Amazon Nehri Güney Amerika'da And Dağları'ndan başlayıp binlerce kilometre yol alıp Atlantik Okyanusu'na dökülür. Amazon Nehri, dünyadaki en geniş biyolojik çeşitliliğe sahip ekosistemlerin arasından geçiyor. Herhangi başka bir nehirden daha fazla su taşımakta ve boto olarak bilinen Amazon nehri yunusuna ev sahipliği yapmakta. Boşaldığı Atlantik Okyanusu'nun rengini 320 km'ye kadar değiştirmektedir. Bazı bilimciler Amazon Nehri'nin geçmişte bir zamanlar batıya, Pasifik Okyanusu'na dökülmüş olduğunu belirlediler.
Amazon Nehri nedir?
Amazon Nehri, Nil'den sonra Dünya'nın en uzun ikinci nehri. Birçok bilimsel yayın uzunluğunun 6.400 km civarında olduğunu ve mevsime ya da yere göre genişliğinin 1,5 ila 55 km arasında değiştiğini belirtiyor. Dünya Doğayı Koruma Vakfı (WWF) raporuna göre, Amazon Nehri her saniye 1.100 ayrı koldan temin edilen ortalama 219.000 metreküp su taşır. National Geographic Society'ye göre, nehir Atlantik Okyanusu'na dökülmeden önce 7 Güney Amerika ülkesinden geçiyor. Bu ülkeler Peru, Bolivya, Venezuela, Kolombiya, Ekvador, Guyana ve Brezilya. Yağmurlu mevsimin doruğunda, Amazon Nehri’ndeki akıntı hızı (debi) saatte 7 kilometreye ulaşır.
Amazon Nehri'nin tarihsel rolü
Amazon Nehri 1541'de İspanyol kaşif ve fatih olan Francisco de Orellana tarafından "keşfedildi". Yolculuğunda tanıştığı ve kendisine Yunan mitolojisindeki benzerlerini hatırlatan kadın savaşçıların onuruna nehre "Amazon" ismini verdi. Dünya'nın jeolojik kayıtlarına göre Amazon Nehri'nin 100 milyon yaşında olduğu düşünülüyor. Geniş Amazon biyomunun içinde yer alan Amazon Nehri hala 2.7 milyon yerli insana hizmet etmekte.
Bu insanlar uzun tarihlerden bu yana yaşamak için nehre bağımlı durumda. Amazon Nehri yedi ülkeyi kapsadığından, kaynaklarının kullanımı çoğu zaman çatışmalara yol açmıştır. Bunun sonucu olarak, çatışmaları önlemek adıan yıllar içinde yasalar ve antlaşmalar hazırlandı. 1998'de Ekvador ile Peru arasında bir antlaşma yapıldı ve adına Ekvador-Peru Ticaret ve Gemicilik Antlaşması denildi. Antlaşma Ekvador'a nehir üstünde bir takım haklar tanıdı ve Amazon'a olan erişimini artırdı ancak nehrin sınırları büyük ölçüde Peru’da kaldı.
Amazon Nehri'nin bugünkü önemi
Amazon Nehri’ni dolduran su kaynakları Dünya'daki tüm tatlı suların yüzde 20’sini oluşturur. Nehir, birçoğu havzada yaşayan ve ticaretle geçinen topluluklar tarafından yakalanan yaklaşık 3 bin balık türüne sahip. Diğerleri akvaryum ticareti için süs türleri olarak hizmet ediyor. Gıda ve Tarım Örgütü'ne göre, Amazon Nehri'nin Brezilya tarafında balıkçılık ticareti 168.000'in üzerinde iş olanağı yaratmakta.
Kolombiya, Peru, Bolivya, Ekvador ve Bolivya kalkınmayı teşvik etmek adına ortak sınırlar arasındaki ticareti kolaylaştıran ulaşım sistemleri kurmuşlardır. Amazon Nehri eşsiz florası ve faunasını keşfetmek isteyen turistler, araştırmacılar ve film yapımcıları tarafından da ziyaret ediliyor. Nehrin özellikle Brezilya tarafında kalan kısmı boyunca hidroelektrik enerji için barajlar inşa edilmiştir.
Amazon Nehri habitatı
Amazon Nehri Dünya'nın en büyük tropik yağmur ormanları arasında yer alıyor; burada iklim yıl boyunca genellikle ılık ve nemlidir. Yani Amazon Nehri boyunca yayılan habitatlar zengin çeşitliliğe sahipler. Birçok yabani canlı türlerinin yaşadığı bataklıklar ve akarsular var. WWF'ye göre 370'den fazla sürüngen türü, 3,000 tatlı su balığı ve 400 amfibi hayvanın yaşamı Amazon Nehri'ne bağlı.
Bu büyüleyici hayvanlardan bazıları dev bir Amazon Nehri kaplumbağası olan Arrau kaplumbağası, Boa yılanı, aligator, anakonda, cüce kayman, pirana, çeşitli ışınsal yüzgeçli balıklar ve timsahlardır. Amazon Nehri yunusu, dev su samuru ve tapir gibi başka memeliler de var. Amazon'un nehir kıyılarının çoğunda Machaerium lanatum çalılıkları bol miktarda yetişir.
Tehditler ve anlaşmazlıklar
Amazon Nehri ekosistemi son zamanlarda insan faaliyetlerinden kaynaklanan tehditlerle karşı karşıya. Büyük tatlı su türlerinin aşırı avlanması, ormansızlaştırma, zanaatkar altın madencilerinin akarsularda yarattığı cıva kirlenmesi, artan nüfus yoğunluğu, arıtılmamış lağım akıntısı ve yol ve baraj yapımı Amazon Nehri'ne ve çevresine zarar vermeye devam eden insan faaliyetlerinden sadece birkaçı.
Örneğin nesli tükenmekte olan tatlı su Amazon Nehri yunusu ekosistemdeki bu bozulmaya karşı oldukça savunmasız durumda. Bu yunus Orinoco Nehri Havzası boyunca yayılmıştır ve tahmini nüfusu sadece onbinlerdedir. Araştırma merkezleri tarafından yapılan bir çalışmaya göre nehir yaşam alanlarını daha da bozan Amazon Nehri'ndeki sedimantasyon, ormansızlaşmanın yol açtığı toprak erozyonu nedeniyle de meydana geliyor.
Amazon Nehri hakkında bilgiler
- Amazon Nehri'nin kaynağına dair en yaygın olarak inanılan teori Peru'nun yüksek And dağlarıdır. Kaynakların Mantaro, Apurimac ve Maranon nehirleri olduğu düşünülüyor.
- Sloven atlet Martin Strel 2007'de neredeyse Amazon Nehri'ni tamamını 66 günde yüzdü.
- Araştırmacılar 2016 yılında Amazon Nehri Deltası'nda bir mercan resifi sistemi keşfettiler. Bu büyük öneme sahip devasa resif 1000 km'den uzundu ve 9500 km kare alanı kaplıyordu.
- And Dağları 15 milyon yıl önce yükselene dek nehir bir zamanlar Güney Amerika'nın Pasifik Kıyısına akıyordu, yani tersi yönde.
- Amazon yağmur ormanları 2000'den fazla balık türü ve 400'den fazla memeli canlı barındırır.
- Nehirde hiç köprü yoktur.
- Amazon, Atlantik'e her saniye 200.000 metreküp su boşaltır ve bu Dünya'nın en büyüğüdür.