Arkada da, yetenekler için yeterince yer vardı. Ve onlardı. Yıllar önce 70'i kazandık, çünkü endüstrimiz Alman olandan daha güçlüydü. Hitler'in hepsi Avrupa’yı işgal etmesine rağmen çalıştı.
Peki, savaş ekonomisi nasıl örgütlendi? Alman olandan ne kadar farklıydı? Paranın rolü nedir? İşletmelerin tahliyesi gerçekte nasıl gerçekleşti? Ve fabrikaların personel mücadelesinde ana koz kartı neydi?
Askeri tarihçi ve İktisat Yüksek Okulu Ulusal Araştırma Üniversitesi doçenti Arseny Yermolov, Rossiyskaya Gazeta'ya bundan bahsetti.
Sovyet ekonomisi Almanlardan daha mı güçlüydü, Arseny Yurevich? Almanya'da da tereyağı yerine nasıl silah kullanılacağını biliyorlardı.
Arseny Yermolov: Biliyor musun, tereyağından silah çıkaramazsın. İşte başka bir tez çalışması: "bir tereyağı fabrikası yerine bir silah."
SSCB'de, mühendislik, metal işleme, cephanelikten tank yapımına kadar neredeyse tamamen askeri ihtiyaçlara yöneldi. Gelecekten büyük bir borçtu. Savaş için olmasa da, ekonominin 40-50'lerde ne gibi bir büyüme göstereceği tahmin edilebilir.
Ve Almanya'da, ekonominin böyle bir seferberliği hemen uzak yapıldı. Bu nedenle, 1941 ve 1942 kampanyalarının başarılı bir şekilde başlatılmasına rağmen, SSCB'yi “ezecek” gücü ve kaynakları yoktu.
Özetle aşırı güven?
Arseny Yermolov: Evet. Almanlar, bizim açımızdan daha az güçlü bir ekonomiye sahip değildi, birçok açıdan daha iyi. Ancak Hitler ve Alman generalleri, 1942'e kadar, Rusya'nın kısa sürede mağlup edilebileceği inancını korudu. Bu yüzden, ekonomik savaş yöntemlerine başvurmaya gerek olmadığını düşündüler. Bu nedenle, Stalingrad Savaşı'ndan önce Hitler, Almanya'nın gelecekteki ekonomik hamlesi için endüstriyel bir üs oluşturmaya devam etti. Ve örneğin, Almanlar metal işleme makinelerinin üretimini arttırdı.
Kazanmalarına yardımcı olmadı, ancak savaştan sonra çok yardımcı oldu, çünkü tazminatlar ödendikten sonra bile, 1939'te olduğundan daha fazla makine ve başka ekipman kaldı.
Para önemli değil
Savaş ekonomisinde para ne anlama geliyordu?
Arseny Yermolov: Birçok yönden, parasız bir ekonomiydi. Tabii, ortadan kaybolmadılar, tank basitçe birliğe devredilmedi, ödendi. Ancak finansal konular arka plana kayboldu. İşletmeler, gerektiğinde devletin herhangi bir zararı karşılayacağını biliyordu, çünkü başka yolu yok.
Yani, hiç kimse maliyet azaltma hakkında düşünmediniz mi?
Arseny Yermolov: Sadece bununla ilgilendiler, ancak başka türlü çağrıldı: emek yoğunluğunu ve malzeme yoğunluğunu azaltmak. Ne de olsa, devletten para almak kolay olsaydı, o zaman insanlar, ekipman, hammaddeler çok daha zor.
O yılların belgelerine bakarsak, uyuşmazlıkların malzeme, yakıt, ekipman ve işçilik dağıtımı için geçerli olduğunu görüyoruz. Ve Devlet Savunma Komitesinin kararları buna finanse edilmekle kalmadı.
Bu arada, ilk başta işletmelerin finansal durumu çok olumluydu. Birçoğu fazla kar almaya başladı. Ancak onlardan alındı. Ancak, 1943'te satış fiyatları düşürüldü ve daha sonra birçok işletme kârsız hale geldi.
Beria'nın arkasında
Eski Prens Sergei Golitsyn’in Rahip Notları’nda, tüm savaş boyunca bir el testeresiyle tahta yapmak zorunda olan askeri inşaat bölümünün, elektrikli testere tezgahını başka bir Sovyet bölümünden çaldığı bir bölüm açıklandı. Ve komutan davayı sunmuş, böylece bir hava saldırısı sonucu imha edilmiştir. Ama sonra aldatma ortaya çıktı ve makinenin gerçek sahipleri zorla geri döndü. Arkadaki kaynaklar için bu tür anarşik mücadele yöntemleri uygulanmadı mı?
Arseny Yermolov: Savaşın başlangıcında, kısmen 1942 yılında tahliye sırasında benzer vakalar yaşandı.
Birçok şirket yöneticisi, bir şekilde trenlere giden yükü doğuya doğru çekmek ve bu gemileri ağırlamak için çabaladı. Bütün bunlar "belgelendirilmemiş" kargo kullanımı kisvesi altında gönderildi - kimin yönüne ve nereye gideceklerini tespit etmenin imkansız olduğunu söylüyorlar.
Raider yakalama?
Arseny Yermolov: Evet, teçhizatın bir saldırgan saldırısı olduğunu söyleyebiliriz. Tahliye edilen işletmelerdeki personel çok sayıda sanayi için dağınıktı, ancak bu çeşitli nedenlerle oldu.
Ve nispeten istikrarlı bir savaş dönemlerinde, kaynaklar nasıl dağıtıldı?
Arseny Yermolov: Merkezi olarak. Bu konuda bölümler arasında çatışmalar vardı ve genellikle Stalin'in iç çemberinden biri tarafından çözüldü - Molotov, Beria, Malenkov, bazen Devlet Planlama Kurulu başkanı Voznesensky buna bağlıydı.
Aslında hem aracı hem de lobicilerdi ve bu açıdan bakıldığında, Lavrenty Pavlovich Beria elbette en başarılı olduğunu gösterdi. Savaşın sonunda, baş hakem oldu ve bu büyük ölçüde etkisinin büyümesini açıklıyor. Ağır bir şekilde içişleri organlarının liderliğinden uzaklaştırıldığı gerçeğine rağmen.
Personel için de bir rekabet var mıydı, yoksa işçiler ve mühendisler fabrikalara mı bağlandı?
Arseny Yermolov: İnsanlar için rekabet, tabii ki, diğer kıt kaynaklar için olduğu gibiydi. İstifaya başvurmak ve başka bir şirkete geçmek imkansızdı.
Fakat geçişler oldu. Ve personel mücadelesinde ana koz kartı, işletmenin, savaş öncesi zamanlardan veya 1942 yılından, devlet çiftliklerinin iştirak çiftliklerine çok büyük bir dağıtımının yapıldığı bir yan çiftliğine sahip olmasıydı. Savaşın sonunda, bu tür bağlı çiftlikler 5'i milyonlarca hektar tarım arazisi kullandı.
Yani, tüm yiyecekler kartlara dağıtılmamış mı?
Arseny Yermolov: Hayır, elbette. Bir kartta yaşamak mümkün değildi. Yardımcı çiftlikte ek rasyonlar, daha fazla beslenilen yemek odası vardı.
İnsanlar açlığın eşiğinde olduğu için, bu artış çoğu zaman yaşam ve ölüm arasındaki fark anlamına geliyordu. Bu çiftliklerin çoğu basitçe kaydedildi.
İnsanlar yasaklandıysa başka bir işe nasıl gitti?
Arseny Yermolov: Örneğin, sicil bürosundaki ilişkileri kaydetmek veya bir tasarruf bankasında para almak için pasaport aldı. Ve kayboldu. Yetkililer bununla savaşmaya çalıştı, ancak sonuçta departman çıkarları üstün geldi. Ve bu tür “defektörlerin” yeni liderliğini farklı şekillerde kapsar.
Arkaya büyük yeniden yerleştirme
Tahliyeye geri dönelim. Bu kadar büyük olabiliyor mu?
Arseny Yermolov: Elbette, tahliye planları Kızıl Ordu'nun yıkıcı yenilgileri için tasarlanmamıştır.
Küçük bir alanı kapladılar. Dahası, hedefleri üretimin kurtarılması değil, askeri mallar için nakliye merkezlerinin boşaltılmasıydı: sadece sivil işletmelerin boşaltılması varsayıldı. Bu nedenle, örneğin, traktör mağazası ilk önce Stalingrad'ın Kirov fabrikasından çıkarıldı.
Gerçek bir plan formüle etmeye yönelik ilk girişim N99 Devlet Savunma Komitesi'nin Temmuz kararıdır. Sınır bölgesini, Dinyeper, Leningrad ve Moskova'yı etkiledi. İlginçtir, Moskova'da bu plan işletmeleri içeriyordu havacılık endüstri ve tank sanayi - hayır. Yani diğer bölgelerdeydi.
Sebep nedir?
Arseny Yermolov: Görünüşe göre, bu bölümlerin pozisyonu tarafından belirlendi. Temmuz ayında, 1941, hiç kimse Almanların Moskova'ya ulaşacağını hayal etmemişti. Sadece biri hava saldırıları için endişeleniyor, biri değil.
Ancak Temmuz planı kısa sürdü. Sonra öndeki her büyük başarısızlık tahliye emri dalgasına yol açtı. Genellikle kararlar ertelendi, sonuç olarak “belgelenmemiş” ürünler ortaya çıktı.
Tahliye edilen işletmeler için alanlar nasıl seçildi?
Arseny Yermolov: Mesela, Urallarda neredeyse inşa edilmiş ancak henüz işletmeye alınmamış birçok boş atölye vardı. Elbette, ciddi bir girişim, bazen sunulduğu gibi temiz bir alana taşınamaz.
Savaş sırasında, 1,5 binlerce büyük işletmeyi tahliye etti. Bu gerekli 1,5 milyon araba
Üretime yeni bir yerde başlamadan önce sökülmesi ne kadar sürdü?
Arseny Yermolov: İlginç bir soru. Bir parça parça getirebilir, afiş montajı için yeri temizleyebilir, birkaç birim toplayabilir ve işin başlangıcını ilan edebilirsiniz. Ancak, tahliyenin başlamasından altı ay önce tahliye öncesi üretim seviyesine ulaşmak.
Ölçeğin etkisi, teknolojinin sürekli iyileştirilmesi nedeniyle, bu göstergeler hızla örtüşüyordu.
Vatandaşa dönüş
Ne zaman dönüşüm hakkında düşündün ve genel bir plan vardı?
Arseny Yermolov: Her şey kendiliğinden 1944'ta birçok yönden başladı. Bu zamana kadar çok büyük bir kompleksimiz vardı, cephane üretimi için bir buçuk bin işletme vardı. Zaten gereksiz.
Diyelim ki, açıkça belli sayıda 82-mm min veya 76-mm merminin olması gerekli değildi. Burada yalnızca üretimi korumak ve azaltmak değil, arttırmak mümkün oldu. Verimliliği artırarak, bazı işletmelerde çıktıları artırarak, diğerlerini sivil ürünlere aktarın.
Ve 1944 yılı - harabelerden restore edilmesi gereken bir dizi Sovyet kentinin kurtuluşu. Kamu hizmetleri için ürünler için inşaat malzemeleri için büyük talep. Ve şunu söylemeliyim ki, bu 1,5’in binlerce işletmesi, şubelerinin sendikalaşmalarını korudular, yani, Halk Mühimmat Komiserliği’nde çalıştılar, ancak kendi yetki alanı içinde olmadılar. Ve bu bağımlılıktan kurtulmak istiyorlardı.
Öyleyse, cephane komiserliği muhtemelen karşı çıktı?
Arseny Yermolov: Elbette. Sonuç olarak, konu aynı Lawrence Pavlovich'e düştü. Bazı durumlarda, Halk Mühimmat Komutanlığı üretimi savunabildi, bazılarında değildi ve yavaş yavaş üretim tesisleri ondan çekilmeye başladı.
Ve kendiliğinden dönüşüm gitti ...
Arseny Yermolov: Evet, pek çok açıdan girişim “alttan” geldi - yerel parti ve ekonomik liderlerden, departmanlardan, bazen doğrudan işletme yöneticilerinden. Özellikle Moskova bu açıdan farklıydı.
Herkes savaşın her zaman aniden başladığını biliyor, ama dünyanın da ani olduğu izlenimini edindim. Çünkü zafer gerçekleşti ve ekonomiyi barışçıl bir rejime devretme planı yoktu.
Bunun yerine, Mayıs ayında, Almanya'nın teslim alınmasından sonra, Devlet Savunma Komitesinin mühimmat ve silahlanma üretiminin azaltılmasına ilişkin iki kararı verildi. Çok güçlü, birkaç kez. Aynı zamanda, hala tanka ve havacılık endüstrisine dokunmadılar.
Ve soru ortaya çıktı: ne yapmalılar? Görünüşe göre, savaş öncesi ürünlerinin piyasaya sürülmesine geri dönecekleri varsayıldı. Ancak sorun şu: bu işletmelerden bazıları 1941’ten önce askeri üretim yapıyorlardı, diğerlerinde ise ekipmanlar değişiyordu. Birçok işletmenin geri dönüş yapacak hiçbir şeyi yoktu.
Böylece kendilerinden yeni uzmanlık alanlarını seçmeleri istendi.
Arseny Yermolov: Aslında bunu kendileri yapmak zorunda kaldılar.
Ve planlı ekonomi, aşırı merkezileşme nerede? Gosplan neredeydi?
Arseny Ermolov: Gosplan daha yeni plana oturdu. Ancak onu derlerken işletmeler zaten bir şeyler yapmak zorunda kaldı. Ve tatilde işçileri kovmak ve onlara konut kredisi vermek için fikirler vardı. Ancak herkes böyle manevralar yapmaya gücü yetmedi. Sonuç olarak, kendilerini aramaya başladılar.
Aslında, savaş sırasında en ihtiyatlı yönetmenler bile, böyle bir olayı üstlendi ve zaferden sonra ne yapacaklarını düşündüler.
Sonuçta, düşünecek çok az şey vardı, aynı zamanda kendi tasarımlarımızı tasarım geliştirme ile sağlamak için de gerekliydi ...
Arseny Yermolov: Kesinlikle. Halen 44’teki bazı şirketler sivil riskler üzerine çalışan özel tasarım ofisleri kendi riskleri ve riskleri altında yarattılar. Örneğin, Nizhny Tagil'deki Uralvagonzavod, Sverdlovsk'taki Uralmash.
Planlı bir ekonomide planlamanın zayıf bir bağlantı olduğu ortaya çıktı ...
Arseny Yermolov: Evet. Ancak bu kısmen yerel bir girişim tarafından dengelenmiştir. Bu arada, Amerikalılar, garip bir şekilde, tam tersi: Savaşın bitiminden önce dikkatli bir plan vardı, ancak zaferden sonra birçok askeri üreticinin hurda metal fiyatı ile satıldığını söyledi. Hurda metalden biraz daha yüksek bir fiyata onları satın alacak ve başka bir şekilde kullanmaya çalışan girişimci insanlar yoktu.
Peki SSCB'deki genel dönüşüm planı ne zaman ortaya çıktı?
Arseny Yermolov: 46'ten faaliyete geçen savaş sonrası ilk beş yıllık planda ortaya kondu. Altı ay, kendi kaderini belirlemek işletmelerin başkanlarıydı. Tabii ki, birisi sadece yukarıdan karar için bekledi.
Savaştan sonra, nasıl oyuncak yapılacağını bilenler başarısız olmadı: Çocuklar için para yok
Büyük bir taleple ne olursa olsun yanlış hesaplamak mümkün değildi ...
Arseny Ermolov: Peki, neden. Savaştan sonra para değerini geri aldı, aniden kritik öneme sahip bir kaynak oldu.
Bazı yöneticiler için bu tamamen yeni bir deneyimdi, herkes para kazanmayı başaramadı ve istemedi. Ve birileri, tencere ve mobilya üretti, böylelikle bunları satmak imkânsızdı. Oyuncak yapmayı tahmin edenler kaybetmedi: çocuklar hiç para için üzülmediler.
Ancak en iyisi yatırım mallarının üretimini ayarlamayı başaranların durumuydu - savaş sonrası ilk on yıl, ülkedeki en hızlı ekonomik büyüme zamanıydı. hikayeler SSCB. Ve bu büyüme öncelikle dönüşümle sağlandı.
Havacılık endüstrisi için çok zordu. Savaştan sonra, sivil uçakların bu kadar sayıda uçağa ihtiyacı yoktu, uçak fabrikaları başka bir şeyi serbest bırakmaya hazır değildi. Geniş çapta, sadece jet havacılık yarışının başlangıcında remilitarization ile kurtarıldılar.
** 1942'te, SSCB'de, 24,7 binlerce tank ve kendinden tahrikli silah ve 21,6 binlerce savaş uçağı, Almanya'da ise binlerce 5,5 tank ve SAU ve 11,4 binlerce uçak üretti.
** Nizhny Tagil'deki Ural tank fabrikası N 183'te, T-34 tank üretiminin emek yoğunluğu, 6,9-3'ta binlerce saat içinde 1942'ten 1945'e düşmüştür.
** 1,5, savaş sırasında binlerce büyük işletmeyi tahliye etti. Ancak, daha fazla olanın ölçeğini anlamak başka bir rakam verir: tahliye edilen malları olan 1,5 milyon araba.
** Büyük işletmeler nereden tahliye edildi? Ukrayna'dan - 550 tesisleri, Belarus'tan - 109, Estonya'dan - 62, Moskova ve Moskova bölgesinden - 496, Leningrad'dan - 92. Diğer yerlerden - 212.
** Değer bakımından, SSCB’de 1945’te bulunan sanayi üretimi, 1940’e göre 15’ten daha yüksekti.
Ama eğer savaş öncesi fiyatları uygularsanız. Aslında, 1940 yılının temel sanayi ürünlerinin üretim seviyesi çok daha sonra başarıldı.
Elektrik - 1946, kömür - 1947, çelik - 1948, yağ üretimi ve demir eritme - 1949, şeker kumu - 1950 ve deri ayakkabı - 1951.