Gezginler kuzeybatı Peru'daki Trujillo şehrine zarif plazaları, bozulmamış kolonyal mimarisi, yakındaki arkeolojik zenginlikleri ve hatta ceviche restoranlarının ultra taze yerel lezzetleri için geliyor. Bununla birlikte, yayılan, cılız bir asma aramak için Trujillo'ya gittim.
Botanikçiler tarafından şu şekilde bilinir: solanum pimpinellifolium , ya da sadece pezevenk. Bitki, bugün yediğimiz tüm domateslerin yabani atasıdır ve kuzey Peru ve güney Ekvador'da hala yabani olarak yetişmektedir. Kabuklu bir bezelyeden daha büyük olmayan minik kırmızı meyvelerinden birini asla kemirme fırsatınız olmasa da, bu alçakgönüllü, evcilleşmemiş türe, baharatlı kırmızı sosu her tattığınızda veya bir yazın tatlı turta sularını höpürdettiğinizde bir şükran borçlusunuz. bahçeden biftek. Davis, California Üniversitesi'nden ünlü bir domates uzmanı olan Roger Chetelat, Trujillo'ya yaptığım geziden önce, bu vahşi türlerin genleri olmasaydı, birçok alanda domates yetiştiremezdiniz, dedi. .
Bir yaz Cumartesi günü herhangi bir çiftçi pazarında sergilenen rengarenk bereketten asla bilmeyecek olsanız da, tüm modern yerli domatesler (botanik olarak solanum lycopersicum ) oldukça benzerdir. Birlikte ele alındığında, yabani türlerde ve ilkel çeşitlerde bulunan toplam genetik çeşitliliğin yüzde 5'inden fazlasına sahip değiller. Yerli domatesin atası diğer yüzde 95 veya daha fazlasına sahiptir. Modern domateslerin tadı güzel olabilir ve göze hitap edebilir, ancak hastalıklarla savaşmalarına ve kuraklıktan kurtulmalarına izin veren birçok genden yoksundurlar.
Buna karşılık, Güney Amerika'nın batısında yabani olarak yetişen pezevenkler ve yaklaşık bir düzine domates akrabası, dünyanın en kurak, en sert çöl manzaralarından, dünyanın en kurak ve çetin çöl manzaralarından çok farklı iklimlerde çiftçilerin yardımı olmadan hayatta kalmaya adapte olmuş zorlu bir ekip. nemli, yağmur ormanı ovalarından soğuk dağ yamaçlarına. Bildiğimiz kadarıyla, bölge sakinleri onları hiçbir zaman evcilleştirmedi. Ancak bin mil kuzeyde, şimdi güney Meksika olan Kolomb öncesi sakinleri, onları dikmeye ve yetiştirmeye, en büyük, en lezzetli meyveleri verenlerin tohumlarını kurtarmaya ve arzu edilen bitkileri birbirleriyle çaprazlamaya başladılar. Mesafe, bu ilk çiftçilerin yeni çeşitlerini orijinal popülasyonlarla melezlemelerini engelledi.
satın al
Evcilleştirilmiş domatesler daha lezzetli olabilirdi, ancak Güney Amerika'da geride kalanların dayanıklılığından yoksundular. İspanyol kaşifler, domatesleri atalarının köklerinden daha da ayırarak günümüz Meksika'sından Avrupa'ya birkaç tohum getirdiğinde daha fazla akraba oldular. Bugün Amerika Birleşik Devletleri'nde ve başka yerlerde yetiştirilen domatesler, bu Avrupa türlerinin yavrularıdır.
1940'lardan ve 1950'lerden başlayarak, botanikçiler sert evcilleştirilmemiş türleri evcilleştirilmiş çeşitlerle melezleyerek onlara vahşi akrabalarının bağışıklığını ve gücünü vererek bu sorunu düzeltmeye başladılar. Sadece pezevenkler, domateslerin geç yanıklık, verticillium solgunluğu ve fusarium solgunluğu gibi yıkıcı mantar hastalıklarına direnmesine izin veren genetik özellikler sağladı.
Araştırmacılar yabani domatesleri o kadar değerli buldular ki, tohum toplamak ve Chetelat'ın başkanlığını yaptığı UC Davis'in C. M. Rick Domates Genetik Kaynak Merkezi gibi iklim kontrollü depolarda korumak için batı Güney Amerika'ya keşif gezileri başlattılar. Merkez, 3.800'den fazla örneğini dünya çapında yetiştiriciler ve bilim adamları ile paylaşan bir banka gibi hareket ediyor. Herhangi bir banka gibi, faaliyete devam etmek için düzenli bir yeni mevduat akışına ihtiyacı var ve bu yeni mevduatların vahşi doğadan gelmesi gerekiyor. Son birkaç on yılda, onları bulmak daha da zorlaştı. Chetelat'a göre,
iki ana neden.
Bunlardan biri, şoförüm Carlos Chavez'in Trujillo'nun kenar mahallelerinden ayrılıp Pan American Otoyolu boyunca kuzeye gittikten sonra, burada Arizona çölünü olumlu bir şekilde gür gösteren bir çölü ikiye bölen düz bir asfalt şerit vardı. And Dağları'nın bir yanda boz renkli tepelerinden koyu gri bir perdeye kadar uzanan kumlu ovada hiçbir yaşam belirtisi görmeden kilometrelerce yol gittik - ne bir ağaç, ne bir çalı, ne bir çimen yaprağı, ne de bir kaktüs - diğer yanda Pasifik'in soğuk sularını sınırlayan sis.
Tek bir tozlu caddesi moto-taksilerle dolu küçük bir kasabada kariyer yaptık, motorlu bir scooter ve bir pedicab arasındaki bir buluşmanın ürünü gibi görünen köhne taşıtlar. Kasabanın uzak tarafında, kırılmamış kumdan başka bir şey olmayan şey, otoyol kenarına kadar sulanan tarlaların her bir değerli santimini işgal eden ufuktan ufka bir şeker kamışı denizi haline geldi. Chetelat bana pezevenklerin bir zamanlar bölgenin çitleri, yol kenarları ve hendek kıyıları boyunca büyüdüğünü, ancak yoğun tarımsal üretimin yaşam alanlarını yok ettiğini söylemişti. Köklerini batırmak için bir kuytu bulmayı başaran yabani domateslerin, yabani otları öldürmek için şeker kamışı tarlalarına püskürtülen herbisitler tarafından öldürüldüğünü söyledi.
Chavez'e Chetelat'ın bana birkaç yıl önce dağlarda, kamış tarlalarından uzakta bir okul gezisinde bulduğu bir grup pezevenk için GPS koordinatları verdiğini söylediğimde, şoför başını salladı. Bana yerlilerin ne dediğini söyledi. yabani domates (küçük yabani domatesler) bölgede yetişirdi. Çocukken, büyükanne ve büyükbabasının Trujillo'nun eteklerindeki küçük çiftliğine yaptığı ziyaretler sırasında onları toplayıp atıştırdığını hatırladı. Ama birini görmeyeli yıllar olmuştu. Hepsi gitti, dedi.
Solanum pimpinellifolium milimetre cinsinden ölçülür. (Scott Peacock, C.M. Rick Domates Genetiği Kaynak Merkezi; görüntü kırpılmış)
Chetelat gibi bilim adamlarının karşılaştığı ikinci sorun tamamen politiktir. 1992'den başlayarak, Birleşmiş Milletler üyeleri Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi adlı bir anlaşmayı onayladılar. Tohumlar ve bitkiler de dahil olmak üzere genetik kaynakların sömürülmesine ilişkin uluslararası düzenlemeler oluşturdu. Bir ulustan araştırmacılar başka bir ulusun biyolojik kaynaklarını kullanmak isterse, önce onun rızasını almalı ve materyalle ne yapmayı planladıkları konusunda bağışçı ülkeyi tam olarak bilgilendirmelidirler. Biyolojik kaynakların kullanımından kazanç sağlayan bir şirket veya üniversite, parayı menşe ülke ile adil bir şekilde paylaşmak zorundadır.
BM'nin bir üyesi dışında her bir üyesi anlaşmayı onayladı, dikkate değer istisna ABD'dir. Chetelat, daha önce tohumları ülke dışına çıkarıp araştırmacılara ve yetiştiricilere dağıtabileceğinizi söyledi. Şimdi içeri girip toplamak için önceden izin almanız gerekiyor. O zaman ayrı bir şeye ihtiyacın var
tohumları yurt dışına ihraç etme izni Son olarak, herhangi bir tohum dağıtımından doğan faydaları nasıl paylaşacağınız konusunda bir anlaşmaya varmalısınız. Peru ile bu tür anlaşmaları müzakere etmek imkansız olmuştur. Chetelat, Peru hükümeti veya oradaki üniversite bilim adamlarının, ülkenin Uluslararası Patates Merkezi'nde yerli patates çeşitlerini toplama şekline benzer şekilde, yabani domates tohumlarını aktif olarak toplayıp uygun şekilde depolamasından endişe etmeyeceğini söyledi. Ancak Chetelat, bunun yapılmadığını söyledi.
Bu arada, endüstriyel tarım eski pezevenk habitatını sollamaya devam ediyor. Chetelat özellikle kuzey Peru konusunda endişeli. pimpinellifolium popülasyonları en çeşitlidir. Tarımsal gelişmeyle birlikte, toplamak istediğimiz popülasyonları zaten kaybettik. Ve en kötüsü, gerçekten ne kaybettiğimizi bilmememiz, dedi.
Pezevenk arayışım tam anlamıyla sonuçsuz kalacakmış gibi görünmeye başlamıştı. Chavez ve ben dar bir tali yola saptık. Dağların eteğindeki düz alüvyon ovası, küçük bir nehirden buzul akışını susuz ekinlere kanalize eden sulama kanallarıyla çapraz taranmış küçük sebze çiftlikleri -mısır, patates, pirinç, kabak, yapraklı yeşillikler, yerli domates- ile dolu bir vahaydı. Sistem bölgede en az 5400 yıldır kullanılmaktadır.
Birkaç mil sonra, çiftlikler ortadan kayboldu ve yol, sarp kayalıklardan ve sarp vadilerden oluşan sarp bir araziden yukarı doğru kıvrıldı. Perulu otoyol mühendisleri, görünüşe göre korkulukların değerini görmüyor, terli korkuma çok fazla. Ancak çiftlikler veya şeker kamışı tarlaları olmadığı için pezevenkler en azından büyüyebilecekleri bir yer bulma şansına sahipti. Dağlar ve bir rezervuarın turkuaz suları arasında sıkışmış bir köy olan Tembladera'nın hemen dışında, Chetelat'ın önceki seferi sırasında karaladığı alan notlarına göre, GPS'imin oldukça iyi bir küme olması gerektiğini gösterdiği yerde durduk. Oldukça iyi bir kaya kümesi, diye düşündüm, hiçbir yeşillik görmeden. Chavez, ellerinde market poşetleri ile kasabadan yürüyen üç kadına yaklaştı. Çok fazla kafa sallama içeren hızlı bir değiş tokuş yaptılar. Beklediğim kötü haberle arabaya geri döndü: hayır yabani domates .
Bir U dönüşü yaptık ve rotamızı dağlardan çıkarmaya başladık. Gözümün köşesinden bir sarı ışık yakaladığımda zar zor yuvarlanıyorduk. Dur, dedim arabadan inmek için çabalayarak. Orada, kaya çıkıntısındaki bir yarıktan, yazın bahçemde açan domates çiçeklerinin minyatür versiyonlarıyla süslü, tanıdık görünümlü, pürüzlü yapraklı bir asma vardı. Chavez çok sevindi ve asmayı pençelemeye başladı, karşılaştığı kırmızı meyveleri ağzına doldurdu ve tekrarladı: Yabani tomatillolar, yabani tomatillolar .
Bir kırmızı dut kopardım, başparmağımla işaret parmağım arasında yuvarladım ve tadına baktım. Tabii ki pezevenk domatesin parlak, tatlı ekşi poposuna sahipti, ancak salata yapmak için saatlerce uğraşmanız gerekecekti. Büyüklüğü botanik önemini yalanladı. Belki de bu pimpinellifolium , hala inatla bir kayanın üzerinde canlı, bir umut işaretiydi. Ancak vahşi Peru domatesinin genetik gücünden yararlanacak bilimsel ve siyasi irade olmadan, bu aynı kolaylıkla yaklaşan kıyametin bir işareti olabilir. Önümüzdeki on yıllarda, yerli domatesler kuşkusuz kuraklık, yeni hastalıklar, çevresel yıkım ve iklim değişikliği ile karşı karşıya kalacak. Hayatta kalmak için alabilecekleri tüm genetik kaynaklara ihtiyaçları olacak.