Bazı düşünce ve fetva kurumlarına yönelik bir şikâyet vardır. Şikâyetin konusu, bu kurumların, Allahtan başka ilâh olmadığına ve Hz. Muhammedin Allahın elçisi olduğuna şehâdet eden ehl-i kıpleden muhalif grupları tekfir etmede aceleci davranmasıdır.
Eski ve modern İslâm kültürümüz incelendiğinde tekfir probleminin ne kadar eski olduğu görülür
Aynı şekilde tekfir etmede aceleci davranmaya yönelik şikâyetlerin ve muhalifleri tekfir etmede ne kadar aşırıya gidildiğinin eski olduğu da
Huccetül-İslâm Ebu Muhammed Gazali de (H. 450-505 M. 1058-1111) kendi yaşadığı dönemde bu meseleden söz etmiştir. Eşarilerin önde gelen imamlarından biri olan Gazali, bazı İslâmî grupların, diğer grupları tekfir etmeye olan eğilimlerine dikkat çekerek şöyle diyor:
Bazı gruplar, tekfirde öylesine aşırıya gidiyorlar ve öylesine mutaassıp davranıyorlar ki, bazı taifeler kendi grubunun dışındaki diğer bütün grupları tekfir etme noktasına ulaşıyorlar
Çünkü bütün gruplar muhaliflerini tekfir ediyorlar ve onların Hz. Peygamberi yalanladıklarını söylüyorlar.
Örneğin Hanbelî olan, Allahın arşa istiva ettiği meselesinde Hz. Peygamberi yalanladığını iddia ederek Eşarî olanı tekfir ediyor. Eşarî olan da Hanbeli olanın müşebbih olduğunu (yani Allahı mahlûkata benzettiğini) ve dolayısıyla Allahın hiçbir şeye benzemediğini haber veren Hz. Peygamberi yalanladığını iddia ederek Hanbelîyi tekfir ediyor. Yine Eşarî olan, Allahın görüleceği meselesinde, aynı şekilde ilim, kudret gibi sıfatların Ona nispet edilmesi meselesinde Mutezilenin Hz. Peygamberi yalanladığını iddia ederek onları tekfir ediyor. Mutezile ise bu sıfatların Allaha nispet edilmesinin, tevhid konusunda Hz. Peygamberi yalanlamak olduğunu iddia ederek Eşarileri tekfir ediyor.
Gazali, muhalifleri tekfir etme konusundaki bu aşırılıkları ve taassupları gözler önüne serdikten sonra, sadece bir grubun bütün doğrulara sahip olduğunu reddettiğini açıklıyor. Şöyle diyor:
İnsafla (doğru ve adil bir şekilde) değerlendirildiğinde, hakkı (doğruyu) sadece bir görüşe özgü kılanların, küfre (kâfirliğe) ve çelişkiye daha yakın oldukları anlaşılır
Yolları farklı olsa da, lâ ilâhe illallah Muhammedun resulullah sözüne sadakatle bağlı kaldıkları ve bu sözü bozacak bir şey yapmadıkları sürece diğer grupları tekfir etmekten ve ehl-i İslâma dil uzatmaktan kaçınmak gerekir. Sadece cehaletin hükmü altındaki kişiler, tekfir etmede aceleci davranma yoluna giderler
Gazali, Hz. Peygamberi yalanlamak ile ki bu küfürdür (kafirliktir)- Onun sözlerini tevil etmeyi (yorumlamayı) birbirinden ayırıyor. Hz. Peygamberin sözlerini Tevil edenler biz onlardan farklı düşünsek bile- Onu yalanlıyor değillerdir.
Gazali bu duruma Mutezileyi ve Müşebbiheyi örnek göstererek şöyle diyor: Aralarındaki bütün farklılığa rağmen Mutezile ve Müşebbihe grupları Hz. Peygamberi tasdik ediyorlar (doğruluyorlar)
Ancak tevillerinde hata ediyorlar ki bu da içtihat alanına giriyor. Bu durumda onları tekfir etmek men edilmiştir ve bunun delili de şudur: Nass ile sadece Hz. Peygamberi yalanlayanın tekfir edileceği sabittir. Bu kimseler zaten Hz. Peygamberi yalanlamıyorlar; tevilde hata etmenin tekfir etmeyi gerektirdiği ise bizim için sabit değildir; bunun için mutlaka bir delil gerekir. Dolayısıyla lâ ilâhe illallah dedikleri için kesin olarak bu kimselerin masum oldukları (yani tekfir edilemeyecekleri) sonucuna varılır. Bu durumlarının ortadan kaldırılması ise ancak kesin bir delile dayanarak mümkün olur
Gazali, kesin bir delil olmadan, aceleci bir şekilde tevil etme yoluna gidenlerin tekfir edilmelerinin hata olduğundan da bahsediyor. Bu hususta şöyle diyor: Bazı kimseler, kesin bir delil olmadan, zanna dayanarak (nassları) tevil etmede pek aceleci davranıyorlar. Ancak her durumda bu kimselerin tekfir edilmesi için acele edilmesi de gerekmiyor. Aksine bu kimselerin durumlarına bakılır; eğer tevili inanç esaslarıyla ilgili olmayan bir mesele hakkındaysa tekfir edilmezler.
Sonra Gazali, tekfirin söz konusu olacağı inanç esasları ile tekfirin söz konusu olmayacağı feri meseleleri birbirinden ayıracak bir kural koyuyor: Görüşler iki kısımdır; kısımlardan biri inanç esasları ile ilgilidir, diğeri ise feri meselelerle ilgilidir. İman esasları üçtür: Allaha iman, Peygamberine iman ve ahiret gününe iman. Bunların dışındakiler feri meselelerdir. Feri meselelerde aslen tekfir yoktur; ancak bunun bir istisnası bulunuyor. Bu istisna, tevatür yoluyla Hz. Peygamberden geldiği bilinen dinî bir esasın inkar edilmesidir.
Huccetül-İslâm Gazali bu nefis sözlerini, lâ ilâhe illallah Muhammedun resulullah diyenleri tekfir etmekten sakındırarak bitiriyor. Şöyle diyor: Bir yol bulunabildiği müddetçe tekfirden kaçınmak zorunludur. Kıbleye yönelerek namaz kılan ve açık bir şekilde lâ ilâhe illallah Muhammedun resulullah diyenlerin kanlarını ve mallarını helal görmek hatadır. Bin kafiri serbest bırakmakta hata etmek, dökülmesi men edilmiş bir Müslümanın kanını dökmekte hata etmekten daha hafiftir.
Evet, Gazalinin bu sözleri, tekfir afetine geçit vermemek için okunup incelenmesi ve şerh edilmesi gereken sözlerdir.
Bu makale Halil Kendir tarafından Dünya Bülteni için tercüme edilmiştir.