İstanbul Hükümeti'nin Temsilcisi Bahriye Nazırı (Bakanı) Salih
Hulusi Paşa’yla (Kezrak) görüşmek üzere Amasya'ya giderken, Tokat'ta
karşılanışı. (17 Ekim 1919)
AMASYA MÜLÂKATI
20-22
Ekim 1919 tarihinde Millî Mücadelecilerle İstanbul Hükümeti Temsilcisi
Bahriye Nazırı Salih Paşa (Salih Hulusi Kezrak) arasında yapılan bu
görüşmeler Amasya’da geçtiği için, Cumhuriyet tarihi ile ilgili
yayınlarda “Amasya Görüşmeleri”, “Amasya Protokolü”, “Amasya Buluşması”,
“Amasya Anlaşması” ve “Salih Paşa Görüşmeleri” olarak geçmektedir.
Mustafa Kemal Nutuk adlı eserinde ise bu olaya “Amasya Mülakatı” adını
vermiştir.
Bugün Amasya’da gerek halk arasında gerekse bu konuda
yapılan toplantılarda yaygın olan ifade “Amasya Protokolü”dür. Biz
Nutuk’ta geçen “Amasya Mülakatı” söyleyişini uygun bulduk. Yazımızda bu
deyimi kullanacağız. Bilindiği gibi, 9. Ordu Müfettişi olarak Anadolu’da
görevlendirilen Mustafa Kemal 19 Mayıs 1919’da Samsun’a gelmiş ve orada
görevi ile ilgili çalışmalar yapmıştır. Ancak kısa bir süre sonra
Havza’ya geçmiş ve orada Rum çetelerine karşı koyan yerli halkı
desteklemiş, Diyarbakır yöresinden getirilen 40 katır yükü silâh
mekanizmalarına el koydurmuş1, halka iki büyük miting yaptırmış ve haklı
davayı İstanbul’a karşı savunmuştur.
Bu gibi durumlar İtilâf
devletlerinin Karadeniz Ordusu Başkumandanı G.F. Milne’nin dikkatini
çektiğinden, İstanbul’daki İngiliz Yüksek Komiseri Amiral Calthorpe’e
bir yazı yazmasına neden olmuştur. Milne bu yazısında Mustafa Kemal ve
heyetinin derhal İstanbul’a dönmesi için emir verilmesini isteyecektir2.
Calthorpe da bu durumu İstanbul Hükûmeti’ne bir nota ile bildirecek,
böylece Harbiye Nazırı, Mustafa Kemal’i 8 Haziran 1919’da İstanbul’a
geri çağıracaktır3.
Bu tür yazışmalar devam ederken, Mustafa Kemal
Havza’da kalmayı uygun bulmayacak ve 12 Haziran günü Amasya’ya
gelecektir. Yine bilindiği gibi, Amasyalıların da desteğiyle Mustafa
Kemal ve yakın arkadaşları Millî Mücadele bayrağını “Amasya Tamimi” ile
resmen burada açacaklardır.
Bu arada Mustafa Kemal’in bu tutumuna
karşılık İstanbul’daki Meclis-i Vükelâ (Bakanlar Kurulu), İtilâf
devletlerinin baskısı ve Padişah’ın da devreye girmesi ile O’nu görevden
almaya karar verecektir. Ayrıca bu karar üzerine Dahiliye Nazırı Ali
Kemal Bey 23 Haziran’da bir genelge ile durumu ülkeye duyuracaktır4.
Yani bu gelişmeler sonucunda: Gerek yaptığı çalışmalardan gerekse Amasya
Tamimi’nden dolayı Mustafa Kemal, İstanbul yönetiminin gözünde
Amasya’da artık resmen bir isyancıdır.
Bundan sonra kongreler
dönemi başlar. Önce Erzurum Kongresi, daha sonra da Sivas Kongresi
yapılır. Her iki kongre sırasında da kongreleri baltalamak, ayaklanma
çıkarmak ve güçleri yeterse Mustafa Kemal’i tutuklamak için Ali Galip
olayı düzenlenir. Hele Sivas Kongresi sırasındaki olayda Ali Galip ile
Dahiliye Nazırı’nın (İçişleri Bakanı) aralarındaki telgraflaşma
yakalanınca, Hükümet ile var olan gerginlik daha da artar, hatta 12-13
Eylül gecesi İstanbul ile Anadolu arasındaki tüm haberleşmeler kesilir5.
İşte
bu durum üzerine Anadolu’ya emir veremez hale gelen Damat Ferit Paşa
Hükümeti ancak on sekiz gün dayanabilir. Onun istifasıyla hükümeti Ali
Rıza Paşa kurar.
Bu hükümetin şöyle bir özelliği vardır: Başta Ali
Rıza Paşa olmak üzere, birkaç tane bakanı da Millî Mücadele’ye biraz
ılımlı bakar ve başlangıçta ona göre davranırlar. Bu özellik bilindiği
için Mustafa Kemal Paşa yeni hükümetle temas yolları arar ve 3 Ekim’de
Ali Rıza Paşa’ya bir telgraf çeker. Bu telgrafında, Hükûmet’in, Erzurum
Kongresi ve Sivas Kongresi’ne saygılı olduğu takdirde kendilerinin de
Hükûmet’e yardımcı olacaklarını bildirir ve şu isteklerde bulunur:
1-
Yeni kabine, Millî Meclis’in toplanmasıyla fiilî denetleme görevine
başlayıncaya kadar, milletin mukadderatı hakkında herhangi bir taahhüde
girmeyecektir.
2- Barış Konferansı’na tayin olunacak delegeler,
millî davayı hakkıyla kavramış ve milletin güvenini kazanmış bilgili ve
muktedir kimselerden seçilecektir6.
Daha sonraki telgraflarda da;
Hükûmet’in, yayınlayacağı bildirileri yayınlamadan önce bir suretinin
Heyeti Temsiliye’ye gönderilmesi; daha önceki hükümet döneminde Millî
Mücadele’ye karşı çıkan bazı atamaların değiştirilmesi; yine önceki
hükümet döneminde Millî Mücadele’ye karşı çıkmış olan bazı kişi ve
nazırların cezalandırılmaları; sansürün kaldırılması ve Millî Mücadeleci
veya Millî Mücadele’ye yakın olan bazı kişilerin Heyeti Temsiliye’nin
istediği görevlere getirilmesi istenir7.
İstanbul Hükümeti ise
karşılığında, “...bu isteklerin bazılarını kabul etmekle beraber, Temsil
Heyeti’nin kendileriyle işbirliği yapmasını, İttihatçılıkla ilişkileri
olmadıklarını, seçimlerin serbest yapılacağını ve hükümet işlerine
karışmayacaklarını açıklamalarını” istiyordu8.
Yazışmaların
uzaması ve sonuç alınamayacağının anlaşılması üzerine İstanbul Hükümeti,
Heyeti Temsiliye ile doğrudan görüşmeyi uygun görür. Durumu, Harbiye
Nazırı Cemal Paşa 9 Ekim’de telgrafla Mustafa Kemal’e bildirir. Bahriye
Nazırı Salih Paşa’nın görevlendirildiğini söyler. Ayrıca, Paşa’nın
rahatsızlığı nedeniyle yerin mümkün olduğunca yakın ve deniz ulaşımına
elverişli olmasını diler. Sonra da Heyeti Temsiliye’den kimlerle ve
nerede buluşacaklarının tasarlandığını sorar9.
Ertesi gün Mustafa
Kemal yer olarak Amasya’yı tespit ettiklerini, Heyeti Temsiliye’den ise
kendisiyle birlikte Rauf ve Bekir Sami beylerin de olacaklarını bir
telgrafla Cemal Paşa’ya bildirir’10. Böylece Amasya’da buluşulmak üzere
Bahriye Nazırı Salih Paşa ve beraberindeki heyet 15 Ekim’de Altay Vapuru
ile İstanbul’dan, 16 Ekim’de de Mustafa Kemal ve heyeti Sivas’tan yola
çıkar”.
Bu arada Millî Mücadelecilerin gücünü göstermek ve
görüşmelere psikolojik olarak üstün girmek için, Salih Paşa’ya,
uğrayacağı iskelelerde millî teşkilâtlar tarafından parlak karşılamalar
yapılmasıyla ilgili Mustafa Kemal tarafından talimatlar verildiğini
görmekteyiz12. Bu politika gereği olmalı ki, Salih Paşa 18 Ekim’de
İneboluluların daveti üzerine karaya çıkmış ve Belediye’de şereflerine
verilen yemeğe katılmıştır13.
Görüşmeler için Mustafa Kemal’in 18 Ekim’de Amasya’ya geldiğini bilmekteyiz. Salih Paşa’nın gelişi ise 19 ya da 20 Ekim’dir14.
Yeri
gelmişken hemen şunu belirtmek gerekir. Kongrelerde olduğu gibi, burada
da Mustafa Kemal’i güç duruma sokmak için, buluşmadan iki gün önce
Sivas’ta Şeyh Recep denilen birinin çıkardığı isyana benzer bir
olumsuzluk vardır. Bu kişi Sivas’ın ileri gelenlerinden 160 kişinin de
imzasını alarak Padişah’a, Salih Paşa’ya ve Amasya’daki Mustafa Kemal’e
telgraf çeker’’.Bu telgraflarında, Padişah ve Salih Paşa’ya sadakat,
Mustafa Kemal’e ise tehdit yağdırır. Tabiî ki, Mustafa Kemal’in duruma
el koyması ile, Sivas Valisi 19 Ekim’de başta Şeyh Recep olmak üzere
bazı kişileri tutuklayarak olayı bastırır. Böylece Mustafa Kemal
Amasya’daki görüşmelere rahat bir ortam içinde girme olanağı bulur. 20
Ekim’de başlayıp üç gün sürmüş olan görüşmelerde üçü açık ve imzalı,
ikisi ise gizli ve imzasız olmak üzere toplam beş protokol kabul
edilmiştir.
21 Ekim günü imzalanan birinci protokol tamamen Salih
Paşa’nın istekleri olup şunlardan oluşmaktadır: “Ordunun siyasetle
uğraşmaması, İttihatçılığın memlekette tekrar uyanmaması, hükümeti küçük
düşürecek müdahalede bulunulmaması, muhalefetleri yüzünden
tutuklananların bırakılmaları, tehcir (Ermenileri göç ettirme) olayında
suç işleyenlerin cezalandırılmaları, savaşa katılmamızın haklı sebeplere
dayandığı yolundaki düşüncelerin gizli tutulması, seçimlerin serbestçe
yapılması, taşkın gösterilerden ve asayişi bozacak hallerden sakınılarak
hükümetin aleyhinde yazı yazılmaması”16.
22 Ekim günü imzalanan
ikinci protokolde ise Hilâfet ve Saltanat hakkında karşılıklı teminatlar
verilmiş ve Sivas Kongresi’nin kabul ettiği kararlar görüşülmüştür. Bu
protokole göre, Çukurova, Aydın vilayeti, Meriç nehri ve Edirne dahil
olmak üzere ülke sınırları belirlenmiştir. Kürtlük propagandasının önüne
geçilmesi uygun görülmüştür. Müslüman olmayan azınlıklara siyasî
hâkimiyet ve sosyal dengeyi bozacak biçimde ayrıcalıkların verilmemesi,
istiklâlimizi korumak şartıyla yabancı sermayenin Millî Meclis’te uygun
görülecek biçimde kabul edilebileceği kararlaştırılmıştır. Sivas
Kongresi’nin diğer kararları da Meclis-i Mebusan’ın kabulüne sunulmak
şartıyla uygun görülmüştür. Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk
Cemiyeti’nin bu görüşmelerden sonraki faaliyetlerinin nasıl olacağı,
şartlar uygun olduğunda ise Heyeti Temsiliye’nin faaliyetine bile son
verebileceği kararlaştırılmıştır. Ayrıca, Meclis’in nerede toplanacağı
tartışması sonucunda, barış sonuna kadar Anadolu’nun emniyetli bir
yerinde toplanmasına karar verilmiştir. (Salih Paşa ancak bu durum için
kendi adına söz verebileceğini belirtmiştir. Rauf Bey ise hatıralarında
Meclis’in Bursa’da toplanmasına karar verdiklerini veya anlaştıklarını
belirtmektedir)17. Üçüncü protokolde: “Mebusların seçiminde tüm
serbestlik bulunması gereğinin hükümetçe emredilmiş olması dolayısıyla
seçimlerin yapılmasına, Cemiyet Heyet-i Temsiliyesi’nce müdahale
edilmemekte olduğu belirtildi.” Hatta tehcirle ilgisi olanların,
ordudaki lekeli kişilerin, İttihat Terakki yanlılarının mebus
seçilmemesi için Heyeti Temsiliye’ce yardımcı bile olunabileceğine ve
ayrıca Hıristiyanların seçimlere katılmalarının sağlanmasına karar
verildi18.
Gizli olarak kabul olunan dördüncü protokol de şunları kapsıyordu:
“1-
Bazı komutanların ordudan çıkarılmasına ve bir kısım subayların Harp
Divanı’na verilmelerine dair Padişah iradeleri ve diğer emirlerin
düzeltilmesi.
2- Malta’ya sürülmüş olanlar hakkında kendi
memleketimizin ilgili mahkemelerinde kanunî kovuşturma yapılmak üzere
İstanbul’a getirilmeleri çarelerinin araştırılması.
3- Ermeni zalimlerinin de mahkemeye verilmesi (Meclis-i Mebusan’a bırakılacaktır).
4-
İzmir’in boşaltılması için İstanbul Hükümeti tarafından yeniden
protesto yapılması ve gerekirse gizli talimatla halka mitingler
yaptırılması.
5- Jandarma Genel Komutanı, Merkez Komutanı, Polis
Müdürü ve Dahiliye Müsteşarı’nın değiştirilmeleri (Harbiye ve Dahiliye
Nezaretlerince).
6- İngiliz Muhipler Cemiyeti’nin (kapı kapı dolaşıp) halka kâğıt mühürlettirmelerine engel olmak.
7-
Yabancı parasıyla satın alınmış cemiyetlerin faaliyetlerine ve bu gibi
gazetelerin zararlı yayınlarına son verilmesi (Bilhassa subay ve
memurların bu gibi cemiyetlere girmelerinin kesinlikle yasaklanması).
8-
Aydın Kuvâ-yı Milliyesi’nin güçlendirilmesi ve beslenmelerinin
kolaylıkla sağlanması. (Bu husus Harbiye Nezareti’nce düzenlenir.
Donanma Cemiyeti’nin 400.000 lirasından lüzumu kadarı, hükümet
tarafından, bu maksat için ayrılabilir).
9- Millî Mücadele’ye
katılmış memurların her tarafta tam bir sükûnet ve güvenlik sağlanıncaya
kadar yerlerinden kaldırılmamaları ve millî davaya aykırı hareket
etmelerinden dolayı millet tarafından işten el çektirilmiş memurlarla
yeni memuriyetlere tayinlerinden önce özel olarak görüşülmesi.
10- Batı Trakya göçmenlerinin sevk ve naklinin sağlanması.
11- Acemî Sadun Paşa ve adamlarının uygun şekilde desteklenmesi.”19
Beşinci ve son protokolde ise, Barış Konferansı’na gönderilecek heyet tespit edilmiştir. Buna göre:
“Delegeler:
Tevfik Paşa Hazretleri—Başkan
Ahmet İzzet Paşa Hazretleri—Askerî Delege
Hariciye Nâzırı—Siyasî Delege
Reşat Hikmet Bey—Siyasî Delege
Uzmanlar Heyeti:
Hâmit Bey Maliye
Albay İsmet Bey Askerlik
Reşit Bey Siyasî işler
Mühendis Muhtar Bey Nafia işleri
Albay Ali Rıza Bey Deniz Albayı
Refet Bey İstatistik
Emîri Efendi Tarih
Münir Bey Hukuk Müşaviri
Uzman bir zat Ticaret işleri
Uzman bir zat Çeşitli mezheplerin sahip olduğu imtiyazları bilir.
Yazı Heyeti:
Reşit Saffet Bey—Eski Maliye Özel Kalem Müdürü
Şevki Bey
Salih Bey
Orhan Bey
Hüseyin Bey—Robert Koleji Türkçe Öğretmeni”20
Mülakatın
sona ermesiyle Salih Paşa ve heyeti 22 Ekim’de, Mustafa Kemal Paşa ve
heyeti ise 27 Ekim’de Amasya’dan ayrılmışlardır21.
Yukarıda
mülakatın kapsamını verdiğimize göre, şimdi artık bunun önemi ve
sonuçlarına değinebiliriz. Denilebilir ki, Amasya Mülâkatı’nın en büyük
önemi ve sonucu “Tanınma”dır. Şöyle ki: Şimdiye kadar yönetimi elinde
tutan, Millî Mücadele Hareketi’ni engellemeye çalışan ve İtilâf
devletlerinin her dediğine boyun eğen İstanbul yönetimi, Salih Paşa gibi
bir bakanı asi, maceraperest saydığı Mustafa Kemal’in ayağına kadar
göndermekle, O’nun varlığını dört ay sonra yine aynı şehirde
onaylıyordu. “Anadolu ve Rumeli Müdajaa-i Hukuk Cemiyeti”ni tanıyordu.
Böylece Millî Mücadele Hareketi Amasya’da meşrulaşmaya başladığı gibi,
bu hareketin haklılığı da ortaya çıkmış oldu. Ayrıca bu hareketin
meşrulaşmaya başlamasının diğer bir anlamı da, milletin yönetimde yavaş
yavaş söz sahibi olmaya başlamasıydı. Başka bir deyişle, bu anlaşmadan
sonra Atatürk’ün genel sekreterlerinden Tevfık Bıyıklıoğlu’nun dediği
gibi: “...İstanbul Hükümeti Anadolu’nun daha sıkı kontrolüne girmiş
bulunuyordu.”22 Çünkü hatırlanacağı gibi, kabul edilen maddelerden
birisi de seçimlerin yapılması ve Meclis’in nerede, ne zaman
toplanmasıydı.
Gerçi Meclis-i Mebusan’ın derhal toplanması karan
Erzurum Kongresi’nde alınmıştı. Ancak Meclis’in toplanabilmesi için
milletvekillerinin olması gerekirdi. Oysa Mondros Mütarekesi’nden sonra
bazı milletvekilleri yurt dışına kaçmış, bazıları da tutuklanmıştı.
Milletvekilliği için seçim yapılması şarttı. Hatta seçim hazırlıkları
Amasya Mülâkatı’ndan önce 13 Eylül 1919 tarihinde Mustafa Kemal’in ülke
çapında yaptığı bir tebligatla başlamıştı23. Ancak, İstanbul yönetiminin
kabul etmeyeceği bir seçim yapılabilmesi ne kadar sağlıklı olabilirdi,
karışıklıklar çıkmaz mıydı?
İşte Amasya Mülakatı ile birlikte
müdahalesiz bir şekilde seçimler yapılmaya başlanmış ve Meclis’in
toplanması gündeme gelmiştir. Salih Paşa görüşmeler sırasında Meclis’in
Anadolu’da toplanmasını kabul etmişse de, bunun şahsından öte
geçemeyeceğini, İstanbul’a döndüğünde arkadaşlarını iknaya çalışacağını
söylemişti. Gerçekten de İstanbul’a gittiğinde uğraşmış, ancak etkili
olamadığından, İtilâf devletlerinin tutumundan ve Padişah’ın isteksiz
davranışları yüzünden olumlu bir sonuca ulaşamamıştır.
Bu
mülakatın sonuçlarından birisi de Sivas’ta komutanlarla yapılan
toplantıdır. Mustafa Kemal Mülâkat’tan bir hafta sonra bazı komutanları
Sivas’a davet etmiştir. 16 Kasım’dan 29 Kasım’a kadar süren bu
görüşmelerde; Ali Rıza Paşa Hükûmeti’ne karşı alınacak tutum belirlenmiş
ve Meclis-i Mebusan’ın İstanbul’da toplanmasına karar verilmiştir24.
Yine bilindiği gibi 12 Ocak 1920’de Meclis-i Mebusan İstanbul’da
toplanmış ve 28 Ocak’ta Misak-ı Millî’yi kabul etmişti. Ben burada hemen
şunu belirtmek istiyorum: Misak-ı Millî İstanbul yönetimine daha Amasya
Mülâkatı’nda kabul ettirilmiştir. Eğer açık olan II. protokolün
maddelerine bakılırsa, bunu rahatlıkla görmek mümkündür.
Amasya
Mülâkatı’nın bir başka sonucu da, ilk defa olarak İstanbul basınının
Anadolu hareketi ile büyük çapta ilgilenmesi ve lehine bir çok yazı
yazmasıdır. Örneğin, Mustafa Kemal İstanbul’daki Tasvir-i Efkâr, Vakit,
Akşam, Türk Dünyası ve İstiklâl gazeteleri ile Amasya’dan telgrafla
muhabere etmiştir. Hatta Tasvir-i Efkâr gazetesi muhabiri Ruşen Eşrefin
(Ünaydın) Amasya’ya geldiğini ve 24-25 Ekim tarihlerinde Mustafa Kemal
ile bir görüşme yaptığını, yine 25 Ekim’de Tan gazetesi muhabirine demeç
verdiğini bilmekteyiz. Ayrıca Salih Paşa ile İstanbul’a giden Anadolu
ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Heyeti Temsiliye üyesi Kara Vasıf Bey
de İstanbul’da İkdam gazetesine Teşkilâtı Milliye hakkında bir demeç
vermiştir25.
Yine Amasya Mülâkatı’nın bir sonucu da, Millî
Mücadele’de itici güç oluşturmasıdır. Çünkü Mustafa Kemal Samsun’dan
itibaren o güne kadar İstanbul ile aynı zamanda psikolojik bir savaş da
vermiştir. İstanbul Hükümeti temsilcisinin ayaklarına kadar gelmesi,
Anadolu çapında çok iyi bir biçimde propaganda vesilesi edilmiştir.
Tabiî ki bu durum kararsızların kazanılması ile Millî Mücadele
taraftarlarının çoğalmasına, kaynaşmasına ve moralman düzelmesine
yardımcı olmuştur26.
Diğer bir sonuç da, o zamana kadar Anadolu
ile İstanbul arasında kesik olan haberleşmelerin tekrar başlatılmasıdır.
Yani artık bir anlaşmaya varıldığı için Mustafa Kemal bu yasağı
kaldırmış ve İstanbul’dan gönderilen telgrafların Anadoluca kabul
edilmesini emretmiştir27.
Bir başka sonuç da, Amasya Mülakatı ile
imzalanan protokollere karşılıklı olarak tam uyulmadığıdır. Şöyle ki:
Açık olan birinci protokolde hükümeti küçük düşürecek müdahalelerde
bulunulmayacaktı. Oysa İstanbul Hükümeti Amasya’dan sonraki yumuşak
havadan yararlanmaya çalışmış ve Millî Mücadele’ye cephe alan Kayseri
Mutasarrıfı Ali Ulvi Bey’i Bandırma’ya, Niğde Mutasarrıfını Adana’ya,
Suphi Bey adında birisini Konya’ya, Ziya Paşa adında birisini de
Ankara’ya vali tayin edip göndermeye çalışmıştır28. Ama bu gibi
davranışlar yüzünden Mustafa Kemal ve ileri gelenler İstanbul
Hükümeti’ne müdahale etmek zorunda kalmışlardır.
Aynı protokole
göre ordu politika ile uğraşmayacaktı, ama ülkenin içinde bulunduğu
şartlardan dolayı uğraşmak zorunda kaldı, ta ki Aralık 1924 yılına
kadar.
İkinci protokol gereğince şartlar uygun olduğunda, Heyeti
Temsiliye’nin faaliyetlerine son vermesi söz konusu idi. Ama hiçbir
zaman şartlar uygun olmadı. Meclisi Mebusan dağıtıldığı gibi, İstanbul
dahi işgal edildi. Bu yüzden de bu kurul varlığını Türkiye Büyük Millet
Meclisi’nin açılışına kadar sürdürdü.
Gizli protokol maddelerine gelince, bunların büyük çoğunluğuna uyulmadığı rahatlıkla söylenebilir.
Burada
hemen şunu belirtmekte yarar görüyorum: O günkü şartlarda Amasya
Mülâkatı’na dört dörtlük bir biçimde uyulması beklenemezdi. Çünkü Ali
Rıza Paşa Hükümeti Padişah’a göre hülleci bir hükümetti. Partiler üstü
ve desteksizdi. Bazı maddelerin kararı ise meclise bırakılmıştı. Meclis
de toplanmasından kısa bir süre sonra 16, Mart 1920’de İngilizler
tarafından dağıtılmıştı. Yani Ali Rıza Paşa Hükûmeti’nin istifası ve
meclisin dağıtılmasıyla, Amasya Mülâkatı’nı uygulayacak yetkili organlar
da böylece ortadan kaldırılmıştı.
Amasya Mülâkatı’nın diğer
önemli sonuçlarından birisi de işgalci devletler üzerinde olumsuz etki
yapması ve onları telaşa düşürmesidir. Çünkü böyle bir yakınlaşma
onların işine gelmemektedir. Bundan sonra İtilâf devletleri Ali Rıza
Paşa Hükümeti’ne olumsuz davranacaklar, baskı altında tutmaya
çalışacaklar, hatta Harbiye Nazırı Mersinli Cemal Paşa ile Genelkurmay
Başkanı Cevdet Çobanlı Paşa’yı görevlerinden uzaklaştırmak
isteyeceklerdir29. Bakınız...! 20 Ekim 1919 tarihinde, yani Amasya’da
görüşmelerin başladığı gün, işgalci devletlerin Karadeniz Ordusu
Başkumandanı G. F. Milne ne diyordu:
“Nasyonalist hareketi Türkiye
umumî efkârını kuvvetlendirdi. Ve bu hareketi destekleyenler,
Türkiye’de iktidarı ellerine geçirmiş bulundular; bugün daha da
fazlasını yapacaklar...”30
Yine Fransa’da yayınlanan Lyon
Republicain adlı bir Fransız gazetesi ise Amasya Mülakatı için özel
olarak şunları yazmıştır: “Sultan’ın iktidarı artık yalnızca bir
gölgedir, milliyetçilerin doğan güneşi ile görüşen bir gölge”31. Sonuç
olarak diyebiliriz ki, Amasya Mülakatı sonunda varılan anlaşma görünüşte
bir barıştır, ama geçici bir barış, özünde ise iki tarafın birbirine
üstünlük sağlama girişimidir. Mustafa Kemal’in dediği gibi “şimdilik ilk
safha kapanmıştır.”32 Hem de Millî Mücadelecilerin lehine olarak. Ve bu
mülakattan sonra “Anadolu artık İstanbul’a tâbi değil, hâkim duruma
geçecektir”.
1 Feridun Kantemür. Millî Mücadele Başlangıcında Mustafa Kemal Arkadaşları ve Karşısındakiler, İstanbul 1964, s. 43-44.
2 Gotthard Jaeschke, Kurtuluş Savaşı ite ilgili İngiliz Belgeleri, Çev: Cemal Köprülü, Ankara 1971, s. 124-125.
3 Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, Cilt I, Ankara 1980, 5,36.
4 Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, Cilt I, s. 43.
5 Bu olay için bakınız Nutuk, Cilt I, s. 143
6 Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, Cilt I s. 237.
7 Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, Cilt I, s. 239-241, 263.
8 Ergün Aybars, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, Cilt I, İzmir 1984, s. 185.
9 M. Kemal Atatürk, Nutuk, Cilt I, s. 283-284.
10 M. Kemal Atatürk, Nutuk, Cilt I, s. 284.
11
M. Kemal Atatürk, Nutuk, Cilt I, s. 293. Prof. Dr. Utkan Kocatürk,
Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Kronolojisi 1918-1938, Ankara
1983, s. 108.
12 M. Kemal Atatürk, Nutuk, Cilt I, s. 293.
13
Prof. Dr. Utkan Kocatürk, Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi
Kronolojisi 1978-1938, Ankara 1983, s. 109. M. Kemal Atatürk, Nutuk,
Cilt III, Onbeşinci basılış, İstanbul 1982, s. 110.
14 Rauf Orbay
hatıralarında 19 Ekim 1919 akşamı Amasya’da 5. Kafkas Tümeni Komutanı
Cemil Cahit (Toydemir) Bey’in evinde buluştuklarını belirtiyor. Rauf
Orbay, “Rauf Orbay’ın Hatıraları”, Takın Tarihimiz, Cilt III, İstanbul
1962, s. 181.
15 M. Kemal Atatürk, Nutuk, Cilt I, s. 300 Ş. Süreyya Aydemir, Tek Adam, Cilt II, 10. baskı, İstanbul 1986, s. 132.
16 Fahri Belen, Türk Kurtuluş Savası, 2. baskı, Ankara 1983, s. 138-139.
17 M. Kemal Atatürk, Nutuk, Cilt I, s.294-297. Rauf Orbay, “Rauf Orbay’ın Hatıraları”, Yakın Tarihimiz, Cilt III, İstanbul 1962,
18 M. Kemal Atatürk, Nutuk, Cilt I, s. 297. Fahri Belen, Türk Kurtuluş Savaşı, 2.baskı, Ankara 1983, s. 139.
19 M. Kemal Atatürk, Nutuk, Cilt I, s. 298-299.
20 M. Kemal Atatürk, Nutuk, Cilt I, s. 299-300.
21 Prof. Dr. Utkan Kocatürk, Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Kronolojisi 1918-1938, Ankara 1983 s. 112.
22 Tevfık Bıyıkhoğlu, Atatürk Anadolu’da (7979-7927), 2.baskı, 1981. s. 127.
23 M. Kemal Atatürk, Nutuk, Cilt I, s. 174.
24 M. Kemal Atatürk, Nutuk, Cilt I, s.326-330.
25
M. Kemal Atatürk, Nutuk, Cilt III, s. 1082-1088. Sebahattin Selek,
Anadolu İhtilâli, Cilt I, 8.baskı, İstanbul 1987, s. 314. Prof.Dr. Utkan
Kocatürk, Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Kronolojisi 1918-1938,
Ankara 1983, s. 111-112.
26 Enver Ziya Karal, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, Ankara, s. 47.
27 Sebahattin Selek. Anadolu ihtilâli, Cilt I, 8. baskı, İstanbul 1987, s. 314. M.Kemal Atatürk, Nutuk, Cilt III, s. 1075-1076.
28 Sebahattin Selek, Anadolu ihtilâli, Cilt I, 8. baskı, İstanbul 1987, s. 320. M. Kemal Atatürk, Nutuk, Cilt I, s. 312-317.
29
Gotthard Jaeschke, Kurtuluş Savaşı ile İlgili İngiliz Belgeleri, Çev:
Cemal Köprülü, Ankara 1971, s. 150. Fahri Belen, Türk Kurtuluş Savaşı,
2.baskı, Ankara 1983, s. 140.
30 Gotthard Jaesche, Kurtuluş Savaşı ile ilgili İngiliz Belgelen, Çev: Cemal Köprülü, Ankara 1971, s. 147.
31 Yahya Akyüz, Türk Kurtuluş Savaşı ve Fransız Kamuoyu (1979-1922), Ankara 1975, s-59.
32 Sebahattin Selek, Anadolu İhtilâli, Cilt I, 8. baskı, İstanbul 1987, s. 317.
Şerafettin Zeyrek
Kaynak: ATATÜRK ARAŞTIRMA MERKEZİ DERGİSİ, Sayı 14, Cilt V, Mart 1989