Lir kuşu, güneydoğu Avustralya ve güney Tazmanya’nın nemli ormanlarında yaşayan, Menura cinsini oluşturan iki kuş türünün ortak adıdır. Türler; Menura alberti (Albert lir kuşu), Menura novaehollandiae (Muhteşem lir kuşu).
Sınıflandırılması
Alem: Animalia (Hayvanlar)
Şube: Chordata (Kordalılar)
Sınıf: Aves (Kuşlar)
Takım: Passeriformes (Ötücü Kuşlar)
Familya: Menuridae (Lir kuşugiller)
Cins: Menura
Lir adını almasındaki etken, kuyruğunun lir çalgısına benzer bir görünüme sahip olmasındandır. En belirgin fiziki özelliği, uzun ve süslü kuyruğa sahip olmasıdır. Kuyruk, taklit veya kur esnasında kullanılır. Olgun erkeklerin kuyruk yapısı daha süslü ve uzundur.
Omurgalı hayvanlardan kuşlar sınıfının ötücü kuşlar takımının yalancı-ötücüler üstfamilyasına giren bir familyası (Menuridael Lir kuşugiller, Avustralya’da yaygındırlar. Dış yapılarıyla sülünleri andırırlar. Ses organlarının basit yapısına rağmen, oldukça karmaşık sesleri belleyip tekrarlayabilirler ve çok güzel öterler.
Lirik kuşunun en önemli özelliği taklit ustası olmasıdır. Araba sesini, fotoğraf makine sesini, siren seslerini, şarkıları, testere seslerini taklit edebilmektedir.
Lir kuşları ürkek oldukları için gözlenmeleri güçtür. Menura, novaehollandiae türü lir kuşlarının, Melbourne şehrinden birkaç kilometre uzakta bulunan Sherbrooke ormanında bulunan küçük bir kolonisi gözlenerek, bu familyanın davranışları hakkında bilgiler edinilmiştir. Lir kuşunun vücudunun üst kısımdaki tüyler genellikle kahverengi, alt kısımları ise açık kahverengidir. Boğazındaki tüylerle kuyruk tüyleri sarımsı kırmızıdır. Erişkin erkekler 76 cm. uzunluğundaki kuyruklarıyla hem genç erkeklerden, hem de dişi lir kuşlarından farklı görünümdedirler.
Ergin erkeğin gösterişli kuyruğunu oluşturan tüylerden dış yanlarda bulunan iki büyük tüyün üst kısımlarında, yarım ay biçiminde kahverengi birer leke vardır. Bu iki tüy arasında, tel biçiminde ve siyah renkli olan iki tüy ile, koyu renkli on iki ipliksi tüy bulunmaktadır. Kuyruğun dış tüyleri gibi bunların da üst yanları koyu, alt yanları ise gümüş renklidir. Kuyruk yukarıya doğru dikilince lir denilen çalgıyı andırır. Ancak, kuyruk tüylerinin liri andıran biçimde dikilmesi pek az rastlanan bir durumdur.
Lir kuşu, adını kuyruğunun bu görünümünden alır. Bu tür günümüzde Avustralya Cordilleraları ile Queensland’ın güneyinden Victoria’nın güneyindeki Dandeng sıradağlarına kadar uzanan deniz kıyısı kesimlerinde yaygındır.
Lir kuşugiller eskiden sülün sanılarak, güzel tüyleri için avlanırdı. Avlanmalarından vazgeçilmiş olmasına ve özellikle korunmalarına rağmen, ormanlar azaldıkça, lir kuşlarının sayısı da azalmaktadır. Lir kuşlarının çiftleşme mevsimi genellikle haziran ve temmuz aylarına rastlar. Bununla birlikte, mayıs ve eylül ayları arasında her zaman çiftleşme Dişi lir kuşu eni 61 cm. kadar olan yuvasını nemli ormanlardaki su birikintileri kıyısında bulunan bir ağaç kütüğünün içinde, bir kayanın çıkıntısında, hatta yüksek bir ağaçta yapar. Çiftleştikten sonra bir yumurta yumurtlar ve hemen kuluçkaya yatar.
Kuluçka devresi 6 hafta sürer. Bu süre içinde, kıvrık kuyruk tüylerini gövdesine dolayarak yumurtaların üzerinde yatar. Lir kuşunun yumurtası soğuğa karşı oldukça dayanıklıdır; kuluçka devresi sırasında, üzerinde dişi lir kuşu bulunmaksızın, 24 saat kadar, bozulmadan kalabilir. Yavru, yumurtadan çıktıktan sonra 6 hafta süreyle yuvada kalır ve dişi lir kuşu tarafından beslenip büyütülür. Dişi lir kuşu, yavrusunun pisliklerini aşağıdaki su birikintisine atarak yuvasını temiz tutmaya çalışır.
Erkek lir kuşları, genellikle sel sularının oluşturduğu vadilerin ormanlık yamaçlarındaki açıklıkları, yerleşme bölgesi olarak seçerler. Her erkek lir kuşunun, genişliği 4 hektara kadar çıkabilen özel bir yerleşme alanı vardır. Bu alana başka erkekleri sokmaz, Erkek lir kuşları, kendi bölgelerindeki kimi küçük alanları, üzerinde hiç bir bitki, çöp vb. kalmayacak biçimde temizlerler ve burada yükseklikleri 15 cm., çapları 90 cm. kadar olan, 4-6 tepecik yaparlar. Tepecik sayısı, çiftleşme mevsiminde daha da artırılır.
Ormanlarda yaşarlar. Genel olarak karada yaşayan böcekler, örümcekler, kurbağalar ve diğer küçük omurgasızlarla beslenirler. Ölü yapraklar ve toprak üzerinde tırmıklamak için ideal olan pençeleri ve güçlü bacakları vardır. Lir kuşu çok eski türlerden biridir, fosil kayıtlarında 15 milyon yıllık geçmişe sahip olduğu görüldü. İnsanları büyüleyen özelliklere sahip olan kuş, Avustralya’da 10c para üzerinde resmedilmiştir.
Üreme ekim ve nisan aylarında gerçekleşir. Lir kuşunun kuluçka dönemi, yaklaşık bir buçuk ay sürer. Anne yavrusuyla iki buçuk ay ilgilenir ve bu süreden sonra yavru yuvasını terk eder. Dişi kendi yuvasını kendi yapar ve erkek istediği dişi ile çiftleşebilir. Bulundukları bölgeleri genellikle terk etmezler. Nadiren yuvaların çevresinde 10 km merkezli alanda bulunurlar.
Oldukça utangaç kuşlardır. Tehdit edildiklerinde, hızlıca kaçıp kaçarak kurtulurlar. Kısa, yuvarlak, zayıf kaslı kanatları ile nadiren uçabilirler. Bununla birlikte, kanatları ağaç dallarına veya kayalara çıkabilmelerini sağlar. Günümüzde nesilleri tehdit altında değildir. Geçmişte şapka süslemede tüyleri kullanıldığı için avlanmaktaydı ama hem lir kuşlarının, hem de yağmur ormanlarının yaşam alanlarına yönelik korumaların artırılmasıyla türün sayısı istikrarlı bir şekilde yeniden attı.
Erkek lir kuşu, tepeciklerin yapımında ve temizlenmesinde büyük titizlik gösterir. Dişiyi kendine çekmek ya da başka erkekleri yıldırmak amacıyla ötmeye başlamadan önce toprağı eşeler, en küçük çöpleri bile çıkarıp tepeciği temizler. Böyle bir tepeciği gören dişi lir kuşu, erkek o anda orada bulunmasa bile üzerine çıkıp dolanmaya ve toprağı eşelemeye başlar.
Lir kuşlarının en çok ötüşüp cilveleştikleri zaman sabahın erken saatleridir. Menura alberti adındaki lir kuşunun boyu daha küçük ve rengi daha koyudur. Davranışları hakkında bilinenler azdır. Arka kısmı ile kuyruğunun üst tüyleri kestane rengindedir. Kuyruğu uzun olmakla birlikte dış yan tüylerinde yarım ay biçimi lekeler yoktur. Erkeğin kuyruğunda bulunan ipliksi tüyler, bu türün dişisinde bulunmaz.