DSM-IV’te iki uçlu bozukluklar başlığı altında dört tip bozukluktan söz edilmektedir:
- İki uçlu-I bozukluğu,
- İki uçlu-II bozukluğu,
- Siklotimi,
- Başka yerde sınıflandırılamayan iki uçlu bozukluk.
İki uçlu-I (Bipolar-I) Bozukluğu
İki uçlu-I bozukluğun ana özelliği, bir ya da daha fazla manik ya da karışık tip (mikst) epizod geçirmiş olmaktır. Majör depresif epizodlar bulunmasa bile ilerde geçirilecekleri varsayılmaktadır.
Mani (Uçuşum) Epizodu
Duygu durum alanı: Ana belirtiler: Yükselmiş (elave) duygu durum: Öfori, irritabilité Hastada patolojik bir şekilde (gerçek durumla ve premorbid çizgisiyle uygunsuz) kendini çok iyi hissetme, neşe, keyif, mutluluk, coşku (öfori) yaşantılanmaktadır. ‘Her şey bana büyük bir zevk veriyor.
Kendimi hiç bu kadar iyi hissetmemiştim. Yeniden doğmuş gibiyim. Çok keyifliyim, içim içime sığmıyor vb.’ (‘Birden aşırı neşelendi, her şeye gülüyor, kahkahalar atıyor, sabaha kadar yüksek müzik çalıyor, şarkı türkü söylüyor, dans edip oynuyor, kimseyi umursamıyor.’). Ya da bir taşkınlık hırçınlık, öfke ve saldırganlık (irritabilité) sergilenmektedir. (Çok çabuk sinirlenmeye, bağırıp çağırmaya vurup kırmaya başladı, her şeye saygısızca davranıyor, küfürlü konuşuyor vb.).
Duygudurum genellikle öfori ve irritabilité arasında dalgalanır, bunlara çok kısa süreli hüzün ağlamaların eklenmesi ters bir bulgu değildir.
Bilişsel alan: Ana belirtiler: Benlik değer yükselişi (grandiyözite-megalomani)/psişik hızlanma (psişik eksitasyon)
Benlik değer duygusu ve kendine güven abartmalı yükselmiştir (grandiyözite): ‘Korkunç güçlüyüm, yapamayacağım hiçbir şey yok vb. (Kendini aşırı büyük görmeye başladı, kendini herkesden büyük ve güçlü görüyor vb.). Bu yükseliş bazan psikotik düzeydedir (megalomani) Sosyal aralıkları çiğneyen bir rahatlık ve girişkenlik ortaya çıkar (Hiç yapmazken babası yanında ayak ayak üstüne atmaya, sigara içmeye, küfretmeye başladı vb.). Tüm psişik aktiviteler artmıştır (‘sanki zihnimdeki bir pas gitti, beynim saat gibi çalışıyor, pırıl pırıl, kafam korkunç çalışıyor vb.), Yeni ilgi ve istekler ortaya çıkabilir: ‘Birkaç dil öğrenmeye başladım, yeni fikir ve projeler peşindeyim, yakın tarih ve metafizikle ilgilenmeye başladım vb.’ Kendine güvenin aşırı artışı ile riskli davranışlar ortaya çıkar. Kendiliğinden dikkat ve bellek artmış ve güçlenmiştir (Çok eskileri hatırlayıp anlatıyor, en ince şeylere dikkat edip görüyor.) Dikkatin her şeye yönelmesi nedeniyle bir konuya yoğunlaşamama ve konsantre olamama (distraktibilite) ortaya çıkar. Düşünce çağrışımı çok hızlanmıştır.
Manik epizod psikotik boyutta ise, tabloya sanrı (delüzyon) ve varsanılar (hallüsinasyon) eklenir, bunların teması tipik olarak megalomanik niteliktedir: ‘Eriyorum, erdim, peygamberim, Tanrıyım, Atatürk’üm, padişah soyundan geliyorum, milyarderim, başbakan olacağım, dünyanın kralıyım, herkesi ben yönetiyorum, Tanrı tarafından özel görevlerle seçilmiş bir kişiyim, dünyayı kurtaracağım, bana kurşun işlemez, bunları bana söyleyen sesler var, bunları ima eden mesajlar, işaretler alıyorum vb.’ Atipik olarak ise psikotik belirtiler, megalomanik temayla ilişkili görünmeyen paranoid (‘Beni izliyorlar, takip ediyorlar, kötülük yapacaklar, düşmanlarım komplo kuruyor, cihazlarla dinliyorlar vb.’) ve/ya da Schneider’yan nitelikte olabilir (‘Bana emir veren, beni yöneten sesler var vb.’).
Motor alan: Ana belirtiler: Konuşma ve hareketin hızlanması
Konuşma artmış (lögore), hızlanmış, sözü kesilemez şekildedir (basınçlı konuşma) (‘Çok konuşmaya başladı, yüksek sesle, biteviye ve karşısındakine hak tanımadan konuşuyor vb.’). Çağrışımın çok hızlanması nedeniyle konudan konuya atlayan bir konuşma (düşünce uçuşması) sergilenmektedir (Daldan dala atlayarak, ilişkisiz şeylerden söz ediyor vb.). Hareketler çok artmış ve hızlanmıştır. (Yerinde duramıyor, hiç durmadan gezmek istiyor, evden kaçıp gitmiş haftalar sonra anlaşıldı ki, yıllardır görmediğimiz bir akrabamızı ziyarete gitmiş, durmadan seyahat etmek istiyor, yorulmak bilmeden gece gündüz anormal bir enerjiyle çalışmaya, yazıp çizmeye başladı, bir taksi tutup sabaha kadar dolaşmış, çok hareketlendi vb.). Riskli davranışlar (o an için zevk verici ama acı sonuçları olan davranışların, düşünülmeksizin, sonuçları görülmeden yapılması) sergilenir (Aşın ve gereksiz para harcıyor, eşyalarını herkese dağıtıyor, tanımadığı kişilerle konuşmaya, kendini ilgilendirmeyen şeylere müdahale etmeye, kavga etmeye, aşırı alkol almaya, aşırı hızlı araba kullanmaya, rastgele cinsel ilişkilere girmeye, düşünmeden girdiği iş yatırımlarıyla büyük paralar kaybetmeye başladı vb.).
Duygu durum bozukluğu dönemi sırasında aşağıdaki belirtilerden en az 3’ünün yalnızca irritabl ise 4’ünün önemli bir derecede ve sürekli varlığı,
- Abartılı yükselmiş benlik değer duygusu ya da grandiyözite
- Uyku gereksiniminde azalma, örn. yalnızca 3 saatlik uykuyla kendini dinlenmiş hissetme
- Her zamankinden daha konuşkan olma ya da basınçlı konuşma
- Düşünce uçuşması ya da düşüncelerinin çok hızlandığını hissetme
- Amaca yönelik etkinlik artışı (sosyal, iş, okul, ya da cinsel aktivitede) ya da psikomotor,
- Düşüncesizce cinsel ilişkiler ve iş yatırımları,
- Belirtilerin karışık (mikst) tip epizoda uymaması
Duygudurum bozukluğunun iş yaşamı, sosyal etkinlik ve ilişkilerde önemli bozulmaya yol açacak ya da kendine ya da başkalarına zarar vermesini önlemek için hastaneye yatırılmasını gerektirecek ağırlılda ya da psikotik özellikte olması
Madde kullanımının doğrudan etkilerine (örn. madde kötüye kullanımı ya da ilaç verilmesi) ya da genel tıbbi bir hastalığa (örn. hipertiroidi) bağlı olmamak,
Psikotik boyut: Delüzyon, hallüsinasyon ve katatonik belirtilerin varlığı halinde, psikotik boyuttaki bir manik sendromdan söz edilir. Bu boyut, duygu durumla uyumlu ve uyumsuz olmak üzere iki tipte olabilir. Duygu durumla uyumlu psikotik özellikler, megalomanik temalı delüzyon ve hallüsinasyonları kapsar (çok değerli, güçlü, bilgili, meşhur, meşhur kişilerle özel ilişkide, zengin, ermiş, peygamber olma gibi). Duygudurumla uyumsuz temalar ise, bunların dışındakileri kapsar. Örneğin, manik temalarla doğrudan ilişkili olmayan perseküsyon ve Schneider’yan temalar gibi.
Karışık (Mikst) Epizod
Manik ve majör depresif epizod belirtilerinin birlikte bulunduğu epizodlar, karışık tip epizod adını alır. Hasta her iki epizod ölçütlerini dolduracak derecede ciddi dalgalanmaları, aynı epizod içinde ardarda yaşantılamakta ve sergilemektedir.
İkiuçlu-I (bipolarI) bozukluğu. Tek manik epizod daha önce en az bir manik ya da karışık tip epizod saptanmışken son epizod manikse tanı ‘İki uçu duygulanım bozukluğu: Son epizod manik’, daha önce en az bir manik ya da karışık tip epizod saptanmışken epizod hipomanikse tanı ‘İki uçlu-I bozukluğu: Son epizod hipomanik’, daha önce en az bir manik ya da majör depresıf ya da karışık tip epizod saptanmışken son epizod karışık tipse tanı ‘İki uçlu-I bozukluğu: Son epizod kanşık tip’, daha önce en az bir manik ya da karışık tip epizod saptanmışken epizod majör depresifse tanı ‘İkiuçlu-I bozukluğu: Son epizod depresif şeklinde konabilir. Daha önceleri en az bir manik ya da kanşık tip epizod saptanmış ve son epizod manik, hipomanik, kanşık tip ya da majör depresif epizod ölçütlerini dolduruyor ama süre açısından yetersiz kalıyorsa, tanı ‘İkıu^ bozukluğu: Son epizod belirsiz’ şeklinde konmalıdır.
En az 1 hafta süreyle, hemen her gün, hem manik hem de majör depresif epizod ölçütlerine uyuyor olmak,
Duygudurum bozukluğunun iş ya da sosyal yaşamda önemli bir bozulmaya yol açıyor ya da kendine ya da başkalarına zarar vermesini önlemek amacıyla hastaneye yatırılmasını gerektiriyor, ya da psikotik özellikli,
Belirtilerin bir maddenin (örn. uyuşturucu, ilaç ya da başka bir tedavi) ya da genel tıbbi bir hastalığın (örn. hipertiroidi) doğrudan fizyolojik etkilerine bağlı olmamak.
Not: Belirgin şekilde somatik antidepresan bir tedavinin (örn. ilaç, EKT, ışık tedavisi) neden
olduğu karışık tip epizodlarda ikiuçlu-l bozukluğu tanısı konmamalıdır.
En az bir manik ya da karışık tip epizod vardır.
Depresif epizodlar ya sergilenmiştir ya da ilerde ortaya çıkacakları varsayılmaktadır. (Ancak, bulunmaları tanı için gerekli değildir.)
Duygudurum epizodları şizoaffektif bozukluğa uymamaktadır ve şizofreni, şizofreniform bozukluk ya da delüzyonel bozukluk ya da başka bir yerde sınıflandırılamayan psikotik bozukluk üzerine eklenmemiştir.
Belirtiler sosyal, iş ya da diğer önemli alanlarda klinik olarak anlamlı bir rahatsızlık ya da bozulmaya neden olmaktadır.
Belirtiler bir maddenin (örn. kötüye kullanılan bir madde ya da ilaç) ya da genel tıbbi bir hastalığın (örn. hipertiroidi) doğrudan fizyolojik etkilerine bağlı değildir.