Transkript
1 BÖLÜM I GĠRĠġ 19. yüzyıl Alman Lied Sanatı Dağarının ġan Eğitiminde Kullanımı konulu araģtırmanın bu bölümünde problemin temelini oluģturan kavramlardan, insan sesi, ses eğitimi, türleri, amaçları, temelleri, ilkeleri, yöntemleri, uygulamaları, ses eğitiminde kullanılan eğitim materyalleri, Bireysel Ses Eğitimi nin batıda ve ülkemizdeki geliģimi, Lied dağarının ses eğitimindeki yeri ve önemi, Lied dağarının ses eğitiminde kullanılmasındaki faydalar, Lied sanatının tarihi geliģimi ve 19.yüzyıl Alman Lied bestecileri hakkında bilgiler verilmiģ, problem cümlesi tanımlanarak, araģtırmanın amaçları, önemi, sınırlılıkları ve sayıtlıları belirlenmiģtir. Ġnsan Sesi ve OluĢumu Gazimihal sesi; "Ses ötümlü bir cismin hava boģluğundaki titreģimlerinin verimi olayıdır. Bu neticenin iģitme organlarımız üzerindeki etkisidir" biçiminde tanımlarken, müzik sesi için; "nota, derece ve perdeleniģlerinden her birinin kulağımızdaki etkisi ve sabit birer musiki unsuru halindeki ötümleridir" demektedir. "Ötü" sözcüğüyle adlandırdığı bir baģka ses tanımını ise "ses, gürültü, kulağa çarpan her tınlayıģ" olarak belirtmektedir. Ġnsan sesini Gazimihal; Farsçadan gelen avaz sözcüğüyle adlandırmıģtır (Töreyin, 1998:7). Ses, beyinde uyarıcı etkiyi sağlayan kulağın iletisiyle meydana gelen fiziksel bir olay olarak tanımlanmaktadır. (Zeren,1995), Sesin meydana gelebilmesi için çalıģır durumda bir kulak ve beynin bulunması, onları uyarabilecek nitelikteki
2 2 etkenlerin bir yerlerde oluģması ve bu etkenlerin oluģtukları yerden kulağa kadar, kulağı uyarmaya yetecek bir Ģiddette iletilmesi gerektiği belirtilmiģtir. Kimi uzmanlara göre sesi meydana getirme sistemi üç kimilerine göre ise dört bölümden oluģmaktadır. a) Jeneratör sistem (Respiratuar sistem) b) Vibratııvar sistem (Larenks, gırtlak) c) Rezonatör sistem (Larenks üzerindeki havalı boģluklar ve organlar). ġekil 1. Larenks in yapısı (Ġkesus,1965:1) insanda, ses çıkaran ve bu sesi en olgun ve en güzel Ģekline sokan organları 1. Ses çıkarmak için gerekli havayı düzenleyen organlar, 2. Ses çıkaran organlar, 3. Sesi büyüten ve zenginleģtiren organlar olarak sınıflandırmıģtır. Bazı uzmanlar da bu üç organ dıģında dördüncü olarak da dil, diģ damak ve dudaklardan oluģan artikülatör sistem olduğunu savunmaktadır.
3 3 ġekil 2. Solunum Organları Sesin fizyolojik yapısının anlatımına araģtırmanın hedefini saptırmamak açısından bu kapsam içerisinde yer verilecektir. Ses insanoğlunun her Ģeyden önemlisi kendini ifade etmesine, en basitten karmaģığa istek, düģünce ve duygularını dile getirmesine, yani her alanda iletiģimine yardımcı olan varlıktır. KonuĢmanın insanın yaģamı içerisindeki iģlevi oldukça büyüktür. Zaman içerisinde kültürel olarak zenginleģen toplumlar, yaģamak için kullanılan sesin aynı zamanda baģka iģlevleri de olduğunu saptamıģ ve bu alanda araģtırmalar yapmıģlardır. Ses, zamanla sadece yaģamak için ihtiyaç duyulan bir varlık olmaktan çıkıp; aynı zamanda müzik yapmakta ve bununla birlikte eğlence ve eğitimde de yerini almaya baģlamıģtır. Ġnsanların duyduklarını ve düģündüklerini bildirmek için, kelimelerle veya iģaretlerle yaptıkları anlaģma, lisan olan dil, kültürün en önemli öğelerinden biridir. Kültürün bir diğer önemli öğesi olan müzik, dilin anlatım gücünün yardımıyla etkisini artırmakta, toplumların daha geniģ kesimlerine hitap etmektedir ( Türkmen, 2006:2)
4 4 Pozitif bir enstruman olan ses organı, doğal olarak en iyi biçimdedir. Bu nedenle doğanın değiģtirilemeyecek kanunlarına tabidir. Ne yaģayanda ne de mekanik bir alette bu gücün dıģında bir noktaya çıkılamaz. Çünkü o mekanik bir enstruman değildir. Bir adalenin oynadığı küçük rol fizik ve fizyolojik kanunlara bağlı olarak bir kelimeye hayat vermektedir. (Sevinç ve ġimģek, 2004) Ses Eğitimi Ses eğitiminin, diğer müzik eğitim dalları gibi kesin bir yanının olmadığını belirten Kolçak(1998), ses eğitiminin kiģiden kiģiye, öğretmenden öğretmene değiģebilen soyut bir eğitim Ģekli olduğunu, bu nedenle güzel Ģarkı söyleme becerisinin ve ses eğitiminin tekniğinin, kitaplardan okuyarak öğrenilemeyeceğini, ulusların lisanları ile sıkı sıkıya bağlı olan Ģarkı söyleme tarz ve tekniklerinin ancak yaparak, yaģayarak ve söyleyerek öğrenilebileceğini vurgulamıģtır. (Ġkesus,1965:1) Ġkesus,(1965) iklim, ırk, dil, ulusal karakter ve toplum hayatının, insan sesi üzerinde önemli rol oynayan faktörler olduğunu belirterek, her ülkenin insanlarının, ses eğitiminde, ana prensiplere bağlı kalmakla beraber, kendi bünyelerine en uygun gelen yolu seçmelerinin daha yararlı olduğunu ifade etmiģtir. Ses çıkarma organları ve bu organlar üzerinde büyük etkiler yapan bütün faktörlerin, her insanda baģka yapıda olacağından bunların iģlenmesinin de çok farklı olması gerektiğini, bu iģi deneyim sahibi öğretmenlerin yapması gerektiğini vurgulamıģtır. Say'a (2006:172) göre ses eğitimi, Ģarkı söylemede müziksel davranıģları geliģtirmeye yönelik sanatsal ve teknik çalıģma sürecine denir. Ses Eğitimi, ġan Eğitimi kavramlarını ayrı ayrı ele alan Töreyin (1998) bu kavramları Ģu Ģekilde tanımlamıģtır; Ses eğitimi; bireylere sesini, konuģurken ve Ģarkı söylerken, anatomik ve fizyolojik yapısına uygun olarak kullanabilmesi için gereken davranıģların kazandırıldığı, önceden saptanmıģ ilke ve
5 5 yöntemlerle, planlanan hedeflere yönelik olarak uygulanan, planlıprogramlı bir etkileģim sürecidir. ġan eğitimi ise; yukarıda da açıklandığı gibi ses eğitiminin içinde, Ģarkı söyleme eğitimine dayanan, özellikle mesleki müzik eğitimi kapsamında ve Ģarkı söyleme eğitimiyle kazandırılmıģ olan temel davranıģların üzerinde oluģturulan, ileri teknikle ve artistik düzeyde Ģarkı söyleyebilmeyi ve sese dayanıklılık kazandırmayı amaçlayan mesleksel bir ses eğitimidir. Çevik e göre Ses eğitimi, bireyin tek baģına veya topluluk içinde, sesini doğru, güzel ve etkili bir Ģekilde kullanarak müziksel çevresi ile sağlıklı iliģkiler kurmasını, hem yorumlayıcı, hem dinleyici olarak müziğe bilinçli bir Ģekilde katılmasını ve ona müzik alanında kültürel bir kimlik kazandırmayı amaçlamaktadır(türkmen,2006:6). Çevik, Doğruluk kavramını; bireyin anatomik ve fizyolojik yapı özelliklerine, kullanılan dilin ses, söyleyiģ ve cümle yapısını belirleyen kurallarına uygun olarak doğru bir entonasyonla ses üretmek, Güzellik kavramını; sesin doğru kullanımına bağlı olarak, gürlük, geniģlik, tını özellikleri ve müziksel dinamikleri ile hoģa giden ve beğeni toplayan, estetik açıdan ölçülebilir-değerlendirilebilir davranıģlar sergilemek, Etkililik kavramını ise; sesin doğru ve güzel kullanımına dayalı olarak gerçekleģtirilen yorumla, dinleyiciler üzerinde heyecan, coģku, hayranlık, sükunet, vb. güçlü duygular yaratmak olarak ifade etmiģtir (Türkmen,2006:6). Sevinç ve ġimģek e ( 2004) göre ses eğitimi derslerinde verilmesi gereken konular Ģu Ģekilde sıralanmıģtır; Larenks ve bu organın yapısı Ses ve solunum organları Toraks Diyafram, diyafram nefesinin önemi
6 6 Nefes çeģitleri Nefes, nefes basıncını artırıcı çalıģmalar. Daha geniģ, derin alınan, ve daha uzun sürede boģaltılan nefes çalıģmaları ġarkı sesinin oluģturulmasında kullanılacak en yararlı nefes Ģekli Nefes-ses, nefes-söz bağlantısı Ses yolu ve maske Rezonans çalıģmaları Diksiyon çalıģmaları Sese nitelik ve alan kazandıran seviyeye uygun temel teknik vokal çalıģmalar Teknik çalıģmalara uygun eğitsel küçük ölçekli yapıtlar ve seviyeye uygun eserler üzerinde çalıģmalar Sesin bakımı ve korunması Ġkesus (1965), Ses Eğitimi ve Korunması adlı Ģan eğitimcilerine seslenen kitabında ses eğitimini egzersiz örnekleriyle anlatmıģtır. Aktardığı bilgilerden bazıları Ģunlardır: ġan eğitiminde amaçlardan biri registerlerin birbirine pürüzsüz bir Ģekilde perçinlenebilmesinin sağlanmasıdır. ĠĢlenmemiĢ haldeyken birbirinden ayrı renk ve karakterler gösteren registerler, en pes tondan en tiz tona kadar ölçülü bir benzeyiģle sürebilmelidir. Ġnsan vücudundaki rezonans boģluklarından önemli bir kısmı hareketlidir, Ģekli değiģtirilebilir. (Larenks ve ağız boģlukları gibi) Ġnsan sesi sesli ve sessiz harflerin yardımı ile bir takım renk değiģiklikleri yapabileceği gibi her harfe de yerine göre çeģitli koyuluklar, açıklıklar, parlaklıklar ve ifadeler sağlayabilecek yapıdadır. Öğrenciye, havanın düzenli olarak bir noktaya doğru yöneltilmesi, sesin, cansız ve yayvan olmaması için bu hava ile beraber kafadaki rezonans
7 7 boģluklarına akıtılması ve gırtlağın boģ bir kuyu gibi açık tutulması gerektiği anlatılmalıdır. Kolçak(1998), her sesin kendine göre özelliğinin bulunduğunu, tek bir metod ya da teknikle, bütün sesleri eğitmenin mümkün olmadığını, bu yüzden Ģan öğretmeninin her öğrenciyi ayrı ayrı izleyerek her öğrenciye göre ayrı bir yol izlemesinin doğru olacağını kaydetmiģtir. Kolçak a göre, ses eğitiminde, doğru düzgün diyafram nefesi alınmalı, nefesin yeterince hava içermesine, gırtlağın açık tutulmasına özen gösterilmeli, nefes kontrolü gırtlakla değil, diyaframla yapılmalı, çene, doğal bir Ģekilde aģağı çekilmeli, çene aģağı çekilirken, yumuģak damağın (damağın arka kısmı) yükseltilmesine dikkat edilmeli, dudaklar ve dil doğru kullanılmalı, nefesi diyaframa, sesi ise göğüs ortasında bir yer olarak düģünülerek bir temele oturtulmalıdır. Ses asla bu temelden koparılmamalı, egzersizlerde sesi, yukarı çıkarken baģlangıç noktasına, aģağı inerken de en üst notaya dayandırmalı, egzersizler, rahat bir pozisyonda yapılmalıdır. Egzersiz sırasında ses, inebileceği en alt tondan, çıkabileceği en üst tona kadar rengini tınısını ve gücünü koruyabilmeli, Ģan öğrencisinin gerçek ses tonu belli oluncaya kadar güç egzersizlerden kaçınılmalıdır demiģtir. Ses Eğitimi Türleri Ses eğitimini türlere ayırma konusunda uzmanlar ses eğitiminin ikiye ayrıldığında hemfikirdir. Uzmanlar ses eğitimini; Bireysel Ses Eğitimi, Toplu Ses Eğitimi olarak ikiye ayırmaktadırlar. Bireysel Ses Eğitimi de kendi içinde ikiye ayrılmakta ve Temel (Ġlk) Ses Eğitimi ve Ġleri (profesyonel) Ses Eğitimi olarak sınıflandırılmaktadır.
8 8 A. Bireysel Ses Eğitimi Ġkesus, Ses eğitimi ve Korunması adlı yapıtında (1965) yapıları ve karakterleri çok farklı olan organları, bir tek değiģmez metotla eğitmeye kalkmak faydalı olmaktan çok zararlıdır. Bir bünyede olağan üstü baģarı sağlayan bir deney, bir baģkasına zarar verebilir. Her ses eğitmeni karģısındakinin canlı ve özel kiģiliği olan bir varlık olduğunu unutmamalı, her zaman ihtiyatı elinden bırakmamalıdır demiģtir. Bireysel ses eğitimi, bireye doğru konuģma ve doğru Ģarkı söyleyebilme becerileri kazandırmak amacıyla programlı bir Ģekilde bir eğitmen gözetiminde yapılan bir eğitimdir. Bireysel ses eğitiminde eğitilenin yaģ ve ses özellikleri göz önüne alınmalı ve bu doğrultuda, bireye sesini kullanırken doğru bir beden duruģu, doğru ses üretme, üretilen sesi sürdürebilme, seslendirilen eserin gereklerini yerine getirebilme ve bütün bu öğelere zihinsel olarak hazır olabilme becerileri kazandırılmaya çalıģılmalıdır. Almanca Stimmbildung denilen ve ilk ses eğitimi anlamına gelen bu eğitimde daha çok bireye müziği ve kendi sesini tanıtma hedeflenmekte, ileri ses eğitiminde ise belli bir alt yapıya sahip bireyler eğitilmektedir. B. Toplu Ses Eğitimi Yapılan sözlü görüģmelerde Landerer 1, iyi bir koroda olması gereken Ģeyleri, koronun kendine has bir tonunun olması gerektiğini, Ģarkıcı sayılarının (sopranotenor-alto ve bas) yeterli sayıda olması gerektiğini, koroda söyleyen Ģarkıcıların belli bir ses eğitimi almıģ olmaları gerektiğini, genel olarak vibrato kontrolünün esere de bağlı olarak gerçekleģtirilmesi gerektiğini ve korodaki Ģarkıcıların solfej ve deģifrelerin iyi olması gerektiğini vurgulamıģ, korodaki karģılıklı anlayıģ ve 1 Markus Landerer, Viyana St. Stephans Dom Kilisesi Müzik Direktörü (sözlü görüģme)
9 9 iletiģimin olmazsa olmazlığı üzerinde durmuģtur. Hiç ses eğitimi almamıģ amatör koristlere mutlaka baģlangıç olarak da olsa ses eğitimi almalarının salık verilmesinin önemini vurgulayarak koro çalıģmaları sırasında yapılan ısınma çalıģmalarının bir Ģan tekniği çalıģması olmadığını bireylerin teke tek Ģan eğitimi almalarının çok önemli olduğunu belirtmiģtir. Ses eğitimi almıģ koristlerden oluģan koroların iyi bir duruma gelmesi için 2 senenin, amatör koristlerden oluģan koroların iyi bir duruma gelmesi için de 4-5 senenin gerektiğini savunan Landerer, koristlerden, kendi seslerinin bir enstruman olduğunun farkında olmalarını, iyi bir duyuma sahip olup temiz söyleyebilmelerini, iyi nota okuyabilmelerini, çalıģkan ve özellikle zaman konusunda disiplinli olmalarını, koro içinde solistik nosyonla değil koristik nosyonla iģlerini yapmalarını beklemekte; koro yöneticisinden ise, Ģarkı söyleyebilmesini, ses eğitiminden anlayarak herhangi bir problemde ne gibi bir öneri verebileceğini bilmesini, müzik dönemlerini iyi bilerek koroya söylettiği eserleri o dönemin özelliklerine göre çalıģtırabilmesini, iyi bir kulağa sahip olmasını ve gerekli yönetim tekniklerine hakim olarak profesyonelce hareket etmesini beklemektedir. Çevik de Landerer e paralel olarak, ses eğitiminin gerekli olduğunu ve koroda ses eğitiminin en önemli ilkelerinden birinin üretilen sesin, toplulukla bütünleģmesi, kaynaģması, bağdaģlık kazanması olduğunu söylemektedir. Bireyin müziksel davranıģlarını koro ile uyum sağlayabilme doğrultusunda denetlemek zorunda olduğunu, fonasyon ( ses üretme), ses gürlüğü, geniģliği tınısı, ses atakları, register ( ses bölgesi) geçiģleri ve vibrato ( ses titreģimi) gibi unsurların koro içinde dengelenmesi gerektiğini, korodaki ses eğitiminin abartıdan uzak, dilde anlaģılır olmayı ve doğal konumları yerleģtirmeyi hedefleyen bir yaklaģımı öngörmesi gerektiğini belirtmektedir (Türkmen, 2006: 15).
10 10 Bireysel Ses Eğitimi Derslerinde Kullanılan Materyaller Bireysel ses eğitimi derslerinde eğitim materyali olarak kullanılan kaynaklar, okullara göre değiģkenlik göstermektedir. Türkmen (2006: 15) güzel sanatlar eğitimi bölümlerine bağlı müzik eğitimi anabilim dallarındaki ses eğitimi derslerinde, eğitimcilere göre değiģiklik gösterse de öğrenci düzeyi göz önünde tutularak Ģu kaynakların kullanıldığını belirtmiģtir; Saip EGÜZ Halk Türküleri Saip EGÜZ Okul Ģarkılarıyla Ses eğitimine GiriĢ(1978) Vaccaj ġan Metodu Schubert Lied Albümü A. Adnan SAYGUN Ses ve Piyano Ġçin 10 Türkü Nevit KODALLI Ses ve Piyano için Türk Halk Türküleri Ağzında Benzetmeler(1970) Kültür Bakanlığı Çocuk Kitapları Piyano EĢlikli Okul ġarkıları Türkmen in araģtırmasına ek olarak yine güzel sanatlar eğitimi bölümlerine bağlı müzik eğitimi anabilim dallarında kullanılan kaynaklara, Erdal TUĞCULAR ġan EĢlikli Türküler, GülĢen ġimģek Piyano EĢlikli ġan Parçaları, Arie Antiche kitapları, Derleme opera aryaları kitapları, Konservatuarlarda da yine aynı kitaplara ek olarak öğrencinin geliģimine göre birçok derleme opera aryaları kitaplarının yada bestecilerin komple opera kitaplarının eklenmesi mümkündür. Güzel sanatlar eğitimi bölümlerinden mezun olan bireylerin ileride opera sanatçısı değil de müzik öğretmeni olacağı için eğitimleri süresince bir konservatuvar öğrencisinden farklı olarak daha az arya öğreniyor olması da göz önünde tutulmaktadır.
11 11 Ses Eğitiminin Türkiye deki GeliĢimi Müzik eğitiminin en temel öğesi insandır. Müziksel bir varlık olan insan, doğuģtan müziksel donanımlı ve müziğe yeteneklidir. Ġnsan yaģamındaki çok yönlü vazgeçilmez yeri nedeniyle müzik her toplumda her biri önemli çeģitli iģlevler yüklenir. Bu iģlevler müzik eğitimini gerekli ve zorunlu kılar. Bu olgu her ülkede olduğu gibi Türkiye de de geçerlidir (Uçan, 2001). Batılı anlamda bir müzik kurumu olarak Muzıka-Ġ Humayun un etkinliğine baģlaması, ünlü Ġtalyan opera bestecisi Gaetano Donizetti nin yeğeni olan Giuseppe Donizetti nin Ġstanbula getirilmesi ile baģlamıģtır. Giuseppe Donizetti, Osmanlı Saltanat Muzıkaları BaĢ Ustakârı olarak, batı müziği yöntemlerine göre saray bandosunu eğitmiģ ve geliģtirmiģtir. Muzıka-i Humayun, aynı zamanda bir müzik okulu özelliği kazanmıģtır. BaĢarılarından ötürü kendisine general rütbesi verilen Donizetti PaĢa nın 1856 da ölmesinden sonra, sultan Abdülaziz in batı müziğine yakınlık duymaması nedeniyle Muzıka-i Humayun daki çalıģmalar duraklamıģtır. 19. Yüzyılın ikinci yarısında opera sanatı toplumda tanınmıģ durumdadır yılları arasında, Ġstanbul da yabancı opera toplulukları temsiller vermiģtir. Hatta Avrupa ülkelerinde ilk temsili gerçekleģtirilen operaların birkaç yıl sonra, Ġstanbul da sahnelendiği bilinmektedir( Say, 2000:510). Cumhuriyet döneminde opera alanındaki ilk çalıģmaların, 1934 de Adnan Saygun un TaĢbebek ve Necil Kazım Akses in Bayönder adlı yapıtlarının sahnelenmesiyle baģladığı bilinmektedir. Ankara Devlet Konservatuvarı nın kurulmasından sonra, opera bölümünün baģına ünlü Alman rejisör Karl Erbert in getirilmesi yeni bir atılım yaratmıģtır. Rejisörün yurt dıģından getirdiği seçkin öğretmenlerle (Hans Hay, Max Klein, Friedl Böhm, Elvira de Hidalgo, Arangi Lombardo, Afro Poli, Hanna Ludwig) ve bu öğretmenlerin yetiģtirdiği Azize IĢık, Saadet Ġkesus gibi ikinci kuģak öğretmenlerle, Ankara Devlet Operası nın sanatçılarını oluģturan kadrolar yetiģtirilmiģtir. Konservatuarda kurulan Tatbikat Sahnesi nde opera temsilleri verilmeye baģlanmıģ, özenli bir opera binası olarak yeniden düzenlenen Ankara Operası da 1948 de tamamlanmıģtır( Say, 2000:514).
12 12 Türkiye de müzik okullarında okutulan Ses eğitimi ve ġan derslerinin 1916 yılında Daarülelhan' da "Ses Bilgisi" 1923 yılında "Musiki Kıraatı" adıyla okutulduğu, 1924 yılında çıkarılan Orta Tedrisat Muallimleri Kanunu yla Ankara da kurulan ilk resmi okul olan Musiki Muallim Mektebinde, "Musiki Kıraatı" ve "vokal" adlı derslerle, 1927 yılında Ġstanbul Konservatuvarı nda "Teganni" ve "Koro" adlı derslerin okutulduğu, 1931 yılında da "Musiki Kıraatı" adıyla okutulan ses eğitimi dersinin, 1936 yılında Ankara'da kurulan devlet konservatuvarında "Anadal Ses" adıyla okutulduğu bilinmektedir.( Töreyin, 1998: 24-25) yılında Ankara Devlet Konservatuvarı nda, Hindemith' in önerisiyle hazırlanmıģ olan programda "Anadal Ses" olarak okutulan dersin yanında, "Okul Korolarında Söyleme" adıyla koro dersleri görülmekte, Milli Eğitim Bakanlığına bağlı olan Gazi Eğitim Enstitüsü'nün, 1941 tarihli ders programında ise "ġan", "Koro ve Koro Ġdaresi" adlı derslerin, ses eğitimi kapsamında haftada birer saat okutulmuģ olduğu ve bu programın 1969 yılına kadar uygulandığı bilinmektedir yılı Gazi Eğitim Enstitüsü Müzik Bölümü programında, "Ses Eğitimi (Ģan)" adıyla, haftada birer saat ve üç yıl verilen ses eğitimi dersinin yanında, haftada beģ saat ve iki yıl okutulan "Koro" dersleriyle, birinci sınıfta haftada dört saat, iki ve üçüncü sınıfta birer saat olarak programlanan, "Çalgı ve ġan Dersi Pratiği" derslerinin okutulduğu ve bu uygulamaların yılına kadar sürdüğü kaydedilmiģtir( Töreyin, 1998: 24-25). Ankara Devlet Konservatuvarının kuruluģunun ilk yıllarında opera bölümünde Ģan derslerinin yanında, "Fonetik ve Ses Bilgisi", "Diksiyon", "Türkçe Fonetik" ve "Müzikli Diksiyon" dersleri verilmiģ, Devlet konservatuvarlarının yılları arasında yapılan bir değiģiklikle üniversitelere bağlanmasıyla programlarda çeģitli değiģiklikler yapılmıģtır. Yapılan köklü değiģikliklerle üniversitelere bağlanan söz konusu eğitim kurumlarının, üniversitelerin bilimsel özerkliklerine bağlı olarak, belirlenen çerçeve program kapsamında kendi programını hazırlayıp, uyguladığı belirtilmektedir ( Töreyin, 1998:24-25).
13 13 Ses Eğitiminin Batıdaki GeliĢimi GeliĢtirmiĢ olduğu teknikleri sonraki kuģaklara aktarmak ve diğer insanlarla paylaģmak amacıyla ses eğitimi kavramının ortaya çıkmasını sağlayan insan, sesini daha iyi kullanmanın yollarını aramıģ, her çağda ve kültürde kendi Ģarkı söyleme geleneklerini oluģturmuģtur(türkmen, 2006:20). Vokal müzik eğitimini ve sistemini çok erken dönemlerde oluģturmaya baģlamıģtır. (Türkmen, 2006:20) Hiçbir enstrümanın oluģturamadığı çeģitli renkleri içeren insan sesi dilden aldığı güçle konuģmak ve müzik yapmak olan iki önemli becerisini birleģtirerek Ģarkıyı yaratmıģ, hep ön planda kalmayı sağlamıģtır (Kolçak,1998:9). Birçok araģtırmacının, konuģma ve Ģarkıyı, müziğin çıkıģ noktası olarak kabul ettiği belirtilmektedir. Eski doğu ve batı uygarlıklarında insan senine öncelik verilmiģtir. Aristoteles in akıllarını yitirmiģ kimselerin, özel olarak seçilmiģ Ģarkılarla tedavi edilebileceğini söylediği bilinmektedir. Ortaçağ Avrupa da hristiyan dininin etkisi altına giren müzikte yine ön planda olan Ģarkı müzikte ilk sistemleģtirilen sanat dallarından olmuģ, Ġtalya da 4. Yüzyıldan itibaren Ģan tekniğini geliģtirmek için çalıģmalar yapılmıģtır. Scola Cantorum da Papa Gregorius zamanında dokuz yıllık Ģan eğitimi yapıldığı, 9.yüzyılın baģında Bağdat ta Halife Harun ReĢit in sarayında ve Endülüs saraylarında ses eğitimi yapıldığı, Ģan sanatının 15. ve 16. yüzyıllarda çok daha fazla geliģtiği, uzun müzik cümleleri için, nefes teknikleri ve ses tekniklerinin kullanılmaya baģlandığı, bütün bu geliģmelerin sonucu olarak Ġtalya da opera sanatının doğduğu belirtilmektedir (Kolçak,1998:9). 17. ve 18. Yüzyıllarda, ses denetimine bağlı olarak Ģan sanatının daha çok geliģtiği, Lirizm özelliğinin üstün tutulduğu Bel Canto stilinin geliģtirildiği, bu dönemde yaģayan usta Ģarkıcıların opera ve oratoryoları ses cambazlığı ile seslendirdikleri bilinmektedir (Kolçak,1998:9).
14 14 Lied Lied ler, Ģiirler üzerine yazılmıģ, genellikle piyano eģlikli Ģarkılardır. Alman geleneğinden gelmekte olan ve baģka dillerde Melodi, Chanson ya da Canzonetta olarak adlandırılan bu Ģarkıları birçok araģtırmacı halk Ģarkısı (Volkslied) ve sanat Ģarkısı (Kunstlied) olarak ikiye ayırmıģtır. Volkslied lerin kökeni ortaçağa kadar uzanmıģtır. Les formes de la musique (Müzikte Türler ve Biçimler) adlı kitabında Hodeir, ( 2007: 46-47) Liedi kısa bir Ģiir üzerine yazılan ve genellikle piyano eģliği ile icra edilen bir Ģarkı olarak tanımlamıģtır. Ayrıca Alman Lied ile Fransız Melodisi nin aynı denilebilecek kadar benzemesine rağmen, Melodi nin Lied teriminin karģılığı olarak kullanılamayacağını söyler. Bununla birlikte baģka bir ayrıma da dikkat çeker. Hodeir kitabında; Bir Alman halk Ģarkısını, Volkslied i, bir sanat Ģarkısından, Kunstlied den ayırmak gerekir. Volkslied ta Ortaçağ a dek gider, koralden öncedir, onu doğuracaktır. der Volkslied le Ġtalyan aryasının bileģiminden doğan ilk Kunstlied ler 17. yüzyılların ortalarında Heinrich Albert ile ilk biçimini almıģ, Beethoven de romantik Liedin öncülüğünü yapmıģ olsa da, Lied formu Schubert ile en olgun halini bulmuģtur. Schubert ve Schumann Ģiirleri çağlarının en büyük Ģairleri olan Goethe, Schiller ve Heine gibi sanatçılardan alarak Ģiir ve müziği ince ve ustaca bir biçimde bir araya getirmiģ, bu iki öğenin aynı önemde birbirini tamamlayıģıyla Lied sanatını yüceltmiģlerdir. Hodeir e göre; Alman romantik Lied i, Brahms la sona ermesine rağmen Hugo Wolf, Gustav Mahler, daha sonra R. Strauss, Schönberg, Berg ve Webern le yenilenme dönemine girmiģtir. Schönberg Lied i oda müziği ile oyunlu müzik alanlarında geliģtirmiģtir (Hodeir, 2007: 46-47). Mahler ise piyano eģliği yerine orkestra eģliğini kullanarak Liedi senfonik Ģiir biçimine taģımıģtır (Say,2006: 142).
15 15 Birçok kaynakta Lied ler tarihsel olarak; Ortaçağ daki Lied ler, yüzyıllar arasında Lied ler, yüzyıllarda Generalbas Lied leri ( MGG 1996:1278), 19. Yüzyıl Romantik Lied leri ve 20. Yüzyıl Lied leri olarak sıralanmıģtır. AraĢtırmanın bu bölümünde araģtırmaya konu olan 19. Yüzyıl Lied lerinin oluģmasına ön ayak olan tarihleri arasındaki Generalbas Lied leri ve 19. Yüzyıl Lied geleneği hakkında bilgi verilecek, 19. Yüzyılda en çok Lied eseri veren ve bu eserlerle Ģan eğitiminde genel olarak kullanımı en çok olan besteciler anlatılacaktır. 17. ve 18. Yüzyılda Lied ler Ġlk Berlin Okulu Berlin 18. Yüzyılın 2. yarısında Lied besteciliğinin baģkenti konumundaydı. Büyük Friedrich in Prusya tahtına geçmesiyle Berlin in kültürel nüfuzu da artmıģ bunun sonucu ilk Berlin Lied Okulu kurulmuģtur. Ġlk Berlin Lied Okulu, Lied leri profesyonel olmayanlar tarafından bile kolay söylenebilir olmalı, metni ve ruh halini iyi yansıtmalı ve basit olmalı görüģünden yola çıkarak Lied estetiği kavramının ana hatlarını çizmiģtir te Krause, Ģair Karl Wilhelm Ramler ile beraber Oden mit Melodien adını taģıyan Lied koleksiyonunu yayınlamıģtır. Bu koleksiyon 19. Yüzyıl Lied bestecileri için esas teģkil etmiģtir ve Lied besteciliğindeki yeni stilin baģlangıcı özelliğini taģımaktadır te Krause, Lied koleksiyonu nun 2. Cildini yayınlamıģtır de ise, 240 tane Lied i toplamıģ ve düzenlemiģ, ardından Lieder der Teuschen adı altında 4 cilt olarak yayınlamıģtır. Geistchliche Oden in Melodien Gesetzt von einigen Tonküstlern in Berlin gibi kutsal Lied ler de ilk Berlin okulu bestecileri tarafından yazılmıģtır de yayınlanan bir diğer önemli kutsal Lied koleksiyonu da C.P.H.E.Bach ın Geistliche
16 16 Oden und Liede idir. Bu koleksiyon, Leipzig de edebiyat profesörü olan ve Prusya Mahkemesi ne çağrılan Christian Gellert e ait 54 parça kutsal Lied den oluģmaktadır. Bach ın Lied çeģitliliği, Ġlk Berlin Okulu nun basit yöresel deyimlerinden daha stilize olan operaya benzer müziklere kadar uzanır; fakat genel olarak liriktir. Ömrü boyunca yaklaģık 200 Lied bestelemiģtir. Son Lied koleksiyonu 1789 da yani ölümünden sonra yayınlanmıģtır. Lied ler 18. Yüzyılın 2. Yarısında gittikçe artarak yayınlanmaya devam ettiler. Krause nin 1753 te yayınlanan Oden mit Melodien inden önce, 18. Yüzyılın ilk yarısında 40 tane Lied koleksiyonu yayınlanmıģ ve takip eden 50 yıl içerisinde 750 Lied koleksiyonu daha yayınlanmıģtır. Ġkinci Berlin Okulu 1770 yılları civarında ortaya çıkan ikinci Berlin Lied Okulu nun bestecileri, daha karıģık melodik, ritmik ve armonik yapılarda Lied ler yazmıģlar ve bu Lied lerinde piyano eģliklerine daha çok önem vermiģlerdir. Ġkinci Berlin Lied Okulu nun önemli üç Ģahsiyeti J.A.P. Schulz, J.F. Reichardt ve C.F. Zelter dir. Ġkinci Berlin Okulu nun bestecileri, iyi bir Ģiir olan Lied metinlerine duyulan ihtiyacı daha iyi kavramıģlar, Bürger, Stolberg ve Voz gibi Göttinger Hainbund un üyelerinden Goethe ve Schiller gibi zamanın edebiyat devlerine kadar geniģ bir yelpazeden seçtikleri iyi Ģiirlerden oluģan çalıģmaları kullanmaya baģlamıģlardır yıllarında Lieder im Volkston adında üç büyük koleksiyonun sahibi olan Schulz, birinci ve ikinci Berlin okulu arasında geçiģ noktası gibidir. Daha önceki bestecilerin kullandığı basmakalıp Ģiirleri kötülemesine rağmen, sanatsal Ģarkılardan ziyade daha çok halk Ģarkılarına benzeyen Lied ler yazmıģtır. Ġkinci Berlin Okulu nun önemli bir diğer üyesi de Prusya saray orkestrası Ģefi Reichardt dır. Çağının en verimli bestecilerinden birisi olan Reichardt yüzlerce Lied yazmıģ, çalıģmalarında eģliğe çok önem vermiģtir. Tıpkı Schulz gibi Reichardt da
17 17 basmakalıp Ģiirler kullanmaktan kaçınmaya çalıģmıģtır. En iyi Liedlerinden bazılarının sözleri Goethe ye aittir koleksiyonu olan Goethe s lyrische Gedichten mit Musik von Reichardt hem Erlkönig in hem de Heidenröslein in sözlerini içermektedir. Berlin Müzik Okulu nun üçüncü önemli Ģahsiyeti ise C.F. Zelter dir. Yüzlerce Liedinin çoğunda yakın arkadaģı olan Goethe nin Ģiirlerini kullanmıģtır. EĢliğe daha çok önem verilmesi yönündeki kanaati, daha önceden yayınladığı Lieder am Klavier zu Singen baģlığını taģıyan koleksiyonunda belirtilir. Birçok farklı anahtar, ölçü, armoni ve stil kullanmıģtır. Berlin Müzik Okulu nun diğer önemli bestecileri Schulz un Danimarka daki halefi Johann Andre, A.K. Kunzen, Peter Grönland, Berlin deki müzik yayıncısı olan J.G.K. Spazier ve Berlin de orgçu olan Friedrich Seidel dir. Viyana Dönemi Viyana Avrupa nın en önemli müzik kentlerinden birisi ve en büyük Lied bestecilerinin memleketi olmasına rağmen, 18. Yüzyılda Lied besteciliğinin merkezi değildi. Haydn, Mozart ve Gluck un yanı sıra J.A.Steffan, Karl Friberth ve Leopold Hoffman Viyana müzik okulu bestecilerindendir. Viyana Müzik Okulu ndan gelen bu bestecilerin hiçbirisi önemli bir Lied bestelememiģlerdir. Gluck az sayıda Lied bestelemiģtir. Operamsı yenilikteki çalıģmaları Lied ile paralellik göstermektedir. Gluck un, genel olarak Klopstock un Ģiirlerini kullanmıģ çok az Liedi, lirik ve yapısal olarak güçlüdür. Haydn ın Lied çalıģmaları, 25 Alman Liedi ve kendisinin Londra ya yaptığı iki ziyaret esnasında ele geçirdiği Ġngilizce metinler için yazılmıģ bir düzine canzonettadan ibarettir. Ġlk Liedini yazdığında Haydn 50 yaģındaydı. Haydn ın Ġngilizce koleksiyonundaki Ģarkılardan sık sık icra edilenlerin arasında 19. Yüzyıl Lied inin belirtilerini taģıyan The Marmaid s song, A Pastoral Song ve The Sailor s song bulunmaktadır.
18 18 Gluck ve Haydn gibi, Mozart da az sayıda Lied bestelemiģtir. Almanca yazdığı gibi Ġtalyanca ve Fransızca Ģarkılar da yazmıģtır. YaklaĢık olarak bestelediği 40 Liedde lirik ifadeler kullanmıģtır ve bu Ģarkıları halk Ģarkısından yoğun dramatik Ģarkılara kadar geniģ bir aralıkta değiģik özellikler göstermektedir. Ġlk Ģarkısını 11 yaģında piyanoyla Uz un An die Freude librettosu için yazmıģtır. Ergenlik çağlarının sonunda ve yirmili yaģlarının baģında anadili olan Almanca dan ziyade yabancı dillerde Ģarkılar yazmıģtır. Bu Ģarkıların arasında Ġtalyan canzonetta sı Ridenta la camla ve Oiseaux, Si tous les ans ve Dans un bois solitaire olmak üzere Fransızca 2 ariette vardır te, 29 yaģında, ilk defa Goethe nin Ģiir sanatıyla tanıģmıģ ve ilk Almanca Lied baģyapıtı olan Das Veilchen i yazmıģtır. Bu eserinde Mozart, metnin ince felsefik dinamiklerini etkileyici biçimde müziğiyle yakalamayı baģarmıģ ve minyatür dramatik bir parça gibi bir Lied yaratmıģtır de, gençliği eleģtiren yaģlı bir kadını ele alan Weisse nin Die Alte isimli Ģiirine yazdığı gülünç librettosunu da içeren 9 Ģarkı daha yazarak Liede dönmüģtür. YaĢamının son yıllarında biraz daha Lied yazmıģtır ve çağının ilk büyük ustalarından birisi olmuģtur. Romantik Lied 19. yüzyılda, Alman Ģarkılarında, metinlerin piyano ve ses için önemini ortaya çıkarmak için kelimelerin ifade ettiği müzikal düģüncelerin eklendiği bir sanat türü kullanılmaya baģlandı. Bu Ģekilde hem biçimsel bütünlük hem de ayrıntıları öne çıkartan bir anlayıģ doğmuģ oldu. Schubert in Gretchen am Spinnrade sindeki gibi çıkrıkın dönmesini simgeleyen eģlik partisi, metni müzikal yönden tamamlamıģtır. 19.yüzyıl Alman Liedi özellikle büyük Ģair Goethe ile baģlamıģtır. Fakat Hölty, Müller, Mayrhofer gibi Ģairlerin metinleri de kullanılmıģtır. Yeni Ģiirin kalitesi edebi değerinden değil, yüksek ve alçak lirik stillerle karıģmıģ duygusal tondan
19 19 geliyordu. Bu dönemde aynı zamanda, Claudius ve köylü soyundan gelenler Abendlied gibi kafiyeli halk Ģarkısı dörtlük ve beyitlerinde basit popüler lirik Ģarkılar yazıyorlardı. Dinsel ve dünyevi bakımdan lirik Ģiirin geleneksel özneleri, ulusal ve sosyal ilhamların ifadesine uyum sağlamıģ, bu durum, Almanca konuģan sınıflar üzerinde hızla artan bir etkiye ulaģmıģtır. Orta sınıf, bu lirik Ģiirin sadece kiģisel ve duygusal içeriğini değil, popüler lirikle karıģmıģ yüksek saray stilini de takdir etmiģler ve böylece Romantik Lied, opera, kantat ve oratorio stillerini halk Ģarkısı unsurlarıyla birleģtirerek bir edebi geliģme boyutuna ulaģmıģtır. Piyano çalgısının geliģimde 1790 yılından itibaren Klavier kelimesi, yerini Fortepiano ya bırakmaya baģlamıģtır. Çalgı büyük bir evrim geçirmiģ ve orkestral ses efektlerini bile çıkarabilir hale gelmiģtir. Böylece, lirik bir biçimde insan hislerinin imgeleri olarak kullanılan; ĢimĢekten ıģığa, derelerden meltem esintisine kadar doğanın seslerini ve izlenimlerini betimlemek için, bu ses efektleri piyano tuģesinde yeniden üretilmeye baģlanmıģtır. Bağımsız bir sanat formu olarak Liedin geliģmesine açık biçimde yardım etmeyen karıģık biçemlerdeki müziğin, Ģiirsel ifadeye yardımcı olduğuna iliģkin anlayıģ, kuzey Alman Ģarkı yazarları olan Reichardt, Schulz, Zelter, Zumsteeg tarafından içtenlikle savunuldu. Diğer yandan Goethe nin yeni bir sanat akımının doğmak üzere olduğunu bilircesine 21 Aralık 1809 da Zelter e yazdığı mektupta belirttiği gibi Hiçbir lirik Ģiir müziğe konulana kadar gerçekten tamamlanmıģ sayılamaz. O zaman eģsiz bir Ģey gerçekleģir. O zaman aynı anda hisseder ve düģünürüz ve böylece coģarız. 2 2 The New Grove Dictionary of Music and Musicians, 1980.
20 20 Franz Schubert YaĢadığı dönem ve kültürün bir sonucu olarak Schubert in eserleri hem klasik hem de romantik dönemin özelliklerini taģımaktadır. 31 Ocak ta Viyana da doğan Schubert in babası müzikle çok ilgili bir öğretmendi ve oğlunun müzik eğitimi almasını istiyordu. On bir yaģındayken, Salieri nin yönettiği Ġmparatorluk Kilisesi nin çocuk korusuna baģladı. Ergenlik çağında sesinin değiģimiyle, Viyana nın Lichtenthal semtinde öğretmen yardımcılığı yaptı. Sonra da bestecilik çalıģmalarına odaklandı. Bu süreç içinde, 1818 ve 1824 yaz aylarında yaptığı öğretmenlik haricinde, yaģamı boyunca Viyana dan hiç ayrılmadı de, yazmıģ olduğu yüzlerce Lied den bazılarını halka açık olarak Erlkönig Müzik Derneği nin dinletilerinde seslendirmesiyle büyük ilgi gördü. Bu baģarılar sayesinde Lied leri nota yayıncıları tarafından yayınlanmaya baģlandı. Beklenenin üzerinde satıģın gerçekleģmesiyle1826 dan itibaren Schubert, Lied ve piyano parçalarını kendi adına bastırıp, yaģamını bu gelirlerle sürdürdü (Say, 2000: ) e kadar Viyana Klasiklerinin etkisinde olan besteci, bu dönemden sonra müzik tarihinde ayrıcalıklı bir yer kazanan ve müzik ideallerini yansıtan eserleri ortaya koymuģtur. Franz Schubert, Ģiir dünyasını müziğe dönüģtüren besteci olarak bilinmektedir. Schubert, Berlin Lied okulunun önemli bestecileri olan, Reichard ve Zelter ile Haydn, Mozart ve Beethoven dan etkilenmiģtir. Eserlerindeki odak çalgısal olan Beethoven e hayran olmakla beraber, Schubert te bu odak insan sesine dayanmaktadır. Hatta, çalgı yapıtlarında bile ses müziğine bağımlı kalan Schubert in piyano parçaları, müzik okullarında da kullanılan, Ģarkılamayı en güzel öğreten örneklerdir (Say, 2000: 330).
21 21 Schubert, Mozart ve Beethoven da farklı olarak, Ģiirin yapısına ve ritmine bağlı kalmamıģ, Ģiiri melodik yapıyı özgürleģtirip, geliģtirecek Ģekilde kullanmıģtır. Schubert bu tutumunu, ses üzerine olan melodiler kadar, piyano eģliğinde de gerçekleģtirmiģtir. Besteci bu alanda, kendisinden önce yapılan dağınık çalıģmaları düzenleyip, yeni bir biçimin sağlam temellerini atmıģtır. Mimaroğlu na göre, Schumann, Brahms, Mahler in Lied leri, Fauré ve Debussy nin Ģarkıları hep, Schubert in sağladığı verilerin Ģu ya da bu yenilikle zenginleģtirilmesinin sonucudurlar. (Mimaroğlu, 1995: 89) 19.yüzyıl baģlarında Avrupadaki siyasi baskılara karģı halk, boyun eğerek göze batmamaya çalıģmıģ ve kültüre sığınmıģtır. Bu tutumun sergilendiği döneme de Biedermeier dönemi adı verilmektedir. Küçük burjuva sınırlılığının kültürü olan Biedermeier üslubunun genel özellikleri, hafife almak, rahat bir tatlılık, ruh perhizi, iç huzur, gerçeklerden kaçıp hayal dünyasına sığınıģla büyülü, masalsı anlatımlardır. (Pamir, 2000: 64) Bu üsluba yatkın sanatçılara örnek olarak Pamir, Beethoven, Schubert, Karl Maria von Weber, Bruckner ve yazar Grillparzer i örnek göstermiģtir. Schubert i ve Schubertiade akģamlarının konusunu Biedermeier üslubunun küçükte büyüğü arayıģıyla özdeģleģtiren Say a göre, Schubert, Lied lerinde sıradan insanları, gündelik yaģamı ve doğadaki ayrıntıları iģlemiģtir. Goethe, Schiller, Grillparzer, Petrarca, Shakespeare, Heine de olduğu gibi(say, 2000: 333). Felix Mendelssohn 3 ġubat 1809 da Hamburg da doğmuģ, 4 Kasım 1847 de Liepzig de ölmüģ olan Mendelssohn un dedesi filozof, babası zengin bir bankerdi. (Selanik, 1996: 172) Fransızların Hamburg u iģgaliyle Berlin e kaçan Yahudi bir ailenin oğludur. (Say,1985: 811) Daha sonra babası Hıristiyanlığı kabul etmiģtir. (Say, 2000: 355) Ġki yaģına geldiğinde Mendelssohn un ailesi Berlin e yerleģmiģ bu nedenle iyi ve yoğun bir müzik eğitimi görmüģtür.
22 22 Romancı Paul Heyse nin babasıyla genel kültür, Ludwig Berger le piyano, Zelter le kompozisyon, Henning le de keman çalıģmıģtır(say, 2000: 355). Ġlk kez dokuz yaģında, 28 Ekim1818 de Woefl ın piyano ve iki korno için triosunu seslendirerek dinleyici karģısına çıkmıģ, on yaģında alto olarak ġan Akademisi nde Ģan dersleri almaya baģlamıģ, 1820 den itibaren de bestecilik çalıģmalarına baģlamıģtır. Bestelediği bütün eserler, Pazar günleri önce kendi evlerinde verilen konserlerde seslendirilmiģtir. (Say,1985: 812) On iki yaģında, Goethe ve Weber le tanıģmıģ, 1825 te Paris teyken Halévy, Rossini, Baillot, Paer, Pixis gibi ünlülerle tanıģıp onların hayranlığını kazanmıģtı. Bir süre Moscheles den de piyano dersleri almıģtır. (Say, 2000: 355) ÇalıĢmalarını ve yolculuklarını babasının sağlamıģ olduğu maddi destekle gerçekleģtiren Mendelssohn, Say(2000: 356) a göre 1830 da Ġngiltere, Ġskoçya, Ġtalya ve Fransa gezileriyle hem tanınmıģ hem de eserleri için esin kaynakları bulmuģtur. YapmıĢ olduğu Avrupa gezileri, müzik kadar resimde de büyük bir yeteneğe sahip olan besteciye, bu konuda da ilham kaynağı olmuģtur. (Selanik, 1996: 173) Romantik bir besteci olmasına karģın, klasik döneme ilgi duymuģtur, Ġngiltere ye yaptığı turnelerle Ġngilterede tanınan ve sevilen G. F. Handel den sonra gelen ikinci alman besteci olmuģtur. Orkestra Ģefi ve organizatör olarak da etkinlik gösteren besteci,1842 de Leipzig de bir konservatuar kurmuģ ve atadığı ilk öğretmenlerden biri Schumann olmuģtur (Selanik, 1996: 174) da Bir Yaz Gecesi Rüyası adlı yapıtı Berlin de büyük ilgi görmüģtür. Aynı yıl, Berlin Üniversitesi ne girmiģ, Hegel ve Carl Ritter ın felsefe derslerine katılmıģtır. Mendelssohn un üniversite eğitimini tamamladığına dair kesin bir bilgi olmasa da, sistematik bir eğitim görmüģtür (Say,1985: 813). Lieder Ohne Worte Sözsüz ġarkılar adlı eserinde de Müzik insanın ruhunu sözlerden çok daha anlamlı duygularla dolduruyor diyerek, bu eserini bestelerken sözcüklerden yararlanıp yararlanmadığı ya da sözcüklere ihtiyaç duyup duymadığı sorularına cevap vermiģtir (Pamir, 2000: 99). Bununla beraber ifadeli anlatımı olan melodilere
23 23 dair dehasına en iyi örnek, beģ Heine Ģiirinden biri olan Auf Flügeln des Gesanges tir. YaklaĢık 90 Ģarkısı bulunan fakat içinde gerçek anlamda ballad bulunmayan Mendelssohn, bu yönüyle yine o dönemde yaģamıģ olan Lied bestecisi Loewe den farklıdır. Öykü ya da yoğun drama yerine, betimleyici eģlikle birlikte açıklayıcı melodiler kullanan Löwe, 375 kadar Ģarkı yazmıģ ve eserlerinde 18. Yüzyılda olduğu gibi sözleri ikinci plana atmıģtır. Robert Schumann Schumann, 8 Haziran 1810 da Saksonya da Zwickau da doğmuģtur. Babasının yazar ve yayıncı olması ve kitapçı dükkânının arkasında yapılan dost toplantılarının da etkisiyle Schumann, çok genç yaģlarda edebiyat, Ģiir ve felsefe öğrenmiģtir. Babasını 16 yaģında kaybetmiģ, Leipzig Üniversitesinde hukuk öğrencisi olmuģ, bu sırada felsefeyle ilgilemiģ, Ģiir ve roman yazmıģ, Schubert in Lied leriyle de çok ilgilenmiģtir. Müzik çalıģmalarını sürdürmekteyken, piyanist Friedrich Wieck ve onun en iyi öğrencisi olan, 9 yaģındaki kızı Clara Schumann la tanıģması hayatını önemli ölçüde etkilemiģtir. Clara yla zaman içinde kurulan dostluk yıllar içinde Schumann ın en büyük tutkusuna, aģka dönüģmüģ, 1930 yılında hukuk fakültesini bıraksn Schumann, müziğe yönelmeye karar vermiģtir(selanik, 1996: 174). Küçük yaģlardan beri, ulaģtığı aģamayı geliģtirip virtüöz olmayı hayal ederken, parmaklarını güçlendirmek için yarattığı zorlu yöntemler yüzünden elinin sakatlanmasına yol açmasıyla, kendini bestecilik ve müzik yazarlığına adamıģtır yılında Wieck, L. Schunke ve J. Knorr la birlikte Müziğin Yeni Dergisi ni kurmuģ, 1845 e kadar Alman müziğinin sorunlarını gündeme getirmiģ ve Alman müzik eğitimi konusunda önemli çalıģmalar yapmıģtır (Say, 2000: 369). Selanik(1996: 175), Chopin e desteği, Berlioz u savunması, Brahms ın dehasını herkesten önce kabul etmesi gibi davranıģlarıyla Schumann ı, dürüst ve
24 24 sezgili bir müzisyen olarak tanımlamıģtır. Dergisinde yapıcı eleģtirileri ve seçkin analizleriyle değerine inandığı, anlaģılmasını istediği eserleri, tutuculara karģı savunarak halka yaklaģtırmaya çalıģıyordu. Schumann kendisi ile birlikte savaģan Wieck, Knorr, Schunke daha sonra da bu gruba eklenen Mendelssohn, Stephan Heller, Berlioz, Liszt ve Wagner den oluģan gruba Davidsbundler, Davudun Dostları, adını vermiģ, bu ismi de eserlerinden bazılarında kullanmıģtır. Mimaroğlu(1995:93) na göre Schumann, Ģarkılarında en az Schubert kadar önemlidir, kendisini türlü biçimler ve ortamlara sürükleyen, esnek ve iģlek bir tekniği olsa da, Schumann ın asıl önemi, iģçilik ve teknik açıdan çok her ortamda anlatımını aynı baģarıyla gerçekleģtirebilmesidir. Romantik bestecilerden çoğu zaman müzik Ģairleri diye bahsedilir diyen Mimaroğlu na göre, bu benzetmeye Schumann da dahil olmak üzere pek az besteci hak kazanmıģtır. Selanik(1996:177) Schumann ın Lied lerini Ģöyle tanımlamıģtır: Schumann ın Lied lerinde piyano partileri sık sık iģlevini aģarlar. Fonda sesle resim yapan piyano, Ģiirin değerini arttırır ve çok kere, Ģarkıdan daha büyük bir önem kazanır. Diğer eserlerinde olduğu gibi Lied de de ileriye atılımı sergileyen Schumann da eģliğin ezgiyle tam bir bileģime varması, Reger, Strauss ve Wagner e alt yapı oluģtururken, alterasyon tekniği Strauss ve Wagner in deklamasyonlarını geliģtirmiģ ve bu geliģme Wolf un Lied lerinde son sınırına ulaģmıģtır. Ayrıca Schumann ın yoğun duygularını dıģa vuruģu ve bu sıradaki yükselen akorları, yine Wolf un duygu ve ifadelerine kaynak oluģturmuģtur. Schubert ve Schumann ın katkılarıyla Lied, özgür ve açık bir biçime ve zengin anlatımlara kavuģmuģtur. (Pamir,2000: 121) 1854 te bir gece dayanamadığı, bunaldığı iģitme halüsilasyonları nedeniyle kendini Rhein nehrine atmasına rağmen kurtarılmıģ, kendi isteğiyle geri kalan yaģamını Endenich deliler barınağında geçirmiģ ve 29 Temmuz 1856 da ölmüģtür. (Selanik, 1996: 176)
25 25 Johannes Brahms 7 Mayıs 1833 de Hamburg'da doğan ünlü Alman besteci yoksul bir çalgıcının oğludur. Müziğe küçük yaģta ilgi duyan Brahms, bu alanda ilk derslerini babasından aldı, daha sonra ünlü müzik öğretmeni Eduard Marxsen'in yanında öğretimine devam etti. Sanat yaģamına piyanist olarak atıldı de usta Macar kemancı Remeny ile tanıģıp, 1853 te ikili olarak turneye çıkmıģ bu sırada Hannover de dönemin ünlü keman yapımcısı Joseph Joachim le dost olmuģ ve Joachim in önerisi üzerine Weimar da Lizt, Düsseldorf ta Schumann la tanıģmıģtır. 3 Çağının büyük bestecisi Robert Schumann'a hayranlık duyan Brahms'a Schumann büyük destek vermiģtir yılında Viyana'ya geçen ve yılları arasında Müzik Dostları derneği konserlerini yöneten Brahms, ölünceye dek bazı geziler dıģında hep Viyana'da yaģamıģ, 3 Nisan 1897 yılında sevdiği kent olan Viyana'da ölmüģtür. Hans von Bülow un nitelemesiyle Bach ve Beethoven le birlikte Alman müziğinin Üç B sinden biri olan Brahms, Say a göre kendi çağına kadar geliģen müziğin sentezinden yarattığı bir yükseliģi temsil eder. Çalgı müziği ve Ģan alanındaki tüm besteleri, romantizmin son evresindeki yükseliģin örnekleridir ve romantizmin perdesini kapayan da yine Brahms tır. (Say, 2000: 398) 3 Altın Klasikler Koleksiyonu. Ġstanbul: Nesa Basın Yayın (2000),159
26 26 Mimaroğlu(1995: 111) na göre, Brahms, müzik sanatının o güne kadarki geçmiģinin bir özetini yapmaktadır. Kendinden önce yaģamıģ tüm büyük ustaların müzik sanatına kazandırdıklarından çıkabilecek bütün sonuçları, müziğinde, tüm anlam ve gerekçeleriyle ele almıģ, birleģtirmiģ ve özetlemiģtir. Müzik tarihinin diğer muhafazakarı Bach gibi, Brahms da kendinden önce yapılanları adeta özetleyerek, Schubert, Schumann ve Mendelssohn un romantik armoni ve dilini klasik formlar ve barok kontrpuanı ile sentezlemeyi seçmiģtir. 4 Lied albümlerinin tarihlerine bakıldığında yaģamının her döneminde Lied bestelediği görülen Brahms ın, halk Ģarkılarının saflığını, yalınlığını savunduğunu ve Lied in kendi doğal yörüngesinden çıkarılmak istendiğini, idealin halk Ģarkıları olduğunu belirttiğini kaydeden Say(2000: 400) Ģunları da eklemiģtir. Brahms, tema geliģtiriminin sadece teknik değil, daha çok düģ gücü gerektirdiğini yapıtlarıyla kanıtlamıģtır. Bu yüzden, Lied ler yazmayı, besteciliğin önemli bir görevi olduğunu düģünmüģtür. Brahms ın müziğindeki armonik yapı çeliģkili gibi görünür. Zengin bir müziksel ifadeye çok önem verdiği bellidir. Öte yandan, döneminde pek de yaygın olmayan kontrpuana doğal bir eğilimi bulunduğu da açıktır. Kromatizmi ise ustaca kullanmıģtır. Pamir e göre Brahms, müzik dokusunun yoğunluğuyla popüler müziği engellemeye çalıģmıģtır ve bu düģüncesini yine Schönberg in sözleriyle açıklamıģtır. Mozart tan Wagner e kadarki dönemde, eģit uzunlukta olmayan; asimetrik cümle birimlerine çok seyrek rastlanır. EĢit uzunlukta olmayan cümlelerin yoğunlaģtırılmıģ müzik düģünceleri, Brams ın özgürce düģünce biçimleridir. (Pamir, 2000: 193). Almanya, Avusturya ve Alman kültürünün yaģandığı bölgelerde Alman Halk Ģarkıları çok zengindir. Brahms ın Lied melodileri de genel olarak Alman Halk 4 Dvd Klasikler Dergisi R.Strauss&Brahms fasikülü, Gelenek ve Gelecek Arasında. Ġstanbul: Boyut Yayıncılık(2004),18
27 27 ġarkılarına dayanmaktadır. Bütün Ģarkıların nereden geldiğini bilerek, her birini en iyi Ģekilde iģlemeye çalıģmıģ ve düzenlediği Halk Ģarkılarından, kendi kompozisyonlarından daha fazla zevk aldığını belirtmiģtir. Hugo Wolf 1860 ta Windischgratz de doğan Avusturyalı besteci babasının desteğiyle küçük yaģlarda piyano ve keman çalıģmaya baģlamıģtır yılında girdiği Viyana Konservatuvar ındaki eğitimini disiplinsizlik nedeniyle sadece iki yıl sürebilmiģtir. Besteciliği neredeyse kendi kendine öğrenmiģ, Orkestra yöneticiliği ve müzik eleģtirmenliği yapmıģtır. (Selanik, 1996: 248) Gençlik yıllarında Viyana da tanıģtığı ve yapıtlarını gösterip cesaret aldığı Wagner e hayrandı te Viyana daki müzik dergilerinden birinde yazılar yazmaya baģlayan Wolf, Brahms ın müziğini ağır bir dille eleģtirmiģtir. Brahms ın tersine, sözü ön planda tutmuģ, armonik yönden de Wagner in kromatizmini daha ileriye götürme arzusu içinde besteler yapmıģtır. BaĢlarda zorluk çekmesine rağmen Wagner ci çevrenin desteğiyle yapıtlarını hem yayımlayabilmiģ hem de seslendirmiģtir. Hatta yenilikçi tarzının benimsenmesi ve onaylanmasıyla önce Berlin sonra da Viyana da Wolf Dernekleri kurulmuģtur. (Say 2000: ) Wolf un Ģarkı stili, ses ve enstruman kontrpuanı tarafından zenginleģtirilmiģ bir tuģe yazısıdır. Wolf bir teorisyen olmamasına rağmen, kelime-ton iliģkisini iyi kurabilmiģ, eserlerin ritmine kadanslarına ve doğuģkanlarına dikkat ederek dil ve Ģiir üzerinde çalıģmıģtır. Gelenekçilikten çok bir yaratıcı olarak, Ģiirin derinliklerindeki içeriğini ifade etmek için ihtiyaç duyulan çok çeģitli Ģekilde ses ve teknik araçlarını özümseyerek kendi modellerini yaratmak zorunda kalmıģtır. Denebilir ki sadece Lied bestelemek için, duygularını Lied lerle dile getirmek için yaģamıģtır (Say, 2000: 424) Müzikte yenilikçi bir ifade kullanan Wolf un Lied leri müziksel açıdan zengin olduğundan belki daha da fazla ruhsal
28 28 açıdan zengindir. Lied lerindeki içe dönük ve derin anlatımla saklı duygularını sergilemesi Wolf u müzik tarihinin en değerli bestecileri arasına sokmuģtur. Wolf un Lied albümlerine Ģairlerinin adını vermesi de Ģiire verdiği önemin bir göstergesidir. Liedin Wagner i diye anılan besteci, Ģiiri daha iyi aktarabilmek için Wagner in bazı teorik kuramlarını kendi tarzına göre kullanmıģtır. Wagner in kromatik tekniğini kendi tarzında kullanması Selanik in de belirttiği gibi, gelecekteki Viyana Ekolünün buluģlarına öncülük niteliğindedir. Melodik hat ve müzik cümlelerinin kesiliģi kendinden öncekiler gibi dizelerin ölçüsünü izlemez, recitativo arioso stilini andıran bir tarzda dilin aksanlarını ve metin anlamını izler. Sesin ezgisel bükülmeleri, hemen hemen konuģma tonunda Ģekillenirler. Albüm baģlıklarında ses ve piyano için yazmasının da gösterdiği gibi piyano partisini hiçbir Ģekilde feda etmez, Piyano aynen Wagner orkestrasındaki gibi ifadeyi yüklenir, çok zengindir ve Ģiiri açıklama konusunda inanılmaz inceliklere baģvurur. (Selanik, 1996: 249) Depresyona girerek 1897 de çalıģmaları sırasında bilincini kaybetmiģ, yaģamının geri kalanını Viyana daki bir psikiyatri barınağında geçirmiģ 1903 yılında da yaģama veda etmiģtir. Yukarıda kısaca değerlendirilen 19. yy Alman Lied bestecilerin eserlerinin listeleri çok uzun olduğu için, araģtırmaya eklenmemiģtir. AraĢtırmaya konu olan bestecilerin eserlerinden birer örnek ekler kısmında bulunmaktadır. Bütün bestecilerin tüm eserlerinin Ġngilizce,Fransızca, Ġtalyanca çevirili metinlerini içeren listelere sitesinden ulaģılabilir.
29 29 verilmiģtir. Tablo 1. de 19. yy. Alman Lied Bestecilerinin alfabetik sıraya göre isimleri Tablo yy. Lied Bestecileri Besteciler L.W. Beethoven ( ) Johannes Brahms ( ) Peter Cornelius ( ) Robert Franz ( ) Adolf Jensen ( ) Franz Liszt ( ) Carl Löwe ( ) Felix Mendelssohn ( ) Giacomo Meyerber ( ) Franz Schubert ( ) Robert Schumann ( ) Richard Wagner ( ) Carl Maria Von Weber ( ) Lied lerin ġan Eğitimindeki Yeri Ses eğitiminin belli bir olgunluğa gelmesinden sonra Ģan metotlarının yanı sıra bir takım parçaların verilmesi gerektiğini söyleyen Ġkesus(1965:45), eski Ġtalyan aryalarının yanı sıra Alman Lied lerinin de çok faydalı olduğunu söylemiģ ve sessiz harfleri bol bir dil olan Almanca nın ses eğitimi için çok yararlı olduğunu, hep eģit yapıda, birbirine benzeyen parçaların insanı biteviyeliğe düģürdüğünü belirtmiģtir.
30 30 Das Lied im Unterricht adlı kitabında Lohmann (1942) Lied lerin ġan eğitiminde baģlangıçtan ileri seviyeye kadar kullanılmasındaki önemi belirtmiģ, Lied leri gruplara ayırarak baģlangıç seviyesi için ve ileri seviyedeki öğrenciler için çeģitli Lied leri örnek olarak vermiģtir. Kitabında Schumann ın Die Mondnacht adlı Lied inin sesi yormadan pozisyonuna getireceğini belirtmiģ, bunun gibi bakıģ açılarıyla; piyano-hafif söylemenin, koyu renk yaparken daha serbest bir pozisyon almanın, sesi daha yoğun bir Ģekilde dıģarı yollamanın ya da dramatik aksanların öğretiminde Lied lerin kullanılmasını önermiģtir. Ġlk ses eğitiminde Lied lerden mutlaka destek alınmasını, öğrencinin müzik duygusunu ve Ģan tekniğini geliģtirmek amacıyla canlı birer örnek olarak kullanılmasının gerekliliğini vurgulamıģtır. ġarkı söyleme tarzlarının, ulusların lisanları ile sıkı sıkıya bağlı olduğunu, her lisanın kendine göre bir müziği ve ifadesi bulunduğunu ve her ulusun kendi lisanının gereksinmeleri doğrultusunda Ģarkı metotları geliģtirdiğini vurgulayan Kolçak(1998:42) Ġtalyanların, lisanlarındaki kısa uzun hecelerle Ģarkı sanatının zirvesine çıkmalarını bu nedene bağlamıģtır. Koçak a göre Almanlar daima sessiz harfler üzerinde enerjik ve boğazdan Ģarkı söylerler. Kökenleri ve ses yapıları itibarı ile birbirine karģı bulunan bu Ġtalyanca ve Almanca, birbirine taban tabana zıt iki Ģan ekolü yaratmıģtır. Bu zıtlık, Ģan eğitimine eģsiz bir zenginlik olarak yansıtılırsa, Ģarkıcılar iki kültürlü (bikültürel) yetiģme Ģansı bulurlar. Lied sanatı opera sanatından birçok konularda farklılık gösterir. Lied ler büyük ya da küçük konser salonlarında, ya da geçmiģ çağlarda olduğu gibi evlerin salonlarında seslendirilebilir. Lied söyleyebilmek için sahneye dekorlara ya da günümüzde operalarda kullanılan büyük kapsamlı ıģık tekniklerine ihtiyaç yoktur. Bir Lied konseri verirken ihtiyaç duyulan en önemli Ģey piyano ve piyanisttir.