37_Birikim - HOME | Marcello Musto
S
O
L
-
S
İ
Y
A
S
E
T
-
D
E
M
O
K
R
A
S
İ
Karl Marx’ın yeniden keşfi
MARCELLA MUSTO
28
Çok az insan dünyayı Karl Marx’ın sarstığı kadar
sarstı. Sessiz sedasız öldükten sonra, ünü tarihte
eşi benzeri görülmemiş şekilde hemen dalga dalga
yayıldı. İsmi kısa sürede Detroit ve Şikago’daki işçilerin, Kalküta’daki ilk Hintli sosyalistlerin ağızlarındaydı. Devrim sonrası Moskova’da, Bolşeviklerin kongresinin duvarında onun resmi asılıydı.
Avrupa’dan Şangay’a siyasi örgütlerin ve sendikaların programlarını, tüzüklerini onun düşünceleri etkiledi.
Fikirleri felsefeyi, tarihi ve iktisadı geri dönülemez şekilde değiştirdi. Fakat kuramları benimsense de 20. yüzyılda insanlığın azımsanamaz bir
kısmı için hakim ideoloji ve devlet doktrinleri haline geldiler; yazıları geniş coğrafyalara yayılsa da
çalışmalarının bugün hâlâ toplu ve bilimsel bir
baskısı yok. Bu kader, tarihin büyük düşünürleri arasında sadece Marx’ı buldu.
Bu özel durumun nedeni büyük ölçüde Marx’ın
oeuevre’si.* Yayımlanan eserleri (çoğunu 18481862 arasında zamanının en önemli gazetelerinden New-York Tribune’ne yazdığı gazete makalelerini saymazsak), kısmen tamamlanan eserlerine ve yaptığı araştırmalara kıyasla daha az. Ömrünün son yıllarında, 1881’de, Karl Kautsky tüm
eserlerinin toplu basımını yapmayı düşünüp dü-
şünmediğini sorduğunda şöyle cevap vermişti Marx: “Öncelikle o eserlerin yazılıp bitirilmesi gerekiyor ama.”1
Marx ardında basılanlardan çok daha fazla yayımlanmamış elyazması bıraktı. Genel kanının
aksine, oeuvre’si parçalı, kimi zaman çelişkiliydi; ve bu özellikleri ouevre’sinin özel niteliği olan
tamamlanmamışlığının (incompleteness) kanıtı.
Çok zor yöntemi ve acımasız özelleştirileri, başladığı birçok işin sonunu getirememesine neden oldu... Yoksulluk ve sürekli hastalık tüm ömrü boyunca yakasını bırakmadı... Yıllar içinde dinmeyen bilme arzusu onu sürekli yeni çalışmalara sürükledi... İşte tüm bunlar, tamamlanmamışlığı
tüm entellektüel üretimi ve yaşamı boyunca yoldaşı ve düşmanı yaptı.
(*) Oueuvre: Bir sanatçının ya da yazarın bütün yapıtları; yayınlanmış, yayımlanmamış eserlerin tümü, eserlerin taslakları,
yaptığı yazışmalar..
1 Karl Kautsky, Mein Erster Aufenthalt in London, içinde Benedikt Kautsky (der.), Friedrich Engels’ Briefwechsel mit Karl
Kautsky (Viyana, 1955), s. 32.
MARX VE MARKSİZM:
TAMAMLANMAMIŞLIK KARŞISINDA
SİSTEMİTİZASYON
Karl Marx’ın 1883’deki ölümünün ardından Friedrich Engels arkadaşının bıraktığı mirası yayıma hazırlama işine girişti. Materyalin dağınıklığı, Marx’ın kullandığı dilin kapalı olması ve elyazısının okunaksız oluşu bu işi oldukça zorlaştırı-
yordu. Özgün materyallerden seçki yapılıp bunların yeniden duzenlenmesi, düzenlenmemiş ve
tamamlanmamış metinlerin yayıma hazırlanması
ve Marx’in bilinen eserlerinin tekrar basılması ve
çevrilmesi üzerine yoğunlaştı Engels.
Engels 1888’de yayımlanan kendi eseri Ludwig
Feuerbach ve Klasik Alman Felsefesinin Sonu’na ek
olarak ve 1891’de yayımlanan Gotha Programının
Eleştirisi’ne koyduğu Feurbach Üzerine Tezler gibi
istisnalar dışında, büyük oranda Marx’ın ölümünden önce sadece ilk cildi basılan Kapital’in yayıma
hazırlanması üzerinde çalıştı. On yıldan uzun süren bu çalışmanın ardındaki tümüyle anlaşılır gaye “tamamlanmış bir çalışma kadar bütünlüklü”2
bir eser ortaya çıkartmaktı. Kapital’in ikinci ve
üçüncü cildi üzerindeki bu editoryel iş sürecinde Marx’ın özgün elyazmalarının kaynağını ve
gelişimini yeniden düzenlemenin ötesine geçti.
Engels’in amacı, herbiri tamamlanmışlıktan çok
uzak versiyonlardan yaptığı seçki temelinde (ayrıca zaten ortada birbirinden çok farklı versiyonlar bulunmaktaydı) bütünlüklü, yekpare bir çalışma ortaya çıkartmaktı. Dolayısıyla kitabın ciltlerini yayıncılara tamamiyle düzenlenmiş ve bitirilmiş bir halde gönderdi.
Engels, daha önceki çalışmalarıyla kuramsal
sistemitizasyon sürecine doğrudan katkıda bulunmuştu zaten. 1879’da yayımlanan ve Engels
tarafından “Marx’la mücadelesini verdiğimiz diyalektik yöntemin ve komünist dünya görüşünün az çok tamamlanmış bir sunumu”3 olarak nitelediği Anti-Dühring, “Marksizm”in bir sisteme
dönüşüp, zamanında yaygın olan eklektik sosyalizmden ayrışmasında çok önemli bir referans
noktasıydı. Ütopyadan Bilime Sosyalizm ise neredeyse Komünist Parti Manisfestosu’nunkiyle karşılaştırılabilir derecede başarı elde etti.
Açık bir polemik içinde, geniş kitlelere ulaşmak
için yapılan bu tür bir sadeleştirme ile bir kuşak
sonraki Alman sosyal demokrasisinin benimsediği türden bir sadeleştirme ve basitleştirici ansiklopedik sentezler arasında elbette ciddi farklar var2 Friedrich Engels, Vorwort to Karl Marx, Das Kapital, Zweiter
Band, Marx Engels Werke¸ Band 24 (Berlin 1963), s.7.
3 Agy. “Vorworte zu den den drei Auflagen”, Herrn Eugen
Duhrings Umwalzung der Wissenschaft’in icinde, MEGA² I/27
(Berlin, 1988), s. 492.
dı. Fakat Engels’in doğa bilimlerine merakının,
sosyal Darwinciliğin evrimselci kavramsallaştırmalarına kapı araladığı ve daha sonra tüm bu tür
kavramsallaştırmaların işçi hareketleri tarafından
da benimsendiği söylenebilir.
Marx’ın düşüncesi kimi zaman belirlenimciliğin cazibelerine kapılsa da eleştirel ve açıktı; bu
haliyle 19. yüzyıl Avrupa’sının kültürel ortamıyla
çatışıyordu. Başta Darwincilik olmak üzere sistemik kavramsallaştırmalarla kuşatılmış bir kültürel ortamdı bu. Yeni doğmuş Marksizm, Darwinciliğe cevap verebilmeyi hedeflerken, Kautsky’nin
editörlüğünü yaptığı Die Neue Zeit’ın sayfalarında erkenden ortodoksiye dönüştü ve Darvinizmle kaynaştı.
Marx’ın çalışmalarının bir sisteme dönüştürülmesini sağlayan etmenleri tespit etmek için
bu sistemin yayılma şekillerine bakabiliriz. Sentez kitapçıkları ve kısmi özetler bu süreçte başrol oynadılar. Ayrıca, metinlerin siyasi amaçlarla
kullanılması metinlerin içeriğine tesir etti; yazılarının ilk basımları editörlerin revizyonlarıyla basıldı. Marx’dan arda kalanın ne olduğu konusundaki belirsizlik hali, bazı yazılarına giderek artan
şekilde uygulanan sansürlerle bütünleşti. Marx’ın
düşüncesini yaymak için önemli olan el kitapçıkları elbette etkili propaganda araçlarıydı; fakat bu
kitapçıklar Marx’ın kavramsallaştırmalarının belli bir ölçüde değiştirilmesine yol açtı. Proletarya partisinin pratik ihtiyaçlarına cevap verebilmeleri için dağıtılan eserler, pozitivizmle yoğruldu. Özgün materyaller çevrilirken kuramsal olarak fakirleştirilmiş ve kabalaştırılmış metinlere
dönüştürüldü,4 tanınamaz hale getirildi.
Bu süreç içinde şematik bir doktrin olan İkinci Enternasyonal dönemi Marksizmi şekillendi (1889-1914); iktisadi belirlenimciliğe basitleştirici evrimci yorum katıldı. Tarihin kendiliğinden ilerici bir akışı olduğu ve bu yüzden kapitalizmin sosyalizmle ikame olacağına dair esnek olmayan ama naif bir inancın rehberliğindeki Marksizm mevcut gelişmeleri yorumlayamadı;
devrimci praksisin yerine var olan düzenin beka4 Bkz. Franco Andreucci, La diffusion e la volgarizzazione del
marxismo, içinde Eric J. Hobsbawn ve diğerleri (der.), Storia
del marxismo, 2. Cilt (Turin, 1979), s. 15.
29
sını savunan bir tür kaderci dingincilik üretildi.5
Bu doktrin Marx’ın daha ilk eserinde yazdıklarıyla çelişmekteydi:
“Tarih hiçbir şey yapmaz [...] ‘tarih’ insanı kendi
amaçları doğrultusunda kullanan başka bir insan
değildir; tarih, insanın kendi amaçları doğrultusundaki eyleminden başka bir şey değildir.”6
Marx’ın kapitalizmin dinamik esaslarını tarif
etmeyi ve kapitalizm içindeki gelişme eğilimlerini nitelemeyi amaçlayan görüşleri,7 genel geçerliliği olan tarihsel yasalardan tarihsel gidişatın hatta belli ayrıntı olayların çıkarsanabileceği görüşüne dönüştürüldü.
Kapitalizmin içsel çelişkileri yüzünden can çekiştiği ve kendiliğinden yıkılma yolunda olduğu fikri, ilk tamamiyle “Marksist” siyasi platform
olan 1871 tarihli Erfurt Programı’nın kuramsal
yaklaşımlarında ve Kautsky’nin açıklamalarındaki hakim görüştü. Şöyle diyordu Kautsky:
“Engellenemez ekonomik gelişme, doğa yasalarının bir sonucu olarak kapitalist üretim biçiminin iflasına yol açacaktır. Şimdikinin yerine yeni
bir toplumsal form yaratmak arzulanan bir şey olmaktan çıkmış kaçınılmaz hale gelmiştir artık.”8
Bu ifade zamanında yaygın olan algının en açık
ve önemli göstergesidir. Bu açıdan Kautsky kendisini en çok etkileyen adamın görüşlerinden çok
uzağa düşmüştür.
20. yüzyılda Marx’ın düşüncesinin yaygınlaşmasında büyük rol oynayan Rus Marksizmi, bu
kaba sistemitizasyonu izleyip daha da güçlendirmiştir. Rus Marksizminin öncülerinden Georgi Plekhanov “Marksizm bütünlüklü bir dünya kavrayışıdır”9 diyor, basite indirgeyen tekçilikle (monizm) iktisadi düzenlemelerin aynı zamanda üstyapıyı dönüştüreceğini iddia ediyordu. 1909 tarihli Materyalizm ve Ampirokritisizm
30
5 Bkz. Erich Matthias, Kautsky und der Kautskyanismus içinde
Marxismusstudien II (Tübingen, 1957), s. 197.
6 Friedrich Engels ve Karl Marx, Die heilige Familie, Marx Engels Werke, Band 2 (Berlin, 1962), s. 98.
7 Bkz. Paul M. Sweezy, The Theory of Capitalist Development
(New York, 1942), s.19 ve 191
8 Karl Kautsky, Das Erfurter Programm, in seinem grundsaetzlichen Teil erlaeutert (Hanover, 1964), s.131f.
9 Gheorghi V. Plekhanov, Fundamental Problems of Marxism
(Londra, ? [1973], s. 3-4.)
adlı kitabında V. I. Lenin ise materyalizmi “doğanın nesnel yasalarının ve bu yasaların bireyin
zihnine aşağı yukarı aslına uygun olarak yansımasının tespiti”10 olarak tanımlıyordu. Yani, insanlığın iradesi ve bilinci “kaçınılmaz ve zorunlu”11
olarak doğanın gerekliliklerine uymak zorundaydı. Pozitivist paradigma bir kez daha zaferini ilan
etmiş oluyordu.
Sert ideolojik çekişmelere rağmen İkinci
Enternasyonal’in karakteristik özelliği olan kuramsal öğelerin çoğu Üçüncü Enternasyonal’in
kültürel ortamına taşındı. Bu süreklilik Nikolai Bukharin’in 1921 yılında basılan Tarihsel Materyalizm Kuramı’nda tüm açıklığıyla görülebilir. Şöyle yazıyordu Bukharin: “Doğa ve toplumun belirli bir düzenliliği, sabit bir yasası vardır.
Bu doğal kanunun belirlenimi bilimin öncelikli
görevidir.”12
Marksizm-Leninizmin kuruluşuyla Marx’ın
düşüncesinin yozlaşması en açık ifadesini buldu.
Kuram, eyleme yönlendirme işlevinden yoksunlaştırılarak a posteriori meşrulaştırma aracına dönüştürüldü. Çıkmaz sokağa “Diamat” (Diyalaektik Materyalizm – Dialekticeskij materializm) ile,
“Marksist-Leninist partinin dünya görüşü”13 ile
girildi. J. V. Stalin’in 1938 tarihli Diyalektik Materyalizm ve Tarihsel Materyalizm adlı geniş kitlelere ulaşan kitapçığı bu doktrinin temel öğelerini yerleştirdi. Stalin, ortak yaşam “toplumsal gelişmenin zaruri yasalarıyla” yönetilir, bunlar ”tamamiyle gözlemlenebilir” yasalardan oluşur; ve
“toplumun zaruri gelişiminin ifadesi toplum tarihidir ve toplum tarihini çalışmak bir bilimdir” diyordu. Bunun anlamı ise “toplumsal yaşamın tüm
karmaşıklığına rağmen toplum tarihi bilimi, tıpkı biyoloji gibi bir bilimdir; toplumun gelişim yasalarını pratiğe uygulamak için kullanılır” demek,
dolayısıyla “proletarya partisinin görevi eylemi bu
yasalarla temellendirmektir”14 diyebilmekti. “Bi10 Vladimir Ilic Lenin, Materialism and Empirio-Criticism, içinde Lenin Collected Works, XIV (Moskova, 1972), s. 153.
11 Age. s. 187.
12 Nikolai I. Bukharin, Theory of Historical Materialism (Moskova, 1921), s. 18.
13 Josef V. Stalin, Dialectical and Historical Materialism (Londra,
1941), s. 5.
14 Age. s. 13-15.
LEVENT GÖNENÇ
limsel” ve “bilim” kavramlarının yanlış kullanımının ne raddeye ulaştığı burada açıkça görülüyor. Titiz ve tutarlı kriterlerle temellenen Marx’ın
yönteminin bilimselliği, içinde çelişkilere yer olmayan doğa bilimlerinin yöntemiyle ikame edildi. Sonuç olarak, tarihsel yasaların doğa yasaları
gibi insanın iradasinden bağımsız işlediğini savunan tarihsel yasaların nesnelliğine dair bir tür batıl inanç ortaya çıktı.
Bu ideolojik ilmihalin yanında, en katı ve sıkı
haliyle bir dogmatizm kendine geniş bir alan bulabildi. Marksist-Leninist ortodoksinin uyguladığı bükülmez tekcilik, Marx’ın yazdıklarını saptırdı. Şüphesiz Marx, Sovyet devrimiyle Marksizmin
o zamana dek dışlandığı coğrafyalara ve toplumsal sınıflara yayılma ve oralarda dolaşma imkanı
bulmuştu. Fakat dolaşımdaki metinler, Marx’ın
kendi yazdıklarından ziyade çoğunlukla partinin
kitapçıkları, el kitapları ve “Marksist” antolojiler-
di. Marx’ın bazı metinlerine uygulanan sansür artarken, bazı metinleri bölük pörçük edildi, değiştirildi. Örneğin ekstrapolasyon pratikleriyle çeşitli alıntılar belli bir amaca hizmet edecek şekilde
bir araya getirildi. Tüm bunlar, önceden alınmış
kararlara göre gerçekleştiriliyor, haydut Procustes’in kurbanların uyguladığına benzer bir yöntem kullanılıyordu: Eğer metinler çok uzunsa kısaltılıyor, çok kısalarsa uzatılıyordu.
Sonuçta, düşüncenin yayımlanması ve şematize edilmemesi; yaygınlaştırılması ve kuramsal
olarak fakirleştirilmemesi arasındaki ilişki elbette
çok zor meselelerdi. Özellikle, Marx’ın eleştirel ve
kasten sistemik olmayan düşüncesi söz konusuyken... Fakat ne olursa olsun, herhalde Marx’ın başına daha kötü bir şey gelemezdi.
Çeşitli siyasi ihtiyaçları görmek için farklı perspektifler tarafından çarpıtılıp asimile edilen Marx,
bu perspektifler adına yerildi. Kuramı eleştirellik-
31
ten çıkartılıp İncil’deki özlü sözler gibi kullanıldı.
Bu tür tefsirlerden aklın ucundan bile zor geçecek
bir paradoks doğdu: Marx’ın “gelecekteki lokantalar için yemek tarifi yazmama”15 uyarısına aldırış edilmedi ve yeni bir toplumsal sistemin gayrımeşru babası haline geldi Marx. Titiz bir eleştirmen ve ulaştığı sonuçlarla asla tatmin olmayan bir düşünür en inatçı doktrinciliğin kaynağına dönüştürüldü. Maddeci tarih kavrayışına şiddetle inanan Marx, hiçbir yazarın kopartılmadığı
kadar tarihsel bağlamından kopartıldı. “İşçi sınıfının kurtuluşu işçi sınıfının kendi işi olmalıdır”16
fikri konusunda şüphesi olmayan biri olarak, öncü siyasi birliklerin önceliğine ve sınıf bilincinin
taraftarı ve devrimin lideri olduğuna inanan bir
parti ideolojisinin içine hapsedildi. İnsanın yeteneklerinin gelişmesi için çalışma saatlerinin azaltılması fikrini savunan biriyken, Stakhanovizmin üretkencilik inancının içinde eritildi. Devletin yıkılması gerektiğine inanan biriyken, kendisini devletin siperi olarak buldu. İnsan bireyselliğinin özgür gelişimine inanan ender düşünürlerden biri, burjuva hukukunun yasal eşitliğinin ardında toplumsal eşitsizlikleri gizlediğine inanan,
“hukuk eşit olmaktan ziyade eşitsiz olmalıdır”17
diyen biri olarak; toplumsal yaşamın kollektif boyutunun zenginliğini, tektürlülükle etkinsizleştiren bir kavrayışa eklemlendirildi.
Marx’ın özgün tamamlanmamışlığı, haleflerinin sistemitizasyonunun baskısına tabi kılındı;
düşüncesi aşınıp tam aksine dönüşene dek engellenemez bir biçimde doğasından kopartıldı.
MARX VE ENGELS’İN ÇALIŞMALARININ
BASIMININ UZUN SERÜVENİ
“Marx ve Engels’in yazılarının tamamı [...] yazarların yakın arkadaşları ve öğrencileri [...] dışında
hiç kimse tarafından okunmuş mudur?” diye sormuştu Antonio Labriola yazarların o zaman basılı olan eserleri hakkında. Bu soruya verdiği cevap dolambaçsızdı: “Bilimsel sosyalizmi kuran-
32
15 Karl Marx, Nachwort to Das Kapital, Erster Band, MEGA² II/6
(Berlin, 1987), s. 704.
16 Agy. Provisional Rules of the International Working Men’s Association, MEGA² I/20 (Berlin, 2003), s. 13.
17 Agy. Kritik des Gothaer Programms, Marx Engels Werke, Band
19 (Berlin, 1962), s. 21.
ların yazıları şimdiye kadar sadece onu kuranların ayrıcalığı oldu”, “tarihsel maddecilik” “bitmek bilmeyen kelime oyunlarıyla, yanlış anlamalarla, grotesk çarpıtmalarla, garip gizlemelerle ve temelsiz yaratımlarla yayıldı”.18 Daha sonraları yapılan tarihyazımsal çalışmaların gösterdiği gibi Marx ve Engels’in gerçekten okunduğu
bir efsaneden ibaretti.19 Aksine, metinlerinin çoğu yazıldıkları dilde bile çok zor bulunuyordu.
İtalyan bilimcinin “Marx ve Engels’in yazdıklarının bütün ve eleştirel bir baskısı”nın yapılması önerisi zaruri bir ihtiyaçtı. Labriola’ya göre ihtiyaç duyulan antolojiler derlemek değil, “eleştirel sosyalizmin bu iki kurucusunun tüm siyasi ve
bilimsel eylemlerinin, tüm yazınsal üretimlerinin
okurlara olduğu gibi sunulmasıydı. Zira bu yazarlar kendilerini okumayı isteyen herkese doğrudan
konuşuyorlardı.”20 Labriola’nın bu dileğinden bir
yüzyıldan uzun süre geçmesine rağmen henüz bu
dileği gerçekleşmiş değil.
Marx’ın bütün eserlerini (opera omnia), Marx’ın
edebi mirasını (Nachlass) elinde bulundurup, linguistik ve kuramsal yeterlilik sahibi üyeleri olan
Alman Sosyal Demokrat Partisi’nden (SPD, Sozialdemokratissche Partei Deutschlands) başkası
basamazdı. Fakat, sosyal demokrasi içindeki çekişmeler Marx’ın yayımlanmamış eserlerinin yayımlanmasını engellemekle kalmadı, aynı zamanda elyazmalarının dağılmasına yol açarak bir sistematik baskının ilerde oluşmasını riske attı.21
SPD elindeki yazınsal mirasa inanılmaz derecede özensiz davrandı.22 Partinin hiçbir kuramcısı
Marx ve Engels’in üretimlerinin dizelgesini tut18 Antonio Labriola, Discorrendo di socialismo e filosofia, Scritti filosofici e politici, Franco Sbarberi (der.) (Turin, 1973), s.
667-669.
19 Marx’ın biyografisi yazan Boris Nikolaevskij ve Otto Maenchen-Helfen kitaplarının önsözünde haklı olarak şöyle diyorlar: “Binlerce sosyalistten sadece bir kişi Marx’ın iktisat eserlerini okumuştur; binlerce anti-Marksistten biri bile
Marx’ı okumamıştır.” Bkz. Karl Marx, Eine Biographie (Berlin, 1976), s. VII.
20 Labriola, Discorrendo, s. 672.
21 Bkz. Maximilien Rubel, Bibliographie des ouvres de Karl Marx
(Paris, 1956), s. 27.
22 Bkz. David Ryazanov, “Neueste Mitteilungen über den literarischen Nachlass von Karl Marx und Friedrich Engels”, içinde Archiv für die Gechiste des Sozialismus und der Arbeiterbewegung (Leipzig, 1925); özellikle bkz. s. 385-386.
madı. Bu yazarların yaptığı, eserlerinin anlaşılmasında büyük yardımı dokunacak hatta yazılarının
devamı bile sayılabilecek yazışmaları toparlama
işine girişmediler.
Marx Engels Gesamtausgabe (MEGA) yani Marx
ve Engels’in eserlerin toplu basımı ilk kez Moskova’daki Marx-Engels Enstitüsü direktörü David Borisovic Ryazanov tarafından 1920’lerde gerçekleştirildi. Çoğunlukla bu eserlerin yayımlanmasına destek değil köstek olan uluslararası işçi hareketindeki dalgalanmalar yüzünden bu çalışma karaya oturdu. Sovyetler Birliği’ndeki Stalinist tasfiyeler (bu projede çalışan bazı isimler de
bu tasfiyelerden nasibini almıştı) ve Almanya’da
Nazizm’in yükselişi bu projenin erkenden kesintiye uğramasına neden oldu. İşte esnek olmayan
bir ideolojinin çatışkılı üretimi, eserlerinin tümü
keşfedilmemiş bir yazardan ilham alarak doğdu.
Marksizmin ortaya çıkışı ve dogmatik bir corpus
halinde kristalize olması, Marx’ın düşüncesinin
nasıl oluştuğu ve geliştiğini anlamak için gerekli
olan metinlerin tanınmasından önce gerçekleşti.23
Marx’ın erken dönem eserleri MEGA kapsamında geç de olsa basılmıştı. Hegel’in Hukuk Felsefesinin Eleştirisi’nin basımı 1927’yi, 1844 Elyazmaları: Ekonomi Politik ve Felsefe’nin ve Alman İdeolojisi’nin basımı 1932’yi buldu. Kapital’in
ikinci ve üçüncü cildi hususunda olduğu gibi bu
eserler de tamamlanmış eserler olarak sunuldu ve
bu yüzden daha sonra yanlış anlamalara yol açtı. Kapital’in hazırlık yazıları, örneğin “Doğrudan
Üretim Sürecinin Sonuçları” üzerine olan 6. Bölümün taslağı 1933’de, “Grundrisse” olarak bilinen “Ekonomi Politiğin Eleştirisi İçin Ön Çalışma” 1939-1941 arasında az sayıda basıldı. Basılmayan eserler hakim ideolojik kanona zarar verebileceği endişesiyle ya gizlendiler ya da siyasi ihtiyaçlara cevap verecek şekilde yorumlandılar. Ama
hiçbir zaman Marx’ın çalışmalarının ciddi bir bütünlüklü değerlendirilmesi yapılmadı.
Toplu eserlerin ilk Rusça baskısı 1928-1947
yılları arasında Sovyetler Birliği’nde Sočinenija
(Toplu Eserleri) ismiyle basıldı. İsminin aksine
Marx’ın yazdıklarının sadece bir kısmını içerse de
yirmisekiz ciltten (otuzdokuz kitaptan) oluşan bu
23 Bkz. Rubel, Marx critique, s. 81.
çalışma o zamanların en geniş kapsamlı Marx-Engels çalışmasıydı. İkinci Sočinenija ise 1955-1966
yılları arasında otuz ciltte (kırkiki kitapta) basıldı. 1956-1968 yılları arasında ise Demokratik Almanya Cumhuriyeti’nde SED’in merkez komitesinin girişimiyle Marx Engels Werke (MEW) adıyla
kırk bir ciltte (kırküç kitapta) basıldı. Bu baskı da
tüm eserleri kapsamaktan uzaktı,24 ayrıca eklenen
giriş bölümleri ve notlarla Sovyet baskısını temel
alıyor, okuru Marksist-Leninist ideoloji temelinde yönlendiriyordu.
Marx ve Engels’in kendi yazdıklarına sadık kalarak tüm çalışmalarını yayımlamayı hedefleyen
ikinci MEGA projesi ise 1960’larda doğdu. Fakat 1975’de başlayıp 1989’u takip eden gelişmeler yüzünden bu proje de sekteye uğradı. 1990’da
projeye kaldığı yerden devam edilmesi amacıyla
Amsterdam’da Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis ve Trier’de Karl Marx Haus the
Internationale Marx-Engels-Stiftung (IMES) kuruldu. Yeni editoryal ilkelerin kabul edildiği zorlu
bir hazırlık sürecinden sonra Dietz Verlag yerine
Akademie Verlag kuruldu ve MEGA²’ye 1998’de
başlandı.
MEGA²: YANLIŞ ANLAŞILMIŞ BİR YAZARIN
YENİDEN KEŞFİ
Marx, kesinliklikle unutulacağına dair öngörülerin aksine geçtiğimiz yıllarda uluslararası araştırmacıların ilgi alanına yeniden girdi. Düşüncesinin değeri yeniden vurgulandı ve yazdıkları Avrupa, ABD ve Japonya’daki kütüphanelerin tozlu
raflarından indirildi. Bu yeniden keşfin en önemli örneklerinden biri MEGA²’nin sürdürülmesi oldu. Farklı disipliner yeterlikten ve farklı ülkelerden birçok araştırmacının dahil olduğu bu proje
dört bölümden oluşuyor: İlk bölüm Marx’ın Kapital dışındaki tüm çalışmalarını, makalelerini
ve yazdığı taslakları; ikinci bölüm Kapital’i ve bu
eserin oluşma sürecindeki tüm hazırlık yazılarını
içeriyor. Üçüncü bölümde yazışmalar; dördüncü
bölümde ise Marx’ın seçtiği alıntılar, dipnotlar ve
sayfa kenarı notları var. Basılması planlanan 114
24 Bu basımlarda sonra eklenen 1844 Ekonomik ve Felsefi Elyazmaları ve Grundrisse bulunmuyordu. Yine de diğer dillerdeki birçok baskı MEW’i temel alarak basıldı. Bu baskının yeniden basımına 2006’da başlandı.
33
ciltten 53’ü halihazırda basılmış durumda. (Projeye yeniden başlanılılan 1998 yılından bu yana 13
cilt hazırlandı.) Tüm bu ciltlerin herbiri iki kitaptan oluşuyor. Bu kitapların birinde metnin kendisi, diğerinde ise dizin ve birçok ek açıklama notu yer alıyor.25 Bu girişim, Marx’ın elyazmalarının, yazışmalarının ve adet edindiği üzere okurken yaptığı alıntıların ve yaptığı dipnot açıklamalarının büyük kısmının daha önce hiç basılmadığından büyük önem taşıyor.
Bu editoryel çalışmalar, dört bölümün herbirinde önemli sonuçlar sağladı. Werker Artikel und
Entwürte başlıklı ilk bölüm kapsamında iki yeni cilt basıldı: “Karl Marx-Friedrich Engels, Werke, Entwürfe. Januar bis Dezember 1885”26 başlıklı birinci ciltte 1855’de New-York Tribune ve Breslau’da çıkan Neu Oder-Zeitung için Marx ve Engels tarafından yazılmış 200 makale ve taslak bulunmakta. Siyaset ve Avrupa diplomasisi, uluslararası iktisadi konjonktür ve Kırım Savaşı üzerine
olan bilinen yazılar dışında, bu araştırmalar sonucunda Amerikan gazetesinde yayımlanan 21 imzasız yazı günyüzüne çıkartıldı. “Friedrich Engels, Werke, Artikel, Entwürfe. Oktober 1886 bis
February 1891”27 başlıklı ikinci cilt ise Engels’in
ilerleyen yaşlarında yazdığı metinlerden bir seçki sunuyor. Bu ciltte birbiri ardına gelen projeler ve notlar bulunmakta. Bunlardan biri Rolle der
Gewalt in der Gescichte başlıklı elyazması. İşçi hareketi örgütlerine seslenen bu metin ilk baskısını hazırlayan Bernstein’in yaptığı müdahalelerden
arındırarak sunuluyor ve daha önce basılmış yazı
ve makalelere dair bir önsöz içeriyor.
IMES tarafından basılan Marx-Engels-Jahrbuch başlıklı serinin ilk kitabı tamamen Alman İdeolojisi üzerine.28 MEGA²’nin beşte birini oluşturan bu kitap Marx ve Engels’in “I. Feuerbach” ve
“II. Sankt Bruno” üzerine yazdıkları elyazmalarından oluşuyor. “Farelerin kemirici eleştirilerinden
34
25 MEGA² hakkında detaylı bilgiye www.bbaw.de/vs/mega adresinden ulaşılabilir.
26 MEGA² I/14, H.-J. Bochinski ve M. Hundt (der.) (Berlin,
2001).
27 MEGA² I/31, R. Merkel-Melis (der.) (Berlin, 2002).
28 Karl Marx ve Friedrich Engels ve Joseph Weydemeyer, Die
deytsche Ideologie. Artikel, Druckvorlagen, Entwürfe, Reinschriftenfragmente und Notizen zu, I. Feuerbach’ und, II. Sankt
Bruno, Marx-Engels-Jahrbuch 2003 (Berlin, 2004).
kurtulan”29 yedi elyazması bağımsız metinler olarak biraraya getirildi ve kronolojik olarak düzenlendi. Bu baskıyla, Marx’ın çalışmasının bütünsel olmayan karakteri tüm açıklığıyla ortaya çıkıyor. Marx’ın kuramsal yorumu için yapılacak bilimsel araştırmalar için yeni ve sağlam bir temel
oluşmuş oluyor. Marx’ın maddeci düşüncesinin
en kapsamlı sunumlarından biri olarak sayılan Alman İdeolojisi şimdi özgün halindeki gibi, parçalı
haliyle karşımıza çıkıyor.
MEGA²’nin ikinci bölümünü oluşturan “Das
Kapital” und Vorarbeiten, Kapital’in ikinci ve
üçüncü ciltlerine odaklanıyor. “Karl Marx, Das
Kapital. Kritik der politischen Ökonomie. Zweites
Buch. Redaktionmanuskript von Friedrich Engels
1884/1885”30 ise Engels’in, Marx’ın 1865-1881
yılları arasında yazdığı çeşitli boyutlardaki yedi
elyazmasını temel alarak derlediği metinlerden
oluşuyor. Aslında Engels Marx’tan ikinci cilde dair çok sayıda farklı versiyon almıştı ve bunların
hangisinin basılması gerektiğine dair Marx tarafından bırakılmış hiçbir açıklama yoktu:
[...] Konuşma diliyle dolu özensiz bir üslup, çoğu zaman küfürlü mizah, İngilizce ve Fransızca
teknik terimler, bazen tamamiyle İngilizce yazılmış cümleler hatta sayfalar... Yazarın beyninde gelişirken hızlıca yazılmış düşünceler [...] Bölümlerin sonuç kısımlarında yazarın bir sonraki bölüme geçerkenki endişesiyle birbirine bağlanmamış,
daha sonra geliştirilmek üzere bırakılmış cümleler vardı.31
Engels, bu yüzden belirleyici editoryel kararlar
almak zorundaydı. En son bulgulara göre, Engels
metinde şu ana kadar tahmin edilenden çok daha
fazla, 5000 civarında değişiklik yaptı. Metin içindeki pasajlara eklemeler ya da çıkartmalar yapmak, metnin yapısında değişiklikler yapmak, paragraflara başlık eklemek, bazı kavramlar yerine
başka kavramlar kullanmak, bazı formülasyonları yeniden düzenlenmek ve diğer dillerden alınıp
kullanılan sözcüklerin çevrilmesi Engels’in yaptığı bu değişiklikler arasında. Yayımcılara verilen
29 Karl Marx, Zur Kritik der politischen Ökonomie, Erstes Heft,
MEGA² II/2 (Berlin, 1980), s. 102.
30 MEGA² II/12, K. Hayasaka, R. Hecker, A. Miyakawa, S.Ohno,
S. Shibata ve R. Yatuyanagi (der.) (Berlin, 2005).
31 Engels, Vorwort to Karl Marx, Das Kapital, Zweiter Band, s. 7.
kopya tüm değişiklikler yapıldıktan sonra verilmişti. Yani elimizde cilt tüm bu seçim, birleştirme
ve düzeltme sürecini yeniden inşa etme, Engels’in
nerede önemli düzeltiler yaptığı, nerede Marx’ın –
çalışmasının son aşamasını yansıtmayan, son taslak haline gelmeyen– elyazmalarına sadık kalarak
okuduğunu görme fırsatı sunuyor.
Kapital’in üçüncü cildi “Karl Marx, Das Kapital.
Kritik der politischen Ökonomie. Dritter Band”32
Marx’ın somut bir şekil veremediği tek cilt. Bu
yüzden Engels bu cilt üzerinde daha da fazla editöryel müdahalelerde bulunmuştu. Bu cildin önsözünde şöyle yazıyor Engels:
[...] büyük ölçüde tamamlanmamış bir taslak. Her
kısmın başlangıç bölümleri büyük titizlikle hazırlanmış ve üslubu üzerine özenilmiş. Ama elyazması ilerledikçe daha üstünkörü ve eksik hale geliyor; yan konulara sapmalar sık sık görülüyor, bu
yan konuların argümandaki yerinin ne olduğu ise
daha sonra karar verilmek üzere tartışılmadan bırakılıyor.33
Engels, 1885-1894 yılları arasında enerjisinin büyük kısmını bu türden zor bir editoryel
iş üzerine sarfetmiş; hazırlık aşamasındaki, “statu nascendi”deki*34 düşünceleri ve kabataslak metinleri tamamlanmış ve sistematik bir iktisat kuramının doğacağı bütünlüklü başka bir metin yaratmıştı.
Bu durum “Karl Marx-Friedrich Engels: Manuskripte und redaktionelle Texte zum dritten Buch
des Kapitals”35 başlıklı ciltte iyice belirginleşmekte. Bu cilt Marx’ın Kapital’in üçüncü cildi üzerine
1871 ve 1882 yılları arasında yazdığı son altı elyazmasını içermekte. Bunun en önemlisi 1875’de
yazılan “Artı Değer Oranı ve Kâr Oranı Arasındaki İlişkinin Matematiksel Çözümlemesi” başlıklı
ve Engels’in editoryel eklemelerini içeren bölüm.
Engels’in eklemelerini içeren bölüm baskıya giden versiyonu bire bir gösteriyor. Bu kitabın diğer bir başarısı, içerdiği ellibir metinden kırkbeşi32 MEGA² II/15, R. Roth, E. Kopf, VE c. E. Vollgraf (der.) (Berlin, 2004).
33 Friedrich Engels, Vorwort to Karl Marx, Das Kapital, Dritter
Band, MEGA² II/15, s. 6.
(*) Statu nascendi: Doğum aşamasındaki hal.
34 Age. s. 7.
35 MEGA² II/14, C.E. Vollgraf ve R. Roth (der.) (Berlin, 2003).
nin ilk kez basılması. Yakında tamamlanacak olan
ikinci bölümle birlikte Marx’ın bıraktığı metinlerin özgün hali ile Engels’in editöryel katkılarının
değeri ve sınırları için eleştirel bir yorumlama alanı sağlayacak.
MEGA²’nin üçüncü bölümü, Briefwechsel, Marx
ve Engels’in birbiriyle ve iletişimde olduğu başkalarıyla yaptıkları yazıştıkları içermekte. Marx ve
Engels tarafından yazılan 4000 mektup bulundu
(bunların 2.500’ü Marx ve Engels arasındaki yazışmalar). Ayrıca, başkaları tarafından onlara yazılan 10.000 mektup bulunmakta ve bunların çoğu MEGA² öncesinde hiç basılmadı. 6.000 başka mektubun varlığına dair sağlam kanıtlar bulunmakta ama bu mektuplara hâlâ ulaşılamadı
Hazırlanan dört yeni cilt, yazışmalar aracılığıyla
Marx’ın enetellektüel biyografisinin önemli aşamalarını yeniden okumamızı sağlayacak.
“Karl Marx-Friedrich Engels, Briefwechsel Januar 1858 bis August 1859”ün36 arkaplanında 1857
ekonomik krizi bulunmakta. Bu kriz Marx’ın
1848 yenilgisinden sonra geri çekilen devrimci
hareketin yükseleceği umudunu alevlendirmişti:
“Kriz yaşlı bir köstebek gibi yeraltına giriyor.”37
Bu beklenti onu yeni bir entellektüel çaba içerisine sokmuş ve olmasını umduğu ama gerçekleşmeyen “tufandan (déluge) öncenin”38 iktisat kuramının temel taslağını hazırlamaya yönlendirmişti. Tam bu dönemde, Grundrisse’nin son defterlerini yazmış ve bunu kitapçıklar halinde basmaya karar vermişti. Siyasal İktisadın Eleştirisine
Bir Katkı başlıklı ilk kitapçık 1859 Haziranında
basılmıştı. Bu dönemde Marx “derin bir sefalet”39
içindeydi: “Kimsenin bu denli parasızlık içinde ‘para’ üzerine yazdığını sanmam.”40 Bu koşulların “iktisat” çalışmalarına engel olmaması için
mücadele etmişti: “Bedeli ne olursa olsun amacım doğrultusunda ilerlemeliyim. Burjuva toplumun beni para makinasına dönüştürmesine izin
36 MEGA² III/9, V. Morozova, M. Uzar, E. Vashchenko ve R.
Rojahn (der.) (Berlin, 2003).
37 Karl Marx to Friedrich Engels, 22 February 1858, age., s. 75.
38 Karl Marx to Friedrich Engels, 8 December 1857, MEGA²
III/8 (Berlin, 1990), s. 210.
39 Karl Marx to Friedrich Engels, 16 April 1859, MEGA² III/9, s.
386.
40 Karl Marx to Friedrich Engels, 21 January 1859, age. s. 277.
35
vermemeliyim.”41 Fakat ikinci kitapçık günyüzüne çıkmamış, iktisat yazılarının bir sonraki baskısı 1867’yi, yani yayımcılara Kapital’in ilk cildini
gönderdiği yılı bulmuştu.
“Karl Marx-Friedrich Engels, Briefwechsel September 1959 bis Mai 1860”42 ve “Karl Marx-Friedrich Engels, Briefwechsel Juni 1860 bis Dezember
1861”43 başlıklı ciltlerde Vogt ve Marx arasındaki
şiddetli tartışma ve Herr Vogt bulunuyor. 1959’da
Karl Vogt, Marx’ı hakkında komplo düzenlemek
ve 1848 hareketine katılanlara şantaj yapan bir
grubun lideri olmakla suçlamıştı. Marx ise itibarını korumak için kendini savunmak zorunda kalmıştı. 1848 sürecinde ve sonrasında siyasi ilişkiler içinde olduğu militanlarla mektuplaşmış, Vogt
üzerine çeşitli dokümanlar bulmuş ve tüm bunları 200 sayfalık Herr Vogt adında bir kitapçıkta
toplamıştı.
Bu suçlamaların yalanlanması Marx’ın tam bir
yılını aldı ve iktisat çalışmalarına ara vermesine
yol açtı. Kitabının heyecan yaratacağını umsa da,
Alman basını hiç oralı olmadı. Kişisel meseleler
bu süreçte hiç de yumuşamamıştı. Para sorunlarının yanında, parasızlık yüzünden kötüleşen sağlığı Marx’ın canını çok sıkıyordu. 1861’in sonunda “eğer bu [sene] de geçen sene gibi geçerse cehennemi tercih ederim”44 demişti. Birkaç hafta
boyunca çalışmalarına ara vermek zorunda kalmıştı. Bu dönemde hayatındaki en büyük arzularından birinden bahsederek “ruhumun huzurunu
koruyabileceğim tek meslek matematik”45 demişti. 1861’de akciğeri iltihaplandı ve Engels’e şöyle
yazdı: “Eyüp peygamber gibi çile çekiyorum. Ondan farkım tanrıdan korkmamak.”46 Okumak için
yanıp tutuşuyordu, kaçışı edebiyatta buldu: “Ne
olacağı belli olmayan durumumun yarattığı ruh
halini yatıştırmak için Thucydides okuyorum. En
36
41 Karl Marx to Joseph Weydemeyer, 1 February 1859, age. s.
292.
42 MEGA² III/10, G. Golovina, T. Gioeva, J. Vasin ve R. Dlubek
(der.) (Berlin, 2000).
43 MEGA² III/11, R. Dlubek ve V. Morozova (der.) (Berlin,
2005).
44 Karl Marx to Friedrich Engels, 27 December 1861, age. s.
636.
45 Karl Marx to Friedrich Engels, 23 November 1860, age. s.
229.
46 Karl Marx to Friedrich Engels, 18 January 1861, age. s. 319.
azından antik yazarlar hep yeni kalıyorlar.”47 Ne
olursa olsun 1861 Ağustos’unda büyük gayretle
yeniden çalışmaya koyuldu. 1863 Haziranına dek
dört yapraklı formalardan oluşan 1472 sayfa, 23
defter yazmıştı. Artı Değer Teorileri bu çalışmalardan biriydi. Bu defterlerden ilk beşi, paranın sermayeye dönüşümü üzerineydi. Bu çalışma yaklaşık 100 sene ihmal edildi, ilk olarak 1973’de Rusça, 1976’da ise kendi dilinde basıldı.
“Karl Marx-Friedrich Engels, Briefwechsel Oktober 1864 bis Dezember 1865”in48 temel konusu Marx’ın 28 Eylül 1864’de Londra’da kurulan
Uluslararası İşçi Birliği’ndeki siyasi eylemleri. Buradaki mektuplar Marx’ın örgütün ilk yıllarında
etkin olduğunu, onaltı yıl sonra birincil gündemi olan bu faaliyetleri bilimsel çalışmalarıyla biraraya getirmeye çalıştığını gösteriyor. O zamanlar
tartışılan konular arasında Marx’ın önemini vurguladığı sendikaların işlevi ve Lassalle’in Prusya
devleti tarafından finansal olarak desteklenen kooperatifler kurulması fikri gibi meseleler var. Lassalle’ye karşı çıkarak şöyle diyor Marx: “İşçi sınıfı ya devrimcidir ya da hiçbir şeydir.”49 Başka bir
konu Owenist John Weston’le girdiği polemik. Bu
polemik yazışmaları 1898’de Değer, Fiyat ve Kâr
adı altında toplanmıştı. Diğer bir konu ABD’deki
iç savaş ve Engels’in yazdığı Prusya’da Ordu Sorunu ve Aman İşçi Partisi üzerine kitapçık.
Eleştirel tarihsel baskının önemi Exzerpte, Notizen, Marginalien başlıklı dördüncü bölümde de
görülüyor. Bu bölümde Marx’ın devasa çalışmasına ışık tutabilecek, yazdığı özetler ve aldığı çalışma notları bulunuyor. Marx’ın üniversite yıllarından başlayarak ömrü boyu devam edecek olan
okuduğu kitaplardan uzun alıntılar yapıp aralara
yorumlarını yazma alışkanlığı vardı. Marx’ın Nachlass’ı yaklaşık 200 defterlik özetlerden oluşuyor. Bunlar Marx’ın kuramının kökenini dilediği
gibi geliştiremediği bölümleri öğrenip yorumlamak için çok önemli. 1838’den 1882’ye dek sekiz
dilde –Almanya, Antik Yunanca, Latince, Fransızca, İngilizce, İtalyanca, İspanyolca ve Rusça– alı47 Karl Marx to Ferdinand Lassalle, 29 May 1861, age. s. 481.
48 MEGA², III/13, S. Gavril’chenko, I. Osobova, O. Koroleva ve
R. Dlubek (der.) (Berlin, 2002).
49 Karl Marx to Johann Baptist von Schweitzer, 13 February
1865, age. s. 236.
nan bu alıntılar geniş bir disiplin yelpazesine konuşuyor. Bu bölümde, Marx’ın felsefe, sanat, din,
siyaset, hukuk, edebiyat, tarih, siyasal iktisat,
uluslararası ilişkiler, teknoloji, matematik, psikoloji, jeoloji, mineroloji, tarımbilim, etnoloji, kimya ve fizik alanlarında yazdıkları; gazete ve dergi
makaleleri, parlamento raporları, istatistikler, raporlar, hükümet kurumlarının yayınları ve Fabrika Müfettişleri Raporları’nı da (Reports of the Inspectors of Factories) içeren ve çalışmaları için büyük önem taşıyan ünlü “Mavi defterler” var. İşte bu çoğu hâlâ basılmamış bilgi cevheri Marx’ın
eleştirel kuramının şantiyesiydi. MEGA²’nin otuz
iki cilt olacak şeklinde planlanan dördüncü kısmı
ilk kez bunlara ulaşmamızı sağlayacak.
Kısa sure önce dört cilt basıldı. “Karl Marx, Exzepte und Notizen Sommer 1844 bis Anfang 1847”50
1844 yazı ve 1845 Aralık’ı arasında tutulan altı defterden oluşuyor. Bunların ikisi Paris’teyken yazdığı 1844 Ekonomik ve Felsefi Elyazmaları’ndan oluşuyor. Diğer altısı Paris’ten sınır dışı edildikten sonra bir yıl kaldığı Brüksel’de ve
Temmuz ve Ağustos aylarında kaldığı İngiltere’de
yazılmıştı. Bu defterlerde Marx’ın siyasal iktisatla ilk karşılaşmasını ve iktisat kuramı üzerine ilk
değerlendirmelerini bulmak mümkün. Siyasal iktisat kitapları arasında Storch ve Rossi’nin kitapları, Boisguillebert, Lauderdale, Sismondi; makine ve manifaktür teknikleri üzerine Baggageve
Ure alıntıları bulunmakta. Bu defterleri dönemin
basılmış ve basılmamış yazılarıyla karşılaştırdığımızda Marx’ın bu okumalarının fikirlerinin üzerindeki apaçık etkisi görünüyor. Bu notların bütünü ve gelişiminin yeniden yorumlanması, bu
yoğun çalışma dönemindeki eleştirel düşüncesinin gelişimini ve kompleksliğini gösteriyor. Metin aynı zamanda ünlü Feuerbach Üzerine Tezler’i
de içeriyor.
“Karl Marx-Friedrich Engels, Exzerpte und Notizen September 1853 bis Januar 1855”51 1854 yılında tutulan dokuz defterden oluşuyor. Bunlar
New-York Tribune’de yazdığı önemli makale di50 MEGA² IV/3, G. Bagaturija, L. Curbanov, O. Koroleva ve L.
Vasina (der.) (Berlin, 1998).
51 MEGA² IV/12, M.Neuhaus and C. Reichel (der.) (Berlin,
2007).
zileriyle eş zamanlı: Ekim-Aralık 1853’de “Lord
Palmerston”, Temmuz-Aralık 1854’de “Devrim
İspanya’sı” üzerine yazdıkları ve 1856’da yayımlanan Kırım Savaşı üzerine yazdıkları var... (Bunların neredeyse tümü Engels’le birlikte yazılmıştır.) Bu defterlerin dördü diplomasi tarihi üzerine
alıntılardan oluşuyor. Alıntılanan kitaplar çoğunlukla Famin ve Francis gibi tarihçiler; Alman avukat ve diplomat von Martens, Muhafazakar Partili
Urquhart ve “Correspondence Relative to the Affairs of Levant” ve “Hansard’ın Parlamento Tartışmaları.” Diğer beşi Chateaubriand, İspanyol yazar
de Jovellanos, İspanyol general San Miguel, hemşerisi de Marliani gibi yazarlara, Marx’ın çoğunlukla İspanya bağlamına, toplumsal ve siyasi tarih
ve kültür üzerine çalışmalarına yer veriyor. Tüm
bu notların önemi Marx’ın kullandığı kaynakları
ve makalelerini yazarken bunları nasıl kullandığını göstermesinde. Bu cildin sonunda Engels’in askerî tarih üzerine yaptığı bir dizi alıntı var.
Marx’ın neredeyse hiç bilinmeyen doğa bilimlerine olan merakı “Karl Marx-Friedrich Engels:
Naturwissenschaftliche Exzerpte und Notizen. Mitte 1877 bis Anfang 1883”52 başlıklı ciltte ortaya çıkıyor. Bu ciltte Marx’ın 1877-1883 yılları arasında
tuttuğu organik ve inorganik kimya üzerine tuttuğu notlardan oluşuyor ve Marx’ın çalışmalarının bir başka boyutuna ışık tutuyorlar. Marx üzerine yazılan biyografilerin çoğu Marx’ın ölümünün son onyılında kendi çalışmalarına son verdiği ve entellektüel merakını doyurduğunu savunan
bir çok biyografideki efsane aydınlanıyor. Meyer
Roscoe ve Schorlemmer gibi kimyagerlerin kitaplarından, fizik, psikoloji ve jeoloji gibi disiplinlere yayılan bir çalışma alanı bu (bu disiplinler 19.
yüzyılın son çeyreğinde önemli bilimsel gelişmelere tanıklık etmişti ve Marx bu gelişmeleri hep
öğrenmek istemişti). Bu çalışmalar Marx hakkında çok az bilinen bir boyutu ortaya çıkartıyorlar.
Doğrudan Kapital üzerine olmayan bu çalışmalar bu merakın ardından neyin yattığı dair cevaplanmamış sorular bırakıyorlar. Bu cildin sonunda
Engels tarafından yazılmış benzer temalarda yazılar var.
52 MEGA² IV/31, A. Griese, F. Fessen, P. Jackel ve G. Pawelzig
(der.) (Berlin, 1999).
37
38
Marx ve Engels’in sahip olduğu kitapların kaderi Marx’ın elyazmalarından bile daha kötüydü.
Engels’in ölümünden sonra, üzerinde ilginç notların olduğu kitaplarının bulunduğu iki kütüphane ihmal edilmiş, dağılmış ve sonraları çok büyük güçlükle biraraya getirilmiş ve kataloglanmıştı. Karl Marx-Friedrich Engels, Die Bibliotheken von Karl Marx und Friedrich Engels53 başlıklı cilt, 75 yıllık araştırmanın ürünü. Bu ciltte üçte ikisi Marx ve Engels’a ait toplam 2.100 ciltlik
1.450 kitabın endeksi bulunuyor. Bu endeks ayrıca kitaplar üzerinde alınan notları hangi sayfa
üzerinde alındığını belirtilerek içeriyor. MEGA²
tamamlandığında henüz elimizde olmayan kitaplar da endekslenmiş olacak (şu ana kadar varlığı keşfedilen 3200 ciltlik 2.100 kitap bulunmakta) ve 40.000 sayfalık 830 metinde yer alan notlar
ve okunan kitaplar üzerinde yapılmış sayfa kenarı yorumları yer alacak.
Marx’ı yakından tanıyan birçok kişinin söylediği gibi Marx kitapları lüks nesneler gibi değil çalışma araçları olarak görürdü. Kitaplarını hor kullanmıştı, sayfalarının köşelerini katlamış, altlarını çizmişti. Kitapları hakkında “onlar benim kölelerim
ve emirlerime boyun eğmek zorundalar”54 demişti.
Diğer taraftan kendini “kitapları tarihin çöplüğünden çıkarmak için yalayıp yutmaya lanetlenmiş bir
makine”55 olarak görüyor, olağanüstü bir özveriyle
kitapların içine bırakıyordu kendini. Marx’ın okumaları ve aldığı notlar hakkında bilgi sahibi olmak
(Kütüphanesindeki kitapların Londra’daki British
Museum’da yıllarca usanmadan okuduğu kitapların yanında küçük bir kesit olarak kaldığını hatırlamalıyız) araştırmalarını anlamak için çok değerli.
Bunlar aynı zamanda, çoğu kez Marx’ın düşüncelerinin ani bir şimşek çakmasıyla kendisine malum
olduğunu iddia eden Marksist-Leninist yorumun
çürütülmesi, Marx’ın düşüncesinin aslında kendinden önce gelen ve çağdaşı yazarların kuramsal
öğelerinin yorumlanmasıyla oluştuğunu görmemizi sağlayacak.
Şimdi şöyle bir soru yöneltilebilir: Yeni tarihsel-eleştirel baskıdan nasıl bir yeni Marx doğuyor? Yeni doğacak Marx’ın, taraftarlarının ve hasımlarının uzun zamandır kabul ettiği Marx’tan
farklı olacağı kesin. Eserlerinin yayılmasındaki
çetrefillikler, eserlerini biraraya getiren bir baskının olmayışı, Marx’ın çalışmalarının temel özelliği olan tamamlanmamışlık, haleflerinin emanate hıyaneti, yanlış okumalar ve başka türlü yanlış
okumalar büyük bir paradoksun nedenleri: Karl
Marx yanlış anlaşılmış bir yazar, derin ve yinelenen kavrayamamaların kurbanı. Onu Doğu Avrupa’daki baskıcı rejimlerin meydanlarındaki taştan
heykellerdeki figür ya da dogmatik kesinlikle geleceği gösteren biri olarak değil, öne sürdüklerinin geçerliliğini kanıtlayabilmek için ömrünün
sonuna dek kendini yeni çalışmalara adayan ve
bu yüzden eserlerinin çoğunu tamamlayamayan
bir yazar olarak görmemiz gerekiyor.
Çalışmalarının yeniden keşfedilmesiyle tartışmaya açık ve çokyönlü düşüncesinin zenginliği yeniden görünür kılınıyor ve gelecekteki Marx üzerine araştırmalar için verimli bir ufuk beliriyor.
53 MEGA² IV/32, H. P. Harstick, R. Sperl ve H. Strauss (der.)
(Berlin, 1999).
54 Paul Lafargue, “Karl Marx. Persönliche Erinnerungen” içinde Vv. Aa., Erinnerungen an Karl Marx (Berlin, 1953), s. 152.
55 Karl Marx to Laura and Paul Lafarge, 11 April 1868, Marx
Engels Werke, Band 32 (Berlin, 1965), s. 545.
(*) Marx Kapital’in Birinci Cildi’nde Spinoza’nın yaptığı gibi Hegel’e bir “ölü kopek” gibi yaklaşılmaması gerektiğini söylüyordu. Burada ise yazar, özellikle 1980’lerde Marx’ın devrinin kapandığını, söylediklerinin artık günümüz için hiçbir
öneminin kalmadığını savunanların Marx’a yaklaşımları için
aynı ifadeyi kullanıyor.
MARX, İŞTE O “ÖLÜ KÖPEK”3
Marx’ın çalışmalarına duyulan ilgi, kuramsal anlaşmazlıklar ve siyasi gelişmeler yüzünden hiçbir
zaman istikrarlı olmadı ve bazı zamanlarda büyük
oranda düştü. Fakat, geçen yüzyılın sonunda rolünün tamamen bittiği ilan edilen Marx, tarih sahnesine yeniden çıkıyor.
Önceden hapsolduğu instrumentum regni’nin
menfur bir işlevi olmaktan, Marksist-Leninizmin
zircirlerinden kurtulan Marx’ın çalışmaları yeni
bilgi alanlarında yeniden değerlendiriliyor, tüm
dünyada yeniden okunuyor. Marx’ın değerli kuramsal mirası, sorumsuz maliklerinden ve daraltıcı kullanım biçimlerinden geri alınarak ortaya çıkartılıyor. Fakat, Marx’ı 20. yüzyılın gri “reel sosyalizm”inin içinde tanınmaz hale getirilmesi ne kadar yanlışsa; kuramsal ve siyasi mirasının
şimdiki çelişkilerle alakasının kesilebileceğinin,
mumyalanmış bir klasiğe döndürülebileceğinin
ve akademik uzmanlığa hapsedilebileceğinin zannedilmesi de bir o kadar yanlış.
Marx’a duyulan ilgi elbette Marx’ın düşüncesinin çeşitliliğini göstermeye kendini adamış sınırlı akademik çevrelerin ve filolojik araştırmaların
ötesine geçiyor. Marx’ın yeniden keşfinin temelinde Marx’ın süreğen şimdiyi açıkma kapasitesi
var: Marx hâlâ şimdiyi anlamak ve dönüştürebilmek için elzem bir araç.
Marx’dan günümüze ne kaldı? Marx’ın düşüncesi insanlığın özgürlük mücadelesi için ne kadar faydalı? Marx’ın çalışmalarının hangi kısmı
zamanımızın eleştirisine ilham verebilir? İşte bunun gibi sorular birbiriyle hemfikir olmaktan çok
uzak cevaplar buluyorlar. Eğer çağdaş Marx rönesansının ortaklaştığı bir nokta varsa o da bu filozufun hakim yorumunu oluşturan yekpare ortodoksilerin geçmişinden kopmak. Tüm sınırlarına ve senkretizme düşme riskine rağmen, birden fazla Marx’ın olduğu bir çağa giriyoruz. Dogmatizmler çağından sonra bunun aksi gerçekleşemezdi zaten. Bu soruların cevabı elbette araştırmacıların ve syasi aktivistlerin kuramsal ve pratik
araştırmalarda saklı.
Elzem Marxlardan en az ikisini niteleyebiliriz.
Bunlardan ilki kapitalist üretim biçiminin eleştirisini yapan Marx. Dünya ölçeğinde gerçekleşen
bu gelişmeyi sezen ve çözümleyen; burjuva toplumunu kimsenin yapamadığı kadar iyi betimleyen
analitik, kavrayışlı ve yorulmaz araştırmacı Marx.
Kapitalizmi ve özel mülkiyet rejimini insan doğasına içkin durağan senaryolarla algılanmasına
karşı çıkan, bugün neo-liberal iktisadi, toplumsal ve siyasi örgütlenmelere alternatifler gerçekleştirmek isteyenlere önemli öneriler sunan düşünür... Dikkatimizi yoğunlaştırmamız gereken diğer Marx ise sosyalizm kuramcısı Marx. Zamanında Lasalle ve Rodbertus’nın propagandasını yaptığı devlet sosyalizmi fikrini reddeden; sosyalizmi
toplumun sorunları için yumuşak yatıştırıcı yığınları olarak değil üretim ilişkilerini dönüştürebilmesi olarak gören düşünür.
Marx olmadan eleştirel sözyitimine mahkum
olacağız. İnsanlığın kurtuluş mücadelesi Marx’ı
kullanmaya devam edecek. Marx’ın “hayaleti”
dünyayı dolaşmaya ve insanlığı sarsmaya uzun
süre daha devam edecek.
İngilizceden çeviren YASİN KAYA
39