İspanyolcanın Tarihi
İspanyolca (özellikle Latin Amerika’da, ama daha çok İspanya’da), standart modern İspanyolcayı geliştiren lehçeden dolayı Kastilyan Lehçesi olarak da adlandırılmaktadır. Bu lehçe otonom bir İspanyol topluluğu olan Kantabriya’da 9.yüzyılda merkez kuzey İspanya’da (Eski Kastilya) Burgos şehri yakınlarında orataya çıktı ve İspanyanın Mağriplilere karşı tekrar fethedilmesiyle 11.yy.’dan itibaren güneyden merkez İspanya’ya doğru Madrid ve Toledo yakınlarından yayıldı. 15. yy.’ın sonunda Kastilya ve Leon krallıklarının Aragon ile birleşmesiyle Kastilyan lehçesi tüm ispanyanın resmi dili oldu. Aragon, Navara, Leon, Asturias ve Santander’in bölgesel lehçeleri yavaş yavaş tükendi ve günümüzde yalnızca kırsal bölgelerde konuşulmaktalar. Kuzey batı İspanya’da konuşulan Galiçya dili ( Portekizceye bir çok yönden benzemektedir) ve doğu ve kuzey doğu İspanya’da konuşulan Katalancanın da kullanımı oldukça azalmış ancak 20.yy.’ın sonlarında yeniden dirilmeye başlamıştır. 12.yy.’dan önce İspanya’da Arap kontrolünde ki bölgelerde kullanılan lehçeye Mozarabik denmektedir. Arapçadan birçok özelliği barındıran oldukça antik bir İspanyolca formudur. Kharja olarak bilinen Mozarabik nakaratlarının Arapça ve İbranice şiirlere eklendiği bilinmektedir.
İspanyolcanın Dağılımı
İspanyolca 18 Amerika ülkesinin (Arjantin, Bolviya, Kolombiya, Kostarika, Küba, Dominik Cumhuriyeti, Ekvador, El Salvador, Guatemala, Honduras, Meksika, Nikaragua, Panama, Paraguay, Peru, Portoriko, Uruguay, ve Venezuela) resmi dili olduğu gibi aynı zamanda Avrupa’da İspanya’nın ve Afrika’da Ekvator Ginesi’nin de resmi dilidir. Güney ve Orta Amerikalıların çoğu ilk dilleri olarak yerli Kızılderili dillerini konuşmalarına rağmen İspanyolca bölgede hızla yayılmaktadır. Tahmin edilen konuşmacı sayısı ( hem ilk dil hem de ikinci dil olarak ) rakamsal sıraya göre şu şekildedir:
Meksika, 110 milyon; Kolombiya, 41 milyon; Arjantin yaklaşık 40 milyon; İspanya 38 milyondan fazla; Venezuela, yaklaşık 27 milyon; Peru, 26 milyon; Şili, 16 milyondan fazla; Ekvador, 14 milyondan fazla; Küba, yaklaşık 11 milyon; Guatemala, yaklaşık 10 milyon; Bolivya, 8 milyondan fazla; Dominik Cumhuriyeti, 8 milyondan fazla; El Salvador, yaklaşık 6 milyon; Honduras, 6 milyon; Nikaragua, yaklaşık 6 milyon; Paraguay, 4 milyondan fazla; Kostarika, yaklaşık 4 milyon; Portoriko, 3 milyondan fazla; Uruguay, 3 milyondan fazla; Panama, 3 milyon; Ekvator Ginesi, 627,000 (çoğunluğu ikinci dil). Ayrıca çoğunluğu İsrail’de bulunan 100.000 ile 200.000 arasında Yahudi İspanyolcası (Ladino) konuşan kişi vardır.
İspanyolcanın Lehçeleri
İber yarımadası dışında İspanyolca Brezilya hariç ( Brezilya’da Portekizce konuşulmaktadır ) neredeyse tüm Orta ve Güney Amerika’da konuşulmaktadır. Bunun yanı sıra Kanarya Adaları, Fas’ın çeşitli bölgeleri ve Filipinler’de de konuşulur. Latin Amerika İspanyolcasının birçok bölgesel lehçesi vardır. Hepsi Kastilyan lehçesinden türetilmiş olsa da fonolojik açıdan Avrupa İspanyolcasından birçok noktada ayrılır.
Kastilyan lehçesinde peltek /th/ sesi varken (e ve ya i ‘den önce z ve ya c telaffuz edilen kelimeler için )Latin Amerika İspanyolcasının ayırıcı özelliği /s/ sesinin kullanımıdır. Ayrıca Kastilyan lehçesinde ki /ly/ sesi ile (ll şeklinde okunur) /y/ sesinin değişimi ve ya /zh/ sesinin İngilizce ’de ki z sesiyle(azure) ve Fransızca ’da ki j sesiyle değişimi(jour) örnek verilebilir.
İspanyolca ‘da, Latin İspanyolcanın isim durumu, zamirlerin nesne ve özne formu haricinde tamamıyla kayıptır. İsimler eril ve dişil olarak belirtilir ve çoğul isimler –s ve ya –es ‘in eklenmesiyle belirtilir, sıfatların son ekleri isimlere uyum sağlar. Fiil sistemi karışıktır ancak genel olarak düzenlidir. Haber, emir ve dilek kipleri kullanılır. Geçmiş zaman, şimdiki bitmemiş zaman, şimdiki zaman, gelecek zaman, şart kipi, bitmiş ve sürekli zamanlar kullanılır. Bununla birlikte pasif ve dönüşlü yapılar da vardır. İspanyolca konuşanların çoğunluğu tarafından kullanılan lehçe Kastilyan lehçesidir. Bununla birlikte birçok Amerikan ülkesinde kullanılan dilin ismi Castellano dur.
İspanya’da kullanılan diğer diller ise; Aragonca, Asturyasça, Baskça, Caló, Katalanca, Extremaduran, Fala, ve Galiçya dilidir. Kastilyan lehçesinin diğer İspanyol lehçeleri arasında ki egemenliği Reconquista ‘nın (1492 yılında tamamlanan Mağrip İspanyasının Hristiyan İspanya devletleri tarafından fethedilmesi.)belirli koşullarıyla birlikte dilin güneye yayılmasının soncudur. İspanya’da kendi kendini var etmiş Kastilyan Lehçesi muhtemelen Endülüs’ün güneyinde ve ya Endülüs’te oluşmuştur. 15.yy.’ın yarısından 16.yy’ın yarısına kadar süren Keşif Çağı’nda ise Yeni Dünya’ya taşınmıştır. 15.yy.’da artık basit ve kaba olarak addedilen Kastilyan lehçesi Eski Kastilya’nın dili olmaktan çıkmış ancak değiştirilen formu 16 ve 17.yy.’da Toledo’ da geliştirilmiş ve daha yakın zamanda da Madrid’de geliştirilmiştir.
İspanyol dili Amerikan ülkelerince kendi standartlarına göre geliştirilmiştir. Esas olarak fonolojik (Amerikan ülkeleri genel olarak güney İspanyol lehçelerini kullanmaktadırlar.) ve kelime haznesi olarak (Amerikan ülkeleri İngilizce ’den daha çok kelime kullanırlar.) ayrılırlar. Ancak bu farklar genele bakıldığında oldukça azdır ve bazı Amerikan ülkeleri hala gerçek Kastilyan lehçesinin kendi kullandıkları model olduğunu düşünür. Bütün olarak bakıldığında İspanyolcanın Amerikan lehçeleri Madrid’in Kastilyan lehçesine göre daha müzikal ve hoş duyulan bir yapıya sahiptir. Ancak dilde deformasyon ve yozlaşma şaşırtıcı derecede azdır.
Yahudi İspanyolcası 16.yy.’da ki tek tipleşme öncesi dili yansıtan antik Kastilyan formu şeklindedir. 1492 yılında Yahudilerin İber Yarımadasından ihraç edilmeleri esas olarak mütevazı (fakir) kısmı etkilerken bununla beraber zengin kesim ‘’dönüşümü’’ tercih etmiştir. Ancak daha sonrasında gönüllü olarak, Seferad dillerinin dini dil olarak az sayıda ki toplulukta zar zor korunabildiği İngiltere ve Hollanda’ya yerleşmeyi seçmişlerdir. Önceki mülteciler Orta Doğu’ya kaçmış ve yerleştikten sonra antik formdaki Kastilyan lehçesiyle öğrendikleri edebi işlere devam etmiş ve uyumlu bir şekilde İbrani yazıtlarını oluşturmuşlardır.
Yazılı İspanyolca
İspanyolca ilk metin 10.yy’da birisi Rioja’ dan diğeri Kastilya’ dan olan iki Latince metnin dağınık kelimelerinden oluşmaktadır. İki belgede ki dil kullanımı az sayıda lehçe farkı göstermektedir. Başka bir doküman 980 yıllarında yazılmış Leonese lehçesinin gözüktüğü bir belgedir. Mağrip Kharja ları da oldukça eski yıllardan günümüze dek dayanmıştır. 12.yy.’ın ortalarında ünlü epik şiir Cantar de mío Cid ( Cid’imin Şarkısı) temelde Kastilya olan lehçesiyle ortaya çıktı. 14.yy’a kadar Leonese lehçesinde ki edebi eserler ortaya çıktı ve 15.yy’a kadar olan dönemde Aragon lehçesi benimsendi. Ancak Kastilyan lehçesinin kaderi en başından beri en üstte olmaktı, öyle ki Portekizce ’de bile özellikle 15.yy.’da ve 16. yy’ın başlarında etki bıraktı.