Zombiler gerçek mi? Haiti’de insanlar nasıl zombiye dönüştürülüyor? Zombilerin tarihçesi, ilk ortaya çıkması ve zombiler üzerine iddialar.
Mayıs “Zombi farkındalık ayı” dır. Bu vesileyle, Yaşayan ölülerin tarihini, gerçek ve hayali zombi bilimini, zombiler ve halk sağlığı arasındaki bağlantıyı gözden geçiriyoruz.
Zombiler yıllardır popüler kültürün bir parçası olmuştur. Ancak son birkaç on yılda popülariteleri arttı ve şimdi bilgisayar oyunlarından televizyon dizilerine, filmlere, kitaplara, çizgi romanlara ve sokaklara, “zombi yürüyüşleri” ne kadar her yerde görülebilirler. Aslında, Mayıs ayında Zombi Farkındalık Ayı olarak ilan edildi.
Farkındalık kampanyası, görünüşte kasvetli görünse de, 2007 yılında, Mayıs ayında düzenlenen Yaşayan Ölülerin Gecesi gibi sayısız zombi filmi için zamanlamayı seçen Zombie Research Society (Zombi Araştırmaları Derneği) tarafından başlatıldı. Kampanyanın beyan edilen hedefi, yaşayan ölüler ve kaçınılmaz zombi salgını konusundaki farkındalığı artırmaktır. Ve eğer insanlar diğer gerçek dünya felaketlerini nasıl hazırlayacaklarını ve bunlarla nasıl başa çıkacaklarını öğrenecekler ise, bu da bir bonus olacaktır.
Zombi Araştırmaları Derneği’ne göre, bir zombi “biyolojik bir enfeksiyon tarafından yönlendirilen amansız bir şekilde saldırgan, yeniden canlanan bir insan cesedidir”. Zombiler, insan eti için doyumsuz bir açlık barındırır ve ısırıkları başkalarını zombilere dönüştürebilir. Bunlar, Z kelimesini duyduğumuzda genellikle akla gelen ve Dünya Savaşı Z, Yürüyen Ölüler (Walking Dead), Zombieland de dahil olmak üzere televizyon ve filmlerde tasvir edilen modern zombilerdir. Bununla birlikte, zombiler batı kültüründe ilk kez ortaya çıktıklarında oldukça farklıydılar.
Yaşayan Ölülerin Şafağı
“Zombi” kelimesinin ilk kez 1819’da Brezilya tarihi kitabında Goldilocks ve Üç Ayılar’ı da yayınlayan şair Robert Southey tarafından ilk kez kullanıldığı kabul edilmektedir. Ancak kelimenin 14 yıl önce tanıtıldığına dair kanıtlar var. Southey, kedisine “Zombi” adını verdiği kelimeyi çok sevdi.
17. yüzyılın ortalarında, Fransa, Karayipler’deki Hispaniola Adası’nın batı kesiminde, daha sonra Haiti olarak bilinen toprakları ele geçirdi. Fransızlar yanlarındaki Afrikalı köleleri, şeker kamışı tarlaları ve kahve tarlalarında çalıştırmak ve bu arada Katolikliğe dönüştürmek için getirdiler. Binlerce ölüm gerçekleşti. Bu ölümleri dengelemek için Fransızlar her yıl on binlerce Afrikalıyı kaçırdı ve onları Haiti’ye köle olarak taşıdı. Köle ticareti, adayı Fransız imparatorluğunun en zengin kolonilerinden biri haline getirdi. 18. yüzyılın sonunda, Avrupa’da tüketilen kahvenin yüzde 60’ı ve tüm Karayip İngiliz kolonilerinde üretilenden daha fazla şeker, bu küçük bölgede üretildi. Bu dönemde, Haiti’deki kölelerin sayısı yaklaşık 30.000 beyaz yerleşimcinin gözetiminde, çoğu Afrikalı olmak üzere 700.000’e ulaştı.
1791’de Haiti’de bir köle isyanı başladı. 12 yıl sürdü, bu süre boyunca isyancılar Napolyon Bonapart’ın gönderdiği askeri güçleri yendi. Haiti’nin egemen devleti, Amerika Birleşik Devletleri’nden sonra Amerika kıtasının ikinci bağımsız ülkesi olarak 1804’te kuruldu.
Kaçırılan Afrikalı köleler, Haiti’ye farklı yerlerden getirilmişti. Onlarla birlikte Hıristiyanlığa zorla dönüştürülmelerine rağmen vazgeçmedikleri farklı dinleri vardı. Ortaya çıkan Haiti dini Katolik Hristiyanlığın, batı Afrika dinlerinin ve yerlilerin inançlarının bir kombinasyonuydu. Haiti’nin bağımsızlığı sonrasında bu din, bugün Voodoo olarak adlandırılan bir inanç ve din sistemidir.
Zombiler, Voodoo’dan ve Haiti’deki şiddetli kölelik döneminden türetilen popüler inançlardan gelişti. Haiti’nin zombileri, bir büyücü veya bir “bokor” (Bokor: Bir bokor veya caplata, hem iyi hem de kötü için pratik yapan “her iki eliyle” loa’ya hizmet ettiği söylenen bir Vodou cadıdır. ) tarafından ölümden ölümden sonra köle olmak üzere diriltilen kölelerdir.
Burası büyülü bir yer
Zombiler, 1915’ten 1934’e kadar Birleşik Devletler Haiti’yi işgal ettiğinde popüler kültüre girdi. İşgal sırasında Haiti’yi ziyaret eden Amerikalılar, korkunç Voodoo ve zombi hikayeleriyle geri döndüler. Bunlardan biri, popüler Amerikan kültürüne zombiler getiren William Seabrook’du: Amerikalı bir gazeteci, popüler seyahat kitaplarının yazarı, kaşif, bu mistisizmden etkilendi. Haiti’ye yaptığı ziyaretten sonra Seabrook, The Magic Island adlı kitabında 1929’da, katıldığı Voodoo törenlerinden edindiği deneyimleri ve yerel halktan duyduğu hikayeleri anlattı. Bölümlerden birinde, şeker kamışı tarlalarında çalışan zombilerle tanıştığını bile iddia ediyordu.
Hikayelerdeki zombiler yıpranmış kıyafetler giyiyordu. Şoktaki bir adam ya da sarhoş gibi ağır yürüyorlardı. Onlar hakkında en kötü şey gözleriydi. Bir cesedin gözleri gibi görünüyordu. Kör değillerdi, sığırlar gibi odaklanmamış bir bakışla boş boş bakıyorlar ve etraflarında neler olduğunun farkında değildiler.
Seabrook başlangıçta duyduğu ve tanıştığı zombi hikayeleri hakkında daha sonra, doğaüstü bir şey olmadığını ilan etti. Onlar ölümsüz değillerdi: “sadece tarlalarda köle olarak çalışan sıradan insanlar, sefil ve zihinsel olarak yaralanmış aptallardı.”
Zombilere artan ilgi, bilim adamlarını ve antropologları Haiti zombi öykülerinin kaynağını keşfetmeye yöneltti. 1937’de Amerikalı yazar ve antropolog Zora Neale Hurston, Haiti gelenekleri ve inançları üzerine yaptığı araştırmayı anlattığı bir kitap olan Tell My Horse’u yayınladı. Hurston, zombilerin gerçek olduğunu, onlarla tanıştığını ve hatta Haiti’deki bir köyde birinin fotoğrafını çektiğini iddia etti. Görüştüğü bir aile, zombilerin, 30 yıl önce 1907’de ölen Felicia Felix-Mentor olduğunu iddia etti. Tepkisiz zombi yaşarken bacağı kırık olmasından dolayı, benzer şekilde topalladı ve yavaşça yürürdü. Hurston raporu alay konusu oldu: Fotoğrafta çektiği kadın, ölümsüz olmaktan ziyade, görünüşte akıl hastalığından muzdarip özürlü bir kadındı. Köyün ailelerinden biri, ölümden dönen ve onu evlat edinen Felix-Mentor olduğuna inanıyordu. Bir röntgen taraması, Felix-Mentor’un aksine, fotoğraflanan kadının bacağını asla kırılmadığını bile gösterdi.
Zombi tozu
Yıllar geçtikçe zombiler için gerçekçi bir temel ortaya çıkmadı. Bazı durumlarda, insanların ölümden sonra zombi olarak köylerine geri döndükleri iddia edilirken, diğerleri bir bokorun kontrolü altında zombiler olduğunu ve bokorun ölümü üzerine serbest bırakıldığını iddia etti. (Bokor: Bir bokor veya caplata, hem iyi hem de kötü için pratik yapan “her iki eliyle” loa’ya hizmet ettiği söylenen bir Vodou cadıdır. ) Bunlardan bazıları taklitçilerdi; Felix-Mentor gibi diğerleri akıl hastalıklarından muzdarip insanlardı; ve bazıları gerçekten de masum bir şekilde zombi olduklarına inanıyorlardı. İddiaya göre, 1980’de Clairvius Narcisse adında bir adam, Haiti’nin merkezindeki bir köye yürüdü, bir kadına yaklaştı ve 18 yıl önce gömülmüş olan ölen kardeşi olduğunu söyledi. Kadın, sadece kendisiyle ve yakın ilişkilerinde bilinen bir takma ad kullanarak kendisini tanıtırken adam, ona inandı.
Önceki “zombi” görünümlerinin aksine, Narcisse’in ölümü belgelendi. 30 Nisan 1962’de yüksek ateşten Haiti’deki Amerikan hastanesine yatırılmıştı. Üç gün sonra öldü. Meydana gelen her şeyin farkında olduğunu iddia etti, ancak hareket edemiyor veya konuşamıyordu.
Onun açıklamasına göre, gömüldüğü gece, bir bokör onu mezarından çıkardı, bir zombi olarak hayata döndürdü ve Haiti’nin kuzeyindeki bir şeker kamışı alanında diğer zombilerle çalışmaya gönderdi. Sadece bokor öldüğünde, Narcisse ve zombi serbest bırakıldı ve ailesini aramaya geldi. Ancak, araştırmacıları köle olarak çalıştığı iddia edilen alana yönlendiremedi.
Narcisse’nin ölümü hastane kayıtlarında göründüğünden, dava yıllarca nasıl yaratıldıklarının gerçeğini bulmak için “gerçek” bir zombi bulmaya çalışan bir Haiti psikiyatrının dikkatini çekti. Psikiyatrist ve psiko-farmakoloji alanında öncü olan Nathan Kline ile ilaçların zihinsel ve davranışsal süreçler üzerindeki etkisini inceleyen kişi ile temasa geçti. 1982’de Kline, Harvard Üniversitesi’nde botanikçi ve biyoloji doktora öğrencisi Wade Davis’i Haiti’ye gönderdi.
Haiti’de Davis, büyü yapma ritüellerine katıldı ve derinden etkilendi. Birkaç bokor ile bir araya geldi ve sonunda Haiti’nin farklı bölgelerindeki bokorlardan zombi tozu satın aldı. Bu tozun içinde kirpi balığı (Tetraodontidae) vardı. Kirpi balığı gövdeleri, tetrodotoksin adı verilen bir toksin içerir. Dünyanın en toksik maddelerinden biridir ve insanlar için siyanitten 1000 kat daha fazla toksiktir. Tetrodotoksin, Japon restoranlarında servis edilen bir kirpi balığı olan fugu balıklarının gövdelerinde bulunur; şefin balık pişirmedeki herhangi bir hatası tüketici için ölümcül olabilir.
Zombi Yapılabilir mi?
Davis’e göre, tetrodotoksin zombi yaratmanın anahtarıdır. Bokorler toksinleri kurbanlarına uyguladığında, onları felç eder, kalp atışlarını yavaşlatır ve ölü gibi görünmelerini sağlar. Birkaç saat sonra, genellikle gömüldükten sonra, kurban tek başına veya bokorun yardımıyla iyileşir ve “ölümden döner”. Kurban zombilere inanan bir kültürde gömüldüğü ve büyüdüğü için, yeni “yaşayan ölüler” onun bir “zombi” olduğuna inanır.
Bununla birlikte, çoğu araştırmacı, kimyasal analizlerin tozlardaki tetrodotoksin miktarının ihmal edilebilir olduğunu ve herhangi bir etkiye neden olamayacağını iddia ederek Davis’e katılmamaktadır. Ayrıca, toksin ölüme benzer bir duruma neden olsa bile, bir bokorun kurbanı gerçekten öldürmeden veya tersine çevirmeden gereken tam dozu vermesi pek olası değildir. Bazı araştırmacılar da Davis’in iddialarına uymayan bulguları gizlediğini iddia ediyorlar.
Davis’e göre, tetrodotoksin zombi yaratmanın anahtarıdır. Bokorlar toksinleri kurbanlarına uyguladığında, onları felç eder, kalp atışlarını yavaşlatır ve ölü gibi görünmelerini sağlar. Birkaç saat sonra, genellikle gömüldükten sonra, kurban tek başına veya bokorun yardımıyla iyileşir ve “ölümden yükselir”. Kurban zombilere inanan bir kültüre gömüldüğü ve büyüdüğü için, yeni “yaşayan ölüler” onun bir “zombi” olduğuna inanıyor; bu bazen Datura bitkisi (“zombi salatalığı” olarak da bilinir) gibi sersemletici ilaçlar uygulayan veya kurbanı yenen bokor tarafından yardımcı olur.
Bununla birlikte, çoğu araştırmacı, kimyasal analizlerin tozlardaki tetrodotoksin miktarının ihmal edilebilir olduğunu ve herhangi bir etkiye neden olamayacağını iddia ettiğini iddia ederek Davis’e katılmamaktadır. Ayrıca, toksin ölüme benzer bir duruma neden olsa bile, bir bokorun kurbanı gerçekten öldürmeden veya tersine çevirmeden gereken tam dozu vermesi pek olası değildir. Bazı araştırmacılar da Davis’in iddialarına uymayan bulguları gizlediğini iddia ediyorlar.
Sinirleri yatıştırmak
Önemli miktarda tetrodotoksin içeriyor olsalar bile, zombi tozları muhtemelen bir kurbanın ölü görünmesini sağlayamazdı. Tetrodotoksinin aktivitesi, çoğunlukla sinir ve kas hücrelerinde bulunan protein kanalları olan sodyum kanallarını etkiler. Bu kanallar açık olduğunda, sodyum iyonlarının (yüklü atomlar) hücrelere girmesine izin verir ve aktiviteleri sinir sinyalini sağlar. Tetrodotoksin, iyonların kanallardan geçişini engeller, böylece sinir sinyalinin geçişini engeller ve aslında kasların kasılmasını önler. Bu felce neden olur ve toksin solunum kaslarına ulaştığında ölüme yol açabilir. Toksin, vücudun tüm sodyum kanallarını aynı şekilde etkilemez ve örneğin kalp üzerindeki etkisi, motor kaslarından çok daha zayıftır.
Yutulduğunda, örneğin bir Japon restoranında olduğu gibi, toksin dudaklarda 30 dakika içinde tamamen duyu kaybı ile birlikte karıncalanma hissine neden olur. Bunu, tükürük ve sıklıkla bulantı, kusma ve ishal izler. Toksin ilerledikçe, duyu kaybı vücutta yayılır, bu da yürüme ve konuşmada zorluklara neden olur. Bu noktada, semptomlar şiddetlenir: Felç devreye girer, kurbanın kasları gevşer, ölüme neden olabilecek nefes alma güçlükleri, kalp atışlarını zayıflatır. Büyük bir toksin dozuna maruz kalırsa, kurban bilincini kaybedebilir ve ölebilir. Birkaç saat sonra ölmeyenler, kalıcı bir hasar olmadan iyileşir.
Bazı semptomlar belki de bir kurbanın zayıf bir nabız ve tam bilinçle nasıl felç olabileceğini açıklayabilir, ancak bu semptomlar zombi durumuna benzer değildir, hatta sarkık felç anlamına gelmeyen Davis tarafından tarif edilenlere bile benzemez. Haiti’nin zombileri, zihinsel engelli veya hastalıklı kişilerin uydurması veya yanlış kimliğinin olduğu anlaşılıyor. Bununla birlikte, tetrodotoksinin bazı ağrı türlerinin analjezi ve kalp problemlerinin tedavisi gibi başka kullanımları vardır.