ön (bkz: kambriyen
) devrin son alt dönemi olan proterozoik dönem, 2,5 milyar yıl önce (bkz: arkeyan
) dönem‘in bitişiyle başlar ve 541 milyon yıl önce (bkz: ediacaran çağı
) ların ortaya çıkmasıyla birlikte son bulur. bu dönem eski proterozoik, orta proterozoik ve yeni proterozoik olmak üzere üç alt döneme ayrılır.
arkeyan dönem‘de oluşan (bkz: kenorland
) süperkıtası, 2,4-2,2 milyar yıl önce mantodan yer kabuğuna sokulan (bkz: dayk
)lar nedeniyle parçalanmıştır. ancak 2,1-1,8 milyar yıl arasında ise bu parçalar yeniden birleşerek kolombiya(nuna veya hudsonland) adı altında yeni bir süperkıta oluşturmuştur. kolombiya süperkıtası ise yaklaşık 1 milyar yıl önce parçalanarak (bkz: rodinya
)’nın oluşmasına taban oluşturmuştur. rodinya’nın oluşumuna en belirgin örneklerden biri kuzey amerika kıtasında, büyük göller’den kansas eyaletine dek uzanan 2000 km uzunluğunda, 160 km genişliğinde ve 25 km kalınlığındaki keweenawan (bkz: rift
) vadisidir.
proterozoik boyunca yaşanan (bkz: levha tektoniği
) birçok dağ oluşumuna((bkz: orojenez
)) da katkı sağlamıştır. bunlardan en önemlileri; labrador yarımadası’nın güneydoğu kıyısı boyunca büyük göller’e dek yaklaşık 4000 km uzanan grenville, kanada’nın kuzeybatı toprakları bölgesinde bulunan wopmay, hudson körfezi çevresindeki trans hudson, finlandiya’daki svekofenyan, görnland’ın güneyindeki ketilidyan, brezilya’nın doğu kıyısındaki brezilya ile afrika’nın güneyindeki namibya ve mozambik kuşaklarıdır.
ayrıca mali’nin güney sınırı boyunca uzanan birimyan ve kızıldeniz’in iki kıyısındaki arap-nübye kalkanında da bu dönemde oluşmuş ancak daha sonraları üstü dış güçlerce örtülmüş dağ kuşakları bulunmaktadır.
proterozoik dönem’de yeryüzündeki ilk önemli değişiklik 2,3-1,8 milyar yıl önce atmosfere serbest oksijenin salınması olmuştur. bu durum da dönemin sonlarında ilk çok hücreli canlılar olan ve oksijenli solunum yapan dikinsonya
ların ortaya çıkmasını sağlamıştır. çok hücreli canlıların ortaya çıkmasına olanak sağlayan atmosferdeki oksijen artışı o denli üst düzeyde gerçekleşmişti ki uzun vadede oksijensiz solunum yapan türlerin azalmasına yol açtı ve kimilerince ilk hava kirliliği sorunuydu.
bu dönemde yaşayan çok hücreli canlıların taşılları((bkz: fosil
)); orta avustralya’daki bitter springs’te, güney avustralya’daki edyakara tepeleri’nde, kanada’daki newfoundland’da, güney kaliforniya’daki nopah range’te ve rusya’nın kuzeyindeki beyaz deniz’de bulunmaktadır.
ayrıca bu dönemde okyanuslardaki (bkz: ferroz
)(fe²) adı verilen demir iyonu atmosferdeki oksijenle tepkimeye girerek fe2o3((bkz: demiroksit
)) olarak (bkz: hematit
) biçiminde okyanus tabanlarında çökelmiştir.kaynak