Dünya tarihinde 1946-1990 dönemi Soğuk Savaş olarak bilinir. Aynı zamanda, bu savaş tekdüze olmaktan uzaktı: bir dizi kriz, yerel askeri çatışmalar, devrimler ve ayaklanmaların yanı sıra ilişkilerin normalleşmesini ve hatta “ısınmalarını” temsil ediyordu. Soğuk Savaş'ın en "sıcak" evrelerinden biri, tüm dünyanın donduğu ve en kötüsüne hazırlandığı bir kriz olan Karayip kriziydi.
Karayip krizinin tarihçesi ve nedenleri
1952'de Küba'da bir askeri darbe sonucu, askeri lider F. Batista iktidara geldi. Bu darbe, Küba gençliği ve nüfusun ilerici görüşlü kesimi arasında yaygın bir öfke yarattı. Fidel Castro, hali hazırda 26 Temmuz 1953'te ellerinde silah tutan diktatörlüğe karşı çıkan Battista'nın muhalefet lideri oldu. Ancak, bu ayaklanma (bu gün isyancılar Moncada'nın kışlalarına baskın düzenlediler) başarısız oldu ve Castro ve hayatta kalan destekçileri hapse girdi. Ülkedeki güçlü sosyal ve politik hareket sayesinde isyancıların 1955 gibi erken bir sürede affedilmeleri sağlandı.
Ondan sonra, F. Castro ve destekçileri, hükümet güçlerine karşı tam ölçekli partizan savaşı başlattılar. Taktikleri kısa sürede meyve vermeye başladı ve 1957'de F. Batista'nın birlikleri kırsal kesimde bir dizi ciddi yenilgiye uğradı. Aynı zamanda, Küba diktatörünün politikasındaki genel öfke büyüdü. Tüm bu süreçler, Ocak 1959'da isyancıların zaferiyle bitmesi beklenen devrimle sonuçlandı. Fidel Castro, Küba'nın fiili hükümdarı oldu.
İlk başta, yeni Küba hükümeti, zorlu kuzey komşusuyla ortak bir dil bulmaya çalıştı, ancak daha sonra ABD Başkanı D. Eisenhower F. Castro’yu kabul etmeye bile tenezzül etmedi. Ayrıca, ABD ile Küba arasındaki ideolojik farklılıkların tam olarak yaklaşmalarına izin veremeyeceği de açıktı. F. Castro'nun en çekici müttefiki SSCB gibi görünüyordu.
Küba ile diplomatik ilişkiler kuran Sovyet liderliği ülke ile ticaret kurdu ve ona büyük yardımlar sağladı. Onlarca Sovyet uzmanı, yüzlerce parça ve diğer önemli mallar adaya gönderildi. Ülkeler arasındaki ilişkiler çok çabuk dost oldu.
"Anadyr" Operasyonu
Karayip krizinin ana nedenlerinden bir diğeri de Küba'da bir devrim ya da bu olaylarla ilgili bir durum değildi. 1952'de Türkiye NATO'ya katıldı. 1943'ten bu yana, bu devlet, diğer şeylerin yanı sıra, ülkenin en iyi ilişkilere sahip olmadığı SSCB mahallesiyle bağlantılı bir Amerikan yanlısı yönelime sahipti.
1961'de, Türkiye'de orta menzilli balistik füzelerin nükleer savaş başlığı ile konuşlandırılması başladı. Amerikan liderliğinin bu kararı, bu tür füzelerin hedeflere daha yüksek oranda yaklaşması ve hatta daha net bir şekilde işaretlenmiş Amerikan nükleer üstünlüğü göz önüne alındığında Sovyet liderliği üzerindeki baskı olasılığı gibi bir dizi koşul tarafından belirlendi. Türkiye'de nükleer füzelerin yayılması, bölgedeki güç dengesini ciddi şekilde bozdu ve Sovyet liderliğini neredeyse imkansız hale getirdi. O zamanlar hemen hemen ABD'nin yanında yeni köprüyü kullanmaya karar verildi.
Sovyet liderliği F. Castro'ya Küba 40 Sovyet balistik füzelerinde nükleer savaş başlıklarına yerleştirme önerisi ile temyizde bulundu ve kısa sürede olumlu bir cevap aldı. Anadyr Operasyonu'nun gelişimi, SSCB Yüksek Sovyeti Genelkurmay Başkanlığı'nda başladı. Bu operasyonun amacı, Sovyet nükleer füzelerinin Küba'daki dağıtımının yanı sıra yaklaşık 10 bin kişilik bir askeri birliğin yanı sıra bir hava kuvvetleri (helikopter, saldırı ve avcı uçağı) idi.
1962 yazında Anadyr Operasyonu başladı. Öncesinde güçlü bir kamuflaj etkinliği seti vardı. Bu nedenle, çoğu zaman nakliye gemilerinin kaptanları ne tür bir kargo taşıdıklarını bilmiyorlardı, yalnız personelin, transferin nerede gerçekleştiğini bile bilmiyordu. Sovyetler Birliği'nin birçok limanında maskeleme için ikincil kargo stoğu. Ağustos ayında, ilk Sovyet taşımacılığı Küba'ya ulaştı ve balistik füzelerin montajı sonbaharda başladı.
Karayip Krizinin Başlangıcı
1962 sonbaharının başlarında, Sovyet füze üslerinin Küba'da olduğu Amerikan liderliğine açıklaştığında, Beyaz Saray'da eylem için üç seçenek vardı. Bu seçenekler: nokta vuruşu grevinde üslerin imhası, Küba'nın işgali veya adanın bir deniz ablukası getirilmesi. İlk seçenekten vazgeçilmesi gerekiyordu.
Adanın işgaline hazırlanmak için Amerikan birlikleri, konsantrasyonlarının gerçekleştiği Florida'ya taşınmaya başladı. Bununla birlikte, Küba'daki Sovyet nükleer füzeleri tam uyandırmak, tam ölçekli istila seçeneğini çok riskli hale getirdi. Bir deniz ablukası oldu.
Tüm verilere dayanarak, tüm artıları ve eksileri tartıştıktan sonra, ABD Ekim ayı ortasında Küba'ya karşı karantinaya alındığını duyurdu. Bu ifade, ablukanın ilanının bir savaş eylemi olacağı ve ABD’nin kışkırtıcı ve saldırganları olması nedeniyle tanıtıldı, çünkü Sovyet nükleer füzelerinin Küba’da dağıtılması hiçbir uluslararası anlaşmayı ihlal etmedi. Ancak, “güçlü olan her zaman haklı” olan uzun süredir devam eden mantığını takiben Birleşik Devletler askeri bir çatışmaya yol açmaya devam etti.
24 Ekim'de saat 10: 00'da başlayan karantinanın tanıtımı, yalnızca Küba'ya silah tedarikinin tamamen durdurulmasını sağladı. Bu operasyonun bir parçası olarak, Birleşik Devletler Donanması Küba'yı çevreledi ve Sovyet gemilerine hiçbir şekilde ateş açmamaları talimatı verilen kıyı sularında devriye gezmeye başladı. Şu anda, Küba'ya nükleer savaş başlığı taşıyanlar da dahil olmak üzere yaklaşık 30 Sovyet gemisi taşındı. Bu güçlerin bir parçası olarak, ABD ile çatışmadan kaçınmak için geri gönderilmesine karar verildi.
Kriz gelişimi
24 Ekim'de Küba'nın etrafındaki durum ısınmaya başladı. Bu gün, Kruşçev ABD başkanından bir telgraf aldı. İçinde Kennedy, Küba'nın karantinasını gözlemlemek ve "sağduyu korumak" istedi. Kruşçev telgrafa oldukça sert ve olumsuz cevap verdi. Ertesi gün, BM Güvenlik Konseyi'nin acil toplantısında, Sovyet ve Amerikan temsilcileri arasındaki çatışmadan kaynaklanan bir skandal patlak verdi.
Bununla birlikte, hem Sovyet hem de Amerikan liderliği her iki tarafın da çatışmayı tırmandırmasının tamamen anlamsız olduğunu açıkça anlamıştı. Böylece, Sovyet hükümetinde Amerika Birleşik Devletleri ile ilişkilerin normalleşmesi ve diplomatik müzakereler konusunda bir kurs almaya karar verdi. 26 Ekim'de Kruşçev, ABD’nin adayı istila etmeyi reddetmesi ve ABD’nin Amerikan füzelerinin çekilmesi ve karantinanın kaldırılması karşılığında Sovyet füzelerinin Küba’dan çekilmesini önerdiği Amerikan liderliğine hitaben bir mektup hazırladı.
27 Ekim'de, Küba liderliği, Sovyet liderliğinin krizi çözme konusundaki yeni koşullarının farkında oldu. Adada, eldeki verilere göre, önümüzdeki üç gün içinde başlayacak olan olası bir Amerikan istilasına hazırlanıyorlardı. Ek alarm, Amerikan keşif uçağının U-2'nin adanın üzerinden uçmasına neden oldu. Sovyet S-75 uçaksavar füzesi sistemleri sayesinde uçak düşürüldü ve pilot (Rudolf Anderson) öldürüldü. Aynı gün, başka bir Amerikan uçağı SSCB'nin (Chukotka'ya) üzerinden uçtu. Ancak, bu durumda, her şey zayiat vermedi: Uçağın Sovyet savaşçıları tarafından ele geçirilmesi ve eşlik edilmesi.
Amerikan liderliğinde hakim olan gerginlik büyüyordu. Askeri Başkan, kategorideki Kennedy'ye, adadaki Sovyet füzelerini en kısa sürede etkisiz hale getirmek için Küba'ya karşı bir askeri operasyon başlatmasını önerdi. Bununla birlikte, böyle bir karar koşulsuz bir şekilde büyük çaplı bir çatışmaya ve Küba’da olmasa ve başka bir bölgede de olsa SSCB’nin müdahalesine yol açacaktır. Kimsenin tam bir savaşa ihtiyacı yoktu.
Uyuşmazlık Çözümü ve Karayip Krizinin Etkileri
ABD Başkanı Robert Kennedy ve Sovyet büyükelçisi Anatoly Dobrynin arasındaki görüşmelerde, yaratılan krizi çözmeyi amaçlayan genel prensipler belirlendi. Bu ilkeler, 28 Ekim 1962'de Kremlin'e gönderilen John Kennedy'nin bir mesajının temelidir. Bu mesaj, Sovyet liderliğinin, ABD'den saldırgan olmama ve adanın karantinasının kaldırılmasının teminatı karşılığında, Sovyet füzelerinin Küba'dan çekildiğini öne sürdü. Türkiye'deki Amerikan füzeleri ile ilgili olarak, bu sorunun da çözüme kavuşma ihtimalinin olduğu belirtildi. Bir süre müzakereden sonra, Sovyet liderliği J. Kennedy mesajına olumlu cevap verdi ve aynı gün Küba'da Sovyet nükleer füzelerinin sökülmesi başladı.
Küba'dan son Sovyet füzesi 3 hafta sonra kaldırıldı ve 20 Kasım'da J. Kennedy, Küba’nın karantinasının sonlandırıldığını açıkladı. Ayrıca yakında Amerikan balistik füzeleri Türkiye'den çekildi.
Karayip krizi tüm dünya için oldukça başarılı bir şekilde çözüldü, ancak herkes statükodan memnun değildi. Bu nedenle, hem SSCB'de hem de ABD'de, hükümetler altında, çatışmayı tırmandırmakla ilgilenen ve bunun sonucu olarak da cezası ile hayal kırıklığına uğrayan üst düzey ve etkili insanlar vardı. J. Kennedy'nin öldürüldüğü (23 Kasım 1963) ve N. Khrushchev'in (1964'te) yerinden edilmesine yardım ettiği için birçok versiyon var.
1962'deki Karayip krizinin sonucu, Amerika Birleşik Devletleri ile SSCB arasındaki ilişkilerin geliştirilmesinde ve aynı zamanda dünya çapında bir dizi savaş karşıtı hareketlerin yaratılmasında ortaya çıkan uluslararası belirsizlik oldu. Bu süreç her iki ülkede de gerçekleşti ve XX yüzyılın 70'lerinin bir nevi sembolü haline geldi. Mantıksal sonucu, Sovyet birliklerinin Afganistan'a girmesi ve ABD ile SSCB arasındaki ilişkilerde yeni bir gerginlik artışıydı.