İngilizcede base rate fallacy olarak adlandırılan ve Türkçeye temel oran ihlali ya da temel oran yanlığı olarak çevrilir. Kişi, olaya özgü bilgilere gerekenden daha fazla ağırlık verir. Bu nedenle de taban oranları tamamen göz ardı etme eğiliminde olur.
Temel Oran İhlali
Yanılgı, özellikle de olayların birbileriyle ilişkili görünmesiyle ortaya çıkmaktadır. Örnek vermek gerekirse Elvis adında genç bir delikanlı olduğu düşünün. Bu genç Halil Cibran okuyor, gitar çalıp dans etmeyi seviyor, yakışıklı ve kibar bir adam.
Bu durumda aşağıdaki şıklardan hangisi daha olasıdır? Yukarıdaki bilgiler ışığında buna cevabınız ne olurdu?
- A) Elvis bir kamyon şoförüdür.
- B) Elvis, Manhattan Müzik Okulunda bir müzik öğretmenidir.
Çoğu insan bu soruya cevap olarak B şıkkı diyor. Oysa ki bu matematiksel olarak da bariz bir şekilde yanlış bir cevaptır. Zira Manhattan Müzik Okulunda müzik öğretmenlerininin sayısının kat be kat daha fazla kamyon şoförü var Amerika’da. Haliyle Elvis’in bir kamyon şoförü olmasının olasılığı hesaplandığında onun kamyon şoförü olabilme ihtimalinin daha yüksek olduğu görülecektir.
Bir başka örneğe geçelim. Silahlı bir saldırıda genç bir adam yaralanıp ölüyor. Peki böylesi bir durumda aşağıdakilerden hangisi daha olası olur?
- A) Fail, kaçakçılık yaparak dövüş bıçakları ithal eden bir Suriyeli.
- B) Fail, orta tabakadan bir Alman vatandaşı.
Cevabı artık tahmin edebiliyorsunuz. Zira oransal olarak B daha olası, çünkü Suriyeli bıçak kaçakçılarının sayısına kıyasla, genç Alman erkeklerinin sayısı bir hayli fazla.
Peki neden böyle bir değerlendirme yapıyoruz?
Aslında cevap oldukça basit. Bir şeye hakkında detaylı açıklama yapılması, özellikle de bu açıklamanın mantıklı bir şekilde yapılmasıyla nesnel bakışımızı istatistiksel gerçeklere karşı körleşmeye başlıyor. “Temel oran ihlali” olarak adlandırır. Bu düşünce hatası, en sık yapılan hatalarından biridir. Ki pek çok meslek grubu bu yanılgıdan etkilenebilmektedir.
Örneğin tıpta temel oran ihlalinin çok önemli bir yeri vardır. Mesele, baş ağrısının sebebi pekala viral enfeksiyon da olabilir, beyin tümörü de. Ancak viral enfeksiyonlar beyin tümörlerinden çok daha sık görülür.
Dolayısıyla doktor ilk tahmin olarak baş ağrısının tümörden değil de bakteriden, virüsten kaynaklandığını farz eder ve ona göre bir tedavi belirler. Ki belirtmek gerekir ki mantıklı olan da budur. Tıp eğitiminde, zahmetli bir yol olsa da doktor adaylarına temel oran ihlalinden uzaklaşmaları öğretilir.
Denilir ki “Wyoming’de nal sesleri duyar ve siyah-beyaz çizgiler gördüğünü sanırsan, bu büyük ihtimalle zebra değil bir attır.” Anlamı ise: Egzotik, az gerçekleşen hastalıklara yönelik tahminler yapmadan önce hastalığa neden olabilecek ana olasılıklara bakın.
Amerikalı iş adamı ve hisse senedi yatırımcısı Warren Buffett bir keresinde “Biyoloji teknolojisi” şirketlerine neden yatırım yapmadığı sorusunu “Bu şirketlerin kaçı yüzlerce milyon dolarlık ciro yapıyor? Ne yapsalar olmuyor işte… En olası senaryo bu şirketlerin orta ölçekte bir yerlerde kalmaları.” şeklinde cevaplamıştı.
Sosyal medya da bu durum eğitimli insanların terörist olamayacağını belirten bir görüşte görülmüştür. Zira ilgili görüş eğitimli insanların, eğitim seviyeleri sayesinde onların terör içerikli eylemleri yapmayacağını savunuyordu. Ancak NAZİ komutanlarından tutun da çeşitli terör gruplarının başlarında hep eğitimli insanlar bulunmaktaydı. Ki bu kişiler terör eylemlerini, sahip oldukları eğitimle pekiştirip daha tehlikeli hale sokmuşlardır.
Temel Oran İhlalini Nasıl Önleriz?
Temel oran ihlalinden kaçınmak için bir şeyi, sadece sahip olduğu özelliklerle değerlendirmekten kaçınmalıyız. Zira bu özellikleri ortak küme yapan pek çok durum görmezden gelinmektedir.
Kaynak ve detaylı bilgi için;
Baumeister, Roy F.: The Cultural Animal: Human Nature, Meaning, and Social Life, Oxford University Press, 2005, S. 206.
Plous, Scott: The Psychology of Judgment and Decision Making, McGraw-Hill, 1993, S. 115