Menopoz, Yunanca’da mens-ay, poz -durmak anlamına gelmektedir. Pratik yaşamda menopoz = kadının doğurganlık döneminin bitişidir. Östrojen hormonunun azalmasına bağlı olarak adet görmenin sonlanması dır ve çoğunlukla 45-55 yaşları arasında en az 1 sene boyunca hiç adet görmemiş kadın kesin menopoza girmiş anlamına gelir.
Bu duruma bağlı olarak kadınlarda fizyolojik, psikolojik ve davranış değişiklikleri görülmektedir. Bunlar ile birlikte beslenme alışkanlığındaki değişmeler beden ve ruh sağlığını etkilemektedir. 45 yaşından öncesi erken menopoz, 55 yaşından sonrası geç menopoz dur.
Menopoz kademeli olarak oluşur. İlk belirtisi menstruel düzenin değişimidir (perimenopoz), buna amenore (menstruel dönemlerin durması) izler. Overlerin cerrahi olarak çıkarılması, radyoterapi veya kemoterapi gibi over (yumurtalık) aktivitesini durduran medikal işlemler de menopoza neden olabilir. Çok sık görülen bir durum olmasa da, 40 yaş önncesi de menopoz oluşabilir (prematür menopoz).
Menopoza girme yaşını etkileyen faktörler
- Genetik özellik,
- Irk,
- Beslenme,
- Sigara kullanımı,
- Doğum sayısı,
- Geçirilen ameliyatlar,
- Kanser tedavileri (radyoterapi, kemoterapi gibi),
- Kadının sosyal ve ekonomik yaşam kalitesi,
- Çevresel faktörler,
- Genital faktörler,
- Kötü yaşam şartları,
- Kadının genel sağlık durumu gibi faktörler menopoz yaşını etkileyebilir.
Menopoz belirtileri
Menopoz belirtileri kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. Bazı kadınların menopozda çok az sorunu olur.
Genel belirtiler;
- Sıcak basması,
- Gece terlemesi,
- Vajina yüzeyinin incelmesine bağlı vajina kuruluğu ve vajina salgılarında azalma, vajinal yanma, kaşıntı,
- Mesane boynu ve üretra dokusunda incelme nedeniyle sık idrar hissi,
- Göğüs boyutlarında küçülme,
- Bazı kadınlarda konsantrasyon zayıflığı,
- Ağlama isteği,
- Cinsel istek kaybı, cinsel ilişki sırasında ağrı,
- Depresyon,
- Sinirlilik.
Menopoz sürecinde metabolizma değişimleri de olur fakat sonra belirti verir. Tüm kadınlarda kemikler incelir. Bu durum hemen menopoz sonrası meydana gelmez. Östrojenin (premenopozdaki kadınları kalp hastalığına karşı korur) şiddetli düşmesi kalp hastalığı riskini arttırır.
Menopoz döneminde fiziksel değişiklikler
- Ateş basması,
- Gece terlemeleri,
- Çarpıntı,
- Baş dönmesi, baş ağrısı,
- Halsizlik,
- Uyku bozuklukları,
- Kas ve eklem ağrıları,
- Cinsel organlarda çekilme, vajinal kuruluk, vajinal akıntıda artış, sık sık vajinal enfeksiyon, cinsel ilişki sırasında ağrı,
- Sık sık idrara çıkma ya da idrar kaçırma problemleri,
- İştah artışı ve kilo alma ve tüylenme.
Menopoz döneminde psikolojik değişiklikler
- Kaygı bozukluğu,
- Depresyon,
- Unutkanlık, sinirlilik, kolay ağlama, üzücü olayları daha fazla hatırlama,
- Konsantrasyon eksikliği,
- Uykusuzluk,
- Çabuk öfkelenme,
- Toplumdan uzaklaşma isteği,
- Cinsel istekte azalma gibi değişiklikler görülür, menopoza ait bu belirtiler sadece 1 ay sürebileceği gibi yıllarca da sürebilir.
Menopoz döneminde cilt (deri) değişiklikleri
Yaşın ve östrojen hormonu salgısının azalması nedeniyle bedeni örten deride bazı değişiklikler başlar.
Örneğin;
- Vücut cildinde incelme,
- Saçlı deride ve vücutta kıl folikülleri yoğunluğunun azalması,
- Yağ ve ter bezlerinin çalışmasındaki bozulma nedeniyle cilt kuruluğu ve cilt esnekliğinde bozulma, cildin kolay yara olması ve bu yaraların zor iyileşmesi,
- Çene, dudak üstü, göğüste ve karında kalın tüylerin çıkması,
- Koltuk altı ve pubik tüylerde seyrelme,
- Damarların belirgin hale gelmesi,
- Ciltte morluklar.
Menopoz döneminde sindirim sistemi değişiklikleri
Ağız mukozası östrojen reseptörleri bakımından oldukça zengindir. Östrojen salgısının azalmasıyla birlikte menopoz döneminde ağız kuruluğu, ağızda kötü tat, diş eti hastalıkları, bağırsak spazmı nedeniyle kabızlık, ishal, karın bölgesinde gerginlik hissi ve hemoroitlerde artış, midede reflü ve gastrit ve safra taşında artış gibi değişiklikler ve problemler ortaya çıkar.
Menopoz döneminde kilo değişiklikleri
Östrojen salgısındaki değişiklikler doğrudan ya da dolaylı olarak diğer hormonları ve metabolizmayı etkiler. Menopoz döneminde iştah artışı, yeme alışkanlığında değişiklikler, fiziksel aktivite azlığı, vücutta yağ artışı ve bunlara bağlı kilo alımı görülür. Bu nedenle menopoz döneminde spor yapılmalı, yürüyüş yapılmalı, beslenme düzenlenmeli, gerekirse diyetisyen yardımı alınmalıdır.
Menopoz döneminde kardiyovasküler değişiklikler
Günümüzde tüm dünyada koroner kalp hastalığı kadın ve erkek popülasyonda önde gelen ölüm nedenleri arasında yer almaktadır. Doğurganlık döneminde kadınlarda erkeklere oranla kalp hastalığı riski daha azken, menopoz döneminde ve 50 yaşlarından sonra kadınlarda erkeklere oranla kalp-damar hastalığı riski aynı oranlara yükselmektedir.
Kadınların, menopoz döneminde kalp-damar hastalığı riskini azaltmak için diyetisyen yardımı almaları, beslenme düzeni sağlamaları, sportif aktiviteler yapmaları gibi önlemler almaları önerilmektedir.
Menopoz döneminde kas ve iskelet sistemi değişiklikleri
Kemik hücrelerinde östrojen reseptörleri vardır ve östrojenin kemik metabolizmasında emilimi bastırma ve yapımı arttırıcı etkisi bulunmaktadır. 20-30’lu yaşlarda erkek ve kadınlardaki kemik kütlesi pik yaparak en yüksek seviyeye çıkar ve bu aşamada kemik yapım ve yıkımı dengededir. Erişilen bu kemik kütlesi kişiden kişiye farklılık gösterebileceği gibi, belli oranda genetik, beslenme ve sportif aktiviteler ile ilişkilidir.
İnsanlarda kırk yaşlarından sonra kemik kütlesinde yılda 0.5 oranında kayıplar başlar. Kemik kütlesinde azalmaya ve zayıflamaya neden olan faktörler arasında beslenme. vitamin ve mineral eksiklikleri, sigara kullanımı, kişinin genel sağlık durumu, alkol kullanımı, aşırı kafein tüketimi ve aşırı zayıflıktır. Bu nedenle menopoz döneminde beslenmenin düzenlenmesi, fiziksel aktivitenin arttırılması, vitamin ve mineral alımının düzenlenmesi gibi önlemler alınmalıdır.
Menopoz döneminde kan ve lipit değerleri
Menopoz dönemi kan ve lipit değerlerinde de değişiklikler ortaya çıkar. Örneğin, total kolesterol değerlerinde yükselme, LDL (kötü) kolesterol değerlerinde yükselme, Lp (a) (lipoprotein) değerlerinde yükselme, trigliseridlerde yükselme, HDL (iyi) kolesterol değerinde düşme gibi değişiklikler olabilir.
Menopoz döneminde sık görülen hastalıklar
Kemik hastalıkları menopoz döneminde sık görülür. Kalsiyum alımı, hormonal dengesizlik, emilim yeteneğinin azalması gibi nedenlerden dolayı kemiklerden kalsiyum çekilmesi olur. Kalp-damar hastalıkları menopoz döneminde ve menopozdan sonra oldukça sık görülür. Nedenleri ise östrojen seviyesinin azalması sonucu LDL (kötü) kolesterol düzeyi artar ve aşırı kolesterol damarlarda tıkanma oluşturur. Bunlara bağlı olarak kalp krizi ve inme riski artar.
Menopoz Tedavisi
Menopoz sürecine giren kadın, yürüme gibi düzenli ağırlık yaratan egzersiz yapmak, kalsiyumdan zengin süt ürünleri ve yeşil yapraklı sebzeler ile beslenme gibi yaşam ve beslenme tarzıyla kendini koruyabilir. Yağlı gıdalardan kaçınmak, sigara içmemek, alkol alımına sınır getirmek gibi önlemler kadınları kalp hastalığına karşı korur.
Hormon replasman tedavisi (HRT) menopoz belirtilerini azaltabilir, fakat uzun dönem kullanımında göğüs kanseri, inme ve tromboemboli riskini arttırdığı için menopoz döneminde kısa süreli verilir. HRT uzun vadede osteoporoza karşı korusa da ilgili riskleri nedeniyle önerilmez.
HRT için doktorun spesifik önerisi gerekir.
Menopozda hormon replasman tedavisi
Yakın zamanlara kadar östrojen hormonu alımının menopoz belirtilerini azalttığı ve ateroskleroz (damar tıkanıklığı) ile osteoporozu (kemik erimesini) yavaşlattığı düşünülmekte ve menopoz dönemindeki kadınlara verilmekte idi. Fakat günümüzde östrojenin endometriyal (rahim mukozası) ve bazı meme kanserleri ile ilişkili olabileceği konusunda bilgiler vardır. Östrojen hormon tedavisi alanlarda kalp krizi ve inme riskinde artış olduğuna dair bilgiler nedeniyle östrojen tedavisi (post menopozal hormon yerine koyma tedavisi) yeniden gözden geçirilmektedir.
Perimenopoz nedir?
Perimenopoz, menopoza geçiş dönemleridir. Son adet kanamasından önce geçen 5-6 yıl kadar olan dönem perimenopoz dönemi olarak adlandırılır. Kadın vücudunda menopoz ile ilgili değişikliklerin başladığı yıllardır. Düzensiz adet kanamaları, ateş basması, vajinal kuruluk, duygusal değişiklikler perimenopoz döneminde en sık görülen şikayetlerdir. Perimenopoz döneminde çok sık görülen bir durum olmasa da hamile kalınabilir. Bu nedenle hamilelik düşünmeyen çiftler perimenopoz döneminde de doğum kontrol yöntemlerini bırakmamalıdır.
Erken menopoz (prematür menopoz) nedir?
Menopoz dönemi genellikle 40-45-50 yaşları arasında meydana gelen bir süreçtir. Bu yaşlar arasında gerçekleşen menopoz dönemi doğurganlık yeteneğinin bitişi şeklinde adlandırılır. Menopoza giren bir kadın çocuk doğurma özelliğini yitirmiştir.
35-40 yaşları arasında kesilen adet kanamaları erken menopoz olarak tanımlanır. Erken menopoza giren bazı kadınlarda çocuk sahibi olma gerçekleşebilirken, bazı kadınlar ise yardımcı üreme teknikleriyle hamile kalabilirler. Kadının adet döngüsü bir yılı geçmiş ve bu süre içinde hiç adet olmamış ise menopoz tanısı konulabilir. 40 yaş altı kadınlarda erken menopoz tanısını koymak önem arz eder. Bazı yumurtalık sorunlarında tekrar adet kanaması başlayabilir ve hiç bir yardımcı üreme tekniği kullanılmadan hamilelik gerçekleşebilir. Erken menopoz dışında normal menopozun geri dönüşümü yoktur. Normal menopoz döneminde kadının doğurganlık dönemi bitmiştir ve kadının hamile kalma gibi bir şansı yoktur.
Geç menopoz nedir?
Bir kadın 54 yaşına geçmesine rağmen adet kanamaları sürüyorsa bu durum geç menopoz şeklinde tanımlanabilir. Geç menopoz genetik olabileceği gibi, şeker hastalığı gibi bazı sistemik hastalıklar da geç menopoza girmeye neden olabilir. Menopoza geç giren kadınlarda rahim kanseri ve meme kanseri riski daha fazladır.
Postmenopoz dönemi nedir?
Postmenopoz dönemi (menopoz sonrası dönem), kadının gördüğü son adet kanamasından sonra yaşadığı döneme menopoz sonrası (postmenopoz dönemi) denir.
Doğal menopoz nedir?
Herhangi bir hastalık ya da tıbbi bir uygulamaya bağlı olmadan, adet kanamalarının kendiliğinden kesilmesi doğal menopoz olarak adlandırılır. Doğal menopoz yaş aralığı 42-43-55-58 yaşları arasıdır. Batı toplumunda menopoz yaşı ortalama 51’dir. Türkiye’de menopoz yaşı konusunda kesin bir bilgi bulunmamakla birlikte 47- 50 yaşlarıdır. Kadınların % 10 kadarı 40 yaşında, % 0,1 kadarı 30 yaş altında da menopoza (erken menopoz) girmektedir.
Doğal menopoz yaşını sigara kullanımı ve genetik faktörler etkilemektedir. Sigara içen kadınlar sigara içmeyen kadınlara oranla ortalama 1.5 veya 2 yıl önce menopoza girer. Her kadının menopoz dönemi farklı geçer. Fakat hepsi için ortak doğru olan, menopoz döneminin kadının sağlığını gözden geçirmek ve sonraki yaşamının düzenlenmesi için fırsat sağlamasıdır.
Menopoz dönemi ve cinsel yaşam
Cinsel istek menopozdan etkilenmez. Cinsellik kadında öğrenilebilen bir davranıştır. Menopoza girerken ve uyum döneminde yaşanan duygusal değişimler nedeniyle cinsel istekte azalmalar olabilir. Bu durumda uygun tedaviler ve danışmanlık almak gerekebilir. Aksi taktirde eksik kadın olma duygusu, değersizlik duygusu ve hastalık duyguları nedeniyle cinsel istektekte azalmalar uzun sürebilir. Vajinal kuruluk, vajen giriş çıkışında gerginlik ve cinsel ilişki sırasında ağrıdan dolayı da cinsel istek azalması olur.
Cinsel sorunlar kayganlaştırıcı jeller ve krem şeklinde uygulanan hormon tedavisiyle çözülebilir. Ayrıca kadının menopoz döneminde, eşinin olgunluğu ve anlayışı büyük önem taşımaktadır.