Eleştirel düşünme, sıradan düşünmeden oldukça farklı pek çok özelliğe sahiptir. Bununla birlikte problem çözme, karar verme, yaratıcı düşünme gibi üst düzey düşünme becerileri ile yakından ilişkilidir. Eleştirel düşüncenin okuma üzerindeki etkisi nasıldır ve eleştirel düşünme nedir?
Eleştirel Düşünmenin Kapsamı
Eleştirel Düşünmenin Kapsamını 7 başlıkta toplamamız mümkündür. Bunlar ise: Yorumlama, Analiz, Değerlendirme, Çıkarım, Zıtlıkları Tespit, Yansıtıcı Düşünme ve Eğilim şeklindedir. Hadi bu başlıklara daha derinlemesine değinelim.
Yorumlama
- Sınıflamalar formüle edilmeli, farklılıklar gösterilmeli ve bilgi organize edilmelidir.
- Bilgi duruma uygun hale getirilmeli, çevrilmeli ve transferi sağlanmalıdır.
- Tercih edilen bir yanıt ortaya çıkarmak için kullanılacak önemli sorular bulunmalıdır.
- Bir tartışmada verilen örneklerin konuya veya duruma uygunluğu saptanmalıdır.
- Güç bir belirsizlik çözülmeli veya bir şeyi açıklamaya yardım edecek örnekler verilmelidir.
Analiz
- Var olan bir amacın çözülmeyi gerektiren önemli noktaları, problemleri ve bir iletişimin arasındaki ilişki tanınmalıdır.
- Bir düşüncenin pratik uygulamadaki zorlukları (sınırlılıkları) değerlendirilmelidir.
- Bir ifadenin ana yargısı daima tespit edilmelidir.
- Bir yargı veya sonucu destekleyen mantıksal açıklamaları ortaya çıkaran arka plan bilgisi (background information) tespit edilmelidir.
- Bir ifadedeki belirtilmemiş varsayımlar tespit edilmelidir.
Değerlendirme
- Bilgi kaynağının güvenirliği, doğruluğu ve inandırıcılığı değerlendirilmelidir.
- Bir ifadenin beklenilen veya umulan olası konulara, kabullere ve alternatif durumlara ne derece uygun olduğu değerlendirilmelidir.
- Bir olayın sonucundan ulaşılan bir yargının dayanıklılığı belirlenmeli ve değerlendirilmelidir.(Sebepli düşünme-neden sonuç ilişkisi)
Çıkarım
- İlk elden edilen kanıtların bir problemin en önemli gereklerini karşılayıp karşılamadığı belirlenmelidir.
- Verilen bir fikrin başka bir fikirden daha az veya çok mantıklı olup olmadığını belirlemeye destek olacak bilgileri elde etmek için planlama yapılmalıdır.
- Bir problemi veya durumu kavramada yararlı olduğu zaman ilişkileri açıkça belli olmayan, tamamen farklı bilgi parçaları birleştirilmelidir.
- Karar alırken veya problem çözerken sıkıcı ve aleyhte olmalarına rağmen akla yatkın veya pratik alternatifler listelenmelidir.
- Bir hedefi başarmak için farklı planlar geliştirilmeli ve bir olay için alternatif hipotezler kurulmalıdır.
- Hipotezler test edilirken kontrol ve izole edilmesi gereken değişkenler tanınmalıdır.
- Karar verirken alternatifler arasında fayda ve risk değerlendirmesi yapılmalıdır.
- Değerlendirme sonunda, önceki alternatiflerin dezavantajlarını önlenmeli ve en iyi kalitede yeni alternatifler geliştirilmeli ve üretilmelidir.
- Problem çözmede deneme-yanılma, beyin fırtınası, benzetim, analiz vb. gibi birçok adımı kapsayan çoklu stratejiler kullanılmalıdır.
Zıtlıkları Tespit
- Durumun zıt yanları ve alternatifleri göz önüne alınıp alternatiflerin anahtar varsayımlara ilişkin kanıtları değerlendirilmeli, onlara not vererek kesinliğe ulaşması sağlanmalıdır.
- Merkezi kavramlar veya anlamlı örnekler ve bu örneklerle kavramların gerçek durumlarda nasıl kullanılacağı gösterilmelidir.
Yansıtıcı Düşünme
- Çıkarım veya sonuçlarını doğrulamak ve/veya desteklemek için değerlendirme ve analiz becerileri kullanılmalıdır.
- Bir ifade veya yargıyı destekleyen varsayımlar, inançlar ve ilgiler eleştirel değerlendirilmeli ve incelenmelidir.
- Kendi kendine değerlendirme sonucu yetersizlikler açığa çıktığında bulgularda veya ifadelerde düzeltmeler yapılmalıdır.
Eğilim
- Düşünmede veya araştırmada odaklanılmalı ve organize olunmalıdır.
- Çözüm aramada yaratıcı olunmalıdır.
- Daha inandırıcı bir çözümü olan durumlarda mantıklı kararlara varılmalıdır.
- Hedeflere doğru gidiş ve bir durumun anlaşılması denetlenmelidir.
- Durumun farklı yanlarını göz önüne alarak anlamaya çalışılmalı ve açık fikirli olunmalıdır.
- Yapılan hatalara dikkat çekerek onlardan öğrenme gerçekleşmeli ve kendini doğrulamaya istekli olunmalıdır.
Eleştirel Düşünmenin Okuma Üzerindeki Etkisi
Özgür insan, okuyan insandır. Çünkü bilgisizliğin, kör inançların ve saplantıların her türlüsünü yenen bir güçtür okuma.Thomas Jefferson
Yukarda başlıklar altında irdelediğimiz becerilerin tamamı ya da birçoğu düşünce sistemine oturtulduğu takdirde okumanın üzerindeki etkisi yadsınamaz türdendir.
Bu becerilerle birlikte okunan herhangi bir metinde;
- Tahmin etme yerine yordama,
- Tercih etme yerine değerlendirme,
- Gruplama yerine sınıflama,
- İnanma yerine farz etme,
- Sonuç çıkarma yerine mantıksal çıkarımda bulunma,
- Kavramları ilişkilendirme yerine ilkeleri kavrama,
- Varsayma yerine hipotez kurma,
- Neden göstermeksizin fikir sunma yerine neden göstererek fikir sunma,
- Ölçüt olmadan karar verme yerine ölçütlü karar verme, tercih edilir ve okuma hem kaliteli düzeye hem de eleştirel niteliğe sahip olur.