Mihail Gorbaçov, 1985’te Sovyetler Birliği Komünist Partisi’nin başına geçerek Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin (SSCB) son başkanı oldu. SSCB’yi 1964’ten 1982’ye, 18 yıl boyunca yöneten Leonid Brejnev, 1982’de ölmüş, akabinde onun yerine gelen 80 yaşındaki Yuri Andropov SSCB’yi iki yıl yönetip vefat etmişti. Ardından gelen Konstantin Çernenko ise bir yıl SSCB’yi yönettikten sonra 74 yaşında ömrünü yitirmişti. Yönetici yaş ortalamasının 75 olduğu o kurallarda, 54 yaşındaki Gorbaçov, “genç lider” olarak görülmüştü. Gorbaçov, birebir vakitte, yenileşmeci kısmı temsil ediyordu. SSCB’nin içine girdiği ekonomik düşünceleri, Sovyet bürokrasisini aşarak halkla direkt görüşerek çözme gayretindeydi. ABD ile SSCB ortasındaki Soğuk Savaş’ın da Sovyetler’e ziyan getirdiği fikrindeydi.
Gorbaçov, ülkedeki problemlerin açıklıkla çözülmesini istediği için, “açıklık” (glasnost) ve “yeniden yapılanma” (perestroyka) siyasetlerini benimsedi. Ne var ki bu siyasetler, üç yerden direnişle karşılaştı. Bir taraftan, SSCB’yi oluşturan 15 kurucu cumhuriyetten kimilerinde ayrılıkçı ve milliyetçi hareketler, bu hürlük ortamında daha fazla su yüzüne çıktı. Bu sefer Gorbaçov, bunları bastırmak için zora başvurdu (Baltık cumhuriyetleri ve Azerbaycan’da olduğu üzere. Azerbaycan’da 20 Ocak 1990’da Sovyet tankları, göstericileri ezdi. O nedenle bugün hâlâ Bakû’da Gorbaçov’un ismi lanetle anılır).
YELTSİN İLE MÜCADELE
İkinci reaksiyon odağı ise Rusya’daki sosyalizm zıddı çevreler oldu. Sovyet Komünist Partisi içinden yetişen lakin sonradan komünizmle bütün alakasını kesen Boris Yeltsin, SSCB’yi oluşturan 15 cumhuriyetten en merkezde bulunan Rusya’nın başına geçmiş ve Gorbaçov’la iktidar çabasına girişmişti. Yeltsin, Gorbaçov’u devreden çıkarmak için öbür cumhuriyetlerin başkanlarıyla gizlice buluşarak SSCB’yi yıkacaktı. Tekrar Rusya’da bu periyotta güçlenen “çevre cumhuriyetleri beslemeyelim” sloganı, SSCB’nin altını oydu.
Üçüncüsü ise SSCB içinde eski sistemi savunan güçler, Gorbaçov’un ülkeyi yıkıma sürüklediğini düşünerek darbe yaptılar. 19 Ağustos 1991’de yapılan ve üç gün süren darbe başarısız olduysa da bundan sonra Gorbaçov’un ülkeyi yönetecek otoritesi kalmamıştı ve Aralık 1991’de kurucu cumhuriyetlerin SSCB’yi feshetmesiyle Gorbaçov devri de sona erecekti. Ayrıyeten Gorbaçov, Doğu Avrupa’daki Bulgaristan, Polonya, Macaristan üzere ülkelerdeki komünist idarelere takviyesi keserek buralardan Sovyet askerlerini çekti. Ne var ki bu ülkeler, izleyen 20 yılda, NATO üyesi olacak, böylece ittifak bugünkü Rusya’yı Doğu Avrupa’da kuşatmış olacaktı.
Günümüzde Gorbaçov, Rusya’da ne komünistler ne milliyetçiler tarafından sevilen öbür eski Sovyet cumhuriyetlerinde de özel sempatiyle anılmayan bir kişidir.