. Kolay buldu çünkü “ülkesini seviyordu” ve “özgürlük adına hevesliydi.” Bize sadece bir kez, bakandan Papa’ya Roma’da hapsedilen bir grup Fransız sanatçının serbest bırakılmasını talep eden bir mektup yazdığında, hayalet yazarlığıyla eğlenmesine izin verdiğini söylüyor.
Roland hapisteyken, özel ve siyasi anılarını yazarken, anonimliğin ona göre olmadığına karar verdi:
Yaşayacak olsaydım, inanıyorum ki geriye tek bir cazibe kalırdı: bu yüzyılın yıllıklarını yazmak ve ülkemin Macaulay’ı olmak.
Catharine Macaulay sekiz ciltlik bir İngiltere tarihi yazmıştı. Roland’ın gerçekleşmemiş planı, Devrim’in cumhuriyetçi bir tarihini yazmaktı. Ama bu olmayacaktı.
1 Haziran 1793’te evinde tutuklandı. Memurlar, kocası için gelmişlerdi, ancak Roland, kocasının tehlikede olduğunu duyar duymaz onu göndermişti. Onun yerine önce, dört hafta kaldığı Abbaye Hapishanesi’ne götürüldü, ardından serbest bırakıldı ve ancak yeniden tutuklanarak Saint-Pélagie Hapishanesine götürüldü. Ekim ayının sonuna kadar orada kaldı ve oradan, onu denemek için geçen sekiz gün boyunca derme çatma bir yatakta uyuduğu Concièrgerie’ye götürüldü. Sonunda, giyotin bıçağın onun için hazır olarak çerçevenin tepesine kaldırıldığı Place de la Révolution’a götürüldü.
Roland’ın onu sürükleyen kağnıda bir arkadaşı vardı: çok korkmuş bir Girondin olan Simon-François Lamarche. Önce Roland’ın idam edilmesi gerekiyordu. Ama Larmarche’a acıdı ve başının kesilmesini izlemek zorunda kalmasın diye onun yerini teklif etti. Sırası geldiğinde Manon Roland gururla ayağa kalktı ve kalabalığın ötesinde birkaç ay önce dikilmiş anıtsal özgürlük heykeline baktı. “Ah, Özgürlük!” daha sonra ağladı. “Senin adına ne suçlar işleniyor!”
Yazar: Sandrine Bergès
Çeviren: Irmak Nisa Babaoğlu
Düzenleyen: Mustafa Erkaya
Kaynak: Aeon