Çocuğun zihinsel, sosyal ve ahlaki gelişimi üzerinde ayrıntılı çalışmaları olan Jean Piaget, 20. yy.ın ünlü çocuk psikologları arasındadır. Piaget çocukların ahlak gelişimi hakkında çalışan ilk araştırmacıdır. Ahlak gelişiminde daha çok çocuklar üzerinde çalışmıştır. Piaget’ye göre çocuk doğuştan iyidir. Çocukları oyunlarında gözlemiş, kuralları yorumlayış biçimlerine dayanarak kuramını oluşturmuştur. Ona göre, okul öncesi dönemde çocuklarda kural kavramı olmadığından, bu dönemde ahlak söz konusu değildir. Bu dönem “ahlak öncesi dönem” olarak adlandırılmaktadır. Bu dönemin başlarında çocuklar kuralları hiç fark etmezken, 4-5 yaşlarına geldiklerinde artık kuralları fark edebilmektedirler. Bu nedenle ahlak gelişimi, çocuğun işlem öncesi dönemden, somut işlemler dönemine geçtiği 6 yaşa kadar başlamaz. Daha sonraları yani 6-10 arasındaki yaşlarda kuralları kabul etme süreci yaşanmaktadır. Birtakım tutarsız davranışlar olmakla birlikte, otorite kuralları olarak adlandırılan birtakım kuralları benimsemektedirler, ilerleyen yaşlarda ise oyun kuralları, toplumsal kurallar, çalışma kuralları gibi kurallar onlar için anlamlı hâle gelmekte ve bu kuralları anlayabilmektedirler.
“Piaget’ye göre bilişsel gelişim için geçerli olan ilkeler ahlaki gelişim için de geçerlidir. Örneğin, her bireyin bilişsel gelişimin en üst basamağına ulaşması beklenmediği gibi, ahlaki gelişimin en üst basamağına ulaşması da beklenmez. Ahlaki yargıyı odak noktası yapan Piaget, ahlaki gelişimin her bireyin kendisine özgü bir yapı taşıdığını kabul eder” (Selçuk, 2007).
- Ahlak gelişimi belli aşamalardan geçer ve herhangi bir evrenin atlanması söz konusu değildir.
- Benmerkezcilik eğiliminden dolayı çocuklar kendileri dışındakilerin görüşlerini dikkate almazlar.
- Ahlaki gelişim süreçleri yetişkinlerden farklıdır.
- Ahlak gelişimi bilişsel gelişime paralel ilerlemektedir.
- Piaget ahlaki yargı ve davranışları çocuğun “sosyal kurallara saygı anlayışı” ve “adalet anlayışı” olmak üzere iki ana bölümde incelemiştir.
1. Dışsal Kurallara Bağlılık / Ahlaki Gerçekçilik / Heteronom Ahlak Dönemi (6 -10 Yaş)
- Yetişkinler tarafından konulan kuralların kesin ve değişmez olduğuna inanıp bunları sorgulamadan kabul ederler. Yargı sadece sınırlı olarak gözlenen gerçeklere dayalıdır ve kural ihlalinde ceza otomatik olarak verilmelidir. Davranış gerisindeki nedenler (niyet) dikkate alınmaz. Suçun önem derecesini, ortaya çıkan fiziksel sonuçlar belirler. Suç işleme durumunda, daha fazla fiziksel zarara yol açan kişi daha suçludur, görüşü hâkimdir.
- Okul öncesi dönemde ahlâki değerleri ve kuralları fark edemeyen çocuk, artık bu dönem içinde birtakım kuralları ve bu kuralların değişmezliğini kabul etmektedir. Bu kabul sürecinde başkalarına bağımlılıkları söz konusudur. Kayıtsız şartsız otoriteye uyma söz konusudur (Senemoğlu, 2001).
- Adalet anlayışı “göze göz, dişe diş” şeklindedir.
- Başkalarının koyduğu kurallara göre ahlaki yargılarda bulunmak heteronom (bağımlı) durumun göstergesidir. Çocuk ahlaki yargılarda dışa bağımlıdır.
- Kurallar herkes içindir ve uyulması gerekir.
- Otoriteye kayıtsız şartsız uyma söz konusudur.
- Kurallara uymayanın yani suçun cezalandırılması gerektiğini düşünür.
Davranışın gerisindeki neden dikkate alınmaz, davranışların temelinde ödüle ulaşmak ya da cezadan kaçmak yatar.
2. Ahlaki Özerklik / Ahlaki Görecelilik / Otonom Ahlak (11 Yaş Üzeri)
Çocuğun akranları ile sürekli etkileşimde olması sonucu ahlak kuralları değişmeye başlar. Kuralların insanlar tarafından oluşturulduğu ve koşullar değiştikçe kuralların da değiştirilebileceğini anlarlar. Değerlendirmeleri görelilik kazanmaya, esnekleşmeye başlar. İçinde bulundukları koşulları dikkate alarak değerlendirmeler yapılmakta ve ahlâki değer ve yargılarda esneklikler oluşmaktadır. Kuralların ihlal edilmesine değil nedenlerine de önem verirler. Bir davranışın iyi ya da kötü olduğuna karar verirken davranışın altında yatan niyet ve içinde bulunulan durum dikkate alınır.
- Bu dönemde toplumsal ilişkiler ve oyun ahlaki gelişimde önemli rol oynamaktadır.
- Yetişkin otoritesi tek yönlü olmaktan çıkmış, iki yönlü ilişkiye dönüşmüştür.
- Değerlendirmeler “görecelik” kazanır.
- Eylemler niyetlere göre yargılanır. Davranışın iyi ya da kötü olması, altında yatan niyete bağlıdır.
- Katı kurallar ve otoriteye bağımlılık bırakılarak olayların nedenleri, sonuçları diğer olasılıklar da değerlendirmeye alınmaktadır.
- Bu dönemde sorumluluğu yaratan kişinin kendi öznel tutumlarıdır.
- Otonomi kavramı, çocuğun kendi yasalarına, kurallarına uyması anlamında kullanılır.
- Bu dönemde, sosyal çevre etkileşimlerinin artması sonucu birtakım kuralların benimsenmesi ve ahlaki ilkelerin değişimi söz konusudur.