Uluslararası birliklerin Afganistan'dan çekilmesi, barış süreci ve sivil toplum için artan zorluklar hakkında Rahmatullah Amiri ile yapılan röportaj.
Afganistan'daki Alman görev süresinin Nisan 2021'in başında parlamentonun oyu ile Ocak 2022'ye kadar uzatılmasından sadece birkaç hafta sonra, Biden yönetimi aniden tüm ABD birliklerinin koşulsuz geri çekildiğini duyurdu, 4 Temmuz'a kadar çekilecekler. Bu nedenle, uluslararası askeri güçler de 30 Nisan'dan itibaren ülkeyi terk etmeye başladı. Alman ordusu için tarihinin en uzun askeri görevi oldu. Aynı zamanda, Afgan barış, uzlaşma ve demokratikleşme sürecine dâhil olmak Almanya için büyük önem taşıyordu. Bu katılım, Almanya için dış politika, güvenlik politikası ve kalkınma politikası çıkarlarının benzersiz bir birleşimi anlamına geliyordu. Şimdi, uluslararası birliklerin Afganistan'dan çekilmesiyle birlikte, uluslararası toplumun kalkınma çabaları tehlikede.
Bu röportajda, Kabil'deki ortak kuruluşumuz The Liaison Office'in araştırma koordinatörü Rahmatullah Amiri ile konuşuyoruz .
Amiri, uluslararası güçleri karadan çekme kararının bazı sonuçlarını şimdiden gözlemleyebiliyor musunuz?
Pek çok Afgan ayrılıyor, pek çok gurbetçi de ülkeyi terk ediyor. Avustralya büyükelçiliği zaten kapatıldı ve diğer büyükelçilikler sert önlemler alıyor. Bazıları personelini azalttı, bazıları ise güvenliğini artırdı. Yakında yeni bir dönem başlayacak. Ve o dönem için yeni önlemler alınacak. Ekonomi ağır darbe aldı. Araba satışları büyük darbe aldı, gıda fiyatları yükseldi ve Afgan para birimimiz ABD Doları karşısında düşüyor. Genel olarak, uluslararası güçlerin geri çekilmesinin etkisini gösteren birçok işaret var. Birçok insan işsiz kalıyor. İnsanlar ne olacağını bilmedikleri için tedirgin oluyorlar. Bir yandan uluslararası güçler geri çekilirken, diğer yandan Taliban yeni bölgeleri ele geçirmeye çalışıyor. Ama insanlar bu konuda hiçbir şey yapamayacaklarını da biliyorlar. Bu yüzden sadece oturup durumu izliyorlar. Ülke genelinde çatışmalar da arttı. Bunların hepsi, şu anda sahada gözlemleyebildiğimiz kuvvetlerin geri çekilmesinin etkileri.
“Uluslararası temsilcilikler veya büyükelçilikler, güvenlik nedeniyle ülkedeki konumlarını ve varlıklarını zaten kapatıyor veya değiştiriyor. Bu koşullar nihayetinde Sivil Toplum Kuruluşlarını etkiler.”
Bir araştırmacı ve Afgan Sivil Toplumunun bir parçası olarak sizin bakış açınıza göre, uluslararası askeri güçlerin geri çekilmesiyle ilgili yukarıda bahsedilen değişikliklerin Sivil Toplum Örgütlerini (STK'lar) ve gelecekte çalışmalarını nasıl etkileyeceğini açıklayabilir misiniz?
Uluslararası birliklerin tamamen geri çekilmesi, genel olarak Afganistan'daki dinamikleri değiştirecek ve bu nedenle, uluslararası toplum son 20 yılda Afganistan'ın sosyal kamusal alanının bir parçası olduğu için gelecekte STK'ların çalışmaları üzerinde bir etkiye sahip olacaktır. Birçok STK'nın oluşturulmasında, gündemlerinin oluşturulmasına yardımcı olarak ve Afgan hükümeti ile Cumhurbaşkanlığı Sarayı'nın STK'ların taleplerini kabul etmesini ve dikkate almasını sağlayarak önemli bir rol oynadılar. Uluslararası toplum, en azından kısmen birçok STK'yı ve projelerini finanse ediyor ve böylece, finanse edilen STK'ların çalışmalarında neye odaklandığına karar verme konusunda dolaylı olarak yardımcı oluyor. Uluslararası toplulukların etkisinin artık azalmasıyla, bu STK'ların gündemlerini hangi kriterlere göre belirleyecekleri ve tematik öncelikler için ayrılan fonların yokluğunda hangi konulara odaklanacakları belirsizdir. Ayrıca, mevcut siyasi ve güvenlik ortamında, birçok STK yeni öncelikleri güvenli bir şekilde keşfetmek için mücadele edecek.
Başka belirsizlikler de var. Özellikle medya, geleceğe çok karamsar bir bakıyor. Ancak aynı medya, uluslararası toplumu şimdi ayrıldığı için eleştiriyor - başarıları tasvir etmeden ve hatta sürekli uluslararası varlığın yokluğundan daha fazla risk taşıyabileceğini kabul etmeden. Örneğin, birliklerin geri çekilmesi temel taleplerinden biri olduğu için Taliban'a savaşmaya devam etmesi için bahane verecektir.
STK'lar da Taliban için bir sorun. Bütün yabancıların ülkeden çıkmasını istemiyorlar, ama Amerikalıların ve 'Amerikancılık' dedikleri şeyin ülkeden çıkmasını istiyorlar. ABD'nin sözde yumuşak gücü olan Taliban tarafından hedef alınan şey, çoğunlukla STK çalışmalarını teşvik etmeye yönelik ABD yaklaşımıdır. Taliban ayrıca, yine Taliban tarafından reddedilen demokrasi kavramına güçlü bir şekilde odaklanan STK'ları hedef alıyor. Bunun da ötesinde, insan ve kadın hakları faaliyetlerinin büyük ölçüde kısıtlanması muhtemel. STK'ları bu bağlamla ilişkilendirirler. Taliban güç kullanarak iktidara gelirse ve düzgün bir angajman olmazsa Afganistan'daki STK'ların faaliyetlerini büyük ölçüde sınırlayacaktır. O zaman STK'ların, insani yardım için bir şekilde gerekli olan hizmet sunumları ve sağlık ve eğitim hariç artık seçkin bir rolü olmayacak ve hatta bunu sınırlayacaklar. Finanse edilen projelerin doğasının da uzun vadeli kurumsal kapasite geliştirme projelerinden veya insan haklarını vurgulayan projelerden uzaklaşması muhtemeldir ki bunlar Taliban tarafından kabul edilmeyebilir.
Bu nedenle gelecekte STK'lar için çok zor bir dönem olacak. Uluslararası topluluklar, STK'larla koordineli olarak, faaliyetleri veya barış anlaşması sonrası işlerin nasıl görünmesi gerektiği konusunda Taliban ile doğru bir şekilde ilişki kurmadıkça bu zor.
“Taliban ile gerektiği gibi ilişki kurmak” ile ne demek istiyorsunuz?
Şimdiye kadar, uluslararası toplum son 20 yılda elde edilen kazanımların korunmasına odaklanıyordu. Bazı uluslararası ve ulusal STK'lar ve şirketler Taliban'la çalışıyor olsa da, bu konular ve talepler konusunda Taliban ile diyalog eksikliği var. Bu nedenle, “uygun şekilde ilişki kurmak”, bu başarıların nasıl korunabileceği ve STK'ların onlarla bir barış anlaşmasından sonra nasıl çalışması beklendiği konusundaki tartışmalara Taliban'ı dahil etmek anlamına gelir. Taliban şimdiye kadar potansiyel politik duruşu hakkında sadece bazı bilgiler yayınladı ve STK'ların beklentilerini yeniden ifade etmeye devam etmekten daha fazlasını yapması gerekiyor.
"ABD'nin geri çekileceğini aniden duyurması, uluslararası toplumun tüm üyelerini hazırlıksız yakaladı."
Almanya dâhil diğer NATO ortakları, ABD'nin Nisan ortasında aldığı ve tüm birliklerini 11 Eylül 2021'e kadar geri çekme kararına nasıl tepki verdi?
ABD'nin Eylül ayında, ancak 4 Temmuz'da fiili olarak geri çekileceğini aniden duyurması, uluslararası toplumun tüm üyelerini hazırlıksız yakaladı. Sadece güvenlik altyapılarını ve dolayısıyla ülkede kalma becerilerini etkilemekle kalmayacak, geri çekilmenin devam eden Afganistan içi müzakerelerden bağımsız olarak ilerleyeceği için barış süreci üzerinde de bir etkisi olacak.
Alman temsilcilikleri de tepki gösterdi: Mezar-ı Şerif'teki konsolosluğu kapattılar, GIZ ofislerinin Kabil'de kalan büyükelçiliğe yakın yerlere taşınması gerekiyor. ABD'nin ayrılmasıyla, daha fazla sayıda ülkenin Afganistan'a ve barış sürecine dahil kalması daha zor olacak. Maliyet ve belirsizlik her ülkenin önceden ilan ettiği taahhüt seviyelerinin tutturularak yavaş ve kısıtlı bir netice alınmasını engelleyebilir.
Öte yandan, karar yalnızca askeri güçlerin geri çekilmesiyle ilgiliydi. Örneğin NATO, Afganistan'daki sivil varlığını sürdürecek. Ve bu önemli çünkü mevcut koşullar altında çatışma konusunda nötr bir çözüm yok. Çatışmanın önemli bir tarafı olan ABD, sadece çekiliyor ve bu nedenle bu geri çekilmeyi koşulsuz hale getiriyor. Bununla birlikte, Taliban'ın tutukluların serbest bırakılmasını, yaptırımların kaldırılmasını ve Cumhurbaşkanlığı Sarayı üzerindeki Afganlar arası müzakerelerde ilerlemeye devam etmesi için baskının devamı için ABD'ye hala ihtiyacı var. ABD'nin geri çekilmesiyle birlikte, Taliban, Afgan Hükümeti ile barış sürecinde “terk edildiğini” de hissedebilir. Taliban'ın yalnızca ABD ile anlaşması var, dolayısıyla ABD geri çekiliyor, Taliban ve Afgan hükümetini müzakere masasına getirebilecek doğrudan bir mekanizma yok - mahkumların serbest bırakılması ve yaptırım gibi konular da bunun bir parçası. Aynı zamanda Nisan 2021'de yapılması planlanan İstanbul Konferansı öncesinde Taliban'ın ABD tarafından her iki tarafla paylaşılan dokuz yol gösterici ilkeye takıldığı biliniyor. Taliban, onları Uluslararası Topluluk tarafından dikte edilen bu konularda önceden belirlenmiş bir taahhüt olarak algıladı. Bu nedenle konferans ertelendi ve ne zaman olacağı belli değil.
Genel olarak, zaman Taliban'dan yana çünkü şartlı bir geri çekilme baskısı artık ortadan kalktı. Ayrıca, Uluslararası Toplum ve mevcut Afgan Hükümeti tarafından 2001 sonrasındaki başarısız yaklaşımın ardından, şimdi kendi yaklaşımlarını kullanmak için fırsatı değerlendirebileceklerine inanıyorlar.
O halde ülkede uzun vadeli bir barış için beklentiler nelerdir? Taliban olası bir barış sonrası süreç/anlaşma hükümetinin parçası olacak mı?
Uzun vadeli barış, tüm tarafları daha yapıcı bir şekilde bir araya getirerek gelebilir. Şu anda, çatışmalar devam ederken, Taliban'ın gerçek barış görüşmeleriyle ilgilenmediğine dair bir inanış var. Bu kısmen doğru olabilir, ancak aynı zamanda Taliban'ın gerektiği gibi meşgul olmadığını hissettiği algısı da var - geçiş dönemi ve son olarak barış anlaşması sonrası hükümet için daha somut fikirler konusunda Taliban'a baskı yapmak daha fazla angajman olabilir. İstanbul'daki uluslararası konferansın vites değiştirmesi ve sürece yeni ivmeler kazandırması, muhtemelen Taliban'ın gelecekteki bir hükümete katılımlarını nasıl tasavvur ettiği konusunda daha somut olması bekleniyordu. Gerçek bir angajman eksikliği ve Taliban'ın fikirlerini dikkate alma konusundaki isteksizlik, tartışmalı bir şekilde, Taliban'ın uluslararası toplum ve Afgan hükümetinin istediği gibi müzakere etmemekle suçlandığı bir noktada süreci tıkadı. Taliban, vizyon sorularından bazılarını ele almaya çalışan bir dizi görüş yazısı yayınladı.*
"Taliban Almanya'nın sürece katkısıyla ilgileniyor."
Şimdi Almanya'nın Afgan barışı ve demokratikleşme sürecindeki rolüne ve katılımına bir göz atalım. Almanya şu anda Afgan barış sürecine hangi yollarla/hangi aktörler aracılığıyla dahil oluyor ve uluslararası askeri güçlerin geri çekilmesi bu angajmanı nasıl etkileyecek? Yakın gelecekte Almanya'yı hangi rolde görüyorsunuz?
Almanya hayati bir rol oynuyor ve çeşitli şekillerde devreye giriyor. Afgan halkına ve hükümetine Afgan halkıyla ilişki içinde olduklarına dair mesajlar gönderiyorlar. Afganistan genelinde sürekli olarak birçok projeye fon sağlıyorlar. Adalet sektörüne, tarıma göç, eğitim vb. alanlara, altyapı geliştirmeye veya kurumsal kapasite geliştirmeye çok fazla yatırım yapıyorlar.
Uluslararası toplum için çalışan askerin yanı sıra sivillerin de Taliban tarafından tehdit altında olabileceğine dair genel bir algı var. Bu, Alman ordusu, Alman büyükelçiliği ve GIZ veya STK'lar gibi kuruluşlar için çalışan personel ile ilgilidir. Alman ordusu, Afgan personeli yanlarında götürmeye istekli olduklarını ancak zaman çerçevesinin kısıtlı olduğunu belirtti. Genel olarak, Alman Hükümeti'nin bu riskle karşı karşıya kalabilecek Afganları Almanya'ya götürüp götürmeyeceği konusunda endişeler var.
Öte yandan Almanya, her iki taraf da dâhil olmak üzere, Taliban ve hükümet tarafı Afganları barış görüşmelerine dahil etmekle de ilgileniyor. Şimdiye kadar, çok karmaşık bir süreç olduğu için henüz çok fazla başarı sağlanamadı. Almanya'nın Taliban'la nasıl ilişki kuracağını bulması zor olacak. Bunun nasıl işleyeceğini ve Almanya için neyin kabul edilebilir olduğunu bulmaları gerekiyor. Taliban'ın Almanya dâhil AB'den veya ABD'den ne talep edeceğini sormaları gerekiyor. Bu konular bir dereceye kadar kapıların arkasında tartışılıyor, ancak bu kilit konularda fazla bir gelişme yok.
Öte yandan Taliban, ülkedeki en büyük ikinci birlik olsa bile, ABD'ye kıyasla her zaman daha tarafsız olarak algılandıkları için Almanya'nın sürece katkısıyla ilgileniyor. Bununla birlikte, Taliban'ın kadın hakları, insan hakları ve bir dizi başka konuda muhafazakâr ve gerici duruşu, bu değerlerden taviz veremedikleri için Almanların onlarla ilişki kurmasını zorlaştırabilir. Taliban, İslam Emirliği'nin şeriat kanunlarının katı bir yorumuyla kabul edilmesini potansiyel olarak talep ediyor, Almanya'nın kabul edemeyeceği bir kırmızı çizgi olabilir.
Afganistan'da uluslararası angajmanın bir başka yolu da kalkınma yardımı. AB, BM ve ayrıca Alman hükümeti Afganistan'daki sivil kalkınma projelerine fon sağlıyor. Askeri güçlerin geri çekilmesi bu projeleri nasıl etkileyecek? Risk altında uygulama var mı?
Afgan kurumlarının kalkınma yardımı ve finansmanının Taliban'ı uzak tutacağına dair bir umut var. Askeri güçler olmadan daha az güvenlik altyapısı var, bu nedenle uluslararası toplum yardımı bir dereceye kadar kesebilir. Felaket yaratacak bir etki beklemiyorum çünkü son birkaç yıldır Taliban kontrolündeki bölgelerde bile birçok geliştirme projesi yürütülüyor. İnsani yardımın da devam etmesi ve ekonomideki eksiklikleri gidermek için potansiyel olarak artması muhtemeldir.
Şimdi, bazı uluslararası aktörlerin halihazırda yaptığı gibi, kendi kontrolündeki bölgelerdeki projeleri uygulamaya erişim ve izin almak için sivil kalkınma projelerinde Taliban'la angajmana girmek mümkün olabilir. Uluslararası ve ulusal kurumların önündeki en büyük engellerden biri, Taliban'ın %10 vergi talep etmesidir. Eskiden projelere hiç izin vermezlerdi, şimdi ise vergi ödemek şartıyla izin veriyorlar.
Yeni gelişmelerden biri, uluslararası toplumun zaten insani meseleler, eğitim ve sağlığa erişim konularında onlarla birlikte çalışmasıdır. Engelsiz proje uygulaması için Taliban'dan erişim ve garantiler talep etmek artık – daha büyük STK’lar için bile – bir norm haline geldi. Dolayısıyla bu, herkesin bu sorunun çözülmesini sağlayacağı ve Taliban'ın projelere giden fon miktarını etkileyeceği için uygulayıcılardan vergi talep etmeyeceği bir alandır.
Bununla birlikte, bir tür olumsuz etki olacaktır, finansmanda bir azalma veya finanse edilenlerde bir değişiklik, muhtemelen insani yardıma daha fazla geçiş olabilir. Uygulayıcıları korumak için daha az güvenlik altyapısı veya projelerin izlenmesine izin verecek güvenlik düzenlemeleri şimdiye kıyasla daha az olacaktır.
Uluslararası katılımın amaçlarından biri, işlevsel yönetişim yapılarının ve kurumlarının kurulması anlamına gelen 'devlet inşasının' desteklenmesi olmuştur. Ancak Bonn 1 konferansı, anayasal Loya Jirga toplantısı ve Afganistan ile ilgili konferanslar Taliban'ı dışlıyor. Sivil toplum açısından “Barış ve demokratikleşme projesinde” neler ters gitti?
Uluslararası toplum 2001'den beri devlet inşasına ve işlevsel hükümet yapılarının ve kurumlarının kurulmasına odaklanıyor, ancak bunlar fena halde başarısız oldu. Neden? Her şey paraya çevrildi ve başkalarının uygulaması için sözleşmeye bağlandı. Bu da sürekli bir kaynak girişi gerektiriyordu. Mesele şu ki, bu çabalara derin kurumsal kökler kurmaktan ziyade proje benzeri bir temelde para akıtıldı. Bu projeler para odaklı olduğundan, bu kurumlar her zaman sürdürülebilir ve kendi kendine işleyen bir şekilde kurulmadı, daha ziyade asıl amaç ile çalışmak için sürekli para girişi gerektiriyordu.
Çok iddialı ve maliyetli projeler başlatıldı ve ardından farklı ortaklar devraldı; örneğin polis eğitimi veya bakanlıklar içindeki kurumsal reformlar. Bakanlıklar içinde kapasite oluşturmaya veya maaşları zaman içinde normal bütçeyle sürdürülen seviyelere uyarlamaya odaklanmak yerine, bakanlıklardaki çalışmalara yardımcı olmaları için yabancı danışmanlara ve uzmanlara yüksek maaşlar ödendi. Bağlam analizi hiçbir zaman doğru dürüst yapılmadı. Bu nedenle, müdahalelerin çoğu, gerekli kaynaklar, kapasite kısıtlamaları veya hangi paydaşların müdahaleleri manipüle etme konusunda çıkarları olduğu anlaşılmadan başlatıldı. Uluslararası toplum tarafından alınan kararlar, Afganların gerçekte neye ihtiyaç duyduğuna dayanmıyordu.
Afgan hükümeti, uzun vadede faydalı olmayacağını bilse bile proje tekliflerini kabul etmek gibi hatalar yapmaya devam ediyor. Aynı zamanda yolsuzluğu kontrol altına almayı da başaramadılar, bu da bağışçıların güvensizliğine neden oldu, o zamanlar Afgan hükümetinin bir programın şartlarını dikte etmesine izin verme olasılığı daha düşüktü. Genel olarak, gerçek bir ihtiyaç olup olmadığına bakılmaksızın herhangi bir kaynak almaya istekli olarak algılanırlar, bu nedenle çoğu zaman kaynakları boşa harcarlar.
Temel olarak, çok para vardı ve bu parayı birçok şeye harcamak ve paradan sorumlu kişiyi ikna edebilecekleri bir fikri olan herkese vermek istediler. Devlet inşasını, yani işlevsel yönetişim yapılarının ve kurumlarının kurulmasını bu şekilde destekleyemezsiniz. Bu aslında şu andan itibaren öğrenilen iyi bir derstir ve umarım biz Afganlar ve uluslararası toplum bunu bir daha mahvetmez. Çünkü açıkçası, üçüncü bir fırsatımız olduğunu düşünmüyorum.
*