İlk yılda beslenmenin temel amacı büyüme için gerekli besinlerin sağlanmasıdır. İlk iki yılda ki yeme alışkanlıkları, yaşam boyu yeme davranışlarını da etkileyeceğinden önemlidir.
Süt Çocuğu Besin İhtiyaçları
Enerji ihtiyaçları yaşla artar. Yaklaşık ihtiyaçlar aşağıda belirtilmiştir.
0 - 2 ay – 90 - 120 kcal/kg gün
3 - 5 ay – 80 - 100 kcal/kg gün
6 - 8 ay – 80 - 100 kcal/kg gün
9 - 11 ay – 90 - 100 kcal/kg gün
Anne sütü
Anne sütü tüm bebekler için ideal besin kaynağıdır. Anne sütü alımı bebeklerin ilk 6 ayda tüm gereksinimlerini karşılar. 6-12 ayda ise bebeğin ihtiyacının %50’sini ve 12.aydan itibaren de %30’unu karşılar. Sonrasında tamamlayıcı ek besinler, enerji, demir, vitaminler ve eser elementlerin sağlanmasında yardımcı olur.
Ek Besinler
Ek besinler (tamamlayıcı besinler), bebeklerin sıvı besinden erişkin beslenmesine geçiş yaptıkları, anne sütüne ilave olarak verilen besinlerdir.
Tamamlayıcı besinler ile farklı tat ve yapıda besine alıştırılması ve çiğneme becerilerinin gelişiminin sağlanması mümkün olur.
İlk yılın sonunda çoğu sağlıklı bebek ihtiyaç duyduğu enerjinin yarısını ek besinlerden alır. Anne sütü ilk 6 ayda bebeğin ihtiyacının %100’ünü, 6-12 ayda bebeğin ihtiyacının %50’sini ve 12.aydan itibaren de %30’unu karşılar.
Ek Besinlere Ne Zaman Başlanmalıdır?
Sağlık Bakanlığı ve DSÖ ek besinlere ilk 6 aydan sonra başlanılmasını önermektedir.
Optimal Zamanlama: 4 aylık olduğunda çoğu bebek doğum ağırlığının 2 katına ulaşır. 6 ay sonrası, anne sütü hacmi infantın ihtiyaçlarına yetmez. Anneden sağlanmış olan demir ve çinko depoları tükenmiştir. En azından ilk 6 ay sonuna kadar ek besinlerin ertelenmesi atopik dermatit ve atopik sensitizasyon riskini azaltmada fayda sağlar.
Dünya Sağlık Örgütünün önerisi 6 ayda ek gıdalara başlanmasıdır. Sonuç olarak katı gıdalara başlamayı zamanlama olarak nörogelişimsel olgunlaşma ve fizyolojik ihtiyaçlara göre karar vermek gerekebilir. Katı gıdalara geçiş bebek destekli oturana kadar geciktirilebilir. Destekle oturabilen bebekler katı gıdaları yiyebilecek diğer yeteneklere de sahiptirler.
Ek gıdaya erken başlamanın potansiyel zararları
Ek gıdalara erken başlamak aşağıda ki zararlara neden olabilir.
* Bebeğin daha az anne sütü almasına yol açarak anne sütünden tam yararlanamamasına neden olur.
* Oral-motor beceriler tam gelişmediğinden katı gıdalar, aspirasyona neden olabilir.
* Ek gıdalara 6 aydan önce başlamak yetersiz veya aşırı enerji veya besin alımına ve artmış solüt yüküne neden olur.
* Katı gıdalara erken başlamak, obezite riskinde artışa neden olabilir.
* Tip 1 diabet ve/veya çölyak hastalık riski olan infantlarda 3 aydan önce tahılla beslemek adacık antikor ve çölyak hastalığı otoimmünitesi riskini arttırabilir.
* Allerjik hastalıkların artmasına neden olur.
* Ek gıdaya erken başlamanın büyüme açısından bir üstünlüğü yoktur.
Ek gıdaya geç başlamanın potansiyel zararları
* Yetersiz enerji alımı nedeniyle azalmış büyüme, malnütrisyon
* Demir eksikliği
* Oral motor fonksiyon gecikmesi
* Katı gıdalardan hoşlanmama
Nasıl Verilmelidir?
Ek gıdalar anne sütü ile birlikte verilmelidir. Yaşa göre başlanacak ek gıdalar aşağıda verilmiştir. Burada dikkat edilmesi gereken önemli noktalardan birisi inek sütünden 1 yaşına kadar kaçınılmasıdır, çünkü; inek sütü böbrek yükünü ve demir eksikliği riskini arttırır.
Tamamlayıcı Besinlere Başlarken Dikkat Edilecek Noktalar
Ailenin sosyoekonomik ve kültürel durumu (anne-baba-çocuk ilişkisi) dikkate alınmalıdır
Gelişimi normal ve sadece anne sütü alan bebeklerde, altı aydan önce ek gıdalara başlanmamalıdır.
İnfant altı aylık iken ek gıdalardan elde edilen enerji toplam enerjinin % 50’sini geçmemelidir.
Gluten içeren tahıllı besinlerin, altı aydan sonra verilmesi uygundur.
6-7 Ay
Yumuşak kıvamda, sıvıdan-püreye geçilmiş, püre kıvamında besinler olmalı
7-8 Ay
Püre kıvamında besinler, az pütürlü olmalı,
8-12 Ay
Çatalla ezilmiş, küçük parçalı doğranmış besinler, bebeğin eli ile yiyebileceği besinler
12-18 Ay
Kolay çiğnenebilen tüm yiyecekler, aile besinleri
Alerji öyküsü olan ailelerin çocuklarına yumurta, balık, domates, çilek gibi allerjen olma olasılığı yüksek besinler aile öyküsüne göre başlanabilir.
Besin alerjisi öyküsü olan bebeklerde yumurta, fındık, fıstık, balık ve soyalı besinlere 12. aydan önce başlanmamalıdır.
Botulismustan korunmak için 12. aydan önce bal verilmemelidir.
Ek gıdalarda öğün sayısı, bebeğin yaşına ve anne sütünden yararlanma miktarına göre ayarlanmalıdır.
Emzirme devam ederken, altıncı ayda kaşıkla veya fincanla küçük miktarlarda ek gıdalara başlanmalı ve çocuk büyüdükçe miktar artırılmalıdır. Yeni besinler bebek aç iken ve öğle öğününde denenir. Farklı besinler en az 3 gün, tercihen 7 günlük aralarla denenir. İlk kez verilen yiyeceklerin alerjik belirtilere neden olup olmadığı kontrol edilir24. Bebeğin hoşlanmadığı yiyecekler 2-3 haftalık aralarla tekrar denenir24. Katı besinler verilmeye başlandığında bebek dili ile itebilir. Bu durum besini reddetme olarak algılanmamalı, doğal bir tepki olarak karşılanmalıdır24. Ek besinler önce püre kıvamında verilirken daha sonra ezilmiş, ardından ufak parçalara bölünmüş biçimde verilerek bebeğin farklı yapıdaki besinleri alması sağlanmalıdır. 9.aya gelindiği zaman bebek ağzına verilen her türlü besin maddesini pütürlüde olsa yutmasını öğrenmiş olmalıdır.
Elma ve şeftali püresi, pirinç unu ile hazırlanmış muhallebi, yoğurt ,sebze püresi ilk başlanacak ek besinlerdir. Allerji yapma riski olan turunçgiller, yumurta, ekmek, balık, et ilk verilecek besinler arasında yer almaz.
Bebekler 12. aya kadar tuz ve şekerden uzak tutulmalıdır. Kahvaltılarda reçel yerine pekmez vermek daha yararlı olacaktır. Yumurta katı pişirilir. İlk önce sarısının 1/8’i sütle ezilip verilir. Yumurta sarısının miktarı gittikçe artırılır (1/8, 1/4, 1/2, tam şeklinde artırılarak alıştırılır). Yumurta beyazı alerjen etki gösterebileceği için en erken 8.-9. aylarda başlanabilir.
Besinler temiz ve taze pişmiş olmalıdır. Tuzlu, baharatlı, allerji yapma olasılığı yüksek olan besinler bebeklere verilmez. Sebze mamalarına pirinç ve irmik eklenerek tat ve kalori yönünden zenginleştirilebilir. Piştikten sonra bir tatlı kaşığı zeytinyağı eklenir. Sebze mamalarına 7. ayda kıyma şeklinde orta yağlı et eklenebilir. Et yerine et suyu kullanmak fazla yarar sağlamaz. İçeriğinde fazla nitrit bulunan ıspanak, havuç, pancar ilk eklenen sebzeler olmamalıdır. Bakla nadir olmakla birlikte favizme yol açacağından, patlıcanda hiç mineral ve vitamin içermediğinden bebeklikte seçilecek uygun besinler değildir. Domates allerji yapıp yapmadığı gözlenmeden kullanılmamalıdır. Konserve sebzelerden yapılmış sebze maması da bebeklere verilmez.Sebze mamalarına pişirirken tuz eklenmemelidir.9. ayda etler içine ekmek veya pirinç (kadınbudu) ilave edilerek köfte şeklinde de verilebilir.
Mevsimine göre meyveler denendikten sonra ikili, üçlü karışımlar halinde bebeğe verilebilir. Allerji yaptığı bilinen çilek, yıkanıp temizlenmesi zor olan dut, incir gibi meyvelerin verilmesi bebeğin ileri yaşlarına saklanmalıdır. Tropikal meyvelerinde bebeklik döneminde yeri yoktur.
İlk 6 ay çocukların anne sütünün yanında başka hiçbir besin hatta suya ihtiyacı yoktur. 6-24 aylık ve hiç anne sütü almayan bebeklerin günlük sıvı gereksinmesi 2-3 su bardağı kadardır. Bu miktar sıcaklığın yüksek olduğu yerlerde günde 4-6 su bardağına çıkabilir. Bu suyun bir kısmını çocuk yediği besinlerden sağlayabilir. Ancak bununla birlikte çocuğa günde birkaç kez susuzluğunu gidermek için içme suyu verilmelidir.
Çay, süt çocukları ve küçük çocuklara önerilmez. İçeriğinde tanin olması, demir ve diğer mineralleri bağlayıcı özelliğinden dolayı demir eksikliğine, içine eklenen şeker ise iştahsızlığa ve diş çürümelerine neden olur. Papatya çayı, yeşil çay v.s bitki çaylarının da demir emilimini azaltıcı etkisi vardır. Aynı zamanda bazı farmakolojik ajanlar içeren bitki çaylarının, süt çocukları ve küçük çocuklar için güvenilirliği konusunda yeterli bilimsel araştırma yoktur.
Bir yaşına gelen çocuk, aile ile aynı yemekleri yiyebilir. Özel olarak yemek hazırlanmasına gerek yoktur. Ancak baharatsız, az tuzlu, az yağlı yemekler verilmelidir.
Tamamlayıcı besinlerin kıvamı, süt çocuğunun gereksinimine ve motor gelişimine uygun olarak, bebek büyüdükçe kademeli olarak artırılmalıdır.
Anne sütüne ek olarak günlük beslenme planı içinde tamamlayıcı besinlerle;
* 6-8 ayda 200 kalori/gün
* 9-11 ayda 300 kalori/gün
* 12-18 ayda 500 kalori/gün olarak önerilmektedir.
Örnek: bir kase yoğurt + bir yumurta + bir kase sebze çorba yaklaşık 200 kalori vermektedir.
Yeterli ve dengeli beslenmenin en iyi göstergesi ağırlık kazanımının yani büyümenin izlenmesidir. Büyüme eğrileri ile bebeğin ağırlık kazanımı izlenmelidir.