Kafiyeli Şiir Nasıl Yazılır
Şiir; insanların duygularını ifade etmek için, belli kurallar çerçevesinde yazdıkları metin türüdür. Buradaki belli kurallardan kasıt, şüphesiz ki şiirlerde kullanılan kafiye, redif ve benzer ses uyumlarıdır. Yani ahenktir. Elbette ki her şiirin kafiyeli, redifli yazılması gibi bir zorunluluk yoktur; ancak bana sorarsanız şiiri şiir yapan kafiye ve rediftir. Bu nedenledir ki serbest şiir tarzına bir türlü ısınamadım gitti. Şiir yazılacaksa kafiyeli yazılmalı, hece ölçüsüne uygun olmalı. Serbest şiirde bu söylediklerim yoktur. Mısralar gelişigüzel yazılır, cümleler devrik hale getirilir, duygular anlatılmaya çalışılır o kadar… Bu anlamda duygularını düzgün bir şekilde ifade edebilen her insan serbest şiir yazabilir. Ancak kafiyeli ve redifli şiir yazmak öyle değildir. Dili iyi kullanmanın yanında bazı tekniklerin de bilinmesi gerekmektedir. Peki iyi bir kafiyeli ve redifli şiir nasıl yazılır? Güzel şiir yazmak için ne yapılmalıdır?
1 . Kafiye ve Redifin Ne Olduğu İyi Bilinmeli!
Yazmak istediğiniz şiir şayet kafiye ve redifli olacaksa, öncelikle bu kavramların ne olduğunu iyi bilmelisiniz. Peki, kafiye nedir, şiirde nasıl kullanılır? Rediften farkı nedir?
Kafiye: Şiirlerde mısra sonlarında bulunan ses benzerlikleridir.
Redif: Şiirlerde mısra sonlarında bulunan ses benzerlikleridir.
Şimdi eminim ki kafanız iyice karıştı; çünkü kafiye ve redif için yazdığım cümleler aynı. Doğru, cümleler aynı ve ortada yanlış bir şey yok. Sadece eksik bir şey var ki o da kafiyenin rediften farkı… Yukarıda da yazdığım gibi her ikisi de mısra sonlarındaki ses benzerlikleridir; ancak bir yönüyle kafiye ve redif birbirinden ayrılmaktadır.
‘’Kafiye; şiirlerde mısra sonlarındaki, aynı görevde kullanılmamış ses benzerlikleridir. Redif ise şiirlerde mısra sonlarındaki aynı görevde kullanılmış ses benzerlikleridir.’’
Örnek:
………...batacak
………….satacak
……….…atacak
………….yatacak;
Şeklinde olan bir dörtlük düşünelim. Bu dörtlüklerdeki son mısralarda ‘’-atacak’’ sesleri aynıdır. Ancak bu seslerden bazıları kafiye bazıları ise rediftir. Redif için; aynı görevdeki ses benzerlikleri demiştik. O zaman ‘’-acak’’ seslerinin hepsi gelecek zamanın eki olduğu için bunlar rediftir; çünkü hepsi aynı görevdedir. Bu dizelerde yer alan diğer bir ses benzerliği ise ‘’-at’’ sesleridir. Bu sesler, kelime köklerinde yer aldığı ve birbiriyle hiçbir ilgisi bulunmadığı için kafiyedir.
Uyarı!: Bir dörtlükte hem kafiye hem de redif aynı anda kullanıldıysa redif mutlaka sonda bulunmaktadır. Kafiye ise kelimenin kök veya gövdelerinde aranır. (gövde=bir kelimenin yapım eki almış halinin toplamı… Örnek:kalem kök iken kalem-lik gövdedir!)
2 . Kafiye Ve Redif Kullanılacak Kelimeler Özenle Seçilmelidir!
Aslına bakarsanız bu iş, hiç de kolay değildir. Öyle ki bazı şairler uyumlu bir sözcük bulabilmek için aylarca düşünmüşlerdir. Ancak bizim bu anlatımımız işin ehli insanlar için değil, az buçuk bu işi kavrayabilecek öğrenciler ve diğer vatandaşlar içindir. Kafiyeli şiir yazmak için kullanılan en iyi yöntemlerden birisi, bir biri ile kafiyeli olabilecek sözcükler bulmaktır. Bunun için kafiye sözlükleri bile yazılmış durumdadır. Peki, kafiyeli sözcükler nasıl seçilir?
Diyelim ki şiir yazmaya karar verdiniz ve ilk mısraınızı yazdınız. İlk mısraınız ise şu şekilde:
‘’O şehidin annesi, bağrına basmış bir taş’’
Gördüğünüz gibi bu dizenin son kelimesi ‘’taş’’ sözcüğüdür. İşte bizim burada yapmamız gereken bu kelime ile kafiyeli başka uygun sözcükler bulmaktır. Bunlar hangi kelimeler olabilir? Atıyorum: yaş, baş, kaş, ataş, ateş, leş, hoş, boş… Bu kelimelerden bir tanesini seçerek ikinci bir dize yazmaya çalışalım.
O şehidin annesi, bağrına basmış bir taş
Aylar yıllar geçmiş de, dinmemiş gözünde yaş
Evet, arkadaşlar gördüğünüz gibi son sesleri kafiyeli olan bir beyit yazdık. İsteğe göre, bu dörtlük (kıta) halinde de yazılabilir. Dizelere takılmayın. Bu an için, düşünmeden yazdığım dizeler olduğu için, edebi yönü olmayabilir. Maksadım, tekniği öğretmek.
3 . Hece Ölçüsünü Tutturmak Çok Önemli!
Bir şiiri şiir yapan en önemli unsurlardan biri hece ölçüsüdür. Yani şiirdeki dizelerin hece sayılarının eşit olmasıdır. Yukarıda verdiğimiz ikiliğe bir göz atalım isterseniz:
O şe-hi-din an-ne-si, bağ-rı-na bas-mış bir taş
Ay-lar yıl-lar geç-miş de, din-me-miş gö-zün-de yaş
Her iki dizedeki heceleri saydığınızda, iki dizede de 14 hece bulunduğunu göreceksinizdir. Aslında bu hece sayısını tutturabilmeniz için oturup heceleri saymanıza hiç gerek yok. Siz şiiri okurken zaten eksiği fazlalığı kendiliğinden anlayabiliyorsunuz. Örneğin bu dizeyi hece ölçüsüne dikkat etmeden yazdım az önce ve bu başlığa geldiğimde saydım, hece sayısının eşit olduğunu gördüm. Dilerseniz dizelerin birinden, çıkarılabilecek bir kelimeyi çıkarın bakalım ne olacak. Şiirin ahengi bozuldu değil mi?
4 . İlhama Dikkat Etmek!
Şiir yazabilmeniz için ilham gelmesi şart değil; ancak bazen bir anda aklınıza öyle ifadeler gelir ki siz bile şaşırırsınız. Sizlere tavsiyem böyle anları iyi değerlendirmenizdir. Böyle bir durum yaşadığınızda aklınıza gelen ifadeleri hemen not alın. Zamanı gelince size mutlaka yarayacaklardır. Bu tür ilhamlar bana çoğu defa uyuma hazırlıklarında gelir ve maalesef sabah yazarım diye geçiştirdiğim için sabah uyandığımda çoktan unutmuşumdur.
5 . Bilinen Güzel Şiirleri Mutlaka Okumalısınız!
Şiir yazabilmenin en güzel yolu şiir okumaktır. Örneğin siz kafiyeli ve hece ölçüsüyle yazılmış şiir tutkunu iseniz Necip Fazıl’ı iyi irdelemelisiniz. O ve ona benzer üstatların şiirlerini okumalı, gerekirse çoğunu ezberlemelisiniz. Ancak o zaman iyi ve kaliteli şiirler yazabilirsiniz.