Pusulanın icadından önce, denizde yönler öncelikle gök cisimlerinin konumuna göre belirlenirdi. Binlerce yıldır denizciler güneşi ve yıldızları kullanarak rotalarını bulmuşlardı. Kuzey yarımkürede denizciler, denizlerde rahatça gezebilmek ve hangi yönün kuzey olduğunu bulmak için Polaris’i (Kuzey Yıldızı) kullandılar. Polaris’i görebilenler hangi yöne gittiklerini biliyorlardı. Kullanışlı olsa da bu teknik sadece geceleri ve açık gökyüzü olduğunda geçerli idi. Pusulanın icadı yön bulma derdine son verdi. Bu yazıda pusula nedir, nasıl çalışır, pusulanın tarihçesi, pusulayı kim bulmuştur ile pusulalar hakkında bazı önemli bilgiler bulacaksınız.
Pusula Nedir?
Yön belirlemeye yaran aygıta pusula denir. Yani pusula, Kuzey, Güney, Doğu ve Batı gibi yönleri gösteren bir araçtır. Bunlar aynı zamanda ana yönler olarak bilinir.
Pusula, sabit bir mil üzerinde, ağırlık merkezinin çevresinde hareket eden, bir ucu mıknatıslanmış bir iğne ya da benzeri ince bir metalik levhadan oluşur. Yer’in manyetik alanından etkilenerek çalışır ve işaretlenmiş uç, daima manyetik kuzey kutup doğrultusunu gösterir.
En yaygın biçimi cep pusulasıdır. Bir saate benzer ve elinizde tuttuğunuzda kuzey yönünü gösterir.
Pusula Nasıl Çalışır?
Dünya, iki kuvvet merkezine sahip dev bir mıknatıstır; kuzey ve güney kutupları. Çoğunlukla erimiş demirden oluşan gezegenimizin çekirdeği, kendi etrafında dönerken bir manyetik alan oluşturur. Kuzey ve güney manyetik kutuplarını oluşturan ve pusulaların nasıl çalışabildiğinin temelinde bu esas vardır.
Pusuladaki iğne manyetize metalden, genellikle demirden yapılmaktadır. Bu iğne bir mil veya pim üzerine yerleştirilmiştir. Serbestçe dönebilmesi için de sıvı (genellikle bir tür mineral yağ veya beyaz ispirto) içinde asılıdır. Pusulanın iğnesi, Dünya’nın manyetik alanını algılayabilir ve elinizde düz tuttuğunuzda Manyetik Kuzey’i gösterir. Cihazı kullanan kişi daha sonra diğer tüm yönleri rahatlıkla tayin edebilir.
Pusulanın çevresinde küçük ölçümler de görebilirsiniz. Bunlara derece denir. İğnenin kırmızı ucu her zaman kuzeyi gösterecek ve beyaz/siyah ucu her zaman güneyi gösterecektir. Ayrıca pusulanın dış kasasında üstte “yönlendirme oku” olarak bilinen bir ok bulunmaktadır.
Pusula Ne İçin Kullanılır?
Pusula sayesinde haritalar oluşturulabilmiştir. Hatta Dünya’nın bir küre olduğu yani düz olmadığı gerçeğinin ortaya çıkmasına bile yardımcı olmuştur.
Navigasyona yardımcı olacak hiçbir yer işareti olmadığı için pusulaların ana kullanımı denizdeydi. Denizciler, yollarını bulmak için yıldızları, özellikle de Kuzey Yıldızı Polaris’i kullanırlardı. Bazen gökyüzü bulutlu veya fırtınalı olduğunda hangi yöne gittiklerini söyleyemezlerdi. Bu nedenle pusulalar denizde çok önemlidir.
Pusulalar kendi başına bir cihaz olmakla birlikte günümüzde pek çok modern cihaza entegre biçimdedir. Örneğin pek çok akıllı telefonda pusula bulunmaktadır.
Pusulanın Tarihçesi
Tarihte kaydedilen ilk pusula kullanımı, M.Ö. 200 civarında Çin Hanedanlığı ve Tang Hanedanlığındadır. Bu insanlar yerdeki bazı metallerin doğal olarak manyetik olduğunu keşfettiler. Bu sayede mıknatıs taşı veya manyetit olarak bilinen bu metalleri, ilk pusula türlerinde demir iğneleri manyetize etmek için kullanabildiler.
Avrupa dışındaki ülkelerde, mıknatıslar manevi yönden kullanılmıştır. Kehanet, fal bakma ve özellikle iyi bir gelecek için Feng-Shui felsefesinde kullanılmıştır.
İlk yapılan pusulalar su dolu bir kap içinde yüzen iki saman çöpünün taşıdığı mıknatıslı bir iğneden oluşuyordu. Bunlar esas olarak güneş veya yıldızların gökyüzünde görülemediği zamanlar için yedek olarak kullanılmıştır. Daha fazla insan bunları kullanmayı öğrendikçe ve manyetizma anlayışı geliştikçe, araçlar daha popüler ve kullanışlı hale geldi.
12. yüzyılda, bilim adamları manyetizma hakkında daha fazla şey keşfettiler. Pusula iğnesi bir pin üzerine yerleştirildi ve 13. yüzyılda pusula kartları eklendi. İlk başta bu pusula kartı yalnızca dört ana yönü gösterdi. Ancak zamanla bu tasarım 32 yön noktası gösterecek şekilde gelişti.
Günümüzdeki biçimiyle ilk pusulayı Portekizli Ferranda bulmuştur (1483). Pusulanın coğrafi kuzeyi değil de manyetik kuzeyi gösterdiğini ise ilk olarak Kristof Kolomb tespit etmiştir.
16. yüzyılda pusulalar ve haritalar yelkenli gemiler tarafından yaygın olarak kullanılmaktaydı.
Pusula Gülü Nedir?
Pusula gülü, haritalarda ve pusulalarda bulunan bir şekildir. Ayrıca ‘rüzgar gülü’ veya ‘Rüzgarların Gülü’ olarak da bilinmektedir.
Pusula gülünü 12. yüzyılda Avrupalılar icat etti. Pusula gülü dört ana yön (Kuzey, Güney, Doğu, Batı) ve dört ara yön (Kuzey-Doğu, Güney-Doğu, Güney-Batı, Kuzey-Batı) olmak üzere 8 temel yön içermekteydi.
Bunlar, deniz yolculukları sırasında ilk denizcilerin nereye gittiklerini görmelerine büyük ölçüde yardımcı oldu. Ayrıca 16 hatta 32 noktalı güllü pusulalar da bulunmaktadır. Bunlar kuzey-kuzeybatı, doğu-kuzeydoğu, güney-güneybatı gibi daha spesifik yönleri de içermektedir.
Pusula Yönü Nedir?
Bir yerin yönü, kuzey çizgisinden o yerin konumuna saat yönünde ölçülen açının derece değeridir. Örneğin, bir cismin doğrudan doğuya yönü 90 derece olacaktır.
Farklı Pusula Türleri
Dünyanın manyetik alanından ziyade dönüşünü kullandığı için her zaman Gerçek Kuzey’i gösteren bir pusula türü vardır. Bu jiroskop veya cayroskopik pusula olarak bilinmektedir ve 1906’da Hermann Anschütz-Kaempfe tarafından icat edilmiştir. Cayroskopik pusulalar genellikle büyük gemiler ve uçaklar tarafından kullanılmaktadır. Gerçek Kuzey’i bulmak için Dünya’nın eksenini veya dönüşünü takip eder.
Ayrıca güneş pusulası da vardır. Güneş pusulası, yönü göstermek için pusula kartındaki güneşten gelen gölgeyi kullanır. Yere basit bir çubuk yerleştirerek, etrafına taşlar yerleştirerek ve gölgeyi takip etmek için bir parça ip kullanarak bir tane oluşturabilirsiniz. Bu, Doğu ve Batı ana yönlerini bulmaya yardımcı olur.
Astropusulalar, örneğin yıldızlar gibi gökyüzündeki sabit noktalarla hizalanır. Bunları kullanmak normal manyetik pusuladan daha zordur, ancak manyetik ve cayroskopik pusulaların çok güvenilir olmadığı kutup bölgelerinde oldukça kullanışlıdır.
Günümüzde, ilk olarak 1973 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nde başlayan GPS (Küresel Konumlandırma Sistemi), geleneksel pusulanın yerini almaya başlamıştır. GPS, Dünya çevresinde yörüngede olan uydular aracılığıyla gönderilen koordinatları kullanır. Bu sinyaller çok doğru ve güvenilirdir.
Pusulalar Hakkında İlginç Gerçekler
Manyetik ve coğrafi kutuplar farklıdır. Dünyanın Manyetik Kuzey Kutbu, Gerçek Kuzey olarak da bilinen coğrafi Kuzey Kutbu ile aslında aynı hizada değildir.
Gerçek Kuzey her zaman Dünya’nın tepesinde bulunmaktadır. Manyetik Kuzey sabit bir nokta değildir ve Dünya’nın çekirdeğindeki değişikliklere tepki olarak zamanla değişir.
Keşfedildiği 1830’lu yıllardan beri Kanada yakınlarında olduğu bilinen Manyetik Kuzey’in, Dünya’nın çekirdeğindeki değişikliklerden ötürü Sibirya’ya doğru hareket ettiği tespit edilmiştir.
Manyetik ve gerçek kuzeyler arasındaki fark, pilotlar veya denizciler tarafından “Varyasyon” veya kara gezginleri tarafından “manyetik sapma” olarak adlandırılır.
2019 yılının Eylül ayında, Londra Greenwich’de, Gerçek kuzey ve manyetik kuzey, 360 yılı aşkın bir süredir ilk kez hizalanmıştır.