Şiirde Sembolizme Giden Yol
Erdoğan Alkan
ROMANTİZM
Yeni doğan bir sanat okulunun dinamiğini; toplumsal,
siyasal ve kültürel değişimler, eskiyene karşı bıkkınlık, sanatçının yenilik
özlemi gibi iç etkenler ve yabancı ülkelerden esinlenme gibi dış etkenler
oluşturur.
On altıncı yüzyılda başlayan ve on sekizinci yüzyıl
sonuna dek süren Klasik Okul, şiirin kaynağını eski çağda, Yunan ve Roma
uygarlığında arıyor; ozanlar, yapıtlarına komedya, tragedya, epitr, satir,
fabl gibi isimler veriyorlardı. şiir dili tumturaklıydı ve yüce kavramları
işliyordu. Dizeye Yunan ölçüleri egemendi. Biçim çabası başta geliyordu ve
ozanlar eskil (antique) biçimlerle yazıyorlardı. şiirlerin teması yaşama
övgü idi, ama bu övülen yaşam, sokaktaki adamı değil, soylunun, derebeyinin,
soylular içinden çıkan yiğitlerin, kişilerin yaşamıydı. Dinde reform, din
savaşlarına yol açmıştı ve yazın da dinin propaganda aracı olmaya
yöneliyordu. Kısacası yüzyıla, soylular (aristocrates) ve din adamları
(ruhban sınıfı) egemendi, şiirde Klasisizm de soyluların sanatıydı,
soyluların beğenisine yönelmişti.
On dokuzuncu yüzyıl yaşamına kentsoylular ağırlığını
koyunca, toplumsal değişimlere paralel olarak şiirdeki sanat akımı da
değişti, Klasizmin yerini Romantizm aldı.
Bu değişim şöyle oldu:
Fransız Devrimi
Fransız Devrimine dek, Fransa'da ve bütün Avrupa
ülkelerinde erk, soylular ve din adamlarının tekelinde. Sanayi devrimi
ürünlerini henüz vermemiş, işçi sınıfı güçsüz. Nüfusun büyük çoğunluğunu
Doğu ve Orta Avrupada köle, Batı Avrupada köylü denen tarım emekçileri ve
zanaatçılar oluşturuyor.
Ticaret din adamlarına yasak, soylular ise ticareti hor
görüyor. Yeni denizyollarının bulunması ticaret üstünlüğünü Asyadan
Avrupaya kaydırıyor, yeni ülkelerin açılması bu ülkelerin altın ve
gümüşünü, mallarını, hammaddelerini sürekli Avrupaya taşıyordu. Böylece
ayrıcalıklı soylular ve din adamlarının yanı sıra, parayı, anamalı, ekonomik
gücü tekelinde bulunduran, yeni bir sınıf, zenginler sınıfı, burjuvazi
doğdu. Sayıları ve sermayeleri gittikçe çoğalan, hazine açıklarını kapamak
için kralların ve derebeylerin bile el açtıkları burjuvazi yönetimde de söz
sahibi olmak istiyordu. Para sayesinde çocuklarına yüksek öğrenim
yaptırmışlar, eğitimden yararlanma eşitsizliğini kırmışlardı. Öğretim
görevlileri, avukatlar, hekimler ve edebiyatçılar artık bu sınıftan
çıkıyordu. Küçük kentlerin yönetiminde de bazı yerleri tutmaya
başlamışlardı. Düşün yaşamına egemen olan Jean Jacques Rousseau, Voltaire,
DAlembert, Diderotgibi kentsoylu aydınlar özgürlük, eşitlik, kardeşlik gibi
kavramları yerleştirdiler, düşünsel ortamı hazırladılar. Öte yandan ekonomik
sıkıntı içindeki saray, koyduğu vergilerle halktaki hoşnutsuzluğu
artırıyordu. XVI. Louisnin, bir defaya özgü, bütün taşınmaz mallardan
yüksek bir dolaysız vergi almaya kalkması soyluları da kızdırdı. Yüksek
düzeydeki din adamlarıyla kendileri arasında büyük gelir ayrımının bulunması
köy papazlarını öfkelendiriyordu, onlar da saraya karşıydılar. Ortam
oluşmuştu. Burjuvazi Robespierre, Danton ve Maratnın önderliğinde devrimi
gerçekleştirdi. Krallık yıkıldı, yeni bir anayasa düzenlendi ve Birinci
Cumhuriyet ilan edildi (1792). Başkaldırılar şiddetle bastırıldı. Giyotinler
sürekli işledi. Soyluların ve ruhban sınıfının mallarına el kondu ve bu
malları da alarak kentsoylular daha da zenginleşti. 1804 tarihli Fransız
Medeni Kanunu (Code Çivile Française) ülkenin tüm kurum ve kuruluşlarını
kentsoylular yararına değiştirdi. Din, evlenme, yerleşme, yer değiştirme,
sanayi ve ticaret özgür esaslara bağlandı. Vergi ve askerlik yönünden yasal
eşitlik gerçekleştirildi. Loncalar, tarımsal yaşamı sınırlayan kurallar,
kilise mahkemeleri kaldırıldı. Bu kurumsal değişikliklerin yanı sıra,
devrim, boyunduruk altındaki ülkelerde milliyetçilik kavramını da
güçlendirdi. Fransanın işgal ettiği Flollanda, İsviçre, Almanya, İtalya ve
İspanya gibi ülkelere Fransız ordusuyla birlikte devrimin ilkelerini
benimsemiş yeni bir yönetim de girdi.
Karşı Devrim
Devrimler ve karşı devrimler birbirini izledi.
Avrupadaki bu hızlı değişim kralları korkuttu. İngiltere, Avusturya, Rusya
ve Prusya Fransaya karşı birleştiler. Napoleon yenildi (1814). Tahta
yeniden Bourbon Hanedanı yerleşti. Ne var ki, Fransız Devriminin yaydığı
düşünce öldürülemedi. Ve bütün bu on dokuzuncu yüzyıl, Fransada ve
özellikle Batı Avrupa ülkelerinde, burjuvaziyle soylular ve ruhban sınıfı
arasındaki siyasal çatışmalarla geçti. Soyluların ve kralların erkini
sınırlandırmak, halkın söz sahibi olmasını sağlayacak bir yönetim kurmak
isteyenler liberaller, kral ve soyluların mutlak erkini sürdürmek
isteyenler tutucular (conservateurs) adı altında kamplara ayrıldılar.
Çoğunlukla liberaller cumhuriyetçi kentsoylulardan, tutucular ise kralcı
soylulardan oluşuyordu. Yönetim bazen liberallerin, bazen tutucuların eline
geçti. Ancak her iki kamp da bir konuda kesinlikle anlaşıyordu: Mülkiyet
dokunulmaz, kutsal bir haktır.
Bu siyasal savaşımda gerek düşünceleri, gerek kişisel
çıkarları doğrultusunda zamanın ozan ve yazarları da yer aldılar.
Chateaubriand sağcıların safında yer aldı, hatta sağcıların lideri oldu,
içişleri ve dışişleri bakanlıkları yaptı. Kişisel çıkarlarına gölge düştüğü
zaman cumhuriyetçilere yanaştı. Lamartine ve Hugo milletvekili oldular.
Lamartine yüzyılın birinci yarısında siyasette çok etken bir rol oynadı,
1848 Paris Devriminde geçici hükümet başkanı oldu. Yüzyılın ikinci
yarısında ise Hugo ön plana çıktı. Napolyoncu Stendhal elçilik görevleri
aldı, Alfred de Vigny ve Alfred de Musset meclise giremeyince büyük düş
kırıklığına uğrayıp halka küstüler, Baudelaire sosyalizme özendi, 1848 Paris
ayaklanmasına katıldı, yüzü gözü barut içinde barikatlarda koşuyordu.
Kamusal Esenlik,[ (Salut Public) adlı sosyalist dergide yazılar yazdı, ama
kısa zamanda politikadan soğudu. Leconte de Lisle soylu bir aileden
gelmesine rağmen sosyalist Phalange dergisinde yazılar yazdı. Uğradığı ilk
siyasal başarısızlıkta, Bu köle ruhlu halkı susturmak için bir çavuşla dört
kişi yeter de artar bile, deyip siyasetten çekildi.
On dokuzuncu yüzyıl, yalnız Fransada değil, bütün Batı
ve Orta Avrupada liberallerle tutucuların, bir başka deyimle, burjuvaziyle
aristokrasinin siyasal mücadelesine tanık oldu ve burjuvazi giderek
ağırlığını koydu. Yine de soylular ve ruhban sınıfı üstün sınıf olmaya devam
etti.
Sosyal Değişiklikler ve Sosyal Öğretiler
İngiltere dışındaki Avrupa ülkelerinde nüfusun büyük
çoğunluğunu köylüler oluşturuyordu. Köylüler, Doğu ve Orta Avrupada köle
durumundaydı. Ancak Batı Avrupa ile Fransada hazine arazilerinin küçük bir
bölümünü almışlardı. Tarım ürünleri fiyat artışlarından eşit oranda olmasa
da yararlanıyorlardı. Gelenek ve göreneklerine çok bağlı insanlar, çağın
siyasal eylemlerine uyamıyordu. Düşün akımları köylere uzanmıyor, siyasal
mücadele kentlerde, özellikle büyük kentlerde yürütülüyordu.
Ticaret su yoluyla yapılan uzun ulaştırmadan
yararlanarak gelişmelerini sürdürüyor ve bu gelişmeler burjuvazinin
zenginliklerini büyütüyordu.
Sanayide teknik ilerlemeler sanayi işçilerinin sayısını
çoğaltıyordu, ama yine de, bu işçilerin çoğunluğunu zanaatçılar
oluşturuyordu. Ücretleri düşüktü ve sürekli işsiz kalma tehdidi
altındaydılar. Grev yasaktı. Çalışma süresi uzundu. Sağlık koşulları çok
kötüydü. Düşün alanında sosyalist görüşler de yavaş yavaş belirmeye
başlamıştı. SaintSimon (17601825) verimlilik kavramı üstüne kurulmuş sosyal
bir düzeni savunuyor, emek sanayinindir, diyordu. Fourier (17721837)
bireylerin uyumlu bir topluluk oluşturacağı yeni bir sosyal hücrenin,
phalangelarin kurulmasını istiyordu. Başlangıçta dinsel bir toplumculuğu
(catholicisme social) savunan Lamerınais, daha sonra kilise ile bağlarını
koparıp sosyalizmi seçti. Mülkiyet hırsızlıktır, diyen Proudhon ise
(18091865) bireycidir ve her tür devlet sosyalizmine karşıdır. Marx 1848de
Engelsle birlikte, İngilterede Manifestoyu yazdı.
Ancak işçiler arasında bu düşünceler yayılmamıştı.
Dinsel öğretiye karşıt öğretiler, liberal yönetimli
ülkelerde açıktan açığa, mutlak monarşilerde ise gizli derneklerde yapılan
toplantılarda tartışılıyordu.
Bilim; fizik, fizyoloji ve doğal bilimler alanında
hızla ilerliyordu.
Gelenekler, görenekler, değer yargıları, kasabaların,
kentlerin, toplumun yüzü hızla değişiyordu.
Romantizm ve Fransız Romantikleri
Avrupa toplumları ve Fransadaki bu çalkantı, şiir
sanatında da etkisini göstermekte gecikmedi. Soyluların sanat ve beğenisinin
ürünü olan Klasisizme karşı gençler ayaklandılar ve onun yerini burjuvazi
duygularını dile getiren Romantik Okul aldı. Klasik şiiri, temalarıyla
olduğu kadar, aşırı biçimciliği, yeni topluma yabancı eski Yunan ve Roma
dize sanatı ve sorınet, ballade gibi şiir şekilleriyle de bıkkınlık
uyandırmıştı. Gençler yeni biçimler denemek istiyordu. Romantizm in
dinamiğini oluşturan bu iki iç etkene bir üçüncü etken, dış etken eklendi.
Almanyada Goethe (17491832) ve Schiller (17591805) daha on sekizinci
yüzyılın sonlarına doğru Romantizm i kurmaya ve lirik şiirler yazmaya
başlamışlardı. Bu yazarların yapıtları Fransızcaya çevriliyor ve Fransız
ozanlarını etkiliyordu.
On sekizinci yüzyıl; Fransız sanatında genellikle
düzyazının egemen olduğu bir yüzyıldı. Voltaire, Montesquiou, Rousseau eski
geleneğe karşıt, yeni düşüncenin ışığı altında romanlar, siyasal kitaplar,
yergiler ve mektuplar kaleme alıyordu, ama şiirde henüz, Racınelerın,
Molierelerin saltanatlı dili ve duyguları egemendi. Ozanlar kendilerini
eskilerin devamı sayıyor, Rönesansı sürdürüyor, yapıtlarına komedya,
tragedya, epitr, satir, fabl gibi adlar veriyorlardı. Temaları, soylular
arasından çıkan yiğitlerin, din kişiliklerinin, tanrıların, yarı tanrıların,
din savaşları kahramanlarının, derebeyi ve şövalyelerin yaşamöyküleri, yüce
kavramlar oluşturuyordu.
Romantizm Okulu bu kuralları yıktı:
-Artık yalnız soyluların yaşamöyküleri değil, her şey
şiirin konusu haline geldi.
-Tumturaklı, klasik şiir dilinin yerini gelişigüzel bir
sesle yazılmış, kişisel duyguları, kentsoylunun duygularını yansıtan diri ve
canlı bir halk dili aldı.
-Soylu kişilikler sürüldü, şiirde bireyin imgelemi,
düşgücü ve duyarlığı, "ben'in fendinden geçişi ve kişisel lirizm egemen
oldu.
-Ozanlar, biçime değil öze ağırlık verdiler.
-Yunan ölçüsünün yerini on iki heceden oluşan ulusal
Fransız ölçüsü, aleksandrinler aldı. Zengin uyaklar gözden düştü.
-Romantik şiirin lirizminde doğa ve insan kaynaştı.
-Sanat özgürleşti, klasik trajedinin kurallarını bir
yana attı.
-Romantizmin şiirde kurucusu kabul edilen Hugo,
tekdüze kuralcılığın yerine, daha yumuşak olan düzgün anlatımı koydu.
-Şiir insanın duygularını olduğu kadar yoksulluğunu ve
toplumsal sorunlarını da kendine dert edindi.
Romantizm, on dokuzuncu yüzyıl ortalarına kadar tek
başına şiirde egemen oldu. Daha sonra yerini Sembolizme bıraktı. Ancak
büsbütün ortadan kalkmadı. Bazen bağımsız, bazen Sembolizm ile iç içe,
yüzyılın ikinci yarısında da varlığını sürdürdü.
Lamartine (17901869) ve Victor Hugo (18021885);
Romantik şiirin kurucuları ve en büyük iki ismidir. Bu iki ozan, çağlarının
siyasal savaşımında etkin bir rol aldılar. Hugo, şiirin yanı sıra, pek çok
roman ve tiyatro eseri yazdı. Cromıvel'in önsözünde Romantik Tiyatronun
kurallarını tanımladı. Romantizmin önderi durumuna geldi ve NotreDamedes
Champhs sokağındaki evi, Romantik sanatçıların toplantı yeri halini aldı.
Vigny, Dumas, Merimee, Balzac, SaintBeuve, Nerval ve Gautier bu evin başlıca
konuklarıdır. Hugo, daha otuz yaşına gelmeden tanrılaştı.
Ozan Alfred de Musset (18101857); Romantizm in verimli
çocuğu olarak tanınır. Bir ara siyaset ile de uğraştı. 1848 Devriminde
milletvekilliğine adaylığını koydu, ama seçilemedi. Melankolik ve aşırı
karamsardı. 1852de Fransız Akademisine seçildi. Aşklar ve alkol yaşamını
yıprattı. Son yıllarda adından da söz edilmiyordu. Kırk yedi yaşında öldü.
Alfred de Vigny (17971863); şiirin yanı sıra tiyatro
yapıtları da yazdı. 1848 Devriminde Charet bölgesinden milletvekilliğine
adaylığını
koydu. O kadar az oy aldı ki, üzüntüsünden ülsere
yakalandı. Soylu bir aileden gelen Vigny, başlangıçta kendini krala bağlı
duyar, ama 1830lardan sonra Lamerınaisnin toplumsal Hıristiyancılığına ve
SaintSimon öğretisine ilgi gösterir.
Gerard de Nerval (18081855); Romantik Akımın
içindedir. Ancak bu büyük sanatçı, yapıtlarıyla daha sonra kurulacak olan
Sembolizm ve Gerçeküstücülük okullarının öncüleri arasında yer aldı. Düşgücü
ve bilinçaltı onu öylesine zorluyordu ki, sonunda düş ile gerçeği birbirine
karıştırdı. 1855in bir ocak sabahında bir sokak lambasına asılı olarak
bulundu.
Theophile Gautier (18111872); Nervalin arkadaşı.
Başlangıçta ressam olmak istiyordu, ama şiirde karar kıldı. Hugo ya hayran
olan ozanın ilk şiir kitabı, Romantizm Okulundan kaynaklanır. Giderek
Romantizmden ayrıldı. Parnasse Olculu nun kurucularından oldu.
Charles Baudelaire (18211876); ilk şiirlerinde
romantiktir. Ancak hiçbir akımın dar sınırları içine kapanıp kalamayacak
kadar büyük şiirler yazan bu ozan da, Nerval gibi, Sembolizmin ve
Gerçeküstücülükün kurucularından oldu.
Romantizm, şiirde egemen olan bir akımdır. On dokuzuncu
yüzyıl romanına ise, çağın ilk yarısında da, son yarısında da Gerçekçilik
(realisme) damgasını vurdu. Emile Zola, gerçekçilikten kalkıp, Doğalcılık
(Naturalisme) okulunu kurdu. Romanda ise Romantizmin başlıca iki temsilcisi
var: Chateubriant ve George Sand. Ancak şunu da belirtmek gerekir: Romanda,
gerçekçi akım içinde yer alacak olan Stendhal ve Flaubert de Romantizm
çıkışlıdır. Tarihçi Renan, eleştirmen Beauve de bu akımın içinde yer alır.
Parnasse Okulu
On dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında Avrupa, 1870e
kadar, dış ve iç savaşlar, siyasal ve toplumsal savaşımlar alanıydı.
1870ten sonra dış savaşlar son buldu. Avrupa, Birinci Dünya Savaşına dek
sürecek uzun bir barış dönemi yaşadı, bundan yararlanarak, özellikle Batı
Avrupa ülkeleri ve Fransa toplumsal kurum ve kuruluşlarını yeniden
düzenledi. Siyasal erki ele geçirme mücadelesi sürüyordu ama burjuvazi
terazinin kefesine giderek ağırlığını koyuyordu. Mal varlığı gittikçe azalan
soylular, rahatlarını sürdürmek için, evlilik yoluyla burjuvaziyle
kaynaştılar. Burjuvalar da soyluluk unvanı kazandıran büyük topraklar satın
alarak sınıf değiştiriyorlardı. Bu kaynaşma, şiir sanatında da senteze yol
açtı ve Sembolizm akımı doğdu. Ancak, bu senteze varılabilmesi için, bir ara
süreç gerekiyordu. Bu süreci de Parnasse Okulu gerçekleştirdi.
Şimdi, olayların gelişmesini, toplumsal değişmeleri ve
bu şiir okulunun doğuşunu biraz ayrıntılı araştıralım.
1848 Paris Devrimi
Seçim yasası, burjuvazinin meclise girişini güçleştiren
özellikler taşıyordu. Milletvekilliğine ancak büyük toprak sahipleri
adaylığını koyabiliyordu, toprak ise genellikle soyluların tekelindeydi.
Seçim yasasını değiştirmek için Paris soyluları ayaklandı.
Cumhuriyetçilerden bir grup onlara önderlik ediyordu. Louis Philippe ve
yönetimi devrildi. Geçici hükümetin başına Lamartine getirildi. Devrimi
işçiler yapmıştı ama başlarında burjuva cumhuriyetçiler vardı. Sosyalistler
henüz örgütlenmemişlerdi. Bazı delegeler ellerinde kızıl bayraklarla
geldiler. Ama Lamartine, ünlü söyleviyle onları saf dışı bıraktı. Burada
Lamartinein kişiliği üstünde durmakta yarar var. İnsanların geleceğini
siyasal demokraside gören Lamartine de çok tutarda taşınmaz malları olan
zengin bir kentsoyluydu. Sosyalist bir düzene karşıydı. Mülkiyet hakkının
kutsallığına, onun tek ve en büyük sosyal kuruluş olduğuna inanıyor,
işçilerin bir gün yönetimi ele geçirmelerinden korkuyordu. Bunu önlemek için
de, toplumsal iyileştirmeler ve düzenlemeler yapılmasını gerekli görüyor,
Son derece önemli şeyler son derece güçlü hükümetlerce gerçekleştirilir,
diyordu. Ancak, tutucular ve liberalleri bu düşünce çevresinde bir araya
getiremeyince, 1841 de sol karşıtlar safına, 1843te de sol karşıtların
başına geçti. Böylece, halka devrim yaptıracak, ama bu devrimin bizzat
başında bulunduğundan onu frenleyerek, yalnızca çok zorunlu bazı toplumsal
düzenlemeleri gerçekleştirecek, mülkiyet hakkına dokundurmayacaktı. Nitekim,
geçici hükümetin başına geçince ilk işi sosyalist devrimi engellemek oldu.
Öte yandan, nüfusun büyük çoğunluğunu oluşturan
köylüler de eyleme kayıtsızdı. Böylece, hükümet yönetiminde, kralcı
burjuvalar ve soyluların yerini cumhuriyetçi burjuvalar aldı.
Seçim yapıldı. Meclise, Lamartinele birlikte, Paris
bölgesinden Victor Hugo da girdi. Alfred de Vigny ve Alfred de Musset seçimi
kazanamadılar. Baudelaire ve Leconte de Lisle başlangıçta devrimin içinde
yer aldılar, sosyalizme sevgi duydular, ama sonra aktif politikadan
çekildiler.
Aralık 1848te yapılan cumhurbaşkanlığı seçiminde iki
başkan adayı vardı; Lamartine ve Louis Napoleon. Seçimi, ezici bir
çoğunlukla Louis Napoleon kazandı. Lamartinee karşıt olanlar arasında
Victor Hugo da vardı.
İkinci İmparatorluk Dönemi
1849da seçilen meclisin çoğunluğu monarşistlerden
oluşuyordu. L. Napoleon (Üçüncü Napoleon) 1851 Aralıkında hükümet darbesi
yaptırıp yönetimi güçlendirdi, bir yıl sonrada (1852) imparatorluğunu ilan
etti. Cumhuriyetçileri ve kendisine karşıt olanları tutuklattı. Önceleri
Louis Napoleonu savunan Hugo, ideolojik olduğu kadar, kişisel nedenler
yüzünden sola yaklaştı. Evenement (Olay) adlı gazetesinde Louis Napoleonun
çevirdiği dolapları açıkladı. Parislileri ayaklandırmaya çalıştı,
başaramadı. Tutuklanmak üzereydi. Ülkeyi terk edip Belçikaya geçti ve
savaşımını yurtdışından sürdürdü.
1848 Paris Devrimi başka ülkelere de örnek oldu. Diğer
bazı Avrupa ülkelerinde de halklar ayaklandılar. Devrimciler, önceleri bazı
haklar elde ettilerse de, sonra kendi aralarında anlaşmazlığa düştükleri
için, erklerini yeniden güçlendiren gerici hükümetlere yem oldular.
Devrimleri karşıdevrimler ve büyük devletler arasındaki
savaşlar izledi.
İngiltere, Rusya ile; Fransa, Avusturya ve Prusya ile;
Prusya, Avusturya ile savaştı. Bu savaşlar imparatorları yıprattı.
Ülkelerinde bazı iyileştirmeler yapmak, liberallere yanaşmak, bazı yeni
haklar vermek zorunda kaldılar. Fransa Prusyaya yenildi, Fransız ordusu
esir düştü, Prusya ülkeyi işgal etti. 4 Eylül 1870de Fransada Üçüncü
Cumhuriyet ilan edildi. Prusyalıların Paristen çekilmesinden sonra
Parisliler bir kez daha ayaklandılar, devrimci hükümet yönetime el koydu.
Versaillesdekı ordu Parise yürüdü, devrimi bastırdı.
Avrupa ve Fransada Toplumsal Yapı
Üçüncü Cumhuriyetin ilan edildiği sırada, Avrupa ve
Fransanın toplumsal, siyasal ve ekonomik durumunu şöyle özetleyebiliriz:
Doğumlar yüksek orandaydı, nüfus sürekli artıyordu.
Nüfusun büyük çoğunluğunu köylüler oluşturuyordu; sanayileşme sonucu,
köylerden kentlere sürekli akın vardı. Büyük kentlerin sayısı çoğalıyor,
toplumsal iletişim ve alışveriş kolaylaşıyordu.
Yasalar önündeki eşitsizlik kaldırılmıştı ama ekonomik
eşitsizlik sürüyordu. Toprak sahibi olmayan tarım emekçileri ve
gündelikçiler yoksulluk içindeydi. Sanayi işçileri tekniğin ilerlemesinden
pek yararlanamıyor, yine sömürülüyordu. Sendikalar ya yoktu, ya da sarıydı;
grevleri engelliyor, siyasal mücadeleden kaçınıyordu. Evlerinde çalışan
işçiler ise sürekli işsiz kalıyordu.
Dış ticaret gelişmişti. Alım satımlar borsalarda
yapılıyor, kredili satışlar ticaret hacmini kabartıyordu.
Avrupada özgür bir anayasa hukuku doğmuştu.
Anayasaların başlıca niteliği, monarşiye ve siyasal özgürlüğe dayalı
olmalarıydı. Sözde özgürlükler veriliyordu ama yönetimler savaş, ayaklanma,
kargaşa, ulusal çıkarlar gibi gerekçelerle özgürlükleri rahatça
kısıtlayabiliyor, kaldırabiliyor, olağanüstü mahkemeler ve askeri yargıçlar
aracılığıyla ileri atılmaları durduruyor, ilericileri tutukluyordu.
Kadın hakları gelişmemişti. Kadın erkeğin mutlak
egemenliği altındaydı.
Sanayinin nimetlerinden ve artan üretimden en çok
burjuvalarla soylular yararlanıyordu. Soylular Doğu Avrupada yine üstün
sınıfı oluşturuyordu. Orta Avrupa ve özellikle Batı Avrupada ise soyluluk
unvanı sağlayan büyük toprakları satın alma ve evlilik yoluyla burjuvazi
soylularla kaynaşıyordu.
Bilimsel ve Kültürel Değişimler
Bilim ilerliyordu. Pozitivist görüş egemendi. Gözlem ve
deneydışı bilgi saygınlığını yitiriyor, gerçekdışı sayılıyordu. Bu eğilim,
maddeciliğin giderek ön plana çıkmasına yol açtı, fizikötesi gözden düştü.
Pozitivist ve maddeci görüş din ile bilimin arasını açtı. Ne var ki, ilk ve
orta öğretimde din yine egemendi, ilerici düşünceler ancak üniversitelere
girebiliyordu.
Filozoflar daha çok ruhbilime yöneldi.
Tarihsel araştırmalara ve yazılara ağırlık verildi.
Michelet (17981830), Fustel de Coulanges (18301889), Ernest Renan
(18231892), Augistin Tluerry (17951856), Tocqueville (18051859) gibi
tarihçilerin araştırma ve yapıtları özellikle Parnasse Okulu ozanlarının
tarihe yönelmesine yol açtı.
Roman alanında, Balzac, Stendhal, Flaubert, Georges
Sands ve Emil Zolanın yapıtları egemendi.
Çağın ozanları: Victor Hugo, Lamartine, Theophile
Gautier, Alfred de Musset, Leconte de Lisle, Banville, Baudelaire, adını
duyurmaya başlayan Verlaine, Mallarme ve Rimbaud.
Cumhurbaşkanı seçilemeyince Lamartine büyük düş
kırıklığına uğrayıp kabuğuna çekildi. Hugo yurtdışından mücadelesini
sürdürdü. Diğerleri ise genellikle fildişi kulelerde yaşadılar. Toplumcu
öğretilere, işçinin ve gündelikçi köylünün, topraksız köylünün, kısaca
emekçinin sömürülmesine, yoksulluğuna, ezilmesine ilgi göstermediler. Emekçi
sınıflar bir yana, burjuvazinin gerçeğine bile eğilmediler.
Şürde Parnasse Okulu, özetle şu etkiler sonucu ortaya
çıktı:
Burjuvazi soylularla kaynaşınca, burjuva aydınlar da
soyluların beğeni ürünü olan eski klasik akıma ilgi duymaya, şiirin
kaynağını geçmişte aramaya başladılar.
Bilim ve tarih alanındaki gelişmeler genç ozanları
etkiliyordu. Bilimsel maddeciliğin ve pozitivizmin gelişmesi onları,
kişiselden uzaklaştırıp, kişisel olmayanı, nesneli aramaya, tarih
çalışmalarının gelişmesi de öznelerini ve konularını geçmişte aramaya
yöneltti.
Eskiyen her akım gibi Romantizm de bıkkınlık
uyandırıyor, gençler yenilik arıyordu.
Fransız şiir geleneğinde her akımın ve bu akımı
sürdüren ozanların başını bir ya da biriki ozan çeker. Hugo 1851de
yurtdışına kaçınca, Romantizm de, Paris ozanları da öndersiz kaldı. Önder
aranıyordu. Sainte Beuve, Baudelairee, Ozanları derleyip toparla, dedi.
Fleurs du Mal'in ozanı kestirip attı: Bu dünyaya şunu ya da bunu yönetmek
için gelmedim, hem ben, kendi kendini yönetemeyenlerden de tiksinirim.
Theodor de Banville ciddiye alınmıyordu.
Mussetnin adı üstünde duruldu, Baudelaire, Rimbaud ve
Verlaine onun hemen defterini dürdüler.
Zamanın egemen akımı Romantızmden hoşlanmayan bu
başsız ozanlar topluluğu, bazen Leconte de Lislein evinde, bazen de yayıncı
Lemerrein Parnasseın Asma Katı adını taşıyan kitabevinde toplanıyor, şu
ortak düşünce yöresinde birleşiyordu:
Sanat sanat içindir: Doğasıyla sanat yarar gözetmeyen
bir uğraşıdır. O halde sanattan yararlı hiçbir amaç beklememek gerekir.
Sanatçının bir tek tanrısı vardır: Güzellik. Sanatçının
düşünü yalnız güzellik gerçekleştirir, kaygılarım güzellik dindirebilir.
Ölümsüz olan yalnızca güzelliktir. Güzellikten başka amacı olmadığı için
ozan plastik sanatlarla bağlantısını güçlendirmeli, güzeli elde etmek için
bütün çabaları göstermeli, işi rastlantıya bırakmamalıdır (Gautier).
Biçim ve teknik zorunludur: Bir yapıt ne kadar teknik
bir çalışmanın ve yenilmiş güçlüklerin ürünü ise o kadar güzeldir. Sanatçı
kolaylığı sürgün etmeli (Gautier). Dize üstünde önemle dururlar, ritimleri,
tiz ve tam uyakları severler. Uyak dizenin ta kendisidir. (Banville). Oysa
Romantizmde, bilindiği gibi, tumturaklı, klasik şiir dilinin yerim
gelişigüzel bir sesle yazılmış, kişisel duyguları yansıtan, diri, canlı bir
halk dili almıştı. Romantik şiirin kurucusu kabul edilen Hugo, tekdüze
kuralcılığın yerine, daha yumuşak olan düzgün anlatımı koymuştu.
Kişisel lirizme ve kişiselliğe paydos: Kişisel temalar
ve onun çok yinelenen çeşitlemeleri dikkati yordu, tüketti. Nesneli
aramalıyız, kişisel olmayana yönelmeliyiz. Bu duygusuzluk anlamına gelme
lirizmi artık bir yana bırakalım. şiir bireysel bir destanda kanatlanamaz.
Bilge bir kuşaktanız. Çağın aydınlık yoluna girmek için geçmişe
yönelmeliyiz, geçmişten günümüze gelmeliyiz. Bilimin yoluna, pozitivizmin
yoluna böyle girebiliriz. Artık geçmişi, imgelemlerle ya da yerel renklerle
çağrıştırmak değil de, en yeni belgesellerin yardımıyla, fikirleri,
olayları, özden yaşamı, varolma, inanma, düşünme, davranma nedenini, eski
soyları oluşturan her şeyi yeniden yaşatmak söz konusudur. Uzun zamandan
beri birbirinden ayrılmış olan bilim ve sanat, birbiriyle kaynaşmasa bile
birleşmek zorundadır. (Leconte de Lisle). Oysa, bilindiği gibi,
Romantizmde, bireyin imgelemi, düş gücü ve duyarlığı benin kendinden
geçişi ve kişisel lirizm egemendir.
1860tan beri edebiyatta varolan ve yukarıda
özetlediğimiz ilkeleri savunan bu Romantizm karşıtları, kendilerine uygun
bir ad arıyor, bulamıyorlardı. Üslupçular (Stylistes), Biçimciler
(Formistes), Fanteziciler (Fantaisistes), Duygusuzlar (Impassibles) gibi
adlar üzerinde durdular, beğenmediler. Yedi yıl sonra, 1867de,
toplandıkları kitabevinin adını benimseyip okullarına Parnasse, kendilerine
de Parnassecı (Parnassien) dediler. Yaşlı Gautier liderleri olamadı ama
okul ilkelerinin çoğunu ondan aldı.
Tarih kitaplarını didiklediler. Resim atölyelerini
dolaştılar. Mitolojilerin tanrılarını, yarı tanrılarını, su perilerini
şövalyelerin yiğitlik öykülerini yazdılar. Betimlere uzun uzun yer verip
şiirde tablolar çizdiler. Dizeyi kuyumcu gibi işlediler. Ancak, soğuk bir
plastik güzellik yaratmaktan öteye gidemediler. şiirleri, dışı özene bezene
işlenmiş değerli taşlarla süslü, ama içi boş bir mücevher kutusuna benzer.
Parnasse Okulu bir sanat akımı değil, Romantizm ile
Sembolizm arasında bir süreçtir. Nitekim, büyük bir akım olan Sembolizmin
dört öncüsü; Baudelaire, Verlaine, Rimbaud ve Mallarme bu okulun içinden
çıktı.