“Ne yapmalıyım?” sorusu “ne yapıyorum?”, “ne yaptım?”, “ne yapacağım?” sorularından farklıdır. Olgular temelinde sınanabilecek pozitif bir betimleme değil, normatif bir önermedir. Yani, ne yapmakta olduğum bir betimleme konusudur: Bir yalan uydurmaktayım. Benzer biçimde, ne yapacağım sorusu da bir betimleme gerektirir: Yalan söyleyeceğim. Ama bir betimlemeden bir ödev çıkarılabilir mi: Yani yalan söylemeli miyim?
Betimleme ile yol gösterme arasındaki ayrım, etik olarak düşünmeye başlamanın birçok yolundan biridir. Bir yalan uydururken, yalan söylemenin doğası gereği yanlış olup olmadığını, etik olarak bazı koşullarda haklı görülüp görülemeyeceğini düşünüyor olabilirim; veya beklenen sonuçları dolayısıyla yalan söylemenin haklı görülebileceğini düşünüp sonuçları kendi açımdan veya başkalarının açısından birbirinden ayrıştırabili-rim; ya da kendime yalan söylemeyi seçersem ne tür bir insan olacağım sorusunu sorabilirim. Bu soruları sorduğumuzda, deontoloji, faydacılık ve erdem teorisi olarak bilinen üç ana etik teorisini gündeme getirmiş oluyoruz.
Deontoloji taraftarları, Kant’ın ahlak felsefesini izleyerek yalanın hiçbir zaman haklı görülemeyeceğini (davranışlar kendi içlerinde ya ahlakidir ya ahlak dışıdır), doğru olanı sırf doğru olduğu için yapmanın bir ödev olduğunu ileri sürerler. Kant bize davramlmasını dileyeceğimiz gibi davranmamız gerektiğini (C. S. Levvis’in izah ettiği gibi, bu etik erken dönem Yahudi-Hıristi-yan düşüncesinin izinde pratikte evrenseldir), söz konusu davranışın, herhangi bir insanın yalan söylemesinin doğru olup olmayacağını sorabileceğimiz biçimde tümelleştirilmesi gerektiğini söyler. Yalan söylemenin ahlaki bir değeri olabileceğini vurgulu biçimde yadsır. Ünlü bir örneğinde, bir cani evinize girer de kurbanını aramaya girişirse sizin ona kurbanın yeri konusunda yalan söylemenizin yanlış olacağını belirtir. Kant’çılar bu argüman karşısında hep zor durumda kalmışlar, durumun aşırılığı dolayısıyla bunu bir ayarlamaya tabi tutmaya yönelmişlerdir (bu da tümellik hükmünde bir düzeltme yapılması demektir). Eleştirmenleri ise Kant’ın tümelliğinin kendisinin bir davranışın sonuçlarına yaslandığını ve dolayısıyla davranışın kendisinden ziyade sonuçlarına bakmamızın daha doğru olacağını belirtmişlerdir.
Sonuççular yalanın sonuçları üzerinde düşünmemiz gerektiğini ileri sürerler. Yalan niye söylenmektedir? Diyelim ki karşı cinsten biriyle yemeğe çıktınız. Partneriniz güzel miyim, diye sordu. Kant dürüst bir cevap beklerdi. “Hayır, korkunç görünüyorsun” derseniz, üzücü sonuçlar doğabilir. Ama Kant diyebilir ki, partneriniz belki de dürüstlüğü tercih ederdi, böylece güvenini kazanırdınız. Ama sonuççu da bunun bütün bir geceyi mahvedebileceğin] ya da atmosferi bozacağını, dolayısıyla anti-sos-yal, dostane olmayan bir jest olarak görülebileceğini söyler. Ona göre, yalan söyleyip ilişkileri gerginlikten uzak, rahat sürdürmek çok daha iyidir. Burada, kısa vadeli sonuççuluk ile uzun vadeli sonuççuluk arasında bir ayrım yapılabilir. Uzun vadeli bakan sonuççular, kısa vadede elde edilen yararların uzun vadeli yararların lehine olmayabileceğini kabul ederler. Böylece, sonuççu bir açıdan Kant’la aynı fikri paylaşır: Şimdi dürüst davranıp, ileride daha büyük yararlar getirebilecek uzun vadeli güven ve dostluğun yerleştirilmesi çok daha iyidir.
Bentham’m faydacılık olarak adlandırılan sonuççuluğu, faydaları ve maliyetleri, potansiyel sonuçları, yaratacakları etki ve kaç insanın etkileneceği açısından ölçerek karşılaştırmayı hedefleyen daha dakik bir zemin yaratmaya çalışıyordu. Birçok açıdan, Bentham’ın projesi, “en büyük sayıda insan için en büyük mutluluk” yaratmayı düşleyen bir toplumsal mühendisliğin alt-yapısıydı. Ne var ki, Bentham’ın eleştirmenleri az sayıda insanın çok sayıda insan aleyhine çok daha büyük yararlar elde ettiği ya da çok sayıda insanın ötekiler karşısında iyi durumda olduğu pek hoş olmayan durumlar üzerinde durmuşlardır. Yemeğe çıktığınız insana yalan söylemeyi düşünürken, faydacılar dolaysız biçimde doğabilecek sonuçları (düş kırıklığı yaratan bir gece), dolaylı etkileri (güvene dayalı bir dostluk) ve feragat edilen fırsatları (bu alacağınız tepkiye bağlıdır!) göz Önüne almak zorundadır.
Erdem teorisi taraftarları, etiğin deontoloji ile sonuçları karşı karşıya getiren ikili bir yapıya sıkıştırılmasını reddederler. Bunun yerine erdem teorisi yanlıları şu soruyu sorarlar: Eğer yalan söylersem ne tür bir insan olurum? Yalancı mı, diplomat mı? Burada bağlam hayati bir önem taşır. Durumu düşünüp neyin uygun olacağına karar vermelisiniz: Partnerinizi üzmek çok erdemli bir davranış gibi görünmüyor. Erdem teorisinin rafine bir biçimi olan adabımuaşeret, soruyu diplomatik biçimde geçiştirmenizi gerektirir: “Güzelsin [bu akşam], ama kırmızı elbisen daha çok yakışıyor sana [yalandan kaçınmak için].” Böylece, biraz incelik göstererek dostluğunuza, güvenilirliğinize ve dürüstlüğünüze halel getirmemiş oluyorsunuz. Erdem teorisinin daha ilginç bulduğu işte bu erdemlerdir (kişilik özellikleridir). Aristoteles, erdemlerin oluşmasının uzun bir süre aldığı, iyi şeyler yapmayı getiren iyi alışkanlıklar edinilerek geliştiği kanısındadır. Bu temelde açılan tartışma bunun nasıl başlatılabileceğidir: Burada gençliğe daha baştan doğru eğitim vermek gerekliliği vurgulanır. Adam Smith güçlü bir erdem teorisi geliştirir: Buna göre, erdemler toplumsal olarak oluşur. Bir davranışın ahlaklı mı, ahlak dışı mı olduğunu anlamak için, yaptığımız her şeyi “tarafsız bir seyirci” olarak izleyen vicdanımızın tepkisine bakmalıyız. O bize ne yapmamız gerektiğine ilişkin öğretilenleri, bizden ne tür davranışların beklendiğini ve çağdaşlarımızın ne düşüneceğini hep hatırlatacaktır.
Erdem teorisi Kant’ın ödeve bağlı etiğinden (elbisenizin size yakışmadığını söylemek benim ödevimdir) ve sonuççuluğun belirsizliğinden ve açık uçluluğundan (şimdi yalan söyleyeyim ki, sonra bir öpücüğü hak edeyim) kaçınmayı amaçlar. Ama onun da sorunları vardır: erdemler bazen yanardöner, bazen de modaya bağlı olabilir; çoğu zaman da insanın içinde yaşadığı kültüre göre değişir. Bu, herkes için bağlayıcı olacak evrenselci bir etik peşinde olanların gözünde bunların statüsünü düşürecektir. Peki, siz ne yapardınız? Neden?