2
20102 UYGULAMALI DAVRANIŞ ANALİZİ (UDA) Temelleri: Davranışçı yaklaşım Davranışçı yaklaşım: Gözlenebilir ve ölçülebilir davranışlar ile çevresel uyaranlar arasındaki ilişkileri açıklayan çeşitli kuramları (örneğin, edimsel koşullama) kapsamaktadır.
3
20103 Pek çok davranışın çevresel olaylara bağlı öğrenilmiş tepkiler olduğu öne sürülmektedir. Klasik koşullama kuramı Edimsel koşullama kuramı Sosyal öğrenme kuramı Santrock, 2004; Schloss ve Smith, 1994; Tekin ve Kırcaali-İftar, 2001; Woolfolk, 2005.
4
20104 Uygulamalı davranış analizi, Sosyal olarak önemli, gözlenebilir ve objektif olarak tanımlanabilir insan davranışlarını anlamaya, değiştirmeye ve geliştirmeye yönelik olarak edimsel koşullama ve sosyal öğrenme kuramlarının ilkelerini sistematik olarak uygulamayı içeren bilimsel bir disiplindir (Baer, Wolf ve Risley, 1968; akt.: Cooper, Heron ve Heward, 1987; Santrock, 2004; Schloss ve Smith, 1994).
5
20105 Bir başka deyişle, davranış ve davranışın öncesi ve/veya sonrasındaki çevresel olaylar arasındaki işlevsel ilişkinin sistematik ve deneysel olarak ortaya konmasına; ayrıca, davranış değişikliklerinin oluşması için bu olayların değiştirilmesine yönelik çeşitli davranışsal ilkelerin kullanılmasıdır (Chance, 2006; Cooper ve diğ., 1987).
6
20106 Uygulamalı davranış analizindeki davranış değiştirme ilkeleri: Bu ilkelerin belli başlıları: pekiştirme Ceza Sönme ayrımlı pekiştirme şekil vermedir Bu ilkeler hakkında ne biliyoruz? (Anderson ve Romanczyk, 1999; Chance, 2006; Cooper ve diğ., 1987; Santrock, 2004; Wolery, Bailey ve Sugai, 1988).
8
20108 Uygulamalılık Hedef davranışın kuramsal açıdan değil, toplumsal açıdan önemli bir davranış olması
9
20109 Davranışsallık Gözlenebilen, somut davranışların incelenmesi Davranışın doğru tanımlanması ve ölçülmesi
10
Analitiklik Uygulama ve sonuç arasındaki işlevsel ilişki=neden-sonuç ilişkisi ortaya konmalı
11
Teknolojiklik=Yinelenebilirlik Davranış değiştirme süreçlerinin, uygulamanın açık ve herkes tarafından aynı şekilde anlaşılacak şekilde betimlenmesi Herkesin aynı biçimde uygulamayı yineleyebilmesine olanak sağlama
12
Kavramsal olarak sistematiklik Uygulamaların kavramsal ilke ve tekniklerle ilişkili olması, kavramsal bütünlük
13
Etkililik Davranış değişikliğinin etkili olması İstatistiksel etkililik Sosyal/klinik etkililik
14
Bir uygulama istatistiksel olarak etkili olabilir ancak bu sonuç bireyin toplumda daha yeterli olmasını sağlayamayıp, yaşantısında olumlu değişikliği getirmeyebilir (klinik etkililik).
15
Genellenebilirlik Ortamlar-arası, kişiler-arası, araçlar- arası genelleme
16
Güçlü yanları: öğretmenler ve diğer kişiler tarafından göreceli olarak daha kolay öğrenilmesi sürekli yapılan değerlendirmelere bağlı olarak öğretimin etkililiğinin ve verimliliğinin artması bilimsel dayanaklı bir uygulama olması farklı özellikteki bireylerle farklı ortamlarda (ev, merkez, kaynaştırma ortamı vb.) farklı davranışlara yönelik olarak kullanılabilmesi
17
çeşitli becerilerin öğretiminde kullanılabilmesi davranış sorunlarına yönelik olarak öncelikle olumlu tekniklerin yer aldığı davranış değiştirme planlarının yapılması bireylerin bağımsız yaşama becerilerini arttırmak için işlevsel becerilerin öğretimine önem verilmesi (Anderson ve Romanczyk, 1999; Rosenwasser ve Axelrod, 2002; Schloss ve Smith, 1994):
18
Eleştiriler veri toplama ve analiz sürecinin çok zaman alması, davranışın yapılma olasılığını arttırmak amacıyla davranışı izleyen durumda ortama eklenen pekiştireçlerin rüşvet anlamına gelmesi, ceza tekniklerinin kullanılması sadece davranış sonrası olaylara önem verilmesi (Cooper, Heron ve Heward, 2007; Tekin ve Kırcaali-İftar, 2001; Wolery ve diğ., 1988).
19
Ancak; sistematik veri toplama ve değerlendirmeler öğretimsel kararlar almak için sağlam temeller sağlamaktadır ve zaman kaybını önlemek için çeşitli yollar bulunmaktadır. Yeni davranışların kazandırılması ancak pekiştireçler uygun şekilde kullanıldığında ve sistemli olarak silikleştirildiğinde mümkün olmaktadır. Bunun dışında, rüşvet hakedilmeyen ve uygun olmayan durumlarda verilmektedir. Uygulamalı davranış analizine dayalı öğretim yöntemlerindeyse, hak edilmeyen ya da uygun olmayan durumlar söz konusu değildir.
20
Ceza tekniklerinden, en az kısıtlayıcı davranış değiştirme teknikleri etkili olmadığında yararlanılabilmektedir. Bu tür teknikler kullanıldığında da, etik kurallar çerçevesinde bireye fiziksel, psikolojik ve sosyal yönlerden hiçbir şekilde zarar verilmemesine dikkat edilmektedir. Tüm bunların yanı sıra, davranışçı alanda artan bir şekilde davranış öncesi uygulamalara da giderek daha fazla önem verildiği görülmektedir
21
Uygulamalı davranış analizine dayalı eğitimlerin bireyler üzerindeki olumlu etkileri bilimsel araştırma sonuçlarıyla desteklenmiş bulunması (=bilimsel dayanaklı uygulama) ve güçlü yanları nedenleriyle, öğretim ve sağaltım ortamlarında yaygın olarak kullanılmaktadır
22
HEDEFLERİ Yeni davranışlar kazandırmak İstendik davranışları arttırmak Uygun olmayan davranışları önlemek, azaltmak ve ortadan kaldırmak Davranış değişikliklerinin genellenmesini ve kalıcılığını sağlamak
23
UDA-ÖĞRETİM YÖNTEMLERİ Uygulamalı davranış analizine dayalı öğretim yöntemleri genel olarak iki grupta toplanabilir: 1. Davranış sorunlarıyla başa çıkmaya yönelik yöntemler 2. Beceri öğretimine yönelik yöntemler
24
Davranış Sorunlarıyla Başa Çıkmaya Yönelik Yöntemler Gelişimsel yetersizliği olan çocuklarda ortaya çıkan davranış sorunlarıyla başetmede uygulamalı davranış analizine dayalı çeşitli yöntemler yöntemler (ayrımlı pekiştirme, vb.) kullanılmaktadır. Hangi yöntemin, nasıl kullanılacağı yapılan davranış değiştirme planı doğrultusunda ortaya konmaktadır.
25
Davranış Değiştirme Planı Hedef davranışı belirleme Kayıt Davranış değişikliğini planlama ve uygulama Davranış değiştirme planını değerlendirme
27
Davranış Sorunu: Çocuğun kendisine ve/veya çevresine zarar veren davranışlar Sosyal uyumu güçleştiren davranışlar Yeni beceri öğrenmelerini güçleştiren davranışlar Var olan becerilerini kullanmalarını engelleyen davranışlar
28
Hedef Davranış/Davranış Sorunu-devam Davranış sorunlarının olası nedenleri: Sosyal ilgi ve dikkat çekme Nesne elde etme İstenmeyen etkinlikten, ortamdan kaçma Duyusal uyaran elde etme
29
Hedef Davranış/Davranış Sorunu Hedef davranışların belirlenmesi ve tanımlanması Davranışsal amaç yazma Hedef Davranış: Sosyal önemi olan, işlevsel, önkoşul olan ve değiştirilmesi hedeflenen davranış Değişmesi durumunda çocuğun ve/veya çevresindeki kişilerin yaşamını kolaylaştıracak, yaşam kalitesini yükseltecek davranış
30
Gözlem-ABC kaydı En çok bilgi sağlayan teknik Pek çok davranış sorunu arasından bir hedef davranış belirlemek ya da belirlenmiş bir hedef davranışa yönelik detaylı bilgi edinmek Davranış ve davranışla ilişkili olabilecek davranış öncesi ve sonrası çevresel olayları belirlemek Davranışı ortaya çıkaran olası nedenleri/sonuçları ortaya çıkarmak
31
ABC Kaydı-devam Bir başka deyişle ABC kaydı sonucunda; Çocuk bu davranışı neden yapıyor? Çocuğun kazancı nedir? Dikkat çekmeye mi çalışıyor, zevk mi alıyor, vb. belirlenecektir. Nedeni bulduktan sonra bu nedenle ilişkili bir yöntem uygulanmalıdır
32
ABC Kaydı-devam Davranıştan önceki ve sonraki tüm uyaranlar (çocuk ve diğerlerinin) gözlenir ve yazılır. En az 10, en fazla 30 dakikalık 2-3 oturum gözlem yapılır. Kayıt sırasında davranışların süre, sıklık ve şiddeti de not edilmelidir. Bu gözlemler ABC fomuna işlenir
33
ABC Kaydı-devam Bu gözlemlerin amacı hedef davranışı belirlemeye yönelik olabildiği gibi, belirlenmiş hedef davranışa yönelik de olabilir. Birden çok hedef davranış belirlenirse ve bunlar üzerinde aynı anda çalışılamayacaksa, sosyal açıdan öncelikli davranış hedef davranış olarak belirlenir.
34
Ayrıca, başlangıçta daha kolay başedilebileceği düşünülen davranışa öncelik verilebilir. Bunların dışında, diğer davranışlar için önkoşul niteliği taşıyan, maliyet açısından uygun olan, birey ve çevresindekilerin yaşam kalitesini artıracak davranış hedef davranış olarak seçilebilir.
35
ABC Kaydı-devam Bir başka deyişle hedef davranış; işlevsel mi? pekiştireç sağlayıcı mı? önkoşul niteliği sağlıyor mu? yaşam kalitesini arttırıyor mu? bağımsız yaşama katkı sağlıyor mu? yaşa uygun mu? öğrenme ve diğerleriyle ilişkileri kolaylaştırıyor mu?
36
Örnek ABC Kaydı Gözlem tarihi: Öğrenci ad-soyad: Gözlemci ad-soyad: Gözlem başlama ve bitiş zamanı: Davranış Öncesi Uyaran DavranışDavranış Sonrası Uyaran Anne telefonda konuşuyor. A. legoyu annesine attı. Anne telefonu kapatıp, A.’nın yanına gitti.
37
Davranışa Zemin Hazırlayan Durumlar Bu forma davranışa zemin hazırlayan uyaranlarda yazılabilir Davranış öncesi ve sonrası uyaranlar dışında davranışın ortaya çıkmasına zemin hazırlayan durumlarda söz konusu olabilir. Örneğin, çocuk o gün hasta olduğu için davranış sorunu sergiliyor olabilir. Dolayısıyla bu tür durumlarda gözlenerek not edilmelidir.
38
*** Hedef Davranış Tanımı-Amaç Yazma Hedef davranış belirlendikten sonra hedef davranış tanımlanarak amaç yazılmalıdır. Davranışsal amaç yazma Dikkat: 1. Gözlenebilir ve ölçülebilir terimler, 2. Okuyan herkes aynı davranışı anlayacağı şekilde açık ve net bir ifade kullanımı.
39
Hedef Davranış Tanımı-Amaç Yazma-devam Davranış değiştirme planında yer alan amaçlarda dört öğe yer almalıdır Birey Davranış Koşullar Ölçüt
40
Hedef Davranış Tanımı-Amaç Yazma-devam Birey: Çocuğun adı Davranış: Gözlenebilir, ölçülebilir ve net bir şekilde yazılan hedef davranış (saldırgan davranışlar?-arkadaşına vurmama?) Koşullar: Hedef davranışın meydana geleceği ortam, zaman, nasıl gerçekleşeceği.
41
Hedef Davranış Tanımı-Amaç Yazma-devam Ölçüt: Ölçüt yazarken iki etmen göz önünde bulundurulmalıdır. 1) Ölçüt hedef davranışın özelliğine göre farklı şekillerde ifade edilebilir. Ölçütler, davranışın süresini, sıklığını, doğru tepki yüzdesin, davranışın basamaklarını içerecek şekilde yazılabilir. 2) Çocuğun yaşı dikkate alınmalıdır.
42
Hedef Davranış Tanımı-Amaç Yazma-devam Ayrıca, amaç yazarken azaltılmak istenen uygun olmayan davranışlar ilgili değil de, artırılmak istenen uygun davranışa yönelik amaç yazılabilir.
43
Gözlem ve Kayıt Yapma Hedef davranış tanımlanarak amaç yazıldıktan sonra, davranış değiştirme planını uygularken ve uygulama sonrasında davranış değişikliklerini belirlemek için hedef davranış gözlenir ve kayıt edilir. Bu kayıtlara başlanırken hedef davranışa yönelik tekrar ABC kaydı yapılabilir (davranışın işlevi, olası neden-sonuç ilişkileri saptanmamışsa) İşlevsel Değerlendirme-işlevsel analiz (A.Ü. s. 45, işlevsel değerlendirme kitabı)
44
Uygulamacılar tarafından en sık kullanılan davranış kayıt teknikleri nelerdir? ABC kaydı Kalıcı ürün kaydı Olay kaydı Kontrollü olay kaydı Süre kaydı Zaman aralığı kaydı Anlık zaman örneklemi ile kayıt
45
ABC Kaydı Kalıcı Ürün kaydı Kalıcı ürünleri olan akademik davranışlarda bu ürünler kaydedilebilmektedir. Örneğin, öğrencinin haftalık matematik testindeki doğru sayıları kaydedilebilir.
46
Olay Kaydı Hedef davranışın kaç kez meydana geldiği kaydedilir. Hedef davranış: El kaldırma, vurma gibi başlangıç ve bitişi belli olan bir davranış olmalıdır, Sallanma gibi çok sık meydana gelen bir davranış olmamalıdır, Sınıfta gezinme gibi çok uzun sürede ya da farklılaşan sürelerde gerçekleşmemelidir
47
Olay Kaydı-devam Olay kaydı için bazı durumlarda hedef davranışın ortaya çıkması için ön uyaran verilmesine ihtiyaç duyulabilir (kontrollü olay kaydı). Örneğin,öğrencinin parmak kaldırma davranışının ortaya çıkması için öğretmen ders süresince hedef öğrenciye 10 tane soru sorabilir. Bu soruların hangilerine parmak kaldırarak cevap verdiğini kaydedebilir.
48
Olay Kaydı-devam Her gün aynı zaman diliminde gözlem yapmak Gözlem süresi eşitse (her gün 15 dk.) gözlem süresince oluşan davranışın sayısı yazılır Gözlem süresi değişkense tepki oranı hesaplanır. Tepki Oranı= davranış sayısı/gözlem süresi
49
Süre Kaydı Hedef davranışın ne kadar süreyle oluştuğunu bilmenin daha önemli olduğu durumlarda kullanılır. Örneğin, parmak emme davranışı günde bir kez gerçekleşebilir ancak davranışın süresi çok uzun olabilir. Hedef davranışın oluşma süresini azaltmak ya da arttırmak amaçlandığında tercih edilmektedir.
50
Süre Kaydı-devam Hedef davranışın başlangıç ve bitiş zamanı kaydedilerek, davranışın süresi hesaplanır. Kronometre kullanılabilir. Özellikle sınıf ortamında süre kaydını yapmak zor olabileceğinde alternatif olarak zaman aralığı kaydı kullanılabilir. Gözlem süreleri eşitse tepki süreleri doğrudan yazılır. Eşit değilse tepki oranı=tepki süresi/gözlem süresi
51
Bekleme Süresi Kaydı Bir uyaranla davranışın başlaması veya tamamlanması arasında geçen sürenin belirlenmesi önemli olduğunda kullanılabilir. Örnek: “yerine otur” yönergesi verildikten sonra öğrencinin yerine oturması arasında geçen süre kaydedilir.
52
Zaman Aralığı Kaydı Süre kaydına alternatif Hedef davranışın başlangıç ve bitişi kesin olarak belirlenemediğinde ve oluşum süreleri farklılaştığında işlevsel olarak kullanılmaktadır. Gözlem süresi kısa zaman aralıklarına bölünür ve hedef davranışın belirlenen zaman aralığı içinde meydana gelip gelmediği işaretlenir.
53
Gözlem süresi kısa aralıklara bölünür. Örneğin 10 sn. Hedef davranış belirlenen tüm zaman aralığında oluşursa kaydedilir (Bütüncül zaman aralığı). Davranış olduğundan az görünür, dolayısıyla artırılmak istenen davranışlar için önerilir.Ya da, davranış o zaman aralığında kısa bir an bile görülse kaydedilir (parçalı zaman aralığı). Davranış olduğundan fazla görünür, dolayısıyla azaltılmak istenen davranışlar için önerilir. Ya da 10 sn.’nin sonunda hedef davranış oluşursa kaydedilir (Anlık zaman aralığı) Gözlem aralığından önce davranış yapılırsa aralık yeniden başlatılabilir.
54
Anlık zaman örneklemi Gözlem süresi 1-10 dk.’lık zaman aralıklarına bölünür (2 dk.’dan büyük olması önerilir) Davranış o aralığın sonunda gerçekleşirse “var” olarak kaydedilir. Birden fazla davranış aynı anda kaydedilebilir. Süre-sıklık bilgisi vermez. Sıklıkla, gözlük takma yazma gibi süreklilik gerektiren davranışlar için uygundur.
55
Kalıcı ürün kaydı Bazı davranışlar kalıcı ürünler vermektedir.Bu davranışların kendilerini değil, verdikleri ürünleri ölçebiliriz. Hesaplamalar neyi kaydettiğimize bağlı olarak değişir.
56
Gözlemciler Arası Güvenirlik İki bağımsız gözlemcinin birbirlerinden bağımsız ancak eşzamanlı olarak aynı davranışa ilişkin veri toplaması ve bu verilerin birbirleri ile tutarlığına gözlemciler arası güvenirlik denilmektedir.
57
Davranış Değişikliğini Planlama,Uygulama ve Etkililiğini Değerlendirme Öğrencinin hedef davranışı belirlenip, gerekli kayıtlar yapılarak hedef davranışa ilişkin performans düzeyi ve olası nedenler belirlendikten sonra davranış değiştirme yöntemleri seçilir ve uygulanır. Davranış değiştirme planının etkililiği uygulama öncesi ve uygulama sonrasında hedef davranışın gerçekleşme düzeyine bakılarak belirlenir.
58
Yöntemler Uygun davranışların arttırılmasına yönelik yöntemler Uygun olmayan davranışların azaltılmasına yönelik yöntemler
59
Uygun Davranışların Arttırılmasına Yönelik Yöntemler PEKİŞTİRME Yeni davranışlar kazandırma, var olan davranışları uygun yönde değiştirme, davranış değişikliğini sürdürmede en uygun yol pekiştirmedir. Edimsel koşullama kuramına göre insanların davranışları, davranış öncesi ve sonrası çevresel durumlara bağlı olarak şekillenmektedir. Bu kurama göre davranış sonrası durumlar olumsuzsa, o davranışın ileride tekrarlanma olasılığı azalır. Davranış sonrası durumlar, davranış sonuçları birey için olumluysa o davranışın ileride yapılma olasılığı artar. Bu durumdaki sürece pekiştirme denir.
60
PEKİŞTİRME-devam Pekiştirme, davranışı izleyen ve o davranışın ileride ortaya çıkma olasılığını artıran durumdur. Uygun davranışların artması için, bu tür davranışların pekiştirilmesi ve davranış ile davranışın sonucu arasında işlevsel bir ilişkinin kurulması gerekmektedir. Çocuk “çizgi çizme” etkinliğini bitirdiğinde öğretmenin “aferin” demesi ve/veya “şeker” vermesi bu davranışı arttırabilir.
61
PEKİŞTİRME-devam Olumlu pekiştirme Olumsuz pekiştirme
62
Olumlu pekiştirme Ortama hoşa giden bir uyaranın eklenmesiyle gerçekleşen pekiştirme süreci Uygun davranışı izleyen durumda ortama hoşa giden bir uyaranının eklenmesiyle bu uygun davranışın ileri,de yapılma olasılığının artması Öğrencinin öğretmenin sorduğu soruya cevap vermek için parmak kaldırarak söz almasının ardındna öğretmenin “aferin” demesi
63
Olumsuz pekiştirme Davranış sonrasında çocuğu rahatsız eden bir durumun ortadan kalkmasının veya ortaya çıkmasının engellenmesinin, uygun davranışın ileride yapılma olasılığını arttırmasıdır. Ortamdan çekilen uyarana itici uyaran denmektedir. Anne çocuğa özür dilemeden odandan çıkamazsın” dediğinde olumsuz pekiştirme süreci söz konusudur. Çocuğun odadan çıkması için özür dilemesi gerekmektedir. Dolayısıyla, özür dileyerek itici, istenmeyen bir durum ortadan kalkacaktır.
64
Olumsuz pekiştirme-devam Çocuk itici uyarandan kurtulmak için olumlu yollar bulamayıp, saldırgan davranışlar gösterebilir. Ortama bir itici uyaran eklemek, hoşa gitmeyen durumlar, ortamlar yaratmak her zaman mümkün ve/veya etik olmayabilir. Dolayısıyla, eğitim ortamlarında çok sık yer verilmemektedir.
67
Pekiştireç seçme ve kullanma Etkili pekiştireç belirleme Pekiştireçlerin etkililiği: Davranıştan hemen sonra ve sadece o davranışa bağlı olarak sunulmalı Kolayca doyuma yol açmamalı Pekiştireç değerlendirme Davranışa bağlı olarak nitelik ve niceliğinde değişimler Farklı pekiştireçler Birincil pekiştireçlerin ikincil pekiştireçlerle birlikte sunumu Pekiştireçler için seçim fırsatları Pekiştireçlerin silikleştirilmesi (Edimden sonra pekiştireçlerin yavaş yavaş geri çekilmesi, sürekli pekiştirme yapılmaması)
68
Pekiştirme Tarifeleri Pekiştirmenin etkili olabilmesi için belirli bir pekiştirme tarifesi doğrultusunda uygulanması önem taşımaktadır. Pekiştirme tarifesi: Uygun davranışı izlemesi gereken pekiştirmenin zamanına, sıklığına ve miktarına ilişkin planlamalar
69
Sürekli pekiştirme tarifesi Artırılacak hedef davranışın her meydana gelişinden sonra pekiştirilmesi. Örnek: Hedef davranış: Çocuğun “lütfen” kelimesi kullanması Sürekli pekiştirme: Her “lütfen” kelimesinden sonra çocuğun pekiştirilmesi
70
Aralıklı pekiştirme tarifesi Uygun davranışın önceden belirlenen sayı ya da sürede oluşumunun pekiştirilmesi Oranlı pekiştirme Zaman aralıklı pekiştirme
71
Oranlı pekiştirme Hedef davranışın oluşum sıklığı/sayısı dikkate alınır. Sabit Oranlı Pekiştirme (SOP): Uygun davranışın önceden belirlenmiş sabit sayıda oluşumundan sonra pekiştirilmesi. Örneğin, her 2., davranışın pekiştirilmesi (SOP2) Değişken Oranlı Pekiştirme (DOP): Uygun davranışın ortalama bir sayı doğrultusunda pekiştirilmesi. Örneğin, 9 denemelik bir sunumda 3., 5. ve 7. hedef davranışların pekiştirilmesi. Diğer denemede, 2., 6. ve 9. hedef davranışların pekiştirilmesi (DOP 3).
72
Zaman aralıklı pekiştirme Hedef davranışın oluşum süresi dikkate alınır. Sabit Zaman Aralıklı Pekiştirme: Uygun davranışın önceden belirlenmiş zaman içinde oluşmasının pekiştirilmesi. Örneğin, çocuğun gözlenerek, her 10., 20. dakikalarda hedef davranışı sergilerse pekiştirilmesi. Gözlem yapılmadığı zamanlarda hedef davranışı sergilemesi dikkate alınmaz. Değişken Zaman Aralıklı Pekiştirme: Uygun davranışın ortalama bir süre içinde oluşmasının pekiştirilmesi. Örneğin, gözlenerek, ortalama 10 dakikada bir pekiştirilmesi.
73
Uygun olmayan davranışların azaltılmasına/ortadan kaldırılmasına yönelik yöntemler Davranış azaltma yöntemleri birey üzerindeki etkilerine ya da kontrol güçlerine göre en ılımlıdan en az ılımlıya doğru sıralanmaktadır. Davranış ılımlı bir yöntemle azaltılabilecekse öncelikle bu yöntem uygulanmalıdır.
74
En ılımlıdan en az ılımlı yönteme doğru sıralama Uygun olmayan davranışın ortaya çıkmasını önleme Ayrımlı pekiştirme Sönme Tepkinin bedeli Mola Aşırı düzeltme Bedensel ceza
75
Uygun olmayan davranışın ortaya çıkmasını önleme Davranışın hemen öncesinde oluşan ve davranışın oluşmasına zemin hazırlayan çevresel durumları (ön uyaranları) değiştirmek ve/veya uygun davranışları pekiştirmek uygun olmayan davranışlarla başetmede işe yarayan en ılımlı yöntemdir. Uygun olmayan davranış henüz ortaya çıkmadan alınabilecek önlemler davranışın ortaya çıkmasını engellemekte ya da kısa sürede ortadan kalkmasını sağlayabilmektedir.
76
Örnekler Sınıf, ev vb. kuralları oluşturmak ve çocuğa öğretmek Dersleri ilginç ve eğlenceli hale getirmek. Çeşitli materyaller kullanmak Seçim fırsatları sunmak Öğrenme hızı, dikkat süresi vb. etmenleri dikkate almak Uygun davranışları pekiştirme ve uygun davranış repertuarını genişletmek
77
Ayrımlı Pekiştirme Uygun olmayan davranışları azaltmak için olumlu pekiştirme sürecinin sistematik olarak uygulanması süreci Farklı uygulama türleri bulunmasına rağmen genel ilke: Azaltılmak istenen hedef davranışın görmezden gelinmesi ve uygun davranışın pekiştirilmesi.
78
Ayrımlı pekiştirme türleri Diğer davranışları ayrımlı pekiştirme (DDAP) Alternatif davranışları ayrımlı pekiştirme (ADAP) Karşıt davranışları ayrımlı pekiştirme (KDAP) Seyrek yapılan (azalan) davranışları ayrımlı pekiştirme (SEDAP) Sık yapılan (artan) davranışları ayrımlı pekiştirme (SIDAP)
79
Diğer davranışları ayrımlı pekiştirme (DDAP) Belirlenen zaman dilimi ya da gözlem süresi boyunca uygun olmayan davranış hiç oluşmadığında çocuğun pekiştirilmesi. Çocuk tenefüs süresi boyunca arkadaşına vurmadığında bonibon vermek.
80
Diğer davranışları ayrımlı pekiştirme (DDAP)-devam Süre boyunca diğer uygun olmayan davranışlar dikkate alınmayabilir ancak, birkaç uygun olmayan davranış belirleyip bunların yapılmaması durumunu pekiştirmek daha anlamlı. Ya da diğer yöntemlere başvurulabilir. Tenefüs boyunca hem vurma hem bağırma davranışlarını göstermeme hedef olarak belirlenebilir.
81
Diğer davranışları ayrımlı pekiştirme (DDAP)-devam Farklı uygulamalar: Bütüncül zaman aralığına dayalı DDAP: Belirlenen zaman aralığı boyunca davranış gerçekleşmezse pekiştirilir. Örneğin, 10 dakika boyunca çocuk arkadaşına tükürmezse pekiştirilir ve yeni bir 10 dakikaya geçilir. Anlık gözlem dayalı DDAP: Gözlem süresinin sonunda öğrenci davranışı gerçekleştirmiyorsa pekiştirilir. Örneğin 10. dakikanın sonunda çocuk duvarı çizmiyorsa pekiştirilir, 10. dakikaya kadar geçen süredeki davranışlar dikkate alınmaz.
82
Diğer davranışları ayrımlı pekiştirme (DDAP)-devam Yeniden başlatılan aralıkta DDAP: Hedef uygun olmayan davranış her yapıldığında gözlem süresinin yeniden başlatılması. Gözlem süresi 30 dk. Çocuk süre başlangıcından beş dk. sonra uygun olmayan davranışı gösterdiğinde süre yeniden başlatılır. Artan aralıklarla DDAP: Gözlem süresinin giderek arttırılması. 30 dk.’nın sonunda pekiştireç verilirken, zamanla bu sürenin azaltılması.
83
Diğer davranışları ayrımlı pekiştirme (DDAP) Uygun olmayan davranış gerçekleştiğinde? Sönme/görmezden gelme ya da başka bir teknik Örneğin, ağlamama davranışı pekiştirilirken, ağlama davranışı görmezden gelinebilir.
84
Alternatif davranışların ayrımlı pekiştirilmesi (ADAP) Azaltılmak istenen uygun olmayan davranışın daha uygun biçiminin pekiştirilmesi. Ver-verir misin Raflardaki paketleri yere atmak-alışveriş sepetine atmak
85
Karşıt Davranışları Ayrımlı Pekiştirme (KDAP) Uygun olmayan davranışla aynı anda yapılamayacak davranışın pekiştirilmesi Başkalarına vurma – kollarını bağlama İsteklerini bağırarak yerine getirme-uygun bir şekilde söyleme Yere yatmak-koltuğa oturmak Özellikle başkalarına ve kendine zarar verme davranışlarına işe yarayabilmektedir. ADAP’ da her iki davranış aynı anda meydana gelebilir.
86
Seyrek yapılan (azalan) davranışları ayrımlı pekiştirme (SEDAP) Gereğinden fazla yapıldığı için uygun olmayan davranış olarak kabul edilen davranışlarda kullanılmaktadır. Hedef davranıştaki azalmalar pekiştirilir. Tuvalete gitmek için izin istemek-sürekli parmak kaldırma-sadece ders boyunca … kez izin almak Ders boyunca sürekli parmak kaldırarak söz alma-ders boyunca 6 kez parmak kaldırıp, söz almak
87
Sık yapılan (artan) davranışları ayrımlı pekiştirme (SIDAP) Çocuğun davranış repertuarında olan ancak az ortaya çıkan davranışların pekiştirilmesi İzin alarak bir şey isteme davranışını bilmesine rağmen izinsiz alma
88
SÖNME/GÖRMEZDEN GELME Tüm davranış azaltma teknikleri uygun davranış artırma yöntemleriyle birlikte kullanılmalıdır. Sönme, özellikle ayrımlı pekiştirmeyle birlikte kullanıldığında oldukça etkili olmaktadır Sönme, dikkat, ilgi ve/veya nesne elde etme amaçlı olan ve daha önce pekiştirilen uygun olmayan davranışlar için çok uygundur. Daha önce pekiştirilen bu davranışın pekiştirilmemesi esasına dayalıdır.
89
Sönme/görmezden gelme- devam Örnek; Ağladığı zaman annenin çocuğa istediği oyuncağını vermesi Arkadaşının saçını çektiğinde öğretmeni tarafından ilgi gören öğrenci Bağırdığında arkadaşlarının ilgi göstermesi Eşyalara zarar verdiğinde sadece babası tarafından azarlanarak da olsa ilgi görmek Ağladığında yemeği yedirilen çocuk Küfür ettiğinde etrafındakiler tarafından ilgi gören çocuk
90
Sönme/görmezden gelme- devam Sönme uygulamasında; çocuk uygun olmayan davranış yapmaya başladığında, çevresindeki herkes çocuğu ve davranışını görmezden gelecektir. Çocuğun tepkisi uygun olmayan davranışı en üst düzeyde göstermek olacaktır (sönme patlaması). Uygulayıcı kişi sönme patlamasında çocuğun davranışının görmezden gelinip gelinmeyeceğine önceden karar vermiş olmalıdır. Kararlı ve tutarlı bir şekilde, çocuğun davranışından ürkmeden uygulandığında davranış azalacak ve/veya ortadan kalkacaktır. Kendine ve çevresine zarar verme ve kendini uyarıcı davranışlarında diğer yöntemler ve/veya diğer yöntemlerle sönme birlikte kullanılabilir.
91
Sönme/görmezden gelme- devam Ağlayarak oyuncağını elde etme Ağlama davranışı görmezden gelinirken, oyuncağı parmakla gösterme pekiştirilebilir. Nesneleri fırlatma davranışı görmezden gelinirken, nesneleri oyuncak sepetine atma davranışı pekiştirilebilir. Öğretim sırasında tavana bakma davranışı görmezden gelinirken, öğretimle ilgili tüm davranışları pekiştirilebilir. Anneye kötü söz söyleme davranışında “hayır, çok üzüldüm” gibi birkaç kelime ve hemen görmezden gelme. Uygun davranışı pekiştirme.
92
Sembol Pekiştirme ve Tepkinin Bedeli Pekiştireç özelliği olmayan semboller (yıldız vb.) belirlenmiş olan uygun davranış gerçekleştiğinde çocuğa verilir. Öğrencinin elindeki semboller belirli bir sayıya ulaştığında öğrenci o sembolleri verip pekiştirecini kazanır.
93
Sembol Pekiştirme ve Tepkinin Bedeli-devam Çocuk için ilgi çekici semboller ve pekiştireçler belirlenir. Sembolleri nasıl kazanacağı, kaç sembolle hangi pekiştireci elde edeceği anlatılır. Gruba yönelik kullanılıyorsa sembollerin el değiştirmemesi sağlanmalıdır Dışarıda kolayca bulunabilecek bir sembol olmaması sağlanmalıdır Çocuğun istediği pekiştirece ulaşması ne çok kolay ne de çok zor olmalıdır Dönüştürme oranı, pekiştirecin değeri doğrultusunda belirlenebilir. Örneğin bir şeker için bir yıldız vb.
94
Sembol Pekiştirme ve Tepkinin Bedeli-devam Pekiştireç listesinin ve hedef davranışların yer aldığı resimli ve yazılı panolar hazırlanıp, asılabilir.
95
Sembol Pekiştirme ve Tepkinin Bedeli-devam ÖRNEK: Hedef davranış: Tahtada yazılanları defterine geçirme Tahtadakilerin tümünü defterine yazdığın her ders sana … yıldız vereceğim. Gün /hafta sonunda …sayıda yıldızın olduğunda ……kazanabileceksin.
96
Tepkinin Bedeli Uygun olmayan davranışın hemen sonrasında, çocuğun kazanmış olduğu pekiştireçlerin ya da sembollerin sistematik olarak geri alınmasıdır. Çocuğun daha önceden pekiştireç ya da sembol kazanmış olması gereklidir. Uygun olmayan davranışın önemiyle ilişkili olarak geri alınacak pekiştireç miktarına önceden karar verilmiş olmalıdır.
97
Tepkinin Bedeli-devam Çocuğa uygulama anlatılmalı, gerekliyse yazılı-resimli panolar kullanılmalıdır. Pekiştireçleri alma-verme dengesi iyi ayarlanmalıdır. Çocuğun borçlanması söz konusu olmamalıdır. Pekiştireçlerin geri alınması cezalandırıcı olmamalıdır. Uygun şekilde davrandığında tekrar kazanabileceği hatırlatılmalıdır. Sembol pekiştirmeyle birlikte uygulanabilir. Çocuk kazandığı sembolleri uygun olmayan davranış gösterdiğinde kaybeder. Örnek: Çocuk uygun bir şekilde isteklerini bildirdiği zaman kazandığı gülen yüzleri, vurarak isteğini bildirdiğinde kaybeder.
98
Tepkinin Bedeli-devam Diğer uygulama biçimi, belirli bir zaman diliminde kullanabileceği belirli bir toplam puan önceden verilir. Bu puanlar uygun davranışlar gerçekleştiğinde geri alınır. Bu süre içinde halen puanı kalmışsa bu puanı istediği bir pekiştireçle değiş tokuş edebilir. Ancak, bazı nedenlerle tercih edilmemektedir:
99
Tepkinin Bedeli-devam Puanlar koşulsuz verildiği için uygun davranışlara yönelik bir uygulama söz konusu olmamaktadır. Puanlar bitince uygulamacının ne yapacağı belirsizdir.
100
Mola Çocuğun, uygun olmayan davranışın ardından belirli bir süreliğine pekiştirme kaynaklarından uzaklaştırılmasıdır. Çocuk uygun olmayan davranışı sürdürürken gruptan ve/veya etkinlikten uzaklaştırılabilir. Ancak, arkadaşlarını ve etkinliği izlemesine izin verilir, uygun davranmaya başladığında tekrar gruba ve/veya etkinliğe katılır. Yarım kalan bir etkinliği varsa tamamlatılır.
101
Mola-devam Çocuk grubu ve/veya etkinliği izleyemeyeceği şekilde uzaklaştırılır. Uygun davranışlar sergileyince tekrar gruba ve/veya etkinliğe katılır. Yarım kalan bir etkinliği varsa tamamlatılır. Çocuk pekiştirici unsurlar taşıyan çevreden alınarak pekiştirici olmayan bir yere –mola odası- getirilir. Ancak, etik olarak bu önerilen bir uygulama değildir. Mola için seçilen yer/ortam çocuk için pekiştirici hiçbir unsur taşımamalıdır. Örneğin çocuk zaten o etkinliği sevmiyorsa ve arkadaşına vurduğunda etkinlikten uzaklaştırma yolu uygulanırsa arkadaşına vurma davranışı pekişecektir.
102
Mola-devam Mola, belirli bir süre için tüm pekiştireçlerin çocuktan uzaklaştırılmasıyla da gerçekleştirilebilir. Bu uygulama şekli, uygun olmayan davranışa bağlı olarak planlı bir görmezden gelme yoluyla kısa bir süre için sosyal dikkatin geri çekilmesi veya pekiştireçlerin geri çekilmesi şeklinde uygulanabilmektedir. Sönme/görmezden gelmede sadece hedef davranış görmezden geliniyor, moladaysa o sürede tüm davranışlar görmezden gelinip, tüm pekiştireçler geri çekiliyor.
103
Mola-devam Hedef davranışlar belirlenerek çocuğa uygulama hakkında bilgi verilmelidir. Mola ve olumlu pekiştirme bir arada kullanılabilir. Tehlike, uygulamacılar için –özellikle çok zorlayıcı davranışlarda- çocuktan kurtulmak için bir yöntem haline gelebilir. Mola süresi fazla uzatılmamalı, davranış durduktan sonra en fazla 1-3 dakika olmalıdır. Çocuk mola süresinde olumsuz davranış sergilemeye devam ederse mola süresi uzatılabilir.
104
Mola-devam DİKKAT: Mola uygulamadan önce; Daha ılımlı yöntemler denendi mi? Mola odası kullanımı dışındaki mola uygulamaları denendi mi? Uygun davranış ve uygun olmayan davranışın sonuçları açıklandı mı?
105
Aşırı Düzeltme/Onarma Aşırı düzeltme/Onarma üç şekilde uygulanabilmektedir. Onarıcı aşırı düzeltme Olumlu alıştırma Olumlu alıştırmalarla aşırı düzeltme
106
Onarıcı Aşırı Düzeltme Düzeltme (onarma), çocuğun çevreyi uygun olmayan davranıştan önceki haline getirmesidir. Kolayı yere döken bir çocuğa yerin temizlettirilmesi. Uygun olmayan davranışla ilişkili olarak çevrenin eski haline getirilmesine çevredeki başka şeylerin de düzeltilmesi eklenerek bir tür cezaya dönüştürülebilir. Buna onarıcı aşırı düzeltme adı verilmektedir. Bir başka deyişle, uygun olmayan davranıştan sonra ortaya çıkan çevresel sorunları (etrafın kirlenmesi vb.) çocuğa fazlasıyla düzelttirilmesidir. Çocuğun sadece kolanın döküldüğü yeri değil, etrafını da silmesi; sırasını karalayan çocuğun sınıftaki tüm sıraları silmesi. Kasıtsız yapılan davranışlarda kesinlikle kullanılmamalıdır.
107
Onarıcı Aşırı Düzeltme-devam Çocuğa yaptırılacak düzeltme uygun olmayan davranışla doğrudan ilişkili olmalıdır. Davranışın hemen ardından uygulanmalıdır. Gerektiğinde, örneğin çocuk küçük yaştaysa, çocuğa yardım edilmeli ve bu yardım giderek azaltılmalıdır.
108
Onarıcı Aşırı Düzeltme-devam Ne zaman kullanılmamalı? Çocuk kendisinden isteneni yapmayı reddederse ve uygulayıcı hiçbir şekilde yaptıramayacaksa, Çocuk için bu süreç pekiştirici özellik taşırsa, Çocuk için beklenen davranış çok zorsa
109
Olumlu Alıştırma Uygun olmayan davranıştan sonra bu davranışın sonucunu düzeltebilecek uygun davranışın tekrarlatılması. Uygun olmayan davranış gerçekleştiğinde etkinlik durdurulur, uygun davranış belirtilir. Uygun davranışı tekrar etmesi sağlanır. Uygun davranış pekiştirilir. Etkinliğe devam edilir. Örnek, kağıtları yere atan çocuğun kağıtları çöp sepetine atması Oyuncağını atan çocuğun oyuncaklarını sepetine koyması Harfleri yanlış yazan çocuğun doğru yazması
110
Olumlu alıştırmalarla aşırı düzeltme Uygun olmayan davranıştan sonra davranışın uygun şeklinin birkaç kez tekrarlatılması, bir tür cezaya dönüşmesi Olumlu alıştırmadaki gibi pekiştirme yok
111
Olumlu Davranışsal Destek Olumlu davranışsal destek geleneksel uygulamalı davranış analizi yöntemlerinin bir uyarlamasıdır. UDA yöntemlerindeki gibi davranış sorunlarının olası işlevleri/nedenleri belirlenerek uygun yöntemlerle davranış sorunu çözülür. FARKLAR; Davranışın öncüllerini en az sonuçları kadar dikkate alarak bu öncüllere yönelik planlar geliştirmeye önem vermesi. Önleme teknikleriyle problem davranışın öncüllerini değiştirme ve böylece problem davranışın ortaya çıkmasına engel olma İtici uyaranlara hiç yer verilmemesi
112
Olumlu Davranışsal Destek- devam Örnekler: Beklentileri, öğretim materyallerini, öğretim yöntemlerini, oturma düzenini, öğrenciden beklenen tepkileri değiştirerek, kaçınma davranışı sergile olasılığı azaltma. Kuralları yeniden düzenleme Seçenek sunma Görsel destek, etkinlikleri gösteren akış çizelgesi, problem davranışlara ve sonuçların ne olacağına ilişkin hikâyeler kullanma, zaman ayarlayıcılar kullanma
113
Olumlu Davranışsal Destek- devam Zor beceri tamamlamak için çocuğa yardım edecek kendini yönetme yöntemlerini kullanma Etkinlikleri, materyalleri, öğretim yöntemlerinin, öğrenciden beklene tepkiyi yeniden düzenlemek Akran desteği sağlamak
114
Alternatif Davranış Öğretimi Hedef davranıştan önceki uyaranlar (öncüller) ve işlevi belirlenir, Bu işlevle aynı işlevi görebilecek alternatif davranış öğretilir. Olası işlevler: Sosyal ilgi ve dikkat çekme Nesne elde etme İstenmeyen etkinlikten, ortamdan kaçma Duyusal uyaran elde etme
115
Alternatif Davranış Öğretimi- devam Bağırma davranışı Belirlenen işlev: Bağırdığında istediği yiyeceği elde etme Alternatif davranış: Uygun bir şekilde yiyecek isteme
116
Alternatif Davranış Öğretimi- devam Alternatif davranış sosyal ortamlarda kabul edilebilir, çocuğun yapabileceği ve hayatını kolaylaştıracak bir davranış olmalıdır. Problem davranışla aynı anda yapılamayacak bir davranış olmasına dikkat edilmelidir. Aksi taktirde, uygun davranışı yaparken uygun olmayan davranışı da sergileyebilir. Oyuncaklarını toplamak için yardım isterken bir yandan da pencereden atmaya devam edebilir. Oyuncaklarını kendi başına sepete koyması öğretilebilir.
117
Alternatif Davranış Öğretimi- devam Aynı anda ya da bu süreçte problem davranış gerçekleşirse önceki bölümlerde öğrenilen yöntemler kullanılabilir. Örneğin, bağırma görmezden gelinirken, yeni öğretilen davranış sürekli pekiştirilebilir. Çocuğun aynı mesajı verebileceği kabul edilebilir bir yol belirleyin. Yeni tepkinin sosyal olarak uygun olduğundan ve çocuğun istediği sonuca erişebilmesini sağladığından emin olun.
118
Kendini uyarıcı davranışlar Özellikle otizmi olan çocuklarda sık rastlanan, sallanma, döndürme, nesneleri ağza götürme gibi kendini uyarıcı davranışlar duyusal uyaran elde etme amaçlıdırlar. Bir başka deyişle, içsel pekiştireç sağlamaktadırlar. İçsel pekiştireçleri ortadan kaldırmanın zorluğundan dolayı ayrımlı pekiştirme ve çevresel düzenlemeler işe yarayan tekniklerdir.
119
Kendini uyarıcı davranışlar- devam Neler yapılabilir? Kendini uyarıcı davranışları yapmadan önce mümkün oluyorsa önlenebilir. Örneğin tam elini ağzına götürürken, elini başka bir şeye yönlendirip, olumlu davranışı pekiştirilebilir. Kendini uyarıcı davranış sırasında çocuğun ilgisi başka bir yöne çekilerek, kendini uyarıcı davranış yapmaması yoğun olarak pekiştirilebilir. Örneğin, favori oyuncaklarıyla vb. ilgisinin çekilmesi ve bunlarla oynamasının sağlanması, pekiştirilmesi Bu davranışı yapmaması için uyarmaktan vb. kaçınılmalıdır.
120
Kendini uyarıcı davranışlar- devam Amaç, bu tür davranışları ortadan kaldırmak yerine azaltmak, belirli zamanlarda yapılmasını sağlamak ve/veya bu davranışın daha kabul edilebilir formlarına ya da daha kabul edilebilir bir başka davranışa dönüştürmek olabilir. Örneğin, eline herhangi bir şey alıp sallayarak yürümeye başladığında, daha olumlu davranışa yönlendirebiliriz, ilgisini başka yöne çekebiliriz. Ya da eline daha sosyal olarak kabul edilebilir, işlevsel bir şey (örneğin, bayrak, marakas) verebiliriz. Derslerde bu davranışları kesip, ipuçlu olarak beceriyi tamamlatabiliriz. Çeşitli çevresel düzenlemeler yapılabilir: Örneğin, evdeki çeşitli nesneler kaldırılabilir. Üzerinde bir şeyler döndürmekten hoşlandığı masa ortadan kaldırılabilir. Sürekli zıplıyorsa, trambolin alınarak, belirli zamanlarda zıplaması sağlanabilir.
121
Beceri öğretimine yönelik yöntemler ÖĞRETİM YÖNTEMLERİ Öğrenme-öğretim, öğretim süreçleri, etkili öğretim-uyaran kontrolü, İpucu sunma ve silikleştirme/Yeni davranışlar kazandırma
122
Kaynakça Anadolu Üniversitesi Yayınları (2003). Davranış ve Öğretim Sorunu Olan Çocukların Eğitimi Baer, D. M., Wolf, M. M. ve Risley, T. (1968). Current dimensions of applied behavior analysis. Journal of Applied Behavior Analysis, 1, Chance, P. (2006). First course in applied behavior analysis. Long Grove, I.L.: Waveland. Cooper, O. J., Heron, E. T. ve Heward, L.W. (1987). Applied behavior analysis. Columbus: O.H.: Merrill. Cooper, O. J., Heron, E. T. ve Heward, L.W. (2007). Applied behavior analysis. New Jersey: Pearson.. Corsello, M. C. (2005). Early intervention in autism. Infants and Young Children, 18, Derbaş, D. (….). Olumlu Davranışsal Destek. Yayınlanmamış Seminer Notları.
123
Güleç-Aslan, Y. (2008). Otistik Çocuklar İçin Davranışsal Eğitim Programı (Oçidep) Ev Uygulaması Sürecinin Ve Sonuçlarının İncelenmesi. Doktora Tezi. Eskişehir: A.Ü. Eğitim Bilimleri Enstitüsü. Güleç-Aslan, Y., Kırcaali-İftar, G., ve Uzuner, Y. (2009). Otistik Çocuklar İçin Davranışsal Eğitim Programı (OÇİDEP) ev uygulamasının bir çocukla incelenmesi. Özel Eğitim Dergisi, 10(1), Kırcaali-İftar, G. ve Tekin, E. (1997). Tek denekli araştırma yöntemleri. Ankara: TürkPsikologlar Derneği Yayınları. Kırcaali-İftar, G. (2005). Otistik özellik gösteren çocuklara iletişim becerilerinin Kazandırılması, İstanbul: YA-PA Yayın Pazarlama. Kırcaali-İftar, G. (2006). Otistik çocuklar için davranışsal eğitim programı (OÇİDEP). Yayımlanmamış eğitim semineri notları. Kırcaali-İftar, G. (2007).Otizm spektrum bozukluğu. İstanbul: Daktylos Yayınları.
124
Kırcaali-İftar, G. (2009). Özel Eğitimde UDA. Seminer Notları. Lovaas, O. I. (2003). Teaching individuals with developmentay delays: Basic intervention techniques. Austin, Texas: Pro-Ed. Smith, T. (2001). Discrete trial training in the treatment of autism. Focus on Autism and Other Developmental Disabilities, 16, Santrock, W. J. (2004). Educational psychology. Boston: McGraw Hill. Sarokoff, A. R. ve Sturmey, P. (2004). The effects of behavioral skills training on staff implementation of discrete-trial teaching. Journal of Applied Behavior Analysis, 37, Scheuerman, B. ve Webber, J. (2002). Autism. U.K.: Wadsworth Group. Schloss, J. P. ve Smith, A. M. (1994). Applied behavior analysis in the classroom. Boston: Allyn & Bacon.
125
Sucuoğlu, B. (2009). Zihinsel engellilerin eğitimi. B. Sucuoğlu (Ed.). Zihin engelliler ve eğitimi (s ). Ankara: Kök Yayıncılık. Wolery, M., D. B., Bailey ve G.M. Sugai. (1988) Effective Teaching Principles and procedures of Applied Behavior Analysis with Exceptional Students. Allyn and Bacon, Inc. *Cooper, J.O. (2001) “Applied behaviour analysis in education” Theory and Practice.Volume XXI, Number Tekin, E. ve Kırcaali-İftar, G. (2001). Özel eğitimde yanlışsız öğretim yöntemleri. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım. The National Autism Center’s National Standards Project, Findings and Conclusion (2009) Vuran, S. (2002). Uygulamalı Davranış Analizi. Yayınlanmamış ders notları. Anadolu Üniversitesi.