Haçlı Seferleri, Hıristiyanlar ve Müslümanlar arasında, öncelikle her iki grup tarafından kutsal yerlerin kontrolünü güvence altına almak için başlayan bir dizi dini savaştı. Toplamda, 1096 ile 1291 yılları arasında sekiz büyük Haçlı Seferi gerçekleşti. Kanlı, şiddetli ve çoğu zaman acımasız çatışmalar, Avrupalı Hıristiyanların statüsünü artırdı ve onları Orta Doğu’daki toprak mücadelesinde büyük oyuncular haline getirdi.
Haçlı Seferleri Neydi?
11. yüzyılın sonunda Batı Avrupa Bizans İmparatorluğu, Orta Doğu ve Kuzey Afrika İslam İmparatorluğu gibi diğer Akdeniz medeniyetlerinin gerisinde kalmasına rağmen, kendi başına önemli bir güç olarak ortaya çıktı.
Ancak Bizans, Selçuklulara önemli topraklar kaybetti. Yıllarca süren kaos ve iç savaşın ardından general Aleksios Komnenus, 1081’de Bizans tahtını ele geçirdi ve İmparator I. Aleksios olarak kalan imparatorluğun kontrolünü sağlamlaştırdı.
1095’te Aleksios, Papa II. Urban’a elçiler gönderdi ve Türk tehdidiyle yüzleşmek için Batı’dan paralı askerleri istedi. Doğu ve Batı’daki Hristiyanlar arasındaki ilişkiler uzun zamandır gergin olsa da, Aleksios’un isteği durumun düzeldiği bir zamanda geldi.
Kasım 1095’te, Güney Fransa’daki Clermont Konseyi’nde Papa, Batılı Hıristiyanları Bizanslılara yardım etmek ve Kutsal Toprakları Müslümanların kontrolünden geri almak için silahlanmaya çağırdı. Bu, Haçlı Seferlerinin başlangıcı oldu.
Papa Urban’ın iddiası, hem askeri seçkinler hem de sıradan vatandaşlar arasında muazzam bir yanıtla karşılandı. Silahlı hac ziyaretine katılanlar, Kilise’nin sembolü olarak haç taktılar.
Haçlı Seferleri, Tapınak Şövalyeleri, Cermen Şövalyeleri ve Hospitallers gibi çeşitli dini şövalye askeri tarikatlarına sahne oldu. Bu gruplar Kutsal Toprakları savundular ve bölgeye gidip gelen hacıları korudu.
Birinci Haçlı Seferi (1096-99)
Saint-Gilles’li Raymond, Bouillonlu Godfrey, Vermandois’li Hugh ve Taranto’lu Bohemond (yeğeni Tancred ile birlikte) liderliğindeki farklı Batı Avrupa bölgelerinden dört Haçlı ordusu oluşturuldu. Bu gruplar, Ağustos 1096’da Bizans’a doğru yola çıktılar.
“Halkın Haçlı Seferi” olarak bilinen daha az örgütlü bir şövalye ve halk grubu, Hermit Peter olarak bilinen popüler bir vaizin komutası altında diğerlerinin önünde yola çıktı.
Aleksios’un Haçlıların geri kalanını bekleme tavsiyesini görmezden gelen Petrus’un ordusu Ağustos ayı başlarında Boğaz’ı geçti.
Kont Emicho liderliğindeki bir başka Haçlı grubu, 1096’da Rheinland’ın çeşitli kasabalarında bir dizi Yahudi katliamı gerçekleştirdi, bu da yaygın bir öfke yarattı ve Yahudi-Hristiyan ilişkilerinde büyük bir krize neden oldu.
Haçlıların dört ana ordusu Konstantinopolis’e vardığında, Aleksios liderlerinin kendisine sadakat yemini etmeleri ve Türklerden kazanılan toprakların yanı sıra fethedebilecekleri diğer topraklar üzerindeki otoritesini tanımaları konusunda ısrar etti. Bohemond hariç herkes yemin etmeye direndi.
Mayıs 1097’de Haçlılar ve Bizans müttefikleri Anadolu’nun Selçuklu başkenti Nicaea’ya (şimdiki İznik) saldırdı. Şehir Haziran sonunda teslim oldu.
Kudüs’ün Düşüşü
Haçlılar ve Bizans liderleri arasındaki ilişkilerin kötüye gitmesine rağmen, birleşik güç, Haziran 1098’de Suriye’nin büyük şehri Antakya’yı ele geçirerek Anadolu boyunca yürüyüşüne devam etti.
Antakya’nın kontrolüne ilişkin çeşitli iç çatışmalardan sonra, Haçlılar Kudüs’e doğru yürüyüşlerine başladılar ve ardından Mısırlı Fatımiler tarafından işgal edildi.
Haziran 1099’da Kudüs’ün önünde kamp kuran Hıristiyanlar, kuşatılmış şehrin valisini Temmuz ortasına kadar teslim olmaya zorladı.
Tancred’in koruma vaadine rağmen, Haçlılar Kudüs’e zaferle girişlerinde yüzlerce erkek, kadın ve çocuğu katletti.
İkinci Haçlı Seferi (1147-49)
Birinci Haçlı Seferi’nden sonra beklenmedik bir şekilde kısa bir sürede hedeflerine ulaşan Haçlıların çoğu evlerine gitti. Fethedilen bölgeyi yönetmek için kalanlar, Kudüs, Edessa, Antakya ve Trablus’ta dört büyük batı yerleşimi veya Haçlı devletleri kurdular.
Müthiş kaleler tarafından korunan Haçlı devletleri, Müslüman güçlerin “Franklar” dedikleri Hıristiyanlara karşı kendi kutsal savaşlarında zemin kazanmaya başladığı 1130 yılına kadar bölgede üstünlük sağladı.
1144’te Musul valisi Selçuklu generali Zangi, Edessa’yı ele geçirerek en kuzeydeki Haçlı devletinin kaybına yol açtı.
Edessa’nın düşüş haberi Avrupa’yı şaşkına çevirdi ve Batı’daki Hıristiyan yetkililerin yeni bir Haçlı Seferi çağrısı yapmasına neden oldu. İki büyük hükümdar, Fransa Kralı VII.Louis ve Almanya Kralı III. Conrad liderliğindeki İkinci Haçlı Seferi 1147’de başladı.
Ekim ayında Türkler, Birinci Haçlı Seferi sırasında büyük bir Hıristiyan zaferi olan Şarhöyük’de Conrad’ın güçlerini yendiler.
Louis ve Conrad ordularını Kudüs’te toplamayı başardıktan sonra, Suriye’nin Şam kalesine 50.000 kişilik bir orduyla (şimdiye kadarki en büyük Haçlı kuvveti) saldırmaya karar verdiler.
Şam hükümdarı, Zangi’nin Musul’daki halefi Nur al-Din’den yardım istemek zorunda kaldı. Birleşik Müslüman güçler, Haçlılar’ı aşağılayıcı bir yenilgiye uğratarak İkinci Haçlı Seferi’ni kesin bir şekilde sona erdirdi.
Nur al-Din, 1154’te genişleyen imparatorluğuna Şam’ı ekledi.
Üçüncü Haçlı Seferi (1187-92)
Kudüs Haçlılarının Mısır’ı ele geçirmek için sayısız girişiminden sonra, Nur al-Din’in güçleri (general Şirkuh ve yeğeni Selahaddin liderliğindeki) 1169’da Kahire’yi ele geçirdi ve Haçlı ordusunu tahliye etmeye zorladı.
Şirkuh’un ölümünün ardından, Selahaddin kontrolü ele aldı ve 1174’te Nur al-Din’in ölümünden sonra hızlanan bir fetih kampanyası başlattı.
1187’de Selahaddin, Haçlı Kudüs Krallığı’na karşı büyük bir sefer başlattı. Birlikleri Hattin savaşında Hıristiyan ordusunu fiilen yok etti ve önemli şehri büyük miktarda toprakla birlikte geri aldı.
Bu yenilgilere duyulan öfke, yaşlanan İmparator Frederick Barbarossa (tüm ordusu Suriye’ye ulaşmadan önce Anadolu’da boğulan), Fransa Kralı II. Philip ve İngiltere Kralı I. Richard gibi yöneticiler tarafından yönetilen Üçüncü Haçlı Seferi’ne ilham verdi.
Eylül 1191’de Richard’ın güçleri, Üçüncü Haçlı Seferi’nin tek gerçek savaşı olacak olan Arsuf savaşında Selahaddin’i yendi.
Richard, yeniden ele geçirilen Yafa kentinden bölgenin bir kısmı üzerinde Hristiyan kontrolünü yeniden kurdu ve şehri kuşatmayı reddetmesine rağmen Kudüs’e yaklaştı.
Eylül 1192’de Richard ve Selahaddin, Kudüs Krallığı’nı (Kudüs şehri olmasa da) yeniden kuran ve Üçüncü Haçlı Seferi’ni sona erdiren bir barış anlaşması imzaladılar.
Dördüncü Haçlı Seferi: Konstantinopolis’in Düşüşü
Her ne kadar Papa III. Innocent 1198’de yeni bir Haçlı Seferi çağrısında bulunmuş olsa da; Avrupa ile Bizans arasındaki güç mücadelesi haçlılar, 1203’te hüküm süren Bizans imparatoru III.Aleksios’u devirmek için yönlerini değiştirdiler.
Yeni imparatorun Bizans kilisesini Roma’ya teslim etme girişimleri sert bir direnişle karşılaştı ve IV. Aleksios 1204’ün başlarında bir saray darbesinden sonra boğularak idam edildi.
Buna cevaben, Haçlılar Konstantinopolis’e savaş ilan ettiler ve Dördüncü Haçlı Seferi, kanlı bir fetih, yağmalama ve o yıl muhteşem Bizans başkentinin neredeyse yıkılmasının damgasını vurduğu yıkıcı Konstantinopolis Düşüşü ile sona erdi.
Son Haçlı Seferleri (1208-1271)
13. yüzyılın geri kalanı boyunca, çeşitli Haçlı Seferleri, Kutsal Topraklar’daki Müslüman güçleri devirmeyi değil, Hıristiyan inancının düşmanı olarak görülen herhangi biriyle ve tümüyle savaşmayı amaçladı.
Albigensian Crusade (1208-29), Fransa’daki heretik Cathari veya Albigensian Hıristiyan mezhebini kökten çıkarmayı hedeflerken, Baltık Haçlı Seferleri (1211-25) Transilvanya’daki paganları bastırmaya çalıştı.
1212’de, binlerce küçük çocuğun Kudüs’e yürümeye yemin ettiği sözde Çocukların Haçlı Seferi gerçekleşti. Çocukların Haçlı Seferi olarak adlandırılmasına rağmen, çoğu tarihçi bunu gerçek bir haçlı seferi olarak görmüyor ve birçok uzman grubun gerçekten çocuklardan oluşup oluşmadığını sorguluyor. Hareket asla Kutsal Topraklara ulaşmadı.
Papa III. Innocent tarafından 1216’da ölümünden önce harekete geçirilen Beşinci Haçlı Seferi’nde Haçlılar Mısır’a hem karadan hem de denizden saldırdılar, ancak 1221’de Selahaddin’in yeğeni Al-Malik el-Kamil liderliğindeki Müslüman savunucularına teslim olmaya zorlandılar.
1229’da, Altıncı Haçlı Seferi olarak bilinen olayda, İmparator II.Frederick, el-Kamil ile müzakere yoluyla Kudüs’ün Haçlı kontrolüne barışçıl bir şekilde devredilmesini sağladı. Barış antlaşması on yıl sonra sona erdi ve Müslümanlar kolayca Kudüs’ün kontrolünü yeniden ele geçirdiler.
1248’den 1254’e kadar Fransız Louis IX Mısır’a karşı bir haçlı seferi düzenledi. Yedinci Haçlı Seferi olarak bilinen bu savaş, Louis için bir başarısızlıktı.
Memlükler
Haçlılar mücadele ederken, Mısır’da İslam İmparatorluğu’nun eski kölelerinden gelen Memlükler olarak bilinen yeni bir hanedan iktidara geldi. 1260 yılında, Filistin’deki Memluk güçleri, bölgedeki Hristiyanlar için potansiyel bir müttefik olarak ortaya çıkan Cengiz Han ve onun soyundan gelenler tarafından yönetilen işgalci bir güç olan Moğolların ilerlemesini durdurmayı başardılar.
Sultan Baybars yönetimi altında Memlükler, 1268’de Antakya’yı yıktılar. Cevap olarak Louis, 1270’de Sekizinci Haçlı Seferi’ni düzenledi. İlk hedef Suriye’de kalan Haçlı devletlerine yardım etmekti, ancak misyon Louis’in öldüğü Tunus’a yönlendirildi.
İngiltere Kralı I. Edward, 1271’de başka bir sefere çıktı. Genellikle Sekizinci Haçlı Seferi ile gruplandırılan, ancak bazen Dokuzuncu Haçlı Seferi olarak anılan bu savaş çok az başarılı oldu ve Kutsal Topraklar’a yapılan son önemli haçlı seferi olarak kabul edildi.
Haçlı Seferleri’nin Sona Ermesi
1291’de, kalan tek Haçlı şehirlerinden biri olan Akka, Müslüman Memlüklerin eline geçti. Birçok tarihçi, bu yenilginin Haçlı Devletlerinin ve Haçlı Seferlerinin sonunu belirlediğine inanıyor.
Kilise, 1291’den sonra sınırlı hedeflerle küçük Haçlı Seferleri düzenlemesine rağmen, bu tür çabalara verilen destek 16. yüzyılda Reform’un yükselişi ve papalık otoritesinin buna bağlı olarak düşüşüyle azaldı.
Haçlı Seferlerinin Etkileri
Haçlı Seferleri nihayetinde Avrupalılar için yenilgi ve Müslüman bir zaferle sonuçlanırken, birçokları Hıristiyanlığın ve Batı medeniyetinin erişimini başarıyla genişlettiklerini iddia ediyor. Roma Katolik Kilisesi zenginlikte bir artış yaşadı ve Haçlı Seferleri sona erdikten sonra Papa’nın gücü yükseldi.
Haçlı Seferleri sonucunda Avrupa genelinde ticaret ve ulaşım da gelişti. Savaşlar, malzeme ve nakliye için sürekli bir talep yarattı ve bu da gemi inşası ve çeşitli malzemelerin üretilmesiyle sonuçlandı.
Haçlı Seferleri’nden sonra, bazı tarihçilerin Rönesans’ın yolunu açmış olabileceğine inandıkları, Avrupa’da seyahat ve öğrenmeye artan bir ilgi vardı.
Haçlı Seferleri’nin getirdiği kanlı çatışmaların yıllarca Orta Doğu ve Batı Avrupa ülkeleri üzerinde etkili olduğu ve bugün hala siyasi ve kültürel görüş ve görüşleri etkilediğine şüphe yok.