KENZÜ’l-UMMÂL
(كنز العمّال)
Müttakī el-Hindî’nin (ö. 975/1567) Süyûtî’ye ait üç eserdeki rivayetleri fıkıh konularına göre alfabetik olarak düzenlediği hadis kitabı.
Tam adı Kenzü’l-Ǿummâl fî süneni’l-aķvâl ve’l-efǾâl olup Süyûtî’nin CemǾu’l-cevâmiǾı ile aynı müellifin yaklaşık 10.000 hadis ihtiva eden el-CâmiǾu’ś-śaġīr’i ve 5000 kadar hadisin yer aldığı onun zeyli durumundaki Ziyâdetü’l-CâmiǾ adlı kitapları esas alınarak hazırlanmıştır (bk. XVI, 761-774). İstişhâd için işaret edilenler dışında eserde Haydarâbâd baskısına göre 46.180, Beyrut neşrine göre 46.624 hadis bulunmaktadır. Süyûtî, CemǾu’l-cevâmiǾde zikrettiği hadisleri “Kısmü’l-akvâl” ve “Kısmü’l-ef‘âl” başlıkları altında toplamış, “Kısmü’l-akvâl”deki hadisleri ilk kelimelerine, “Kısmü’l-ef‘âl”dekileri aşere-i mübeşşereye öncelik vermek suretiyle sahâbî râvilerinin adlarına göre alfabetik sıra ile tertip etmiş, ancak tamamlayamayacağı düşüncesiyle çalışmasını yarıda bırakıp el-CâmiǾu’ś-śaġīr’i ve Ziyâdetü’l-CâmiǾi yazmış, her iki eserin hadislerini alfabetik sıraya göre düzenlemiştir.
Süyûtî’nin bu eserlerinden ilkinin tamamlanmamış olmasını ve tertibi itibariyle kullanım güçlüğü arzetmesini göz önüne alan, diğer ikisinden de faydalanmanın kolay olmadığını düşünen Müttakī el-Hindî eserler üzerinde beş kademeli bir çalışma yapmıştır. İlk olarak el-CâmiǾu’ś-śaġīr ve Ziyâdetü’l-CâmiǾde yer alan rivayetlerin kavlî olanlarını bir araya getirip fıkıh konularına göre alfabetik biçimde tertip ettiği esere Menhecü’l-Ǿummâl fî süneni’l-aķvâl adını vermiştir. İkinci merhalede CemǾu’l-cevâmiǾde olup el-CâmiǾu’ś-śaġīr ile Ziyâdetü’l-CâmiǾde bulunmayan kavlî hadisleri toplayarak yine fıkıh konularına göre düzenlemiş ve eseri el-İkmâl li-Menheci’l-Ǿummâl diye adlandırmıştır. Üçüncü merhalede Menhecü’l-Ǿummâl ile el-İkmâl’i konu başlıklarına göre alfabetik olarak peş peşe kaydedip birleştirmiş ve bu eserine de Ġāyetü’l-Ǿummâl fî süneni’l-aķvâl adını vermiştir. Dördüncü merhalede CemǾu’l-cevâmiǾde yer alan fiilî hadisleri fıkıh konularına göre tertip ederek Müstedrekü’l-aķvâl bi-süneni’l-efǾâl’i ortaya koymuş, beşinci merhalede ise Ġāyetü’l-Ǿummâl ile Müstedrekü’l-aķvâl’i birleştirip Kenzü’l-Ǿummâl’i meydana getirmiştir.
Eserde senedleri çıkarılarak önce kavlî hadislere, eğer varsa ilgili bölümün ikmali gayesiyle zikredilenlere, ardından fiilî olanlara ve ikmali için kaydedilenlere yer verilip fıkıh konularına göre alfabetik olarak düzenlenmiştir. Herhangi bir konudaki hadislere topluca ulaşmak isteyenler için kolaylık sağlayan kitapta rumuzlarla hadislerin kaynağı belirtilmiş, sahâbî râvisi zikredilmiş, varsa Süyûtî’nin değerlendirmeleri ve sıhhat durumuyla ilgili bilgiler kaydedilmiştir. Kenzü’l-Ǿummâl’in telifi üzerine Müttakī el-Hindî için hocası Ebü’l-Hasan el-Bekrî, “Bütün insanlığın Süyûtî’ye, Süyûtî’nin de Müttakī’ye minnet borcu vardır” demiştir (Zübeyd Ahmed, IV/1 [1953], s. 58-59).