Aslen mitolojide “Irkalla” “Ereshkigal veya Allatu” olarak da bilinir, yeraltı dünyasını yöneten Mezopotamya Ölüler Kraliçesi’dir. Adı ‘Büyük Kraliçenin Kraliçesi’ veya ‘Büyük Yerin Leydi’ olarak tercüme edilir. ‘batıda Günbatımı Dağlarının altında olduğu düşünülen ve Kurnugia (‘Dönüş Yok Ülkesi’) olarak bilinen ölülerin topraklarına atıfta bulunulmalıdır.
Kurnugia, yeryüzünün altında, ölülerin ruhlarının çamurlu su birikintilerinden içtiği ve toz yediği muazzam bir kasvet alemiydi. Ereshkigal, bu ruhları yeraltı dünyasının girişinde bulunan saray Ganzir’den yönetti ve sadık hizmetçisi Neti tarafından tutulan yedi kapı ile korundu.(Dünya edebi metinlerinde yeri olan mitolojik Erra manzumesi bilinir) yılın altı ayı boyunca eşi ve yardımcısı oldu.
İrkalla, tanrıça Inanna’nın ablasıdır ve MÖ 1900-1600 dolaylarında ünlü Sümer şiiri Inanna’nın İnişi’nde yer aldığı yaygın bir biçimde bilinir.,. İlk kocası Gılgamış Destanı’ndan anlaşıldığı gibi Enkidu kahramanı tarafından öldürülen Cennet Boğası Gugalana idi . dİrkalla dört kez evlendi ve sonunda Dördüncü eşi onunla birlikte ölülerin aleminde kalmayı kabul eden tek kişi Nergal oldu.
Aslen mitolojide “Irkalla” “Ereshkigal veya Allatu” olarak da bilinir, yeraltı dünyasını yöneten Mezopotamya Ölüler Kraliçesi’dir. Adı ‘Büyük Kraliçenin Kraliçesi’ veya ‘Büyük Yerin Leydi’ olarak tercüme edilir. ‘batıda Günbatımı Dağlarının altında olduğu düşünülen ve Kurnugia (‘Dönüş Yok Ülkesi’) olarak bilinen ölülerin topraklarına atıfta bulunulmalıdır. Kurnugia, yeryüzünün altında, ölülerin ruhlarının çamurlu su birikintilerinden içtiği ve toz yediği muazzam bir kasvet alemiydi. Ereshkigal, bu ruhları yeraltı dünyasının girişinde bulunan saray Ganzir’den yönetti ve sadık hizmetçisi Neti tarafından tutulan yedi kapı ile korundu.(Dünya edebi metinlerinde yeri olan mitolojik Erra manzumesi bilinir) yılın altı ayı boyunca eşi ve yardımcısı oldu.
İrkalla, tanrıça Inanna’nın ablasıdır ve MÖ 1900-1600 dolaylarında ünlü Sümer şiiri Inanna’nın İnişi’nde yer aldığı yaygın bir biçimde bilinir.,. İlk kocası Gılgamış Destanı’ndan anlaşıldığı gibi Enkidu kahramanı tarafından öldürülen Cennet Boğası Gugalana idi . dİrkalla dört kez evlendi ve sonunda Dördüncü eşi onunla birlikte ölülerin aleminde kalmayı kabul eden tek kişi Nergal oldu.
Erken Mansiyon ve Popülerlik
İrkalla veya diğer ismiyle ereshkigal yer aldığı ilk ölüme ait ve araştırmacılar tarafından bulunan ölüme ait Sümer şiiri tabletleri MÖ 1982 2029 a dayandığı belirlendi, Ancak şüphesiz daha önce yazılmıştı biliniyordu ve büyük olasılıkla Akad İmparatorluğu dönemine yani MÖ 2500’lere kadar gidiyordu. Ayrıca Akkad döneminin başlangıcına dayanan tabletler de referans olarak ele alınabilir.
İrkalla ölüler Kraliçesi olarak Babil döneminde geniş çapta tanındı. Tanrıçalar daha sonra Mezopotamya tarihinde statülerini kaybetse de, erken kanıtlar en güçlü tanrıların bir zamanlar kadın olduğunu açıkça göstermektedir.
Aslında Avrupa Afrika Asya ve mezopotamya mitoloji kültüründe birçok tarnrı sıfatıyla yer alan güçlü kudretli tılsımlı yaşayan varlıklar olsa da gerçekte bunların sayısı az ve sadeve sosyokültürel olarak farklı toplum ve uygarlıklarda sadece adı değişiyordu.
Yani İrkalla yeraltını yöneten kadın tanrı olarak tekti. Diğer bağlamlarda sadece ismi değişmişti. Örneğin: İnanna oldu, daha sonra Asurlularda Ishtar oldu. Hititler de Sauska , Fenikeliler Astarte, Yunanlılarda Afrodit , Romalıların Venüs ve Mısırlılar İsis gibi.
Bununla birlikte, tüm kültürlerdeki bu isimler yeraltı tanrısı olan İRKALLA tarafından yönetildi .Ayrıca Nergal ona teselli olarak verildikten sonra bile bu pozisyonunu koruyan tek kadın tanrı olarak eşsiz bir konum kazanmıştır. Tabi bu noktada farkedebileceğimiz gibi tanrı dense bile ondan daha büyük ve daha güçlü bir yönetici bir yaratıcı veya bir merkez tanrı tarafından herşey kontrol ediliyordu, bu kavram sümer tabletlerinde anunnakilerin yaratım sürecinde kullandıkları bir cümlede de görüyoruz, Anu Enlil Enki yaratım tasarımı üzerine tartışırken tanrılardan birinin “yaratım ve kader işinin baba tanrıya ait olduğunu söylediğini görüyoruz.
Volkan Çelik Videoları kanalındaki Sümer tabletlerini mutlaka tıklayarak inceleyiniz.
Mitolojik tarihte irkallaya büyük saygı duyuldu. Onun dünya insanlarına tanıtılışı günümüzde yaygın fakat yanlış bilindiği verisine ulaşsak bile ortaya çıkan tanımlamanın oldukça kafa karıştıran cinsten olduğunu görüyoruz, bilinen aynen şu şekilde; bir kadının ‘gerçek benliği’ nde yer alan dişilik ve kadınlık enerjisi irkallanın gölgesidir..
Aslen İrkalla kesinlikle bir kişinin karanlık yarısıyla yüzleşerek bütünlüğe yolculuk yapması anlamında da günümüzde yaşadığı görülmektedir, ancak bu şiirin orijinal anlam bir çok yazar ve araştırmacı tarafından onaylanmasa da halk arasında benimsenen bir yapıya sahip olmuştur..
İrkalla / ishtar / inanna Mezopotamya edebiyatında sıklıkla sadece kendisini ve kendi arzularını, çoğu zaman başkalarının pahasına düşünen bir kadın olarak tasvir edilir . Gılgamış Destanı’ndan, cinsel gelişmeler kahraman tarafından reddedilmiştir ve kız kardeşinin kocası Gugulana, Cennetin boğası, gönderir böylece Gılgamış’ın krallığını yok etmek için. Yüzlerce insan boğa öfkesi tarafından öldürüldükten sonra, Gılgamış’ın arkadaşı ve silah arkadaşı olan Enkidu tarafından öldürüldü. Enkidu tanrılar tarafından bir ilahı öldürdüğü için Yargıçlar ismi ile bilinen 12 Anunnaki tanrısı tarafından cezalandırılır ve ölmeye mahkum edilir; Gilgamesh’i ölümsüzlük arayışına gönderen olay tam olarak budur, dostunu kaybetmiş olmak ve ölmemeyi istemek.
İştar Yeraltı Dünyası Anlatımlarına nasıl girdi
Araştırmacı yazar Muhammed Amin‘in çalışmasından kısa bir parça paylaşalım.
Hikaye, Inanna’nın Gugulana’nın cenaze törenine katılmak için yeraltı dünyasına nasıl seyahat etmeyi seçtiğini ve geldiğinde nasıl tedavi edildiğini detaylandırarak başlar.
İrkalla, kız kardeşinin geldiğini duymaktan memnun değildir ve Neti’ye, onu tahta odaya kabul etmeden önce yedi kapının her birinde çeşitli kıyafet ve süs eşyalarını çıkarmasını söyler. Inanna, irkallanın önünde durduğunda çıplaktır ve Ölü Annuna’nın ona karşı verdiği karardan sonra, irkalla kız kardeşini öldürür ve cesedini duvara asar. Inanna’nın hizmetkarı Ninshubur’a daha önce ne yapması gerektiği konusunda talimat vermesi sadece Inanna’nın akıllılığı ve Ninshubur’un tanrıları ikna etme yeteneği Inanna’nın dirilişini sağlar. Buna rağmen, Inanna’nın eşi Dumuzi ve kız kardeşi yeraltı dünyasındaki yerini almalıdırlar çünkü geri dönüşü olmayan bir ülkedir ve hiçbir ruh yerine başka bir ruh bulmadan geri dönemez.
Eserin ana karakteri Inanna değil irkalladır. Kraliçe, Inanna’nın Gugulana’nın ölümüne neden olmaktan suçlu olduğunu bilen danışmanları Annuna’nın kararına göre hareket eder. Metin şöyle:
Yeraltı dünyasının hakimleri olan annuna onu kuşattı(Wolkstein and Kramer, 60)
Ona karşı karar verdiler.
Sonra irkalla Inanna’ya ölümün gözünü taktı
Gazap sözüyle ona karşı konuştu
Suçluluk çığlığı ona karşı seslendi
Ona vurdu.
Inanna bir cesete dönüştü
Bir parça çürüyen et
Ve duvardaki bir kancadan asıldı
Inanna, suçu nedeniyle yargılanır ve infaz edilir, ancak açıkça bu olasılığı öngördü ve hizmetçisi Ninshubur ile talimatlar bıraktı. Üç gün ve üç gece İnanna bekledikten sonra Ninshubur, tanrıçanın komutları takip eder İnannanın babası Enki’ye gider yardım ve iki koruma güç alır. Nishubur Galla ile yeryüzüne gelir ve İnannaya yardım etmek için cinsiyetsiz iblislerden yardım alır. Galla ise “sinek gibi” yeraltına girmeye ve Enki’nin özel talimatlar sonrasında irkalla ile savaşırlar. Ölülerin Kraliçesi sıkıntı içinde görülür:
Vücuduna keten(Wolkstein ve Kramer, 63-66)
bulaşmamış Göğüsleri açıldı
Saçları pırasa gibi başının etrafında döndü.
Hikaye, büyük zorluklar yaşayan kraliçe irkallayı tarif etmeye devam ediyor. Galla kraliçeyi daha fazla zorlamak istemez ve galla Enki’nin emrettiği gibi, “Sadece duvardaki kancadan asılı olan inannanın cesedini istiyoruz” der. (Wolkstein ve Kramer, 67)
ve Ereshkigal yani irkalla cesedi onlara veriyor. Galla Inanna’yı yiyecek ve su ile diriltir
Kutsal İrkalla! Büyük varlık!
Kutsal İrkalla! Övgülerinizi söylüyorum!
(Wolkstein ve Kramer, 89)
İrkalla ve Nergal
İrkalla, savaş tanrısı Nergal onun eşi haline gelene kadar sadece krallığı üzerinde hüküm sürüyor. Hikayenin bir versiyonunda, Nergal, yeraltı dünyasını ziyaret ettiğinde, yedi günlük sevişmeden sonra onu terk ettiğinde kraliçe tarafından baştan çıkarılır, ancak yılın altı ayı boyunca onunla kalmak için geri döner.
Hikayenin versiyonları MÖ 15. yüzyıla Mısır’da Amarna Mektupları arasında ve MÖ 7. yüzyıla dayanan eski bir Asur şehrinin bulunduğu Sultantepe’de ortaya çıkarıldı. Ancak en iyi bilinen versiyonu MÖ 626-539 dolaylarında Neo-Babil döneminden kalma olduğu biliniyor, Enki’yi Nergal’ı yeraltı dünyasına Ölüler Kraliçesi’ne koruma olarak gönderdi ve olayları yatıştırdı..
Bir gün tanrılar herkesin davet edildiği harika bir ziyafet hazırladılar. Ancak irkalla katılamadı çünkü yeraltı dünyasını terk edemedi çünkü oradan ayrılamazdı. Efendi Enki, irkallaya, kutlamadan payını düşeni alabilecek bir hizmetkar göndermesi için bir haber gönderdi ve oğlu Namtar’ı görevlendirdi.
İrkalla’nın Önemi ve Günümüze Kadar Gelen Uygulamaları
İrkalla her zaman dualarda ve ritüellerde büyük güçlerin müthiş bir tanrıçası olarak temsil edilir, ancak genellikle hikayelerde, büyük iyiliğin çıkarları için bir haksızlığı veya yanlışı affeden biri olarak gösterilir. Bu rolde, bir benzerini kendi yaşamlarına uygulayabilmesi için insanlara dindarlığı teşvik etti.
Elbette, iyiliği ödüllendirdiği ve kötülüğü cezalandırdığı, ancak daha da önemlisi, ölüleri ait oldukları alanda tutmak için anlaşıldığı yeraltı dünyasının hükümdarıydı. Yeraltı dünyasının yedi kapısı kimseyi dışarıda tutmak için değil, oraya ait olan herkesi orada tutmak için inşa edilmişti. Ölülerle ilgili bir inanış, İRKALLA’nın çevresinde, dünyasına geçenleri hatırlamaya ve onlara bakmaya devam etmek için büyüdü. Bazı toplumlarda bazı inanışlar ortaya çıktı, ölüler çamurlu su içmek ve tozdan başka bir şeyleri olmadığı için, yiyecekler yerleştirildi ve ölülerin ağzına damlattığı düşünüldüğünden mezarlara tatlı su döküldü.
Günümüzde islam coğrafyasında mezarlara su dökülmesi gördüğünüz gibi sümer mitolojisinden gelmekte ve uygulanmaktadır.
Günümüzde araştırmaların sonuçlarını derlediğimizde ortaya çok da yabancı olmadığımız bazı önemli hususlar çıkıyor.
Yaşayanların gözyaşları ölüleri rahatlattı, acıları ve yasları onları teselli etti. Ölülerin arzusunu gidermek için bu istekler bazen hayatlarını ölülerin efsanesine adamış rahipler tarafından yapıldı ve ölülerin akrabaları onları genellikle ölülerin çoğunu daha iyi hale getireceği inancı İrkallanın korkunç krallığından yeryüzüne yayıldı
Tüm bu dindar eylemlerin ana amacı ölüye fayda sağlamaktı, ama bunun altında yaşayanların ölüleri yeraltı dünyasında tutmanın ateşli arzusu vardı. Ölülerin bu dünyaya dönmelerinden yaşayanlar korkuyordu ve ne pahasına olursa olsun böyle bir felaketten kaçınmak gerekiyordu, bu yüzden ölüler için yaşayanlar birçok ritüel yaptı. Ve bunların çoğu günümüzde devam ediyor.
Yeraltı ölüler diyarı kraliçesi İrkalla, , Mezopotamya’nın tüm tanrılarında olduğu gibi düzeni korudu ve kaos yaratanlara karşı durdu. Yaşam dünyasını terk eden ruhların geri dönmemesi gerekiyordu ve irkallanın yani ait oldukları yerde kaldıklarından emin oldular.
Eğer bir hayalet yaşayanları rahatsız etmek için geri dönerse, bunun iyi bir nedenden ve irkallanın izniyle olduğundan emin olabilirsiniz. Diğer kültürlerde olduğu gibi,
Sümer tabletleri dahil mezopotamya da bulunan bir çok tablette bir çok günümüze dair izler bulunmuştur.
İrkallaya ait buluntularda ve dentansı hikayelerde yol gösteren ve tanımlama yapılan bir çok eylem bulunuyor.
İrkallaya ait destanlardan birinde şu bilgi yer almaktadır, İnsanların musallata uğramalarının ana nedenleri, cezasız kalan ölü veya ölenlerin yanlış şekilde gömülmesidir. İslamdan yahudiiliğe kadar ölüm ve ölü konusunda bir çok uygulama tören ayin veya inanış bulunuyor, acaba İrkallanın öğütleri ve öğretileri bir fısıltı halinde dolaşıyor olabilir mi ?
Bu notları mitolojik tarihte yer alan ölülerin kraliçesi ve koruyucusu olan İrkalla, yaşamlarında uygun ayinleri ve ritüelleri gözlemlemek, yakın ve daha büyük toplulukların çıkarlarına göre hareket etmek için canlılara güçlü korkunç ve muazzam bir hatırlatma olarak bırakmış olabilir mi ?
Volkan Çelik