ZAMAN ÇİZELGESİ (Çin)
1368-1644
Uzun süren Moğol yönetiminden sonra, Çin kültürünü yeniden canlandırmayı düşünen Ming Hanedanı ülkeyi yönetmeye başlar.
1400
Yüzyılın ortalarında Ming Hanedanı gücünü yitirir; istilacı Moğollarla Japon korsanlarına karşı savaş sürdürülür.
1514
Portekizli kâşifler ve tüccarlar Çin’e girmeye başlar; Çin’in Batı tarafından sömürülmesi acaba kaç yüzyıl daha devam edecektir?
1500
Bu yüzyılın sonlarına doğru Cizvit misyonerleri Çin’e girer; önemli bazı pozisyonlardaki Çinlileri, sınırlı bir başarı oranıyla dönüştürmeye başlarlar.
1570
Filipinlilerle ticaret yapılmaya başlanır.
1619
Hollandalı tüccarların, aynen Formozalı tüccarlar gibi Çin’e girmelerine izin verilir.
1630-1640
Bu yıllarda yaygın doğal afetler, ulusal açlık ve ekonomik çöküş artar. Ming Hanedanı, dışarıdan Çin’e yöneltilen saldırılara açık ve aciz durumdadır.
1644
Pekin’den Mançu eyaletine gelen isyancılar, Ming destekli askerleri yenerek toprakları işgal eder; aynı zamanda büyük Moğol saldırısı da başlar. Ming Hanedanı, bürokratlarıyla birlikte sürülür ve güneye kaçmak zorunda kalır. Yeni Mançu Hanedanı “Qing/King Hanedanı” olarak tanınır.
1645
Çinlileri küçük düşürücü ilk eylem; tüm güçlü Moğol erkekleri gibi tıraş olup, örgülü saçlarını başlarının üstünde toplamak ve Mançuryalılar gibi giyinmek olur. Yüzyıllar boyunca bu topraklara hükmedileceği inancı, idari kesimlerde karmaşık bir sistemi beraberinde getirir. Sivil servislerde liderlik pozisyonu için, sadece genç erkeklere açık sınavlar yapılmasına izin verilir.
1670
İmparator, toplumsal yaşamda önemli etken olan Konfüçyanizm felsefesinin öğretilmesi için bir imparatorluk fermanı yayınlar.
1673
İç savaş, Moğollarla eski Ming sempatizanları arasında patlak verir.
1679
King Hanedanı, büyük edebiyat hamlesi için âlimleri seferber eder; sınavla seçilmiş bu bilim adamlarının görevi, sözlükler, ansiklopediler hazırlamak ve geçmiş tarihlerini yazmaktır.
1681
Moğollar başarılı bir şekilde isyanı bastırır.
1683
Formozalılar Mançu eyaletini işgal ederler. King Hanedanlığı resmen kurulmuş olur.
1736
İmparator Qianlong burs projelerini artırır.
1769
1600’lü yılların sonunda yazılan, Ts’ao Hsueh-ch’in’in Kızıl Köşkün Rüyası adlı kitabı yayımlanır.
1780
Çin ile Batılı ülkeler, özellikle İngiltere, Fransa ve A.B.D. arasında ticaret gelişir. İlk zamanlarda Çin’in lehine gelişen ticaret dengesi, İngiltere’nin silah zoruyla Çin’e afyon sokması nedeniyle tersine döner. Afyon, Çin toplumunu derinden etkileyen ve büyük ithalat hacmine sahip bir unsur olur.
1799
Qianlong ölür ve King Hanedanlığı zayıflamaya başlar.
1800
Japonya ve Batılı ülkeler, Çin’le yaptıkları ticareti büyütmeye çalışırlar. İngiltere, afyon konusuna yoğunlaşır ve Çin’de iç ticaret yapmasına izin verilmesinde ısrarcı olur.
1839
Çin, afyon ticaretini durdurmaya çalışır; limandaki İngiliz gemilerine el koyar ve yüklerini imha eder. İngilizlerle Çin ve Çinli gruplar arasında silahlı çatışmalar başlar.
1842
Çin, İngiltere’ye karşı yürüttüğü Afyon Savaşları’nın ilkini kaybeder. İmzalanan Nanking Antlaşması, Çin’in aleyhine maddeler içerir. Bunu, Fransa ve A.B.D. ile imzaladığı benzer anlaşmalar takip eder.
1850
Taiping İsyanı çıkar; isyancılar yenilir. Hung Xiu, kamu yönetiminde yüksek bir pozisyon sağlamak konusunda başarısız olur. Cizvit papazları tarafından yönlendirilen Hung Xiu, Cizvit eğitimi görmüştür ve İsa’nın kardeşi olduğuna inanmaktadır; takip altına alınır.
1856-1860
Çin, İngiltere, Fransa ve A.B.D. ile girdiği İkinci Afyon Savaşı’nı da kaybeder ve daha fazla aleyhine maddeleri içeren anlaşmaları imzalamak zorunda kalır. Sonunda İngiliz güçleri, Hong Kong ve Kowloon’u Çin’den devralır. Çin ekonomisi tamamen dış güçler tarafından kontrol edilir hale gelir.
1860-1895
Kamu hizmetini yeniden düzenlemek ve Konfüçyanizmi tekrar canlandırmak için Moğol girişimi başlar.
1884-1885
Çin-Fransız savaşı sonunda Fransızlar, Vietnam ve Burma’yı İngilizlerden devralırlar.
1890
Rusya, Kuzey Mançurya’da denizcilik haklarını korur; Batı’nın Çin’deki arazilere el koymaları devam eder.
1895
Çin-Japon savaşı Çin’in yenilgisiyle sonuçlanır; savaş tazminatı olarak bir miktar para ile Kore, Japonya’ya verilir. Tayvan, Çin’den, bağımsız yargılama hakkı alır.
1898
Batılı güçler kendi aralarında ticaret bölgeleri oluşturmak için Çin’i paylaşırlar; Rusya, Çin topraklarında demiryolu hattı döşer; reform yanlıları, Çin’i modernize etmek ve anayasal bir monarşik sistem kurmak isterler. Çin genelinde reform taraftarları yaygınlaşır ama yönetim karşısında yenik düşerler.
1900
Ünlü Boxer Ayaklanması gerçekleşir. Afyon ticareti de dâhil olmak üzere, Batılı saldırılara muhalif bir topluluk bu isyanda etkili olur. Çin’i desteklemek için, İngilizler tarafından sekiz üyeli bir ittifak oluşturulur.
1902
Reformcuların çalışmaları verimli olur ve Moğollar son derece sınırlı bir anayasal monarşiyi kabul eder.
1905-1907
Tseng P’u, Günah Okyanusundaki Çiçek’i yayınlar. Kitap, 1870-1900 yılları arasında gelişen bir hikâyeyi konu alır.
1911
Çin İmparatorluk yönetimi, Sun Yat-Sen’in liderliğindeki başarılı bir ayaklanma ile devrilir.
1912
Çin, General Yu’an Shih-kai adlı azılı bir diktatörün önderliğinde cumhuriyet olur.
1913-1916
Sun Yat-Sen ve onun Milliyetçi Partisi (Kuomintang), giderek daha zalim hale gelen Yu’an ve onun savaş lordlarını devirmek için girişim başlatır.
1915
Japonya, yargı alanında Çin’e güvence verir.
1917
Daha önce Japonya’ya karşı Çin’e yardım sözü veren Batılı ülkeler ve özellikle A.B.D. yardım için gelmek istemezler.
1919
4 Mayıs Hareketi olarak bilinen Japon karşıtı protesto, Çin’in her tarafına yayılır. Bu, aydınlar ve reformcular tarafından verilen yeni bir uyanışın ilhamı ve sonucudur. Amaç, Batı dünyası ile diyalog kurmak için kısmen de olsa öğrenci değişimini sağlamaktır.
1921
Kapitalist emperyalizmin yıllarca süren sömürüsüne tepki olarak Çinli reformcular, Marx ve Lenin’in görüşleri doğrultusunda, Şanghay’da Çin Komünist Partisi’ni kurarlar. Aynı yıl, Lu Xun’un Ah-Q’nun Gerçek Hikâyesi kitabı yayınlanır.
1923
Sun Yat-Sen, emperyalizme karşı Çin’i birleştirmek amacıyla eski Kuomintang’ı yeniden düzenler.
1925
Sun Yat-Sen ölünce Çan Kay Şek, Kuomintang’ın liderliğini kabul etmez; hükümete karşı, komünistlerin de katıldığı ayaklanma başarısız olur.
1927
Komünist ve Milliyetçi bir ittifak benzer bir isyanı oluşturur; başarı bu kez kesindir. Çan Key Şek, sonunda komünist müttefiklerine onların katili olarak döner.
1928
Çan Kay Şek’in Milliyetçi Partisi beş Çin ilinin kontrolünü ele geçirir.
1930
Komünistler, yeraltı faaliyetleriyle Milliyetçileri ve diğer savaş lordlarını devirmeye çalışır.
1931
Japonya, Mançurya’yı ele geçirir ve her şeye el koyar.
1933
Keza Japonya, Çin’in İç Moğolistan bölgesini de ele geçirir.
1934
Çan Kay Şek, Japonlar ve komünistlerin yerine savaşan savaş lordlarıyla mücadele eder. Mao Zedong, Çin’in nihai yönetimi için komünistleri “uzun yürüyüş”e çağırır.
1936
Çan Kay Şek, kendi generallerinden biri tarafından kaçırılır ve tutsak edilir.
1937
Çan Kay Şek serbest kaldığında, Japonya’ya karşı mücadele için Milliyetçi Parti’nin kısa süreliğine komünistlerle işbirliği yapmasına karar verir.
1937-1938
Japonlara karşı yürütülen savaşlar Çin anakarasında devam eder; Çin topraklarını kaybeder; merkezi hükümet Nanking’e çekilir.
1939
Savaş sırasında, komünistler ve Kızıl Ordu güçlenir.
1945
İkinci Dünya Savaşı sona erer ve Japonya teslim olur, ama Çan Kay Şek ve Milliyetçiler, Mao’nun komünistleriyle ülke içinde savaşlarını sürdürürler.
1947
İç savaş Çin’in her yerine yayılır.
1948
İç savaş sırasında komünistler kuzey bölgelerinde üstünlük sağlarlar.
1949
Milliyetçiler dağıldıktan sonra Tayvan’a gider. Mao Zedong, Çin Halk Cumhuriyeti’nin devlet başkanı olur.
1949-1951
Komünistler 1 ilâ 2 milyon karşı devrimci Çinli’yi idam eder.
1950
Çin, geleneksel Çin topraklarını geri almak için Tibet’e saldırır ve işgal eder.
1950
Çin, Batı dünyası ile tüm bağlarını koparır.
1950-1953
Kore Savaşı sırasında, Güney Çinli Komünistler, Kuzey Kore’nin yardımına koşar.
1953
Çin, Stalin’in ölümünden derin surette etkilenir; bu durum Mao’nun, Çin’i ve kendisini komünist dünyanın bağımsız lideri olarak göstermesi için bir fırsat yaratır.
1966-1976
Çin giderek S.S.C.B. ile bağlarını koparır. Mao Zedong ve yakın dostları, “Büyük Proleter Kültür Devrimi”ni deklare eder. Bu projenin içeriğinde yer alan temel hedefler şunlardır: Büyük Çin toplumu için alt ve orta sınıfın etki alanları korunacak, Batı kültürü temizlenecek, Kızıl Muhafızlar ve genç öğrenciler elit bir güç haline getirilecek, aydınlar, aristokrasinin eski üyeleri ve üst sınıf vatandaşlar tacize tabi tutulacak ve gerekirse hapsedilecek.
1971
Lin Biao, Mao tarafından seçilir ama daha sonra ihanetle suçlanır ve esrarengiz koşullar altında ölür. Çin, Birleşmiş Milletler’e kabul edilir.
1976
Mao ölür, Hua Guofeng onun yerini alır. “Dörtlü Çete” kapatılır. Mao’nun yakınları ve radikal danışmanları, dul eşi Jiang Qung da dâhil olmak üzere tutuklanır ve hapsedilir.
1979
Bei Dao’nun Dalgalar adlı kitabı Çin’de yayınlandığında, kargaşaya neden olur. Ticaret ve diğer antlaşmalar, Japonya ve Batı ülkeleriyle yapılmaya başlanır.
1989
Demokrasi yanlısı protesto gösterisi için çok sayıda öğrenci Tiananmen Meydanı’nda toplanır; Dalgalar adlı kitap, barışçıl protestoculara ilham kaynağı olmuştur, ama Kızıl Ordu binlerce insanı öldürür. Bei Dao, gösterinin sonucunu duyduğunda, hemen tercihini yapar ve ülke dışına çıkar; o hâlâ sürgünde yaşamaktadır.
(Yazanlar: Claudia Durst Johnson & Vernon Johnson-Çeviren: D.Yılmaz Tekin)