Bu yönerge, Türkçe Vikipedi'nin Biçem El Kitabı'nın bir parçasıdır.
Yönerge, kullanıcıların uyması istenen genel olarak kabul edilmiş bir standart oluşturmaktadır; ancak kullanıcıların yönergenin uygulanması konusunda sağduyu ile hareket etmesi beklenir ve bazı durumlarda istisnalar söz konusu olabilir. Bu sayfada yapılacak önemli düzenlemelerin fikir birliğini yansıtması gerekir. Şüpheye düştüğünüz durumlarda, konuyu ilk önce tartışma sayfasında gündeme getirin.
|Ceviz kabuğuna sığacak şekilde bu sayfa: Giriş bölümü maddenin konusunu tanıtmalı ve madde metnini dengeli bir biçimde özetlemelidir.|
|Biçem el kitabı|
Giriş bölümü (giriş veya girizgâh olarak da bilinir), bir Vikipedi maddesinde içindekiler tablosu ve ilk başlıktan önce gelen, maddenin konusunun ilk tanıtımının ve içerik özetinin yapıldığı bölümdür. Ancak bu bölümü, okuyucunun ilgisini çekmeyi amaç edinen haber yazımındaki giriş paragraflarıyla karıştırmamak gerekir.
Bir okuyucunun Vikipedi'de ortalama bulunma süresi birkaç dakikadır.[1] Giriş bölümü, bir maddeye ulaşan çoğu okuyucunun ilk okuyacağı kısımdır. Maddenin konusuna ilişkin temel yönleri özetler ve maddenin geri kalanında neler olduğu konusunda okuyucuyu kandırmadan ya da okuyucuya vaat sunmadan bir ilgi yaratır. Bu bölümün tarafsız bir bakış açısı gözetilerek, açık ve anlaşılır bir biçem ile yazılması gerekir.
Giriş bölümü, tek başına maddenin konusunun kısa bir genel görünümünü sunabilmelidir. Konuyu tanıtmalı, bağlamı oluşturmalı, konunun neden kayda değer olduğunu açıklamalı ve tartışmalı hususlar da dahil olmak üzere en önemli noktaları özetlemelidir.[2] Maddenin konusunun kayda değerliği, genellikle ilk birkaç cümlede ortaya konur. Maddenin genelinde olduğu gibi girişte yer verilecek bilgiler de yayımlanmış ve güvenilir kaynaklar uyarınca maddenin konusu açısından önemine göre dengeli olarak verilmelidir. Maddenin kalan bölümlerinde yer almayan bilgiler girişte de bulunmamalıdır. Genel bir kural olarak giriş bölümünün uzunluk üst sınırının bütünlüklü olarak yazılmış dört paragraf olması gerekmektedir.
Bileşenler[kaynağı değiştir]
Giriş bölümündeki bileşenler, tamamı isteğe bağlı olmak üzere şu sırayla yer almalıdır: İlknot şablonları, bakım etiketleri, bilgi kutuları, yabancı karakter uyarı kutuları, resimler, kenar şablonları, giriş metni, içindekiler tablosu ve ardından birinci bölümün başlığı.
|“||


Giriş bölümünün yapısı:
{{Kısa açıklama}} {{İlknot}} {{Silinmeye aday sayfa}} {{Düzenle}} {{Roket bilgi kutusu|ad=...}} {{Özel karakterler içerir}} [[Dosya:TipikBirRoketResmi.jpg|...|Tipik bir roket]] {{Roket kenar şablonu}} '''Roket'''... <!--Özel sözdizim yoluyla baskılanmadığı veya değiştirilmediği müddetçe ve maddede en az dört bölüm olduğu sürece, içindekiler tablosu bu noktada otomatik olarak oluşturulur.--> == Birinci bölüm başlığı ==
|„|
- Kısa açıklama, sayfanın kapsamına dair özet niteliğinde kısa bir nitelemedir. {{Kısa açıklama}} şablonuyla eklenir, büyük harfle başlar, sonunda noktalama işareti barındırmaz ve maddenin konusunun en kısa ve tanıtıcı özetini yapar. Hâlihazırda kısa açıklama içeren maddeler buradan görülebilir.
- İlknot şablonları, sayfanın ilk görünür bileşeni olmalıdır. Eğer okuyucu yanlış bir sayfaya ulaşmışsa, bunu bir an önce bilmek isteyecektir. Metin tabanlı tarayıcılar ve ekran okuyucuları sayfayı kullanıcılarına sıralı olarak sunarlar. Bazı durumlarda madde adının başka anlamlara gelebileceğini göstererek başka bir maddeye bağlantı vermek için madde başına Başlığın diğer anlamları için... biçimindeki anlam ayrımı sayfası şablonlarının yerleştirilmesi mümkündür. Söz konusu ifade, bu şablonların kullanıldığı yerlerde eğik yazıyla ve içeri girintili olarak görünür. Bu kısımda, madde içerisindeki başlıklara bağlantı verilmemelidir.
- Silme etiketleri; sayfanın silinme olasılığının olduğunu bildiren bekletmeli silme, hızlı silme ve silinmeye aday sayfa etiketleridir.
- Bakım etiketleri, okuyucuyu maddenin genel kalitesi hakkında bilgilendirmektedir ve kullanıcıya maddeden daha önce sunulmalıdır.
- Bilgi kutuları, maddenin konusuyla ilgili genel bir görünüm veya özet bilgiler içerir ve bu nedenle metinlerin üzerinde yer almaları gerekir (ancak girişteki metinle yan yana, metnin sağında görüntülenirler).
- Yabancı karakter uyarı kutuları, maddelerde Türkçenin temel aldığı Latin alfabesi dışındaki yazı sistemlerinin parçası olan yabancı karakterlerin yer aldığını okuyucuya bildirir. Eğer yabancı karakterler tarayıcı ekranını aşağıya sürüklemeden görülecek kadar yukarıdaysa, uyarı etiketinin mümkün olduğu ölçüde karakterlere yakın bir noktaya yerleştirilmesi yararlı olabilir.
- Resimler, konuyla ilgili ve teknik anlamda yeterli olmalıdır. Bir giriş resminin madde ile görsel ilişkiye sahip olması ve bu sayede okuyuculara doğru sayfaya ulaşmış olduklarını anlama olanağı sunması sıklıkla rastlanan bir durumdur. Resimlerin altyazıları madde metnin bir parçasıdır. Maddede anlam ayrımı bağlantıları yer alıyorsa, giriş resmi giriş metninden hemen önce görünmelidir. Aksi takdirde ekran okuyucular öncelikle madde içeriğinin zaten parçası olan resim altyazısını okuyacak; ardından anlam ayrımı bağlantısını okumaya "atlayacak" ve en sonunda da giriş bölümü metnine dönecektir. Bu da mantık dışı bir sıralamaya neden olacaktır.
- Kenar şablonları, birbiriyle ilişkili olan birden fazla madde arasında dolaşımı kolaylaştırmak için kullanılan bağlantı derlemeleridir. Kenar kutuları özellikle bilgi kutusunun olmadığı durumlarda girişe yerleştirilebilir. Bir bilgi kutusu varsa, kenar kutusu maddenin herhangi bir diğer bölümünün üst veya alt kısmına da taşınabilir. Bu, kutunun erişilebilirliğini artıracaktır.
- Giriş metni ("giriş"), maddelerin hemen hepsinde yer alan; maddenin konusunun önemini ortaya koyan, önemli eleştiri ve tartışmalara da değinen ve okuyucuların daha fazlasını öğrenmek istemesini sağlayan bölümdür. Giriş metninin başlığı yoktur. Uzunluğu madde uzunluğuyla doğru orantılıdır, ancak genellikle dört paragrafı geçmez.
- İçindekiler, en az dört başlık içeren sayfalarda otomatik olarak görünen bir tablodur. İçindekiler tablolarına şablonlar yardımıyla çeşitli biçimlendirmeler uygulanabilir, ancak sayfaların standart görünümünü koruma amacıyla bundan mümkün olduğu ölçüde kaçınılmalıdır. Özel ayarlı bir içindekiler tablosu kullanılacaksa, tutarlılık sağlamak adına kaynak kodda bu ayarların kodunun giriş bölümünün sonrasına yerleştirilmesi gerekir. Ekran okuyucuları kullananlar içindekiler tablosunun giriş metninden hemen sonra gelmesini bekler. İçindekiler tablosuyla ilk başlık arasına herhangi bir metin eklemesi yapılması durumunda ise bunu kaçıracaklardır.
Kaynaklar[kaynağı değiştir]
Giriş bölümü doğrulanabilirlik, yaşayan insanların biyografileri ve diğer Vikipedi politikalarına uymak zorundadır. Doğrulanabilirlik politikası, itiraz edilen veya edilmesi muhtemel olan içeriğin ve yapılan doğrudan alıntıların bir metin içi kaynak ile desteklenmesini önerir.
Giriş bölümü genellikle madde metnindeki bilgileri tekrar edeceği için, kullanıcıların itiraza konu içeriğin kaynaklarına kolay erişim konusunda okuyucuya yardımcı olma isteği ile fazla kaynak kullanımı arasında bir denge kurması gerekir. Girişler çoğu zaman madde metnine göre daha genel ifadeler barındırır ve tartışmaların odağında olmayan konuya sahip maddelerin giriş bölümündeki bilgilere itiraz edilme ve bunların kaynak gerektirme olasılığı da bu nedenle düşük olsa da, giriş bölümündeki içeriğin kaynak gerekliliği konusunda herhangi bir istisna söz konusu değildir. Alt başlıklar içermeyen ve dolayısıyla yalnızca giriş metninden oluşan maddelerin bu kısımlarında ise kaynak kullanımı doğal olarak gereklidir. Karmaşık, gündemde olan veya tartışmalı konular çok sayıda kaynak gerektirebilirken, bu özellikleri taşımayan konuların ise daha az kaynak gerektirmesi söz konusu olabilir. Dolayısıyla maddenin girişinde kaynak bulunması konusu, maddenin tamamındaki içeriğe bağlı olarak ne zorunlu kılınmış ne de yasaklanmış bir uygulamadır.
İçerik[kaynağı değiştir]
Erişilebilir bir genel görünüm[kaynağı değiştir]
Giriş bölümü, bir maddede ele alınan en önemli hususları maddenin kısa ve tek başına varlığını sürdürebilecek bir sürümüymüşçesine özetlemelidir. Bu bölümde bir konunun neden kayda değer olduğu ortaya konulmalı ya da en azından sakınılması gereken "başarılı", "ödüllü" ve "popüler" gibi öznel ifadelerden kaçınılarak konuya bir giriş yapılmalıdır. Buradaki metnin erişilebilir olması maddenin geri kalanında olduğundan çok daha önemlidir. Kullanıcılar uzun paragraflardan, aşırı spesifik betimlemelerden kaçınmalı ve ayrıntıları maddenin geri kalan bölümlerine bırakmalıdır. Okuyucunun maddeye ilgi duymasını sağlamaya özen gösterilmeli, ancak henüz açıklaması yapılmamış şaşırtıcı olabilecek nitelikteki bilgilerin sezdirimi yapılmamalıdır.
Genel olarak yararlı olabilecek kısaltmalar burada yer bulmalı; anlaşılması güç terminoloji ve sembollerden ise kaçınılmalıdır. Giriş bölümünü mümkün olduğunca geniş bir kitlenin anlayabileceği bir düzeyde tutmak için matematik denklem ve formüllerinden çok gerekli olmadıkça kaçınılmalıdır. Yaygın olmayan terimlerin olmazsa olmaz nitelikte olduğu durumlarda, bunların bağlam içinde uygun bir yere yerleştirilmesi, iç bağlantıyla desteklenmesi ve kısaca tanımlanması gerekir. Maddenin konusu, normal bir okuyucunun anlayabileceği bir bağlama oturtulmalıdır. Örneğin bir şehrin konumunu koordinatlarla vermek yerine bir bölgeye ya da daha büyük bir yere göre betimlemek daha yararlı bir yöntemdir. Okuyucular ilk kelimeden itibaren konunun tam ortasına düşer durumda bırakılmamalı, konuya adım adım giriş yapmaları sağlanmalıdır.
Görece önem[kaynağı değiştir]
Yersiz önem vermeyi konu alan politika uyarınca, içeriğin üzerinde durulan her bir yönünün maddenin konusu için görece önemini yayımlanmış güvenilir kaynaklar doğrultusunda yansıtması gerekir. Bu durum, maddenin tamamında olduğu gibi giriş bölümü için de geçerlidir. Maddenin girişinde üzerinde özellikle durulan kısımla maddenin geri kalanında üzerinde özellikle durulan kısım arasında bir tutarsızlık olması durumunda, kullanıcıların bu tutarsızlığı gidermek için çalışması gerekir. Madde metninde yer almayan önemli bilgilerin yalnızca giriş bölümünde yer bulması uygunsuzdur; ancak giriş bölümündeki her şeyin madde metninde yinelenmesi de zorunlu değildir. Bu duruma istisna olan içeriklere örnek olarak alıntılar, örnekler, doğum tarihleri, taksonomik adlar, dava numaraları ve unvanlar verilebilir. Madde girişindeki önemli bilgilerin maddenin kalanında da işlenmesine ilişkin bu yönelim, içeriği giriş bölümünden bilgi çıkarma gerekçesi olarak kullanılmamalı, bunun yerine girişteki içerikle maddenin geri kalanındaki içeriğin uyumlu hâle getirilmesine çalışılmalıdır.
Açılış paragrafı[kaynağı değiştir]
İlk paragraf, tarafsız bakış açısı gözeterek ve çok spesifikleşmeden maddenin konusunu tanımlamalıdır. İyi bir tanım; döngüsel olmayan, eşanlamlı ya da yakın eşanlamlı kelime içermeyen, çok dar veya çok geniş kapsamlı olmayan, bulanıklık barındırmayan, mecazî olmayan ve belirsizlik taşımayan tanımdır. Konuya ilişkin bilgi ve olguları sunarak maddenin konusunun içinde yer aldığı bağlamı ortaya koymalıdır. Uygunsa yer ve zaman bilgisi de içermelidir. Ayrıca konunun sınırlarını da ortaya koymalıdır. Örneğin "Kaptan-ı deryalar listesi" gibi bir maddede listenin kapsamının "1401-1867 yılları arasında Osmanlı donanmasının en üst düzey sorumlusu olan ve 16. yüzyılın ortalarına kadar deryabeyi olarak da anılan Kaptan-ı Deryalar" olduğu belirtilmelidir.
İlk cümle[kaynağı değiştir]
İlk cümle, konunun uzmanı olmayan okuyucuya konunun ne veya kim olduğunu anlatıcı nitelikte, yalın bir Türkçe ile yazılmış olmalıdır. İlk cümlede; alternatif yazım ve telaffuz gibi ögeleri içeren parantezin çok uzayarak cümlenin okunmasını zorlaştırması konusunda dikkatli olunmalıdır. Bu durumun gerçekleşme olasılığı olduğunda bu bilgilere maddenin ilerleyen kısımlarda yer verilmelidir.
- Mümkünse maddenin adı ilk cümlenin de dilbilgisel öznesi olmalıdır.[3] Diğer yandan, madde adı zaten Adolf Hitler'in son dileği ve vasiyeti örneğindeki gibi betimleyici nitelikteyse, madde adının tamamının metinde aynen geçmesi gerekmez.
- İlk cümlede yüklem -DIr biçimbirimini taşımalı (örn: Alman futbolcudur); yalın (örn: Alman futbolcu) veya geçmiş zaman (örn: Alman futbolcuydu) kullanımından kaçınılmalıdır.
- Benzer şekilde eğer madde bir liste ise, listenin "Bu, X'lerin listesidir" ya da "X'lerin listelendiği" biçiminde tanımlanmaya çalışılmasından kaçınılmalıdır. Listenin daha açık ve daha bilgilendirici bir biçimde açıklanması adın olduğu gibi yinelenmesinden daha yararlıdır (konuyla ilgili olarak aşağıdaki ilk cümlenin biçimi bölümüne de bakınız).
- Sayfanın adı, ilk cümlenin öznesi olarak kullanıldığında biraz farklılaşmış bir biçimde görünebilir ya da çoğul çekim veya eşanlamlı kelimeler gibi çeşitlemeler içerebilir.[4][5]
Benzer şekilde, madde adında "Dil (organ) örneğindeki gibi parantezli bir anlam ayrımı ibaresi varsa, giriş cümlesinin kalın yazılı kısmında "(organ)" ibaresi yer almamalıdır.[6]
- Konu tanımlanabilir nitelikteyse, bu durumda ilk cümle kısa bir tanım içermelidir. Bu tanım mümkünse maddenin konusunun uzman olmayan bir kişi tarafından anlaşılabilmesine olanak veren bir nitelikte olmalıdır. Benzer şekilde, madde adı özel bir teknik terim ise, terimin anlaşılmasını sağlayacak bağlamı mümkün olduğunda erken sunmak gerekir.[7]
- İlk cümlede artıklık asgari düzeyde tutulmalıdır. Maddenin ilk cümlesi, konuyla ilgili olan ve maddenin adının vermediği bilgileri vermek için kullanılmalıdır. Maddenin adının girişte aynı biçimde geçmesi zorunlu değildir.[8]
- "[Özne] ile ...kastedilir." veya "... için kullanılan bir kelimedir." gibi yapılardan kaçınılarak ilk cümlenin konuya odaklanması sağlanmalıdır. Madde konuya ilişkin terim hakkında değil, konunun kendisi hakkındadır.[9] Terimleri konu alan maddelerde, kullanma-sözetme ayrımını ortaya koymak için terim eğik yazıyla verilmelidir.[10]
- İlk cümle de, maddenin geri kalanı gibi Türkçe yazım ve noktalama işareti kurallarına uygun olmalıdır.
- Yalnızca tek bir nedenden dolayı kayda değer olan konuya sahip maddelerde bu nedenin, genellikle maddenin ilk cümlesinde verilmesi gerekir.[11]
- Maddenin konusuyla ilgili kayda değer olan her şeyi sıkıştırmaya çalışarak giriş cümlesini şişirmekten kaçınılması gerekir. Bunun yerine konuya giriş olması için bir giriş cümlesi kullanıldıktan sonra ilgili bilgiler giriş bölümünün geneline yayılmalıdır.
- Biyografi maddelerinin adı olarak kişilerin adının yaygın olarak tanınan biçimi kullanılır. Adın tamamı ise giriş bölümünün başında kullanılabilir. Örneğin Paul McCartney maddesindeki giriş bölümü metni şöyle başlayabilir: "Sir James Paul McCartney ...".
- Eğer madde kurgusal bir karakter veya yeri konu alıyorsa, bunun belirtilmesi gerekir.[12]
İlk cümlenin biçimi[kaynağı değiştir]
Bir maddenin adı konu için resmî veya geniş kabul gören bir ad ise, birinci cümlede mümkün olan en erken olacak şekilde kalın yazıyla gösterilmesi gerekir:
Aksi takdirde madde adının mümkün olan en doğal şekilde cümleye entegre edilmesi için çaba harcanmalıdır:
Parantez içindeki yaygın kısaltmalar bu anlamda önemli alternatif adlar olarak kabul edilir:
Bir madde kendisi hakkında bir ana madde bulunmayan bir kişiyle ilgili bir olayı konu alıyorsa ve özellikle kişinin adı olay maddesine yönlendirme durumundaysa, özne kalın yazılmalıdır:
Kaçınılması gereken yaygın hatalar[kaynağı değiştir]
Maddenin adı giriş cümlesinde kolay ve doğal bir biçimde kullanıma uygun değilse, yalnızca madde adını aynen kullanabilmek için cümle yapısı çok zorlama hâle getirilmemelidir. Bunun yerine düz bir Türkçe ile konu betimlenmeye çalışılmalı ve fazlalık ifadelerden kaçınılmalıdır.
Genel olarak maddenin adı (veya önemli bir alternatif ad) ilk cümlede yer almıyorsa, giriş cümlesinde yer alan ilgili metni kalın yazılı olarak kullanmayın:
Anlam ayrımı sayfaları da eğer varsa ana konuya giden bağlantıyı kalın olarak vermelidir.
Madde adında yer alan özel adlar[kaynağı değiştir]
Sayfa başındaki sayfa adı normalde eğik yazıyla yazımı gerektiren sanat eseri, edebiyat eseri veya müzik eseri gibi bir adsa, madde metninde ilk geçtiği yer hem kalın hem de eğik yazıyla yazılmalıdır:
Madde adı tırnak işaretleriyle çevriliyse, madde adı kalın yazılmalı ama tırnak işaretleri düz yazıyla verilmelidir:
Yabancı dil[kaynağı değiştir]
Maddenin konusu Türkçe dışındaki bir dil ile yakından ilişkiliyse, giriş cümlesinde genellikle parantez içinde olacak şekilde yabancı dilde madde adının eşdeğeri olan bir ada yer verilebilir. Örneğin Türkçenin başlıca dillerden biri olarak konuşulmadığı bir ülkedeki bir yer adını konu alan maddeler genellikle yerel dildeki eşdeğer adı da verecektir:
Madde adının yabancı dillerdeki eşdeğerleri yalnızca köken bilgisini göstermek için giriş cümlesine dâhil edilmemelidir.
Türkçede normalde kullanılmayan yabancı adlar kalın yazılmamalıdır. Bazı yabancı terimler eğik yazılmalıdır.
Telaffuz[kaynağı değiştir]
Maddenin adının yalnızca yazıma bakılarak doğrudan anlaşılamayan bir telaffuzu varsa, telaffuz bilgisi adın ilk geçtiği noktanın hemen sonrasında parantez içinde verilmelidir. Bu duruma örnek olarak; diğer dillerden yakın geçmişte ödünçlenmiş kelime veya söz öbekleri (single, selfie), özel adlar (Ralph Fiennes, Delaware Nehri, Tao Te Ching), veya Türkçeye uzun zaman önce girmesine rağmen önerilen telaffuzu yaygın olarak bilinmeyen kelimeler (koreografi, kâr) verilebilir. Eğer maddenin adı birden fazla kelimeden oluşuyorsa, yalnızca telaffuzunun kolay anlaşılamayacağı düşünülen kısımların telaffuzu edilebilir (örneğin Jean van Heijenoort'in yalnızca soyadının verilmesi yeterli olabilir). Telaffuzun tamamı maddenin daha sonraki bir kısmında yer alabilir.
Bağlamı oluşturan bağlantılar[kaynağı değiştir]
Açılış cümlesi, maddenin konusu açısından önemli olan geniş ölçekli veya daha temel nitelikteki konulara bağlantı vermeli ve maddenin kayda değer olduğunu ortaya koyan bağlamı oluşturmalıdır.
Örneğin bir bina veya yer hakkındaki bir maddenin, bu bina veya yerin bulunduğu coğrafi bölgeye bir bağlantı vermesi gerekir.
Teknik nitelikteki ya da alan jargonunun parçası olan bir terimi konu alan bir maddede, giriş cümlesi veya paragrafı genellikle terimin ait olduğu çalışma alanına bir bağlantı içerir.
Bir kişiyi konu alan bir maddenin ilk cümlesi, kişinin tanındığı alan hakkındaki sayfa veya sayfalara bağlantı vermelidir.
Bir maddenin konusunu anlayabilmek için ihtiyaç duyulan bağlamı neyin sağladığı konudan konuya değişkenlik gösterir.
Ancak madde konusunun tanımıyla ya da kayda değer olmasının nedeniyle doğrudan ilgisi olmayan bağlantıların bağlam oluşturma gerekçesiyle eklenmesinden kaçınılmalıdır. Örneğin Van Cliburn'ün açılış cümlesi Soğuk Savaş'a bağlantı verir, çünkü kişinin ünü doğrudan Çaykovski Yarışması zaferinin bir Soğuk Savaş sembolü olarak kullanılmasından gelir. 1950'li yıllarda Soğuk Savaş ile hiç ilgisi olmayan nedenlerden ötürü ünlü olan bir kişinin biyografisinde, her ne kadar Soğuk Savaş bu kişinin yaşamında tarihsel bağlamda önemli bir yer tutmuş olsa da Soğuk Savaş'a hiç değinilmemelidir. Aynı mantıkla, yılların konu için özel bir anlamı yoksa yıllara bağlantı vermekten de kaçınılması gerekir.
Kalın yazılı ifadeden daha önce gelen bağlantılar, eğer bağlamı oluşturmak için gerekli değillerse okuyucu için kafa karıştırıcı olabilir ve bunların giriş cümlesinde yer almaması gerekir. Bir kişinin unvan veya görevi adından daha önce verilebilir. Örneğin bir orgeneralin unvanı kişinin adından önce yer alacaktır. Ancak "Orgeneral" kelimesi bağlantı olarak kullanılmamalıdır, çünkü bunu yapmak bağlamı oluşturmak için gerekli değildir. Bununla birlikte, bağlam için gerçekten ihtiyaç duyulan bir bağlantının kalın yazılı ifadeden önce gelmesini önlemek için cümle yapısı doğal olmayacak bir biçime de sokulmamalıdır.
Canlılar[kaynağı değiştir]
Madde adı olarak yaygın bir adın kullanılması durumunda, giriş cümlesinde kalın yazılan yaygın addan sonra parantez içinde kalın yazılı olmayan ama eğik yazılan bilimsel ad gelmelidir. Geçerli durumlarda alternatif adlar da verilmeli ve güvenilir kaynaklarla desteklenmelidir. Bu alternatif adlar yaygın olarak kullanılıyorsa girişte kalın yazılı olarak verilmeli, eğer kullanımları sınırlıysa maddenin başka bir bölümünde yer almalıdır. Maddenin başka bir bölümünde yer alan alternatif adların kalın yazılı olarak verilmesi konusundaki karar maddeler özelinde ayrı ayrı verilmelidir. Türkçe olmayan yaygın adlara yer verilmesi, Türkçede de yaygın kullanım söz konusu olmadığı sürece gerekli değildir. Bu adların kullanılması durumunda Türkçe olmadıkları için eğik yazılı olarak verilmeleri gerekir.
Madde adı bilimsel ad ise, (verilmişse) bilimsel ad ile yaygın olarak bilinen adın sırası tersine çevrilmeli ve bilimsel ad hem kalın hem de eğik yazılmalıdır. En yaygın adın parantez içinde verilmesinden kaçınılmalıdır, çünkü bu kullanım Vikipedi'nin bazı görünümlerinde bu adın görüntülenmesini önleyebilir.
Yaşayan insanların biyografileri[kaynağı değiştir]
Bu konudaki temel kurallar aşağıdaki gibi özetlenebilir:
- Ansiklopedik nitelikteki tartışmalı hususlara ilişkin, maddenin ilerleyen kısımlarında güvenilir kaynaklara sahip içeriğin giriş bölümü kapsamında ne gereğinden fazla öne çıkmasına ne de gereğinden fazla yer kaplamasına izin verilmelidir. Giriş bölümü, bir bütün olarak maddeyi doğru bir biçimde özetlemelidir.
- Bir kişiyi etkileyen yakın zamanda yaşanmış olaylar, tarihî perspektif içerisinde değerlendirilmelidir. En yakın zamanlı olayın en kayda değer olay olması şart değildir. Yeni bilgiler eskilerle dengelenmeli ve tüm bilgilere gerekli önem verilmelidir.
- Vikipedi kişileri anma yeri değildir: Maddeye konu kişi öldüğünde giriş bölümü radikal bir değişiklik geçirmemeli veya ölümün üzerinde gereğinden fazla durulmamalıdır.
- Yaşayan insanların doğum tarihi gibi şahsi bilgileri konusunda birincil kaynaklar kullanılmamalıdır.
Alternatif adlar[kaynağı değiştir]
Vikipedi'nin yazılımı olan MediaWiki bir maddenin birden fazla ada sahip olmasına izin vermemektedir. Bu madde adı bir kişi, kuruluş, yer vb.ne verilmiş olan ad ise, maddenin konusu için kullanılan önemli alternatif adların da ilk cümle veya paragraf içinde yer alması gerekir. Bu tür kullanımlara örnek olarak alternatif yazımlar, daha uzun veya daha kısa biçimler, tarihî adlar ve diğer dillerdeki önemli adlar verilebilir. Gerçekten de alternatif adların maddeye ad olan terimden daha uygun olacağı bağlamlar olabilmektedir. Örneğin şu anda adı "Gdańsk" olan şehirden uygun tarihi bağlam içerisinde "Danzig" adıyla söz etmek mümkündür. Madde yazarının, okuyucunun edineceği bilgiyi azami düzeye çıkarma isteğiyle okunulabilirliği koruma arasında sağlıklı bir denge kurması gerekir.
Türkçe olmayan adlar[kaynağı değiştir]
Vikipedi'nin adlandırma kuralları Türkçe kullanımını öneriyor olsa da, bir maddenin konusunun Türkçe kaynaklarda Türkçe olmayan bir adla daha iyi tanındığı durumlar olabilir. Bu tür durumlarda madde için Türkçe olmayan adın daha uygun olması mümkündür.
İlk cümlede kullanım[kaynağı değiştir]
İlk satırda madde adından sonra parantez içerisinde bir veya iki alternatif ad yer alabilir. Aşağıdaki ad örnekleri parantez içinde verilebilir, ancak bunların yer alması konusunda fikir birliği olmalıdır.
- Türkçe yazım kurallarının standartlaştırılmasından önce kullanılan adlar gibi arkaik adlarda bu durumun belirtilmesi gerekir (örn: arkaik: ad).
- Yabancı bir dildeki geçerli ve uygun adlara da yer verilmesi önerilir. Buna örnek olarak adını Türkçe olarak yazmayan bir kişiyi konu alan maddeler gösterilebilir. Ayrı diller noktalı virgül ile, Latin alfabesi dışındaki alfabelerin romanizasyonu ise virgül ile ayrılmalıdır.
Giriş cümlesinde karmaşa yaratacak yabancı dildeki veya eski adların dipnot olarak verilmesi daha uygun olacaktır.[16]
Biyografiler[kaynağı değiştir]
Biyografi maddeleri için temel yönergeler aşağıda özetlenmiştir.
- Kişinin adı, eğer biliniyorsa kişinin kısaltılmış ya da madde adında yer verilmemiş olan her türlü adı da dâhil olmak üzere adı ve soyadını tam olarak sunmalıdır. Örneğin Calvin Coolidge maddesinde kişinin adı John Calvin Coolidge Jr. olarak verilmelidir.
- Bazı dillerde de yaygın olan ve samimiyet, sevgi ve yakınlık ifade eden kısa kullanımlar, kişinin tam adı verildikten önce veya sonra yeniden verilmemektedir. Örneğin Tom Hopper için Thomas Edward Hopper yazılması yeterlidir.
- Sandro Botticelli adıyla bilinen Alessandro di Mariano di Vanni Filipepi gibi ifadeler de yeri geldiğinde kullanılabilir. Bu gibi kullanımlar tırnak içine alınmaz.
- Kişinin bir takma adı varsa, bu ad kişinin ad(lar)ından sonra ve soyadından önce gelecek şekilde ve tırnak içinde verilir. Örneğin Dwight D. Eisenhower'ın girişteki adı Dwight David "Ike" Eisenhower olarak verilmelidir. Tırnak işaretleri kalın yazılmamalıdır.
Ayrı bölüm kullanımı[kaynağı değiştir]
Alternatif adların sayısı üç veya üzeri ise ya da adlar da kendi başına kayda değer nitelikteyse, bunların "Adlar" ya da "Kökeni" gibi bir ad taşıyan ayrı bir bölüme taşınıp burada ele alınması gerekebilir. Bu tür bir bölüm veya paragraf oluşturulduğunda, alternatif veya yabancı adlar ilk satıra geri taşınmamalıdır. Ancak geniş ölçüde kabul gören Türkçe addan farklı olan yerel dildeki bir resmî adın istisnai olarak girişte tutulması mümkündür.
Taslaklar[kaynağı değiştir]
Maddenin bir taslak olması ve başlık içermemesi durumunda, girişe gerek olmayabilir. Vikipedi her ne kadar taslakların genişletilmesi yönünde öneride bulunsa da, güvenilir kaynakların bulunamadığı durumlarda bu mümkün olmayabilir. Bir madde 400 ila 500 kelimelik yeterli bir uzunluğa getirildiğinde, kullanıcılar bölüm başlıkları eklemeyi ve taslak sınıflandırmasını kaldırmayı düşünebilirler.
Uzunluk[kaynağı değiştir]
Giriş bölümünün uzunluğu maddenin boyutuna bağlıdır. Çok katı bir kural olmamakla birlikte, giriş genellikle dört paragraftan uzun olmamalıdır. Girişin uzunluğu okuyucuların konuya ilişkin kısa ama yararlı ve eksiksiz bir özet beklentisine uygun olmalıdır. Çok kısa olan bir giriş okuyucuyu tatmin etmeyecek, çok uzun bir giriş de göz korkutacak, okumayı güçleştirecek ve okuyucunun ilgisini yitirmesine neden olabilecektir. Giriş bölümünün uzunluğu konusunda aşağıdaki öneriler yararlı olabilir. Tabloda yer alan karakter sayısı, okuyucunun okuduğu biçimlendirilmiş nihai sürümde yer alan karakter sayısıdır.
|Madde uzunluğu||Giriş uzunluğu|
|15.000 karakterden az||Bir veya iki paragraf|
|15.000 ila 30.000 karakter||İki veya üç paragraf|
|30.000 karakterden fazla||Üç veya dört paragraf|
Maddenin uzunluğundan dolayı bağımsız bir maddeye dönüştürülmüş olan başlıklardan söz eden giriş bölümleriyle ilgili olarak Vikipedi:Özet biçemi sayfasından bilgi alınabilir.
Giriş bölümünde değişiklik yapma[kaynağı değiştir]
Tüm kullanıcılar maddenin en üstünde yer alan Değiştir / Kaynağı Değiştir sekmesine tıklayarak giriş üzerinde değişiklik yapabilir. Giriş bölümü için varsayılan bir bölüm değiştirme bağlantısı bulunmamaktadır, ancak bazı JavaScript betikleri veya tercih ayarları ile giriş bölümü için de bu seçeneğin etkinleştirilmesi mümkündür.
- Tercihler → Küçük araçlar → Bilgilendirmeler → Giriş değiştirme, sayfaların sadece giriş bölümünü değiştirmek için madde adının sağ tarafına "değiştir" bağlantısı ekleyen bir araçtır.
- Tercihler → Sayfa yazma alanı → Genel seçenekler → Bölüm başlıklarına sağ tıklayarak bölüm düzenlemeyi etkinleştir
Haber metinlerindeki giriş bölümleriyle karşılaştırma[kaynağı değiştir]
Vikipedi maddelerinin girişleri haber metinleri gibi yazılmamalıdır. Her ne kadar iki biçem arasında önemli bilgilerin öne çıkarılması ve giriş bölümünü okuyan okuyucunun yeterli bilgiyi edinmesinin amaçlanması gibi bazı benzerlikler olsa da, birçok da fark mevcuttur. Habercilikteki giriş bölümleri, yalnızca haberin en önemli unsurlarının özeti niteliğindedir. Buradaki bilgiler haberciliğin "Beş N bir K"sı olarak da anılır: ne, nasıl, neden, nerede, ne zaman ve kim. Haber metinlerindeki girişler genellikle bir veya iki cümle uzunluğundadır. Vikipedi maddelerinde ise ilk cümle genellikle bir tanımdır ve giriş çok daha uzundur. Temel işlevi, yalnızca konuya giriş yapmakla kalmayıp aynı zamanda daha fazla bilgi vermek ve maddeyi de özetlemektir.
|Haber metni girişi||Ansiklopedi maddesi girişi|
|"Orta Hindistan'daki Amerikalı böcek ilacı şirketinde gerçekleşen zehirli gaz sızıntısına gece uykusunda yakalanan 410 kişi öldü. Yetkililerin yaptığı açıklamaya göre, Bhopal şehrindeki olayda en az 12.000 kişi rahatsızlandı ve bunların 2.000 kadarı hastaneye kaldırıldı."


Hazarika, Sanjoy (3 Aralık 1984) "Bhopal şehrindeki gaz sızıntısında en az 410 ölü" The New York Times
|Bhopal faciası veya diğer adıyla Bhopal gaz felaketi, Hindistan'da gerçekleşen bir gaz sızıntısıdır ve dünyanın ölü sayısı açısından en ağır endüstriyel felaketidir. 2-3 Aralık 1984 gecesi Madhya Pradeş eyaletindeki Bhopal şehrinde bulunan Union Carbide India Limited (UCIL) böcek ilacı tesisinde gerçekleşen olayda 500.000'in üzerinde insan metil izosiyanata (MIC) maruz kaldı. Zehirli madde tesisin yakınında bulunan yerleşim bölgesini de etkiledi. Ölü sayısı konusundaki tahminler değişkenlik gösterir. Resmî ölü sayısı 2.259 olarak açıklanırken, Madhya Pradeş yerel yönetimi gaz sızıntısıyla bağlantılı toplam 3.787 ölümü teyit etti. Bunun dışında 8.000 kişinin sonraki iki hafta içinde öldüğü, sonrasında da gazla ilgili hastalıklardan dolayı 8.000 ölümün daha yaşandığı kaydedildi. 2006 yılında yayımlanan resmî bir belgeye göre sızıntıdan dolayı 558.125 kişi rahatsızlandı ve bu sayının 38.478'i geçici ve kısmî rahatsızlıklar iken, yaklaşık 3.900'ü ise ağır ve kalıcı engel yaratan rahatsızlıklardı.|
Meraklandırmaya yönelik girişler[kaynağı değiştir]
Tabloid türü gazeteler, dergiler ve görsel yayıncılar bazı durumlarda okuyucu veya izleyiciyi haberin tamamını okumaya veya izlemeye teşvik etmek için önemli bilgileri kasıtlı olarak vermeyip merak uyandıran giriş bölümlerine sahip olabilir. Bu tür durumlarda haberin en can alıcı unsuru bilerek paylaşılmaz ve bunu öğrenmek isteyen okuyucu veya izleyici okumaya veya izlemeye devam etmek durumunda kalır. Vikipedi'de bu biçeme hiçbir zaman başvurulmamalıdır.
Örnek (BWV 565 maddesinin giriş bölümü için)
- 20. yüzyılın son çeyreğinde Peter Williams ve Rolf-Dietrich Claus gibi araştırmacılar bu parça üzerine çalışmalarını yayımladı ve gerçek olmadığını ileri sürdü. Christoph Wolff gibi Bach araştırmacıları ise eserin Bach'a ait olduğunu savundu.
Meraklandırmaya yönelik metin ise şöyle yazılır:
- 20. yüzyılın son çeyreğine kadar parçanın gerçek olduğu düşünülüyordu. Peki ya gerçekten de öyle mi? Ünlü Bach uzmanlarının konuyla ilgili neler yazdığını bu maddede okuyun.
Meraklandırmaya yönelik sürüm birçok açıdan sorunludur ve ansiklopedi kapsamında kullanılmamalıdır.
Temizlik[kaynağı değiştir]
Ayrıca bakınız[kaynağı değiştir]
Notlar[kaynağı değiştir]
- ^ Mart 2020'den bu yana Alexa'da yer alan wikipedia.org girdisinde ortalama bir Vikipedi kullanıcısının günde sitede 3 dakika 52 saniye geçirdiği bildirilmektedir. "wikipedia.org Rekabet Analizi, Pazarlama Karışımı ve Trafik".
- ^ Giriş bölümünde düşük öneme sahip tartışmalara yersiz önem verilerek tarafsız bakış açısı ihlal edilmemelidir.
- ^ Örneğin;
uygundur, ama
uygunsuzdur.
- ^ Örneğin "Birleşik Krallık" aşağıdaki gibi tanımlanabilir:
- ^ Örneğin "Matris (matematik)" maddesi aşağıdaki gibi tanımlanabilir:
- ^
Örneğin;
uygundur, ama
uygunsuzdur.
- ^ Örneğin;
yerine
yazılmalıdır.
- ^ Örneğin
yerine aşağıdaki daha uygun olacaktır:
Madde adı yeterince açıklayıcıysa her zaman girişte madde adının yer alması gerekli değildir. Ayrıca "ilişkiler ilişkidir" gibi bir ifade, eğer okuyucu diplomatik ilişkilerin anlamını bilmiyorsa çok yararlı olmayacaktır. Buradaki ikinci örnekte madde adının yinelenmesi yerine ilişkilerin 1947'de kurulduğunu belirten yeni bilgilere yer verilmesi yerinde bir çözümdür.
Bazen artıklık kaçınılmaz olabilir. Oxford İngilizce Sözlüğü gibi bir maddenin tanımında sözlük kelimesi kaçınılmaz olabilir. Ancak bu durumlarda dahi ilk cümlenin madde adında verilmeyen bilgiler vermesi gerekir. Burada mümkün olduğu ölçüde aynı ifadelerin yinelenmesinden kaçınılmalıdır. Dolayısıyla;
yerine
daha uygundur.
Her iki cümle de belli bir ölçüde artıklık içeriyor olsa da, ikincisi sözlüğün İngilizce konusunda en saygı duyulan sözlüklerden biri olduğunu ifade etmesi açısından daha iyidir. Bir sözlüğün ne olduğunu bilen her okuyucunun tüm sözlüklerin kapsamlı olduğunu varsayması muhtemeldir, o yüzden okuyucuya bu bilgiyi vermenin gereği yoktur.
- ^ Örneğin
uygundur, ama
uygun değildir.
- ^ Örneğin;
uygundur, ama
uygun değildir.
- ^ Örnek:
Bu örnek okuyucuya kişinin yalnızca matematikçi olduğunu söylemekle kalmamakta, kişinin uzmanlık alanını belirtip ek olarak da bu alan dışında yaptığı çalışmaları belirtmektedir. Doğum ve ölüm yılları zaman bağlamını oluşturmaktadır. Okuyucu maddeyi okumaya devam etmese bile kişinin ne zaman yaşadığını, hangi işle uğraştığını ve neden kayda değer olduğunu öğrenmiştir.
- ^ Örneğin:
- ^ Buradaki "genellikle" ibaresinin kullanılmasının nedeni, alternatif adın eşanlamlı olduğu durumlarda bu adın yönlendirme olarak kullanımının diğer anlamı konu alan maddeyi etkileyebilecek olmasıdır. Bu nedenle anlam ayrımı gibi faktörler değerlendirilerek yönlendirme kararları alınmalıdır. Ancak "genellikle" ibaresinin kullanılmış olması, metin içinde vurgu amacıyla kalın yazıya başvurulması gibi uygunsuz kullanımlar için bir emsal olarak görülmemelidir.
- ^ Maddelerin hepsi olmasa da çok büyük bir çoğunluğu maddenin adını ilk satırda kalın yazıyla yinelerler. Maddeden aynı sayfaya bağlantı verilmesi durumunda bağlantı kalın yazılı metin olarak görünür. Kalın yazı için bu yöntemin kullanılması önerilmez, çünkü sayfanın taşınması durumunda çift yönlendirme sorunu oluşacaktır. Kalın yazılı metnin bir kısmının bağlantıya dönüştürülmesi de önerilmez, çünkü bu da kalın yazının görsel etkisini düşürür.
- ^ Anlam ayrımı sayfaları normal maddelerden farklıdır ve okuyucuların aradıklarını bulmasına yardımcı olur. Bir terim için bir ana konu maddesinin olduğu durumlarda, bu terimin anlam ayrımı sayfasının giriş satırında hem bağlantı içeren hem de kalın yazılı bir kullanım olabilir.
- ^ Örneğin Cengiz Han maddesi için şöyle bir giriş aşırıya kaçılması anlamına gelir:
- Cengiz Han (Türkçe telaffuz: [dʒɛnˈɡiz_ˈhan][1][2]; Kiril: Чингис Хаан, Cingis Haan, Moğolca telaffuz: [tʃiŋɡɪs xaːŋ] ( dinle); Moğol alfabesi: , Činggis Qaɣan; Çince: 成吉思汗; pinyin: Chéng Jí Sī Hán; muhtemelen 31 Mayıs 1162 - 25 Ağustos 1227) veya doğum adıyla Temuçin (Türkçe telaffuz: Türkçe telaffuz: [temuˈtʃin]; Moğolca: Тэмүжин Temüjin Moğolca telaffuz: [tʰemutʃiŋ]; Orta Moğolca: Temüçin; Geleneksel Çince: 鐵木真; Basitleştirilmiş Çince: 铁木真; pinyin: Tiě mù zhēn) veya tapınak adıyla Taizu (Çince: 元太祖; pinyin: Yuán Tàizǔ; Wade–Giles: T'ai-Tsu), ölümünden sonra tarihin en büyük tek parça imparatorluğu hâline gelen Moğol İmparatorluğu'nun kurucusu ve kağanıdır.
- Cengiz Han (Türkçe telaffuz: [dʒɛnˈɡiz_ˈhan]; Moğolca: Чингис хаан Chinggis Khaan Moğolca telaffuz: [t͡ʃʰiŋɡɪs xaːŋ] ( dinle); Moğol alfabesi: ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ Chinggis Qa(gh)an/ Çingis Haan; tahminen 1162 - 18 Ağustos 1227) veya doğum adıyla Temuçin, ölümünden sonra tarihin en büyük tek parça imparatorluğu hâline gelen Moğol İmparatorluğu'nun kurucusu ve kağanıdır.