Bir malın fiyatındaki bir değişiklik, tüketicinin talep ettiği miktarı değiştirir. Bu fiyat etkisi olarak bilinir. Bununla birlikte, bu fiyat etkisi ikame etkisi ve gelir etkisi olmak üzere iki etkiden oluşur.
İkame Etkisi
Sadelik için iki emtia modeli düşünelim. Bir malın fiyatı düştüğünde, tüketici daha ucuz olan malı tercih eder. Bu ikame etkisi olarak bilinir.
Gelir Etkisi
Tüketici para gelirinin sabit olduğunu varsayalım. Yine, sadelik için iki emtia modeli düşünelim. Bir malın fiyatının düştüğünü varsayalım. Bu, tüketicinin satın alma gücünü artıran gerçek gelirinde artışa neden olur. Reel gelirdeki artış nedeniyle, tüketici artık daha fazla miktarda mal satın alabilir. Bu, gelir etkisi olarak bilinir.
Dolayısıyla, örneğimize göre, fiyat seviyesindeki düşüş, tüketimin artmasına neden oluyor. Bu, gelir etkisi ve ikame etkisi içeren fiyat etkisinden kaynaklanmaktadır. Şimdi, tüketimdeki ne kadar artışın gelir etkisinden ve ikame etkisinden kaynaklı olduğunu söyleyebilir misiniz? Bu soruyu cevaplamak için, gelir etkisini ve ikame etkisini ayırmamız gerekir.
Gelir Etkisi ve İkame Etkisi Nasıl Ayrılır?
Şekil 1: https://i.hizliresim.com/2OpZ7O.jpg
Şekil 1’e bakalım. Şekil 1, ikame etkisi ve gelir etkisini içeren fiyat etkisinin (Px cinsinden değişim) talep edilen miktarda bir değişikliğe yol açtığını göstermektedir (Qx cinsinden değişim). Fiyat etkisinin ikame ve gelir etkisine bölünmesi, gerçek gelir sabit tutularak yapılabilir. Reel geliri sabit tuttuğunuzda, ikame etkisinden kaynaklanan miktardaki değişimi ölçebileceksiniz. Dolayısıyla, miktardaki kalan değişiklik, gelir etkisinden kaynaklanan değişikliği ifade eder. Reel geliri sabit tutmak için, ekonomik literatürde önerilen iki temel yöntem vardır:
- Hicks Yaklaşımı
- Slutsky Yaklaşımı
Hicks Yaklaşımı
J. Hicks’in çatallanma gelir etkisi ve ikame etkisi yöntemine bakalım.
Şekil 2: https://i.hizliresim.com/BOj2XG.jpg
Şekil 2’de, tüketicinin başlangıçtaki dengesi E1’dir, burada IC1 kayıtsızlık eğrisi AB1 bütçe hattına teğettir. Bu denge noktasında, tüketici E1X1 emtia Y miktarını ve OX1 emtia X miktarını tüketir. X emtia fiyatının düştüğünü (gelir ve diğer emtia fiyatlarının sabit kaldığını) varsayalım. Yeni bütçe satırındaki bu sonuç AB2’dir. Bu nedenle, tüketici AB2 bütçe çizgisinin IC2’ye teğet olduğu yeni denge noktası E3’e hareket eder. Dolayısıyla, X ürününden talep edilen miktarda Xl’den X2’ye bir artış söz konusudur. X ürününden talep edilen miktardaki artış, hem gelir etkisinden hem de ikame etkisinden kaynaklanmaktadır. Şimdi bu iki etkiyi ayırmamız gerekiyor. Bunu yapmak için, gerçek geliri sabit tutmamız gerekir. Yani ikame etkisini hesaplamak için gelir etkisinin ortadan kaldırılması gerekir.
Hicksian’ın gelir etkisinin ortadan kaldırılması yöntemine göre, emtia fiyatlarındaki düşüşü göz önünde bulundurarak, tüketicinin parasal gelirini (vergilendirme yoluyla) düşürüyoruz. Tüketici para gelirindeki azalma, AB2’ye paralel bir fiyat çizgisi (A3B3) çizilerek yapılır. Aynı zamanda, yeni paralel fiyat çizgisi (A3B3) E2 noktasındaki farksızlık eğrisi IC1’e teğet. Dolayısıyla, tüketicinin dengesi E1’den E2’ye değişir. Bu, X ürününden talep edilen miktarın Xl’den X3’e yükselmesinin, yalnızca ikame etkisinden dolayı olduğu anlamına gelir. İkame etkisini (X1X3) toplam fiyat etkisinden (X1X2) çıkararak gelir etkisini elde ederiz.
Gelir etkisi = X1X2 – X1X3 = X3X2
Slutsky Yaklaşımı
Şimdi Eugene Slutsky’nin gelir etkisi ve ikame etkisi ile ilgili metodlarını inceleyelim. Şekil 3, gelir etkisi ve ikame etkisinin hesaplanmasında Slutskian versiyonunu göstermektedir.
Şekil 3: https://i.hizliresim.com/odJ7Qq.jpg
Şekil 3’te, AB1 ilk bütçe çizgisidir. Tüketicinin orijinal denge noktası (fiyat etkisi gerçekleşmeden önce) E1’dir, burada IC1’in farksızlık eğrisi AB1 bütçe satırına teğettir. X fiyatının düştüğünü (fiyat etkisi meydana gelir) ve diğer şeylerin aynı kaldığını varsayalım. Tüketici şimdi bir başka denge noktasına (E2) kayar. Burada IC3’in kayıtsızlık eğrisi AB2 yeni bütçe çizgisine teğettir. Tüketici’nin E1 den denge noktasından E2’ye geçişi, tüketicinin emtia X alımının X1X2 oranında arttığını gösterir. Bu, emtia X fiyatındaki düşüşün neden olduğu toplam fiyat etkisidir.
Öncelikli görev, ikame etkisini izole etmektir. Bunu yapabilmek için, Slutsky, tüketicinin para gelirinin, fiyat değişikliğinden sonra bile ilk E1 denge noktasına geri dönecek şekilde azaltılması gerektiğini belirtir. Burada yaptığımız şey, tüketicinin yeni tüketim seviyesinde orijinal tüketim paketini (yani OX1 emtia X ve E1X1 emtia Y miktarını) satın almasını sağlamaktır. Şekil 3’te, bu, orijinal denge noktası E1’den geçen ancak AB2’ye paralel olan yeni bir bütçe çizgisi A4B4 çizilerek gösterilmektedir. Bu, gelir etkisini ortadan kaldırmak için tüketicinin para gelirini AA4 veya B4B2 azalttığımız anlamına gelir. Şimdi fiyat etkisinin tek olasılığı ikame etkisidir. Bu ikame etkisi nedeniyle, tüketici denge noktası E1’den E3’e hareket eder, burada IC2 kayıtsızlık eğrisi, A4B4 bütçe hattına teğettir. Slutsky versiyonunda, ikame etkisi tüketiciyi daha yüksek bir farksızlık eğrisine götürür.
Böylece, gelir etkisi = X1X2 – X1X3 = X3X2