29.01.2011 - 01:00 | Son Güncelleme: 29.01.2011 - 01:00
Japonya reform yaparken kültürünü de muhafaza etti
Batı teknolojisini taklid yoluyla ve komplekssiz alan Japonya, bizim gibi reformlara ordusundan başladı. Önce eski orduyu, feodal düzeni ve imtiyazlı kapıkulluğunu sert şekilde ortadan kaldırdı.
İŞE ORDUDAN BAŞLADI Batı teknolojisini taklid yoluyla ve komplekssiz alan Japonya, bizim gibi reformlara ordusundan başladı. Önce eski orduyu, feodal düzeni ve imtiyazlı kapıkulluğunu sert şekilde ortadan kaldırdı. FAYDALI OLANLARI ALDI Japonya, millî kültürünü ve hayat tarzını Türkiyeden çok daha iyi muhafaza etti. Ama Batı kültürünü de çok iyi öğrendi, yalnız tekniğini almadı, kültürü kendisine faydalı bulduğu nisbette kullandı. Japonyada Batıya dönük reformları İmparator Mutsu Hito başlattı (1852-1867-1912). Japonya tarihinin en büyük şahsiyetidir. Japonyanın Atatürkü dersem, okuyucularım beni bu ne biçim benzetme? diye eleştirmesinler. Meiji Devri denen sürekli Batıya dönük inkılâplar dönemi 3 Ocak 1868de açıldı. Bizim Vaka-i Hayriyemizden 41.5 ve Nizâm-ı Cedîdden ise 75 yıl sonra... O tarihte Japonya, büyük devletler arasında değildi. Orta çapta bir devletti, üstelik dış âleme kapalı, İngiltere gibi adalar üzerinde bir devlet. Ancak 1889da büyük devletler arasına girip büyükelçi teâtîsine başlayabildi. Ama demokraside yaşıtız. Japonyada demokrasi 1946da, bizde 1950de başladı. Şu farkla: Bu geçişi Japonya hârika bir süratle 1 yıl içinde yaptı. Biz hâlâ -bocalıyoruz demeyeyim- eksiğimizi gediğimizi kapatmaya çalışıyoruz. Japonyada da inkılâplar, Türkiyede olduğu gibi, tepeden inme gerçekleşti. Türkiyede Sultan Mahmud ve sonra Atatürk, Japonyada Mutsu Hito, devletlerini çok uzun yıllar mezarlarından yönettiler. Şu farkı unutmamalı: Osmanlı Türkü, Avrupanın en büyük Hristiyan nüfuslarından birini içeriyordu. İstanbul nüfusunun üçte biri Gayri Müslimdi, Türklerle iç içe yaşıyordu. Türkler, Jön veya Yaşlı, Avrupada cirit atıyorlardı. Japonyada ise bir Japon, adalarından dış âleme çıkamıyordu. 1868de mahcûbâne çıkmaya başlayacaktır. TÜRKİYEDEN YILLAR SONRA Batılıların Mikado dedikleri Japonya imparatoru Mutsu Hito, şüphesizdir ki Büyük Petronun ve Sultan Mahmûdun Rusya ve Türkiye imparatorluklarında kapıkulu denen ve hükümdarın kulu sayılmakla büyük ayrıcalık kazanan hassa kuvvetlerini bir hamlede yok ederek radikal inkılâplarına başladıklarını biliyordu. Petronun ve Sultan Mahmûdun ancak bundan sonra Avrupa usulü askerî okullar ve birlikler kurduklarını incelemişti. Sultan Mahmûdun bizde yaptığını 41.5 yıl sonra yapabildi: Samuray denen geleneksel ve imparatorlara bile kafa tutan savaşçıları yok etti. Türkler, 1918e kadar 2500 yıl boyunca her asırda en az bir büyük devlet sahibi olmuştu. Japonlar ise 1889a kadar büyük devlet sahibi olamadılar. Binâenaleyh Osmanlıdaki cihan devleti, nizâm-ı âlem gibi kompleks hâline de dönüşebilen iddialar Japonyada meçhuldü. Türkiye bir asır Viyanaya hangi ordu ile gittik? savunmasını yapmıştı ve sorunun doğru cevabını da bulamamıştı. Bir türlü hangi ordu ile Viyanadan döndük? gerçeğine ulaşamadı. Japonya ise Viyanaya falan gitmiş değildi. BENZERLİKLER VE FARKLILIKLAR Japonyada posta, 1871de, Türkiyeden tam 40 yıl sonra kuruldu (Çinde 1898de). Japonyada ilk demiryolu ve ilk telgraf hattı 1872de, Türkiyeden 17 yıl sonra açıldı (Çinde 17 kilometre ilk demiryolu 1876da). Japonya, Çin, Brezilya imparatorlukları da Osmanlı gibi tek taraflı işleyen kapitülasyonlara bağlı idi, 1900e doğru kaldırıldı. Osmanlı kapitülasyonları 1914 ve Çinde kısmen 1923, tamamen 1945te ilga edilebildi. Japonya, Batı teknolojisini taklid yoluyla ve komplekssiz aldı. Tıpkı bizim gibi reformlara önce ordusundan ve donanmasından, eski orduyu ve feodal düzeni, imtiyazlı kapıkulluğunu sert şekilde ortadan kaldırarak başladı. Millî kültürünü ve hayat tarzını Türkiyeden çok daha iyi muhafaza etti. Ama Batı kültürünü de çok iyi öğrendi, yalnız tekniğini almadı, kültürü kendisine faydalı bulduğu nisbette kullandı. En önemlisi Japonya, bütün reformlarını, en küçük dış tehlikeye ve baskıya maruz kalmadan yaptı. Türkiye, yedi düvelin azgın düşmanlığı ile savaşlardan başını alamadı. Japonya, tek dil konuşan tek milletten ibaretti, bugün bile hemen hemen böyledir. Osmanlı ise, bütün imparatorluklar gibi kozmopolitti. Japon halkı da 1945e kadar kanaatkâr, yoksul, itaatli, sessiz bir milletti. Japon hârikası denen olağanüstü kalkınma ve refah, yarım asır içinde gerçekleşti. Son yarım asırda Birleşik Amerikadan sonra dünyanın 2. ekonomisi oldu. Altyapı kurulmuştu. Eğitim düzeyi ve yaygınlığı Batı kriterlerine ulaşmıştı. Son yarım asırda da, çok büyük bütçesine rağmen savunma için az bir harcama yaptığını eklemek gerekir. İSTİKRARSIZLIK YAŞAMADI Japon modernleşmesini sağlayan Mutsu Hito, Güneşin (dolayısıyle Tanrının) oğlu idi. Kutsaldı. Örnek aldığı Sultan Mahmûd ise gerçi Türklerin hâkanı ve Müslümanların halîfesi idi ama, İslâm öncesi Türk hâkanları gibi Gök Tanrıya benzer falan değildi. Sadece Allahın iradesi ile tahta oturduğu ve Allahın Gölgesi (zıllullâhi fil-ard) kabûl edilmişti. Ama yüzüne karşı senden büyük Allah var! diye bağırılması tören ve töre gereği idi. Mikadoya böyle davranmak, bir Japonun aklından geçmezdi. Sultan Mahmud, kendisinden önce iki pâdişâhın (amca oğlu 3. Selim ve ağabeyi 4. Mustafa) öldürülmeleri ile tahta geçmişti. Küçük oğlu (Sultân Abdülazîz) kezâ öldürülmüş, 4 torunu da tahttan indirilmiştir (5. Murad ile kardeşleri 2. Abdülhamîd ve 6. Mehmed Vahîdeddin ve Halîfe 2. Abdülmecîd). Japonya bu istikrarsızlıkları hiç yaşamadı. İkinci Cihan Savaşına girmekle Pasifik imparatorluğu kurmak tecrübesinin çok büyük yıkımından, akıl almaz bir maharetle az zamanda kurtuldu. BİZİM HATALARIMIZ Japonyanın, Batı çizgisine ulaşabilmiş tek Avrupa kökenli olmayan devlet vasfını anlatmaya çalıştım. Kore son yıllarda Japonyayı taklid ederek büyük mesafe aldı. Latin Amerika dahil dünyanın büyük kısmı ise, refah devleti olmak yarışının daha şurasında veya burasındadır. Bir Türkün, bir Japonun onda bir, beşte bir geliriyle yaşaması için hiçbir sebep yoktur. Ârızalarımız vardır ve bunları birer ikişer gidermeye çalışıyoruz. Son Osmanlı döneminde ve Cumhuriyet yıllarında yaptığımız akıl almaz hataların nelere mâl olduğu tarafsız tarihçilerce daha ortaya konmadı. Bütün Avrupa dışı ülkelerden önce çağdaş uygarlık düzeyine geçebilmek çabalarına rağmen, Türkiyenin sık sık takılması, sendelemesi, durması, duraklaması, önce bizim öz hatalarımızdan kaynaklanan sebeplere dayanır. Dış etkenler ikinci derecededir.