Disiplinlerarası bir araştırma ekibi, altı mevcut bilinç teorisinden alınan 14 bilinç “göstergesinin” listesini içeren bir makale yayınladı. Dolayısıyla Deepmind’in GPT-3, Palm-E veya AdA gibi mevcut yapay zeka modelleri bu göstergelerden bazılarına sahiptir. Yazarlar, “Mevcut teorilerin önerdiği bilinç koşullarının çoğunun veya tamamının, mevcut yapay zeka teknikleri kullanılarak karşılanabileceğini gösteren güçlü kanıtlar var” diye yazıyor. Université de Montréal’den derin öğrenme öncüsü Yoshua Bengio da ekibin bir parçasıydı.
Duyuru
Araştırmacılar, “Bu, mevcut yapay zeka sistemlerinin muhtemelen bilinçli olduğu anlamına gelmiyor; aynı zamanda teknikleri doğru şekilde birleştirip birleştirmedikleri sorusu da var” dedi. Ancak “bilinçli yapay zekanın uzak gelecekte sadece uzak bir olasılık olmadığına” dair göstergeler var. Kelimenin tam anlamıyla biraz daha yakından incelenmeyi isteyen güçlü bir duyuru. Bu makalede hangi kavram ve fikirler yer alıyor ve bu aslında bilincin bilgisayarda yaratılabileceği anlamına mı geliyor?
Bilinç bilmecesinin çözülüp çözülemeyeceği sorusu tartışmalıdır. Filozof Thomas Nagel, 1974’te, hâlâ çokça alıntı yapılan bir makalesinde, diğer canlıların dünyayı nasıl deneyimlediğini ya da kendi deyimiyle “yarasa olmanın ne demek olduğunu” muhtemelen hiçbir zaman anlayamayacağımızı yazmıştı. Felsefeci David Chalmers, 1995 yılında öznel deneyime bilimsel bir açıklama arayışını hiçbir zaman çözülemeyecek “zor bir sorun” olarak tanımladığında biraz daha iyimserdi. Ne olursa olsun, son 30 yılda bilincin çeşitli soyutlama düzeylerinde ne olduğunu açıklamaya çalışan çeşitli teoriler ortaya çıktı.
Bilinçle ilgili birçok teori
Bu teorilerin çoğu – ve birçok sinir bilimcinin standart hipotezi – materyalist bir bakış açısıyla başlıyor: içlerinde “ilahi kıvılcım”, “ölümsüz ruh” veya “ince madde” yok. (Uzun bir süre bilim tarihinde durum böyle değildi. Yüzyıllar boyunca Descartes’ın yaydığı, ruh ve bedenin yan yana, neredeyse bağımsız olarak var olduğu düşüncesi hakim oldu.) Evren fiziksel maddeden yapılmıştır ve herhangi bir şey Bilincin bir olgu olarak anlaşılması yalnızca fiziksel Maddeden ve onun etkileşimlerinden kaynaklanabilir. Bununla birlikte, “panpsişizm”, klasik şemaya tam olarak uymayan tek modern teoridir: bu okulun temsilcileri, bilincin, tüm madde biçimlerinin ilkel bir özelliği gibi bir şey olduğunu varsayar.
Panpsişizmle yakından ilişkili olan ancak çok daha somut ve matematiksel olan Bütünleşik Bilgi Kuramı (IIT), ilk kez 2004 yılında İtalyan araştırmacı Giulio Tononi tarafından ortaya atılmıştır. HTE sorunu çok daha soyut bir düzeyde ele alıyor. Bu teoriye göre her fiziksel sisteme bir bilinç ölçüsü atanabilir. Bu Φ sayısı (Yunanca Phi harfi) 0 ile 1 arasında yer alır ve kabaca konuşursak, bir sistemin tek tek parçaları tarafından üretilen bilgi miktarına ek olarak “bir bütün olarak” ürettiği bilgi miktarını tanımlar.
Bu çok soyut ve mantığa aykırı olsa da, IIT koma hastalarının bilinçli olup olmadığını ölçmek için kullanılabilecek bir test prosedürü üretmiştir. Pertürbasyon Karmaşıklık İndeksi (PCI) olarak adlandırılan değer, ölçülen değerlerin LZW karmaşıklığının hesaplanması yoluyla hastanın EEG’sinden hesaplanır. Bu indeks, bir kişinin bilinç durumu hakkında bilgi sağlamayı amaçlamaktadır. 2016 yılında yapılan bir çalışmada araştırmacılar, sağlıklı ve beyin hasarı olan deneklerde bilinçdışı ve bilinçli durumları ayırt edebilen 0,31’lik bir eşik değeri bile hesapladılar. Bugüne kadar mevcut olan en hassas bilinç ölçümünü temsil eder.
Diğer teoriler daha çok soyut bilgi işleme yönüne odaklanır. Dikkat Şeması Bilinç Kuramı (AST), “metabiliş” (düşünme hakkında düşünmek) kavramına dayanmaktadır. Çalışmada, modelin bilincin, mevcut dikkat nesneleri hakkındaki gerçekleri temsil eden ve “tıpkı bir vücut şemasının vücut hareketlerini kontrol etmeye yardımcı olduğu gibi” dikkatin kontrol edilmesine yardımcı olan bir dikkat modeli oluşturduğunu varsaydığı belirtiliyor. “Bilinçli deneyim, dikkat şemasının içeriğine bağlıdır. Örneğin, eğer şema şu anda bir elma ile meşgul olduğumu temsil ediyorsa, bilinçli olarak bir elma görmeyi deneyimliyorum.”
“Küresel çalışma alanı teorisi” ilk olarak 1988 yılında psikolog Bernard Baars tarafından önerildi ve sinir bilimci Stanislas Dehaene tarafından genişletildi. Bu teoriye göre zihinsel içerikler (algılar, düşünceler, duygular vb.) beynin farklı bölgelerinde otonom olarak işlenir. Farklı beyin bölgeleri, daha sonra “küresel çalışma alanı”nda mevcut olan bu içeriğe eşzamanlı olarak eriştiğinde bilinçli hale gelirler. Bir nesnenin bilinçli algılanması, nesneyle eylemler planlamamızı veya gerçekleştirmemizi sağlar. Bu nedenle teori, bilincin her şeyden önce kullanımı yoluyla açıklanması gereken “işlevsel” açıklamalar arasında yer alır.
Çeşitli varyasyonlarda, “tahminsel işleme” teorileri beyni bağımsız olarak öğrenen bir tahmin makinesi olarak tanımlar. Bu teoriye göre beyin, gelen verilerin nedenleri ve daha da geliştirilmesi hakkında sürekli olarak hipotezler oluşturur, öyle ki hipotez ile duyusal veriler arasındaki fark mümkün olduğu kadar azdır. Anil Seth, “Sen Olmak: Yeni Bir Bilinç Bilimi” adlı kitabında bilincin, bu karşılaştırmanın sonucu olduğunu, duyulardan gelen sinyallere dayanan, dünyanın neye benzediğine dair bir fikir olan “kontrollü bir halüsinasyon” olduğunu yazıyor. Bu, matematiksel olarak, örneğin İngiliz araştırmacı Karl Friston’un serbest enerji prensibi (“Serbest Enerji ve Beyin”) ile açıklanabilir.
Ek olarak, “bedenlenmenin”, yani fiziksel bir bedenin varlığının önemli olduğu bir dizi teori vardır. Örneğin duyu-motor bilinç teorisine göre bilinçli deneyimler çevreyle etkileşimden kaynaklanır. Örneğin başımızı hareket ettirmek bir nesneyi farklı bir perspektiften görmemizi sağlar. Görüntü farklı görünür, ancak yine de aynı nesnedir: Nesnenin bilinçli algısı farklı perspektiflerden yapılan bir soyutlamadır. Bunun için gerekli bir ön koşul “eylem”, yani çevreyle fiziksel olarak etkileşime girebilme yeteneğidir.
Bu, bu belge için ne anlama geliyor?
Araştırmaya göre araştırmacılar “hesaplamalı işlevselci” bir bakış açısı benimsiyor. “İşlevselcilik” bilincin bir işlevi olan, yani belirli bir amacı olan bir şey olduğu anlamına gelir. Bu bağlamda “hesaplamalı” kelimesi, bilincin işlevinin, genellikle duyusal izlenimlerden elde edilen bilgilerin işlenmesi olduğu anlamına gelir. Bu tezin doğrudan bir sonucu, bilincin yalnızca biyolojik beyinle sınırlı olmadığıdır. İkinci bir çıkarım ise bilincin bilgisayarda simüle edilebileceğidir.
Daha yakından incelendiğinde yazarların bu hipotezi desteklemesi şaşırtıcı değildir. Araştırmanın baş yazarı filozof Patrick Butlin, yıllardır insanlığa yönelik “varoluşsal tehditleri” araştıran Oxford İnsanlığın Geleceği Enstitüsü’nün bir üyesidir. Diğer şeylerin yanı sıra, Silikon Vadisi liderlerinin, “insan benzeri yeteneklere sahip yapay zeka sistemlerinin toplum ve insanlık için büyük bir risk oluşturması” nedeniyle büyük dil modellerinin geliştirilmesine altı ay süreyle ara verilmesi çağrısında bulunduğu açık bir mektup başlattı.
Çalışmanın fikir yaratıcısı ve orijinal başlatıcısı, etkili fedakarlığın arkasındaki entelektüellerden biri olan İngiliz filozof Nick Bostrom’dur. Belge yalnızca bu nedenle reddedilemez. Ancak bu kısa ve zorunlu olarak eksik genel bakış, kendi başına bilinç ve bilgisayarlardaki bilinç tartışmasının makalede tartışılandan çok daha karmaşık ve geniş olduğunu göstermektedir. Kabaca söylemek gerekirse şunu söyleyebiliriz: Yazarlar, özenle seçilmiş sorunun zaten doğasında olan sonuçlara ulaştılar.
(bsc)