Vincent Kavalovsky, hem Tolstoy’un derinlemesine anladığı konuları hem de dikkat etmediği noktaları inceliyor.
“Bu apaçık gerçeklere dayanıyoruz: tüm insanlar eşit yaratılmıştır, bunlar Yaratıcı tarafından yaşama, özgürlük ve mutluluk arama da dahil olmak üzere devredilemez bazı haklarla donatılmıştır.” (ABD Bağımsızlık Bildirgesi, 1776.)
Hepimiz mutluluğun peşinden mi koşuyoruz? Takip etmeli miyiz? Genel olarak bu ne anlama geliyor? Mutluluk izlenebilen ve bazen elde edilebilen bir şey midir? Mutluluğu aramak ne demektir? “Mutluluk arayışı” ifadesi (örneğin, ABD Bağımsızlık Bildirgesi’nde belirtildiği gibi) en az iki ana fikri, hipotezi birleştirir: 1. Mutluluk bizim dışımızda, dünyanın kendisinde ve; 2. Bunu başarmak için zorlu bir niyet olmalıdır. Bunlar sağlam fikirler mi?
Kişisel mutluluğun paradoksu
Leo Tolstoy’un (1828-1910) romanları bu fikirleri büyük ve öğretici bir derinlikte araştırır. Kitapları çeşitli şekillerde delilik ve heyecan arayan imgelerle doludur. Ancak çok azı gerçek ve kalıcı mutluluğa ulaşabilir. Aslında hikayeleri, mutluluk vaat eden, ancak ölüm veya felaketle sonuçlanan aldatıcı, aldatıcı yolları tasvir ediyor: öforik savaş zaferleri arayan askerler, romantik aşkın çılgın deliliğine, zenginlik, güç ve statü açgözlülüğüne dalmış genç erkekler ve kadınlar. . Genellikle geçici mutluluk yaşarlar ve sonra bu mutluluk kaybolur, geride boşluk ve çaresizlik bırakır. Dolaylı zevkin aksine gerçek kalıcı mutluluk, yaşamın tüm yönlerinin düzenli uyumu ve refahıdır – özellikle kişisel ilişkilerde. Ancak Tolstoy’un imgeleri ne kadar manyak olursa, mutluluk onlardan o kadar uzaklaşır. Paradoks burada da ortaya çıkıyor: sanki mutluluk arayışı mutsuzluk ve derin üzüntüyle sonuçlanıyor.
Yani ne yanlış?
Stoacı Romalı filozof Seneca ve ondan önceki Platon, bu paradoksu şu şekilde açıkladı: Kişinin kendi mutluluk arayışı içsel olarak bencildir ve duygusal olarak kaotiktir – hayatı dar ve boğucu bir tutkuya indirgemek, örneğin kendisinden ani zevk almak. Narsisizm, diğer insanlar ve doğa ile olan etik bağımızı yok eder: Her bir bireyi “kendi” hücre hapsinde izole eder ve zihnimizi tereddütlü, kararsız arzu ve duygulara maruz bırakır. Örneğin, Tolstoy’a göre, sosyal statü aracılığıyla mutluluk arayışı, kişiyi sürekli bir endişe durumunda tutar; Üstünüzdeki insanlara düşmansınız, altınızdaki insanlardan nefret ediyorsunuz ve her zaman düşme korkusu içinde yaşıyorsunuz. İç huzurun izi yok. Tolstoy’un Ivan Ilyich’i bunu anladı, ancak çok geç, yalnızca ölüm döşeğinde. Takıntılı kariyer hayali, ailesine ve ruhuna karşı korkunç bir kayıtsızlıkla sonuçlanır. Daha genel olarak, Tolstoy, narsisizmle bittiği için doğrudan mutluluğu aramanın faydasız olduğunu ve narsisizmin bu geniş ve ilahi evrenin ego’nun dar sınırları içinde ölümcül bir zincir olduğunu söylüyor gibi görünüyor.
Tolstoy’un tüm çalışmalarında gıyaben bu paradoksa cevabı, mutluluğun başkaları için yaşamak olduğudur, bizim en büyük hatamız ve yoksulluğumuzun kaynağı, arzularımızı – zevk, zenginlik, sosyal statü – tatmin ederek mutluluğa ulaşabileceğimizi düşünmektir.
İlk öykülerinden biri olan Aile Mutluluğu’nda (1859) Tolstoy, güçlü tutku, kıskançlık ve öfke duygularını uyandıran ve böylece anında yıkıcı (aynı zamanda kendine zarar veren) davranışa dönüşen romantik aşkın coşkusunu canlı bir şekilde tasvir etti. Romantik aşk, doğası gereği istikrarsız ve duygusal olarak kaotiktir. Ancak bu tutku “aile sevgisine” – çocuklarının ebeveynleri olarak birbirlerini sevmeye – dönüştüğünde sonuç farklıdır. Milyonlarca insan bunu yaşıyor – aşırı tutkulu aşk tutkuları daha ayık ve olgun bir aile bağı haline geliyor, bu da topluma belirli bir istikrar getiriyor ve çocukların daha güvenli büyümesine yardımcı oluyor.
Ancak, daha sonraki yaşamında ve işinde, Tolstoy yavaş yavaş aile mutluluğu hayalinden bile uyanmaya başladı. Savaş ve Barış’ın sonunda (1867) bu aşındırıcı hayal kırıklığının başlangıcını görüyoruz. Kitabın ana aileleri, Napolyon Savaşları’ndan sonra bir barış rüyasında yeniden bir araya geliyor. Ama burada da kavgalar, çatışmalar ve kıskançlıklar var; istenen uyumu yok ederler. Tolstoy, normal aile hayatının keskin çatışmalar ve trajediler dönemleri içerdiğini söylemeye çalışıyor mu? Belki Nietzsche’nin mutluluk ve mutsuzluğun kardeş olduğu ve her zaman birlikte seyahat ettikleri fikrini de ifade ediyor olabilir. O andan itibaren, Tolstoy’un kendi aile hayatı, karşılıklı umutsuzluk ve üzüntüyle sonuçlanarak gerilemeye başladı. Nicholas ve Maria’nın “mükemmel evliliği” şu şekilde anlatılıyor: “Bazen, özellikle de en mutlu zamanlarının hemen ardından, birdenbire yabancılaşma ve düşmanlık duygularına boğuldular.” Maria, aile mutluluğunun en yüksek olduğu anlarda bile, “bu hayatta ulaşılamaz başka bir mutluluk daha var” ın farkındaydı.
Ulaşılamaz manevi mutluluk fikri, Tolstoy’un bir sonraki kitabı Anna Karenina’da (1877), büyük tutkusunun peşinden giden, soğuk evliliğinden ve sevgili oğluna olan romantik aşkından vazgeçen şefkatli ve karmaşık bir kadının hikayesinde devam ediyor.
Dar yol
Kitapta ana hikayeden daha sağlıklı aşk ve mutluluk hakkında başka bir hikaye var. Kitty ve Levin yanlış anlaşılmaların, kıskançlıkların, depresyonun, hastalıkların ve aile üyelerinin ölümünün üstesinden gelir ve güzel bir evliliğe doğru yola çıkarlar. Kitabın sonunda istedikleri her şeye sahipler. Ancak Leo-Tolstoy’un ikinci kişiliği hâlâ acı çekiyor: “Ailesinde mutlu ve sağlıklı bir adam olan Levin intihara çok yakındı.” Ellili yaşlarının ortalarındaki Tolstoy gibi, Irak’ta ipler ve silahlar gizlenmek zorundaydı. Neden? “Ne olduğumu ve neden burada olduğumu bilmeden yaşamak imkansız.”
Levi’nin varoluşunun acılarından dolayı Tolstoy, aile mutluluğunu bile bir amaç olarak eleştiriyor gibiydi: Ailenin ve arkadaşların yararı için bile iyiyi sınırlamak aptalca değil mi? Evlilik aşkının karmaşıklığını yönetmeye çalışırken, çocuk yetiştirmek de yorucu olabilir. Ama sonunda, Levi’nin acısı zevke dönüşüyor – yeni bir felsefeyle değil, sadece bir köylü ona “zaten bildiği bir şeyi: arzularını tatmin etmek için değil, ruhun yaşamı için yaşamak” hatırlatmasıyla.
Levi’yi intihar umutsuzluğundan kurtaran bu “ruhun yaşamı”, mantıkla veya sözlerle tam olarak açıklanamaz, diyor Tolstoy; ancak yerleşmiş bir ilke olarak açgözlülüğü, savaşı, lüksü, ikiyüzlülüğü, nefreti ve güç ticaretini – Tolstoy’un insan hayatını bozan nesneler olarak gördüğü şeyleri – reddeder. Bunun yerine nezaketi, sevgiyi, sadeliği, huzuru ve şefkati teşvik eder. Tolstoy daha sonra bu fikri şu şekilde özetledi: “Hayatta mutluluk, yalnızca her bireyin kendi kişisel mutluluğu için arzusu ile değil, aynı zamanda her bir canlının başkalarının yararına ortak mücadelesiyle de elde edilmelidir.” Bu, onun görüşüne göre, kişisel mutluluk talebinin, özellikle de fiziksel zevk için hayvan arzumuzun terk edilmesiyle sonuçlanır: “Aşk, yalnızca kendini feda ettiğin zaman sevgidir.” C.S. Mill durumu şu şekilde özetliyor: “Sadece düşüncelerini kendi kişisel mutlulukları dışındaki nesnelere dayandıranlar mutludur.”
Bunu yapmak, tüm dünya dinlerinin ortaya koyduğu “iyilik yasasına” uymaktır. Bu tür fedakarlık doğrudan mutluluk getirmeyebilir; ancak hayatın bir boşluk olmadığını, yüce hedeflerle dolu olduğunu göstererek kişinin varoluşuna manevi anlam getirebilir; ve diğer bir yan etki de “ruhsal mutluluk” – hayatın armağanlarına şükran duymak. Bugün pozitif psikolojide yapılan bazı araştırmalar, iyilik yapmak için yaşayanların, her şeye göz yumanlardan daha mutlu ve sağlıklı olduğu fikrini desteklemektedir. (Örneğin, Jill Neimark ve Stephen Post, “Neden iyi insanların başına iyi şeyler gelir?” 2007.)
Sonraki yıllarda, Tolstoy böylesine sert bir yaşam tarzını benimsemeye çalıştı, ancak kendisi kişisel başarısızlığını kabul etti: kısmen tutkulu doğası nedeniyle, kısmen de toprak sahibi olduğu için. Uzun süredir acı çeken karısı Sophia şunları yazdı: “Sevgili kocam çelişkilerle dolu. ”
Seksenlerin başlarında Tolstoy, gecenin ortasında ailesini ve evini terk etti ve çelişkilerinden kurtulmak için manastıra gitti. Ancak yolda hastalandı ve demiryolu hattında öldü.
Tolstoy’un aşırılığı
Tolstoy hem yaşamında hem de yazılarında kutupsal çelişkileri ve aralarındaki karşılıklı ilişkileri araştırdı: savaş ve barış; hedonizm ve red; yoksulluk ve zenginlik; mutluluk ve umutsuzluk. Bu, bir romancı olarak büyüklüğünün en önemli unsurlarından biridir. Bununla birlikte, etik öğretilerinde, bu düalizm çoğu zaman yanlış bir ikilemle karıştırılır: insan ya hayvan içgüdülerine (tutku, açgözlülük, güç) bağlı olarak yaşar ya da manastır sekülerizmi uğruna tüm bunları terk eder. Hayatının çoğunu bu iki uç nokta arasında yaşadı. Sanki Aristoteles, Konfüçyüs, Buddha ve diğer bilge öğretmenlerin (en azından hayatının son günlerinde) öğrettiği “orta yolu” görmezden geliyor gibidir. Örneğin Platon, ne bencilliği ne de fedakarlığı teşvik eder, bunun yerine arzularımızı erdem ve akıl yoluyla uyumlu hale getirmeyi öğretir. Protogor diyaloğu için yaptığı ünlü metaforunda “I”, zıt amaçlar için çalışan iki at tarafından sürülen bir araba olarak tasvir edilmiştir. Siyah bir at fiziksel arzuyu temsil ederken beyaz bir köpek liyakati temsil eder. Ancak bir savaş atının ilerleyebilmesi için her iki atın da hareket etmesi gerekir. Böylece, zihni temsil eden araba sürücüsü, her iki atı da sonsuza kadar birlikte çalışmaya yönlendirir. Bu yaklaşım, insan ruhundaki çelişkili unsurları kabul ederek ve ona uyumlu bir rehber sağlayarak Tolstoy ikilemini çözmemizi sağlar. Bu yüzden yemek yeriz, seks yaparız vb. arzularımız ve sosyal olarak kabul edilebilir olma arzumuz gibi güçlü karşıt güçlere sahip olmaya her zaman devam edeceğiz; ancak kontrolden çıkmamalı, pratik bilgelikle yönlendirilmeli ve kısa vadeli ve uzun vadeli hedefler birbirinden ayırt edilmelidir. Öte yandan Tolstoy, zihnin böylesine yönlendirici bir gücüne inanmıyor gibiydi ve insanın iki güçlü karşıt gücü – ahlaka karşı duygu – arasında tereddüt ederek kendine eziyet etti. “Farklı bir insan olsaydım mutlu olabilirdim,” diye yazdı Tolstoy. Üzücü bir algı.
Son olarak, Tolstoy’un açık algısı, bir kişinin kendi mutluluğunu tekdüze arayışının narsisizm ve kaotik arzulara yol açtığı ve bunun da uyumsuzluğa, hayal kırıklığına, başkalarıyla çatışmaya, kısacası mutsuzluğa yol açtığıdır. Öte yandan, barış, nezaket, adalet veya insani gelişme gibi daha geniş manevi kavramların peşinde koşmak bize yaşamda aşkın bir amaç verir ve uzun vadeli bir tatmin duygusu yaratır. Ancak Tolstoy’un hatasının ana noktası, bencillik ve özgeciliğin uçları arasındaki orta yolu – her ikisinden de bazı unsurları birleştirmenin yolu – görmezden gelmekti. Tutkularına rağmen, Tolstoy yavaş yavaş cinselliği, yemeği ve diğer bedensel arzuları düşük seviyeli “hayvan” aktivitesi olarak kınamaya başladı. Böylesi radikal beyin-beden etik düalizmi, yanlış bir ikilemin başka bir örneğidir: ya tamamen ruhun içinde ya da tamamen bedenin içinde yaşamalısın. Tolstoy’un hayatının sonunda çektiği acılar, bu iki uç nokta arasındaki kararsızlıktan kaynaklanıyordu – orta zeminden yoksunluğu ve bazen de tamamen yokluğu.
Tolstoy ütopik düalizminin kurbanı mıydı? Olabilir. Ama bu konuda onun yoluna gitmemeliyiz.
Vincent Kavaloski, 2018