Rusya Birinci Dünya Savaşı’na Çar’ın ve yönetimdeki sınıfların isteğiyle girmişti. Hem imparatorluğun uluslararası prestijini korumak hem de ülkedeki bütün diğer güçleri savaş kuvvetlerine katarak, ülkenin ekonomik ve sosyal geri kalmışlığını dramatik bir şekilde gün ışığına çıkartan 1905 Devriminden sonra gerçekleşecek yeni bir devrim dalgasını uzaklaştırmak gerekiyordu. Bununla birlikte, ne ordu ne de halk böylesi uzun ve zorlu bir savaşa hazır değildi, şartlar Bolşevik Devrimi lehine hazırlanıyordu.
Arka arkaya alınan askerî başarısızlıklar, halkın ve birliklerin ihtiyaçlarını verimli bir şekilde karşılamaktan aciz memuriyetlerin çürümesiyle yıpranan devlet mekanizmasının geri kalmışlığını acımasızca ortaya koyuyordu. Köylülerin büyük bir kısmını etkisi altına sefalet ve sosyal eşitsizliklerin bolluğu halkın memnuniyetsizlik duygusunu körüklüyordu. 1915 yılından başlayarak büyük kentlerde grevler giderek çoğaldı. Rus ihtilali bu şartlar altında gerçekleşti.
1905 yılında Çar tarafından bahşedilmiş olan parlamenter kuruluşların yetkileri kısa süre içinde boşaltılmıştı. II. Nikolay’ın otokratik uzlaşmazlığı, siyasî yaşamda Sosyal Demokrat Parti’nin ve Anayasal Demokrat (KD) Parti’nin de ısrarla vurguladığı gerçek demokrasinin gerçekleşmesi isteğine ters düşüyordu. Savaş bu durumu daha da çekilmez bir hale getiriyordu. 1914 ve 1917 yılları arasında çarpışmaların bilançosu, 2 milyon ölü ve 3 milyon yaralı ve bunlara ek olarak da düşmanın eline düşmüş 2,5 milyon esir oldu. Bu sıralarda, köylerde tarımla uğraşmaya son verilmiş, tahıl üretimi ortalama üçte bir oranında düşmüştü.
Kırılma noktası, şubat 1917’de (Gregoryen takvimine göre mart 1917), Petrograd’da bir genel grev hazırlığı sırasında yakalandı. İsyanı bastırmakla görevli birlikler başkaldırarak, protestocularla birleşti. 1905 yılında olduğu gibi, Çarın tahttan feragat etmekte direnmesine karşılık ayaklanmacılar bir işçi sovyetini öne sürdüler.
Siyası karışıklığa direnen ve ülkenin tek yasal temsilcisi olan Duma, Prens Georgiy Yevgeniyeviç Lvov tarafından başkanlık edilecek bir geçici parlamentonun kurulmasına ön ayak oldu. Bu koalisyon hükümetinde liberal burjuva temsilcileri ağırlıktaydı. Bunlar grup başkanları Dışişleri Bakanlığı makamında oturan Pavel Milyukov’u ve yine 17 Ekim 1905 Devrimi‘nin hazırlayıcıları olup medenî özgürlükler ilkelerini kabul eden “Ekimcileri” barındıran Anayasal Demokratlar (KD) idi.
Duma’nın işçi grubunu yöneten, Petrograd Sovyeti İkinci Başkanı Aleksandr Kerenskiy, önce Adalet Bakanı (mart-mayıs), arkasından i Savaş Bakanı oldu. Bunu izleyen aylarda, Şubat Ayaklanması konusunda çelişen iki ayrı grup arasında çatışmalar patlak verdi.
Milyukov’un KD’sinin ağırlıkta olduğu geçici hükümetin bir anayasal demokrasi kurarak savaşa devam etme arzusuna karşılık, şehirlerde örgütlenmiş bulunan sovyetler, daha radikal reformlardan yana olan Menşeviklerin ve devrimci sosyalistlerin durumlarını savunuyorlardı. Oysa savaş devam ediyor ve yenilgiler birbirini izliyordu. Aynı zamanda Rus ordusunda firar hareketi yoğunlaşıyordu. Büyük toprak sahiplerinin topraklarını paylaşan köylülerin içinden gelen başkaldırı hareketlerine bir de ulusçuluk sorunsalı ile tahrik edilmiş hareketlenmeler ekleniyordu Bütün imparatorlukta Rus olmayan halkların kendi kaderini tayin hakkı arzusu uyanıyordu. O zamana dek azınlıkta kalmış olan Bolşevikler bu durumu Çarlık rejimine ölümcül darbeyi indirmek için kullanmayı bildiler.
Lenin’in müdahalesi ve Ekim Devrimi
İsviçre’ye sığınmış olan Lenin’in dönüşü olayları hızlandırdı. Bolşevik grubu lideri Petrograd’a varır varmaz; savaşa son verme, parlamenter rejimi devirerek iktidarı sovyetlere devretme ve ülkeyi uluslaştırma gerekliliğinden söz ettiği Nisan Tezleri’ni yayınladı. Lenin’in bakış açısı, Rusya’da büyük karanlık güçleri devre dışı bırakarak, bankaları devlet otoritesine sokarak ve düzenli ordu yerine halk milislerinden kurulu orduyu getirerek, sosyalist bir rejim kurmak yönündeydi.
Temmuzda, Galiçya’ya yeni Rus saldırısı olduğu gün Bolşevikler Petrograd’da, Aleksandr Kerenskiy tarafından sert biçimde bastırılan bir isyan başlattılar. Eylülde, Kerenskiy tarafından kurulan yeni koalisyon hükümeti, General Lavr Kornilov’un gerici devlet hareketini geri püskürtmeyi ancak Petrograd Sovyeti’nin yardımıyla başarabildi.
Devletin zayıflığı artık aşikârdı. 10 ekimde (Gregoryen takvime göre 23 ekim), Bolşevik Parti Merkez Komitesi, Lenin’in önerisi doğrultusunda 24-25 ekim gecesine denk düşen bir ayaklanmanın hazırlığı içine girdi. Düzenli güçler zayıf bir şekilde karşı koydular. 26 ekim sabahı isyancılar, bakanları dışarı atarak Kışlık Sarayı ele geçirmişlerdi.
26-27 ekim gecesi, II. Sovyetler Kongresi Lenin tarafından başkanlık edilecek bir hükümetin kuruluşunu kabul ediyor ve barış ve ülkeyle ilgili kararlan benimsiyordu. Sovyet ihtilali gerçekleştikten beş ay sonra 3 mart 1918’de Rusya, Anlaşma Devletleri’nden ayrı olarak ve Brest-Litovsk Antlaşmasının zor şartlarını kabul ederek barış yaptı.
Bir önceki yazımız olan Arabistanlı Lawrence Kimdir? başlıklı makalemizde arabistanlı lawrence ve sykes-picot anlaşması hakkında bilgiler verilmektedir.