Rusya’nın Ukrayna’yı işgali, Orta Doğu ve Kuzey Afrika bölgesini üç ana alanda etkiliyor: siyasi müzakereler – askeri harekat, insani yardım – gıda güvenliği ve gaz – petrol tedariki.
Siyasi olarak, kriz henüz önemli bir yeniden düzenlemeyi zorlamadı. Bunun yerine, Körfez ve İsrail dahil olmak üzere çeşitli ülkeler, ABD ve Rusya arasındaki politikalarını riske atıyor ve kilit çıkar alanlarındaki kazanımlarını en üst düzeye çıkarmaya çalışıyor. Ancak Rusya’ya yönelik uzun vadeli yaptırımlar, savunma sanayilerini çeşitlendiren ve Rusya ile daha fazla işbirliği arayan Mısır, Suudi Arabistan ve BAE gibi Orta Doğu ülkeleri için zorlayıcı olacaktır.
Sürdürülebilir siyasi sonuçlar için ABD-Rusya iş birliğine en çok ihtiyaç duyulan iki alan olan Suriye ve Libya’nın zarar görmesi muhtemel. Bugün, bu iş birliğinin olasılığı her zamankinden daha azdır. Rusya’nın her iki ülkedeki kayda değer askeri ayak izi ve artan siyasi ve ekonomik izolasyonu, onu Libya’daki siyasi bölünmeleri ele alma çabalarını aksatmaya ve Suriye ve İran rejimlerini geçmişte olduğundan daha fazla desteklemeye itebilir. Avrupa için, Libya’nın güney kanadında oldukça büyük bir Rus askeri varlığı endişe verici. Bu arada, hem Türkiye hem de İsrail, Rusya’nın Suriye’de gelecekte aktif olma olasılığından rahatsız. Türkiye, Rusya’nın isyancı yerleşim bölgesi İdlib’deki baskıyı artırarak mülteci akınını tetikleyebileceğinden endişe duyuyor. Suriye’nin Kürt nüfusu, bu daha büyük jeopolitik mücadelede bir ABD-Türkiye takasının zararlarına olacağından endişe ediyor. İsrail, artan Rusya-İran iş birliğinden ve Suriye’deki İran hedeflerine yönelik hava bombardımanlarının olası sınırlamalarından endişe duyuyor.
Bölgede, özellikle zaten kırılgan olan ülkelerde, insani yardım ve gıda güvenliği konusunda artan endişeler de var. Artan sayıda Ukraynalı mülteci ve çatışma sonrası yeniden yapılanmanın artan maliyetleri, kritik insani yardımın Ukrayna ihtilafından kaynaklanan serpintileri gidermek için Orta Doğu ve Kuzey Afrika’dan çekilip Ukrayna’ya aktarılacağı endişelerini artırıyor. Çatışma, feci ekonomik çöküşler ve artan insani ihtiyaçlar yaşayan ülkelerde yaşam mücadelesi veren milyonlarca Filistinli, Lübnanlı, Yemenli, Suriyeli ve diğerleri için bu durum, kritik yaşam desteğini kapatmaya eşdeğer olacaktır. Bu kriz, özellikle buğday tedariki için Rusya ve Ukrayna’ya bağımlı olan (sırasıyla arzın yüzde 96 ve 85’ini oluşturan) Lübnan ve Mısır gibi ülkelerde gıda güvenliğine ilişkin önemli endişelerle daha da ağırlaşıyor. Gıda ve enerji fiyatları küresel olarak fırladıkça bu krizin daha da kötüleşmesi muhtemel. Bu durum zamanla , insanları protesto için sokaklara dökebilir.
Gaz ve petrol kaynaklarının geleceği belirsiz. Avrupa muhtemelen alternatif gaz kaynakları oluşturmaya çalışacak ve bu da Körfez ve Doğu Akdeniz ülkeleri için bir fırsat sunuyor. Körfez ülkeleri şu anda petrol fiyatlarındaki artıştan kazanç sağlıyor ve bu durumu ABD ile stratejik ilişkilerini yeniden müzakere etmek ve Yemen gibi yerlerde siyasi kazanımlar peşinde koşmak için kullanıyor. Buradaki soru şudur: Bu, Doğu Akdeniz ülkelerini gelecekte Avrupa için önemli bir ortak olma umuduyla gelecek vaat eden gaz arzı konusunda bazı anlaşmaları hızlandırmaya itecek mi?
Küresel ilişkilerde uzun vadeli bir değişime yol açacağı belli olan bu çatışmada görülecek çok şey var. Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, kendisini uluslararası alanda daha fazla izole edilmiş ve kötülenmiş hissediyorsa, gelecekteki eylemleri ne olacak ve istediğini başka bir yerde elde etmek için bölgedeki çeşitli baskı noktalarından yararlanmaya çalışacak mı?
Rusya’nın Ukrayna’yı işgali ve ardından gelen petrol ihracatını da içeren Rus ürünlerine yönelik ambargo, petrol fiyatlarını varil başına 100 doların oldukça üzerine çıkarak 2014 Ağustos öncesi seviyelerine getirdi. Diğer akaryakıt üreticilerinin de çeşitli nedenlerle üretim kapasitelerinin düşmesiyle birlikte petrol fiyatları bir süre daha yüksek kalabilir. Bu gelişme belki de Ortadoğu’daki ülkeler için jeopolitik olarak en önemlisidir.
Bölgedeki petrol üreticisi ülkeler, özellikle Suudi Arabistan, son yıllarda rantiye ekonomilerinden ve refah devleti modelinden uzaklaşmak için uzun süredir ihtiyaç duyulan ekonomik reform önlemlerini benimsemeye zorlandı. Gerçekten de, onlar için soru, yeni birikmiş mali rezervlerinin kısa vadeli siyasi kazanımlar lehine ekonomik reformda avantajlar mı sağlayacağı yoksa petrol fiyatları ne olursa olsun ekonomik reformun bir zorunluluk olduğu dersinin alınıp alınmadığıdır.
Petrol ithal eden ülkeler de ciddi şekilde etkilenecek. Yüksek petrol fiyatları zaten zorlu ekonomik koşullar için daha fazla risk oluşturacak olsa da, bu zorlukların bazıları geçmişte petrol üreticisi ülkeler tarafından mümkün kılınan hibeler yoluyla hafifletilmişti. Siyasi ittifaklar değişip Ürdün gibi bazı petrol ithal eden ülkeleri artan ekonomik tehlikeye atarken, bu tür hibelerin devam edip etmeyeceği belli değil.
Çoğu Arap ülkesinin BM’deki resmi tutumu Rus işgalini kınamak olsa da, kamuoyunun tepkisi karışık oldu. Bazıları haklı olarak neden İsrail’in Filistinlileri işgaline veya ABD’nin Irak’ı işgaline karşı eşit derecede güçlü uluslararası tepkiler olmadığını merak etti. Batı’da yapılan bazı yorumlar -Ukraynalı mültecilerin “bizim gibi” olduğu- Batı ırkçılığına ilişkin haklı suçlamaları da beraberinde getirdi.
Ortadoğu’dan gelen bu tür tepkiler, anlaşılabilir olmakla birlikte, şimdiye kadar, diğer ulusları işgal etmek için güç kullanımının seçici olarak kınanmasının iki yönlü bir yol olduğu gerçeğini görmezden geldi: örneğin, İsrail bu çelişkiyi Arap topraklarını işgalini haklı çıkarmak için kullanabilirdi. Bu tepki, aynı zamanda savaş ve işgalden muzdarip olan Ukrayna halkının durumunu da görmezden geliyor.
Bu nedenle İsrail dahil bölgedeki çoğu ülke dikkatli davranmaya çalışmış ve işgale karşı ılımlı bir tepki sergilemiştir. Savaş ve etkileri devam ettikçe böyle bir pozisyonu sürdürmek giderek zorlaşacaktır.