2 Osmanlı Hakimiyetine Kadar Bosna-hersek Coğrafi Konumu ve AdıNüfus ve Etnik YapıOsmanlı Hakimiyetine Kadar Bosna-hersekSırp İsyanı ve Bosna-Hersek1878 Berlin Antlaşması ve Avusturya-MacaristanTarafından İşgaliBosna-Hersek’ in Sırbistan’ a ve Yugoslavya’ ya katılmasıBağımsızlığını İlan EtmesiBosna-Hersek’ te İslam KültürüGenel DeğerlendirmeHaritaKaynaklar
3 Coğrafi Konumu ve AdıBosna-Hersek Avrupa kıtasının güneybatı, Balkan yarımadasının ise kuzeybatı köşesinde yer almaktadır. Neretva nehrinin denize döküldüğü mevkiide 20 km.lik bir toprak parçası ile denize ulaşır, ancak limanı yoktur. Kuzey ve batıda Hırvatistan, doğuda Sırbistan, güneydoğuda ise Karadağ tarafından çevrelenmiştir.Bosna-Hersek'in yüzölçümü km2dir. Osmanlı idaresinin son yıllarında Bosna vilâyetinin ayrılmış olduğu sancaklar ve bunlara bağlı olan kazalar şunlardır: Saray sancağı (merkezi: Saraybosna, kazaları: Visoka, Foyniça, Çayniça, Vişegrad, Çelebipazar, Kladine), İzvornik sancağı (merkezi: Tuzla, kazaları: Maglay, Gradçaniça, Gradaçaç, Breçka, Bjelina, İzvornik ,Birçe), Banaluka sancağı (merkezi: Banjaluka, kazaları: Gradişka, Derbend, Teşene), Bihke sancağı (merkezi: Bihaç, kazaları: Klyuç, Novosel, , Krupa, Kostayniça, Priyedor), Travnik sancağı (merkezi: Travnik, kazaları: Yayçe, Akhisar, Glamoç, İhlivne),
4 Coğrafi Konumu ve AdıHersek sancağı (merkezi: Mostar, kazaları: Foça, Koniça, Dumna, Liyubuşka, İstolça, Trebin, Bileke, Nikşik, Gaçka), Yenipazar sancağı (merkezi: Yenipazar, kazaları: Yenivaroş, Mitroviça, Gusinye, Tergovişte, Akova, Kolaşin, Prepol, Taşlıca). Bu taksimât hemen hemen tadile uğramaksızın Avusturya-Macaristan İmparatorluğu zamanında da muhafaza edildiği gibi, eski Yugoslavya Devleti'nin mülkî teşkilâtında da benzer biçimde korunmuştur.Bosna kelimesi, Sava nehrine dökülen Bosna suyundan gelmektedir. Hersek ise ortaçağ sonlarında burada kurulan Hercegovina Dukalığı'ndan adını almıştır.Ana Sayfa
5 Nüfus ve Etnik YapıOsmanlı Devleti'nin idaresi altında bulunduğu devrin sonunda (1875) yapılan bir sayımda Bosna-Hersek'in nüfusu olarak tespit edilmiştir. Avusturya-Macaristan Devleti'nin idaresi altında iken yapılan 1895 sayımında nüfusun ve 1910 sayımında ise kişiye ulaştığı ve aynı sayımda Müslümanların nüfusunun olduğu görülmektedir ki bu da genel nüfusun % 32.24'dür. Aynı sayım bu nüfustan kişinin ziraat ile geçindiğini, geri kalanların ise ticaret ve sanayi ile meşgul olduklarını tesbit ediyordu.I. Dünya Şavaşı'nı müteakip (31 Ocak 1921) yapılan sayımda nüfusun olduğu tesbit edilmiştir ki, bu rakam 1910 sayımında elde edilmiş olan neticeden biraz eksiktir Bosna-Hersek'te etnik olarak üç ana grup mevcuttur. Bu gruplar, aynı Slav kökenden gelmesine rağmen mezhep, din ve kültür farklılığı sebebiyle Müslüman Boşnaklar, Ortodoks Sırplar ve Katolik Hırvatlar olarak birbirlerinden tamamen ayrılmışlardır. Bu arada Yahudi ve diğer unsurlar da azınlık olarak bulunmaktadırlar. Muhtelif zamanlarda çeşitli kaynaklarda verilen nüfus bilgilerini bir çizelgeyle aşağıya kaydetmeyi uygun gördük.
6 Nüfus ve Etnik YapıBosna'yı 1624'te ziyaret eden Papalık temsilcisi (Visitator) Petros Masarechi'nin verdiği nüfus :Müslümanlar (% 66)Katolikler (% 22)Ortodokslar (% 11)
7 Nüfus ve Etnik YapıBölgeyi l tarihleri arasında gezen Fransız seyyahı Chyamette des Fosses'in verdiği nüfus :Müslümanlar (% 49.18)Katolikler (% 9.83)Ortodokslar (% 40.98)
8 Nüfus ve Etnik YapıFransız bilgini Ami Bove'nin verdiği 1836 tarihli nüfus bilgileri ise şudur:Müslümanlar (% 70)Hıristiyanlar (% 30)Ahmed Cevdet Paşa 1863'teki müfettişliği esnasında Bosna-Hersek'in nüfusu hakkında Tezâkir'de şu bilgiyi vermiştir:Müslümanlar (%41.25)Katolikler (%16.08)Ortodokslar (%42.65)
9 Nüfus ve Etnik YapıAvusturya'nın Bosna-Hersek'i ele geçirdikten sonra yaptığı resmî sayım çok mühimdir. Çünkü bu sayım ile işgal esnasında şehit düşenler, sürgün edilenler ve hicret edenlerden sonra geriye kalan nüfus miktarı tesbit edilmiştir. Buna göre:Müslümanlar (% 38.73)Katolikler (%18.08)Ortodokslar (%42.88)Ana Sayfa
10 Osmanlı Hakimiyetine Kadar Bosna-Hersek Tarihi Balkan yarımadasının kuzeybatı bölgesi eski tarihlerden beri, güneydoğudan gelip batıya giden veya kuzeyden gelip güneye inen muhtelif kavimlerin geçtikleri bir köprübaşı vazifesi görmüştür. Bölge eski çağlarda İlliryalılar ve daha sonra da Romalıların nüfuzu altında kalmıştır. Avarlar ve Slovenler'in VII. asırda burayı istilâ etmesi ile Roma medeniyetinin nüfuzu ortadan kalkmıştır seneleri arasında Sırp ve Hırvat kimliğini taşıyan kabileler Balkan yarımadasının kuzeybatısını işgal etmişlerdir. Hırvatlar, Hıristiyanlığın Katolik, Sırplar ise Ortodoks mezhebini benimsemişlerdir. Ne Katoliklik ne de Ortodoksluk Bosna'da tam bir zafer kazanamamıştır. Bu kavmin iki din sahası arasında kalması, Bogomilizm denilen, papazlar ile Macar ve Sırp krallarının şiddetli takiplerine rağmen gittikçe genişleyip yerleşen ve Bosna tarihinde orijinal bir iz bırakan yeni bir mezhebe zemin hazırlamıştır. Bogomillerin, vaftizi, Meryem Ana ile azizler kültürünü, mukaddes resimleri ve haçı reddetmeleri yanında papaz sınıfını da kabul etmediklerinden dolayı İslâmiyeti kabul etmeleri kolay olmuştur. Bogomill mezhebi, Bosna-Hersek'te XII. asırda gelişmiş ve Papalık buna karşı şiddetli tedbirler almıştır.Ana Sayfa
11 Sırp İsyanı ve Bosna-Hersek Bosnalılar, Napolyon'un muhtemel istilâsına karşı memleketlerini savunmakla meşgul iken Sırbistan'da Kara Yorgi önderliğinde çıkan isyan daha büyük tehlike oluşturmaya başlamıştı (1804). Kara Yorgi'nin düşüncesi Bosna-Hersek'teki Hıristiyanları ihtilâle katılmaları için ayaklandırmak ve Karadağ ile birleşip büyük bir Sırbistan kurmaktı. Zaten Bosna'daki Katolikler Dalmaçya'daki Fransızlar tarafından himaye görmekte ve Kara Yorgi'ye de sempati duymaktaydılar. İsyan bastırılmadan Osmanlı-Rus harbleri başladı. Sırplar bundan sonra Bosna'ya karşı şiddetli hucumlara girişerek Yadar, Radiyavana ve Böğürdelen'i ele geçirmişler ve feci katliamlar yapmışlardır. Sırbistan ve Karadağ'dan bir çok Müslüman ahali ihtilâlcilerin zulmünden kurtulmak için Bosna'ya iltica etmişlerdir. Göç edenlerin acıklı durumu ve Belgrad'ın düşmesi Bosnalıları çok müteessir etmişti.
12 Sırp İsyanı ve Bosna-Hersek Çünkü Boşnaklar Belgrad Kalesi'ni kendi topraklarının kilidi sayıyorlardı yılında barış müzakerelerinin yapıldığı sırada Sırplar Bosna'daki Ortodoks reayayı ayaklandırmak için yeniden teşebbüse geçmişler ve özellikle Gradiçka havalisi Ortodoksları ve diğer Ortodokslar da bu ayaklanmaya katılmışlardır. Papaz Joviç'in idare ettiği bu Hıristiyan isyanının yer yer bastırılmasına rağmen 1809 yılında Ruslarla harp başlayınca Sırplar Karadağlılarla birlikte Bosna-Hersek ve Sancak bölgesinde taarruza geçmişlerdir. Fakat yapılan savaş neticesi Karadağ ile Sırbistan'ın birleşmesi mümkün olmamıştır. 1812'de akdedilen Bükreş Antlaşması ile Ruslarla olan savaş bitince Sırp isyanları da bastırılmış, Belgrad ve diğer kaleler geri alınmıştı. Bu isyan hareketleri sırasında Boşnaklar genel olarak devlet tarafında yer alarak eyâletlerini savunmuşlardı. Sırplar Osmanlı Devleti'ne karşı savaştıkları gibi Bosna içindeki Ortodoksları da isyana teşvik ediyorlardı. Fakat Bosna kaptan ve askerleri eyâletin asayişini muhafaza ederek buna izin vermemişlerdir.
13 Sırp İsyanı ve Bosna-Hersek Napolyon Bonaparte'ın hâkim olduğu dönemlerde Avrupa'ya karşı uyguladığı kıta ablukası siyaseti Bosna-Hersek'i olumlu bir şekilde etkilemişti. Bosna, transit ticaret yollarının üzerinde bulunduğundan dolayı ticareti gelişmişti. Fakat bu dönemde Saraybosna'da halkla idarecilerin arasında silâhlı direnişe kadar varan ciddî anlaşmazlıklar olmuş, 1820'de Celaleddin Paşa sayesinde bu olaylar sükun bulmuştur. II.Mahmud dönemi içinde, l826'da Yeniçeri Ocağı merkezde kolayca kaldırılmasına rağmen diğer eyaletlerde o kadar kolay kaldırılamamış ve Bosna'da Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılma meselesi yıllarca devam etmiştir. Bu iç olaylar Osmanlı-Rus Harbi'nde Osmanlı Devleti'nin Rumeli'de öteden beri askerî kudretleriyle tanınmış bulunan Arnavutluk ve Bosna gibi eyâletlerden hiç bir yardım görmemesine sebep olmuştur.1831'de bazı yenilikleri uygulamaya koyma ve orduyu yeniden düzenleme teşebbüsleri Hüseyin Kapudan Gradasçeviç'in liderliğinde Bosnalı Müslüman âyanın başını çektiği bir ayaklanmaya dönüşmüştür yılında isyan bastırıldıktan sonra kaptanlık müessesesi ortadan kaldırılmıştır.Ana Sayfa
14 1878 Berlin Antlaşması ve Bosna-Hersek'in Avusturya-Macaristan Tarafından İşgali Bu durum üzerine Berlin'de büyük Avrupa devletlerinin katılmasıyla bir kongre toplandı (13 Temmuz 1878). Avusturya-Macaristan Murahhası Kont Andrassy, Osmanlı Devleti'nin Bosna-Hersek'te asayişi sağlayamadığından dolayı bu durumun Avusturya-Macaristan Devleti'ni de rahatsız ettiğini belirtmiş ve bunun üzerine İngiltere Murahhası Lord Salisbury de Bosna-Hersek'in Avusturya tarafından işgal edilmesini önermiştir. Bu teklif Rusya Murahhası Prens Gorçakof tarafından da kabul edilmiştir.Osmanlı Murahhası Alexandır Karatodori Paşa bu teklife şiddetle karşı çıktıysa da Prens Bismarck: "Kongre teşkilinden maksat Osmanlı Devleti'nin menfaatlerini savunmak olmayıp, Avrupa'nın menfaatlerini korumaktır. Kongre Osmanlı Devleti'ne Makedonya ve Bulgaristan'ı iade ettiğinden dolayı Osmanlı Devleti'nin şikâyete hakkı yoktur"diye cevap vermişti. Sonuçta Avusturya'nın belirsiz bir süre için Bosna-Hersek'i işgal etmesine, gerekirse Yenipazar'da dahi asker bulundurmasına karar verilmiştir. Ancak daha sonra Yenipazar'ın yönetimi Osmanlı Devleti'ne bırakılmıştır.
15 1878 Berlin Antlaşması ve Bosna-Hersek'in Avusturya-Macaristan Tarafından İşgali Alexandr Kara Todori Paşa, Osmanlı Devleti'nin Bosna-Hersek üzerindeki hükümranlığının, Avusturya-Macaristan'ın işgali ile kalkmayacağı ve kongreden sonra işgalin ayrıntıları hakkında iki taraf arasında bir anlaşma yapılacağı konularında bir beyannameyi hazırlayarak Avusturyalılara kabul ettirmiştir.Bosna-Hersek'in Avusturya tarafından işgal olunacağı haberi ahali arasında büyük tepkilere neden olmuş, Osmanlı Devleti'nin konunun bir kez daha müzakare edilmesi teşebbüsleri de başarısız kalmıştır.Nitekim Avusturya'nın işgaline karşı Boşnaklar şiddetle karşı çıkmış, önce Hersek'in merkezi olan Mostar, sonra da Bosnasaray , büyük direnişlerle karşılaştıktan sonra Avusturya tarafından işgal edilebilmiştir. İşgal 29 Temmuz'da başlamış 28 Ekim l878'de tamamlamıştır.
16 1878 Berlin Antlaşması ve Bosna-Hersek'in Avusturya-Macaristan Tarafından İşgali Bosna-Hersek'in işgalinin tamamlanmasından sonra Osmanlı Devleti'ne bırakılmış olan Yenipazar'ın da Avusturya işgaline girmesi tehlikesine ve Bosna-Hersek üzerindeki Osmanlı hükümranlığının tesbitine dair Avusturya ile müzakereye girişilmesine karar verildi ve bunun için Hariciye Nazırı Alexandır Karatodori ve Maarif Nazırı Münir Paşalar görevlendirildi. Bu müzakereden amaç Bosna-Hersek üzerindeki Osmanlı hükümranlığının devamı, işgalin geçici olması, ahalinin Osmanlı kanunlarına tâbi olması ve Yenipazar'a gönderilecek Avusturya askerlerinin sayısı ve kalacakları yerlerin tesbit edilmesi idi. Yenipazar konusunda Osmanlı Devleti'nin endişesi burasının da Avusturya'ya geçmesinden sonra bu devletin Selanik'e kadar ilerleyebileceği idi. Zaten Avusturya'nın Yenipazar'a girmesi ile Bosna-Hersek'te olduğu gibi silâhlı bir direnişle karşılacağı muhakkaktı. Bu durumda Osmanlı askerinin, kendini savunmaya başlayacak Müslüman ahaliye yardım edip etmeyeceği de ayrı bir mesele idi.Ana Sayfa
17 Bosna-Hersek’in Sırbistana ve Daha Sonra Yugoslavya’ya katılması Bosna-Hersek I.Dünya Savaşı'nın sonuna kadar Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun idaresinde kalmıştır. Bu savaştan mağlûp olarak çıkan imparatorluk parçalanmış; bölgenin 24 Kasım 1918'de Sırbistan Krallığı'na ilhakı ilân edilmiş, 1 Aralık 1918'de yeni kurulan Sırp-Hırvat-Sloven Krallığı'na Sırbistan'ın bir parçası olarak geçmiş ve bu durum 1919'daki St.Germain ve Trianon barış antlaşmalarıyla tasdik edilmiştir.II. Dünya Savaşı sırasında Hırvatistan, Almanya ve İtalya arasında akdedilen 15 Mayıs 1941 Zagreb ve 18 Mayıs 1941 Roma antlaşmaları gereğince Bosna-Hersek'in bir kısmı yeni kurulan Hırvatistan Devleti'ne geçmiş öteki kısmı da Alman işgali altında kalmıştır. Almanya'nın yenilmesinden sonra Bosna-Hersek 1945'te birleştirilerek 31 Ocak 1946 tarihli Teşkilât-ı Esasiyye Kanunu'na göre kurulan Yugoslav Federal Halk Cumhuriyeti'ni oluşturan altı cumhuriyetten biri olmuştur. Diğer beş cumhuriyet Sırbistan,Hırvatistan, Slovenya, Makedonya ve Karadağ dır
18 Bosna-Hersek’in Sırbistana ve Daha Sonra Yugoslavya’ya katılması Yugoslavya'nın karmaşık etnik ve dinî yapısı uzun süre Tito yönetimi tarafından bir arada tutulabilmişti. l980 yılında Tito'nun ölümüyle etnik ve millî kıpırdanmalar meydana gelmeye başlamıştır. Anayasaya göre 1991'de devlet başkanlığı sırası gelen Hırvatistan'ın bu hakkı uygulamaya geçirilmedi. Buna sebep Sırbistan'ın dağılmakta olan Yugoslavya'ya tek başına sahip çıkmak istemesinden kaynaklanmasıdır. Sırpların kurmak istedikleri büyük Sırbistan hayali yüzünden Yugoslavya tam bir kaosa sürüklenmiş ve bu olay diğer cumhuriyetlerin ayrılmasıyla neticelenmiştir. (Yugoslavya halen Sırbistan ve onun güdümündeki Karadağ'dan oluşmaktadır). Ancak Sırbistan bu bağımsızlıkları tanımamış ve önce Hırvatistan ve Slovenya'ya saldırmış fakat (bu cumhuriyetlerin Katolik olması hasebiyle) Avrupa Topluluğu ve özellikle Almanya'nın çabalarıyla buradaki çarpışmalar sona ermiştir.Ana Sayfa
19 Bosna-Hersek’in Bağımsızlığını İlan Etmesi Bosna-Hersek Cumhuriyeti'nde ise 1990 yılı sonlarında yapılan seçimleri Ali İzzet Begoviç liderliğindeki Demokratik Eylem Partisi ( SDA ) kazanmış ve Begoviç devlet başkanı seçilmiştir. Bosna-Hersek Cumhuriyeti, ırkçı Sırpların boykotuna rağmen bir referandum düzenlemiş ve çıkan sonuç üzerine Mart 1992'de bağımsızlığını ilân etmiştir. Bu referandumda Müslümanlar, Katolikler ve cumhuriyet sınırlarında yaşayan diğer unsurlar bağımsızlık yönünde oy kullanmışlardır. Fakat bu olay neticesinde Bosna-Hersek'te, çeteci Sırp milisleri neredeyse tamamı Sırp olan Yugoslav Federal Ordusu'nun da desteğini alarak XX. yüzyılın en büyük katliamlarından birini gerçekleştirmişlerdir. Bu katliam halen tüm dünyanın gözleri önünde devam etmektedir.
20 Bosna-Hersek’in Bağımsızlığını İlan Etmesi Önceleri ırkçı Sırplara karşı birlikte savaşan Müslümanlar ile Hırvatlar 1992 yılı sonlarında birbirlerine karşı savaşmaya başlamıştır. Bu olay öncesinde Sırbistan ve Hırvatistan hükümet başkanlarının toplanıp aralarındaki savaşı sona erdirmeleri oldukça ilgi çekicidir. Böylece Boşnaklar tamamen yalnızlığa mahkum olmuşlar ve yetersiz de olsa Hırvatistan üzerinden gelen yardımlar kesilmiştir. Gelişen bu menfî olaylar neticesinde Bosna-Hersek'in üç etnik kesime bölünme teklifine şiddetle karşı çıkan İzzetbegoviç, yapılan barış görüşmelerinde bu teklifi kabul etmek zorunda kalacağını belirtmektedir. Avrupalıların arabuluculuk yaptığı barış görüşmelerinde yapılmak istenen şey nüfusun çoğunluğunu oluşturan Boşnaklara cüzi bir toprak parçası bırakarak ekonomik ve siyasî güçlerini ve aynı zamanda nüfuslarını da kademeli olarak yok etmektirAna Sayfa
21 Bosna-Hersek’te İslam Kültürü Osmanlı fethinin sonuçlarından biri de kuşkusuz Bosna-Hersek'te yaşayan halkın İslâm dinini kabul etmeye başlamasıdır. Bu olay halkın hayat tarzında ve kültüründe önemli etkiler yapmıştır. Osmanlı kültürü özellikle şehirli karakteri ağır basan bir niteliğe sahipti. Bunun neticesinde, Bosna-Hersek'te bir çok yeni şehirler kurmuşlar ve fethettikleri diğer şehirleri de imar etmişlerdi. Kurulan bu yeni şehirler klasik Osmanlı şehircilik anlayışı ile çarşı ve mahallelere bölünerek gelişmiştir.Osmanlı idaresi altında şehircilikte üç devre göze çarpar. İlk devrede âbidevî mimarînin temsilcileri olan ve umuma mahsus binalar inşa edilmiş ve bunlar genellikle valiler ve yüksek ünvanlı görevliler tarafından yaptırılmıştır. Saraybosna'da Gazi Hüsrev Bey Camii (l530) ve Ali Paşa Camii (1561), Foça'da Alaca Camii (1550), Banaluka'da Ferhad Paşa Camii (1579) yine Saraybosna'da Gazi Hüsrev Bey Medresesi (1537), Brusa Bedesteni (155l) bu muhteşem mimarînin örneklerinden sayılabilir.
22 Bosna-Hersek’te İslam Kültürü İkinci devrede ise zengin esnaf ve tüccar tarafından yapılan daha gösterişsiz binalar görülür. Üçüncü devre mimarîsi ise çöküşün izlerini taşır. Avusturya-Macaristan Hükümeti Fas üslûbunu kopya etmek suretiyle Osmanlı mimarîsinin izlerini silmeye çalıştıysa da bu tip binalar hem Bosna'nın tabiî manzarasına ve iklim şartlarına hem de daha önceki örneklere ters düşmüştür.Boşnak dili aslında Sırp-Hırvat dilinin bir "ağızı" durumundadır. İslâmî tabir ve istılâhların girmesiyle zenginleşmiştir. Osmanlı döneminde Boşnakçaya girmiş olan Türkçe, Arapça, Farsça kelimelerin etkisi ve yoğunluğu 1918'den sonra azalmaya başlamıştır. Müslüman Boşnak şairlerden Bayezid Ağaoğlu Derviş Paşa (ö.1603) ile Mehmed Nergisî (ö.1635) şiirlerini Türkçe yazmışlardır. Bosnalı Ahmed Sudî (ö.1596) ve Mostarlı Şeyh Fevzî (ö.1747) ise daha çok Farsça'yı kullanmışlardır. Hem Türkçe hem de Boşnakça yazan Saraybosnalı Hasan Kaimî (ö.1691) ve Üsküf-i Bosnevî (ö.1650) de Bosna'nın yetiştirdiği önemli şairlerdendir. Ayrıca Bosna-Hersek'te Müslüman yazarların çoğu İslâm hukuku, devlet idaresi ve tarih konusunda eserler vermişlerdir.
23 Bosna-Hersek’te İslam Kültürü Muhyiddin Arabî'nin Fusûsü’l-hikem'ine şerh yazan Abdullah Bosnevî ile hukuk ve devlet düzeni hakkında eser veren Hasan Kâfî bunlar arasındadır. Tarih sahasında da Bosnalı Müslüman ailelere mensup tarihçiler yetişmiştir Bosna olaylarını Gazavatname-i Hekimoğlu Ali Paşa adlı eserinde anlatan Novi Kadısı Ömer Efendi de bunlardan biridir. II.Dünya Şavaşı'ndan sonra Bosna-Hersek'teki şarkiyât çalışmalarına ilgi giderek artmıştır. 1949'da kurulan Saraybosna Üniversitesi'nde Türk, Fars, Arap dilleri ve edebiyatları ile ilgili bir kürsü bulunmaktadır. Burada hem Osmanlı tarihi hem de Türkçe kursları verilmektedir. Sırpların Bosna-Hersek'te başlıca hedefleri cami, medrese, kütüphane, özetle, İslâm kültürünü hatırlatacak her türlü eserlerdir. Hatta Sırp bölgelerindeki bazı camiler dozerlerle yıkılıp enkazı dahi kaldırılıp üstleri betonla örtülerek eserden hiç bir iz bırakılmamıştır. Bu gibi faaliyetlerin maksadı Bosna-Hersek'te içiçe geçmiş olan İslâm ve Osmanlı kültürü ve eserlerinin yok edilmek istenmesidirAna Sayfa
24 Genel DeğerlendirmeBugün Avrupa'nın ortasında, medenî dünya ülkelerinin gözleri önünde Müslüman bir topluluk, Haçlı taassubunun soykırımına uğramakta ve Bosna-Hersek meselesi Balkanlar'ın kanayan yarası olmaya devam etmektedir.Balkanlar, Türkiye bakımından son derece önemli bir coğrafî bölgedir. Altı yüz yıllık Osmanlı medeniyetinin ve kültürünün yoğurduğu bu topraklarda, bugün üç milyon Türk ve on üç milyon Müslüman, İslâmiyeti Türkler aracılığı ile kabul ettikleri için yüzlerini Türkiye'ye dönmüşler, ümitlerini bize bağlamışlardır.Bosna-Hersek'in tarih öncesi çağlardan bilinen ilk sakinleri, bir Hint-Avrupa halkı olan İlliryalılardır. Balkan yarımadasının kuzeybatı bölgelerini istilâ eden İlliryalılardan sonra, Bosna-Hersek Romalılar tarafından işgal edilmiştir. VII. yüzyılda bölgeye Slavlar yerleşmeye başlamış; XII. yüzyılın ortalarından, Osmanlıların bölgeye hâkim olmasına kadar geçen zaman içerisinde, Macar hâkimiyetinde kalan Bosna-Hersek 1463'te Osmanlı topraklarına katılmıştır.
25 Genel Değerlendirme1463 yılında Fâtih Sultan Mehmed tarafından fethedilen Bosna-Hersek'te Osmanlı idaresi süresince halkın önemli bir bölümü İslâmiyeti kabul etmiştir. Bunun neticesi olarak, Osmanlı-İslâm kültürü burada süratle gelişmiş ve kökleşmiştir. Uzun yıllar bir Osmanlı vilâyeti olarak kalan Bosna-Hersek, Osmanlı-Rus Harbi'nden sonra fiilen Osmanlı tasarrufundan çıkıp Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun kontrolüne girmiştir. 7 Ekim 1908'de, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu burayı kendine bağlamış; 1878'de başlayan işgal ve 1908'deki ilhaklarla birlikte toplam kırk yıl devam eden Avusturya-Macaristan idaresi boyunca Bosna-Hersek'in sınırlarında fazla bir değişiklik olmamıştır.Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra dağılması ile bölgede bir güç boşluğu doğmuş; Bosna-Hersek, Sırp, Hırvat ve Sloven Krallığı'nın bir parçası olmuş ve Sırbistan'la birleştirilmiştir
26 Genel Değerlendirmeİkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Yugoslav Krallığı'nın dağılması ile birlikte Bosna-Hersek toprakları işgal edilip paylaşılmıştır. Komünist Parti tarafından kontrol edilen bağımsızlık mücadelesi, 29 Kasım 1945'te Yugoslav Halk Cumhuriyeti'nin kurulmasıyla neticelenmiştir. Bosna-Hersek de, 2 Temmuz 1944 tarihinde Müslüman, Sırp ve Hırvatlar'ın, eşit statüde katıldıkları Demokratik Yugoslav Federasyonu'nun bir üyesi olmuştur.1989 yılında Doğu bloku ülkelerinde başlayan çözülme Yugoslavya'yı da etkisi altına almıştır. Bosna dramı ise, Boşnak Müslümanlarla Hırvatların 29 Şubat 1992'de bağımsızlıkları lehine oy kullanmalarından hemen sonra başlamıştır. Sırp milisleri Müslümanlarla meskûn Bosna-Hersek şehirlerine saldırarak, binlerce Müslümanı katlederken, Bosna toprakları üzerinde de 'Bosna-Hersek Sırp Cumhuriyeti ' ilân edilmiştir Bosna-Hersek, adını, Bosna ırmağından ve kendisine 'herzog' (dük) ünvanını veren mahallî bir derebeyinden almıştır km2'lik yüzölçümü ve 4.3 milyonluk bir nüfusa sahiptir
27 Genel DeğerlendirmeBu nüfusun % 44'ünü Müslümanlar, % 33'ünü Sırplar ve % 17'sini Hırvatlar teşkil etmektedir. Bosna-Hersek'te Müslümanlar ile Ortodoks ve Katolikler yıllardır içiçe yaşamaktadırlar. Dinî ve kültürel farklılıklara rağmen Yugoslavya'nın bu bölgesinde Müslüman, Sırp ve Hırvatlar uzun bir süre uzlaşmayı, bir takım milliyetçi taleplere tercih etmişlerdir. Başkent Saraybosna'da Katolik ve Ortodoks kiliselerinin çanları ile camilerden yükselen ezan sesleri günlük hayatın tabiî bir parçası olmuştur. Son zamanlara kadar hiç bir etnik grup ayrılma talebini dile getirmemişti. Ancak son günlerde, Büyük Sırbistan emellerinin bir parçası olarak, Bosna-Hersek'teki Sırplar harekete geçirilmiştir.Bosna-Hersek'te bugün Müslümanları katleden Sırpların, Osmanlılardan önce bölgede varlıklarından söz edilmemektedir. Bosna bölgesindeki Katolik Hırvatlar ve Bogomill mezhebindeki Boşnaklar buranın yerli ahalisiydiler. Sırplar, Osmanlının burayı fethetmesini müteakip, Karadağ, Sırbistan ve diğer bölgelerden buraya getirilip çoban ve çiftçi olarak iskân edilmişlerdir. Bunu çok açık bir şekilde ortaya koyan delil, Bosna bölgesinde Ortodoks mabedi olarak karşımıza çıkan en erken tarihli yapının Papraça Kilisesi olmasıdır ki, bu mabedin inşa tarihi 1547'dir. Yani, Osmanlıların bu bölgeye hâkim olmasından seksen küsur yıl sonra inşa edilmiştir.
28 Genel DeğerlendirmeOsmanlıların diğer kavimlere olduğu gibi Sırplara da müsamahakâr davranması neticesi, Sırpların bu bölgede müessiriyetlerinin arttığını görüyoruz.Bosna-Hersek'in tarihi incelendiğinde, bu bölge halkının tarih boyunca devamlı baskı ve zulümlerle karşı karşıya kaldığı görülmektedir. Bu bölgede yaşayan insanların Bogomill mezhebinden olmaları, Papalığın ve Sırpların burayı yaklaşık üç yüz yıl süren dinî baskı altında tutmalarına sebep olmuştur. Bu mezhep, X. yüzyılda Filibe'de kurulmuş olup, Hıristiyanlığın bazı inançlarını reddetmiştir. O dönemde Balkanlar'a süratle yayılmış, İstanbul'da (Bizans), hattâ Rusya'da tesirini hissettirmiştir. Bu mezhep mensupları, özellikle XII. yüzyılda Bulgar Çarı Boris ve Sırp Kralı Stepan Nemanja tarafından şiddete başvurularak susturulmuş; Bogomiller bunun üzerine Bosna'ya sığınmışlar ve Bosna, bu mezhebe inanaların yerleşim merkezi olmuştur.
29 Genel DeğerlendirmeAsırlardır Balkanlar'da devam etmiş olan zulüm ve haksızlıklar, Osmanlı Devleti'nin buralarda doğru ve adil siyaseti sayesinde asırlarca hükümrân olmasını sağlamıştır. Osmanlıların şefkatli ve adil idaresi, Bosna'daki Bogomillerin kitle halinde İslâmiyeti kabullerine sebep olmuştur. Boşnak Bogomiller, Hıristiyanlığın müsamahasızlığından İslâmın hoşgörüsüne sığınmışlardır. Günümüzde kullanılan Boşnak tâbiri de, Müslüman olmuş bölge halkına verilen isimdir.Bosna-Hersek'te yaşayan Müslüman, Ortodoks ve Katolik Hıristiyanlar, Osmanlının bu bölgede hükümrân olduğu dönemde huzur ve asâyiş içerisinde yaşamışlardır. Gerçi, zaman zaman komşu bölgelerdeki Sırp ve Karadağ isyanlarından Bosna-Hersek ve buranın ayrılmaz bir parçası olan Sancak bölgesi de etkilenmiş ve Müslüman ahali muhtelif yerlerde çeşitli baskı ve zulümlere mâruz kalmıştır.Ancak, bu bölgede huzurun bozulması ve zulüm döneminin başlaması, Osmanlının buralardan elini çekmesiyle ortaya çıkmıştır. Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun bölgeyi önce geçici olarak işgali, daha sonra da ilhak etmesi, bu bölgede zulmün ve baskının başladığı dönemdir.
30 Genel Değerlendirme. Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun iki hâkim milletinden birisi olan Macarlar, Bosna Müslümanlarına karşı daha toleranslı ve tarafsız davranmışlardır. Nitekim, Boşnak Müslümanların ileri gelenlerinden teşekkül eden heyetlerin, değişik tarihlerde Peşte'ye gidip dert ve isteklerini ilettiklerini belgelerle tesbit edebilmekteyiz.Buna karşılık, Avusturyalılar, destekledikleri Katolik Hırvatların Müslümanlara yaptıkları zulüm ve baskıyı kamufle etmek için değişik bahaneler ileri sürmüşlerdir. Bunlar, Avusturyalının bölgede yeni yollar ve köprüler yaptığı, eğitim faaliyetlerini düzenleyip modern okullar açtığı gibi propagandalardır.Mahallî idarelerde görevli Müslümanların görevden uzaklaştırılması, Müslüman kadınların kaçırılıp zorla dinlerinin değiştirilmesi, Müslüman çocukların Katolik okullarına gitmeye mecbur edilmeleri, camilerin kiliseye çevrilmesi, cami, ev ve tarla yakmak, Müslümanların arazi satın almalarını engellemek ve onları ağır vergilerle bunaltmak gibi zulüm ve baskılar belgeleriyle örnek gösterilebilir.
31 Genel DeğerlendirmeBosna-Hersek'te Müslümanlara yapılan katliam ve mezalimin, uzun yıllardan beri hazırlanan planın bir parçası olduğu da bellidir. Zira, 1844 yılında ortaya konmuş olan Sırp Millî Programı ile 1928'de hazırlanmış olan Sırp Millî Kültür Kulübü Programı'nda ve 1980 tarihli Sırp Bilimler Akademisi bildirisinde şu hususlar açıkça ifade edilmiştir:"- Etnik bir bütünlük ve saflık arzeden Büyük Sırbistan yaratılmalıdır.– Etnik saflığa, Sancak bölgesindeki Türk kökenli Müslümanlar, Bosna-Hersek'teki Müslüman ve Hırvatlar ile Kosova'daki Müslümanlar temizlenerek ulaşılacaktır.– Temizlik, Müslümanların ve Türklerin kitle halinde imhası ve sağ kalabilenlerin Türkiye'ye sürülmesi ile temin edilecektir.Osmanlılar Bosna-Hersek'te dört yüz on beş yıl hükümrân olmuşlardır. Bunun sebebi adaletle hükmetmelerindendir. Avusturyalılar ise sadece kırk yıl burayı ellerinde tutabilmişlerdir. Avusturyalılar bölgeyi ele geçirdikten sonra, kendilerine en yakın unsur buldukları Hırvatları desteklemişlerdir.
32 Genel DeğerlendirmeOrtodoks Sırplara Avusturyalılar tarafından baskı yapılmışsa da, baskı ve zulmün en ağırı burada yaşayan Müslüman Boşnaklar üzerinde yoğunlaştırılmıştır.Osmanlı idaresi, vergi toplanması ve nizamın korunması dışında Balkanlar'daki etnik grupların hayat tarzlarına müdahale etmemiştir. Kiliseler, etnik gruplar arasındaki mevcut düzenin idâmesinde Osmanlı Devleti'ne başlangıçta yardımcı olmuşlardır. Balkanlar'da etnik gruplar, kiliselerin teşkilâtlanmaları ile varlıklarını sürdürebilmişlerdir. Osmanlı idaresi, Batı Avrupa ülkelerinin kırk yıl öncesine kadar Afrika ve Asya'da uyguladıkları sömürgeciliğe başvurmuş olsaydı, bu bölgelerde kiliseler ayakta kalmaz, bu arada millî benlikler de erir giderdi.*Bosna-Hersek olaylarına milletçe duyduğumuz çok yakın ilgi, Slavca konuşan bu halkın, Osmanlı-İslâm kültürünü günümüzde de sürdürmesi ve değişik zamanlarda, çeşitli sebeplerle Anadolu'ya göç ederek, tamamen Türkleşmiş bir Boşnak topluluğunun Türkiye'de yaşaması sebebiyledir.
33 Genel DeğerlendirmeBosna-Hersek'te yaşanmakta olan trajedinin boyutları giderek genişlemekte ve Bosna-Hersek dünyanın gözleri önünde, insan hakları ve dinî hoşgörünün çağı kabul edilen günümüzde haritadan silinmektedir.Dünya, ilkel içgüdüleri harekete geçen bir kavmin akıl almaz vahşetine şâhit olmakta; Sırplar, tarihte eşine rastlanmayan bir tarzda geçmişi yok etmeyi ve asırlardır yan yana barış içinde yaşadıkları bir halka karşı soykırım hareketini hayâsızca sürdürmektedirler.Bosna-Hersek olaylarının insanlığı üzen bir başka yönü de, insanlığın malı haline gelmiş tarihî mirasın, mimarî ve kültür varlıklarının şuurlu bir şekilde ve hunharca tahrip edilmekte olduğudur. Özellikle de, Osmanlının yapmış olduğu yollar, köprüler, inşa ettiği camiler, medreseler, kütüphaneler, hanlar, hamamlar, imarethaneler Sırplar tarafından sistemli bir şekilde tahrip ve yok edilmektedirAna Sayfa