... konulu sunumlar: "Arı anatomisi Arı bir böcek olup kitinden yapılmış dış iskeleti, altı bacağı ve bir çift anteniyle tipik böcek özelliklerini taşır. Karıncalar ve eşekarıları."— Sunum transkripti:
2 - ArılarBal arısının taksonomisiAlem: Animalia - HayvanlarŞube: Arthropoda - EklembacaklılarSınıf: Insecta - BöceklerTakım: Hymenoptera –Zarkanatlılar (Karıncalar, Arılar, Eşekarıları ve testere sinekleri )Alt Takım: Aculeata – Arılar, karıncalar ve diğer iğneli arılarÜst aile: Anthophila (Apoidea) - ArılarAile: Apidae – Marangoz arılar, toprak arıları, Bombus arıları, BalarılarıAlt aile: Apinae – Sosyal arılar, koloni yaşamıKabile: Apini – Bal arılarıCins: Apis - Bal arılarıTür: mellifera –Bal arısıAlt tür: mellifera – Siyah bal arısı Alt tür: ligustica – Italyan arısı Alt tür: carnica – Karnivol arısı Alt tür: caucasica – Kafkas arısı Alt tür: scutellata – Afrika arısı
3 Arı Vücudunun Bölümleri Arı vücudu temel olarak üç kısımdan oluşur.BaşGöğüs (toraks)Karın (abdomen)Arı vücudunun önünde baş yer alır. Baş, karmaşık yapıda antenler, gözler ve ağız parçalarından meydana gelir.Arı vücudunun orta bölümüne göğüs (toraks) denir. Bacaklar ve kanatlar göğse eklemlidir.Vücudun arka bölümünü oluşturan karın (abdomen) sindirim ve üreme organlarını ve arı iğnesini içerir.BAŞGÖĞÜSKARIN
4 BaşBalarısı vücudunun önünde baş yer alır. Baş, önden bakıldığında, alından ağza doğru daralan, kenarları yuvarlatılmış bir üçgen yapısındadır.Balarısının başı yaklaşık mm uzunluğunda ve 6 mm genişliğindedir.Baş, antenler, gözler ve ağız parçalarından meydana gelir.BAŞ
5 Arı başının önden görünüşü3 Arı başının büyük bölümü, yüzün iki yanında göreceli olarak iki adet iri bileşik gözden oluşur.Bileşik gözlerin arasında, alın bölümünde, “oseli” denen üç adet basit göz bulunur.Yüzün ortasından çıkan asimetrik ters V şeklinde iki adet anten bulunur.Yüzün alt kısmı ise başta dil olmak üzere ağzı oluşturan parçalardan oluşmaktadır.Başın kitin iskeletinin yüzeyi tüylüdür.Arı başının önden görünüşü3
6 Arı başının büyütülmüş görüntüsü Bir arı başının büyütülmüş ve renklendirilmiş (35x) görünüşü5
7 Arının Göz Yapısı – Basit Gözler Basit gözler (oselliler)Oseliler başın üst ve orta kısmında bulunan basit gözlerdir. Oseliler ışığın yoğunluğunu, dalga boyunu ve süresini kaydederler. Karanlık çökerken oseliler karanlığın yaklaştığını algılayarak arının kovana dönüşünü sağlayan sinyaller üretmektedirler.
8 Arının Göz Yapısı – Bileşik Gözler Arıların bileşik gözleri küçük lens (faset) sisteminden oluşur. Her bir lens çok sayıda ışık alıcısına (fotoreseptör) sahiptir. Bileşik gözün merkezine yakın lensler kenardakilerden daha büyüktür. Arılar bu nedenle önündekileri daha iyi görürler. Arı gözü lenslerinin efektif sayısal diyaframı (f-sayısı) insan gözündekinin yaklaşık yarısı kadardır. Tek bir lens alanı, insan gözü aktif algılama alanının onbinde biridir. Bu, arı gözlerinin toplam çözünürlük kapasitesinin insanlar kadar iyi olmadığı anlamına gelir. Arı gözündeki bazı ışık alıcılar çok küçük olup yalnızca bir mikron büyüklüğündedir. Böyle bir gözün yapay olarak oluşturulması ileri optik tasarım teknikleri ve çok özel biyolojik sistem çalışması gerektirir.Arı gözünün büyütülmüş ve renklendirilmiş görüntüsü (solda 1000x, sağda 2500x)
9 Arının Göz Yapısı – Bileşik Gözler Arı gözleri görünür ışığın polarizasyonunu algılar ışığa duyarlıdır. Arılar en iyi mavi renkleri görürler, ancak insan gözünün göremediği morötesi (ultraviyole, UV) renkleri de görürler.Sarı bir çiçeğin UV bölgesindeki ışığı absorbe eden veya yansıtan işaretlere sahip olabileceği unutulmamalıdır.Çiçekler aynı zamanda arılar ve diğer hayvanların bitkinin türünde iletişim kurmalarını sağlayan dar-bant renk yansımalara da sahip olabilirler.Arıların uzatılmış aralıkta renksel görüş yetenekleri çiçeklerin bulunmasına ve yaşam ve büyüme için gerekli besini bulmalarına yardımcı olur.
10 Arının Göz Yapısı – Bileşik Gözler Arıların insandan çok farklı bir görme mekanizması vardır. İnsanlar morötesi (ultraviyole, UV) ışığı göremediği halde arılar UV ışığı görebilmektedirler.İnsan görüşüArı görüşüKelebek görüşüKınaçiçeğinin (Impatiens glandulifera) insan, arı ve kelebek gözünden görünüşü 1
11 Arının Göz Yapısı – Bileşik Gözler Arılar kendilerine özel bir iletişim aracı kullanırlar.Polarize ışığı algılayarak yön bulurlar ve kovandaki diğer arılara besin kaynağının yerini bildirmek için görsel kodlar kullanırlar.Bunu yapmak için güneşe göre yönü gösterecek özel bir açıyla uçarak dans ederler.Dansın hızı ise mesafeyi gösterir.
12 Antenler İşçi arı anteni3 Arılar bir çift antene sahiptir. Antenler yüzün nerdeyse tam orta noktasından çıkarlar. Her bir anten, başa bir anten sapı ile bağlıdır. Sapı oldukça kısa bir sapçık ve uzun bir kamçı takip eder. Anten kamçısı bölümlenmiş bir yapıdadır. Anten bölümlerinin uzunlukları ve kamçıdaki bölümlenmelerin sayısı arının cinsiyetine göre değişir. Erkek arılarda sap daha kısa ve kamçı 12 bölümlü iken işçi arılar ve kraliçelerde sap daha uzun ve kamçı 11 bölümlüdür.Arıların antenleri dört kas tarafından kontrol edilir ve temel olarak özelleşmiş duyu organları olarak görev yaparlar. Arılar arasında kovan içindeki iletişimin çoğu antenlerle dokunmak suretiyle yapılır.Koku ve tattan da sorumlu olan antenler yüksek derecede uçucu maddeleri algılar ve analiz ederler. Antenler aynı zamanda titreşimleri ve hava hareketini, sesleri, sıcaklık (kamçı ucundaki 5 bölüm) ve nemi (kamçı ucundaki 8 bölüm) algılar ve çözümler.İşçi arı anteni3
13 İşçi arı anteninin büyütülmüş (1500x) görüntüsü5 AntenlerSon zamanlarda yapılan davranış deneylerinde arı anteni sapçığında bulunan bir kordotonal organ olan Johnston organın arı dansındaki ses sinyallerini almak için kullandıkları anlaşılmıştır. Lazer vibrometresi kullanılarak yapılan bir araştırmada bu algılama mekanizmaları açıklanmıştır4İşçi arı anteninin büyütülmüş (1500x) görüntüsü5
14 AğızArıların ağız yapısı karmaşık yapıda olup tıpkı fil hortumu şeklindedir. Bu yapı arıların çiçek nektarı veya kovan içinde bal gibi sıvı besinleri emmesini sağlar. Çene kemiği ve dudaklar dilin pompalama işlevini sağlamak, besinin ağız içine çekilmesini kolaylaştırmak için bir tüp oluşturacak şekilde modifiye olmuşlardır. Hortum kullanılmadığında başın altına doğru kıvrılarak toplanır.Ağzın önünde geniş bir tabla şeklinde olan labrum bulunur. Arıların çeneleri ağzın iki kenarında baştan aşağı doğru asılır. Çene, polenler gibi katı nesnelerin yönetilmesi ve diğer arılarla ilişki kurulmasında kullanılır. Çenelerin üstünde bir zamanlar balmumunu yumuşatmak için kullanıldığı düşünülen bir madde salgılayan çene salgı bezi bulunduğuna inanılmaktaydı. Artık koloninin sosyal yönetimini devam ettirmekten sorumlu kraliçe arının feromon salgılayan bir çene bezine sahip olduğu bilinmektedir. Erkek arılarda çene bezi hemen hemen tamamıyla yok gibidir
15 AğızArı dili üzerinde tüyler bulunan ve düz zarsı aralıklarla ayrılan kartilajlı halkalar tarafından örtülüdür. Dilin ucu kaşık şeklinde küçük bir parça (lob) biçimindedir. Flabellum olarak adlandırılan bu lobun alt tarafı düz ancak kenarlar boyunca ve üstte dikensi çıkıntılarla dallanmış biçimdedir.Dil, sıvıların yalanabilmesini sağlayan kaslara sahiptir. Bir emme pompası beslenmeye yardımcı olur. Pompa, başta bulunan büyük bir kaslı kesedir. Genişletici kaslar sıvıyı hortumdan yukarı çekerler. Sıkıştırıcı kaslar ağzı kapatır ve besinin yemek borusuna geçirilmesini sağlar.Arılar besinleri hem sindirip hem de sindirmediklerinden pompa tersine çalışarak gelişmekte olan larvaları beslemek için de hizmet görür. Tükürük salgıları besinleri nemlendirir, çene bezi salgıları ana arı maddesi ve arı sütü üreten kuluçka besin bezleri başta yer alır.Kuluçka besin bezleri ağza açılan özel bir girişe sahiptir, bakıcı arılar çenelerini hafifçe aralayarak gelişmekte olan larvalara besleyici gıdayı boşaltır.Arıların insan ile aynı tatları aldıkları düşünülmektedir. Ekşi ve tuzlulara karşı insanlardan daha düşük eşiklere sahipken şekerli ve acılar için daha yüksek düzeylerde tat alma sistemleri söz konusudur.
16 GöğüsArılarda göğüs (toraks) dört bölümden meydana gelmiştir. Göğsün son bölümü karnın ilk halkası birleşmiştir.Göğüste bulunan öndeki üç bölümünün her birinden birer çift olmak üzere, üç çift bacak ve iki çift kanat çıkar. Bu nedenle göğüs, arının bir anlamda hareket merkezi olup güçlü kaslarla doludur.GÖGÜS
17 Bacaklar Arılarda üç çift bacak bulunur. Ön bacaklar Orta bacaklar Arka bacaklarBacaklar farklı işleri yapmak üzere yapısal farklılıklar gösterirler.
18 Ön Bacaklar Ön bacak yapısı3 Ön bacaklar Femur Tibia Basitarsus TırnaklarAroliyumÖn bacaklar, baş, göz ve ağzı temizlemek için kullanılır. Ön bacağın tibia ve basitarsus parçaları arasında bir çıkıntı bulunur. Bu çıkıntı anten temizleyicisi olarak kullanılır.Ön bacak yapısı3
19 Orta Bacaklar Ön bacaklar Femur Tibia Basitarsus Tırnaklar Aroliyum Orta bacaklar vücut temizliğinde kullanılır. Orta bacakların bir yüzünde, arka bacakların polen sepetinde kovana getirilen polen tozlarının temizlenerek ayrılması için özel dikensi çıkıntılar bulunmaktadır.Orta bacaklar ayrıca kanatların temizlenmesinde ve abdomendeki bezlerden salgılanan balmumu plakaların hareket ettirilmesinde kullanılır.
20 Arka Bacaklar Arka bacak yapısı3 Arka bacaklar Koksa Trokhanter Femur TibiaBasitarsusTarsiTırnaklarAroliyumArka bacakların tibiasının yüzeyi çiçeklerden toplanan polenlerin kovana taşınması görevini üstlenen püskül şeklinde kıllarla kaplıdır. Bu kıllar kümesine polen sepeti (corbicula) denir. Vücuda bulaşan çiçek tozları arka bacaklar tarafından fırçalanarak polen sepetindeki kılların arasına toplanır ve sıkıştırılır. Propolisler de polen sepetinde toplanırlar.Arka bacakların alt kısmında ise tüylerden oluşan ve polen tarağı olarak adlandırılan özel bir bölüm daha bulunmaktadır.Arka bacak yapısı3
22 İşçi arı tırnakları ve aroliyumu3 TarsiHer bacağın ucunda tarsi denen yapılar bulunur.Tarsiler dokunma duyusu organlarıdır çok sayıda kimyasal bileşiğin kalite ve konsantrasyonunu saptarlar.Tırnaklar ve arolyumlar (bacakların ucunda bir çift tırnağın arasında bulunan yumuşak tabanlar) hem düz hem de yuvarlak yüzeylerde tutunmayı kolaylaştırırlar.İşçi arı tırnakları ve aroliyumu3
23 Karın - AbdomenArıların karın kısmı (abdomen) sindirim ve üreme organlarını içerir.Abdomen bölümlerden oluşur. Herbir bölüm üst kısımda tergum ve alt kısmında sternumdan oluşur. Bir bölümün arkasındaki bölümle üst üste geldiği yerleri alt sternum olarak bilinir.KARIN
24 AbdomenGörünür biçimde belirgin olan 7 bölümden oluşur. İlk bölüm çok dar olup bel bükümünü sağlar. İşçi ve kraliçe arılarda iğne yedinci bölümde bulunur.İşçi arıların karnın alt yüzünde (sterna) bal peteklerinin inşasında kullanılan balmumunu salgılayan balmumu bezleri günlerde çalışmaya başlar. Arı yaşlandıkça balmumu bezleri dejenere olarak kaybolur.Yedinci segmentin üst kısmında koku üreten bezler bulunur. Nasanoff bezi feromon hormonu üretir. Bu hormon, kovana giriş veya diğer işçi arıları uygun yere yöneltmede kullanılır.
25 KanatlarHer bir arı türünün kanatları damarların desenine göre farklılık gösterir. Bu farklılıklar bal arısı ırklarının tanınmasında yol göstericidirler. Ön kanatlar daima arka kanatlardan büyüktür. Ön ve arka kanatlar, arka kanadın ön tarafı boyunca yer alan 20 adet küçük tırnaklar tarafından tutulurlar. Arı kanatları dakikada defa çırpılabilmektedir.
26 Kaynaklar http://landsat.gsfc.nasa.gov/education/compositor/ W. H. Kirchner (1994) Hearing in honeybees: the mechanical response of the bee's antenna to near field sound. Journal of Comparative Physiology A: Neuroethology, Sensory, Neural, and Behavioral Physiology. Volume 175, Number 3 / September, 1994Hymenoptera Glossary and Ontology Initiative,
27 Arı Anatomisi - İğneAbdomen ucunda iğne bulunur. İğne temel olarak yukarıda hançer (stylet) ve alt kısımda iki adet neşter (lancet) den oluşur. Hançer yukarı ucunda geniş bir tüpe sahiptir ve zehir kesesine bağlantıyı sağlar. Arı soktuğunda, tüm aparat sokulan yere itilerek çalışır ve zehir boşaltma devam eder. İğne sokulan yere girdikten sonra zehir kesesiyle bağlantılı kaslar 30-60m saniye süreyle zehiri pompalamaya devam eder. Bu nedenle arı soktuğunda iğnenin hemen çıkarılması gerekir.İğne modifiye olmuş bir yumurtlama borusu olduğundan sadece dişi arılarda (kraliçe ve işçi arılar) bulunur. Abdomen ucundan itildiğinde tabana doğru bir açıda sokularak kilitlenir. Kaslar tarafından sokulan yere doğru itilir.Arı zehiri, kan damarlarını etkileyen, acılı ağrıya ve dokularda zararlara yol açan melitin adında bir kimyasal bileşiktir. Arı sokması sonrası, sokulan organ tepki olarak kaşıntı, kızarıklık ve şişmeye yol açan histamin üretir. Fotolipaz A2 ve hiyaluronidaz enzimleri şişkinliğin artmasına ve yayılmasına neden olur. Aynı zamanda, işçi arılarda ek savunma tepkisi olarak iğneden alarm feromonu da salgılanır. İşçi arılar soktuğunda iğne ve sindirim sisteminin bir parçası da sokulan yerde kalıp vücuttan ayrıldığı için soktuktan kısa bir süre sonra ölürler.
28 Önerilen Kaynaklar Kitaplar Bishop, H. (2005). Robbing the bees: a biography of honey, the sweet liquid gold that seduced the world. New York, NY: Free Press.Crane, Eva. (1990). Bees and beekeeping: Science, Practice and World Resources. Ithaca, NY: Comstock Publishing Associates.Hooper, T. (1976). Guide to Bees and Honey. Emauss, PA: Rodale Press.Jean-Propst, P. (1994). Apiculture: know the bee and the apiary. Andover, Hampshire, U.K.: Oxfod and IBH Publishing Co.Thompkins, E. & Griffith, R. (1977). Practical beekeeping. Charlotte, VT: Garden Way Publishing.Winston, M. (1992). Killer bees: the Africanized honey bee in the Americas. Cambridge, MA: Harvard University Press.
29 Önerilen Kaynaklar Çevrimiçi Kaynaklar-Sesli Röportajlar NPR Diane Rehm Show interview with Holley Bishop, author of Robbing the bees: a biography of honey, the sweet liquid gold that seduced the world. March 30, <http://www.wamu.org/programs/dr/05/03/30.php>Science Friday interview with Stephen Buchmann, author of Letters from the hive: an intimate history of bees, honey, and humankind. June 17,
30 Önerilen Kaynaklar Web Siteleri Genel Beetography, Top quality bee-related digital images of bees. Thanks to Zach Huang for granting us permission to use many of these images on this web site!Bee Information on the World Wide Web,BeeHoo the beekeeping directory - Beekeeping - beekeeping suppliers, apiculture,Beekeeper's Web Links,Beemaster's Beekeeping Course Home Page,BEES-ONLINE,CyberBeeNet (Biology, Research, Beekeeping),InGenBees,NCBI Honey Bee Genome Resources,The Pollination Home Page,Bölgesel KaynaklarAlaska HoneyBee Home Page,Eastern Apicultural Society of North America, Inc.,HoozierBuzz.com: The Official Website of the Indiana State Beekeepers Association,Illinois State Beekeepers Association,Indiana Beekeeping,International Bee Research Association,MAAREC - Mid-Atlantic Apiculture Research and Extension Consortium,Midnite Bee: Beekeepers Home,
31 Önerilen Kaynaklar Web Siteleri Görüntüler MicroAngela's Electron Microscopic Images,Scanning Electron Micrographs of Insects,A Scanning Electron Microscope Atlas of the Honey Bee,DiğerleriAfricanized Honey Bees on the Move: Lesson Plans,B-EYE: The world through the eyes of a bee,