Hikmetinden Sual Olunmaz Ne de Olsa!
Şu, hikmetinden sual olunmaz cümlesi, bütün dini muammaların ve açmazların üstüne örtülen kalın bir perdedir benim nazarımda.
Teoloji ile ilgili konularda konuşan hemen her insan (buna kallavi alimler de dahil) karşılaştığı ilk açmazda "hikmetinden sual olunmaz" cümlesinin rahatlığına sırtını yaslamayı bir erdem ve dini bir vecibe olarak görüyor. Tabi bu cümlenin destekleyicisi olan "bizim aklımız sınırlıdır, her şeyi aklımızla algılayamayız" cümlelerini de dile getirmeden geçmeyelim.
Ben, hikmetinden sual olunmaz, cümlesine bir soru yöneltmek istiyorum bu yazımda:
Kafirlerin sınırlı ve sonlu bir yaşamda (dünya hayatı) yaptıklarına mukabil sınırsız ve sonsuz bir ceza (ahiret hayatı) almaları, hangi hikmet, hangi adalet ve hangi merhamet ile açıklanabilir?
Gerçi Risale-i Nur adlı kaynakta, Said-i Nursi bu soruyu yanıtlamaya çalışıyor; ancak verdiği yanıt kişiyi tatmin etmekten çok uzak olduğu gibi yaptığı benzetme de oldukça kifayetsiz.
Said-i Nursi mealen şöyle diyor:
"Dünyada bir kişiyi öldüren biri, 20-30 yıl ceza çeker. Bir saniyede işlenen bir suç, trilyonlarca saniyeye tekabül ediyorsa, kâfirin cezası da bu nispette çok olmalı. Kaldı ki kâfir, inkârıyla yalnızca bir kişiyi değil 'her şeyi' öldürüyor. Zira evrendeki bütün nesnelerin, Yaratıcısı ile irtibatını koparıp onları sahipsiz görerek manen öldürmüş oluyor. Yine bu nesnelerde tecelli eden ilâhî isimleri reddettiği için onlara hakaret etmiş (yani manen öldürmüş) oluyor.
Öyleyse ortalama 60 yıl yaşayan bir kâfir sonsuz bir cezayı hak ediyor."
Bu cevabın, hikmetinden sual olunmaz, cümlesinden (hiç yoktan) daha makul olduğunu söyleyebiliriz; ancak bu izahın tutarsız tarafları üzerinde de aşağıda duracağım zaten.
Said-i Nursi, bu soruya bir de şu cevabı veriyor:
"Bir kâfir, değil 60 sene sonsuz sene yaşasa da mütemadiyen 'küfür hali'nde kalacak, küfürde ısrar edecektir. Bu yüzden de 60 seneye karşılık sonsuz azap, hikmetsiz ve adaletsiz bir ceza değil; bilakis merhamete ve hikmete uygundur."
İtiraf etmeliyim ki bu cevap da "hikmetinden sual olunmaz" cümlesinin cehaletinden daha iyi bir izah şekli; ama bu da yeterli değil.
Şimdi, birinci cevabın neden tatmin edici olmadığını ve niçin yetersiz olduğunu açıklamaya çalışayım:
İlkin Said-i Nursi'nin hesap yanlışı üzerinde duracak olursak, sıradan bir matematikçi bile, sonsuza kıyasla her rakamın sıfır hükmünde olduğunu bilir. Her ne kadar kâfir, onun hesabına ve mantığına göre milyonlarca yıl azap çekmeyi hak edecek bir suç işlemiş olsa da, bu suçun cezasının "sonsuz" olması akla ziyan bir karşılıktır.
Olayı bu perspektiften değerlendirecek olursak, Yaratıcı'nın adaletsiz bir ceza anlayışı olduğunu söylemek zorundayız. Çünkü hiçbir kanun, sınırlı bir suça, sınırsız bir ceza vermeyi akla ve hikmete muvafık göremez.
Kaldı ki Said-i Nursi'nin bu cezayı akla uygun göstermek için hayali bir suç icat etmesi de anlaşılır bir durum değildir. Öyle ya kâfirin her saniye binlerce suç işlediği görüşünde.
Ve bu anlayışa göre, kâfirin uykusu da, hayatında yaptığı bütün iyi işleri de birer suç teşkil edip kendisini cehennem hapsine mahkum ediyor.
Bu noktada, kâfir, en azılı katilden daha cani biri olarak takdim ediliyor. Oysaki realite hiç de öyle değil.
Allah aşkına, hangi akıllı adam, insanlığı karanlıktan aydınlığa çıkaran Edison'un (sonuçta o da kâfir) gibi bir bilim adamının sonsuz cehennem hapsine ve azabına maruz kalmasını, bu mantıkla açıklayabilir?
Edison (ve Edison gibi binlerce bilim adamı) hayatının bütün saniyeleri boyunca inkâr düşüncesi ile mi yaşadı? Ve insanlığa yaptığı bütün iyiliklerin karşılığı, sonsuz cehennem olarak mı tayin edilmeli?
Konuyu fazla dağıtmak istemiyorum; ancak şu karşılaştırmayı yapmak zorundayım:
"Sırf içine doğduğu toplumun mümin olması hasebiyle öylesine iman eden bir vasıfsızın cenneti hak etmesi ile ömrünü insanlığa hizmete adayan bir bilim adamının cehenneme gitmesini hangi adalet terazisi tartabilir?"
Böyle bir adalet anlayışı sakat ve hastalıklı zihinler doğurur ancak.
Zaten, yetersiz ve cevapsız kaldıkları noktalarda hikmetinden sual olunmaz, cümlesine sığınan insanların zihinlerini de aynı zihniyet doğuruyor.
Zaten, hikmetinden sual olunmaz cümlesi bilgi sahibi olmadan fikir sahibi olanların cümlesidir; oysaki bilgi sahibi olmadan fikir sahibi olmak, katiyen yanıltır. Bu kurtarıcı cümle, zor durumda kalanların istinad noktası olarak sıkça başvurdukları ama en nihayetinde kendilerini avuttukları (veya kandırdıkları) bir ham ve boş cümleden ibarettir.
Gelelim, Said-i Nursi'nin ikinci açıklamasının tutarsızlığına:
Bir insanın hayali yaşamı (hani yaşasaydı kâfir olarak kalacaktı diyor ya) onun suçuna kanıt olabilir mi? Ne yani, bir insanın hiç yaşamadığı ve dolayısıyla işlemediği bir suç, bir ceza olarak mı çıkmalı karşısına?
Hani İslamiyet akıl dini idi? Bir kişinin yapmadığı bir şeyin cezasını çekmesi hangi akılla açıklanabilir? Akl-ı selimden ısrarla söz edenler bu soruya hangi akl-ı selimle cevap verebilir?
Kaldı ki Said-i Nursi, bir yerde "vaki olanla hayali olanın birbirinden ayırt edilmesi" gerektiği konusunu ısrarla vurguluyor; ama iş Kur'an'ın hükmünü "mantığa bağlama" konusuna gelince, her nedense bu söylemini unutuveriyor.
Aslında suç Said-i Nursi'de veya herhangi bir İslam âliminde değil; çünkü onların kaynak aldığı kitabın iler tutar bir tarafı yok. Onlar eldeki malzeme ile ancak bu kadar ilerleyebilmişler. Açıkçası daha iyisini hiç kimse yapamazdı.
En azından onlar, hikmetinden sual olunmaz, cümlesine sığınmadan makul açıklamak yapmaya çalışmışlar.
Hatta Said-i Nursi, bu merhametsiz cezanın adaletle telif edilemeyeceğini fark etmiş olmalı ki, bir yerde "onlar ateşe alışacak (ülfet peyda edip) ve ateşin azabı onlar için hafifleyecek" diyor. Fakat bu konudaki "onların azabı asla tahfif edilmeyecektir" anlamındaki ayeti unutuyor. Unutmak dediğime bakma, anla işte.
Dediğim gibi, bu şahsiyetler ellerindeki malzeme ile ancak bu kadarını yapabilmişler; dolayısıyla suç onlarda değil, onların esas aldığı kaynakta aranmalı.
Burada onların tek suçu, bu çelişkiyi görüp açıkyüreklilikle dile getirmek yerine milletin tepkisinden korkarak veya başka bir sebeple bu tezatların üstünü örtmeye çalışmış olmalarıdır.
Oysaki, bu çelişkiyi görüp hurafelerin ardından gitmeyi insan onuruna yakıştıramayan nice insan, "mürted" damgasını yeme riskine ve "mürtedin hakk-ı hayatı yoktur" fehvasınca öldürülme tehlikesine rağmen yine de bu çelişkiyi açık açık dile getirme cesaretini gösterdiler. İşte Ömer Hayyam, işte Tevfik Fikret, işte Ebul Ala El Muarri...
İyisi mi biz, hikmetinden sual olunmaz, cehaletinin arkasına sığınmak yerine "aklın ve mantığın" dairesi içinde kalıp safsata ve hurafelerden yüz çevirelim. Emin ol böylesi daha insanca ve daha onurluca.
Şimdi birileri çıkıp: "Mukaddes emanetin dönmez davacısıyım!" naraları ile hamasi nutuklar atmak yerine bana, "hikmetinden sual olunmaz"ın mantığını anlatabilir mi lütfen?
Eski Dindar