PORT-AU-PRINCE, Haiti — Temmuz ayında Christelle Pierre’in mahallesini işgal eden silahlı kişiler, ona kesin bir seçenek sundu: kaç ya da öl. İlk çocuğuna altı aylık hamileydi. Adamlar, bu şehirde kontrolsüz bir şekilde dolaşan acımasız suç çetelerinden birinin üyeleriydi. Mahallesini hızla yerle bir ettiler.
Onunla geçen ayın sonlarında, halka açık bir parkta bir kare karton üzerinde doğum yaptıktan birkaç gün sonra burada tanıştım. Özenle biriktirdiği bez bebek bezleri, tüylü battaniyeler ve bebek yatağı yanmıştı. Kocası da gitmişti. Cemaatlerini basan gangsterler onu başından vurdular ve vücudunu da yanmaya terk ettiler.
“Bir bebekle sokakta kalamam” dedi bana. “Ama gidecek hiçbir yerim yok. Barınak yok, yiyecek yok, ilaç yok, iş yok. Bu ülkede sadece kaos var.”
Haiti serbest düşüşte.
Buradaki en güçlü kişi, guerre Barbecue (verilen ad: Jimmy Chérizier) takma adını kullanan bir çete lideridir. Adamları, ülkenin yakıt ve gıda kaynaklarının dağıtımını engelleyen ateşli barikatlar kurdu. Çoğunun siyasi liderlerle ve iş dünyası liderleriyle bağları olan çeteler, yakıt ve yiyecek akışını keserek Haiti’nin ekonomisini neredeyse tamamen kapattı. Açlık birçok ailenin üzerine çöküyor. Bir evvel burada 10.000 civarında insanı öldüren kolera bir evvel tekrar yayılıyor.
Resmi olarak, Haiti hükümeti, bir yıldan uzun bir süre önce eski cumhurbaşkanının öldürülmesinin ardından ABD ve diğer büyük bölgesel güçlerin desteğiyle iktidara gelen, son derece popüler olmayan bir başbakan vekili Ariel Henry tarafından yönetiliyor. O ve yabancı destekçileri, Haitili sivil toplum gruplarından oluşan bir koalisyonun daha temsili bir geçici hükümet kurmayı ve demokrasiye dönüşün yolunu açmayı amaçlayan bir önerisini görmezden geldi. İstifasını talep eden sokak protestoları büyük şehirleri haftalarca sarstı. Güvenlik durumu o kadar vahim bir hal aldı ki Cuma günü Henry, üstün gelen polisin sokakları geri almasına yardım edecek uluslararası bir güvenlik misyonu için yalvardı.
Görünen tüm karmaşıklığına rağmen, mevcut karışıklık, son 230 yıldır bu adadaki hemen hemen her krizi yönlendiren aynı soruyu gündeme getiriyor: Haiti’yi kim yönetecek? Ve Haitililer gerçekten bu soruyu kendi başlarına çözme şansına sahip olacaklar mı, yoksa bir zamanlar yabancılar ülkenin geleceğinde yine belirleyici bir rol oynayacak mı?
The New York Times için genç bir muhabir olarak Haiti’ye ilk gittiğimden beri boğuştuğum bir soruydu bu. Köleleştirilmiş insanlar tarafından gerçekleştirilen tek başarılı çağdaş isyanın ardından, 2004 yılında Haiti’nin bağımsızlığının iki yüzüncü yıl dönümünün meskenindeydi. Haiti’deki deneyimlerim, Afrika ve Asya’da bir muhabir olarak kariyerimin ana konularından biri olan küresel güneyin eskiden sömürgeleştirilmiş insanları için kendi kaderini tayin ve kendi kendini yönetmeyi yaptı. Ve beni şimdi buraya geri getiren, kendi kaderini tayin etme sorunuydu. Haiti’nin uzun süredir bağımsızlığı var ama gerçek özgürlüğü neredeydi? Uzun zamandır seçimleri var ama gerçek demokrasisi neredeydi?
O zamanlar, ülkenin demokratik olarak seçilmiş ilk cumhurbaşkanı olan karizmatik eski bir Katolik rahip olan Jean-Bertrand Aristide, bir protesto dalgasıyla karşı karşıya kaldı – bazıları ülkenin küçük, zengin seçkinlerindeki uzun süredir düşmanlarının yanı sıra, eskiden sadık müttefikleri tarafından destekleniyor. onu gelişmekte olan bir otokrat olarak görüyordu. En son parlamento seçimleri yapılmamıştı ve Aristide esasen kararname ile yönetiyordu. Amerika Birleşik Devletleri ve Avrupalı ortakların her biri, bir siyasi baskı biçimi olarak söz verilen yardımlardan yüz milyonlarca doları bloke etti. İnsan hakları aktivistleri, Aristide’nin sokak çetelerini hükümetini korumak ve hükümetini eleştirenleri sindirmek ve hatta öldürmek için yetkilendirdiğini söyledi.
Birdenbire bu karmaşık hikayenin içine düştüm. Büyük bir flaş haberin günlük haber muhabiri olduğunuzda, artan değişiklikler arasında kaybolmak kolaydır. Günlerimi sokaklarda, çoğu Aristide’ye sadık, şehrin varoşlarından gelmiş sıradan insanlarla görüşerek geçirdim. Öfkeleri aşikardı ve şiddetli sokak çatışmalarında ortaya çıktı.
O zamanlar Haiti’deki birçok yabancı muhabir gibi, akşamlarımı benim gibi genç Haitililerden ülke hakkında bilgi alarak geçirdim: 20’li yaşlarında, Kuzey Amerika’da üniversite eğitimi almış, akıcı İngilizce ve Fransızca bilen, kozmopolit bir görünüm. Zengin ebeveynleri, Aristide’nin yeniden dağıtım politikaları tarafından tehdit edilen işletmelere sahipti ve onu görevden almak isteyen siyasi partileri ve adayları desteklediler. Sayısız Prestige birası ve tavuk djon djon tabakları üzerine, görüşlerim belki de kaçınılmaz olarak onlarınkiler tarafından şekillendirildi ve ortaya çıkan şeyin katı gerçekliğini ince bir şekilde yumuşattı: Haiti halkının çoğunluğunun iradesinin gasp edilmesi.
Şubat 2004’ün sonunda, silahlı bir ayaklanma Aristide’yi iktidardan uzaklaştırdı ve onu sürgüne götüren bir Amerikan jetine bindirdi. Kısa bir süre sonra Amerikan Deniz Piyadeleri geldi ve Başkan George W. Bush “Haiti’nin umutlu bir geleceğe sahip olması çok önemli. Bu yeni bir bölümün başlangıcı.”
Aristide’nin gitmesini kim istemişti? Hükümetine karşı birçok sokak protestosuna katılmıştım ve muhalefetin tamamen küçük, zengin bir seçkinle sınırlı olmadığını gördüm. Ancak yoksullar arasındaki muazzam popülaritesi göz önüne alındığında, Haitililerin çoğunluğunun onun gitmesini istemesi pek olası görünmüyor.
Aristide güçlü düşmanlar edinmişti. Fransa’nın Haiti’ye artık özgürleşmiş olan sömürgesine ödediği iğrenç borcun karşılığı olarak 21 milyar doları kendisine vermesini talep etmişti. Fransızlar, onun devrilmesini talep eden ilk uluslar arasındaydı. Aristide’nin müttefikleri daha sonra ayrılışını bir adam kaçırma olarak nitelendireceklerdi; dönemin Fransız büyükelçisi geçtiğimiz günlerde The New York Times’a ABD ve Fransa’nın etkili bir şekilde bir “darbe” gerçekleştirdiğini söyledi. ABD’li yetkililer uzun süredir her iki tanımlamayı da reddetmişti. Daha sonra, The New York Times’daki araştırmacı habercilik, güçlü bir muhafazakar Amerikan örgütünün muhalefetin şekillenmesine nasıl yardımcı olduğunu gösterecek ve ABD’nin rolü hakkında yeni sorular ortaya çıkaracaktı.
Başka bir yerde, Aristide gibi bir lider, görev süresini doldurabilir, yenilgiyle yüzleşebilir ve ardından siyasi kin besleyebilir ve düşmanlarına kenardan karışabilirdi. Kendi hayal kırıklığını seçme hakkından başka özyönetim nedir? Ama burası Haiti, bir avuç lider dışında tüm liderlerin iki şekilde görevden ayrıldığı bir ülke: sürgünde ya da tabutta.
29 Şubat 2004’te buradaki havaalanında asfaltta dururken, Aristide’yi sürgüne götüren Amerikan uçağını izlerken, geri dönüşü olmayan bir şeyin kaybolduğunu hissetmekten kendimi alamadım. Temsil ettiği şeyin en iyisi – gerçek demokrasi ve hakkaniyete giden bir yol olarak, dışarıdan ve içeriden adil yeniden dağıtım talebi gitmişti. Geriye kalan en büyük dürtüsüydü: Başkanlığını güvence altına almasına yardımcı olan çeteler. Bu, Haiti’nin hiçbir zaman gerçekten iyileşemediği bir travmaydı ve onu dünyanın en güçlü ülkesinin gölgesinde yaşayan parçalanmış bir ulusa bıraktı – bir öcü, bir baş ağrısı, bir piyon.
Dünyanın Haiti’ye borcu var bugün? Her şeyden önce kendi haline bırakmak. Haitililere kendi ülkeleri için farklı bir gelecek hayal etmeleri için zaman, alan ve destek vermek.
ABD’nin eski bir Haiti özel elçisi olan Dan Foote, o zamandan beri Washington’un politikasının son derece açık sözlü bir eleştirmeni haline geldi. Bana, “Amerikan dış politikası hala bilinçaltında Haiti’nin kendi kendini örgütleyemeyen bir grup aptal Siyah insan olduğuna inanıyor ve onlara ne yapacaklarını söylememiz gerekiyor, yoksa her şey gerçekten kötüye gidecek. Ama enternasyonaller biz her müdahale edişimizde Haiti’yi alt üst ettiler. Haitililere bir şans vermenin zamanı geldi. Olabilecek en kötü şey nedir? Durumu bizden daha mı kötü yapıyorlar?”
Haiti, Kristof Kolomb’un 1492’de adanın kuzey kıyısına ayak basmasından bu yana daha güçlü ülkeler tarafından kullanıldı ve suistimal edildi. 19 yıldır yarı koloni. Soğuk Savaş hesaplamaları, ABD’nin 1957’den 1986’ya kadar baba ve oğul Duvaliers’ın acımasız rejimleri boyunca, bazen rahatsız edici bir şekilde, Haiti’nin siyaseti ve ekonomisi üzerinde derin nüfuzunu elinde tutmasını sağladı.
Son on iki yılda, ülke sarsıcı bir deprem ve bir dizi fırtına ve kasırgayla sarsılırken, Haiti siyaseti her zamankinden daha fazla parçalandı. Siyasi sahne, güvenilir bir şekilde yolsuzluk ve suç şebekeleriyle bağlantılı olmakla suçlanan Amerikan destekli merkez sağ liderlerin hakimiyetinde.
Tecrit ve yabancı müdahalesi arasında, ülkenin siyasi kültürü, kardeş katili paranoyanın zararlı bir yahnisine dönüştü. Çağdaş bir endüstriyel ekonominin yokluğunda, ülke hızla katmanlaştı. Parasının çoğunu mal ithal edip diğer herkese satarak kazanan bir ticaret sınıfı var – Amerika Birleşik Devletleri, Kanada, Fransa ve ötesinde gelişen bir diasporadan geçimlik ücretler ve havalelerle hayatta kalan çaresizce fakir insanlar.
Bu yıllar Haitililerin seçimlere olan inancını sarstı. 1990’daki ilk gerçek demokratik seçimde, uygun seçmenlerin yarısından fazlası oy kullandı. Son seçimde yüzde 20’den azı bunu yaptı.
Haitililerin de, anlaşılır bir şekilde, yabancılara çok az güvenleri var. 53 yaşındaki bir güvenlik görevlisi olan Jean Rosier, Haiti’deki birçok insanın bana söylediklerini tekrarladı.
“Uluslararası güçler Haiti’de değişiklik istemiyor” dedi. “Zayıf olmamızı, fakir olmamızı tercih ediyorlar. Üzerlerine tükürebilmeleri için ellerimizi uzatmamızı istiyorlar.”
Birleşik Devletler evvel, Haiti’ye Amerikan kapitalizmi için bir oyun alanı ve tecavüz eden komünizme karşı bir siper olarak değer verdiyse, şimdi sadece Haitili göçmenleri dışarıda tutmak istiyor.
Tarih, ABD’ye Haiti’de hesap vermesi için çok şey verdi ve yine de iki ülke o kadar iç içe geçti ki, ABD’nin hiçbir şey yapmaması bile bir tür eylem.
Ulusal Güvenlik Konseyi’nin Batı Yarımküre işlerinden sorumlu kıdemli direktörü Juan Gonzalez, geçen ay ABD’nin herhangi bir fraksiyonu desteklemek için teraziye parmağını koymadığını söyledi. “Haiti’de gerçekten kolay bir düzeltme yok” dedi. “Ayrıca, sorunlarını çözme işini Haitililere bırakmanın, ülke içindeki gerçekten, gerçekten endişe verici ve kötüleşen durumu göz ardı ettiğini düşünüyorum.”
Mevcut kriz, görünüşte imkansız bir bilmece sunuyor. Mevcut hükümet zayıf ve meşruiyeti yok; büyük ölçüde Amerika Birleşik Devletleri ve diğer Batılı güçlerin desteğiyle yerinde kalıyor.
Mevcut hükümetin yanı sıra hemen hemen her yabancının dürtüsü, anayasa dışı hükümeti Haiti halkının isteklerini temsil eden bir hükümetle değiştirmek için mümkün olan en kısa sürede seçimler yapmaya çalışmaktır. Ancak güvenliğin olmadığı bir ülkede güvenilir bir seçim yapmak pek mümkün değil. Ve bir seçim, teknik olarak adil ve özgür olsa bile, gerçek bir özyönetim için gereklidir, ancak yeterli değildir. Burada hükümete olan güveni ve inancı bir nebze olsun yeniden tesis etmek için çok daha fazlası gerekecek.
Haitililerle yaptığım konuşmalarda, nihayet bir tür siyasi iflas ilan etmenin, tüm eski siyasi borçları temizlemenin ve Haiti’yi ileriye taşımak için yeni bir sözleşmeyle yeniden başlamanın zamanının geldiğine dair ince ama ısrarlı bir umut ışığı buldum.
Rakip siyasi partiler, sendikalar, tabandaki topluluk grupları ve insan hakları aktivistleri dahil olmak üzere Haiti toplumunun geniş bir alanı, siyasi bir geçiş için ayrıntılı bir çerçeve önermek üzere bir araya geldi.
Montana Anlaşması adlı anlaşmaları, geçici bir başkanın atanmasını gerektiriyor ve grubun üyeleri, bu yılın başlarında iş için konsensüs adayı olarak Fritz Jean adlı eski bir Haiti merkez bankası başkanını seçtiler. Jean bana ülkenin kurumlarını yeniden inşa etmek ve seçimler için çalışmak için zamana ihtiyacı olduğunu söyledi. Bu seçimlerde cumhurbaşkanlığı için aday olmayacağına söz verdi.
Bu ülkenin tarihinin büyük bir bölümünde Haiti halkı, sömürgeci ve yeni sömürgeci güçlerin, ekonomik elitlerin, “suç şebekelerinin, kendi ceplerini doldurmaya çalışan politikacıların”, içeriden ve dışarıdan güçlü güçlerin oyuncağı oldu.
Haiti Kreyol dilinde “granmoun” diye bir kelime var. Kelimenin tam anlamıyla tercüme edildiğinde, “büyük kişi” anlamına gelir. Ancak gerçek anlam daha derin bir şeyi yakalar. Büyükanne olmak, kaderinizin sahibi olmak, hayatınızın ve geleceğinizin kontrolünde olmak. Granmoun, egemen bir varlıktır.
Montana Anlaşmasını yürürlüğe koymaya çalışan grubun liderlerinden biri olan Magali Comeau Denis, Haiti’nin geleceğini nasıl gördüğünü açıklarken bu kelimeyi bana tanıttı. Ardından şunları söyledi: “Haiti tarihinde ilk kez, ekonomik, sosyal, politik ve toplumsal gruplarla birlikte, doğrudan masada geleceğimiz hakkında gerçekten konuştuğumuz, girdilerini verdiğimiz, değişiklikler yaptığımız ve itirazlarını duyduğumuz yer. ,” o bana söyledi. “Budur. Bu bizim şansımız.”
Haiti’nin kaderini gerçekleştirmesine, devriminin vaat ettiği bağımsız Siyah cumhuriyet olmasına yardım etmenin ilk adımı, geri kalanımızın yolundan çekilmesi olabilir.
The Times yayınlamaya kararlı çeşitli harfler editöre. Bu veya makalelerimizden herhangi biri hakkında ne düşündüğünüzü duymak isteriz. İşte bazıları ipuçları . Ve işte e-postamız: [email protected] .
The New York Times Görüş bölümünü takip edin Facebook , Twitter (@NYTopinion) ve instagram .