İyonlaştırıcı radyasyon
( iyonize edici radyasyon
), atomları veya molekülleri elektronları serbest bırakmak ve böylece iyonize etmek için yeterli enerjiyi taşıyan radyasyontur. İyonlaştırıcı radyasyon, yüksek hızlarda (genellikle ışığın% 1'inden daha fazla) hareket eden enerjisel atomaltı parçacıklardan, iyonlardan veya atomlardan ve elektromanyetik spektrumun yüksek enerjili ucundaki elektromanyetik dalgalardan oluşur.
Elektromanyetik spektrumun gama ışınları, X-ışınları ve daha yüksek ultraviyole kısmı iyonize olurken, elektromanyetik spektrumun daha düşük ultraviyole kısmı ve görünür ışık (neredeyse her tür lazer ışığı dahil) dahil olmak üzere UV'nin altındaki tüm spektrum, kızılötesi, Mikrodalgalar ve radyo dalgaları iyonlaştırıcı olmayan radyasyon
olarak kabul edilir. Farklı moleküller ve atomlar farklı enerjilerde iyonlaştığı için, ultraviyole içinde oluşan iyonize ve iyonize olmayan elektromanyetik radyasyon arasındaki sınır keskin bir şekilde tanımlanmamıştır. Konvansiyonel tanım, sınırın ultraviyole içindeki 10 eV ve 33 eV arasındaki bir foton enerjisine yerleştirilmesini sağlar (aşağıdaki tanım sınırlama bölümüne bakın).
Radyoaktiviteden gelen tipik iyonize edici atom altı parçacıklar alfa parçacıkları, beta parçacıkları ve nötronları içerir. Radyoaktif bozunmanın neredeyse tüm ürünleri iyonlaşmaktadır, çünkü radyoaktif bozunmanın enerjisi tipik olarak iyonize edilmek için gerekli olandan çok daha yüksektir. Doğal olarak meydana gelen diğer atom altı iyonize edici parçacıklar, mutantlar, mezonlar, pozitronlar ve birincil kozmik ışınların Dünya atmosferi ile etkileşime girmesinden sonra üretilen ikincil kozmik ışınları oluşturan diğer parçacıklardır. Kozmik ışınlar, yıldızlar ve süpernova patlamaları gibi belirli gök olayları tarafından üretilir. Kozmik ışınlar ayrıca yeryüzünde radyoizotoplar üretebilir (örneğin, karbon-14), ki bu da iyonlaşma
radyasyonunu bozar ve üretir. Kozmik ışınlar ve radyoaktif izotopların çürümesi, yeryüzündeki arka plan radyasyonu olarak adlandırılan doğal iyonlaştırıcı radyasyonun başlıca kaynaklarıdır. İyonlaştırıcı radyasyon ayrıca, X ışını tüpleri, parçacık hızlandırıcıları ve yapay olarak radyoizotop üreten çeşitli yöntemlerden herhangi biri ile yapay olarak üretilebilir.
İyonlaştırıcı radyasyon insan duyuları tarafından algılanmaz, bu nedenle Geiger sayaçları gibi radyasyon tespit cihazları varlığını göstermek ve ölçmek için kullanılmalıdır. Bununla birlikte, yüksek yoğunluklar, Cherenkov radyasyonu ve radyolüminesans gibi, madde ile etkileşim halinde görünür ışığın yayılmasına neden
olabilir. İyonlaştırıcı radyasyon, tıp, nükleer enerji, araştırma, imalat, inşaat ve diğer birçok alan gibi çok çeşitli alanlarda kullanılır, ancak istenmeyen maruziyete karşı uygun önlemler takip edilmediğinde sağlık açısından tehlike arz eder. İyonlaştırıcı radyasyona maruz kalmak, canlı dokuya zarar verir ve radyasyonun yanması, hücre hasarı, radyasyon hastalığı, kanser ve ölümle sonuçlanabilir.