Özbekistan Cumhuriyeti, Orta Asya'da bir devlettir. Devlet başkanı, anayasaya gömülmüş olan cumhurbaşkanı. İlk cumhurbaşkanı, 1990 yılında, Özbek SSR’nin var olduğu zaman atandı. Bağımsızlıktan sonra pozisyon “Özbekistan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı” olarak tanındı.
2003 yılına kadar devlet başkanı büyük güçlere sahipti, aynı anda bakanlar kurulu başkanıydı. Muhalefetin çabaları sayesinde, 2003 yılında bu hüküm hariç tutulmuştur.
Şu anda, Başkan Shavkat Mirziyoyev. Devlet başkanı, yedi yıllık bir süre için sınırsız sayıda seçilebilir.
Arap Halifeliği'nin fethinden önce Özbek devletinin oluşumu
Modern Özbekistan topraklarında ilk kabileler, MÖ 2. bin yılda ortaya çıktı. Onlar yeni toprakları yakalamak ve saldırganlığı kovmak için sıklıkla kabile ittifakları oluşturan göçebelerdi.
En eski devletler, Syrdarya, Amudarya ve Zeravshan nehir havzalarının gelişimi ve sulanan tarımın gelişimi ile ilişkili olan M.Ö. birinci binyılda kuruldu. Bu devletlerin asıl görevi, verimli toprakların korunmasıydı. İran'ın işgalinden önceki Orta Asya'da devletler vardı:
- Baktria;
- Harezm;
- Part krallığı;
- Sogd.
MÖ 6. yy'da çoğu devlet Pers krallarını Achaemenid hanedanından ele geçirdi. Yaklaşık 200 yıl boyunca modern Özbekistan topraklarında, ancak MÖ 4. yy'da hüküm sürdüler. Bu topraklarda Makedon İskender'in ordusu geldi. Yaklaşık 100 yıl sonra Orta Asya’da yeni bir devlet ortaya çıktı: Greko-Bactrian krallığı.
II. Yüzyılda Makedon yöneticiler etkilerini yitirdiler ve Orta Asya topraklarından atıldılar. Yaklaşık bir yüzyıl boyunca, küçük devletler bağımsız olarak gelişti, ardından bu topraklar dış yönetim altındaydı:
- Ben yüzyılın sonunda M.Ö. e. Özbekistan toprakları, göçebe kabilelerin yarattığı Kuşhan krallığı tarafından ele geçirildi. Kushan, Çin'den Orta Doğu ve Avrupa'ya kadar olan ticaret yollarının çoğunu kontrol etti;
- MS 5. yüzyılda, Özbekistan topraklarının bir bölümünü ele geçirmeyi başaran Ephthalde eyaleti;
- 6. yüzyılın ortasında, Ephtalides (veya Beyaz Hunlar), kaganatlarını yaratan Türklerin saldırısına düştü;
- 8. yüzyılda, Orta Asya'nın tamamı Arap Halifeliği tarafından yönetildi.
Arap işgalinden sonra, bölgeye İslamlaşma uygulandı, Yunan kültürünün kalıntıları Arap medeniyeti ile desteklendi, Asya ile ticaret kuruldu, yeni şehirler inşa edildi.
Özbekistan ve XVIII yüzyılın sonuna kadar gelişimi
Arap Halifeliği, ticaret ve karavan kontrolü ile bölge ekonomisinin gelişmesine katkıda bulunmuştur. Ülke, kararnamesi bölge için zorunlu kabul edilen Arap valilerce yönetildi. 10. yüzyılda, Orta Asya'nın şafağı zirveye ulaştı, ardından ülke Samanid hanedanı tarafından yönetildi. Başkent Buhara, Müslüman bilim dünyasının merkezi idi. Cetvellerin sayısız reformu sayesinde, yerel halkın yaşam standardı Asya'da en yüksekti. 10. yüzyılın sonunda, devletin serveti, modern Özbekistan topraklarının bir bölümünü ele geçiren ve devletleri yaratan Türk göçmenlerinin dikkatini çekti:
- Gazneliler;
- Karahanlılar;
- Harezm.
Sonuncusu diğerlerine göre daha yoğun gelişti ve 12. yüzyılda bölgenin çoğunu boyun eğdirebildi.
XIII. Yüzyılda Orta Asya, Cengiz Han ordularının kitlesel istilalarına maruz kaldı. Moğolların asıl hedefi yağmalamaktı, bu yüzden yerel halk tahrip edildi ve şehirler tahrip edildi. Moğol istilasından sonra, bölge uzun süre boyunca gelişimini durdurdu. Modern Özbekistan toprakları, Cengiz Han’ın oğullarından Çağatay’nın yetkisi altına girdi. Vatanseverlik Chagatai ulusunu çağırdı.
Tamerlane döneminde (XIV. Yüzyılın ikinci yarısı), Orta Asya bir başka ekonomik büyüme aşaması yaşadı:
- Karavan yolları restore edildi;
- Semerkand ve Timuristan devletinin başkenti oldu;
- Yıkılan şehirler yeniden inşa edildi.
XV yüzyılda, Timur eyaleti iki bölüme ayrılmıştı, büyük yöneticinin mirasçıları ülkeyi bir arada tutamadı.
15. yüzyılın sonunda, parçalanmış prensler, Özbekistan fatihi - Sheibanidlerin göçebe kabileleri tarihindeki son baskının altına düştü. XIX yüzyılın başına kadar, ülkeye Özbek milletini kurma sürecini tamamlayan göçmenler tarafından yönetildi.
Özbekistan, Rusya İmparatorluğu'nun kontrolünde
18. yüzyılda, Rusya Kazak zhuzlarının kontrolünü aldı ve bölgelerinin güneyinde üç Orta Asya devletiyle sınırlandı:
- Kokandan Hanlığı;
- Hiva Hanlığı;
- Buhara Emirliği.
XIX yüzyılın ikinci yarısından itibaren, Orta Asya, Rusya İmparatorluğu ve İngiltere için stratejik bir nesne haline geldi. Üstünlüğünü ortaya koyma çabasıyla, 1860'ların başında Rusya, Kokand Hanlığı'na karşı askeri bir kampanya yürüttü. Çar'ın birlikleri şanslıydı:
- 1862'de Pişpek şehri (modern Bişkek) ele geçirildi;
- 1864 yılında, Rus birlikleri (modern Kazakistan'ın güneyinde) Şimkent ve Türkistan şehirlerini işgal etti;
- 1864 yılında Taşkent üç günlük bir kuşatmadan sonra düştü;
- 1866'da, Buhara Emirliği bölgelerinin bir bölümünü kaybetti.
1868'de Rus İmparatorluğu, Buhara Emirliği ile barış antlaşması imzaladı. Koşullarına göre, Rusya emirlik topraklarının bir kısmını ve bir çok büyük şehri aldı.
Rusya İmparatorluğu'nun bölgedeki ortaya çıkmasından hemen sonra, ekonomik durum değişti: sanayileşme hızlandı, pamuk yetiştiriciliği ve işlenmesi üzerine riskler atıldı.
Özbekistan topraklarına yönelik Rus politikası esneklik açısından dikkat çekiciydi:
- Reformlar sınırlıydı;
- Yerel yönetim iç özerkliği korudu;
- Vergi toplama sistemi birleşti.
Buna rağmen, Rus makamları sık sık yerde "abartılı". Yerel Müslümanlar, Rus İmparatorluğunu bir istilacı olarak algıladılar, isyanlar ve isyanlar sıkça oldu. En meşhur isyanlar, 1892'deki kolera isyanı ve 1898'deki Andijan ayaklanmasıydı; bu, "kutsal bir savaş" haline geldi.
1917 Şubat Devrimi'nden sonra, ülkede İşçi ve Asker Vekilleri Sovyetleri belirdi. Bolşevik metropolünün çıkarlarını temsil ettiler. Nisan ayında, güç yerel Geçici Hükümete geçti, ancak Bolşevikler hemen hemen yeni otorite ile çatışmaya girdi. Bolşevikler karşı yürüdü:
- Yerel aristokrasi;
- milliyetçiler;
- Askeri kraliyet ordusu;
- Aydınlar.
İngiltere, geçici hükümetin taraftarlarına silah ve askeri teçhizat sağladı. Özbekistan’daki Bolşevik’lere karşı direniş 1920’ye kadar sürdü, ancak Beyaz Muhafızların ve Basmach’ların bireysel çıkarmaları, neredeyse Büyük Vatanseverlik Savaşı’nın başlarına kadar partizanlık mücadelesi verdi.
SSCB'nin bir parçası olarak ve bağımsızlık sonrası Özbekistan
Ekim 1924'te Özbek Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu. Yapısı şunları içerir:
- Fergana bölgesi;
- Syrdarya bölgesi;
- Semerkand bölgesi;
- Khorezm NDS'nin bir parçası;
- Buhara NDS'nin bir parçası.
1929 yılına kadar Tacik SSR Özbekistan'ın bir parçasıydı.
1924'ten 1930'a kadar olan süre, Özbekistan'ın kollektifleşmesi ve sanayileşmesi ile karakterize edilir. “Yumruğa” karşı mücadele cumhuriyet boyunca sürüyordu, işçi ve işçi sınıfı genişledi, ülkede okullar ve özel eğitim kurumları kuruldu. Özbekistan'da yeni pamuk tarlaları kuruldu. 1930'ların ikinci yarısında, bir baskı dalgası ülkeyi sardı. Yerel aydınların pek çok temsilcisi vuruldu. Büyük Vatanseverlik Savaşı'nın başında, yaklaşık 100 büyük sanayi kuruluşu, savaş alanından bir milyondan fazla vatandaş Özbekistan'a tahliye edildi. Sovyet cumhuriyeti cephede çalıştı. Savaştan sonra bölgenin sanayileşmesi yeniden başladı.
1980'lerin ikinci yarısı Özbek SSR'si için bir dönüm noktası oldu - Sovyetler Birliği'nde yeniden yapılandırma başladı. 1988'de, Birlik halk hareketi Sovyet liderliğini Özbek milletine karşı işlenen bir dizi suçla suçlayarak ülkede kuruldu. 1990'da, Özbek SSR'sinin ilk başkanı İslam Karimov'u seçtiler. 8 Aralık 1992, Anayasa kabul edildi. Karimov üst üste birkaç dönem için tekrar seçildi, son seçimler 2015 yılında yapıldı. 2016'da başkan öldü, halefi Shavkat Merziyoyev idi.
Özbekistan devlet başkanı nasıl olunur?
Karimov'un ölümünden sonra, Özbekistan cumhurbaşkanlığı adayları için şartlar değişti:
- Bir adayın asgari yaşı 35'tir;
- Özbekistan Cumhuriyeti vatandaşı olmalı;
- Ulusal dilin sahibi olmak;
- Sürekli olarak Özbekistan topraklarında en az 10 yıl ikamet etmek.
Şu anda, cumhurbaşkanı ikiden fazla süre için seçme olasılığı anayasaya dahil edilmedi. Bazı vatandaşlar için adaylara yol kapandı:
- Çeşitli kasıtlı suçlardan mahkum edilmiş;
- Onlara karşı ceza davaları yasasına zulmedildi;
- Bütün resmi dini kurumlar bakanları.
Başkanlık için farklı partiler aday gösterebilir. Bunu yapmak için, parti seçim kampanyasının başlamasından en geç 6 ay önce Adalet Bakanlığı'na kaydolmalıdır. Cumhuriyet vatandaşları öz aday gösterme hakkına sahiptir: en az 300 kişilik bir inisiyatif seçmen grubunu bir araya getirmek yeterlidir.
Özbekistan Cumhuriyeti cumhurbaşkanlığı adaylarına aday gösterme prosedürü, seçimlerin başlamasından en az 65 gün önce ve en geç 45 gün öncesinden dosyalama belgelerini içerir. Adaylar siyasi partiler veya inisiyatif seçmen grubu tarafından aday gösterilir. Siyasi partiler hem parti hem de parti dışı adayları aday gösterebilirler. Girişim grubu sadece partizan olmayanları aday gösteriyor.
Resmi makam, seçim sonuçlarının açıklanmasından en geç 2 ay sonra Oliy Majlis toplantısında yemin etme sırasında gerçekleşir.
Özbekistan Devlet Başkanı'nın statüsü ve görevleri
Cumhurbaşkanlığı emirlerinin yasama yetkisi yoktur. Cumhuriyet başkanının bazı sorumlulukları vardır:
- Anayasanın garantörü, Özbekistan Cumhuriyeti hak ve özgürlüklerine saygı göstermek;
- Devletin toprak bütünlüğünü, egemenliğini ve güvenliğini korumak için gerekli önlemleri alır;
- Ulusal devlet olma konularıyla ilgilenir;
- Özbekistan'ın uluslararası arenada ve devletin resmi temsilcisidir;
- Cumhuriyetle ilgili tüm belgeleri müzakere eder ve imzalar, yürütmelerini ve tüm koşullara uymalarını garantör eder;
- Diğer ülkelerin diplomatik temsilcileri tarafından verilen çeşitli diplomaları kabul eder;
- Senato'ya yabancı ülkelerin elçiliklerindeki diplomatik görevlere aday listesi sunar;
- Devlet için önemli olan tüm dış ve iç politika konularında Senatodan yardım isteyebilir;
- Bir hükümet kurmayı, yönetmeyi taahhüt eder;
- Ülkedeki en yüksek otoritelerin etkileşimini sağlar, işlerini kontrol eder;
- Bakanlıklar oluşturur ve ortadan kaldırır. Senato tarafından onaylanması için uygun kararlar vermeyi taahhüt eder;
- Senato Başkanı'nın görevine aday seçer, onu Oliy Majlis'in onayına sunar;
- Başbakanın adaylığının dikkate alınmasını ve onaylanmasını senatoya sağlar;
- Başbakan tarafından kendisine sunulan Bakanlar Kurulu üyelerini onaylar;
- Ülke Başsavcısının görevini atayarak, görevden alma hakkına sahiptir. Bu sadece Senato tarafından onaylandıktan sonra yapılır;
- Anayasa mahkemesinden başlayarak, şehir mahkemelerini bitiren çeşitli düzeylerde görev yapan yargıçları onaylar ve kaldırır;
- Tokmakları atar ve görevden alır (idare başkanları veya belediye başkanları);
- Hükümet eylemlerini iptal eder ve askıya alır;
- Senato tarafından kabul edilen tüm yasaları imzalar. Veto empoze etme, yasaları eklemeleri ve yorumları ile revizyona iade etme hakkı vardır;
- Özbekistan Cumhuriyeti saldırılarına savaş ilan eder. Bu durumda, başkan senato tarafından onaylanması kararını vermekle yükümlüdür;
- Anayasada öngörülen durumlarda, ülkeye olağanüstü hal uygular. Bu bir dış tehdit, ayaklanmalar, büyük ölçekli doğal afetler vb. Olabilir;
- Özbekistan Cumhuriyeti Silahlı Kuvvetleri Yüksek Komutanıdır. Ordunun en yüksek emrini atar ve görevden alır. En yüksek dereceleri verir. İstisnai olarak, olağanüstü başarılar için olağanüstü askeri rütbeler verebilir;
- Seçkin askeri ve sivilleri madalya, şeref ve onur belgesi ile ödüllendirir. Onursal unvanlar verme hakkı vardır;
- Vatandaşlığın verilmesi konusunda soru sormaya karar verme hakkına sahiptir. Özbekistan Cumhuriyeti’nde iltica edebilir;
- Hükümlü kişilerin affını yerine getirir, Senato tarafından değerlendirilmek üzere af konusu olan kişilerin listelerini sunar;
- Özbekistan Cumhuriyeti Ulusal Güvenlik Teşkilatı'nın oluşumuna katılmıştır. Adayın Senato tarafından onaylanmasından sonra hizmet başkanını atar;
- Ülkenin anayasasına aykırı olmayan başka yetkileri kullanma hakkına sahiptir.
Özbekistan'ın başkanı, yetkilerini diğer yetkililere veya devlet organlarına devretme hakkına sahip değildir.
Özbekistan devlet başkanları ve devlet başkanının ikametgahı
Ülkenin ilk cumhurbaşkanı İslam Karimov'du (1990-2016). 1990'dan 1991'e kadar Özbek SSR'sinin ilk ve son başkanıydı. Yönetiminin ilk yıllarında, Karimov ülkenin güçlü siyasi klanları arasında manevra yapmak zorunda kaldı. Cumhurbaşkanı 5 kez görev için tekrar seçildi (Özbek SSR cumhurbaşkanlığı görevini sayarsak). 1990'ların başında, cumhurbaşkanı, İslamcılar ile büyük çaplı bir mücadele yürüttü. Bir yandan Washington’un, bir yandan da Moskova’nın desteği sayesinde Karimov bu hareketleri ortadan kaldırmayı başardı.
14 Aralık 2016, bu gün cumhurbaşkanı olan Shavkat Mirziyoyev'in açılışı oldu. 2017 yazında, Mirziyoyev, önceki devlet başkanlığında çalışan tüm çalışanları işten çıkararak savcılık makamlarının büyük bir tasfiyesini yaptı.
Özbekistan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı ana ikamet - "Beyaz Saray" olarak tercüme "Aksaray". Başkanın resepsiyonunun bulunduğu yerde. Yapının mimarisi, geleneksel Türk binalarını andırıyor ve ulusal bir tada sahip.
Şu anda, Özbekistan Cumhuriyeti hala düşük bir yaşam standardına sahip bir ülkedir. Ancak Cumhurbaşkanı Shavkat Mirziyoyev, önümüzdeki yıllarda arttırmayı vaat ediyor. Devlet başkanının verdiği sözlere rağmen, Özbekistan sakinleri yüksek gelir getiremiyor.