Rüşvetin Kısımları
Rüşvet beş kısımda ele alınır:
1- Memur, hâkim veya idareci olabilmek için verilen rüşvet.
2- Hâkimin lehinde hüküm vermesini sağlamak için verilen rüşvet.
3- Bir kimse ile idarecinin arasını düzeltmek karşılığında üçüncü kişiye verilen
rüşvet. Burada rüşvet ya idareciden gelecek bir zararı önlemek veya meşru bir
menfaat elde etmek istemektir.
4- Bir kimsenin malına ve canına bir zarar vereceğinden korktuğu kişiye verdiği
rüşvet.
5- Hakkı olmayan bir mal, hizmet veya imkânı almak veya satmak için verilen rüşvet.
Birinci, ikinci ve beşinci maddede tarafların her ikisi için de vermek veya almak haramdır. Üçüncü madde de yalnız alana haram, verene haram değildir. Dördüncü maddede hüküm aynıdır. Çünkü bir Müslümanın Müslüman kardeşinin malına canına zarar vermemesi gerekir.
Ayrıca rüşvet kabul eden hâkimin vermiş olduğu hüküm geçerli değildir. Aynı zamanda böyle bir hâkim adalet sıfatını kaybeder ve fasık olur, görevine de son verilir.
Devlet görevinde çalışan memurların ve hâkimlerin almış olduğu hediyeler de rüşvet sayılır. Onlar bu görevde olmasalardı kendilerine hediye verilmeyecekti.
Peygamberimiz (s.a.v.)’in, zekât toplamak için gönderdiği bir memurun dönüşünde:
‘Bu sizindir, şu da bana verilen hediyedir’ demesine Rasûlullah (s.a.v.) kızmış ve “Eğer doğru söylüyorsan, git, anne-babanın evinde otur ve bu hediyeler sana gelsin, görelim.”[1]Buyurmuş, böylece memura ancak rüşvet düşüncesi ile hediye verilebileceğini anlatmıştır.
Hediye verenlerin çoğu zaman amaçları işlerini gördürmek ve amaçlarına ulaşmaktır. Hatta rüşvet alan hâkim doğru karar vermiş olsa bile yine aldığı haramdır. Çünkü hüküm vermek onun görevidir. Ayrıca başka bir şey alması gerekmez.
Rüşvet alan bir kimse almış olduğu mala dinen sahip olamaz; onu geri vermesi gerekir. Bir kimsenin dinine gelecek bir zararı önlemek için rüşvet vermesi bir çare ise verebilir. Bu, veren için haram olmaz. Nitekim Hz Peygamber (s.a.v.) dine dil uzatan şairlere ve aleyhte bulunmalarını istemediği kimselere bir şeyler verirdi. Bu konuda müellefe-i kulûb’a (kalpleri İslâm’a ısındırılanlar) zekâttan pay verilmiş olması yeterli bir delildir.[2]
Rüşvetin Haram Olmayanı
Rüşveti, hakkı olmayan bir şeye ulaşmak için verilen mal veya menfaat diye tarif etmiştik. Buna göre başka bir yolla alamadığı hakkını elde etmek ve dinini ve ırzını zalimlerden korumak için verilen şey, verene göre rüşvet değildir.[3] Ama alan için rüşvettir ve en çirkin haramlardandır. Sözünü ettiğiniz hakkınızı elde edebilmek için başka çareniz yoksa rüşvet vermenizde dinen sakınca yoktur. Ancak şartları sonuna kadar zorlamanız gerekir. Tâ ki, başkasının haram işlemesine de sebep olmuş olmayasınız.
İbn Nüceym’in bu konudaki tanınmış ‘Risale’sinin bir bölümü şöyledir:
‘Rüşvetin kısımlarına, haram olanına ve haram olmayanına gelince: Kâdî Hân, fetvalarının el-Kadâ bahsinde der ki : ‘Rüşvet dört türlüdür. Bir çeşidi vardır ki, her iki taraf içinde haramdır. Kadılığı (yani hâkimliği) rüşvet ile alsa, bu adam hâkim olamaz. Bu durumda rüşvet, alana da, kadıya da haram olur. İkincisi, kendi lehine hüküm vermesi için hâkime rüşvet verse, bu rüşvet de her iki taraf için haramdır. Hüküm ister hakkıyla verilmiş olsun, ister olmasın, değişmez. Diğer bir şekli: Malının ya da canının telef olacağı korkusuyla rüşvet verse, bu rüşvet alana haramdır ama, verenin vermesi haram değildir. Yine malında gözü olana, malının bir kısmını rüşvet olarak verip; kalanını kurtaranın durumu da böyledir. Bir diğer şekli: Devlet idarecilerinin nezdinde işini takip etmesi için rüşvet verse, veren için vermesi helâldir ama alan için alması haramdır. Bu durumda verdiği rüşvetin alana da helâl olabilmesi için; veren, alanı, rüşvet vermek istediği miktarla, bir gün geceye kadar ücretle tutar. Çünkü bu nevi icâre sahîhtir. Sonra müste’cir (ücretle tutan) dilerse onu yaptıracağı bu işte, dilerse başka işte çalıştırır. Bu, devlet idarecisi nezdinde işini takip etmesi için rüşveti önceden verirse böyledir. Hiç rüşvet adı etmeden işini takip etmesini istese ve işi olduktan sonra rüşvet verse durum ne olur? Bunda ihtilâf vardır. Alanın alması helâl olmaz diyenler varsa da, sahîh olan, helâl olur diyenlerin görüşüdür. Zira, bu, bir nevi iyilik, mükâfaat ve ihsandır. Aynen imama ya da müezzine, şart koşmadan bir şey vermek gibidir. Hâkimin rüşvet alması helâl olmadığı gibi, hâkim olmazdan önce kendisine hediye vermek âdeti olmayan yabancıdan hediye alması da câiz değildir. Borç ve iare de hediye gibidir. Fıkıh kitaplarının vasiyetler bölümünde fukaha; kişinin canını ve malını zulümden kurtarmak için, kendi hakkında verdiğinin rüşvet olmayacağını, başkasında olan malını çıkarabilmek için sarf ettiğinin ise rüşvet olacağını söylerler. Hülâsa adlı kitapta denir ki: Hâkim rüşvet alıp hüküm verse, ya da hüküm verdikten sonra rüşvet istese ve hâkimin oğlu veya onun için şehadeti kabul edilmeyecek birisi alsa, hüküm nâfiz olmaz. Ancak tevbe eder ve aldığını geri verirse, verdiği hüküm sahîh olur. Akdiye’de de şunlar vardır: Hediyeler üç türlüdür: Verene de alana da helâl olan: Mücerred sevgiden dolayı verilen hediyeler gibi. İkincisi, her iki tarafa da haram olan: Yaptığı zulümde, kendisine yardım için verilen hediye gibi. Üçüncüsü, verene vermesi helâl olan: Zalime, zulmünü def etmek için verilen hediye gibi. Bu alana haramdır. Bu hususta çıkış yolu şöyledir: İşini gördüreceği adamı iki üç gün gibi bir zaman ücretle tutar. Sonra (eğer yaptıracağı iş, meselâ bir mesaj götürmek gibi, ücret vermenin câiz olduğu bir iş ise) onu bu işte çalıştırır. Ama çalıştıracağı süreyi tayin etmezlerse, bu câiz değildir. Bütün bunlar şartlı olursa böyledir. Ama hediye şartsız olarak verilse ve fakat alan, kendisine; devlet dairelerinde ona yardım etmesi için hediye verdiğini kesinlikle bilse, ulemamız bunda bir beis olmadığı görüşündedirler. Her hangi bir ön şart olursa böyledir. Ama hediye şartsız olarak verilse ve fakat alan, kendisine devlet dairelerinde ona yardım etmesi için hediye verdiği kesinlikle bilse, ulemamız bunda bir beis olmadığı görüşündedirler. Herhangi bir ön şart ve bekleyiş olmaksızın ihtiyacını giderse ve ondan sonra hediye verse, bunu kabul etmekte bir beis yoktur. Bu hususta almanın hoş olmayacağına dair İbn Mes’ûd (r.a.)’dan rivayet edilen haber, takvanın ileri derecesini bildirir. Bu husus Bezzâziye’de de aynıdır. Hâkim bir tutanak yazsa veya bir taksim işini üzerine alsa ve bunları yaptığı için ecr-i misil istese hakkıdır. Ama küçük bir kızın nikâhına veli olsa, herhangi bir şey alması helâl değildir. Zira kendisine vacip olan bir şeyi yapmıştır. Vacip olan bir şeyi yapma karşılığında ücret almak ise caiz değildir. Yok eğer üzerine vacip olmayan bir şeyi yapsa ücret alması câiz olur.
Fethu’1-Kadîr’deki ifadeye göre, rüşvet dört kısımdır. Alana da verene de haram olanı vardır. Kazâ (hüküm) ve imâret (yönetim) makamlarını elde etmek için verilen rüşvet bu kabildendir. Bu şekilde iş başına gelen kadı (hâkim) olamaz. İkincisi, kadının (hâkim) hüküm vermek için rüşvet alması durumudur. Bu da her iki taraf için haramdır. Rüşvet alarak hüküm verdiği hâdisede hükmü nâfiz (geçerli) değildir. İster hakkıyla, isterse bâtıl bir hüküm vermiş olsun, değişmez. Eğer haklı bir hüküm vermişse o, zaten ona vacipti. Binaenaleyh, buna karşılık bir mal alması caiz olamaz. Batıl bir hüküm verdiği takdirde ise, durum daha da açıktır. Önceden rüşvet alıp hüküm vermesiyle, önce hüküm verip sonra rüşvet alması arasında da bir fark yoktur. Üçüncüsü, bir zararı def etmek, ya da bir menfaati celbetmek maksadıyla, devlet dairesinde bir işi halletmek için rüşvet almak halidir. Bu, alana haramdır ama verene haram değildir. El-Akdiye’de hediye kısımlara ayrılırken bu, hediyenin kısımlarından olarak gösterilmiştir. Dördüncüsü, malına ve canına karşı korkusu olduğu kimseye, bu korkusundan kurtulmak için verdiği şeydir. Bu, veren için helâldir ama alan için haramdır. Zira Müslümandan zararı def etmek vaciptir. Vacibi yerine getirmek için mal almaksa câiz değildir. El-Kunye’de mahzurlu olan şeyler babında şöyle denir: Zalimler, halkın ormanlardan odun yapmasına, kendilerine bir şeyler verilmeksizin müsaade etmiyorlarsa, o şeyi vermek de almak da haramdır. Zira verilen bu şey rüşvettir. Aynı yerde, âşıkların rüşvet olarak verdiklerinin de mülk edinilemeyeceği yazılıdır. Bu sağlam nakillerle anlaşılmış oldu ki, kadı’ya (hâkime) verilen rüşvet, her iki taraf için de haramdır. İster hükümden önce olsun, ister sonra olsun, ister haklı bir hüküm vermesi istensin, ister bâtıl ile hükmetmesi istensin, hepsi eşittir. Yine anlaşılmış oldu ki, hâkime verilen hediye de rüşvet gibidir; dolayısıyla her iki taraf için de haramdır. Meselâ bir adam, hâkime gelip bir miktar mal vererek, kendi lehine hükmettiği için verse, veren bir haram irtikâp etmiş olur. Binaenaleyh, hâkim bunu kabul etmese ve onu tâzir ile cezalandırmak istese bu, şu fıkhî kaideden dolayı onun hakkıdır: ‘Belli bir had cezası olmayan bir masiyeti işleyene ta’zir vâcip olur.’ El-Bedâye’de kaydedildiğine göre, ta’zirin vacip olmasının sebebi, Şeriatta tayin edilmiş bir haddi bulunmayan bir cinayeti irtikâp etmesidir. Bu cinayet ister Allah (c.c.)’ın hukukuna, isterse kul hukukuna karşı yapılmış olsun. Vücûbunun şartı ise, sadece akıldır. Binaenaleyh, belirli bir had cezası olmayan bir cinayeti irtikâp eden her akıllıya ta’zir uygulama salâhiyeti var mıdır? Denirse, Câmi’ul-Fusûleyn ve daha başka yerlerdeki ifadeye dayanarak, evet vardır, deriz. Aleyhine hüküm veren kadı’ya, ‘Rüşvet aldın!’ derse, kadı’nın ona ta’zir uygulama yetkisi vardır. Ta’zir cezasını teşhir ederek uygulamak da câizdir. Çünkü bu da bir nevi ta’zirdir. İmâm Ebu Hanife’nin, yalancı şahitlik yapan için, ‘Sokaklarda, toplulukların huzurunda teşhir edilerek ta’zir edilir. Başka cezası yoktur’ sözü bunu gösterir. İmâmeyn ise acıtacak şekilde dövülüp hapsedileceğini söylerler. Fethu’l-Kadîr’de: İmam Azam’ın ‘Ta’zir uygulamam’ sözü, (Dövmem) manasında olmuş oluyor. Neticede ta’zirinde ittifak vardır. Şu kadar var ki, İmam ta’zir edilenin bu durumunu, sokaklarda teşhir ettirmekle iktifa etmiştir. Bu da bazen gizlice dövülmesinden daha ağır bir ceza olur. İmameyn ise, buna dövmeyi de ilâve etmişlerdir’ deniliyor ……
Her türlü noksan sıfatlardan münezzeh olan Allah (c.c.) en iyisini bilir.’[4]
Rüşvet ve Hediye Arasındaki Fark
Aslında bu iki husus birbirine çok benzemektedir Ancak biz gönlümüzle, niyetimizle bunları birbirinden ayırabiliriz Hakkımız olmayan bir şeyi elde etme karşılığında vazifeli şahsa –az veya çok– bir şeyler vermenin rüşvet ve bunun haram hükmünü aldığını belirtmiştik Mesela; satışı yasaklanmış hazineye ait arsayı veya gümrükteki arabayı satın almak için memura bir şeyler vermek gibi Bir de bunun tersi olur Mesela; kişi üzerine terettüp eden her şeyi yaptığı halde, hak ettiği şey rüşvet olmaksızın verilmiyor olabilir Bu durumda kişi hakkını almak için hediye niyetiyle verebilir ve ilgili şahsı sorumluluğu ile baş başa bırakır Yalnız dikkat edilirse, sadece hak edilen ve hak ettiği şeyin, kesinlikle kendisine verilmemesi durumunda ve mutlaka hediye niyetiyle bir şeyler verilebilir Hediye ise, daha geniş bir alana sahiptir O, insanlar arasında sevgi ve saygının artmasına sebep olur Ama burada, rüşvette olduğu gibi ne karşı tarafın ve ne de hediye veren tarafın bir beklentisi vardır. Hediye verilen taraf, bunun karşılığında bir hediye verirse bunu kabul etmekte herhangi bir endişe olmamalıdır Zira bu türlü hediyeleşmeler, sosyal hayatta fertler arasında ayrı bir muhabbet vesilesidir
Rüşvet Hastalığından Kurtuluş Yolu
Rüşvet, insanlık kadar eski olan toplumsal bir hastalıktır. Rüşvetin yaygınlaştığı yerlerde halkın birbirine ve devlete karşı besledikleri güven duygusu yok olur. Herkes yapılan işlerden, özellikle mahkemelerde verilen kararlardan şüphe eder; her işin, her kararın arkasında rüşvet var zanneder, rüşvetsiz iş yapılmayacağına inanır. Bu inanca namuslu insanların da kapılması, rüşveti toplumsal bir felaket haline getirir. Artık doğru dürüst hiçbir şey yapılamaz olur. Giderek devlet çarkı işlemez, işler zamanında yapılamaz hale gelir; haksızlık her yanı sarar, diğer ahlâksızlıklar çoğalır. Bütün bunların alışkanlık haline gelmesi, toplum hayatını temelinden sarsar hatta büsbütün çökertir. Rüşvet liberal ekonomilerde ve demokratik rejimlerde çok sık rastlanan toplumsal bir hastalıktır.
Rüşvetin sadece topluma değil, onu alana da zararı vardır. Az-çok dinî inancı olan insanlar, er-geç yaptıkları işin kötülüğünü anlayacak ve vicdanları rahatsız olacaktır. Asıl önemlisi de üç beş kuruşluk menfaat sağlamak için rüşvet alanların Allah (c.c.)’ın lânetine müstahak olmaları ve dünyaları için ahiretlerini kaybetmeleridir. İslâm’ın hâkim olduğu toplumlarda rüşvet olayı asgarî sınıra çekilir. Zira Hz Peygamber (s.a.v.)’in rüşvet alana da verene de lânet ettiği ve ikisinin de cehennemlik olduğunu ifade ettiğini bilen Müslümanlar mutlaka bundan uzak dururlar.
Rüşvet almak veya vermek, bu işi yapan insanların ruhî ve ahlâkî bozukluklarının ve dini duygularının zayıf olduğunun bir göstergesidir. Çünkü rüşveti ancak menfaat düşkünlüğü, hırs ve doyumsuzluk gibi ahlâk dışı ve dince yasaklanan özelliklere sahip olan kimseler alır veya verirler. Böylece rüşvet, en üstün varlık olarak yaratılan insanın alçalmasına, faziletlerinin yok olmasına ve kişiliğini kaybetmesine neden olur.
Rüşvet, toplumu temelinden sarsan ve onun içten yıkılmasına neden olan en tehlikeli sosyal hastalıklardan biridir. Rüşvetin yaygın olduğu toplumlarda hak ve adaletten söz edilemez. Diğer taraftan, rüşvetin yaygınlaşmasıyla toplumda haksız kazanç sağlama yolları açılmış olur. Bu gibi durumlar, zamanla normal bir yol gibi görülmeye başlanır. Bu ise toplum için bir felakettir.
Rüşvet, karıştığı işin amacından sapmasına ve bozulmasına, girdiği toplumun perişan olup dağılmasına sebep olur. Tarihe bakıldığında, pek çok milletin yok olmasının sebepleri arasında, rüşvet hastalığının olduğu görülür. Rüşvetin girdiği toplumda adaletsizlik yaygınlaşır. Emanetler ehline verilmez, önemli görevler layık olmayan kimselerin eline geçer. İnsanların birbirlerine güvenleri kalmaz. Hak haklıya değil, parası ve gücü olana verilir. Dolayısıyla güçsüzlere ve yoksullara zulmedilmiş olur. Bunun sonucunda ise toplum düzeni sarsılır.
Özetle rüşvet; toplumları felakete götüren, birlik ve kardeşlik duygularını kökünden sarsan, güven duygusunu zedeleyen çirkin davranışlardan ahlâkî hastalıklardan biridir. Kendisinin Allah (c.c.) tarafından her yerde görüldüğüne ve bir gün mutlaka hesaba çekileceğine inanan insanların hayatlarında bu tür olumsuz davranışlara rastlanmaz.
Siyasetçiler fert ve toplum olarak, bu kadar zararları olan rüşvetin yaşadığımız toplumda yaygınlaşmaması için ellerinden geleni yapmalıdır. Dünya malının dünyada kalacağını, insanın alın teriyle kazandığının daha bereketli ve değerli olduğunu herkesin zihnine yerleştirmelidir.
Ne mutlu, kısa dünya hayatının basit çıkarları için hakkından başkasını istemeyen, rızkını helal yoldan temin eden, rüşvet çamuruna düşmeyen yönetimin her kademesindeki erdemli Müslümanlara!
[2]İbn Abidin, IV, 303, vd., V, 272.
[3]İbn Âbidîn, VI/423-24.