1097 yılında Selçukluların himayesinde kurulan Harezmşahlar Devleti 11. yüzyıldan başlayarak 12. yüzyılın ilk yarısına kadar tarih sahnesinde varlığını sürdürdü. 1190-1220 yılları arasında İslam dünyasındaki en önemli şehirler Harezmşahların himayesi altındaydı. Bunlar arasında Gürgenç, Merv, Belh, Buhara, Semerkand, Herat gibi yıldızı parlayan şehirler de bulunuyordu.
Günümüzde İran, Türkmenistan ve Özbekistan topraklarının neredeyse bütününü, Afganistan ile Kazakistan’ın ise bir bölümünü kapsayan Harezmşahlar nasıl yıkıldı?Nasıl oldu da bu büyük imparatorluk kısa bir süre içerisinde dağıldı? Harezm ülkesinin sonunu getiren siyasi kararlar neler oldu? Harezmşahlar ile Moğolların arası nasıl açıldı? Cengiz Han, neden Harezmşahlar Devleti’ne saldırarak son verdi?
Moğolların yükselişi ve Harezmşahlarla ilişkileri
1219 yazını İrtiş nehri kıyısında geçiren Cengiz Han henüz Çin ve Tangut harekatlarını sona erdirmemişken ani bir kararla Harezmşahlara karşı sefer düzenlenmesini istedi. Bu karar, 1219 yılında meydana gelen Otrar Olayı sonrasında alındı.
Harezmşahların kuzey doğu sınırında yer alan Otrar şehrinde Moğol kervanına saldırılması ve tüccarların öldürülmesi, akabinde Cengiz Han’ın gönderdiği elçilerin öldürülmesi ve hakarete uğraması Cengiz Han’ın Harezmşahlar üzerine sefer yapmasına yol açtı.
Cengiz Han, seferden hemen önce komutanlarından Cebe’yi Kaşgar’a göndererek Naymanların baskısını kırdı. 1219 yılında Cebe, Doğu Türkistan’daki Müslümanların kurtarıcı olarak telakki edildi. Harezmşahlar hükümdarı Alaaddin Muhammed, bu olaylar karşısında tedirginliğe kapıldı.
Sultan Alaaddin Muhammed bin Tekiş doğuda Moğolların yükselişini yakından takip ediyordu. Moğolların Pekin yakınlarındaki Zhongdu’ya keşif maksadıyla elçiler gönderen Alaaddin, Moğol harekatı konusunda çeşitli bilgiler ediniyordu. Elçilerin bildirdiklerine göre şehrin dışındaki araziler insan yağıyla yağlanıyor, büyük kemik yığınlarıyla işaretleniyor, kalenin surlarının yakınındaki bir kazık genç kadınların Moğolların eline düşmemek için atladıkları yerlere işaret ediyordu. Cüzcani’nin anlattığı bu bilgiler Harezmşahlar’dan bir elçinin tanık olduğu hadiselerdir. (Peter Jackson, The Mongols and the Islamic World, s. 71) Dolayısıyla tarihçiler, İslam dünyasının sınırlarına dayanan bu yeni gücün yükselişine Müslümanların tanıklık ettiğini ve bilgi sahibi olduğunu ifade etmektedir.
Maveraünnehir Harekatı
100 binden fazla askere sahip olan Moğol ordusunu bundan daha büyük sayıda kuvveti komuta eden Harezmşahlar ordusu karşılayacaktı. Sultan Alaaddin Muhammed Moğollarla Maveraünnehir’de savaşmak istiyordu. Ordusunu taksim eden Alaaddin Harezmşah Horasan’a çekildi.
Cengiz Han, ordusunu taksim ederek Maveraünnehir’deki şehir ve kaleleri bir bir ele geçirdi. Direniş gösteren kaleler korkunç bir akıbete uğradı ve Moğol katliamlarına maruz kaldı. Maveraünnehir’in kuzeybatısındaki Otrar, Sığnak, Barçlıgkend, Cend, Benaket ve Hocend gibi şehir ve kasabalar Cengiz’in orduları tarafından ele geçirildi. Moğol orduları girdikleri şehirlerde katliamlar yaptı.
Belh’te bulunan Alaaddin Moğol ordularının zaferlerini işiterek batıya doğru kaçtı. Nişabur ve Bistam yoluyla Rey şehrine gelerek Ferrezin Kalesi’nde kendisini bekleyen Rükneddin ile buluştu. Moğol orduları Rey’e kadar ulaşınca Alaaddin Mazenderan yoluyla Abiskun’da küçük bir adaya sığındı ve biraz zaman sonra 1220 yılında hastalanarak hayatını kaybetti. Moğollar Alaaddin’in annesi olan Terken Hatun’u İlal Kalesi’nde esir aldı.