bulunmuştur. YART’nin ise 3-Boyutlu RT’ye göre hemen her skorlama açısından belirgin olarak üstün olduğu gösterilmiştir. Bu çalışmada YART’nin yalnızca oral semptomlarda değil, genel yaşam kalitesinde de diğer tekniklere üstün olduğu bildirilmiştir.
Yaklaşık 300 baş-boyun kanserli hastada yapılan başka bir çalışmada YART sonrası 6. ayda ağız kuruluğu, yapışkan tükürük, ağzını açabilme, ağrı, yutma, dişler ve sosyal yeme problemleri ile ilgili semptomların 3-Boyutlu konformal RT’ye göre belirgin olarak daha az görüldüğü bildirilmiştir [133]. Bu hastalarda genel sağlık durumu, rol, bilişsel ve sosyal fonksiyonlar, halsizlik, uykusuzluk ve iştah kaybı da belirgin olarak farklı bulunmuştur. Bazı randomize çalışmalarda ise YART ile tükürük fonksiyonlarının daha iyi korunduğu ancak bunun genel yaşam kalitesine yansımadığı bildirilmiştir [31, 134, 135].
Türk Onkoloji Grubu Baş-Boyun Kanseri Çalışma Komitesi tarafından yayınlanan çok merkezli bir çalışmada en az 6 aylık izlem sonunda tam remisyonda olan 187 nazofarinks kanserli hastaya EORTC QLQ-C30 ve H&N35 modülleri uygulanmıştır [136]. Hastaların bazılarına eksternal RT’nin yanı sıra brakiterapi ile ek doz, eş zamanlı KRT veya adjuvan veya neoadjuvan KT de verilmiştir. Hastalarda en az sorun duygusal fonksiyonlar, mali zorluklar, halsizlik, ağız kuruluğu, yapışkan tükürük, kilo alımı, dişler, ağrı kesici kullanma ve ağzını açabilmede görülmüştür.
Erken evre ve erkek cinsiyetin genel sağlık durumunu ve fonksiyonel skalaları arttırdığı gözlenmiştir. Semptom skalaları ise erkek cinsiyette ve 70 Gy’den az RT verilenlerde daha iyi bulunmuştur. Neoadjuvan veya adjuvan KT’nin yaşam kalitesini etkilemediği ancak eş zamanlı KRT’nin uykusuzluk, sosyal yeme problemleri, kendini hasta hissetme, kilo alımı ve ek beslenme desteklerini olumsuz etkilediği görülmüştür. Çalışmamızda İKT alan hastalarda almayanlara göre diş problemleri bazal ile son gün karşılaştırıldığında daha fazla, ağrı ise 15. ve son günler karşılaştırıldığında daha az bulunmuştur.
Wan Leung ve arkadaşlarının çalışmasında baş-boyun kanserli hastalarda primer tümör bölgesi, AJCC evresi, tedavi yöntemleri ve RT tekniği yaşam kalitesini belirleyen ana faktörler olarak bildirilmiştir [132]. Aynı çalışmada nazofarinks kanserleriyle karşılaştırıldığında oral kanserlerde sosyal yeme, sosyal iletişim ve ağzını açabilme semptomlarının, orofarinks kanserlerinde iştah kaybı, ağrı, yutma,
konuşma, sosyal yeme ve sosyal iletişim semptomlarının, hipofarinks ve larinks kanserlerinde ise fiziksel ve rol fonksiyonları ile dispne, konstipasyon, yutma, konuşma, sosyal iletişim ve öksürme semptomlarının daha kötü olduğu gösterilmiştir. Bunun yanı sıra hipofarinks ve larinks kanserli hastalarda ağzını açabilme ve ağız kuruluğunun diğer tüm hastalara göre daha iyi olduğu gözlenmiştir.
Çalışmamızda da genel yaşam kalitesi ve fonksiyonlarda bozulmanın yanı sıra halsizlik, bulantı-kusma, ağrı, iştah kaybı, ağız kuruluğu, kendini hasta hissetme, ağzını açabilme, yapışkan tükürük, sosyal yeme ve iletişim problemleri, duyu problemleri, yutma ve kilo kaybı semptomlarında bozulma gözlenmiştir. Primer tümör bölgesi karşılaştırıldığında ise larinks kanserli hastalarda nazofarinks kanserlilere göre yutma ve konuşma problemlerinin bazale göre RT’nin 15. gününde daha fazla arttığı ancak 15. günden son güne kadar nazofarinks kanserlilerde daha fazla bozulduğu bulunmuştur. Nazofarinks kanserli hastalarda tedavinin sonuna doğru daha fazla kilo kaybı ancak daha az konstipasyon gözlenmiştir.
Hammerlid ve arkadaşlarının çalışmasında tedaviden 3 yıl sonra larinks kanserli, 65 yaşın altındaki kadın hastaların yaşam kalitesinin daha iyi olduğu gösterilmiştir [137]. de Graeff ve arkadaşları ise kadın, ileri evre ve çoklu tedavi uygulanan hastaların daha semptomatik olduğu ve yaşam kalitelerinin daha kötü olduğunu bildirmiştir [138]. Çalışmamızda ileri yaşta EORTC QLQ-C30’da genel sağlık durumunun, duygusal ve fiziksel fonksiyonların bozulduğu, diyare, halsizlik, ağrı ve uykusuzluğun, H&N35’te sosyal yeme problemleri ve kilo kaybının, OES18’de ise yeme, ağrı, yutma, aspirasyon problemleri, tat alma, öksürme ve konuşmada zorluğun arttığı gösterilmiştir. Ancak ileri yaştaki hastaların ağrı kesiciye daha az ihtiyaç duydukları görülmüştür.
İspanya’da 94 baş-boyun kanserli hastada yapılan bir çalışmada genel yaşam kalitesinin 65 yaşın altında ve erken evrelerde daha iyi, cerrahi sonrası adjuvan KT ve RT alanlarda ise daha kötü olduğu gösterilmiştir [139]. Cerrahi ve adjuvan tedavi uygulananlarda EORTC QLQ-C30 modülünde fiziksel fonksiyonlar daha kötü, halsizlik ve diyare daha fazla bulunmuştur. QLQ-H&N35 modülünde ise ağrı, yutma, duyu problemleri, konuşma, sosyal yeme, dişler, ağız kuruluğu, yapışkan tükürük, ağzını açabilme ve ek beslenme destekleri kullanma açısından daha kötü bulunmuştur. Çalışmamızda ise cerrahi yapılan hastalarda beslenme tüpü kullanımı
bazal ile hem 15. gün hem de son gün arasında, reflü bazal ile 15. gün arasında, ağrı ise 15. ve son günler arasında anlamlı olarak daha fazla bulunmuştur. Ancak beslenme tüpü kullanımındaki farkın büyük olasılıkla RT’nin ilk günü uygulanan ankette hastaların cerrahinin hemen sonrasında kullandıkları nazogastrik tüpe bağlı olduğu düşünülmüştür. Cerrahi geçirmeyen hastalarda ise diş problemleri ve tat almada bozulma tedavinin sonuna doğru daha fazla artış göstermiştir.
İsveç’te yapılan bir çalışmada 357 baş-boyun kanserli hastaya EORTC QLQ-C30 ve H&N35 modülleri uygulanmış ve primer tümör bölgesi ile tanı anındaki evrenin en önemli prediktör faktörler olduğu bulunmuştur. Aynı çalışmada yaşam kalitesi en kötü olan hastaların hipofarinks kanserli hastalar olduğu belirtilmiştir [140]
Türkiye’de 110 baş-boyun kanserli hastada yapılan bir çalışmada primer tümörün yerinin EORTC QLQ-C30 anketinde fiziksel, bilişsel ve sosyal fonksiyonları etkilediği gösterilmiştir [141]. Bu fonksiyonların en çok nazofarinks kanserli hastalarda bozulduğu gözlenmiştir. KRT alan hastalarda fiziksel ve bilişsel fonksiyonların, ileri evre hastalarda erken evrelere göre genel sağlık durumunun, kadın hastalarda erkeklere göre rol ve bilişsel fonksiyonların belirgin olarak bozulduğu bildirilmiştir. EORTC QLQ-H&N35 anketinde cerrahi sonrasında RT alanlarda konuşma, KRT alanlarda ise ağız kuruluğu, yapışkan tükürük ve sosyal yeme problemlerinde kötüleşme bulunmuştur. İleri evre ve rekürren hastalarda konuşma, nazofarinks kanserlerinde ağzını açabilme, ağız kuruluğu, yapışkan tükürük, yutma ve sosyal yeme bozuklukları, larinks kanserlerinde ise konuşmanın belirgin olarak bozulduğu gözterilmiştir. 60 yaşın altında dişler ve ağzını açabilme 60 yaş üstündekilere göre, kadınlarda sosyal iletişim ve duyu problemleri erkeklere göre daha kötü bulunmuştur.
Hollanda’da yapılan bir çalışmada baş-boyun kanserli 150 hastada iki taraflı ve tek taraflı boyun ışınlaması karşılaştırılmış, ağız kuruluğu ve yapışkan tükürüğü araştırmak amacıyla bazal, 6. ve 12. aylarda EORTC QLQ-H&N35 anketi uygulanmıştır [142]. 6. ayda parotis bezi dozu ve ağız kuruluğu arasında anlamlı ilişki bulunmuş, %50 olalsılıkla ağız kuruluğu gelişmesi için eşik dozun iki taraflı boyun RT’de 21 Gy, tek taraflı RT’de ise 44 Gy olduğu gözlenmiştir. Çalışmamızda da hastalar boyuna RT alıp almamalarına göre değerlendirilmiştir. Boyuna RT
almayanlarla tek taraflı alanlar arasında fark bulunmazken bilateral boyuna alanlarda boyuna RT almayanlara oranla halsizlik ve sosyal yeme problemlerinin daha fazla, ağrı kesici kullanma oranının daha az, unilateral alanlara oranla tat almada zorluk ve bulantı-kusmnına daha fazla, genel sağlık durumunun daha iyi olduğu görülmüştür.
Literatürde EORTC QLQ-OES18 modülü ile yapılan az sayıda çalışma bulunmaktadır ve bunların çoğu modülün validasyonu şeklindedir [143, 144]. Bu çalışmalarda modül genellikle özefagus kanserli hastalarda uygulanmıştır, baş-boyun kanserli hastalarda uygulandığı yalnızca 1 çalışma bulunmaktadır [70]. Ancak bu çalışmada da özefagus kanserli hastalar baş-boyun kanserli hastalarla karşılaştırılmıştır. Bu tez çalışması bu modülün yalnızca baş-boyun kanserli hastalarda kullanıldığı tek çalışmadır.
Norveç’te yapılan bir çalışmada uzak metastazı olmayan 41 özefagus kanserli hastaya EORTC QLQ-C30 ve OES18 modülü uygulanmış ve cerrahi sonrası KRT uygulananlar ile yalnızca cerrahi yapılanlar bu hastalar, 96 baş-boyun kanserli hasta, 104 larenjektomili hasta ve genel Norveç toplumundan 3000 hasta karşılaştırılmıştır [70]. KT sisplatin ve 5-florourasil, RT ortanca dozu ise 66 Gy olarak belirtilmiştir.
KRT alan hastalarda genel yaşam kalitesi, tüm fonksiyonel skalalar, halsizlik, ağrı, uykusuzluk, bulantı-kusma, diyare ve konstipasyonun larenjektomili hastalarla benzer, diğer hastalara ve normal topluma göre ise daha kötü olduğu bulunmuştur.
Sadece cerrahi yapılanların genel sağlık ve fonksiyon skalaları genel toplumla benzer, semptomları ise daha kötü bulunmuştur. Çalışmamızda ise EORTC QLQ-OES18 modülündeki semptom skalalarında reflü, aspirasyon problemleri ve öksürmede zorluk açısından fark gözlenmemiştir. Disfaji, yeme, ağız kuruluğu, tat almada zorluk ve konuşmada zorluk semptomlarının hem bazal ile 15. gün hem de bazal ile son gün arasında kötüleştiği görülmüştür. Tükürüğünü yutmada zorluğun hem bazal ile 15. gün, hem bazal ile son gün, hem de 15. gün ile son gün arasında giderek arttığı görülmüştür. Ağrı ise son günde bazale göre artmış bulunmuştur.
Tayvan’da yapılan bir çalışmada anket sırasında çoğu tedavi almayan 95 özefagus kanserli hastaya EORTC QLQ-C30 ve OES 18 modülleri uygulanmıştır [143]. Ancak bu hastalara cerrahi veya KT uygulanmış olup hiçbiri RT almamıştır.
Anket sırasında tedavi alan hastalarda disfaji, tat alma problemleri ve ağız
kuruluğunun, tedavi almayanlarda ise reflü ve aspirasyon problemlerinin daha fazla geliştiği gözlenmiştir.
Fransa’da yapılan bir çalışmada akut radyasyon özefajitini ileri yaş, kadın cinsiyet, düşük performans durumu, tedavi öncesi düşük VKİ, tedavi öncesi disfaji, ileri evre, yüksek RT dozu, hiperfraksiyone RT ve eş zamanlı KRT’nin olumsuz etkilediği gösterilmiştir [145]. Aynı çalışmada özefagusun 20, 30, 40, 45 ve 50 Gy alan hacimlerinin özefajit gelişimi için önemli olduğu gözlenmiştir.
Almanya’da yapılan bir çalışmada lokal ileri evre baş-boyun kanserli 35 hastaya Yoğunluk Ayarlı Ark Tedavisi (YAAT) veya YART uygulanmış, hastaların çoğuna eş zamanlı KT de verilmiştir [67]. Hastalara RT başında, sonunda ve takip eden 6. ve 12. aylarda EORTC QLQ - C30 ve H&N35 anketleri uygulanmıştır.
Hastalarda ayrıca RT sırasında her hafta ve RT bitiminden 6 hafta sonra CTCAE v2.0 kullanılarak, RT bitiminden 6 ve 12 ay sonra da RTOG/EORTC toksisite skorlaması kullanılarak yan etkiler değerlendirilmiştir. RT sonunda hastaların yaklaşık %85’inde CTCAE grad II–III disfaji saptanmış ve bu semptomun RT sonrası 6. ayda %15 hastada halen devam ettiği görülmüştür. Eş zamanlı KT’nin disfajiyi daha da arttırdığı saptanmıştır. Buna bağlı olarak da hem RT sonu hem de takip döneminde yaşam kalitesi anketlerinde belirgin bozulma gözlenmiştir.
Çalışmamız kapsamında hastalara RT boyunca her hafta fizik muayene yapılarak RTOG Stomatit, CTCAE Oral Mukozit, Oral Ağrı ve Disfaji skorlamalarına göre değerlendirilmiş ve tüm haftalar birbiriyle karşılaştırılmıştır. RTOG Stomatit skorlamasına göre 5. ile 10. gün, 20. ile 25. gün ve 25. ile 30. günler dışında tüm haftalar birbirinden farklı bulunmuştur. CTCAE Oral Mukozit skorlamasına göre 5.
ile 10. gün, 10. ile 15. gün, 15. ile 20. gün ve 25. ile 30. günler dışında tüm haftaların karşılaştırılması farklı bulunmuştur. CTCAE Oral Ağrı skorlamasına göre 5. ile 10.
gün, 10. ile 15. gün, 15. ile 20. gün ve 25. ile 30. günler dışında tüm haftalar arasında fark bulunmuştur. CTCAE Disfaji skorlamasına göre 10. ile 15. gün, 15. ile 20. gün ve 25. ile 30. günler dışında tüm haftalar arasında fark bulunmuştur. Tüm bu semptom ve bulguların sonraki haftalarda öncekilere göre giderek arttığı gözlenmiştir. Bu skorlara T evresi, N evresi, primer tümörün RT dozu, cerrahi geçirme durumu ve İKT alma durumunun etki etmediği görülmüştür. Larinks ve nazofarinks kanserli hastalar karşılaştırıldığında ise nazofarinks kanserli hastalarda
15, 20, 25 ve 30. günlerde oral ağrının larinks kanserlilere gore daha fazla olduğu görülmüştür.
İtalya’da yapılan bir çalışmada yalnızca konvansiyonel RT, konvansiyonel RT ile eş zamanlı KT veya akselere RT ile eş zamanlı KT gruplarına randomize edilen 149 baş-boyun kanserli hasta tedavi sırasında izlenerek CTCAE v3.0 ile değerlendirilmiştir [146]. Hastaların %28’inde grad III-IV mukozit, %33’ünde grad III-IV disfaji, %40’ında ise grad III-IV ağrı gözlenmiştir. KT ile bu semptomların ve kilo kaybı ile tükürük değişikliklerinin arttığı bildirilmiştir. Cerrahi geçirenlerde mukozit, akselere RT alan yaşlı hastalarda kilo kaybı, kadınlarda ise ağrı anlamlı olarak daha fazla görülmüştür. Tek başına RT ile semptomlar en iyi, akselere RT ile eş zamanlı KT ile en kötü bulunmuştur. Çalışmamızda hastaların yaşı ile RTOG Stomatit ve CTCAE Disfaji skorlamaları arasında ilişki bulunmadığı ancak CTCAE Oral Mukozit skorlamasının 10. ve 25. günlerinde, CTCAE Oral Ağrı skorlamasının 25. gününde ileri yaşta bu semptom ve bulguların azaldığı gözlenmiştir.
Skorlamalara oral kavite ve özefagus hacimleri ile özefagus maksimum dozunun etki etmediği gösterilmiştir. Oral kavite ortalama dozunun artmasıyla RTOG Stomatit skorlamasında 15, 20, 25 ve 30. günler, CTCAE Oral Mukozit skorlamasında 25. gün ve CTCAE Oral Ağrı skorlamasında 15, 20, 25 ve 30. günlerde bu semptomların arttığı gözlenmiştir. Özefagus ortalama dozunda artmanın CTCAE Disfaji skorunun 1. haftasında bu semptomu arttırdığı bulunmuştur. Arada ilişki beklenmediğinden oral kavite hacmi ve ortalama dozunun CTCAE Disfaji skorlaması ile, özefagus hacmi ve ortalama ve maksimum dozunun da RTOG Stomatit, CTCAE Oral Mukozit ve Oral Ağrı skorlamaları ile karşılaştırılmaları yapılmamıştır. Primer tümörün PTV’si ile bu skorlamalar arasında ilişki bulunmamıştır. Ancak boyun PTV’sinin CTCAE Oral Ağrı skorlamasında 20. günde, boyun+primer PTV’sinin ise aynı skorlamada 20. ve 30. günde bu semptomu arttırdığı gözlenmiştir. Boyun RT’leri karşılaştırıldığında unilateral boyuna RT alanlarda bilateral boyuna RT alanlara göre CTCAE disfaji skorlamasında 1. haftadaki semptomun daha fazla görüldüğü gözlenmiştir.
Çalışmamız kapsamında ayrıca hastaların bir kısmına Abound® verilerek arjininin yara iyileşmesine etkisi de değerlendirilmiştir. Bu çalışması arjininin oral mukozaya etkisini araştıran ilk çalışmadır. Abound® kullanan ve kullanmayan
gruptaki hastaların birçok özellikleri bakımından eşit dağıldığı gözlenmiştir.
Yalnızca oral kavite ortalama dozunun ortanca değeri Abound® kullanmayan grupta daha fazla olduğu bulunmuştur (34.9 Gy vs 32.3 Gy, p=0.043).
Her iki grupta EORTC QLQ-C30, H&N35 ve OES18 modülleri karşılaştırılmıştır. EORTC QLQ-C30 genel yaşam kalitesi modülünün genel sağlık durumu skalasında her iki grupta da RT’nin ilerleyen günlerinde kötüleşme görülmüş ancak iki grup arasında istatistiksel anlamlı fark bulunmamıştır. Aynı modülün fonksiyonel skalalarında her iki grupta fiziksel ve bilişsel fonksiyonlar arasında fark bulunmamıştır. Duygusal fonksiyonlardaki kötüleşme 15. günde, rol fonksiyonlarındaki kötüleşme son günde, sosyal fonksiyonlardaki kötüleşme ise hem 15. günde hem de son gün anketlerinde Abound® kullanmayan grupta belirgin olarak daha fazla bulunmuştur. Bu modüldeki semptom skalalarından ağrı ve iştah kaybı hem 15. gün hem de son gün anketlerinde bazale göre Abound® kullanmayan grupta daha fazla bulunmuştur.Bulantı-kusma semptomu RT başında Abound®kullanmayan grupta belirgin olarak daha fazla iken tedavinin ilerleyen günlerinde gruplar arasında fark gözlenmemiştir.
EORTC QLQ-H&N35 modülündeki semptomlardan ağız kuruluğu, ağzını açabilme, ağrı, yapışkan tükürük, sosyal yeme problemleri ve duyu problemlerinin Abound® kullanmayan grupta hem 15. gün hem de son günde daha fazla olduğu görülmüştür. Bunlardan son üç semptomun RT öncesi dönemde de Abound® kullanmayan grupta daha fazla görüldüğü gözlenmiştir. Kendini hasta hissetme bazalde ve 15. günde, yutma zorluğu sadece 15. günde, sosyal iletişimde zorluklar ise bazalde ve son günde aynı grupta daha fazla bulunmuştur.
EORTC QLQ-OES18 modülündeki semptomlardan yeme, reflü, ağrı ve ağız kuruluğu hem 15. gün hem de son günde, disfaji ve tükürüğünü yutmada zorluk sadece 15. günde, tat almada zorluk ise sadece son günde Abound® kullanmayan grupta daha fazla bulunmuştur. Bu semptomlardan reflü, ağrı ve tat almada zorluğun bazalde de Abound® kullanmayan grupta daha olduğu gözlenmiştir.
Hasta grupları RTOG Stomatit, CTCAE Oral Mukozit, Oral Ağrı ve Disfaji skorlamalarına göre de karşılaştırılmıştır. Abound® kullanmayan grupta RTOG Stomatit skorlamasında 15, 20, 25 ve 30. günlerde, CTCAE Oral Mukozit skorlamasında 25. ve 30. günlerde, CTCAE Oral Ağrı skorlamasında 10, 15, 20 ve
25. günlerde, CTCAE Disfaji skorlamasında ise 15, 25 ve 30. günlerde bu semptomlar istatistiksel anlamlı olarak daha fazla bulunmuştur.
Arjininle yapılan birçok çalışmada kollajen sentezi ve hücre ve lenfosit proliferasyonunu, buna bağlı olarak da yara iyileşmesini arttırdığı gösterilmiştir [14, 90, 103]. Kanser hastalarında kullanıldığında da aynı şekilde yara iyileşmesini arttırdığı, kilo kaybını azalttığı, duygusal profilin ve kemik iliği parametrelerinin daha az bozulduğu gözlenmiştir [114, 115]. RT ile birlikte kullanıldığında ise arjininin RT’nin neden olduğu akut inflamatuar yanıtı azaltarak onarımı başlattığı gösterilmiştir [110, 111, 113]. Hayvan çalışmalarında da RT tedavisi süresince arjinin verilenlerde antikor yanıtının arttığı, barsak mukozası üzerine koruyucu etkisi olduğu, kilo kaybının azaldığı bildirilmiştir [125-127].
Çalışmamızda EORTC QLQ-OES18 modülünü literatürde görüldüğü gibi özefagus kanserli hastalara değil, baş-boyun kanserli hastalara uygularak valide ettik.
Bunun nedeni özefagus kanserinin daha nadir görülmesi ve baş-boyun kanserlerinde de özefagusunun, özellikle yutma ile ilgili önemli bir bölümünün tedavi alanına girmesidir. Çalışmamızdaki hasta sayısının kısıtlı olması nedeniyle cinsiyet, eş zamanlı KRT ve birçok primer tümör yerleşim bölgesinin genel sağlık durumu, fonksiyonel ve semptom skalaları üzerine etkisi incelenememiştir. Ayrıca randomizasyon yapılmadığı için Abound® kullanan ve kullanmayan gruplardaki hastaların dağılımı, istatistiksel olarak anlamlı bulunmasa da homojen gözükmemektedir. Bu durum Abound® kullananlar lehine bir durum oluşturuyor olabilir. Kullandığımız beslenme solüsyonunda arjininin yanı sıra yara iyileşmesini etkileyen glutamin ve hidroksi metil bütirat gibi ajanlar da bulunmaktadır ve arjininin oral mukozit ve özefajit üzerine etkisini tek başına bulunduğu bir preparatla da değerlendirmek uygun olacaktır. Yara iyileşmesi ve inflamasyon üzerine arjininin etkilerini fizik muayene ve subjektif hasta geri bildirimlerinin yanı sıra tam kan sayımı ve akut faz reaktanlarına bakılarak ve hastaların kilo takibi de yapılarak gözlemek bize ek bilgiler verebilir.