Ama Hegel’in keşfettiği tabiat kanununun en önemli galibiyetlerini kutladığı yer, kimyadır. Kimya’nın nicel bileşimlerin değişmesi sonucunda bedenlerde olan nitel değişimlerin bilimi olduğu söylenebilir. Bunu Hegel kendisi zaten biliyordu [1]. Oksijen örneğindeki gibi: olağan hâldeki iki atom yerine bir molekülde üç atom birleşirse, ozon elde ederiz, o da sıradan oksijenden koku ve tepkime olarak gayet farklı bir bedendir. Yine, oksijenin nitrojen ya da kükürtle bileştiği çeşitli orantılar alınabilir, bu orantıların her birisi öbürlerinden nitelik anlamında farklı bir cevher üretir! Kahkaha gazı (nitrojen monoksit, N2O) nitrik anhidritten (nitrojen peroksit, N2O5) ne kadar farklıdır! Birincisi gazdır, ikincisi sıradan sıcaklıklarda katı kristal bir cevherdir. Fakat bileşimdeki bütün farklılık ikincinin birincinin beş katı kadar oksijen içermesidir, ve bu ikisinin arasında onlardan başka üç nitrojen oksit daha vardır (NO, N2O3, NO2) ki bu üç bileşiğin her birisi hem öbür ikisinden hem de birbirlerinden nitelik anlamında farklıdır.
Eş-mantıklı [homologous] karbon bileşikleri dizisinde bu daha da çarpıcı görülür, özellikle daha basit hidrokarbonlarda. Normal parafinlerin en düşük olanı metandır (CH4); onda karbon atomundaki dört bağ dört hidrojen atomuyla doyurulmuştur. İkinci gelen etanda (C2H6) iki karbon atomu bir araya gelmiştir ve altı serbest bağ altı hidrojen atomuyla doyurulmuştur. Ve işte böyle C3H8, C4H10, … diye gider, CnHn+2 formülünü takip eder, böylece her CH2 eklendiğinde bir öncekinden nitelik anlamında farklı bir beden biçimlenmiş olur. Dizinin en düşük üç mensubu gazdır, bilinen en yüksek mensup olan hexadesan (C16H34) kaynama noktası 270ºC olan katı bir bedendir. CnH2n+2O formülüne uyan ve (kuramda) parafinlerden türetilen birincil alkoller dizisinde de, monobazik yağlı asitler (CnH2nO2) dizisinde de, tamamen aynısı geçerlidir. Etil alkolü (C2H12O) içilebilir biçimde ve başka alkol katmadan tüketirsek, sonra aynı etil alkolü başka bir sefer azıcık amil alkol (C5H12O, ki adı çıkmış fuzel yağının esas bileşenidir) katarak tüketirsek, nicel C3H6 eklemesinin sebep olabileceği nitel farklılığın ne olduğunu tecrübeyle öğrenmiş oluruz. Akşamdan kalan kişinin kafası kesinlikle aradaki farklılığı ayırt edecektir, kendi zararına da olsa; öyle ki sarhoşluğun ve onu takip eden “akşamdan kalma” hissinin bile niceliğin niteliğe dönüşümü olduğu söylenebilir; etil alkolün niceliği, eklenen C3H6‘nın niteliğine dönüşmüştür.
Bu dizilerde bir başka biçim altında yine Hegelci kanunla karşılaşırız. Düşük mensuplar sadece tek bir atom düzenlemesine müsaade ederler. Fakat bir molekülde birleşen atomların sayısı, şayet her dizi için sabit tanımlı bir büyüklüğe erişirse, moleküldeki atomlar birden fazla şekilde gruplaşabilirler; öyle ki en az iki çeşit izomer cevher biçimlenebilir, C, H, O sayıları birbirleriyle aynı olsa da bu cevherler birbirlerinden nitelik anlamında ayrıktırlar. Hatta dizinin her bir mensubu için böyle izomerlerden kaç tanesinin mümkün olduğu bile hesaplanabilir. Buna göre, parafin dizisinde C4H10 için iki mümkün izomer vardır, C6H12 için üç mümkün izomer vardır; daha yüksek mensuplarda mümkün olan izomerlerin sayısı büyük bir süratle tırmanır. Demek ki burada yine bu imkânın belirleyicisi, moleküldeki atomların nicel sayısıdır. Nitelik anlamında ayrık izomerlerin fiilen varolmasının da belirleyicisi, kanıtlanmış olduğu ölçüde, işte bu sayıdır.
Tabiatın Diyalektiği, 1883
[1] Logic, Collected Works, III, s. 488.
Türkçesi: Işık Barış Fidaner
ç.n.
Body’ye Cisim yerine Beden dememin sebebi için bkz.
Daha önceki bir dipnotta “Tabiat kanunları yoktur. Fenotipler vardır.” demiştim.
G. W. F. Hegel’in “Niceliğin Niteliğe Dönüşüm Kanunu’nu” örnekleyebilmek için Friedrich Engels’in kendisinin de mensubu olduğu Homo Sapiens türüne ait kahkaha attırılabilme, sarhoş edilebilme gibi fenotipik özelliklerin dışavurulma şartlarına müracaat ettiğine dikkat ediniz.
Bütün mesele son cümlede Kanıt’ın Delil‘den farkına bağlanmış.
~~~
Delillerin dahil edilmesi konusunda ayrıca bkz.
Niyet Edilen Yazıyı Çıkarma Yönetmeliği (Dr. Işık Barış Fidaner)
Ve içerildiği derleme:
Boston Raporu: B Yüzü (Dr. Işık Barış Fidaner)