Müteşâbih sıfatları, Allahın ilmine havale etmek gerekir:
Meselâ; Allahın iki el (Sâd: 75), yüz (Rahmân: 27), nefs (Mâide: 116), uluvv (Mülk: 16), istivâ (Tâ-Hâ: 5) gibi sıfatları vardır. Rabbimiz, bu türden sıfatlarını Kuranda zikretmiştir. O halde biz de, bunlar, Onun sıfatlarıdır deriz. Gerek Kuran ve gerekse Hadislerdeki bu türden müteşâbih sıfatlara keyfiyetsiz (nasıllığını sorgulamadan), teşbih (benzetme), temsil (misallendirme), tecsîm (cisimlendirme), tatîl (anlamını işlevsiz kılma) ve tahrif (bozup değiştirme)ye gitmeden inanırız.
İstivâ konusunda fazla detaylara girmeden, bazı rivâyetleri naklederek birkaç meseleyi açıklamak istiyoruz. Ama ondan önce, bu kelimenin anlamını ve Kuranda nasıl kullanıldığını ifade edelim. Sözlükte, istivâ; eşit olmak, yönelmek, istikrar bulmak, hükmetmek, hâkim olmak, yükselmek, yüksek ve yüce olmak ve kurulmak gibi anlamlara gelir.
Bu kelime istevâ: istivâ etti şekliyle, Kuran-ı Kerimde dokuz yerde kullanılmıştır. Bunlardan ikisinde (Bakara: 29, Fussilet: 41) ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاء sonra semâya yöneldi şeklinde ilâ:
e doğru edatı kullanılmıştır; altı tanesinde (Arâf: 54, Yûnus: 3, Rad: 2, Furkân: 59, Secde: 4, Hadîd: 4) ise, ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ sonra arşa istivâ etti şeklinde alâ:
üzerine, üzerinde edatı kullanılmıştır. Bir yerde de الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى Rahmân arşa istivâ etti (Tâ-Hâ: 5) şeklinde geçmektedir. İstivâ kelimesinin Kuranda başka Ayetlerde de mâzi ve muzâri kipleriyle kullanımları vardır. Bu Ayetlerde de, eşit ve denk olmak, oturmak, kurulmak ve binmek gibi anlamlar ifade etmektedir. Tabi ki bu anlamların varlıklarla ilişkili olduğunu unutmayalım. Yani bu verdiğimiz anlamlar, istivânın kelime anlamlarıdır. Bu fiili, Allaha nispet ettiğimiz zaman, mahlûkâta ait olan bu anlamları veremeyeceğimizi, Allahı yaratılmış varlıklara benzetmenin asla câiz olmadığını unutmayalım
ALLAHIN, EL, YÜZ, NEFS, ULUVV, İSTİVÂ GİBİ SIFATLARINA İMAN MESELESİ:
Müteşâbih sıfatları, Allahın ilmine havale etmek gerekir
Meselâ; Allahın iki el , yüz , nefs , uluvv , istivâ gibi sıfatları vardır. Rabbimiz, bu türden sıfatlarını Kuranda zikretmiştir. O halde biz de, bunlar, Onun sıfatlarıdır deriz. Gerek Kuran ve gerekse Hadislerdeki bu türden müteşâbih sıfatlara keyfiyetsiz (nasıllığını sorgulamadan), teşbih (benzetme), temsil (misallendirme), tecsîm (cisimlendirme), tatîl (anlamını işlevsiz kılma) ve tahrif (bozup değiştirme)ye gitmeden inanırız.
İstivâ konusunda fazla detaylara girmeden, bazı rivâyetleri naklederek birkaç meseleyi açıklamak istiyoruz. Ama ondan önce, bu kelimenin anlamını ve Kuranda nasıl kullanıldığını ifade edelim. Sözlükte, istivâ; eşit olmak, yönelmek, istikrar bulmak, hükmetmek, hâkim olmak, yükselmek, yüksek ve yüce olmak ve kurulmak gibi anlamlara gelir.
Bu kelime istevâ: istivâ etti şekliyle, Kuran-ı Kerimde dokuz yerde kullanılmıştır. Bunlardan ikisinde ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ sonra semâya yöneldi şeklinde ilâ:
e doğru edatı kullanılmıştır; altı tanesinde ise, ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ sonra arşa istivâ etti şeklinde alâ:
üzerine, üzerinde edatı kullanılmıştır. Bir yerde de الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى Rahmân arşa istivâ etti şeklinde geçmektedir. İstivâ kelimesinin Kuranda başka Ayetlerde de mâzi ve muzâri kipleriyle kullanımları vardır. Bu Ayetlerde de, eşit ve denk olmak, oturmak, kurulmak ve binmek gibi anlamlar ifade etmektedir. Tabi ki bu anlamların varlıklarla ilişkili olduğunu unutmayalım. Yani bu verdiğimiz anlamlar, istivânın kelime anlamlarıdır. Bu fiili, Allaha nispet ettiğimiz zaman, mahlûkâta ait olan bu anlamları veremeyeceğimizi, Allahı yaratılmış varlıklara benzetmenin asla câiz olmadığını bilelim
Bu girişten sonra, Allahın istivâ sıfatına yaklaşımımız nasıl olmadır, sorusuna cevap arayalım. İbn-i Atıyye rahımehullâh, Tâ-Hâ Sûresinin beşinci Ayetinin tefsirini yaparken şunları söylemektedir: İmam Mâlik, kendisine istivâ hakkında soru soran bir adama şöyle demiştir: İstivâ malumdur, keyfiyet meçhuldür, Bundan (istivâ hakkında) sual etmek bidattir.
Başka bir rivâyette de şöyle geçmektedir: Bir adam, Mâlik b. Enese, Allahın Rahmân arşa istivâ etti kavlinden sual etti ve istivâ nasıldır? dedi. Bunun üzerine uzunca bir süre başını öne eğdi, buram buram terlemeye başladı sonra dedi ki: İstivâ; meçhul değildir, keyfiyeti akledilemez, buna iman etmek farzdır, bundan sual etmek bidattir. Sanıyorum ki sen sapık bir adamsın. Sonra emretti, adamı huzurundan çıkardılar. Bu rivâyete göre; İmam Mâlik, kendisine istivânın keyfiyeti sorulduğu için sıkıntıdan ter içinde kalmıştır. Çünkü Rahmânın istivâ sıfatını akıl ihâta etmekten âcizdir. Bu nedenle de, istivânın bu boyutundan sorgu sual etmek bidattir. İmam Mâlik, böyle bir soru sorduğu için, o adamın dalâlet ve bidat ehli olduğunu düşünmüştür. Allahın bu sıfatının mahiyetini kurcalayan bu adamın davranışının, kendisini ya da diğer insanları teşbih ve tecsîme götürme tehlikesinden dolayı da çok rahatsız olmuş; adama gerekli cevabı verdikten sonra huzurundan çıkarılmasını istemiştir. Diğer bir rivâyette ise, İmam Mâlik, istivânın malum olmasının (bilinmesinin), sözlükteki anlamı açısından olduğunu belirtmektedir: İmam Kurtubî rahımehullâh, Arâf Sûresinin 54. Ayetinin tefsirinde bu rivâyeti nakletmektedir: İmam Mâlik rahımehullâh: İstivânın ne demek olduğu sözlükte bilinmektedir, nasıl olduğu meçhuldür, bundan soru sormak bidattir. İşte Selef-i Sâlihînın istivâ konusundaki genel itikâdı budur!
Şeyhul İslâm İbn-i Teymiyye rahımehullâh, Allahın arşa istivâsı konusunda, Ehl-i Sünnetin görüşünü zikrederken şöyle demektedir: Arşa istivâ, keyfiyetsiz şekilde Allahın bir sıfatıdır. Kişinin buna iman etmesi ve bunun hakkındaki ilmi Allaha havale etmesi gerekir. İbn-i Teymiyye, bu açıklamadan sonra, -az önce- Beğavî tefsirinden naklettiğimiz, Tâ-Hâ Sûresinin 5. Ayetinin tefsiri hakkında bir adamın İmam Mâlike yönelttiği soruyu ve İmamın da o kişiye verdiği cevabı kaydetmiştir.
Biz de, Allah, arşa istivâ etmiştir diye iman ediyoruz. İstivâ sıfatını Allah için isbât ediyoruz ama nasıl istivâ ettiğini bilmiyoruz. Allahın bu sıfatına keyfiyetsiz iman ediyoruz. Bu konudaki ilmi, Allaha havale ediyoruz. Allahı, cisimlendirmekten ve misallendirmekten tenzih ediyoruz. Zira hiçbir şey, Allahın benzeri olmadığı için, Rabbimizin sıfatlarıyla bir mahlûkâtı karşılaştırarak anlayıp akletmenin imkânı da bulunmamaktadır. Bu nedenle de bu konuda, gereksiz sorularla meseleyi didiklemiyoruz. Selef, istivâ Ayetinin keyfiyetine girmeden, Allahın bu sıfatını işlevsiz de bırakmadan şunu söylemiştir: Allah, zâtıyla arşın üstünde ve mahlûkâtından ayrıdır. Dört mezhep imamı; Ashab-ı Kirâmın, Yüce Allahın zâtıyla âlemin dışında ve fevkinde olduğuna inandıklarını ve dolayısıyla İslâm akidesini bu inancın teşkil ettiğini savunmuşlardır. Müteşâbih olan bu meselede çok tartışmalar olmuştur. Bu ifadede, Allaha mekan nispeti yoktur. Allah herhangi bir mekanda değildir ve mekandan münezzehtir. Çünkü Allah, mahlûkâtı ve arşı yaratmadan önce de vardı
İstivâ meselesinin konuşulduğu bir yerde cihet bahsinin ele alınmaması mümkün değildir. Bu konuda İslâm alimlerinin iki yol tuttuklarını söyleyebiliriz. Bir grup alim, Nasslarda gelen haberî sıfatları tevîl etmeden olduğu gibi, zâhirleri üzerinde kabul etmişler. Ama bunu yaparken asla Allahı mahlûkâtına benzetmemiş, cisimlendirmemiş ve Onu yüceliğine uygun şekilde nitelemişlerdir. İlk dönem Selef-î Sâlihînin ve onlara uyan müctehidlerin yolu budur. Bir kısım alimler de, tevîl yapmışlardır. Onlar da, genelde müteahhırûn (sonra gelen) alimlerdir. Fakat bu alimler de, tevîl esnasında Allahı, müşebbihe ve mücessimenin yaptığı gibi, yaratılmışlara benzetmekten ve Onu cisimlendirmekten, Ona noksanlık izâfe etmekten şiddetle kaçınmışlardır. Bu gerçekleri göz önüne alarak, şu gerçeğin altını çizmek isteriz. İslâm alimlerinin gerek haberî sıfatlar ve gerekse tüm müteşâbih Nasslar hakkındaki farklı yorumlarının olduğunu hatırdan çıkarmamalıyız. Ve biz, bu açıklamalardan hangisini tercih edersek edelim, bizim gibi düşünmeyen alimleri ve Müslümanları sapıklıkla, bidatçılıkla hatta küfür ile ithâm etme gafletine düşmemeliyiz. Çünkü İslâm alimleri ictihâdın câiz olduğu yerlerde ictihâd ederler ve o yorumları esnasında mutlaka İslâmın inanç esaslarını ve haram-helâl hudûdunu muhafaza ederler. Görüşleri zâhiren birbirlerine zıt dahi olsa bunu lafzî ihtilâf olarak görmemiz gerekir. Zira işin esasında, vahyin muhkem Nasslarına istinâd konusunda alimler arasında ayrılık yoktur. Bütün alimlerin amacı, Allahın rızasıdır. Dayanakları da vahiydir. Farklılık, muhkem olmayan o Nassları yorumlama ve anlama konusunda ortaya çıkmaktadır. Bundan dolayı alimler kınanmaz. Çünkü onlara o meselelerde ictihâd iznini Allah Sübhânehu ve Teâlâ vermiştir.
İmam Kurtubi, cihet konusunda şöyle demektedir: Selef-i Sâlihînin ilk dönemleri, Allahın bir cihette buluşunu nefyetmiyorlar ve bunu nefyettiklerini de ifade etmiyorlardı. Aksine onlar ve herkes, Allah Teâlânın Kitabında bildirdiği, peygamberlerinin de haber verdiği şekilde, Ona cihet isbât ediyorlardı. Selef-i Sâlihten hiçbir kimse, Allahın arşı üzerine hakikaten istivâ etmiş olduğunu inkâr etmiyordu. İstivâ Ayetinde ifade edildiği gibi, Allah, arşa hakikaten istivâ etmiştir. Bu arşın üzeri de mahlûkâtın dışında ve ondan ayrıdır. İstivânın mahiyetini bilmediğimiz için, bu meselede bize düşen; Allahı noksanlıklardan tenzih etmek, Onu mahlûkâtına benzetmemektir. Bu konuyu fazla uzatmak istemiyoruz. Zira ana konumuz istivâ bahsini detaylandırmak değil, Allahın haberî sıfatlarına karşı tutumumuzun ve inancımızın nasıl olması gerektiğini açıklamaktır. İstivâ bahsi de, bu konuda çok önemli bir mesele olduğu için, bu örneği açıklama ihtiyacı hissettik
Allahın bir diğer sıfatı, Allahın elidir. Rabbimiz şöyle buyurmaktadır: Muhakkak ki (Hudeybiyede) sana beyat edenler ancak Allaha beyat etmiş olurlar. Allahın eli, onların eli üzerindedir
Bu Ayet, Mekkeye elçi olarak gönderilen Hz. Osmanın şehid edildiği haberi üzerine, Peygamberimizin, ashabından, onlar ölünceye kadar savaşacaklarına ya da savaş meydanından kaçmayacaklarına dair kendilerinden kesin söz almıştı. Buna, Rıdvân Beyati denir. İşte Ayet, bu beyate işaret etmektedir. Bu konuya, Câhiliyye konusunu açıklarken, Hamiyyetül Câhiliyye kısmında temas etmiştik.
Bu Ayette zikredilen Allahın eli meselesine dönecek olursak; biz, Allahın eli vardır diye inanırız. İstivâ konusunda dediğimiz gibi, el biliniyor ama, Allahın eli, kimsenin eline benzemediği için, burada teşbih ya da temsil asla câiz değildir. Tahrîf ve tatîl de yapılmamalıdır. Nasıl bir el? diye de sorulmamalıdır. Keyfiyeti meçhul olan müteşâbih sıfatlar konusundaki tutumumuz; Allahın şânına ve azametine yakışır bir el olduğuna iman etmek ; bu ve benzeri sıfatları sorgulamaktan ve iptal etmekten sakınmaktır.
Mutezile ve kaderiyye fırkaları, Fetih Sûresinin 10. Ayetindeki Allahın eli için; Onun ilmi ya da kudreti demektedirler. Bu şekilde tevîl edildiğinde, yed (el) meselesinde, büyük bir işkâl (karışıklık ve problem) ortaya çıkmaktadır. Allahın el sıfatı için, ilim veya kudret anlamı verildiğinde, bu sıfatı işlevsiz kılmanın yanında, tutarsız ve itikâdî açıdan tehlikeli bir anlam ortaya çıkmaktadır. Bu tutarsızlık da, Allahın iki ilim ve iki kudret sıfatları olduğu sonucudur. Zira Rabbimiz, Sâd: 75. Ayette de: (Allah) buyurdu: Ey İblis, iki elimle yarattığıma secde etmekten seni meneden nedir?
buyurmaktadır. Bu Ayet, Allahın, el sıfatına, ilim veya kudret anlamları verilemeyeceğinin açık delilidir. Kuranda farklı Ayetlerde geçen el sıfatının da farklı sıfatlar olmayacağı aşikâr olduğuna göre el sıfatını tevîl etmek yerine, teşbîh ve tecsîmden sakınarak isbât etmek daha isâbetlidir. Bu nedenle, el, Allahın bir sıfatıdır ama keyfiyetini bilmiyoruz deriz. Allahın rızâ ve gazap sıfatları da öyledir. Bunlar hakkında da, nasıllıklarını bilemediğimiz halde, bunlar, Allahın iki sıfatıdır diye iman etmekteyiz.
Yed (el), vech (yüz), kadem (ayak), ayn (göz) , Allahın gelmesi, gitmesi, inmesi (mecîe, zehâb, nüzûl, ityân), istivâ gibi haberî sıfatların zâhirî anlamları dikkate alındığında teşbîh ve tecsîme götürücü oldukları için, alimler bu tür sıfatların tevîl edilip edilmemesi hususunda ihtilâf etmişlerdir. Haberî sıfatları olduğu şekliyle isbât edenler olduğu gibi, onları tevîl edenler de olmuştur. İslâm alimlerinin ortak noktası, Allah Teâlâyı, mahlûkâta benzemekten tenzîh etme esasında birleşmeleridir.
يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ "Allahın eli onların elinin üstündedir" Hâfız İbn-i Kesîr, istivâ konusunu açıklarken, Allahın sıfatları konusunda şu hükümleri kaydetmektedir: Bilâkis hakikat, imamların söylediği gibidir. Mesela, İmam Buhârînin hocası Nuaym b. Hammad şöyle der: Kim Allahı, mahlûkâta benzetirse kâfir olur. Kim Allahın kendisini nitelediği bir vasfı inkâr ederse kâfir olur. Allah ve Rasûlünün, Allahı nitelemelerinde hiçbir teşbih yoktur. Dolayısıyla kim açık Ayetlerde ve sahih Hadislerde gelen sıfatları, Allahın yüceliğine layık bir şekilde Ona isnâd eder, Allahı noksanlıklardan tenzih ederse doğru yola girmiştir. İbn-i Kesîr, bu açıklamaları yaparak, Allahın sıfatlarını inkâr etmenin ve o sıfatları yaratılmışlara teşbîh etmenin küfür olduğunu belirtmektedir. Bu sebeple biz, Allahın sıfatlarında teşbih ve tecsîm yapmadan, O sıfatların Allahın yüceliğine yaraşır şekilde olduğuna iman etmekteyiz.
Yusuf Semmak
وقد كان السلف الأول رضي الله عنهم لا يقولون بنفي الجهة ولا ينطقون بذلك، بل نطقوا هم والكافة بإثباتها لله تعالى كما نطق كتابه وأخبرت رسله. ولم ينكر أحد من السلف الصالح أنه استوى على عرشه حقيقة.