Piri Reis’in Harita Çalışmaları ve Astronomi Gezileri
Piri Reis olarak ünlenen Ahmed Muhiddin Piri, Osmanlı İmparatorluğu’nun üst seviye bir deniz subayıydı. Aynı zamanda coğrafyacı ve haritacıydı. Günümüz dünyası onu, temel olarak ‘Kitab-ı Bahriye’ kitabında Dolaşma Kitabı yer alan harita ve haritalarıyla tanıyor. Dolaşma ile alakalı kapsamlı bilgilerin yanı gizeme, Akdeniz’in büyük şehirlerini ve limanlarını aydınlatan zamanların kesin grafiklerini de kapsamaktadır. İlk dünya haritasını 1513’te derledi, orjinal […]
Piri Reis olarak ünlenen Ahmed Muhiddin Piri, Osmanlı İmparatorluğu’nun üst seviye bir deniz subayıydı. Aynı zamanda coğrafyacı ve haritacıydı. Günümüz dünyası onu, temel olarak ‘Kitab-ı Bahriye’ kitabında Dolaşma Kitabı yer alan harita ve haritalarıyla tanıyor. Dolaşma ile alakalı kapsamlı bilgilerin yanı gizeme, Akdeniz’in büyük şehirlerini ve limanlarını aydınlatan zamanların kesin grafiklerini de kapsamaktadır. İlk dünya haritasını 1513’te derledi, orjinal haritanın takribî üçte biri yaşamda kaldı. 1929’da İstanbul’un Topkapı Epilepsiyi’ndan çıkarak dünya çapında nama kavuşmuştur. Haritanın kalan kısmı Atlantik adalarını, Brezilya kıyılarını, Avrupa ve Kuzey Afrika’nın batı kıyılarını göstermektedir. Şimdiye kadar, Yeni Dünyanın en daha önceki Türk atlası olarak öğrenilir ve hala var olan Amerika’nın en daha öncekileri arasında sayılır. 1528 senesinde derlenen ikinci dünya haritasının, yalnızca minik bir kısmı alınabiliyor. Bu harita Orta Amerika, Kuzey Amerika ve Grönland kısımlarını gösteriyor.
Doğumu kesin olarak bilinmez ancak 1465-1470 arasında doğduğu düşünülen Piri Reis’in kimliği seneler süresince gölgede kalmıştır. Osmanlı arşivlerine göre, onun bütün ismi Hacı Ahmed Muhiddin Piri idi ve onun doğum yeri Karaman Beyliği idi. Beylik, 1487’de Osmanlı İmparatorluğuna katılmıştı. Gelibolu Gelibolu, Osmanlı’nın Avrupa bölgesindeki Doğu Trakya’da yer almaktadır.
15. ve 16. asrın Hristiyan ve Müslüman devletleri, genellikle bir geminin veya bir bireyin savaş kurulu altında Akdeniz’de özel olarak hizmet verdiler. Piri Reis, amcası Kemal Reis’in Osmanlı Donanma Komutanlığı-Amiral izini takip etti ve 1481’de devlet kadrosunda yer aldı. Osmanlı İmparatorluğu’nun muhtelif deniz savaşlarına, amcasıyla Venedik Cumhuriyeti, Cenova Cumhuriyeti ve İspanya birlikte eşlik etti. Bunlar arasında 1499 Zonch Savaşı ve 1500 Modon Savaşı’da vardı. 1511’de amcası Mısır‘a doğru giden geminin kasırgadan imha olmasıyla Akdeniz’de can verdi. Bu hadiseyi takiben Piri Reis, Gelibolu’ya geri döndü ve gezinti çalışmalarına odaklandı. 1513’te, Sahra’da, Yengeç Dönencesi’nin enleminde bulunan askeri istihbarattan bir dünya haritası derledi. 1517’de, haritayı Osmanlı Sultanı’na armağan etti. Haritadaki ceylanın parşömen üzerine çizilen kısmı, Alman ilahiyatçı Gustav Adolf Deissmann’ın 9 Ekim 1929’da Topkapı Epilepsiyi’ndaki feylesof çalışmasıyla ortaya çıkarıldı.
Haritanın ayakta kalan kısmı, Kuzey Afrika, Avrupa’nın batı kıyılarını ve Güney Amerika’nın doğu kıyılarını ayrıntılandırıyor. Haritada, takribî 20 grafik ve Christopher Columbus’un “bu topraklar ve ismeler Columbus haritasından alınmıştır” olduğunu belirten bir harita da dahil olmak üzere; Hindistan, Portekiz haritası da vardır. ve Büyük İskender zamanında çizilen haritaları da kaynak olarak kullanmıştır. Osmanlı donanmasına gemi kaptanı pozisyonunda geri döndü ve Osmanlı İmparatorluğu ile Mısırlı Memlük Sultanlığı arasında 1516-17 senelerinde Mısır’ın ele geçirilmesine şahitlik eden ikinci büyük savaşa katıldı.
1521’de “Kitab-ı Bahriye” isimli kitabı, Akdeniz’in ehemmiyetli şehirlerini ve limanlarını ana hatlarıyla belirten zamanın navigasyon ve kesin çizelgeleri ile alakalı spesifik bilgileri kapsayan bir yayında yayınlandı. 1524-25 yarıyılında bu kitap üzerinde çalışmıştı. Osmanlı İmparatoru Kanuni Sultan Süleyman’a hediye edilmiş bu kitap, toplam 434 sayfa bilgi ve 290 haritayı kapsıyordu.
Osmanlı İmparatorluğu’nun ikinci teşebbüsü olan Rodos Abluka Etmesi’nda Rodoslu Aziz Yahya Şövalyeleri’ni adadan atmak için vazife aldı. 26 Haziran’dan 22 Aralık 1522’ye kadar süren abluka etme, Osmanlılar’ın başarısıyla sona ererken, Şövalyeler 1 Ocak 1523’te adanın içinden böldü. 1524 senesinde Osmanlı’nın Büyük Veziri Pargalı İbrahim Paşa’yı Mısır’a taşıyan geminin kaptanı olarak özel vazife aldı.
Piri Reis’in 1513 seneyi haritasının noksan kısımları aranırken Topkapı Epilepsiyi Müzesi Müdürü Tahsin Öz tarafından ortaya çıkarılmış olan 1528 senesine ait ikinci bir dünya haritası ortaya çıkarıldı. Ciltten yapılmış ve sekiz renkle resimlenmiş olan harita, Grönland’ı kuzeyde Newfoundland ve kuzeyde Labrador’dan başlayıp Küba’yı, Jamaika’yı, Florida’yı ve güneydeki bazı Orta Amerika’nın belli bölgelerine kadar Kuzey Amerika’yı gösteriyordu. 1547’de Hint Ummanı’ndaki Osmanlı Filosu Komutanı sıfatıyla Amiral askeri rütbesine terfi etti. Ayrıca Mısır’daki Filo’nun Reisiydi. 26 Şubat 1548’de Portekizlilerle savaştı ve Aden limanını ele geçirerek, Aden’in Osmanlılara geçirilmesini sağladı.
Piri Reis, idaresindeki Osmanlı filosu 1552’de Muscat’ın Kaptanlığı olarak öğrenilen Daha Önceki Muskat kasabasına gitti. Daha sonra doğuya ilerledi ve Hürmüz Boğazı’nda bulunan Basra Körfezi’ndeki Hürmüz Adası’nı ele geçirmek için zafersiz bir teşebbüste bulundu. Portekiz, Basra Körfezi’nde bulunduğu için, Piri Reis, Arap kıyısındaki üsleri geliştirmek için Portekiz’in atak teşebbüslerini yasaklamak için Katar Yarımadası’nı ele geçirdi. Bir Hayli Türk Donanmasına ait deniz altıları ve savaş gemileri iftiharına adlandırılmıştır. 1513 dünya haritası, Akdeniz’in ehemmiyetli adaları, koyları, limanları, boğazları, yarımadaları, pelerinleri, sığınakları ve kubbeleri hakkında kapsamlı bilgiler vermektedir. Gezinimleri, aynı zamanda navigasyon prosedürlerine, navigasyonla alakalı astronomi bilgilerine, her şehir ve ülkenin insan ve kültürüne genel bir bakış getirmektedir.
Kıymetli haritanın tarihi ehemmiyetine işaret eden UNESCO, haritanın 500. sene dönümünü 2013 senesini Piri Reis’in seneyi olarak bülten ederek anmıştır. Şaheseri ‘Kitab-ı Bahriye’ o zamanların en popüler kartografik yapıtları arasında sayılmaktadır.
‘Kitab-ı Bahriye’ ve Piri’nin iki dünya haritasının yaşamda kalan kısımları, günümüz tarihçilerine hâlâ alaka ve araştırma mevzularını oluşturan antik çağa ait bilgiler sunmaktadır.
Yazar: Osman Uçar