Sabık
Sultan II. Abdulhâmid?in Selânik?ten
İstanbul?a Göçü
Ve
Bir Gerçek Hikâye
Sadi
BAYRAM
31 Mart Hareketi üzerine Osmanlı Meclisi 26.04.1909 tarihinde
toplanmaya başlar, 27 Nisan sabahı Ahmet
Rıza Bey, Şeyhülislâm?ın daveti üzerine Fetva Emini Hacı Nuri Efendi ve bazı
hukukçular toplanarak görüşmelere başlarlar ve verilen fetva üzerine; amcası
Sultan Abdülaziz, ağabeyi Sultan V. Murad gibi; Sultan II. Abdulhâmid?in tahtan
indirilerek yerine Veliaht Şehzade Reşad Efendi?nin, V. Mehmed adıyla tahta
oturtulmasına karar verilir.
32 yıl, 7 ay 13 günlük saltanat
süren Sultan II. Abdulhâmid, 7 defa Sadrazam koltuğuna oturan Said Paşa
tarafından padişahlığı sona erdirilmiştir.
(İnternetten. Vikipedia.)
Durumu Sultan II. Abdulhâmid?e
bildirmek üzere bir heyet seçilir. Heyettte bulunan Tiranlı Es?ad Paşa ? Seni millet azletti? diyerek
? Hâl? edilişini Padişah?a bu acı şekilde,
doğrudan doğruya duyurmuştur.
Aynı gün alınan karar gereği sabık Padişah bundan
sonraki günlerini geçirmek üzere Selânik?e gönderilmek istenir. Başkâtip Ali
Cevad Bey, Selânik?te bir konakta ikâmeti için gerekli talimatları verir. Ferik
Hüsnü Paşa, Jandarma Miralayı Galib Bey ve daha sonraki yıllarda adını sıkça
duyacağımız Binbaşı Ali Fethi ( Okyar )?nin içinde bulunduğu heyet Saraydan II.
Abdulhâmid?i almak üzere Yıldız Sarayı?na giderler.
Sultan
Abdulhâmid?e hâl olduğunu bildiren
heyet. ( İnternet.Vikipedia?dan )
Sabık Sultan II. Abdulhâmidi hayatının
geri kalan kısmını, ağabeyi V. Murad gibi Çırağan Sarayı?nda geçirmek isterse
de; Meclis-i Meb?usan ve Âyân tarafından alınan karar gereğince Çırağan rüyâsı
anında son bulur. Heyet, sultana ? Tereddüde mahal yoktur, vakit geçirmeyelim,
Meclis-i Meb?usan ve âyânca bu husus tasdik edilmiştir. Bunlar uygulanacaktır?
şeklindeki sözlerle Abdulhâmid?in Çırağan
Sarayı?nda ikâmet düşüncesi gündemden düşer. Abdulhâmid?in küçük oğlu
Şehzade Abdurrahim Efendi?nin sabah gitme teklifi de ret edilir. 27 Nisan?ı 28 Nisan 1909 tarihine bağlayan Çarşamba gecesi Sirkeci?de hazırlanan özel
vagona sabık Padişah ve maiyeti bindirilerek Selânik?e hareket ederler, bu
suretle de üç buçuk yıl sürecek sürgün hayatı başlar, sabık sultan
Abdulhâmid?in?
Sabık
Sultan II. Abdulhâmid?in 30.04.1909-30.10.1912 yılları arasında sürgünde ikâmet
ettiği Alatini Köşkü (İnternetten)
Selânik?te denizi gören, un, tütün
tüccarı Alatini Köşkü satın alınarak Abdulhâmid yerleştirilir[1]. İlk
gün Vali tarafından gönderilen yemek, Abdulhâmid tarafından ret edilir. Ancak
boş olan köşkte ne ne çatal-bıçak, bardak, ne yatak vardır. İlk gün boş evde, yerde elle yemek yenir. Abdulhâmid, gece iki koltuğu bir araya getirerek orada
uyuklamaya gayret eder. Sadece Abdulhâmid?in odasında mum vardır. Ertesi gün otellerden
yatak toplanır, Abdulhâmid ailesi üyeleri tarafından kullanılmak üzere Alatini
Köşküne gider?.
Alatini Köşkü?nün muhafız grubunun
başına önceleri Binbaşı Ali Fethi ( Okyar), daha sonra Yüzbaşı Vasıf Bey
görevlendirilir.
Ülkedeki siyasî ve askerî durum pek parlak
olmadığından, gazetelere intikal eden siyasî olayları takip etmemesini teminen, sabık sultan Abdulhâmid?e günlük gazete verilmez, zamanını
roman okutularak, veya marangozluk işleri ve ağaç oyma yaparak geçirir.
Aradan üç yıl geçer; Balkan Harbi
başlarken sabık Padişah?ın Selânik?te
düşman eline geçmemesi için Bursa?ya nakli düşünülür. Karayolu ve
demiryolu tehlikeli olacağından deniz yolunun uygunluğu tartışılır. Ege?de
Yunan Donanması?nın varlığından çekinen Hükûmet, tarafsız bir ülkenin gemisiyle naklin-göçün yapılmasını kabul
eder.
Almanya?nın istasyon gemisi olarak
İstanbul?da bulunan S.M.S. Loreley Gemisi, 26.10.1912 akşamı, saat 21.30 da
Alman Elçiliğinden aldığı gizli
talimatla Selânik?e hareket emri alır. Loreley
Komutanı askeri Ateşe Çanakkale Boğazı?ndan geçiş formaliteleri ve diğer teferruat için Osmanlı Hariciye Nazırı Noradunghian
Efendi ile Dolmabahçe Sarayı?nda
tercüman eşliğinde saat 11.30?da
görüşür. Sultan Reşad, Abdulhâmid?in Selânik?te zorla değil, ikna edilerek Bursa?ya getirilmesini ister.
Sabık sultanı ikna ederek İstanbul?a getirmek için; Abdulhamid?in damadı Arif
Hikmet Paşa ve Sultan Abdulaziz?in damadı Şerif Paşa?nın da gemide bulunmasının
uygun olacağı düşünülür. Söz konusu kişiler 03.00 ?da gemide hazır olurlar.
Gizliliği temin için de Loreley Gemisi?nin
Kızılhaç malzemeleri almak için
Rodos?a gitmek üzere denize açıldığı
açıklanır.
27.10.1912 günü akşamı Çanakkale Boğazına giren Loreley,
Nara Burnu önlerine geldiğinde aşırı yağışla karşılaşır. Denizde mayınlar
vardır. Mayınlı denizden geçmek üzere 29.10.1912, sabah şafak vakti 06.?da rehberle mayınlı denizden geçen gemi, Selânik
Körfezi istiâmetine hareket eder. Karaburun önlerinde top uyarı atışı ile
durdurulur. Sabah saat 10.00?da Loreley Selanik Körfezi?nde demir atar.
Balkan Harbi başlayalı daha haftasını
doldurmamışken, uğranılan bozgun, Selânik?in düşman eline geçme ihtimali,
İttihat ve Terakki Partisi yanlılarının ve subaylarının moralini bozmuş, büyük
bir hayâl kırıklığına uğramışlardır. Vardar Ordusu Komutanı Ali Rıza Paşa, Balkan
Bozgunu münasebetiyle sabık padişah II. Abdulhamid?in Bursa?ya naklinin uydurulan bir bahane olduğuna kanaat
getirmiştir. Alatini Köşkü Muhafızı Vasıf
Bey hayâl kırıklığı dışında kuşkulu bir
insan olduğu için, Abdulhâmid?in Bursa?ya göçü
konusunun, tekrar tahta çıkarılmak için bir oyun olabileceği de
düşünülmüştür. Zira elde resmî bir belge yoktur.
Harbin durumunu öğrenen Abdulhâmid;
kendisinin Selanik?ten ayrılması için bizzat gelen Vardar Ordusu Komutanı Ali
Rıza Paşa?ya direnerek Selanik?ten ayrılmak istemediğini söylemiştir. Ali Rıza
Paşa?ya ? ? Allah devletimi bu hâle getirenleri
kahretsin !... Zat-ı Şahaneye iblağ ediniz, ben Selânik?ten çıkmayacağım.
Mukadderse düşmanla savaşarak son nefesimi vermek, bir Osmanlı hanedanı mensubu
olarak hakkımdır. Bunu kimse elimden alamaz? demiştir.
Abdulhâmid?in Hatıralarına göre o gece
uyumadığı belirtilir. Sabah namazına kalktığında, dürbünle Körfeze bakmış ve Loreley gemisini Alman Konsolosluğu karşısında
demir attığını görmüştür. Üç seneyi aşkın bir süre sonra; kendi damadı, Amcasının
damadı iki paşayı Selânik?te görmek Abdulhâmid?i sevindirmişse de Balkan Harbi
üzüntüsü bu sevincini kursağında bırakmıştır. Saraya mensup her iki paşa da
durumun vahametini, ihtimalleri açıkça Abdulhâmid?e aktarmaları üzerine
olayları daha iyi kavrayan Abdulhâmid, ikna olmuş ve 30.10.1912 günü saat
15?de, yanında 12 kadın, 7 yaşındaki oğlu Abid ile birlikte 25 kişi merasimle gemiye gelerek Selânik?ten
ayrılmışlardır. 31.10.1912 ssat 10?da Limni Adası civarına, 16.30?da Çanakkale
Boğazı önlerine gelmişler, 02.11.1912?de saat 04?de Çırağan Sarayı önlerinde
demir atarak, yolculukları sona ermiştir.
Eğer iki gün daha Abdulhâmid?in dönüşü
gecikseydi, sabık padişahın düşman eline
geçme durumu söz konusu olabilirdi.
İşte o günlerde, Balkan Harbi başlamış,
Selânik?te okullar tatil edilmiş, hastaneler yaralılarla dolmuş, leyli-meccani
( devlet adına bedava okuyan ) okuyan talebelerde hastanelerde hastabakıcılık yapmaya başlamışlardır.
İşte onlardan biri, Sultan Abdulhâmid
Bursu ile Rusya?dan , bugünkü
Tataristan?dan yalnız başına 9 yaşında
İstanbul?a gelip Selânik?e gönderilen Abdulhâmid Zübeyr?dir. Abdulhâmid,
Selâniğe sürgüne gönderildiğinde, okul
arkadaşları, kendisi ile dalga geçtiğinden, hocalarından da izin alıp, ismindeki Abdül kelimesini çıkaran
15 yaşındaki Hâmit Zübeyr (Koşay)?dır. Balkan
Harbi esnasında bir müddet
hastabakıcılık yaptıktan sonra, Loyd Vapuru ile
Selânik?ten İzmir?e göçmüş, İzmirden İstanbul?a geçerek öğrenimine Kadıköy?de devam etmiştir.
1917?de İttihat ve Terakki Partisi
bursuyla Macaristan Türkiyat Enstitüsüne
kaydolmuştur.
Lozan Türk Yurdu tarafından 1920?de
açılan ? Türk Gençliğinin Vazifesi Ne
Olmalıdır ? ? konulu yarışmada
birinciliği kazanan ? İzgü Mescid ?
adlı, tarafımdan ikinci baskısı 1976?da yayımlanan[2], gerçek hayat hikâyesinin giriş bölümünün bir kısmını aktaracağım:
Lozan Türk Yurdu?nun 13.04.1922
tarihinde yarışmayı kazandığına dair
Hâmit Zübeyr?e yazıdığı mektubun aslı
Mahmud Selânik'e geleli üç sene oldu. Padişah'ın donanma ile şehre
gelişini, Mahmud Şevket Paşa askerlerinin manevra edişini, italyanların Kara
Burun'a birkaç top attıktan sonra tekrar geri gidişini, hepsini kendi gözleri
ile gördü yahut işitti. Balkan Harbi esnasında hususî tebliğlerde büyük zafer
haberlerini okuduğu zaman Türkler'in mağlûp olacağını hiç aklına getirmiyor, üç
hafta sonra Yunanlıların Selânik'e girebileceklerini hatır ve hayâline
sığdırmıyordu. Harp meydanından kafile kafile yaralılar gelmeye başladığı zaman
Sultanî Mektebini hastahaneye çevirdiler. Öğrenciler dağıtıldı. Memleketlerine
gidemeyen otuz efendi Hilâl-i Ahmer'e (Kızılay'a) yazıldılar. Mahmud da
bunların içinde idi. Sertabib (Baştabib) ona kitabet vazifesini verdi. Mahmud
ilk gün gelen yaralıların, ertesi gün de ölenlerin listesini hazırladı. Beyaz
kâğıt kara yazılarla dolarken öbür taraftan mezarlıklar da doluyor, Toros ve
Keşiş (Uludağ) eteklerinde şefkatli anaların özenip büyüttüğü dağ gibi
yiğitlerden ufacık bir tümsek kalıyordu. Mahmud şimdiye kadar böyle feci
manzaraları pek görmediği için, hem biraz feylesof tabiatlı olduğu için ölüme
dair düşünmeye başladı. Zihni bir değirmen gibi işlese de hiçbir şey
öğütmüyor, boşu boşuna dönüyordu. Bütün bunlara rağmen hayat-memat meselelerine
dair merakı zail olmadı. Hastalarla sık sık görüştü.
-
Hemşerim nerenden yaralandın?
- Pek çok
yerimden; göğsümden, karnımdan, kollarımdan. Harp fena şey efendi, insanın
derisi elek gibi oluyor.
-
Yaraların ağrıyor mu?
- Ah! Pek
ağrıyor efendi.
Izdırap âleminden bir cihan yaratsalar, onlar bundan fazla bir şey
söyleyemiyorlar. Çünkü Âdem evlâdı, balık gibi dilsizdir.
- Efendi !..
- Ne o?
- Ben çoktan eve mektup yollamadım. Ne yaparsın,
bizi okutmadılar. Hem okusan da kaç para eder, böyle kırık elle yazamazdım
ki...
- Eyi
öyle ise, ben sana istediğin mektubu yazıveririm.
- Ay
Allah senden razı olsun.
Mahmud, kalem kâğıt alıp, Kurt Hasan'ın
yanına oturdu.
"Annem Ayşe kadına selâm, Fatma'ya selâm, uşaklara selâm...'" Selâm,
selâm, bitmeyen tükenmeyen selâm. Ah ş» valideye olan muhabbeti, zevceye olan
muhabbeti, çocuklara olan muhabbeti, birbirine benzemeyen sevgi ve saygıları
toplayan selâm bir dile gelse de onun ruhundaki heyecanları bize anlatsa...
- Daha ne
yazayım?
- İmam Efendiye selâm yaz. Hem Fatma'ya da
söyle, Flurine savaşında Yunanlılarla boğuşurken, kargaşalıkta muskayı
(nüshayı) gayıp etmişim. İmam Efendiye bir dane daha yazdırsınlar. Onun
elleri uğurludur.
- Daha ne yazayım?
-
Komşulara da selâm yaz. Hepsi haklarını helâl etsinler.
- Daha?
- Hastahanenin penceresinden baktığım zaman
Olympos Dağı görünüyor, hem Olympos Erciyas'a pek benziyor.
- Daha?
- Köydeki
leylekler hatırıma geldi. Onlara da birşey-ler yaz.
- Ne
yazayım?
- Onu
efendi daha eyi bilir.
- Mahmud leyleklere de selâm yazdı..
- Daha ne
yazayım?
- Demircioğlu buzağıları tarlaya bırakmasın,
köye bir dönersem kulaklarını bükerim ha..
- Daha?
- Dün
Fatma'yı düşümde telâşlı, hem ağlar gördüm. Bir daha öyle ağlamasın.
- Daha?
- Başka
diyeceğim yok. Adres: Kayseri'nin Bıldırcın karyesinde Sarı Çizmeli Mehmed
Ağa'dan Validem Ayşe Kadına.
Kurt Hasan,
zarfın üstündeki yazıyı sıcak nefesi ile kuruttuktan
sonra, yastığının altına sakladı. Hemen oradan bir tabaka çıkarıp Mahmud'a
tütün sundu. Mahmud'un nazarı dikkatini çekti. Tabakanın kapağı delikti.
Tütünün üstünde bir mavzer kurşunu, beşikteki çocuk gibi rahat uyuyordu.
- Bu tabaka, Yunanla ilk tutuştuğumuz zaman
benim hayatımı kurtardı. Kurşun kapağı deldi ve içinde kaldı. Allah'ın hikmeti,
bana bir şey olmadı. Eğer efendi kabul ederse yadigârım olsun. Tütün için benim
bir ağaç tabakam daha var.
Mahmud çok çok teşekkür edip tabakayı aldı. Komşu karyoladaki yaralılar
da ondan mektup yazmasını rica ettiler. Karanlık düştüğü için yarına yazmayı
va'dederek uzaklaştı. Hizmet gören nefer gömleksiz gaz lâmbalarını daha yakmamıştı.
Odanın havası pek bozuk olduğu için Mahmud gidip pencereyi açtı. Hem Vardar'ın
öbür tarafından batmakta olan güneşi seyre koyuldu. Körfezin suları, sarı-kırmızılı
alevler içinde kaynıyor, Olympos'un tepesindeki bulutlar ise yanıyorlardı.
Nihayet onlar dağılıp kül oldular. Yalnız semanın bir köşesinde kurumlu bir
odun parçasına benzeyen siyah bulut uzanıp kaldı. O sırada Hortaç dağından
karanlıkta bir sürü gibi ovaya indi. Ayazma Camii'nin alemindeki aylar,
nereden geldiği bilinmeyen bir ışık ile parlasalar da, nihayet onlar da
söndüler. Mahmud, pencereyi kapayacağı sırada, başının ucundan bir yarasa
gelip girdi de, bütün odayı sessiz uçuşları ile doldurdu.
Kurt Hasan
Efendi, ben şu yarasadan hiç hoşlanmıyorum, dedi ve
tıkanırcasına öksürmeye başladı. Mahmud eline bir havlu alıp yarasayı
kışkırtmaya koyuldu. Hafif yaralı askerler de ona koşuldular. Yarasa odada epey
dolaştıktan, bir defa Kurt Hasan'ın karyolasına doğru eğildikten sonra, girdiği
pencereden çıkıp gitti. Mahmud pencereyi kapatıp, Hasan'ın yanına vardığında
onu ölü buldu. Yanında duran bir er:
- Yarasa biçimine giren Azrail, aziz canını alıp
götürdü, dedi.
-II-
Herkesin sezdiği, ancak birçoklarının kendine bile itirafa cesaret edemediği
bozgunluk haberi, sonunda kara bir gerçek olup çıktı. Hasan Tahsin Paşa tarafından
Selânik'in Yunanlılar'a teslimi ağızdan ağıza dolaşmaya başladı. Mahmud sokağa
çıktığı zaman Hamidiye caddesinden aşağı sarkan ricat ordusunu gördü.
Silâhları henüz omuzlarında idi. Lâkin heyhât ! Onu düşman depolarına teslim
için taşıyorlardı. Mahmud birçok hüzünlü çehreler görmüş, ana-babasını
kaybeden yetimlere tesellide bulunmuş, ancak ömründe daha böyle bulutlu
alınlara rastlamamıştı. Hastanede cismanî (bedenî) acılar içinde kıvranan Kurt
Hasan'ın yüzü bile bu derece karışık değildi. Besbelli bunlar, hayatlarından
kıymetli olan vatanlarını yitirmişlerdi. Yarınki Çanakkale savunucularının
vicdanını, tamamiyle masum olmalarına rağmen, ihtimal bir sorumluluk duygusu
muazzep ediyordu. Mehmedçiklerin perişan haline acırken, Mahmud, kendi
dertlerini bile unutmuştu. Üç Yunan süvarisinin Hükümet Konağına gelişi haberi
yayılır yayılmaz, Rum evlerinin pencerelerinden beyazlı-mavili bezler sarkmaya
başladı. Öğleden sonra bütün Selânik fistanlı Yunan Efzunları ile doldu.
Arabalarla geçen sakalı komitecilere Rum kadınları çiçek atıyorlardı. Mahmud,
aralarından iki ay önce ansızın ortadan kaybolan sınıf arkadaşı Georgi'yi tanır
gibi oldu. Sosyalistlik taslayan, Arapça derslerinde sıra altına saklanıp ispiranto
dilini öğrenen arkadaşını haydutların arasına atan saik'i (sebebi) bulmak
güçtü. Mahmud, Kemer'in yanına vardığında, serserinin biri ansızın fesini
kaptı, parça parça ettikten sonra yere attı. Ayranı kabaran bir İşkodra'lının
bu yüzden süngülendiğini Mahmud sonradan işitti. Mahmud, hakaretlere
uğramamak için hüviyetini gizlemeye karar verdi ve bir kalpak satın aldı.
Mektebe
döndüğü zaman orasını karmakarışık buldu. Hafif yaralılar, esir düşmemek için
kaçıyorlardı. Amma nereye? Onu Allah bilir. Komşudaki Rum kadınları fırsattan
yararlanarak avluya girmişler, açık mutfaktaki tabak ve karavanaları aşırmaya
koyulmuşlardı. Mahmud yukarıya çıktığı zaman telâş içinde koşuşan Sertabib ile
karşı karşıya geldi.
- Akşama mektebi Bulgarlar işgal edecekler. Onun
için herkes şimdiden başının çaresine baksın.
- Peki,
ağır yaralılar ne olacak?
- Onlar
Allah'a emanet. Son dakikaya kadar biz yanlarında kalacağız.
Yapılacak bir şey yoktu. Mahmud bir-iki arkadaşı ile o geceyi Midhad Paşa Sanayi Mektebi'nde
geçirdi. İlk Avusturya Loyd vapuru ile İstanbul'a gitmeyi
kararlaştırmışlardı. Ertesi gün Yunan askerlerinin geçit resmini gördüğünde perişan
halleri gözünden kaçmadı. Bunlar, galipken böyle idiler, ya mağlûp olsalardı?
Örfî idarenin ilân edilmiş olmasına rağmen,
komitecilerle, yağmacı askerler ve onlara kılavuzluk eden yerli Rumlar İslâm
mahallelerine sarkıntılık etmeğe başladılar. Sokaklarda silâh aramak
bahanesiyle saat, çanta ve ne bulurlarsa alıyorlar, kırk paralık Arnavud çakısı
da bundan istisna teşkil etmiyordu. Mahmud bütün tehlikelere rağmen şehri
dolaşmaktan kendini alamadı. Tecessüs, tehlikeye üstün gelmişti. Ayazma
Camii'nin önünden geçerken sarhoş Yunan askerlerinin camiin alemine nişan
aldıklarını gördü. Bir kuşak fişek harcadıktan sonra, tesadüfün de yardımıyla,
alemin ucundaki ay kopup, camiye komşu bir müslüman evinin bahçesine düştü.
Palikaryalar kendilerinden geçkin bağırışırlarken Mahmud, hemen duvardan
atladı, vakit geçirmeden hilâl'i alıp yandaki kapıdan savuşup gitti.
Pelerininin altına sakladığı aziz hâtırayı kimse görmedi. Heyecandan kızaran
çehresi kimsenin dikkatini çekmedi.
Üç gün sonra o, Türk'ün Selanik'te düşen hilâli ile birlikte
yolda idi. Loyd Vapuru, körfezin gümüş sırmalı sularında yol aldıkça Hortaç
dağının eteğine yaslanan beyaz şehir, bir kartpostala sığacak kadar
küçüldü. Sultanî Mektebi, öbür binalara karışıp gözden silindi. Beyaz Kule tahtadan
yapılı ufacık bir silindire benziyorsa da, keskin bir göz, tepesinde Yunan bayrağının
sallandığını ayırdedebilirdi. Mahmud, bunu görmemek için yüzünü başka yöne
çevirdi. Gözleri yaşlı idi. Tekrar baktığında, aynı yerde kırmızı Osmanlı
Bayrağının dalgalandığını görür gibi oldu. Acaba bu bir serap mı, yahut bir gün
orada hilâl'in tekrar yükseleceğine delil mi idi? Bunu şu anda kimse
kestiremezdi. Rumeli'de kalan Türk göllerinin Arnavutluk dağlarından ve
Balkanlardan inen nehirlerle birleşerek Selanik körfezine bir gün taşımayacağı
ne malûm?..
[1]
Celâlettin Yavuz, ? Abdulhâmit?in
Selânik?ten İstanbul?a Alman Gemisi İle Nakli- Alman Belgelerine Göre? s.
167-177. ; Baki Sarısakal, ? II. Abdulhâmid?in Selânik?e Sürgün Edilmesi ? s.
[2] Hâmit
Zübeyr ( Koşay ), İzgü Mescid, Kütüphane-i Sûdî, 1922. II. Baskı, Ayyıldız
Matbaası , Ankara 1976,