“İnsanda karşılıklı yardımlaşma eğilimi, köken olarak çok eskilere dayanır ve tarihin tüm iniş-çıkışlarına rağmen insan ırkının tüm geçmiş evrimiyle birlikte derinden örülmüştür.” -Peter Kropotkin,
“Varolan koşullarda büyük bir değişim için gösterilen her cesur çaba ve insanoğlu için yeni imkanlar sağlayacak her iddialı plan Ütopik olarak sınıflandırılmaktadır.” – Emma Goldman
Bazı tarihlere bir bakış
Bu makale, karşılıklı yardımlaşmanın uzun anarşist tarihine üstünkörü bir giriştir, özellikle de felaket veya krizlere çözüm bulma bağlamında, böylelikle biz çağdaş anarşistler kendimizi bu gelenekler üzerinde inşaat edebiliriz. Okuyucular, çevremizde sahip olduğumuz ortak sorumlulukların zengin derinliğini keşfetmeleri için bu taslakları araştırmaya teşvik edilmektedir.
Çeşitli insan ve insan olmayan hayvanlar arasındaki işbirliği veya karşılıklı yardımlaşma, 100 yılın üzerinde bir süredir antorpolojiyi, sosyal teoriyi, politikayı ve evrimci biolojiyi içeren bir çok disiplinde belgelenmiştir. Medya, kültür endüstrisi ve ekonomistler tarafından sürekli olarak takviye edilen kişisel çıkar ve narsizm ( sizin ortalamanız Fortune 500 CEO ve politikacılar bunlara örneklerdir) gibi sosyopatik davranışları ödüllendiren ekonomik ve kültürel sistemler altında yaşamaya karşın, karşılıklı fayda için gönüllü işbirliği halen her fırsatta bir çok biçimde ortaya çıkmaktadır.
İnsanlar birbirlerini önemserler ve karşılıklı iyilikleri için çeşitli biçimlerde memnuniyetle birlikte hareket ederler. Anarşistlere göre, Peter Kroptkin’in 1902’de yayınlanan yeni ufuklar açan kitabı Karşılıklı Yardımlaşma, kolektif çabaları anlamlandırmak ve onlara sosyal ve politik bir referans vermek için bir başlangıç noktası haline gelmiştir.
Anarşist Kara Haç
Felaket zamanlarında karşılıklı yardımlaşma 1917 Rus Devrimi’nin ilk günlerinde Anarşist Kara Haç’ın (ABC) oluşmasıyla ortaya çıkmıştır. Örgüt devrimden hemen sonra Rusya ve Ukrayna’daki Uluslararası Kızıl Haç’ın (IRC) ferahlatma çabalarından kendisini ayırmıştı çünkü IRC tutsakları, özellikle de tıbbi bakıma ve yiyeceğe korkunç derecede muhtaç olan anarşist tutsakları desteklemeyi reddetti.
ABC, dünya çapında yayılan otonomlarla bu sorunu hafiftletmekte başarılı oldu. Üyeleri maddi yardım sağladı ve tutsakların içerisinde bulunduğu zor koşullara ilgiyi uyandırdı. ABC otonomları halen politik tutsakları desteklemeye devam ediyor.
İspanya Devriminde Anarşistler
1936 Temmuz’unda, Francisco Franco’nun öncülük ettiği faşist generaller, seçilmiş İspanya hükümetini devrimeye kalkışmıştı. Bu genel olarak İspanyol İç Savaşı olarak bilinen, ancak anarşistler tarafından İspanya’da savaş ve sosyal devrim olarak anılan ayaklanmayı tetikledi. Sosyal ve askeri karmaşanın ortasında, karşılıklı yardımlaşma ve dayanışmaya dayandırılan desantralize kolektifler ve federasyonlar aracılığıyla, toplumun büyük kısmının temel ihtiyaçları karşılanmıştı.
Anarşistler İspanya’da 1880’lerde örgütlenmeye başladı ve İspanya’da milyonlarca insan şehirlerde ve kırlarda faşizme karşı mücadele etmek ve aynı zamanda toplumu anarşist fikirler çerçevesinde yeniden örgütlemek için birlikte çalıştılar. Sonunda faşistlerin ve Komünistlerin tezgahı ile ezildiler, ancak üç yıl boyunca felaket ve kriz zamanlarında karşılıklı yardımlaşmanın anarşist çerçeve içerisinde nasıl varolabileceğinin binlerce örneğini bizlere gösterdi.
Sokak Doktorları/ Bomba Değil Yemek
1972’lerin ve 80’lerin nükleer karşıtı hareketleri sırasında, ABD çapındaki hareketlenmelerde bir çok anarşist pratik benimsendi, bir çok diğer örnek arasında arasında New England’daki Clamshell İttifakı’ndan Nevada nükleer test alanının uzun işgaline kadar. Desantralize örgütlenmeye, güç paylaşımına ve ilgi gruplarına ek olarak, hareket desantralize karşılıklı yardımlaşmanın iki aşamasının doğumu ve gelişimini gördü—sokak doktorları ve Bomba Değil Yemek.
Sokak doktorları (ilk yardım eğitiminden doktorlara tıbbi pratiğin değişken aşamalarında olanlar) 1960’ların sonlarından bu yana protestolara katılıyorlar, ancak şimdi kitlesel gösterilerde kanuni yaptırım tarafından gazlanan, dövülen, çiğnenen ya da yaralanan insanları desteklemekte aktif roller üstleniyorlar.
Dünya çapında insanlara yemek dağıtmak için desantralize otonom ağlarında kök salmış olan Bomba Değil Yemek (BDY), 1970’lerin başlarındaki nükleer karşıtı hareketlerde aktif hale gelmişti. Baskı altında insanlara yemek dağıtan BDY, Nevada’nın yerli toprakları olan çöllerde olduğu gibi anarşistlerin öncülük ettiği protestolardaki ortak görüştü.
Seattle-sonrası Anarşist Karşılıklı Yardımlaşmanın Yükselişi
Anarşizmin etkisi 1970’lerden bu yana ABD’de zemin kazanmaktadır, ancak 1990’larda hızla ivme kazanmıştır. 1999’da Seattle’daki Dünya Ticaret Örgütü’nün toplantısı gerçekleşirken, anarşistler küresel şirketlerin neoliberal politikalarına karşı hareketlenmede ön saflardaydılar. Kuzey Amerika’daki başarılı zirve protestosunda büyük ölçekli anarşist bir rönesans gün ışığına çıkmıştı.
On binlerce insanın katıldığı, bu kitlesel hareketlemeler, karşılık yardımlaşma ve dayanışmayı içeren anarşist fikir ve pratikleri ABD’de kuşaklarca görülmemiş ölçekte ön saflara taşımıştır. Bu da, sokak doktorlarının, hukuki, iletişimsel ve doğrudan eylem kolektiflerinden oluşan büyük, enformel anarşist ağların gelişmesine öncülük etmiştir.
Felaketlerden ve Krizlerden Sonra
21 yüzyıl süresince anarşist gelenekler üzerine inşaa edilen karşılıklı yardımlaşma, sene-i devriyesi ve onun engebeli ilk onyılının ardından farklı görünmeye başladı. ABD’deki insanların ruhu üzerinde felaketlerin (hem insan yapısı, hem ekonomik hem de ekolojik) çanları çalmaya başladı, ancak yol boyunca önemli bir şey ortaya çıktı: bu felaketlerin üstesinden devlet ve kar amacı gütmeyen endüstriyel kompleksler olmadan gelen desantralize işbirliği, ön saflardaki orta direkler.
Ortak Payda Kolektifi
Katrina Kasırgası 2005 sonbaharında Körfez Kıyısını vurduğunda, insanlar dünya çapında ABD hükümetinin ve Kızıl Haç’ın başarızılığını gördü. Devlet kurtarma ve rahatlama çabalarına girmektense “kanun ve düzeni” eski haline getirmeye öncelik vererek umutsuz insanları kriminalize etti. Kızıl Haç, tüm kaynaklarıyla, acı bir şekilde yetersizdi ve zorunlu ihtiyaçlara karşılık verememiş, ancak bir kaç hafta içerisinde milyarlarca dolar bağış toplamayı başarmıştı.
Başından beri, olay yerindeki aktivistler olarak bir kaçımız bazı sorular sorduk: Sokak doktorları, Indymedia, Hapishane Değil Ev, Bomba Değil Yemek vs. gibi Seattle sonrası bu enformel ağlar felaket zedelere yardım etmeye katılmaları için çağırılabilir miydi? Sokak doktorları bir klinik oluşturabilirler miydi; o klinik bir hastane olabilir miyid? Bomba Değil Yemek insanlara uzun süre yemek dağıtabilir miydi?
Bu sorular gereçler, insanlar ve kaynaklar için oluşturulan o ağlara kadar uzandı. Bu kaosun ortasından birden bire desantralize yardım çabaları oratay çıktı. Bunlardan birisi, modern ABD tarihindeki anarşist esinli en büyük örgütlenme olan New Orleans’ın Cezayir seksiyonunda kasırganın vurmasının hemen ardından oluşan Ortak Payda Kolektifi’ydi.
Ortak Payda’nın temel öncülleri basitti: “Hayırseverlik Değil Dayanışma” sloganıyla ifade edilen karşılıklı yardımlaşma ve dayanışma. Doktorlar ve sağlık profesyonelleri, hukuki ekipler, Indymedia muhabirleri, açık kaynak bilgisayar programcıları, mikro radyo kurucuları, tahliye savunma aktivistleri—gerekçleri getiren bu ağlardan gelen örgütleyiciler ve gönüllüler, ve insanlara kendi geleceklerini belirleme fırsatı tanıyarak, yardım sağlayarak ve yeniden toparlayarak toplulukları destekleyen diğer insanlar.
Gengönüllüler, beyaz ırkçı milislere karşı silahlı topluluk savunmasından, bahçelere, mahalle toplantılarından çöp temizliğine ve özgür okullardan, ev temizliğine ve tahliye savunmasına kadar farklı projelerdeki bireylerle ve komşularla sıkı bağlar kurmuşlardır. Ortak Paydayı diğer yardımlaşma modellerinden farklı kılan şey, karşılıklı yardımlaşma ve otoriteye direnişin kendi analizinde ve kolektif kurtuluşun inşaası pratiğinin büyük kısmında bilinçli olarak örülmüş olmasıdır.
Katrina vurmadan önce bile mahvedilmiş, ihmal edilmiş ve gözardı edilmiş olan bu toplulukları desteklemek için ilk üç yılda 28,000’in üzerinde gönüllü katılmıştır. Bu 21 yüzyılın kriz sonrası karşılıklı yardımlaşmasıydı.
Ortak Payda Kolektifi bu fikirlerin bir dışavurumuydu, ancak bunun gerek örgütlenmenin hikayeleri yoluyla olsun gerekse on binlerce insanın yıllarca projeye katılmış olmasıyla olsun Körfez kıyısının dışına yansıtıcı bir etkisi olmuştur.
Occupy Hareketi (İşgal Et)
Anarşist karşılık yardımlaşmanın büyük ölçekli uygulandığı bir başka felaket de insan tarafından ekonomik olarak yaratılandı: 2007’de, Wall Street bankacılarının aç gözlülüğü ve finansal saadet zinciri dolandırıcılığı ABD’de finansal bir erimeye neden oldu. Bu, büyük ölçekli hacizlere ve evden çıkarılmalarla sonuçlanan kitlesel iş kayıplarına, batan işlere ve buharlaşan hayat tasarruflarına yol açtı.
Kendiliğinden, binler şehir şehir karşılıklı yardımlaşmayla bir araya gelerek ve müştereklere yeniden sahip çıkarak kamu alanlarını yeniden ele geçirmek için ayaklandı. Milyonlarca hoşnutsuz insan 2011 Eylül’ünde Occupy (İşgal Et) adı altında çeşitli hareketleri destekledi. Ayrıca, Katrina’dan sonraki çabalardaki gibi, farklı topluluklar bir araya gelerek, kendilerini savunmak için işbirliği içerisinde çalıştılar, birbirilerine yemek verdiler ve deneyimlerini paylaştılar.
Karşılıklı Yardımlaşma kent parkı İşgal kamplarında, tahliye savunma eylemlerinde, fabrikalarda ve ülke çapındaki sokak protestolarından ortaya çıktı. Ortak Payda içerisinde aktif olan örgütleyiciler ve gönüllüler karşılıklı yardımlaşma ve dayanışma fikirlerini öteye taşıyan Occupy desantralize örgütlenme ağlarının bir parçasıydı.
Occupy Sandy
İnsan kaynaklı iklim değişikliği değişken hava modellerini yeni normal hale getirmeye devam etmektedir. Dehşet bir fırtına olan Sandy Kasırgası, sayısız eyalette yıkıcı etkiler bırakan 2012 Ekim’inde ABD’nin Doğu Sahilini vurmuştu. Katrina gibi, fırtına geçtiğinde, hükümet ve Kızıl Haç’ın yanıtı daha fazla marjinalleşmiş topluluklarda berbattı.
Occupy hareketi içerisindeki insanların hareket gücü “Hayırseverlik Değil Karşılıklı Yardımlaşma” sloganıyla vücut bulduğu gibi Ortak Payda ve diğer radikal hareketlerin modellerinde kökleşmiş olan Occupy Sandy’nin desantralize çabalarını oluşturmuştu. Hükümet organlarının program ve projeler oluşturmakta veya devam eden çabaları desteklemekte başarısız olduğu ve toplulukları ihmal ettiği yerde gönüllüler ilk müdahaleyi edenlerdi. Acil kriz hafifledikten sonra, Occupy Sandy içerisindeki bir çok insan toplulukların kendi kendilerini belirlemeleri için yeniden inşaa çabalarında onlara desteklemeye devam etmektedir.
İleriye Yönelik Bilinçli bir Yol Olarak Felaket ve Krize Çareler
Karşılıklı yardımlaşma fikri ve pratiği 21. yüzyılda halen canlı ve iyidir. Kalplerimizi birlikte acilen eyleme dökme kapasitemiz, bizi toplum merkezlerine ve felaketlere hapishanelere, park yerlerine ve kitle eylemlerine doğru sürüklemeye devam edecek. İnsanlar buna bağlıdır ve bizim atomize ve çoğu zaman yıkıcı olan toplumumuzda bunu kalıcılaştırmak kritiktir. Felaketler özellikle bazı topluluklarda ön plandadır; felaket gerçekleştiği zaman karşılıklı yardımlaşmayla yanıt verebilmek merkezi önem taşır.
Mesela, 2013 Mayıs’ında, şiddetli bir hortum Oklahoma’nın semtlerini yıkıp geçti—yeni normalin büyük bölümü hızla değişen iklim tarafından yaratılmıştır. Occupy hareketlerinden ve eski Ortak Paydacılardan insanlar, anarşistler ve diğer radikaller, bir kez daha acil yardım ve uzun erimli yeniden inşaa için desantralize karşılıklı yardımlaşma desteği oluşturdu.
Bu kendiliğinden meydana gelmeler şimdi hızla yanıt vermeye dayalı bağlantılı ağlara sahiptir; bu ağlardan oluşan tarihler ve krizle mücadele deneyimlerine ve gücü paylaşma becerilerine sahip olan insanların.
Anarşist örgütlenmede olan bizler için, felaketler çerçevesindeki karşılıklı yardımlaşma ve dayanışmanın uzun tarihi kolektif kurtuluşu nasıl gördüğümüze bilinçli bir şekilde eklenmelidir. Maalesef, bu felaketler açıkça ve acı verici bir şekilde devletin başarısızlıklarını ortaya çıkardı ve çoğu zaman topluluklar için birden fazla soruna neden oldu.
Ancak, bunlar insanlara kendilerini ve daha önceki karşılıklı yardımlaşma deneyimlerinden farklı olarak kendi topluluklarının küçük parçalarını yeniden inşaa ederek kendi güçlerini görmelerine kapı aralamaktadır. İnsanlar doğrudan ve anlamlı yöntemlerle iktidardakilerin yaşamlarını daha güzel yapmalarını beklemek zorunda olmadıklarını öğrendiler.
Onlar bunu kendileri için destekle yapabileceklerinin farkına varmaya başladılar; en kötü zamanlarda bile. Gezegen kadar eski olan bu kavramlar—anarşistlerin politik olarak karşılıklı yardımlaşma adını verdiği—belirsiz bir gelecekle karşı karşıya kaldığımız için günden güne yaşamlarımızda hepimizin hayatta kalmamız ve sağlığımız için gereksinim duyulmaya devam edecektir; bu, ister felaketler olsun, ister krizler olsun ya da sadece yaşam olsun.
Scott Crow
* Bu metin anarşist dergi Fifth Estate’in 2013 Sonbaharında yayınlanan 390. sayısında yazınlanmıştır.
** Sosyal Savaş Dergi’nin 3. sayısında türkçe olarak yayınlanmıştır.