Öykü Eleştirisinde Günümüz Ölçütleri
Öykü Eleþtirisinde
Günümüz Ölçütleri
Ömer Lekesiz
Ö
ykü eleþtirisinde günümüz ölçütlerinden söz etmek, önce dünün ölçütlerini konuþmayý gerektirir ki eleþtirinin de içinde kurumlaþtýðý modern sanat sisteminin hepi topu yüz elli yýllýk bir geçmiþinin olmasý bunu mümkün de kýlar.
Ancak, söz konusu geçmiþi ele almak “Eleþtiri de tarih gibi her türlü tutkudan, her türlü
çýkardan, her türlü partiden uzak kalmalýdýr; görüþlerden çok yetenekleri yargýlandýrmalýdýr”
sözleriyle nesnelliði yücelten Villemain'ý (1790-1867); felsefeyi eleþtiriye bulaþtýran, ruhbilimsel eleþtiri, toplumbilimsel eleþtiri kavramlarýný bize armaðan býrakan ve mevcut estetik kuramýnýn sýnýrlarýný zorlayan Taine'ý (1828-1893); Saltçýlarý, hazcý eleþtirinin savunucusu Anatole France'ý (1814-1924); benci eleþtirinin en güçlü ismi André Gide'i (1869-1951); edebiyatý
“sýradan konuþmaya karþý örgütlü bir þiddet”i temsil eden bir yazý türü olarak tanýmlayan
Roman Jakobsen'i ve biçimci arkadaþlarýný, mistik eleþtirmen Blanchot'u, Eco'yu ve dahasý
Roland Barthes'ý, Michel Faucault'yu, Jacques Lacan'ý, Raymond Williams'ý, Althusser'i,
Walter Benjamin'i, Antonio Gramsci'yi, Herbert Marcus'u, Theodor Adorno'yu, Lucien Goldman'ý, Jean-Paul Sartre'ý, Franz Fanon'u, Edward Said'i ve diðer kuramcýlarý, eleþtirmenleri ele
almak olacaktýr; ki bu da, þu salonu bir amfiye ya da bu iþin sosyetesine mahsus bir toplantý
alanýna dönüþtürmeye teþebbüsten bizi suçlu duruma düþürebilir.
Bu gerekçeyle konunun tarihsel özet yükünden hazýr kurtulmuþken ve henüz yol da yakýnken kendimi, Eagleton'un deyimiyle “eleþtirel teknokratlýk”tan da kurtararak, kestirmeden
günümüze gelmek istiyorum. Eleþtirel teknotratlýk derken edebiyat/eleþtiri kuramýnýn aðýr,
elitist bir dilinin olduðunu belirtmiþ oluyorum, ancak benim onu söyleme niyetimin, Nesnelcilik'ten Öznelcilik'e, Feminist Eleþtiri'den Arketipçi Eleþtiri'ye tüm kuram adlarýný, bir tür
164
ÝMGE ÖYKÜLER YIL 1, SAYI 3, HAZÝRAN-TEMMUZ 2005
ÖYKÜ ELEÞTÝRÝSÝNDE GÜNÜMÜZ ÖLÇÜTLERÝ
eleþtirel fetiþizme dönüþtürülen Yapýsalcýlýk'ý, Alýmlama Estetiði'ni, “Öyküde, anlatým sürecinin uzamsal boyutunda yer alan tüm iþlevsel tekilliklerin, yerleþik dizgenin oluþumunda özgül bir aðýrlýða sahip olduðu..” vb. eleþtirel abuk sabukluklarý da kapsadýðýný da belirtmeliyim.
Eleþtirinin de içinde kurumlaþtýðý modern sanat sistemi bir öz ya da yazgý deðildir, son yüz
elli yýlda insan eliyle üretilmiþtir. Deneyip yanýlarak öðrenmenin payýný saklý tutarak eleþtiri
kuram ve uygulamasýnýn da “sanat” ve “zanaat” tartýþmalarý ile sosyoekonomik ve siyasal geliþmelerden etkilenerek söz konusu zaman dilimi içinde þekillendiðini, geliþtiðini biliyoruz.
Bu, þuna karinedir: Demek ki eleþtiri bundan sonra da yine insanlarýn elinde sosyoekonomik ve siyasal geliþmelerden etkilenerek yaþamaya devam edecektir. Nitekim, kimilerinin kültürel yozlaþma, kimilerinin de elektronik araçlarla kültürün yaygýnlaþmasý dedikleri popülist
olgular yerleþik bir hal almaya, entelektüeller de “n'oluyoruz abiler” feryadýna baþlamýþtýr bile. Film, imge, yaþam tarzý, pazarlama, reklamcýlýk, medya iletiþimi, Amerikanlaþma… Artýk,
“Teknolojiler henüz emekleme çaðýndayken bile ýskartaya ayrýlmakta, devasa ölçülerde þiþmiþ
þirketler her an içlerine doðru þiþme riskiyle yaþamaktalar. Sarsýlmaz görünen ne varsa, bankalar, emeklilik planlarý, silahsýzlanma programlarý, obez gazete patronlarý, hepsi eriyip gitmekteler. Ýnsan kimlikleri kýyafetler gibi çýkarýlmakta, yeniden dikilmekte, ebat uymuþ mu diye denenmekte, sonra da tahrik edici bir edayla üste giyilip toplumsal hayatýn podyumlarýnda göz alýcý þekillerle teþhir edilmektedir.” Artýk edebiyat ve türleri biri büyük harfle, diðeri
küçük harfle yazýlacak þekilde ikiye ayrýlmýþtýr. Popüler edebiyat kavramý öylesine kanýksanmýþtýr ki ayrýca bir “popüler” vurgusuna ihtiyaç bile duyulmaksýzýn izlenir, konuþulur olmuþtur.
Evet, “n'olacaktýr bu memleketin hali”, pardon öykü eleþtirisinin hali? Büyük “Ö” ile yazýlan öykünün hep var olacaðý ve dolayýsýyla ona baðlý olarak öykü eleþtirisinin de var olacaðý
öngörüsüyle biz yürüyüþümüzü de, sözümüzü de sürdürmek durumundayýz.
Modern edebiyat kuramý dünden bugüne üç ana eðilimden oluþmuþtur:
a) Yazar merkezli eleþtiri,
b) Metin merkezli eleþtiri,
c) Okur merkezli eleþtiri…
Fakat hakikat þudur ki her üç eðilim de “benim yolum en iyi ve en son yoldur” dememiþtir. Dememiþtir, çünkü hem insanýn zihni geliþimine ipotek koymak hem de mutlak bir yöntem geliþtirmek ve mutlak bir eleþtiri yapmak mümkün deðildir. Bunun için dünden bugüne
denilmiþtir ki bir metinle ilgili en iyi eleþtiri, yapýlmýþ ve yapýlacak eleþtirilerin toplamýndan
ibarettir. Bunun aksini iddia etmek, edebiyat metninin bir okunuþta tüketilen, okur algý ve yorumuna göre geniþlemeyen, anlamý çoðalmayan statik bir nesne olduðunu söylemek olacaktýr,
ki bu da sanatýn inkârýna çýkacaktýr.
O halde mutlaklýk iddiasý temelsiz ve geçersiz olduðuna göre, biz, yeni zamanlardaki öykü
eleþtirisinin de öncelikle elimizdeki kuramsal kalýtýn tümüne yaslanan bir eleþtiri olduðunu,
ÝMGE ÖYKÜLER YIL 1, SAYI 3, HAZÝRAN-TEMMUZ 2005
165
ÖMER LEKESÝZ
olacaðýný söyleyebiliriz. Bunu der demez bir itiraz dalgasýnýn yükseleceðini tahmin ediyorum:
“Alýmlama estetiðiyle, yazar merkezli eleþtiri adlarý üstünde farklý eleþtirilerdir. Ýkisini toplamak, elmayla Ankara keçisini toplamak olmaz mý?” Hayýr, olmaz. Çünkü adlarý farklý olsa da
tüm eleþtiri kuramlarýnýn konusu edebiyattýr. Adlarý farklý kuramlarý birbiri ardýna sýralatan da
mutlak olana eriþemezlik, yani tikellik, yani eksiklik, yani bir öncekinin eksiðini kapatma çabasýdýr.
Basit bir örnekle konuyu temellendireyim: Modern edebiyat demek gerçekçilik demektir.
Nitekim bizde de eski-yeni edebiyat ayrýmýný doðuran gerçekçiliktir. Modern edebiyatýn her
dönemi, akýmý gerçekçilik konusundaki yeni iddialardan, uygulamalardan oluþur. Öyle ki
modern edebiyatý doðuran gerçekçilik, ilk telaffuz edildiði günden bugüne de öz ve biçim itibariyle tartýþma konusu olmuþtur. Çünkü “Gerçekçilik meselesi temel sorunsal olarak kalsa da
gerçekçiliðin tanýmlanma biçimleri gittikçe çeþitlenmiþtir. Gerçekçilik karmaþýk bir kavramdýr, çünkü sadece görüntülere sadýk kalan ‘gerçekçi’ bir tarz deðil, gerçekliðin net bir þekilde
algýlanmýþ olmasýný da gerektirmektedir. Gerçek dünyanýn doðru algýlanýþ biçiminin nasýl olduðu konusunda sanatçýlar her zaman farklý görüþlere sahip olmuþtur.” Dolayýsýyla eleþtiri kuramlarýnýn þunu ya da bunu merkeze almalarý son tahlilde “gerçekçiliðin” anlaþýlmasýna, yorumlanmasýna, açýmlanmasýna bir katkýdýr. Biçimciler bunun için “aygýtlarý” öne alýrken,
Alýmlamacýlar “okuma pratiðinde maddilik kazanan anlamlandýrma süreçleri”ni öne alýrlar.
Kuþkusuz “kuramsal kalýtýn tümüne yaslanmak” iþin sadece maddi bilgi kýsmýný, birikimin
ilk düzeyini oluþturur. Bulduðuyla yetinmek insan doðasýna aykýrýdýr, dolayýsýyla yeni arayýþlar, keþifler de sürecektir. Bu noktada teknolojik geliþmelerin ve zaman içinde sanatýn kapsamý içine alýnacak yeni icatlarýn çok etkili olacaðý öngörülebilir.
Burada örneðimi, keþfi 1839 yýlýnda kamuoyuna duyurulan ve duyurusunun üstünden elli yýl bile geçmeden sanatýn kapsamýna alýnan fotoðrafçýlýktan vermek istiyorum.
Fotoðrafçýlýkta “Renk Sýcaklýðý” kavramý Kelvin ölçeðinde sýcaklýðý ölçmeye yarayan bir ölçüdür. Hiçbir molekül hareketine rastlanmayan ve mutlak sýfýr diye tanýmlanan sýfýr Kelvin
derecesi -273,15ºC'ye karþýlýk gelir. Belirli renkler ve bu renklerin Kelvin biriminden sýcaklýklarý teorik bir metal kütlenin ýþýyana kadar ýsýtýlmasýyla belirlenmiþtir. Bu teorik kütle kendisine çarpan tüm ýþýnýmlarý tamamen emebilen siyah bir metal parçasý olarak düþünülebilir. Isýtýldýkça belirli bir sýcaklýkta bu kütlenin aldýðý renk “renk sýcaklýðý” olarak tanýmlanýr. Bu siyah kütle ýþýk yaymaya baþlayacak kadar ýsýndýðýnda mat kýrmýzý bir renk gösterir. Daha fazlasý ýsýtýldýðýnda kütlenin ýþýnýmý sarýya döner ve ýsý arttýkça beyaz son olarak da mavi bir renk
alýr.
Zola'dan beri yazarýn bir projektör sahibi olduðu söylenir. Hatta denir ki “filanca yazar projektörünü þu kesimlerin üstüne tutmuþtur”. Bunu söylemek aslýnda þunu söylemektir: Gerçekler, bizim dýþýmýzda, bize ihtiyaç duymaksýzýn, bizden baðýmsýz olarak vardýr. Yazar, bir
gerçeði edebiyatýn diline aktarýrken, yani kurgularken belirli bir gerçeði ya da birkaç gerçeði
166
ÝMGE ÖYKÜLER YIL 1, SAYI 3, HAZÝRAN-TEMMUZ 2005
ÖYKÜ ELEÞTÝRÝSÝNDE GÜNÜMÜZ ÖLÇÜTLERÝ
seçer. Seçmek demek aydýnlatmak demektir. Yani bir oyunda bir kiþinin özel olarak aydýnlatýlmasý gibi. Orada bir kiþinin aydýnlatýlmasý sahnenin ve sahnedeki diðer kiþilerin gerçekliðini ortadan kaldýrmaz, o gerçeklikler toplamý içinde tekil bir gerçekliði seçmekten ibarettir.
Burada yazarýn yapýsal eyleminde, seçme ya da aydýnlatmasýnda bir problem yoktur. Problem, aydýnlatýrken yazarýn yeteri kadar -daha doðru bir söyleyiþle, kurgusunun gerektirdiði
kadar- bir aydýnlatmayý yapýp yapmadýðýndadýr. Ýþte tam burada fotoðrafçýlýktan ödünç aldýðýmýz “Renk Sýcaklýðý” kavramý devreye giriverir. Bir yazar kýrmýzý renkte, yani alt seviyede bir
ýþýným kullanmýþsa bu, bizim alt-gerçeklik ya da kaba-gerçeklik dediðimiz tutuma denk düþmektedir. Sarý ve beyaz renkli ýþýnýmlarda ise optimum bir aydýnlatmayý saðlamýþtýr ki bu da
bizim sadelik, samimilik, sahicilik dediðimiz tutuma denk düþmektedir. Mavi renkte ise üst
bir ýþýnýmý elde etmiþ demektir; ki bu da, bizim üst-gerçeklik, ultra-realizm, sürrealizm dediðimiz tutuma denk düþmektedir.
Dikkatinizden kaçmadýðýna eminim: Aydýnlatma, ýþýným seviyeleri doðrudan bir metnin atmosferini, aurasýný ele vermektedir. Ayrýca yazarýn renk sýcaklýðýný ayarlarken vizör netlik ayarýna, ayrýca bir ihtiyaç duyup duymadýðý, ek makro ayarlamalarý yapýp yapmadýðý ya da bakýþýnýn optik bir kaymaya uðrayýp uðramadýðý vb. yine fotoðrafçýlýða mahsus teknik terimler de
devreye girecektir.
Öykü eleþtirisindeki yeni eðilimler açýsýndan bu söylediklerimden þu sonucu üretebiliyorum: Özü itibariyle zaten elitist olan eleþtiri dili teknolojik dile de çokça yaklaþacaktýr. Bu zamana kadar sanatsal dilleri tek bir gruba indirgeyerek (genel dil olarak) tanýmlayabilmemize
raðmen, onlarý birbiriyle ifade etme, çözümleme konusunda ayný beceriyi gösterememiþtik.
Bunun temel nedeni dillere özgü terimlerin birbirine indirgenemezliðiydi.
Foucault'nun sadece iki dilin (dil ile resmin) iliþkisini konu edinirken yaptýðý bu kesinlemenin, dillerin tümünü kapsayacak þekilde kullanýlmamasý için geçerli bir neden yoktu. Zaten Foucault da kesinlemesinin hemen ardýndan tartýþmayý konunun farklý bir boyutuna kaydýrmaktaydý: “… gördüðümüz þeyleri istediðimiz kadar anlatalým, görünen þey hiçbir zaman
söylenen þeyin içine sýðmaz ve söylenmekte olan þey imgeler, eðretilemeler, kýyaslamalar aracýlýðýyla istendiði kadar gösterilmeye çalýþýlsýn, bunlarýn ýþýklarýný saçtýklarý yer gözlerin gördüðü deðil de, sentaksýn ardýþýklýðýnýn tanýmlandýðý yerdir. Öte yandan özel ad bu ayrýmda bir
yapmacýktan baþka bir þey deðildir: Parmakla iþaret etmeye, yani konuþulan mekândan bakýlan mekâna farkýna varmadan geçmeye olanak vermektedir; yani onlarý sanki aralarýnda
uyumluymuþlar gibi, birbiri üzerine uygun bir þekilde kapatmaya izin vermektedir. Fakat eðer
dil ile görünenin iliþkisi açýk tutulmak istenirse, eðer uyumsuzluklarýndan hareketle her ikisine de en yakýn durumda kalmak istenirse, bu durumda özel adlarý silmek ve lekenin sonsuzluðu içinde kalmak gerekir.” diyordu.
Foucault, burada indirgenemezliðin altýný çizmek için, dil ile resmi karþýlaþtýrmakta, hatta
her ikisini de iliþkileri sonsuz olan nihai anlatým biçimleri olarak neredeyse kutsamaktaydý.
ÝMGE ÖYKÜLER YIL 1, SAYI 3, HAZÝRAN-TEMMUZ 2005
167
ÖMER LEKESÝZ
Ona göre, gördüðümüz, sözün içine yerleþmediði gibi, adlandýrma da sadece iþaret etmemize
yarayýþlý parmak saðlayan bir oyundu ve dil ile görünenin iliþkisini açýk tutmak, uyumsuzluklarýný gidererek onlara yakýn durmak için özel adlar silinmeli, lekenin sonsuzluðu içinde kalýnmalýydý. Burada tartýþmalý olan: Foucault'nun sanatlarýn baðýmsýzlýðýna duyduðu engin saygýyý belirginleþtiren doðrularý deðil, bu doðrularýn (ve dolayýsýyla Foucault'nun saygýsýnýn) niyet ve yönünün iyi tespit edilmemesi, bu dillerin hepsinden bir parça taþýyan insan etkinliklerinin yoksanmasýna çýkacak muhtemel eðilimlerdi.
Roland Barthes'ýn sözlerini izleyerek söylersek: Dillerin birbirine indirgenemezliði, bildiriþmenin nitelik ve niceliðine, görmenin ve gösterilenin biçimlerine, göstergenin þekline, þeylerin edindikleri ya da sonradan kazandýklarý durumlara ve dilin düzeyine göre anlamlandýrýlarak aþýlmaya çalýþýlabilirdi. Foucault da araþtýrmacý kiþiliðinin bir gereði olarak zaten bunun
aksini söylememekte, hatta bunu baþta kendisi denemekteydi.
Ýmgelemenin an'la sýnýrlýlýðý nedeniyle, anlam'ýn bütünsel olarak deðerlendirilebilmesi için,
görüntünün kaybolmasýndan sonra bakýþýn içe yönelmesi, böylelikle görünenin sýnýrlarýnýn
(resmin çerçevesinin) aþýlmasýyla yeni düþüncelerin doðmasý nasýl engellenemezse, bunun dile dökülmesi, daha açýk bir söyleyiþle resmin (görünenin), fotoðrafýn (gösterilenin) bir metin
aracýlýðýyla anlamlandýrýlmasý da engellenemez.
Kaldý ki hemen her sanat yapýtý karþýsýndaki durumumuz bir kavuþma, hatta bir çakýþma
durumudur. Yapýtta kopyamýzý ya da bizimle ilgili birtakým þeylerin kopyalarýný yakalarýz. Þu
þiirin bana sunduðu özlem duygusu benim duyduðum özlem duygusuna benzer ya da daha
doðrusu ikisini birbirinden ayýramam, yalnýzca þiirdeki özlem duygusundan giderek bendeki
özlem duygusunun görünmez yanlarýný ortaya çýkarýrým, gizlerimi açarým. Yapýtta zorunlu bir
model gibiyizdir, ne yapsak kendimizi ondan kurtaramayýz. Bir senfoni dileklerimi bana duyurur, bir roman açmazlarýmý bana gösterir. Bu kavuþma ya da bu çakýþma her zaman bir eksiklik duygusuyla sakatlanacaktýr, bir bakýma da bu eksiklik duygusuyla tümlenecektir. Yapýt
bizden benimsenmeyi beklediði gibi tamamlanmayý da bekler. (…) Yapýtý inceden inceye ele
alan bir kiþi onda gerçek anlamda bir yeniliði duyurmayan öðelerle, taslak gibi görünen þeylerle yüz yüze gelir. Ýzleyici bu öðeler arasýndan yapýtýn yapay niteliðini sezer ya da niteliklerin yapaylýðýný sezer. Yapýt karþýsýnda duyduðumuz eksiklik duygusu büyük ölçüde yapýtýn
micro'luðundan gelmektedir. Her yapýt macrocosmos'u açýklamaya yönelik bir microcosmos'dur.” Ve iþte bundandýr ki biz, artýk öykü eleþtirisinde de dillerin indirgenemezliðini tartýþmaktan çok, dillerin dayanýþmasýný savunmanýn ötesinde onu gerçekleþtirmek durumundayýz. Nitekim sinemanýn, fotoðrafýn, giderek internetin saðladýðý ek dil imkâný bu imkânlar
cümlesindendir.
Dolayýsýyla biz, yine gerçekliðin alanýnda kalarak, yine geçmiþteki kuramsal bilgiye yaslanarak gerçekliðin düþünülmeyen, açýmlanmayan, yorumlanmayan, henüz denenmeyen taraflarýný öyküler üstünden, öyküler için ve öyküler aracýlýðýyla kayýt altýna almaya çalýþacaðýz.
Þimdiye kadar gerçekliðin biçimleri üstünde mi duruyorduk, artýk gerçekliðin “kara delikleri”
168
ÝMGE ÖYKÜLER YIL 1, SAYI 3, HAZÝRAN-TEMMUZ 2005
ÖYKÜ ELEÞTÝRÝSÝNDE GÜNÜMÜZ ÖLÇÜTLERÝ
üzerinde de duracaðýz. Bizim yeniliðimiz belki de bu olacak. Gerçeklikteki kara deliklerin tanýmlanmasý, görüntünün dilini, internetin dilini kullanmaya baþlayan bir öykü metninin dünyasýný keþfetmekte en önemli aracýmýz olacaktýr.
Bunlarý yapmazsak, yani kalýtýn toplamýna yaslanmazsak, yeni sanatlarýn dilini izlemezsek,
teknolojinin dilinden beslenmezsek ne olur? Kuþkusuz “spekülatif eleþtiri” olarak tanýmladýðýmýz, dün olduðu gibi bugün de kendine yaþama alaný bulabilen o meþum garabetin kucaðýna düþeriz. Dolayýsýyla, “Kitaplýðýmda iki gül vardý, bir üçüncü gül olarak senin öykü kitabýný
onlarýn arasýna koydum” þeklindeki kerameti kendinden menkul hastalýklý bir eleþtiri söyleminin tutsaðý oluruz. Bu yüzden büyük “Ö” ve küçük “ö” ile yazýlan öykücülüðün farklarýný
ýskalarýz, daha açýk bir söyleyiþle sanatý ýskalarýz, büyük “E” ile yazýlan edebiyatý ýskalarýz.
Benim “Öykü eleþtirisinde günümüz ölçütleri” çevresinde söyleyebileceklerim þimdilik
bundan ibarettir.
Bu cümleleri kurarken yararlandýðým kaynaklarý da ileterek sözlerimi baðlamak isterim: Afþar Timuçin, Estetik; Michel Foucault, Kelimeler ve Þeyler, Toby Clark, Sanat ve Propaganda;
Terry Eagleton, Edebiyat Kuramý ve Kuramdan Sonra; Jim Zuckerman, Fotoðrafta Rengin Sýrlarý.
Sürç-i lisan etmiþ isem affola.
* 8. Ankara Öykü Günleri'nde “Öykü Eleþtirisinde Günümüz Ölçütleri” konulu oturumdaki konuþmanýn metnidir.
ÝMGE ÖYKÜLER YIL 1, SAYI 3, HAZÝRAN-TEMMUZ 2005
169