Anasayfa
Sayfa 2 / 3Epeyce tâdil gören Kitâb-ı Bahriyye'nin bu ikinci telifinde dua cümleleri, telif ve takdim meselesi, Kemal Reis ve kendi hayatıyla ilgili bilgilerin ardından fırtınalar, rüzgârlar, pusula ve haritanın açıklanması, denizler, Kristof Kolomb'un keşifleri yirmi üç fasıl. 972 beyitlik manzum bölümde yer almaktadır. 209 fasıl olan asıl mensur metin, Sultaniye ve Kilitbahir ile Çanakkale Boğazı ve önündeki adaların anlatımıyla başlar. Pîrî Reis'in kuzeyden bakıldığında sağ yönü izleyerek Ege ve Akdeniz'i anlattığı görülür. Çanakkale Boğazı'nın karşı sahilleri, Selanik körfezi, Eğriboz adası ve Tesalya kıyıları, karşı yakadaki Midilli adası ve yakın sahilinden sonra Marmaris'in anlatımıyla devam eden eserde Mora yarımadası, Adriyatik denizi. Kataian adaları ve kıyılar izlenerek Sebte Boğazı'ndan Kuzey Afrika'ya geçilmiş, oradan Mısır ve Nil'e, Şam, Kıbrıs, Karaman, Antalya ve tekrar Marmaris'e dönülerek Akdeniz havzası tamamlanmıştır. Daha sonra Kerpe ve Girit adalarıyla yazılmayan diğer Ege adaları tasvir edilmiş ve tekrar Çanakkale Boğazı civarına, Saroz körfezine gelinerek asıl metin sona erdirilmiştir. Doksan bir beyitlik manzum hatimede ise İbrahim Paşa ile Mısır yolculuğu ve eserin takdim edilmesi olayı anlatılır. Tasvirli haritalarda önemli binaların resimlerine de yer verilmiştir. Coğrafî ve tarihî bilgiler, sığ yerler, kumsallar, güvenli limanlar, kayalıklar, seyre uygun mevsim ve istikametler, su kaynaklarıyla yerleşim yerleri tıpkı portolanlarda olduğu gibi özenle belirtilmiştir. Pîrî Reîs'in, "Kimesne bu misalde müfid yadigâr eylememiştir" sözleriyle işaret ettiği gibi bütün ayrıntıların haritalarda belirtilemeyeceği düşüncesi eserin telif sebepleri arasındadır ve bu yönüyle Bahriyye ilk Osmanlı portolan atlası olarak görülebilir. İkinci telifin bazı nüshalarının sonunda ilk telifteki gibi Marmara adaları haritaları yer almaktadır.
İlk telifte olmayan manzum bölümler ve hatime ile "Der beyân-ı sebeb-i nesir" gibi metinlerin ilâvesi, birinci telif nüshalarında en çok 134 olan harita sayısının ikincisinde 223'e ulaşması, son telifin padişaha takdimi, ilk telifteki tasvirlerin Bozcaada'dan başlayıp Kızıladalar'da son bulurken ikincisinin Sultaniye ve Killitba-hir'den başlayıp Saroz körfeziyle bitmesi, önce Kemal Reis'in "hemşîrezâde"si olarak kendini tanıtan müellifin dünya haritalarının açıklama kısımlarında söz ettiği gibi ikinci telifte onun "birâderzâde"si olduğunu belirtmesi, haritalarda yeni ayrıntılara yer vermesi iki telif arasındaki temel farklar içinde sıralanabilir. Pîrî Reis'in metinlerinden ilk telifte Akdeniz'de bir gemicinin, ikincisinde ise Osmanlı hizmetinde bir kaptanın bakışı hâkimdir. Tasvirli şehir haritalarının hem Avrupa prototipini ve hem Pîrî Reis'in bakışını yansıttığı üzerinde de durulmaktadır.
Askerî ihtiyaçların ön plana alındığı ve haritalarda bu tür yapıların mutlaka gösterildiği Bahriyye, Ege ve Akdeniz'deki Osmanlı kuvvetinin somutlaşmış bir görünümüdür ve fethedilmemiş Kıbrıs ve Girit gibi adalar hakkında sıralanan notlar bu yerlere ait resmî bilgilerin seviyesini de yansıtmaktadır. Eserde Kemal Re-is'in ve dolaylı olarak Barboros kardeşlerin korsanlık maceraları da yer alır. Kullanılan arkaik Türkçe kelimeler sebebiyle de değerli olan Kitâb-ı Bahriyye gemi türleri ve denizcilik terminolojisi için kaynak eserler arasında gösterilir. Asıl önemlisi Amerika'nın keşfinin bildirilmesinde, Akdeniz'deki yer adlarının Türkçe'lerinin öğrenilmesinde ve dünyanın küre şeklinde olduğunun duyurulmasında da öncü bir eserdir. Bu son bahiste Portekizli bir papaz tarafından yapılmış olan bir yerküreyi gördüğünü belirten Pîrî Reis, muhtemelen Nürnbergli Martin Behaim'in 1492 tarihli yer küresinin bir modelini incelemiştir.
Kitâb-ı Bahriyye'nm kaynakları üzerinde yapılan araştırmalarda Akdeniz'de elden ele dolaşan bazı İtalyan, Katalan ve Portekiz pprtolanlarıyla XV. yüzyıl ortalarına ait İtalyan ada kitaplarının (isolario) kullanılmış olabileceği ihtimali Öne sürülür. Ege denizi adaları için Bartolommeo'nun isolariosu (Venedik 1484-1486), stil benzerlikleri dolayısıyla C. Boundelmonti'nin başlayıp B. Bartolommeo dallı Sonetti ile B. Bordone'nin geliştirdiği çalışmalar, muhtemel kaydıyla bu kaynaklar arasında belirtilir. Burada özellikle Adriyatik denizi, İtalyan yarımadası, Sicilya ve Fransa kıyıları söz konusudur.