suçun maddi unsurları
SUÇUN MANEVİ UNSURLARI
SUÇUN MANEVİ UNSURLARI
Failin sorumlu tutulabilmesi için, ceza normunda yasaklanan fiilin
gerçekleştirilmesi yetmez, ayrıca haksızlık teşkil eden bu fiil ile kişi
arasında manevi bir bağın da bulunması gerekir.
Manevi unsur, işlenen fiil ile fail arasındaki psikolojik bağdır. Bu bağ
kurulmadan bir suçun varlığından söz edilemez.
1- KAST
Kast, suçun kanuni tanımındaki maddi unsurları bilerek ve isteyerek
gerçekleştirmektir.
TCK.’nın 21 inci maddesinde ve gerekçede; “(1) Suçun oluşması kastın
varlığına bağlıdır. Kast, suçun kanuni tanımındaki (maddi) unsurların bilerek
ve istenerek gerçekleştirilmesidir.
(2) Kişinin, suçun kanuni tanımındaki unsurların gerçekleşebileceğini
öngörmesine rağmen, fiili işlemesi hâlinde, olası kast vardır. Bu hâlde,
ağırlaşmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda müebbet hapis
cezasına, müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda yirmi yıldan yirmibeş
yıla kadar hapis cezasına hükmolunur; diğer suçlarda ise temel ceza üçte
birden yarısına kadar indirilir” denmektedir.
A- KASTIN UNSURLARI
a. Bilme Unsuru
Failin kasten hareket etmiş sayılabilmesi için kanuni tanımda yer
alan maddi unsurları öngörmüş, yani onları bilmiş olması gerekir.
Örneğin, aldığı eşyanın başkasına ait bulunduğunu ya da taşınabilir
bir mal olduğunu, açtığı mektubun kendisine gönderilmiş
olmadığını bilmeyen failde hırsızlık (TCK. m.141 vd.) ve
haberleşmenin gizliliğini ihlal (TCK. m.132/1) kastı
bulunmamaktadır.
A- KASTIN UNSURLARI
b. İsteme Unsuru
İrade unsuru da denilen kastın isteme unsuru, failin iradesinin suçun kanuni
tanımında yer alan maddi unsurlara yönelmesidir. Bu unsurun kapsamı bakımından
kast, doğrudan kast ve olası kast olarak ikiye ayrılır.
Doğrudan kast, kanuni tanımda yer alan maddi unsurların fail tarafından istenmesi,
diğer bir anlatımla iradenin, düşünülen, öngörülen ve dolayısıyla bilinen bir sonucu
gerçekleştirmek için kullanılması söz konusudur. Örneğin, (A)’yı yaralamak için taş
atan (B), (A)’ya karşı kasten yaralama suçunu doğrudan kastla işlemiştir.
Olası kast, failin suçun kanuni tanımındaki maddi unsurların gerçekleşebileceğini
öngörmesine rağmen, hareketine devam etmesi ve fiilinin olası sonuçlarını
kabullenmesidir. Örneğin; , öldürmek istediği (A)’ya ateş eden (B), (A)’nın yanındaki
(C)’ye kurşunun isabet edebileceğini öngörmesine rağmen, ateş etmeye devam
ederek (C)’nin ölümüne sebep olursa, gerçekleşen bu neticeden olası kastıyla
sorumlu tutulacaktır.
B- KASTIN ÇEŞİTLERİ
a. Genel Kast - Özel Kast
Genel kast, suçun kanuni tanımındaki maddi unsurların
öngörülmesi ve iradenin bunlara yönelmesi, diğer bir anlatımla
maddi unsurların bilerek ve istenerek icra edilmesi şeklinde
tanımlanmaktadır (TCK.m.21). Örneğin, kasten öldürme
(TCK.m.81) suçunda aranan kast, genel kasttır.
Özel kast, kişinin kastı dışında ayrıca belli bir saikle (motiv),
amaçla hareket etmesidir. Örneğin; TCK.m. 105’teki cinsel taciz
suçunun oluşması failin “cinsel amaçlı” hareket etmesi, özel kasttır.
B- KASTIN ÇEŞİTLERİ
b. Ani Kast – Tasarlama Kasdı
Suç verilen ani bir kararla işlenmiş ise, ani kasttan bahsedilir. Ani bir
karara dayanan ve hemen icra edilen kast ani kasttır.
Suç kararı alındıktan sonra yapılan plan gereğince vasıtalar
hazırlanmış, etraflı düşünülmüş (teemmül) ve sonra harekete
geçilmişse, kastın en yoğun şekli sayılan “taammüt”ten (tasarlama,
düşünce kastı) bahsedilir. Kısaca tasarlama, bir suçu önceden iyice
düşünüp taşınarak işleme kastıdır. Tasarlama, TCK.da kasten
öldürme (TCK. m.82/1 a) suçunda cezayı artıran bir nitelikli unsur
teşkil eder.
B- KASTIN ÇEŞİTLERİ
c. Weber Kasdı
Weber kastı, failin gerçekleştirmek istediği neticenin, ilk hareket ile
değil de, neticenin gerçekleşmiş olduğu düşüncesiyle yapılan ikinci
hareketle meydana gelmesi halinde söz konusudur.
Örneğin, öldürmek kastıyla icra hareketlerini tamamlayan failin,
öldüğünü zannettiği mağduru suç delillerini ortadan kaldırmak
düşüncesiyle suya atması sonucu, ilk harekette ölmeyen mağdurun,
suda boğularak ölmesi halinde, ortada kasta dayanan tek bir suç söz
konusu olacaktır.
B- KASTIN ÇEŞİTLERİ
d. Seçimlik Kast
Seçimlik kast halinde, fail hareketi sonucunda gerçekleşmesi
muhtemel birden fazla neticeyi göze alır, ancak bunlardan sadece
birisini gerçekleştirmeye muktedirdir.
Örneğin, izinsiz avlanan (A), kendisini yakalamak üzere takip eden
orman memuru (O)’yu ve köpeğini etkisiz hale getirmek ister. Ancak
tüfeğinde sadece bir fişek kalmıştır. Onların bulunduğu yöne doğru
ateş ederse, bu durumda, nasıl sorumlu tutulacaktır? Kanaatimizce,
alternatif kast halinde, fail, irade ettiği neticelerden an ağır suça
ilişkin olandan sorumlu tutulmalıdır (bkz. TCK.m.44).
B- KASTIN ÇEŞİTLERİ
e. Doğrudan Kast – Olası Kast
o Fail yalnız belirli bir neticeyi elde etmek ister, bu netice onun için bir hedeftir.
Doktrinde “doğrudan kast”, “doğrudan doğruya kast”, “birinci derecede kast”
da denilen bu halde, kanuni tanımda yer alan maddi unsurların fail tarafından
istenmesi, diğer bir anlatımla iradenin, düşünülen, öngörülen ve dolayısıyla
bilinen bir sonucu gerçekleştirmek için kullanılması söz konusudur. Örneğin,
(A)’yı yaralamak için taş atan (B), (A)’ya karşı kasten yaralama suçunu
doğrudan kastla işlemiştir.
o Failin gerçekleştirmeyi istediği neticeye zorunlu olarak bağlı bulunan neticeleri
öngördüğü hallerde kastı bu neticeler bakımından da doğrudan kasttır.
B- KASTIN ÇEŞİTLERİ
e. Doğrudan Kast – Olası Kast
o TCK md.21/2’ye göre, “Kişinin suçun kanuni tanımındaki unsurların
gerçekleşebileceğini öngörmesine rağmen, fiili işlemesi halinde olası
kast vardır” .
o Failin suçun kanuni tanımındaki maddi unsurların
gerçekleşebileceğini öngörmesine rağmen, hareketine devam etmesi
ve fiilinin olası sonuçlarını kabullenmesi halinde, muhtemel ya da
olası kasttan bahsedilir. Hareketinin belli bir neticeyi meydana
getirebileceğini öngören failin, söz konusu hareketi yapmaktan
kaçınmaması, “olursa olsun” demesi, olası kastın varlığını gösterir.
B- KASTIN ÇEŞİTLERİ
e. Doğrudan Kast – Olası Kast
Olası kast halinde fail, doğrudan kastta olduğu gibi, tipiklikteki maddi
unsurları öngörmektedir. Ancak doğrudan kasttan farklı olarak olası
kastta “isteme” unsuru eksiktir. Olası kastta, fail açısından, icra ettiği
fiilin amacına ulaşmak önemlidir. Fail bu amaca ulaşmak adına,
muhtemel tehlikeli neticeleri göze almakta, kabullenmektedir.
Örneğin, öldürmek istediği (A)’ya ateş eden (B), (A)’nın yanındaki
(C)’ye kurşunun isabet edebileceğini öngörmesine rağmen, ateş etmeye
devam ederek (C)’nin ölümüne sebep olursa, gerçekleşen bu neticeden
olası kastıyla sorumlu tutulacaktır. Esasen burada (B) açısından önemli
olan (A)’yı öldürmektir, ancak bu amacı dışında ortaya çıkabilecek diğer
neticeleri de kabullenmektedir.
2- TAKSİR
TCK.’nın 22 nci maddesinin 1 inci fıkrasında; “(1) Taksirle işlenen fiiller,
kanunun açıkça belirttiği hallerde cezalandırılır” hükmüne yer verilerek,
taksirli sorumluluğun kastlı sorumluluğa nazaran istisnai özelliği
vurgulanmıştır.
TCK.’nın 22 nci maddesinin 2 ve 3 üncü fıkralarında taksir ve bilinçli
taksirin tanımına yer verilmiştir. Bilinçli taksir halinde, taksirli suçun
cezası artırılır. Buna göre; “(2) Taksir, dikkat ve özen yükümlülüğüne
aykırılık dolayısıyla, bir davranışın suçun kanuni tanımında belirtilen
neticesi öngörülmeyerek gerçekleştirilmesidir.
(3) Kişinin öngördüğü neticeyi istememesine karşın, neticenin meydana
gelmesi hâlinde bilinçli taksir vardır; bu hâlde taksirli suça ilişkin ceza
üçte birden yarısına kadar artırılır”.
A- TAKSİRİN ESASI HAKKINDAKİ
GÖRÜŞÜMÜZ
Taksirli sorumluluğun esası, objektif dikkat ve özen yükümlülüğünün
ihlali ile zararlı veya tehlikeli neticenin öngörülmemesi yahut
öngörülmesine rağmen önlenmemesidir. Dikkat ve özen
yükümlülüğünün ihlali sebebiyle failin kınanabilip kınanamayacağı
ise, ayrı bir değerlendirmeyi gerekli kılmaktadır. Bu değerlendirme
objektif değil, sübjektif bir nitelik arz etmektedir. “Ortalama bir
insan” veya “failin mensup olduğu sosyal sınıfın ortalama insanı”
değil, failin kişisel nitelikleri dikkate alınarak (zekâsı, eğitimi, yaşam
koşulları, maharetleri, kabiliyeti, tecrübesi, sosyal konumu) somut
olayda bu yükümlülüğü yerine getirip getiremeyeceği göz önünde
bulundurulmalıdır.
B- TAKSİRİN UNSURLARI
a. Fiilin Taksirle İşlenebilen Bir Suç Olması
o Suçlar kural olarak kasten işlenebilir (TCK.m.21/1). Ancak kanunda
açıkça belirtilen hallerde taksirle işlenen fiiller de cezalandırılır (TCK.
m.22/1).
o Taksire dayanan sorumluluk, kasta nazaran istisnai bir nitelik arz
etmektedir. Bu sebeple yasada konuyla ilgili açık bir düzenlemenin
varlığına bağlıdır. Örneğin TCK’da taksirle öldürme (TCK.m.85),
taksirle yaralama (TCK.m.89).
o TCK.’da yer alan pek çok suç tipinin taksirli şekli bulunmadığından
bunların taksirli hallerinin cezalandırılması mümkün değildir.
Örneğin, mala zarar verme suçu sadece kasten işlenebilir
(TCK.m.151), bu suçun taksirli şekli bulunmamaktadır. Keza görevi
kötüye kullanma (TCK.m.257), zimmet (TCK.m.247), hırsızlık
(TCK.m.141) de böyledir.
B- TAKSİRİN UNSURLARI
b. Hareketin İradiliği
o Bu şarttan anlaşılan failin neticeyi meydana getiren fiilinin iradi olarak
gerçekleştirilmesidir. Hareketin iradi olmadığı durumlarda taksirin
varlığından söz edilemez.
o İcrai hareketle işlenen taksirli suçlarda, iradenin mevcudiyetinden
bahsedilebilirse de, ihmali hareketle gerçekleştirilen fiillerde bu iradenin
varlığı doktrinde bazı müelliflerce şüphe ile karşılanmıştır. Örneğin ameliyat
esnasında hastasının vücudunda makas unutan cerrahın, sokakta bir çukur
açıp da gereken işaretleri koymayı unutan belediye görevlisinin, uyuduğu
için tren kazasına sebep olan demiryolu geçit bekçisinin, bu ihmallerinin
iradi olduğunun ifade edilemeyeceği belirtilmiştir.
B- TAKSİRİN UNSURLARI
c. Neticenin İstenmemiş Olması
Failin iradi davranışından doğan hukuka aykırı neticeyi istememiş olması
gerekir. Taksirden bahsedebilmek için öngörülmüş olsun (bilinçli taksir) veya
olmasın (bilinçsiz-basit taksir) neticenin istenmemesi aranır. Bu unsur,
özellikle bilinçli taksiri olası kasttan ayırır.
Taksirli bir suçtan söz edilebilmesi için, kanuni tarifte yer alan ve
istenmeyen neticenin mutlaka gerçekleşmiş olması aranır. Diğer bir deyişle
bu nev’i suçlarda netice meydana gelmemişse, failin teşebbüsten dolayı
cezai sorumluluğundan bahsedilemez (TCK.m.35/1).Örneğin, caddelerde ve
umumun gelip geçtiği yerlerde veya umuma açık mahallerde aracını çok
hızlı süren şoför, bir kimseye çarpıp onu yaralamadıkça, taksirle yaralama
suçundan (TCK.m.89) sorumlu tutulamaz.
B- TAKSİRİN UNSURLARI
d. Hareket İle Netice Arasında Nedensellik Bağlantısı
Bütün suçlarda olduğu gibi taksirli suçlarda da fiil ile netice arasında
nedensellik bağının bulunması, cezalandırmanın şartını teşkil eder. Somut
olayda netice, faille beraber mağdurun veya üçüncü şahsın hareketlerinin
birleşmesi sonucu meydana gelmiş olabilir.
Zararlı netice, failin taksirli hareketine üçüncü şahsın kusurlu bir eyleminin
eklenmesi sonucu da meydana gelmişse, taksirli suçlara iştirak mümkün
bulunmadığından (TCK.m.40/1) herkes kendi taksirli eyleminden kusuruna
göre sorumlu tutulacaktır (TCK.m.22/5). Örneğin, birlikte tarladaki çalı
çırpıyı yakarken tedbirsiz davranarak orman yangını çıkaranlar, inşaat
çevresinde yeterli tedbiri almaksızın taşıdıkları demir çubukları aşağı
düşürerek bir kimsenin yaralanmasına sebebiyet verenler, taksirli suçtan
dolayı ayrı ayrı sorumludurlar.
B- TAKSİRİN UNSURLARI
e. Neticenin Öngörülebilir Olması
Toplumun kendisine yüklediği dikkat ve özen yükümünü ihlal ederek
zararlı neticeye sebep olan fert cezalandırılacaktır.
Söz konusu yükümün yerine getirilmesi her vazifenin yerine
getirilmesinde aranan bir imkânın varlığına bağlıdır. İşte bu imkân
neticenin öngörülebilir nitelikte olmasıdır.
Yargıtay intihar etmek düşüncesiyle bir arabanın önüne kendisini
atan kimsenin, arabada bulunanların yaralanmasına sebebiyet
verdiği hadisede, yayanın araçtaki kişilerin yaralanabileceğini
öngörmesinin beklenemeyeceği, uygunluk, elverişlilik, yeterlilik
koşullarının gerçekleşmediğini ifade etmiştir (Yarg. CGK.
13.12.1993, 2-221/317).
B- TAKSİRİN UNSURLARI
f. Dikkat ve Özen Yükümlülüğüne Aykırılık
o Taksirli haksızlığın esası, objektif dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılıktır. Gerçekten
meydana gelen neticeden sorumluluk için, buna dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı
davranışla sebebiyet verilmiş olmalıdır.
Dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranışın olmadığı hallerde, meydana gelen
neticeden dolayı ceza hukuku sorumluluğu söz konusu değildir.
Yargıtay, fişek yatağında mermi bulunan ve mandal emniyeti açık olan silahını şaka
amaçlı maktule yönelttikten sonra silahın ateşlenmesi sonucu ölüme sebebiyet veren
güvenlik görevlisinin (Yarg. 1. CD. 20.05.2009, 7778/2858), kullandığı aracın
geçişine yasak olan bir yolda ve alkollü olarak araç kullanan sanığın (Yarg. CGK.,
20.05.2008, 9-51/117) dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davrandığını belirtmiştir.
C- TAKSİR – BİLİNÇLİ TAKSİR
Taksir (bilinçsiz) halinde, failin objektif dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı
davranarak hukuka aykırı neticeyi öngörmesi gerekirken öngörmemesi (tahmin
edememesi), hiç düşünmemesi, aklına getirmemesi söz konusudur.
Bilinçli taksir, TCK md.22/3’de yer almakta olup bu hükme göre, “Kişinin öngördüğü
neticeyi istememesine karşın, neticenin meydana gelmesi halinde bilinçli taksir
vardır; bu halde taksirli suça ilişkin ceza üçte birden yarısına kadar artırılır”. Bilinçli
taksir, objektif dikkat ve özen yükümlülüğünün ihlali ile neticenin öngörülüp de
istenmemiş olmasıdır. Taksirin bu şeklinde neticenin gerçekleşmesini istemeyen fail,
hareketinin tipe uygun, hukuka aykırı bir sonuca sebep olabileceğini öngörmesine
(tahmin edebilmesine) rağmen, hareketine devam ederek zararlı neticeyi meydana
getirmektedir.
Bilinçli ve bilinçsiz taksiri birbirinden ayıran özellik kendini öngörme kavramında
gösterir. Eğer netice öngörülemiyorsa, öngörebilme imkânsızlığı varsa failin
sorumluluğundan bahsedilemez.
D- TAKSİRLİ SUÇLARDA ŞAHSİ CEZASIZLIK
SEBEBİ VE CEZADA İNDİRİM YAPILMASINI
GEREKTİREN ŞAHSİ SEBEP
TCK.’nın 22. maddesinin son fıkrasında; “taksirli hareket sonucu neden olunan netice,
münhasıran failin kişisel ve ailevi durumu bakımından, artık bir cezanın
hükmedilmesini gereksiz kılacak derecede mağdur olmasına yol açmışsa ceza
verilmez; bilinçli taksir halinde verilecek ceza yarıdan altıda bire kadar indirilebilir”
denmektedir.
Taksirli suçun faili bakımından meydana gelen netice, ceza verilmesini gereksiz
kılacak derecede şiddetli bir üzüntüye, yıkıma yol açmış olabilir. Örneğin, bir anne
yemek yaparken, küçük çocuğu ocağın üstündeki tencereyi devirir ve yanarak
yaralanır veya ölür. Burada çocuğu yaralanan veya ölen anne, evladını yitirme
dolayısıyla duyduğu acı, elem, keder dikkate alındığında neredeyse faili olduğu
suçtan, zarar gören konumuna gelmektedir.
Şahsi cezasızlık sebebi, sadece şuursuz-bilinçsiz taksir halindedir. Bilinçli taksir varsa,
sadece cezada indirim yapılmasını gerektiren şahsi bir sebep söz konusudur.
E- SAİK (AMAÇ)
Bazı hallerde kastın bulunması yani suçun kanuni tanımındaki maddi
unsurların fail tarafından bilinmesi ve istenmesi suçun oluşması için yeterli
değildir. Bu gibi hallerde suç tipinde kişinin kastı dışında ayrıca belli bir
saikle (motiv), amaçla hareket etmesi aranmıştır. Saik, amaç ya da gaye,
kasttan önce gelen, kastı hazırlayan bir duygu, düşüncedir. Suçun
işlenmesine neden olan gerekçedir.
Örneğin, adam öldürme suçunu işlemeye karar veren (genel kast) bir
kimsenin saiki, onu yakalandığı ağır hastalık dolayısıyla çektiği acılardan
kurtarmak olabilir.
Örneğin, insanlığa karşı suçlarda “siyasal, felsefî, ırkî veya dinî saikler”
(TCK.m. 77/1), göçmen kaçakçılığı suçu açısından, “doğrudan doğruya veya
dolaylı olarak maddî menfaat elde etmek maksadı” (TCK.m.79/1), cebir
suçunda “bir şeyi yapması veya yapmaması ya da kendisine müsaade
etmesi için” (TCK.m.108) gibi.
3- NETİCESİ SEBEBİYLE
AĞIRLAŞMIŞ SUÇ
TCK md.23’e göre, “Bir fiilin kastedilenden daha ağır veya başka bir
neticenin oluşumuna sebebiyet vermesi halinde, kişinin bundan dolayı
sorumlu tutulabilmesi için bu netice bakımından en azından taksirle hareket
etmesi gerekir”.
Kanunda “en azından” ibaresine yer verildiğine göre, daha ağır veya başka
netice yönünden failin bilinçli taksiri, olası kastı yahut doğrudan kastı ile
hareket etmesi de mümkündür. Bu itibarla, kasten işlenen fiilden
kaynaklanan daha ağır veya başka neticeler fail tarafından öngörülmüş ve
kabullenilmiş ise, kast-olası kast kombinasyonundan bahsedilir.
Kast-taksir kombinasyonunun mevcut olduğu hallerde, iki kademe
mevcuttur. Birinci kademeyi kasten işlenen temel suç, ikinci kademeyi ise
en azından taksirle sebebiyet verilen, daha ağır veya başka bir netice
oluşturur.
3- NETİCESİ SEBEBİYLE
AĞIRLAŞMIŞ SUÇ
Neticesi sebebiyle ağırlaşmış suçlarda ya failin hareketi sonucu
kastettiğinden daha ağır bir netice ortaya çıkmakta (örneğin,
yaralama kastıyla hareket edenin fiili neticesi mağdurun ölümü,
TCK.m.87/4) ya da suçun oluşması için aranan neticeden başka ve
daha ağır bir netice (örneğin, cinsel saldırı suçunda mağdurun
ölmesi, TCK.m.102/6) meydana gelmektedir.
Kasten işlenen temel suç tipi, neticeli bir suç olabileceği gibi sırf
hareket suçu da olabilir. Önemli olan temel suç tipinin icrası ile daha
ağır veya başka zararlı bir neticeye sebebiyet verilmiş olmasıdır.
Örneğin, terk suçunun neticesi sebebiyle ağırlaşmış halinde olduğu
gibi (TCK.m.97/2).
4- KABAHATLERDE MANEVİ UNSUR
Suçlar, kural olarak ancak kasten işlenebilir. Ancak, kanunda açıkça
belirtilmiş olması halinde, taksirle işlenen fiil de istisna olarak suç
oluşturabilir (TCK.m.22/1).
Kabahat niteliğindeki haksızlıklar ise kural olarak hem kasten hem de
taksirle işlenebilir. 5326 sayılı Kabahatler Kanunu’ nun 9 uncu maddesinde;
“Kabahatler, kanunda açıkça hüküm bulunmayan hallerde, hem kasten hem
de taksirle işlenebilir” denilmektedir.
Buna göre; kanunda, kabahatin yalnızca kasten veya taksirle işlenebileceği
konusunda bir hükmün mevcut bulunduğu hallerde, o kabahat, sadece
kasten ya da taksirle işlenebilecektir. Kanunda açık hüküm bulunmayan
hallerde ise, Kabahatler Kanunu’nun, genel hüküm niteliğindeki 9. maddesi
dikkate alınacaktır. Böylece, Kabahatler Kanunu’nda, taksirli sorumluluğun
istisnai olduğu Türk Ceza Kanunu’ndan farklı bir sistem öngörülmüştür.