Çek Cumhuriyeti, Orta Avrupa`da bir ülkedir. Kuzeyinde Polonya, batı ve kuzeybatısında Almanya, güneyinde Avusturya ve doğusunda Slovakya ile komşudur.
Tarihi Prag kenti, ülkenin başkenti ve en büyük kenti olmasının yanı sıra, çok ilgi çeken bir turizm merkezidir. Ülke, Bohemya ve Moravya bölgelerinden oluşur ve daha büyük Silezya bölgesinin bir parçasıdır. Çek Cumhuriyeti 1 Mayıs 2004`te Avrupa Birliği`nin üyesi olmuştur.
Ülkenin dünya çapında tanınan ürünleri kristal, cam işlemeleri ve granat taşıdır. Bunun yanında, bira gerek üretim gerekse kültür olarak ülkenin en önemli sembollerindendir. Türkiye dahil olmak üzere pek çok ülkede yerel bira üreticileri isim haklarını başta Bohemya bölgesine bağlı Pilsen şehri olmak üzere bu ülkeden almıştır.
Tarihi
Yüzyıllardan beri ayrı yaşayan ve etnik bakımdan birbirine kardeş iki ulus olan Çekler ve Slovakların tek bir devlet olarak birleştirilmesi düşüncesi 19. yüzyılda ortaya atıldıysa da ancak I. Dünya Savaşından sonra gerçekleştirilebildi. 1918de kurulmuş olan Çekoslovakyanın (ilk cumhurbaşkanı Masaryk ve başbakanı Beneş), komşu ülkelerle arasındaki sınırlar 1919 Versailles, Saint Germain ve 1920 Trianon antlaşmalarıyla saptandı. Fakat bu sınırlar içinde önemli sayıda azınlık kaldı (Almanlar, Macarlar, Rutenler ve başkaları; asıl Çek ve Slovaklar nüfusun ancak % 65i). Bu etnik yapı, iki dünya savaşı arasında ülkenin yaşadığı siyasî bunalımların başlıca nedeni oldu. 1935te Masarykin yerine başkan seçilen Beneş, Almanların giderek artan siyasî baskısı altında kaldı. 1938 Münih Konferansında ülkenin parçalanarak Almanların çoğunlukta oldukları yerlerin (Südet) Almanyaya verilmesi; Slovakyanın özerk olması; Polonya ve Macaristana bazı toprakların bırakılmasına karar verildi.
Bu kararlar 1939da gerçekleşti ve Alman istilası başladı. Bohemya ve Moravya, Alman egemenliği altına girdi; Slovakyaya özerklik verildi. 1942de Çekoslovakyadaki Alman Valisi Hydrich, Çek Kurtuluş Hareketi taraftarlarınca öldürüldü (olaya Almanya tarafından çok ağır bir karşılık verildi ve Lidice kasabası halkının bir bölümü yok edildi). 1945te, kurtuluşla birlikte Beneş, Londradan döndü. Fakat kısa bir süre sonra çekilmek zorunda kaldı. 1948de komünistlerin de yer aldığı Klement Gottwallın koalisyon hükûmeti kuruldu. 1960ta sosyalist cumhuriyet anayasası onaylandı. 1968de parti birinci sekreterliğine getirilen Dubçek, ülkede bir liberalleştirme siyasetini başlattı. Buna karşı çıkan Varşova Paktı üyesi devletlerin orduları ülkeyi işgal etti. Dubçek görevden uzaklaştırıldı. Ülke çapında yer yer başlayan direniş hareketleri şiddetle bastırıldı. Dubçekin yerine Dr. Gustav Husak getirildi. Böylece Prag Baharı diye adlandırılan liberalleşme dönemi sona erdi. Husak, Sovyetler Birliğiyle ilişkileri yeniden güçlendirdi ve Varşova Paktına bağlılığını gösterdi. Reform hareketlerine son vererek muhalif güçleri Partiden tasfiye etti. 1975te cumhurbaşkanlığı görevini üstlendi. Husak döneminde parti içindeki siyasî tasfiye nedeniyle kültürel yaşam olumsuz biçimde etkilendi ve birçok aydın yurt dışına gitti; Husaka karşı çıkan birçok aydın kovuşturmaya uğradı; 1977de bir grup aydın 77 Bildirisini yayımladılar. Bu girişim çok sert biçimde bastırıldı.
Kilise, 77 olaylarını desteklememesine rağmen 1982de baskıcı yönetime karşı çıkmaya ve bağımsızlık istemeye başladı. 1983te aydınlar, Doğu Bloku ülkelerindeki ve SSCBdeki reform hareketlerinin desteklenmesi gerektiğini ileri sürdüler. Husak, reformları izlediklerini, ancak uygulamanın ülke içi koşullara bağlı olduğunu bildirdi. 1987de SSCB Devlet Başkanı Gorbaçovun Çekoslovakyayı ziyareti sonrası ülkede reform hareketlerinin yeniden başlaması umudu gündeme geldi. Aynı yılın Aralık ayında Husak, genel sekreterlikten ayrıldı ve yerine Milos Jakes getirildi. Yeni yönetim SSCBye sıkı sıkıya bağlı bir program uyguladı. Ancak 1989da Doğu Bloku ülkelerindeki reformlara yönelik halk istekleri ve gösteriler arttı. 20 Kasım 1989da başkent Pragda 200.000 kişilik büyük bir kitle gösterisi yapıldı. Göstericiler komünist yönetime son verilmesini ve seçime gidilmesini istediler. Artan protesto hareketleri üzerine Komünist Parti yöneticileri istifa etti. Milos Jakes, partiden ihraç edildi; istifa eden Başbakan Adamecin yerine Marian Calfa getirildi. 1989un Aralık ayında yeni kurulan hükûmette komünist olmayanlar, komünist olanlara karşı, bir bakanlık fazla kazanarak (11-10) üstünlük sağladılar. 1977deki olaylarda kovuşturmaya uğrayan ve 1979da ağır hapis cezasına çarptırılan muhalif yazar Vaclav Havel, cumhurbaşkanlığına getirildi. Devlet Başkanı Havel, başbakanlığa M. Calfayı getirdi. Parlamento, 1992de aldığı bir kararla Çekoslovakyanın, Çek ve Slovak devletleri olarak 1 Ocak 1993te ikiye ayrılmasına karar verince Çekoslovakya Devleti tarihe karışmış oldu.
Çek Cumhuriyeti 1999da NATO üyesi, 1 Mayıs 2004 tarihi itibariyle Avrupa Birliği tam üyesi oldu. 2002 yerel seçimleri sonrası, Vladimir Spidla Başbakanlığında Çek Sosyal Demokrat Partisi, Hristiyan Demokrat Birlik-Çek Yurttaşlık Partisi ve Özgürlük Partisinden oluşan hükûmet göreve başladı. Ancak 2004te, hükûmetin malî reformlardaki başarısızlığı ve Çek Sosyal Demokrat Partisinin Avrupa Parlamentosu seçimlerindeki düşük performansı nedeniyle başbakana karşı parti içindeki güven azaldı. Parti Başkanı ve Başbakan Vladimir Spidla, görevinden istifa edince hükûmet düştü. Ağustos 2004te kabinede az bir değişiklik yapılarak Stanislav Gross Başbakanlığında yeni hükûmet, görevi devraldı.
Coğrafya
Çek Cumhuriyeti 51°`nin kuzeyinde bulunan küçük bir bölge dışında 48° ila 51° K enlemlerinde ve 12° ila 19° D boylamlarında yer almaktadır. Çek Cumhuriyeti batıdan doğuya doğru iki coğrafi bölgeye ayrılır. Bunlar batıda Bohemya, doğuda Moravya bölgeleridir.
Bohemya ülkenin batısında, dört tarafı ortalama 1000-1500 m yüksekliğe sahip dağlarla çevrili olan dörtgen biçiminde bir yayladır. Bölgenin kuzeyinde Krkonose Dağları (en yüksek tepesi 1603 m), kuzey batıda Krusme Dağları, doğusunda ise Moravya bölgesine sınır teşkil eden Moravya Tepeleri vardır. Güney batıdaki Bohemya Dağlarından çıkan Vltava Irmağı güney kuzey doğrultusunda bölgeyi aştıktan sonra, Krkonose Dağlarından çıkarak Bohemya bölgesinin kuzeyini sulayan ve ülkeden çıkan Elbe Nehrine karışır. Bölgenin önemli akarsularından bir diğeri olan Ohre de kuzeybatı kesimlerini suladıktan sonra Elbe Nehrine katılır.
Moravya Çek Cumhuriyetinin orta kısmını teşkil eden, kuzeyden güneye doğru gidildikçe alçalan bir ova şerididir. Kuzeyinde Jesenik Dağları ile çevrili olan bölge, batısında Moravya Dağları ile Bohemya bölgesinden, doğudaki Beskydy ve Bile Karpat Dağları ile Slovakyadan ayrılır. Oder Nehrinin de suladığı bölgeyi kuzey güney istikametinde kateden Morava Nehri pek çok küçük akarsuları da bünyesinde toplayarak güneyde Tuna Nehriyle birleşir.
Denizden uzak bir Orta Avrupa ülkesi olan Çek Cumhuriyetinde de, diğer Orta Avrupa ülkelerinde olduğu gibi kışları sert soğukların hakim olduğu kara iklimi vardır. Yazların serin geçtiği ülkede, yıllık sıcaklık ortalamaları seneden seneye büyük dalgalanmalar gösterir. Kışın ülkede hava her zaman sıfırın alında olur. Senelik yağış ortalaması bölgelere göre 1000-1500 mm arasında değişir. Yüksekliği fazla olmayan ovalık bölgelerde yağış miktarı 1000 mm civarında bulunurken, yüksek dağların bulunduğu yerlerde dağların yağmur bulutlarını tutması ve yoğunlaştırıcılık vazifesi görmesi, senelik yağış miktarının ortalama 1500 mm civarında olmasını sağlar. Yağışlar kışın genellikle kar şeklinde olur. Çek Cumhuriyeti topraklarının % 30u ormanlarla kaplı olan bir ülkedir. Özellikle Bohemya Dağları ve Karpatların yüksek bölgelerinde iğne yapraklı ağaçlardan meydana gelen ormanlık bölgeler, yüksekliği fazla olmayan yerlerde kayın, meşe ve gürgen ormanları halini alırlar. Ormanlık bölgelerde yaşayan yabani hayvanların başlıcaları; yaban domuzu, yaban kedisi ve dağ keçisidir. Madenleri kendisine yeterli seviyede değildir. Avrupanın en fazla uranyum üreten ülkesi olan Çekoslovakyada kömür, antimon, manyezit, cıva, grafit ve kaolin ile az miktarda petrol üretilir. Üretilen uranyum miktarı, bu maddenin stratejik ehemmiyeti bakımından açıklanmamaktadır. Bohemya dağlarından çıkarılan önemli miktardaki linyit, elektrik enerjisi üretiminde kullanılır.
Din
Çek Cumhuriyeti AB`de Estonya`dan sonra en büyük ateist nüfusu barındıran ülkedir. Nüfusun %60`ının dinî inancı yoktur. Günümüzde kullanılmayan bazı kilise ve manastırlar konser salonu, müze olarak hizmet vermektedir.
Nüfus ve Sosyal Hayat
Nüfusu 10.400.000 civarındadır. Resmi dili Çekçedir. Hıristiyan olan halkın % 70i Katolik, % 15i Protestan ve diğerleri de muhtelif mezheplere bağlıdır. 6-15 yaş arasında öğretimin mecburi ve parasız olduğu ülkede okuma-yazma bilenlerin oranı % 99dur. Nüfusun % 68i şehirlerde, kalanı ise köylerde oturur. Çalışan nüfusun ekseriyeti işçidir. Kalanı ise tarım ve diğer işlerle uğraşır, Bohemya halkı müziğe olan düşkünlükleriyle meşhurdur. Beden eğitimi halk arasında yaygındır. Çek Cumhuriyetinin milli sporu buz hokeyidir.
Ekonomi
Çek Cumhuriyeti, Orta ve Doğu Avrupa`daki eski Doğu Bloku ülkeleri arasında en gelişmiş ve sanayileşmiş ekonomilerden birisine sahiptir. Komünist dönem sonrası değişim yaşayan geçiş ekonomileri arasında da küresel ekonomiyle bütünleşme sürecinde en başarılı performans gösteren ülkelerden biridir.
Ülkede 1990`lı yılların başından itibaren fiyat kontrollerinin kaldırılması, özelleştirme, yabancı yatırımlara açılma, uluslararası ticaret ve döviz kurunun serbestleştirilmesi gibi uygulamaları kapsayan bir dizi reform yapılmıştır. Devletin ekonomideki payı bugün % 20`nin altındadır.
Ülke 2012 itibariyle 209,8 milyar Dolar GSYİHye sahiptir. GSYİHnin tarım, sanayi ve hizmetler sektörleri olmak üzere dağılımı sırasıyla %2,2, %38,3 ve %59,5dir.
Tahmini verilere göre 2012 itibariyle yıllık ihracat 134,1 milyar Dolar, yıllık ithalat 129 milyar Dolar, toplam ticaret hacmi 263,1 milyar Dolardır. Çek Cumhuriyetinin ihracatında birinci sırada Almanya, ikinci sırada Slovakya, üçüncü sırada Polonya, dördüncü Fransa, beşinci İngiltere; ithalatında ise, birinci sırada yine Almanya, ikinci sırada ÇHC, üçüncü sırada Polonya, dördüncü sırada Slovakya ve beşinci sırada Hollanda yer almaktadır.
Çek Cumhuriyeti Avro bölgesinde olmamasına rağmen, büyük ölçüde ihracata dayalı Çek ekonomisi 2011de Avro bölgesindeki krizden etkilenmiştir. Krizin olumsuz etkileri daha ziyade 2011 yılının ikinci yarısından itibaren hissedilmeye başlanmış ve ekonomi kısa süreli de olsa durgunluğa girmiştir. Dış ticaret hacminde azalma meydana gelmiş, otomotiv sanayi hariç sanayi üretiminde düşüş yaşanmıştır. Ancak, bu durum genel itibariyle ekonomide fazla bir dengesizliğe yol açmamıştır.
Olumsuz dış ekonomik koşulların sonucu olarak, 2012 yılı için büyüme oranı tahmini %2den %1e düşürülmüştür. Yıl sonu itibariyle ise büyümenin eksi %1.3 olarak gerçekleşeceği açıklanmıştır. Büyüme hızındaki yavaşlama işsizliği de beraberinde getirebilecek olup, ekonomideki belirsizlikler firmaları tasarruf tedbirleri almaya yöneltmektedir.
Bununla birlikte, Çek ekonomisinin temel sorununun, kamu harcamalarından dolayı sürekli artan borçlar ve bütçe açığı olduğu gözlenmektedir.
Siyasi Görünüm
Ülkenin yönetim biçimi çok partili parlamenter demokrasi olup, devletin başı Cumhurbaşkanı, icra organının başı ise geniş icra yetkileriyle donatılmış olan Başbakandır. Başbakanlık görevini 13 Temmuz 2010dan itibaren Petr Necas yürütmektedir.
Çek Cumhuriyetinde ilk doğrudan Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin birinci turu 11-12 Ocak, ikinci turu ise 25-26 Ocak 2013 tarihlerinde yapılmıştır.
Toplam 9 adayın yarıştığı ilk turda en çok oyu alan iki aday olan eski Başbakanlardan ve Yurttaş Hakları Partisi Başkanı Milos Zeman ile Başbakan Yardımcısı, Dışişleri Bakanı ve TOP-09 lideri Karel Schwarzenbergin yarıştığı ikinci tur sonunda Milos Zeman oyların % 54.80ini alarak Çek Cumhuriyetinin yeni Cumhurbaşkanı seçilmiştir.
Zeman, 8 Martta iki dönemdir bu görevi yürütmüş olan Vaclav Klausun yerine görevine başlamıştır.
Parlamento, 200 üyeli Temsilciler Meclisi ile 81 üyeli Senatodan oluşmaktadır. 24 Haziran 2010dan itibaren Temsilciler Meclisi Başkanlığını Miroslava Nemcova (ODS/Halkın Demokrasisi Partisi) yürütmektedir. Milan Stech (CSSD/Çek sosyal Demokrat Partisi) ise 21 Aralık 2012 tarihi itibarıyla Senato Başkanlığına ikinci kez seçilmiştir (ilk kez 24 Kasım 2010da seçilmişti).
Milletvekilleri dört, Senatörler ise altı yıl için seçilmektedirler. Senatonun 1/3 yenileme seçimleri iki yılda bir yapılmakta olup, son 1/3 yenileme seçimleri, iki turlu olarak 12-13 Ekim ve 19-20 Ekim 2012 tarihlerinde düzenlenmiştir. Bir sonraki Senato seçimlerinin Ekim 2014te yapılması planlanmaktadır. Son Temsilciler Meclisi seçimleri ise, 28-29 Mayıs 2010 tarihinde yapılmış olup, müteakip seçimlerin 2014 yılında yapılması öngörülmektedir.