3. Tem ilerlemesi ile metin tipi arasındaki ilişkiler.
4. Tem ilerlemesi ve Yerine Koyma (ikame / substitution).
1/ GİRİŞ
Tanım:
Bir metnin içindeki cümleleri birbirine değişik biçimlerde bağlayabilirsiniz. Cümlelerin bağlanış biçimleri değişik dallanıp budaklanmalar tarzında olur. Bu şematik yapı, tem ilerlemesi adını alır. Tem ilerlemesi, yarattığı iç düzen ile metnin tutarlı (coherence) ve anlaşılır olmasını sağlar.
Temel Terimlerimiz:
Her cümle iki unsurdan oluşur:
Bir KONU yahut TEM(thème) : Bu, bir cümlede kendisinden söz edilen şeydir. Bir cümlede konuşan ve dinleyenin her ikisinin de daha önceden bildiği bir konu bulunur.
Bir HABER(rhème, propos) : Bu, bir cümlede konu ile ilgili söylenen şeydir, haberdir. Haber, konu ile ilgili olarak verilen yeni bilgidir.
Bir cümledeki konu ve haber nasıl bulunur? :
Her cümle bir meseleyi, bir konuyu ele alır. Cümlenin meseleyi, konuyu ifade eden kısmı konudur, bu konuyla ilgili verilen bilgi ise haberdir. Yani her cümlede bir problem ve bu probleme verilmiş bir cevap vardır.
PROBLEM: Cümlenin konuyu, yahut mevzuyu anlatan kısmı konu ( thème)adını alır.(Bu konuşan biz isek, hakkında bilgi verdiğimiz, dinleyici isek hakkında yeni bir şey öğrendiğimiz unsurdur). Konu, bir problem içerir, bu problem, konudur.
CEVAP: Cümledeki konu hakkında konuşucunun dinleyiciye verdiği yeni bilgi ise haber(rhème,propos) adını alır. Haber ise cümlenin aydınlatmak istediği problemin cevabıdır.
ÖRNEK :
Mehmet, Hasan’dan daha çalışkandır.
PROBLEM : Mehmet’le Hasan’dan hangisi daha çalışkandır?
CEVAP : Mehmet daha çalışkandır.
KONU (THÈME) : “Mehmet ile Hasan’ın çalışkanlık sıralaması”
HABER (RHÈME, PROPOS) : "Mehmet, daha çalışkandır."
2/ TEM İLERLEMESİNİN ÜÇ YOLU:
Tem ilerlemesi, yazılarda bir cümlenin kendisinden önceki cümleyle kurduğu ilişki ile sağlanır. Her cümle, kendisinden önceki cümleyle belirli bir ilişki içindedir. Yazılarda bu ilişkiler, temel olarak üç yolla kurulur:
SABİT TEM İLERLEMESİ:
Tem ilerlemesinin en basit yolu budur: Belli bir konudan söz açılır ve o konu ile ilgili haberler art arda sıralanır. Yazanı ve okuyanı yormayan bir tarzdır. Meselâ “Sonbahar” konusu ele alınır ve onunla ilgili bilgi ve haberler art arda verilir. Ancak böyle bir anlatımda beklenmedik bir güçlük karşımıza çıkar: Konu aynı kaldığından her yeni cümlede özne olarak tekrarlanması gerekir. Tecrübeli yazarlar, edebî sanatlardan ve yerine koyma yöntemlerinden yararlanarak bu olumsuzluğu ortadan kaldırırlar.
Sabit tem ilerlemesinin şeması ve örneği:
ÇİZGİSEL TEM İLERLEMESİ:
Bir cümlede bir konu ve bir haber vardır. Birinci cümlenin haberi ikinci cümlenin konusunu oluşturuyorsa çizgisel bir tem ilerlemesi vardır. Aslında bu anlatım tarzı çok ilgi çekici bir olguya dayanmaktadır: Birinci cümlede haber olan şey, söylendikten ve dinleyici tarafından anlaşıldıktan sonra haber olma niteliğini kaybeder ve bir konu haline gelir. Konuşan, bu yeni konuyla ilgili yeni bir haber verme şansı elde eder ve aynı yolla, üst üste birçok konuyu ele alma fırsatını bulur. Usta yazarlar bu yoldan sık sık yararlanırlar:
konuyu ele alma fırsatını bulur. Usta yazarlar bu kuruluştan sık sık yararlanırlar.
Çizgisel tem ilerlemesinin şeması ve örneği:
TÜREYEN TEM İLERLEMESİ:
Bu tarz tem ilerlemesinde önce bir cümleyle ana konu ifade edilir. Sonra bu ana konuya bağlı alt konular sırasıyla ele alınır:
3/ TEM İLERLEMESİ İLE METİN TİPLERİ ARASINDAKİ İLİŞKİ
Bazı tem ilerlemesi tiplerine bazı metin tiplerinde daha sık rastlanmaktadır:
Hiçbir metinde bütün yazı boyunca aynı tip tem ilerlemesi sürüp gitmez. Bir yazıda tem ilerleme tipleri yazı boyunca değişebilir. Bununla birlikte genel olarak bazı metin tiplerinde bazı tem ilerlemesi tiplerinin daha çok kullanıldığı görülmektedir:
A. Sabit tem ilerlemesi:
Bu tip ilerleme, aşağıdaki metin tiplerinde daha sık görülmektedir:
Hikâye etme metinleri (Örn.: Bir hikâye ve romanda meselâ bir şahsın art arda gelen hareketlerini yahut düşüncelerini, hayallerini anlatılırken genellikle sabit tem ilerlemesinin kullanıldığı görülmektedir)
Bir şahsın portresi çizilirken. (ex. : notice biographique)
Bu tip, aşağıdaki metin tiplerinde daha sık görülmektedir:
Açıklama metinleri.
Öğretici Metinler.
İspatlama metinleri.
C. Türeyen Tem İlerlemesi:
Metinlerin çoğunda karşımıza çıkar. En çok rastlandığı metin tipleri şunlardır :
Tasvir metinleri
Açıklama metinleri
4/ TEM İLERLEMESİ ve YERİNE KOYMA (İKAME) OLGUSU
Yazı yazma tecrübesi az olanların bir yazı yazarken canlarını en çok sıkan şey, durmadan aynı kelimeyi tekrarlamak zorunda kalmalarıdır: “Okulumuz Bornova’dadır. Okulumuz, geniş bir bahçenin içindedir. Okumuluz üç katlıdır.” gibi tatsız anlatımların doğmasının sebebi, tem ilerlemesinin esasta, tekrar prensibine dayanmasındandır ve ondan kurtuluşun kesin bir yolu yoktur, usta yazarlar bu tekrarlardan ancak üslup oyunları ile ve dilin dilin sunduğu imkânlardan yararlanarak (bunlar seçme eksenleridir, bu konuda sitedeki diğer yazılara bakınız) kurtulmasını bilirler. Şimdi bunları görelim:
A. Tem ilerlemesi sırasında art arda gelen cümlelerde aynı kelimeyi kullanmanın üç yolu vardır:
Tekrar etme: Kelime aynen tekrarlanır: Ayşe, koşarak bir kova su getirdi. Suyu yanan ocağa döktü.
Zamir kullanma:Birinci cümlede haber olan kelimenin ikinci cümlede konu olarak kullanıldığını düşünelim: Haberde isim kullandıysak, konuda o ismin yerini tutan bir zamir kullanabiliriz, böylece hem tekrar ilkesine uyar, hem aynen tekrardan kurtulabiliriz: “Ayşe kediyi gördü. Ona uzun uzun baktı.” Böylece ikinci cümlede aynen tekrardan kurtulmuş oluruz.
Sözlüksel yerine koyma (ikame) ile: Tem ilerlemesinde tekrarı önlemenin en kolay yollarından birisi, ikinci cümlede, birinci cümledeki kelimenin eşanlamlısını kullanmaktır: “Ülkemizde orman alanları oldukça azdır. Yurdumuzun çöl olmaması için onları korumak ve çoğaltmak zorundayız.”
B. Sözlüksel yerine koymanın ( ikame / substitution) bazı üslûpsal yöntemleri şunlardır:
Eş anlamlı :
Tekrar eden kelimenin yerine eş anlamlıları konur:
Kanunlara uymamak toplumlarda düzensizlik yaratır. Bu karışıklık, ekonominin kültürün gelişmesini önler. Sonuçta tam bir kargaşa ortamı doğar.
Özelden genele doğru gitmek şartıyla eşdeğerli kelimeler, art arda kullanılabilir:
Venüs, parlaklığıyla dikkati çeker. Bu gezegenin mitolojide de önemli bir yeri vardır. Biz bu yıldıza Çoban Yıldızı diyoruz.
Bu örnekte Venüs, gezegen, yıldız gibi kelimelerin hepsi “Venüs” anlamında kullanılmıştır, eşanlamlıdır ve özelden genele gidecek biçimde sıralanmıştır. Yıldız kümesi gezegenleri, gezegenler kümesi, Venüs’ü kapsar, içine alır (bakınız: hyperonymie).
Bir kelimenin yerine onunla eşdeğerli olan başka bir kelimeyi koymanın yollarından birisi edebî sanatlardan yararlanmaktır. Mürsel Mecaz, İstiare, dolaylama (Périphrase) gibi edebî sanatlar, kelimelerin yerine onlarla eşdeğerli olan başka kelimeleri koymamızı sağlar:
Mürsel Mecaz ile:
Uzun müzakerelerden sonra Ankara ile Atina anlaştı.
Burada, Ankara ve Atina, Türk Hükümeti ve Yunan Hükümeti kelimelerinin yerine kullanılmıştır.
Dolaylama ile ((Périphrase):
Kedileri çok severim. Bu süt düşmanları, sizi kendisine dost etmeyi bilirler.
Burada süt düşmanları ifadesi, kediler kelimesiyle eş değerli olarak kullanılmıştır.