3 İnsan Hakları nedir?İnsan Hakları ile ilgili çok farklı tanımlar yapılabilir. Ancak genel kabul gören tanımı “Bütün insanların, insan olması hasebiyle sahip olduğu temel hak ve özgürlükler” şeklinde tanımlanmaktadır. İnsan hakları, özgürlükçü siyaset bilimi teorilerine göre, devletin var oluş nedeni olarak kabul edilmektedir. İnsan hakları insan olmaktan dolayı sahip olunan ve doğrudan insanlık onurunu korumayı amaçlayan bir takım özel haklardır
4 İnsan Haklarının Tarihsel Gelişimi -1 İnsan hakları tarihi din, kültür, ahlak, felsefe ve hukuki gelişmeleri içerir. Bireyin haklarını konu edinen ilk yazılı belge Hammurabi kanunlarıdır. Dönemi itibari ile adil yargılanma ve mülkiyet hakkı konusunda çok modern düzenlemeler içermektedir. Eski Yunan medeniyetinde de haklar bugünkü gibi olmasa da tartışılmıştır. Aristo özel mülkiyet ve demokratik katılım gibi bir takım haklardan bahsetmektedir. İran Pers imparatorlarından Büyük Kiros'un bildirisi, temelde Babilli kölelerin serbest ve özgür olması gerektiğinden bahsettiği için, kimi uzmanlar onu ilk insan hakları belgesi olarak da kabul etmektedir.
5 İnsan Haklarının Tarihsel Gelişimi-2 İslam dünyasında Medine ve civarındaki bütün toplulukların haklarını garanti altına alan 622 tarihli Medine Sözleşmesi ve bütün insanların eşitliğini vurgulayan ve kadın haklarından bahseden 632 tarihli Veda Hutbesi de insan haklarına kaynaklık eden tarihi birer belge olarak kabul edilmektedir.1215 tarihli Magna Carta ya da Büyük Özgürlük Sözleşmesi de bugünkü insan haklarının kaynakları arasında değerlendirilmektedir.Modern İnsan Haklarının felsefi arka planı 17. yy liberal aydınlanmacılığı ve rasyonalizmine dayanır. John Locke modern insan haklarının kurucu babası olarak kabul edilmektedir.
6 İnsan Haklarının Tarihsel Gelişimi-3 İngiltere’de 1689 devriminden sonra geliştirilen Yurttaş Hakları Beyannamesi, bugünkülere benzer temel hak ve özgürlükleri belirlerken, Aynı şekilde 1776 ABD Bağımsızlık Bildirgesinde de “bütün insanlar eşit yaratılmıştır, yaratıcı tarafından kendilerine bahşedilen devredilemez hakları vardır” ifadesi yer almaktadır.1789 tarihli Fransa İhtilali sonrasında ilan edilen İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi “insanların özgür doğduğunu ve eşit yaşamaları gerektiğini, her türlü egemenliğin esasının millete dayalı olduğunu …” içermektedir.18. ve 19. yüzyılda özellikle kölelik karşıtı hareketler, demokrasi mücadelesi, özellikle demokratik katılım, genel oy ilkesi ve kadınların oy kullanma hakkı gibi alanlarda insan hakları mücadelesi yoğunlaşmıştır
7 İnsan Haklarının Tarihsel Gelişimi-4 20. yüzyılın ilk yarısında Milletler Cemiyeti döneminde ( ) azınlıkların korunması, halkların kendi kaderini tayin etme hakkı ve yabancı hakları gibi haklar öne çıkmıştır.1945’te Birleşmiş Milletler’in (BM) kurulmasıyla insan hakları kurumsal olarak da dünya politikasına girmiştir. Zira BM Şartı’nın ilk maddesi, BM’nin dört görevi arasında insan haklarını geliştirmeyi de vurgulamaktadır.Daha sonra kurulan İnsan Hakları Komisyonu, Evrensel İnsan Hakları Beyannamesini (EİHB) hazırlamış ve modern insan hakları belgelerinin temel referansı haline gelen Beyanname, 10 Aralık 1948 tarihinde BM Genel Kurulu tarafından kabul edilmiştir.
8 Uluslararası İnsan Hakları Belgeleri BM tarafından insan hakları alanında bağlayıcılığı olan anlaşma veya sözleşme denen düzenlemeler ve bildirge ya da beyanname gibi bağlayıcı olmayan belgeler olmak üzere iki çeşit metin üretilmiştir.Avrupa, Amerika ve Afrika insan hakları mekanizmaları gibi bölgesel düzenlemeler ve Uluslararası Af Örgütü, İnsan Hakları İzleme Örgütü gibi küresel STK’larla birlikte süreç devletler üzeri bir hale gelmiştir.Bağlayıcı İnsan Hakları BelgeleriSoğuk Savaş ortamı maalesef insan hakları gibi ortak insanlık değerlerin gelişim sürecini de etkilemiş ve 1966 tarihli anlaşmalar, 1977’de yürürlüğe girmiş ve ikiz insan hakları anlaşmaları denen ideolojik ve ikili bir yapı ortaya çıkmıştır.
9 Kapitalist ve sosyalist her iki tarafın talepleri dikkate alınmıştır Kapitalist ve sosyalist her iki tarafın talepleri dikkate alınmıştır. Ve sonunda Uluslararası Sivil ve Siyasal Haklar Anlaşması ile Uluslararası Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Anlaşması.sözleşmeler yürürlüğe girdikten üç yıl sonra, 1979’da BM tarafından Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi,1984 yılında İşkenceye ve Diğer Zalimane, İnsanlık Dışı veya Onur Kırıcı Muamele veya Cezaya Karşı Birleşmiş Milletler Sözleşmesi,1989 tarihinde Çocuk Hakları Sözleşmesi,1990 yılında BM tarafından kabul edilen Tüm Göçmen İşçilerin ve Aile Fertlerinin Haklarının Korunmasına Dair Uluslararası Sözleşme,Müzakereleri 2000 yılında başlayan Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme, 2006’da BM Genel Kurulu’nda oylamasız kabul edildi .
10 Avrupa Konseyi İnsan Hakları Belgeleri Türkiye’nin de üyesi olduğu, bir demokrasi ve insan hakları kurumu olarak kurulan Avrupa Konseyi son yarım asrı aşkındır bir dizi insan hakları belgeleri yayınlamıştır.Bunların başında Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi gelmektedir.Buna ek olarak çocuk hakları, azınlık hakları, Avrupa Sosyal Güvenlik Kodu, İşkencenin ve Gayri İnsani ya da Küçültücü Ceza veya Muamelenin Önlenmesine dair Avrupa Sözleşmesi, Demokratik Vatandaşlık ve İnsan Hakları Eğitimi Şartı ve daha pek çok konuyu kapsayan direktif ve kılavuz yayınlamıştır.
11 İNSAN HAKLARI DÜZENLEMELERİ Bu düzenlemeleri üç ana başlık altında incelemek mümkündür:Yerel İnsan Hakları Düzenlemeleri (Anayasa ve Yasalar gibi…)Bölgesel İnsan Hakları Düzenlemeleri (Afrika İnsan ve Topluluk Hakları Şartı – 1998, Amerika İnsan Hakları Sözleşmesi-1978, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi-1953 gibi…)Küresel İnsan Hakları Düzenlemeleri (1948 Evrensel İnsan Hakları Beyannamesi, 2006 tarihli Engelli Hakları Sözleşmesi, Çocuk Hakları Sözleşmesi (1989),Deklarasyon ya da Beyanname: Hukuki bir bağlayıcılığı yok.Anlaşma ya da Sözleşme: bağlayıcıdır.
12 İNSAN HAKLARI KUŞAKLARI Felsefi bakış-İdeoloji-Oluşum süreci ile ilişkisi bakımından:Birinci Kuşak Haklar : Liberal, Birey Hakları. Örneğin; ifade özgürlüğü, oy kullanma hakkı gibi…İkinci Kuşak Haklar: Sosyalist, Grup Hakları, Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar. Örneğin; Çalışma hakkı, çocukların ve gençlerin korunması hakkı …Üçüncü Kuşak Haklar: Üçüncü Dünya’ya ilişkin haklar. Örneğin, temiz bir çevre hakkı, iletişim hakkı, kültürel mirasa katılma hakkı…Dördüncü Kuşak Haklar: Uzlaşma ve dayanışma hakları. Bilgi ve teknolojiye bağlı olarak toplumların hızla değiştiği bir çağdayız. İnsan hakları bağlamında yavaş yavaş dördüncü kuşak haklar kategorisi tartışmaları yapılmaktadır.
13 İNSAN HAKLARI KUŞAKLARI Devlet ile ilişkileri açısından:Negatif Haklar- Devlet müdahalesi olmayan: Daha çok medeni ve siyasi haklardan oluşan içeren haklardır. Özel hayat, ifade özgürlüğü, din ve vicdan özgürlüğü gibi…Pozitif Haklar- Devlete yük yükleyen: Bu haklar ise genelde ekonomik sosyal ve kültürel haklardan müteşekkil olup gerçekleşebilmeleri için devletin bazı icraatlarına, belirli bir bütçe ayırarak harcama yapmasına ihtiyaç duyan haklardır. Örneğin; Eğitim hakkı, sağlık hakkı gibi…
14 İNSAN HAKLARININ KORUNMASI Özgürlükçü siyaset bilimi teorilerinde devletin var oluş nedeni olarak kabul edilmektedir. Dolayısıyla, devletin asli görevi, insana huzurlu ve güvenli bir ortamı hedefleyen insan hak ve özgürlüklerini korumaktır.Hukuki ve zorunlu sistemlerin ötesinde insan haklarının korunmasında en önemli araçlarından biri hak-temelli bir eğitimdir.Aynı şekilde, insanları hakları konusunda bilinç oluşturan ve yönetimler üzerinde kamuoyu baskısı oluşturabilen sivil toplum kuruluşları (STK)’nın varlığı da hakların korunmasında önemlidir.
15 İNSAN HAKLARININ KORUNMASI İnsan Haklarının Korunmasında İç Mekanizmalarİnsan hakları koruma mekanizması oldukça karmaşık ve çok katmanlıdır fakat, ilk ve en etkili koruma ülke düzeyindeki hukuki, idari ve sivil mekanizmalardır.Bir ülkede hukuk normları hiyerarşisinde en üstün düzenleme anayasalardır.Temel hak ve özgürlüklerle ilgili haklarda uluslararası anlaşmalar anayasal düzenlemelerin üstündedir.
16 İNSAN HAKLARININ KORUNMASI İnsan Hakları ve Bölgesel Korunma SistemleriBölgesel mekanizmalar, bölgesel çapta yapılan uluslararası antlaşmalar yoluyla kurulmuşlardır. Bölgesel mekanizmalarda denetim amaçlı genellikle komisyonlar ve mahkemeler mevcuttur.Bölgesel mahkemelere başvurmak için öncelikle iç hukuk yollarının tüketilmesi gerekir.Dünyanın ilk ve tek daimi insan hakları mahkemesi Avrupa insan hakları mahkemesidir. Afrika ve Amerika insan hakları mahkemeleri yılın belli dönemlerinde çalışır.
17 İNSAN HAKLARININ KORUNMASI İnsan Hakları ve Bölgesel Korunma SistemleriAvrupa Mekanizmasının Çalışma SistemiAİHS’yi imzalayan her ülke Sözleşmede belirtilen hakları korumayı ve onlara saygı göstermeyi taahhüt etmiş olur.Bu kapsamda hakları ihlal edilen kişi, grup, kurum ve kuruluşlar iç hukuktaki yargı süreçlerini tamamladıktan sonra AİHM’ye başvurabilir.Aynı şekilde, devletler de diğer devletler aleyhinde dava açabilirler. AİHM yargısını kabul eden bütün ülkeler için mahkeme kararları bağlayıcıdır.Ancak Mahkemeye yapılan davaların yaklaşık %90’ı bir yargı sürecine tabi tutulmadan ilk heyet tarafından reddedilmektedir. Bu durum Mahkemenin devletleri aklama mekanizmasına dönüştüğü eleştirilerine yol açmaktadır.
18 İNSAN HAKLARININ KORUNMASI İnsan Hakları ve Küresel Koruma/BM Rejimi
19 BARIŞIN DİLİÇatışmada taraflar hep karşı tarafı ötekileştirir, kötülüğün kaynağı olarak görür, her türlü olumsuzluğu ona yükler, kötüler ve hatta insandışılaştırır. Bu tarz suçlayıcı, ötekileştirici ve aşağılayıcı dil, taraflar arasında nefreti ve düşmanlığı körükler.Zamanla bu dil nefret diline dönüşür ki, bu da, tarafların mantıklı düşünmesinin önüne geçecek bir inanca dönüşebilir.Çatışma dili olarak bilinen bu dilin terk edilmesi, tarafların birbirini anlama ve diyaloga hazır olma sürecini hızlandırabilir.Medya haber ve yorumlarında ötekileştirmeden ve haksızı haklı gösterme çarpıtmasına girmeden hizmet sunmalıdır.Bunların ötesinde barış eğitiminin temelini oluşturan demokrasi ve insan hakları eğitimine önem verilmelidir..
20 ÖZGÜRLÜK VE EŞİTLİKİnsan haklarının ana düşüncesi eşitlik ve özgürlük kavramlarına dayanır. Evrensel İnsan Hakları Beyannamesinin ilk maddesi “Bütün insanlar onur ve hakları bakımından eşit ve özgür doğarlar. Akıl ve vicdana sahiptirler ve birbirlerine karşı kardeşçe davranmalıdırlar” denmektedir.Ünlü siyaset bilimci Tocqueville’e göre, çağdaş modern devletlerin toplumsal projeleriyle insanlar birer birer özgürlük alanlarını kaybetmekte, farkına varmadan modern ulus devletlerin kölesi durumuna sokulmaktadırlar.Eşitliğin sağlanması hem kavramsal hem de uygulamada pek de kolay değildir. Burada asıl ölçü ayrımcılığın yapılmamasıdır. Eşitlik tarih boyunca tartışma konusu olmuş fakat tam olarak uygulandığı bir durumun ortaya çıktığını söylemek zordur.
21 EĞİTİM HAKKIİnsan hakları belgelerinde bir insan hakkı olarak tanımlanan eğitim, insan haklarının korunması ve geliştirilmesinde de önemli bir rol oynamaktadır. İnsan hakları, herhangi bir eğitimi değil, insan haklarına uygun bir eğitimi öngörmektedir.EİHB’nin 26. maddesi “Eğitim insan kişiliğini tam geliştirmeye ve insan haklarıyla temel özgürlüklere saygıyı güçlendirmeye yönelik olmalıdır. Eğitim, bütün uluslar, ırklar ve dinsel topluluklar arasında anlayış, hoşgörü ve dostluğu özendirmeli ve Birleşmiş Milletlerin barışı koruma yolundaki çalışmalarını geliştirmelidir.” şeklindedir. Bu husus insan hakları anlaşmalarını imzalayan ülkeler için aynı zamanda bir yükümlülüktür.
22 İnsan Hakları EğitimiAvrupa Konseyi Demokratik Vatandaşlık ve İnsan Hakları Eğitimi Şartı (DVİHE) ile BM İnsan Hakları Eğitimi ve Öğretimi Beyannamesinde insan hakları eğitimini benzer şekilde tanımlanmıştır.DHİVE şartı ikinci paragrafında insan hakları eğitimi; “insan haklarının ve temel özgürlüklerin yaygınlaştırılması ve korunması amacıyla; öğrencileri bilgi, beceri, anlayışla donatmak, tavır ve davranışlarını geliştirmek suretiyle, onları toplumda evrensel bir insan hakları kültürünün yaratılıp savunulmasına katkıda bulunacak şekilde yetkinleştirmeye yönelik, eğitim, öğretim, farkındalık arttırıcı girişimler, bilgiler, uygulamalar ve faaliyetler.” olarak tanımlanırken,
23 SİVİL TOPLUM KURULUŞLARI Temsili demokraside en büyük eksiklik vatandaşların seçimden seçime katılım sağlaması ve seçimler arası dönemlerde kararları etkileyememesiydi. Bu nedenle, demokrasilerde karar-alma mekanizmalarını daha çok etkilemek için bir takım Sivil Toplum Kuruluşları (STK) ortaya çıktı.STK’lar doğal olarak sadece demokratik katılımın araçları değillerdir. Demokratik katılımın yanında kalkınma, çevre, insan hakları, engelli, kadın ve çocuk hakları, gibi alanlarda hem kararları etkilemek hem de devletlerin yetersiz olduğu durumlarda insanlara ve çevreye yardımcı olmak için faaliyetlerde bulunurlar.
24 STK ve Aktif Vatandaşlık BM ve AK, sivil toplum örgütlerinin uluslararası kuruluşlarca tanınmaları için ortak hedefleri olan bireyler tarafından kurulmuş olmasını, demokratik yapıya sahip olmalarını ve kendi yönetimini seçmeleri ve hiç bir kar amacı gütmemeleri koşulunu koymuşlardır.Aktif vatandaşlık bilincinin oluşumunda önemli yere sahip olan STK’lar demokratik sistemlerin vazgeçilmez araçlarıdır. Bireylerin, taleplerini yönetime duyurmada, kamuoyu oluşturmada ve yönetimi etkilemede herhangi bir güçlüğü aşmada etkili olabilecek demokratik araçlar STK’lardır.Küresel STK’lara Uluslararası Af örgütü, İnsan Hakları İzleme Örgütü, İnsan Hakları Eylem Merkezi, Çocukları Koruma Fonu (CDF) örnek verilebilir.
25 DEMOKRASİ VE DEMOKRATİKLEŞME Hem yöntem de yönetim şekli olarak demokrasinin net tanımı Abraham Linkoln’e göre “Halkın, halk tarafından, halk için yönetilmesi”dir.Dahl’a göre demokrasi için önemli olan temel yedi kriter şunlardır;Yönetimle ilgili kararların anayasal olarak seçilmiş kişilerce verilmiş olması,Adil ve serbest seçimlerin belli aralıklarla yapılması,Genel oy ilkesi,Devlet memurluğunun ayrımcılık yapılmaksızın tüm vatandaşlara açık olması,İfade özgürlüğünün tam olarak sağlanması,Devlet ya da bir kişi ve kurum tarafından tekelleştirilmeyen farklı bilgi kaynaklarına herkesin ulaşabilmesi,Örgütlenme özgürlüğü (siyasi partiler, sivil toplum kuruluşları ve çıkar gruplarını kurma, üye olma ya da yönetme gibi).
26 Demokrasi bugün geldiği nokta itibariyle sadece bir yönetim şekli olmayıp aynı zamanda bir yaşam biçimi olarak da tarif edilir.Başka bir ifade ile sadece seçimler bir rejimin demokrasi olması için yeterli değildir, aksine periyodik, adil ve şeffaf seçimlerle beraber temel hak ve özgürlüklerin sağlanması, demokratik bir kültürün oluşması ve farklılıklara saygının pekiştirilmesi gerekir.Bu da ancak demokratik vatandaşlık ve insan hakları eğitimi gibi geniş çaplı projelerle mümkündür.
27 KADIN HAKLARIİlk insan hakları belgeleri kadın, erkek, çocuk, yetişkin, engelli ve engelsiz ayırımı yapmaksızın eşitlikçi bir temelde insan haklarını kabul etmişlerdir. İHEB birinci madde bu durumu “Bütün insanlar onur ve haklar bakımından eşit ve özgür doğarlar “ diyerek düzenlemektedir. Fakat zamanla uluslararası toplum bu eşitlikçi anlayışın dezavantajlı ya da hassas grupların haklarını tam olarak koruyamadığını fark etmiştir. Bunun için kadın hakları, çocuk hakları, azınlık hakları ve engelli hakları gibi yeni ve özel bir takım insan hakları düzenlemeleri yapmışlar.Türkiye son yıllarda kadın hakları alanında ciddi bir takım ilerlemeler sağlamasına rağmen ihlallerin toplumda tamamen ortadan kaldırılması mümkün olmamıştır. Bu çerçevede Ailenin Korunması ve Kadına Yönelik Şiddetin Ortadan Kaldırılmasına Dair Kanun (2012) çok önemli bir yasal çerçeve sunmaktadır.
28 ÇOCUK HAKLARIÇocuklar, insan haklarının korunmaya en fazla ihtiyaç duyduğu grupların başında gelir. Son yüzyılda çocuklar sosyolojik olarak da toplumda giderek daha önemsenen ve korunmasına titizlikle eğilen bir grup haline gelmiştir. Çocuk haklarıyla ilgili ilk belge 1924’te Milletler Cemiyeti’nin kabul ettiği Çocuk Hakları Beyannamesi’dir. Daha sonra 1959 yılında BM Çocuk Hakları Beyannamesi, 1989 BM Çocuk Hakları Sözleşmesi ve 1996 Avrupa Konseyi Çocuk Hakları Sözleşmesi’dir. Sözleşmenin kabulünün 10. yılında “Çocuklar İçin Çocuklarla Bir Avrupa İnşa Etmek” isimli bir programla çocuk haklarına verdiği önemi daha da ileri taşımıştır. Bütün bu uluslararası çabaya rağmen Avrupa’da bile çocukların ciddi insan hakları ihlalleriyle karşılaştıkları bir gerçektir. Diğer insan hakları gibi çocuk hakları da sadece hukuki düzenlemelerle değil, zihinsel ve kültürel dönüşümle mümkündür.
29 ENGELLİ HAKLARIİnsanlar fiziksel, zihinsel ya da duygusal rahatsızlık, yüzünden, tıbbi koşullar ya da zihinsel hastalıklardan dolayı engelli olabilir.9 Aralık 1975 tarihli Engelli Hakları Bildirisi, engelli kişilerin topluma üretken bireyler olarak katılmaları konusunda olduğu kadar, toplumun engellilere karşı yükümlülüklerini de saptamaktır. Müzakereleri 2000 yılında başlayan Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme, 13 Aralık 2006 tarihinde BM Genel Kurulu’nda kabul edildi. Sözleşme genel ilkeleri, engellilerin haklarını ve taraf devletlerin yükümlülüklerini düzenlemektedir.Ülkemizde okuryazarlığı olmayan ve eğitim seviyesi düşük bir engelli kitlesi mevcuttur. Örneğin . Engellilerin % 41’i ile süreğen hastalığı olanların yaklaşık % 47,1’i ilkokul mezunudur. İnsan hakları bakımından bu büyük bir sorundur.