

Bir Osmanlı Padişahı "Hadice Turhan Sultan"
Her şey, saray haremine odalık olarak verilen 12 yaşındaki Rus asıllı Hadicenin Sultan İbrahimin dikkatini çekmesiyle başladı. 1642de IV. Mehmedi doğuran Hadice Turhan Sultan, 30 yıl imparatorluğu fiilen idare etti. Çanakkaledeki Seddülbahir kalesi ve Kumkale; İstanbuldaki Yeni Camii kompleksi gibi büyük eserleri yaptırttı.
TURHAN SULTAN
Bir Kadın Padişah
Turhan Sultan'ın oğlu IV. Mehmed (Avcı)
1687'de annesinin ölümünden dört yıl sonra
tahttan indirildi.
Yakın zamana kadar Osmanlı saray kadınları, yani Osmanlı sultanlarının cariyeleri, kız kardeşleri, eşleri, kızları ve anneleri tarihçilerden çok çekmişti. 16. ve 17. yüzyılda sultanın hareminde yaşayan kadınlar, Cumhuriyetin ilk yıllarında verilen eserlerde, imparatorluğun çöküşüne yol açan birçok etmen arasında sayılıyordu. Neyse ki Osmanlı İmparatorluğunu inceleyen tarihçiler, Kanuni döneminden sonra meydana gelen dönüşümlerin bu derece basit bir yükseliş ve çöküş modeliyle açıklanamayacak kadar karmaşık olduğu görüşündeler. Osmanlı kadınlarını tanımak ve Osmanlı tarihinde ne tür etkileri olduğunu anlamak için arşivleri dikkatle inceleyip, irdeledikçe; bulduklarımız hep Osmanlı kadınlarının lehine.
Saraylı kadınlar da, tıpkı imparatorluk ailesi mensubu erkekleri gibi siyasetle uğraşmış, maiyetleriyle padişah gibi hareket etmiş; Avrupa, Safevi ve Babürlü hanedanlarıyla diplomatik yazışmalar yürütmüş; imparatorluğun farklı köşelerine sık sık ziyaretlerde bulunmuş; ordularına destek olmuş; camiler, hanlar, imaretler, saraylar, kütüphaneler, medreseler, türbeler, çeşmeler ve hisarlar yaptırarak mimarlığa şevkle hamilik etmişlerdir. Kamu yararına üstlendikleri projelerde erkek emsalleri kadar cömert davranmışlar; sadece 16. yüzyılda İstanbuldaki tüm vakıfların üçte birinden fazlasını kurmuşlardı.
Eğer bugünün İstanbul peyzajından uzun bir kesit alacak olursak, bunun ne kadarının Osmanlı kadınları tarafından biçimlendirildiğini, III. Selimin annesi Mihrişahın heybetli ve bugün bile iş gören Eyüp İmaretinden, Nurbanu ve Mihrimaha atfedilen Üsküdardaki geniş Üsküdar külliyelerine; Kösem Sultanın Çakmakçılar Yokuşundaki Büyük Valide Hanına kadar görebiliriz.
Rengârenk Mısır Çarşısına uğradığımızda gezdiğimiz çarşıların çoğu, IV. Mehmedin annesi Hadice Turhan Sultanın Haliç kıyısının bu işlek noktasının tam ortasında gerçekleştirdiği Yeni Valide Külliyesini kapsayan büyük mimarlık projesinden doğmuştur. Kuşkusuz, bu büyüleyici kadınlara çok şey borçluyuz; onların geçmişlerine daha yakından ve daha önyargısız bakmakla bu borcumuzu ödemeye başlayabiliriz.
Bunların en önemlilerinden biri de Sultan İbrahimin karısı ve Sultan IV. Mehmedin annesi Hadice Turhan Sultandır.
Genç Hadicenin, köle bulmak amacıyla Rusya steplerine yapılan bir akında Tatarlarca esir alındığını ve İstanbulda sultanın haremine alınıp odalık olduğunda yaklaşık 12 yaşlarında olduğunu biliyoruz. Hadice, önce Sultan İbrahimin annesi Kösem Sultana armağan olarak sunulmuş, çok geçmeden de IV. Muradın kız kardeşi Âtike Sultana verilmişti. O yaşta henüz dikiş dikmeyi, nakış işlemeyi, şarkı söylemeyi, saz çalmayı ve raks etmeyi bilmiyorduysa da; bu beceriler kendisine belki yeni bir dilde, yani Osmanlı Türkçesiyle verilen derslerle öğretilmiştir. İslamiyeti yeni benimseyen biri olarak kendisine yeni inancıyla ilgili dersler de verilmiştir.
Hiçbir sanatçıya hareme girip Osmanlı saray kadınlarını resmetme izni verilmediğinden, Sultanın haremindeki kadınların ancak hayal ürünü portrelerine sahibiz ve Hadicenin nasıl göründüğünü bilmiyoruz. Ama Türk tarihçi Kadircan Kaflı 1953te bu genç Rus köleyi, mavi gözlü, açık tenli ve koyu kumral saçlı, çok güzel bir kadın olarak hayal etmişti. Ne yazık ki, elimizdeki Turhan Sultana ait tek gravür yine hayali, yaşamının sonraki dönemlerine ait ve valide sultanı Kaflının hayal ettiği gibi yansıtmayan bir portre.
Osmanlı haremindeki cariyelerin gündelik yaşamları, Gérôme gibi 19. yüzyıl oryantalist Fransız sanatçıların resmettiği egzotik sahnelerdeki gibi değil, kuralları katı bir yatılı okuldaki gibi olmalıdır. 19. yüzyıl başlarında İstanbulda yaşayan Venedikli tacir Ottaviano Bon, Hadice gibi genç cariyelerin, tıkış tıkış kapatıldıkları harem dairelerinde çocukluklarını geçirdikleri kalabalık odalarından bahsederken, tıpkı büyük manastırlarındaki rahibeler gibi bir yaşam sürüyorlar. Bu bakireler, kendilerine ayrılan çok geniş odalarda yaşıyorlar ve yatak odalarında neredeyse yüz kadarı bir arada kalıyor diye anlatıyor.
Gün geliyor Hadice, Sultan İbrahimin dikkatini çekiyor ve 2 Ocak 1642de IV. Mehmedi doğuruyor. Müstakbel sultanın annesi sıfatıyla haremdeki konumu da hemen yükseliyor. Ne var ki bu defa da Hadicenin oğlunu ve muhtemelen valide sıfatıyla kendi geleceğini, çocuğuna karşı muhtemel suikast entrikalarından, oğulları olan diğer hasekilerden gelebilecek tehlikelerden koruma mücadelesi başlamış oluyor. Bu tehlikeler Ağustos 1648de İbrahimin tahttan indirilmesi ve ölmesiyle iyice artacaktır; artık 20li yaşlarının başındaki Hadicenin altı yaşındaki oğlu padişah olurken, kendisi de Osmanlı sarayının en nüfuzlu konumuna yükselmiş, Valide Sultan olmuştur.
Ama Hadice Turhan Sultanın önünde, Valide Sultan sıfatını aldığından beri hayatını son derece zorlaştıran önemli bir karakter vardı: Kayınvalidesi Kösem Sultan ya da çağının devletlerinin kendisine hitap ettiği sıfatıyla, Valide-i Muazzama. Oğlu İbrahim öldüğünde Kösem Sultan 60larındaydı. İki oğluna da, hem IV. Murada, hem de İbrahime validelik yapmıştı. Bu yüzden Kösem Sultan ve saraydaki diğer kişiler, onun yirmi yılı aşkın tecrübesiyle saray siyasetine hizmet ettiğini düşünüyorlardı.
Genç ve yaşlı iki valide arasında haremde süregiden mücadele, iki kadının farklı hiziplerden haremağaları ve yeniçerilerle ittifak kurmasıyla büyük bir entrika ve drama dönüştü. Hadice Turhan ve Kösem arasındaki rekabet, Kösemin korkunç ölümüyle (Hadice Turhanın saraydaki müttefikleri tarafından boğulduğu söylenir) sona erdi. Sarayda müzisyen olarak çalışan ve haremdeki kadınlar arasında muhbirlik yapan Polonya kökenli içoğlanı Bobovius, Büyük Validenin suikasta uğradıktan sonra son defa görüldüğü harem dairesinin kapısından içoğlanların İbrahimin annesi yaşlı sultanı sürükleyerek çıkardıkları kapı diye söz ediyor. Kendisine eziyet edilen Kösem Sultan, 1651de kendi saçlarıyla boğularak öldürüldü.
Hadice Turhanın hüküm sürdüğü dönemde karşısına pek çok zorluk daha çıktı; ama artık oğlu Mehmed yaşadığı sürece Valide Sultan sıfatıyla konumu çok daha güvencedeydi. Topkapı Sarayında Valide ve maiyetindeki hizmetkârlarına ayrılan, bir yatak odası, küçük bir ibadethanesi, tavanı kubbeli bir taht/kabul odası, şöminesi ve Haliç manzaralı bir balkonu olan geniş dairelere taşındığını tahmin edersiniz. Dairelerinin hemen bitişiğindeki son derece zarif banyosu, İznik çinileriyle bezenmişti. Sahip olduğu değerli eşyalar (bugün Topkapı Sarayı Müzesi koleksiyonundadır) arasında Valide-i Gazi Sultan Mehmed Han yazısı hakkedilmiş sedef bir mühür de vardı.
Bir Avrupa gravüründe, büyük bir at sırtında resmedilen Sultan Mehmed, Osmanlı padişahı olduğunda henüz küçük bir çocuktu ve bir imparatorluk yönetecek deneyimden yoksundu. Dolayısıyla sultanın alması gereken pek çok idari kararı almak, Hadice Turhana ve onun çevresindeki başharemağası Süleyman Ağa ve Vezir Köprülü Mehmed Paşa gibi güvendiği kişilere düşmüştü.
Turhan Sultan, sadrazam ya da kaptan-ı derya tarafından dikkatine sunulan çeşitli bunalımlarla uğraşırken yazdığı mektuplarda ve talimatlarda, etki ve meşruiyetini vurgulamak için oğluna genellikle aslanım diye hitap etmiştir. Turhan Sultanın ilk işi, başkent İstanbulda ve memlekette düzeni sağlamak ve Osmanlı gemilerine, hacılara ve Osmanlıların Doğu Akdenizdeki mülklerine saldıran ve Çanakkale Boğazını ablukaya alarak İstanbulu bir dönem yiyeceksiz bırakan Venedikliler başta olmak üzere imparatorluk sınırlarını saldırılara karşı korumaktı.
Yurtiçinde düzenin (ve başkenti mahvedecek hiçbir yangın çıkmamasının) sağlanması, İstanbulluların eğlencesi olan mükellef ve pek sevilen havai fişek gösterilerinin yasaklanmasını da kapsıyordu. Uzun süren Kandiye Savaşı sırasında, Venediklilerin Akdenizde arkası kesilmeyen saldırıları; Hadice Turhan Sultanın ilk büyük mimarlık projesini gerçekleştirme gerekçeleri arasındadır. Avrupa kıyısında Seddülbahir, Anadolu kıyısında Kumkale olmak üzere Çanakkale Boğazının girişinde iki kalenin yapımına böylelikle başlandı. Zamanın Osmanlı tarihçileri, hac yolculuğuna çıkan Müslümanların izlediği deniz rotası olmasının yanı sıra, İstanbul limanlarının ve piyasasının da hayatının bağlı olduğu bu stratejik su kanalını koruma arzusunu büyük övgüyle karşıladılar, Valide Sultanı göklere çıkardılar. Fatih Sultan Mehmedin 15. yüzyıldan kalma Çanakkale, Kilitbahir ve Kale-i Sultaniye (Çimenlik Kalesi) kalelerinin etraflıca onarımını üstlenmesine ek olarak; Çanakkale Boğazının girişinde, içerisinde çifte hamam, bir cami, bir okul (sıbyan mektebi), askerler için kışla ve birkaç dükkân da bulunan iki yeni kalenin, Seddülbahir ve Kumkale kalelerinin inşası için bağışta bulunduğunu Turhan Sultanın vakfiyesinden biliyoruz.
Sultan ve maiyetiyle birlikte kaleleri gezen Evliya Çelebi, bize Seddülbahirin en az 80 gemiyi barındırabilecek kadar büyük bir limanı bulunduğunu ve hendeklerden birinin dibine bakılamayacak kadar ürkütücü bir derinlikte olduğunu anlatır. Seddülbahir ve Kumkalenin bugün bakımsızlıktan acınacak durumlarıyla, Abdi Paşanın büyük coşku içinde Batı sınırlarının şerefli muhafızları olduğunu iddia ettiği, ateş saçan dev ejderleri andıran toplarıyla Osmanlı Devletini yoluna çıkan tehlikelerden koruyabildiğini hayal etmek zor olabilir; ama 1. Dünya Savaşı ve Çanakkale muharebeleri öncesi iki kale de nispeten iyi durumdaydı.
Valide, Venedik donanmasının yakın tehdidi azaldıktan ve Vezir Köprülü Mehmed Paşayı (ve daha sonra da onun oğlu Fazıl Ahmed Paşayı) idari çevresine aldıktan sonra, tüm dikkatini İstanbula çevirdi ve bu şehre en büyük katkısını teşkil edecek projeye girişti: Eminönündeki Yeni Valide Camii ve Külliyesi, Camiye ek olarak, artık şehrin en kalabalık ticaret merkezinin tam ortasında kalan bu çok ünlü yapının çevresinde bir türbe, Pazar binası (Mısır Çarşısı), ilkokul (sıbyan mektebi), küçük bir saray (Hünkâr Kasrı) ve büyük bir çeşme (sebilhane) bulunuyordu.
Hadice Turhan, kendi büyük cami kompleksini inşa ettirmek için, önceki validelerden, III. Mehmedin annesi Safiye Sultanın yerini seçti. Safiye, oğlunun 1603te ölümü üzerine erken emekli olarak, bir zamanlar Beyazıtta bulunan Eski Saraya geçmek zorunda kalması nedeniyle kendi projesini tamamlayamamıştı. Safiyenin projesi, Eminönünün büyük bir kesiminin, çoğunluğu İstanbulun eski Karaim Yahudi cemaatine mensup sakinlerinden ve dükkân sahiplerinden istimlak edilmesini gerektirdiği için tartışmalı bir projeydi. Dönemi anlatan Osmanlı tarihçileri, istimlak işlerini dürüst veya adil biçimde yapılmadığını üstü kapalı anlatmaktadır.
1665te tamamlanan proje büyük çaplı bir istimlak gerektirdi ama, Evliya Çelebinin bize anlattığına göre, istimlak doğru düzgün bir biçimde yapıldı; bir hakkaniyet gösterisi, zulmiye değil adliye gösterisi. Camideki yazıtların bölümleri ve vakfiyedeki proje tanımlaması, Hadice Turhanın Eminönündeki bu inşaat projesini, oğlunun hocası ve Eminönü Camii vaizi olan, tutucu ve hoşgörüsüz Kadızadeli hareketi üyesi Vâni Efendinin cesaretlendirmesiyle, başkentin kâfir cemaati üzerinde küçük bir fetih olarak tasarladığını gösteriyor.
Hiç şüphe yok ki Külliye için gereken geliri sağlayacak gümrükler ve Haliç limanının ticari potansiyeliyle ilgileniliyordu. Mısır Çarşısının göze çarpan görkemli varlığı da külliyenin ticari yapısını doğruluyor.
Hadice Turhan ve oğlu IV. Mehmedin gömüldüğü Valide Türbesi dışında, bir de valide ve maiyetinin Ramazan ayında veya cami külliyesini ziyaret etmek istediğinde yerleştiği Hünkâr Kasrı vardı. Ayrıntılı yazıtları, pahalı İznik çinileriyle 17. yüzyıl mimarlık şaheseri olan kasırdan, hem hayata geçirilen projenin görkemli manzarası hem de Mısır Çarşısında satılacak malları getiren gemiler yanaştığında Haliçin telaşlı koşturmacası izlenebiliyordu.
Hadice Turhan, yaşamının sonuna kadar politikayla ve Osmanlı İmparatorluğunun yönetimiyle aktif olarak ilgilendi. Kandiye 1669 yılında Osmanlı donanması tarafından fethedildiğinde, adada bir Osmanlı kimliği oluşturma çabaları çerçevesinde, ele geçirilen kiliseleri camiye çevirttirdi. Adadaki bazı mimari projeleri destekledi.
Bununla birlikte oğlu IV. Mehmedi, ataları II. Mehmed ve Muhteşem Süleyman gibi önemli bir savaşçı ve devlet adamı olarak yetiştirme çabaları pek başarılı olamadı. IV. Mehmedin başkent İstanbulu sevmediği iyi bilinir; kendisine Avcı Mehmed lakabını kazandıran tutkusu nedeniyle, Edirne Sarayında kalıyor ve Rumelindeki avlakları tercih ediyordu.
Turhan Sultan 4 Ağustos 1683te, Osmanlı birliklerinin talihsiz Viyana Kuşatması için Haziranda yola çıkmalarından kısa bir süre sonra, 50lerinin sonlarındayken öldü. Osmanlı Devletine otuz yıl boyunca sağladığı rehberlik ve liderlik sona erince imparatorluğun mali ve askeri durumu bir başka kargaşa ve kararsızlık çağına girdi ve 1687de sadrazam ve diğerleri kaosa sert bir çözüm önerdiler: Sultan IV. Mehmedin Osmanlı tahtından indirilmesi.
Osmanlı tarihçisi Silahdar, Hadice Turhanın ölümü üzerine, o zamanki Osmanlı tebaasının bu müstesna kadın için kalplerinden geçeni yazmıştır:
Devletin direği göçtü. Turhan Sultandan kaptan paşaya muhtıra
Sultanın mülkünden bir kısmının donanma mühimmatının giderlerini karşılamak üzere harcanması âdettir. Bildiğimiz ve duyduğumuz, önceki sultanların da böyle yaptığıdır. Şimdi, imparatorluk tersanesine ayrılan mülke ne oldu? Bu mülklerin gelirleri doğrudan hazineye mi aktarılıyor, yoksa hukuka göre, imparatorluk tersanesindeki masrafları karşılamak için mi kullanılıyor? Gelirin nereye gittiğinin ve donanmanın neden hâlâ hazır olmadığının anlaşılması için bir araştırma yapılsın. Doğrusu nedir? Tersane idaresinde ne kadar para olduğunu ve bu paranın hangi işlere harcandığını bilmemiz önemli. Tahsis edilen onca gelir nereye kayboldu ki donanmamız hâlâ bu kadar yetersizlik içinde? Etraflıca bir araştırma yürütülmeli. Donanmanın her seferi ne kadara mal oluyor? Seferin her hazırlanışında para gidiyor, değil mi? Herkes kendi istediği gibi yapıyor. Memurların bu kadar korkusuz olması çok hayret verici. Şu andan itibaren, yapmanızı istediğim şeyi yapın ve sonucu bana bildirin. Geliri tersaneye tahsis edilmiş olan mülkün geliri ne kadardır? Bu mülkleri kaydedip bana bilgi gönderin. Duyduğuma göre yelkenlerde kullanılacak bez hakkında bile kanun varmış. Bütün bunları biliyor olmalısınız. Bu konulara dikkat ettiğinizi göreyim. Çok deneyimli olduğunuzdan size güvendik ve bu görevlere sizi tayin ettik. Şimdi size söylediğim gibi devam edin ki Sultanınızın ve Allahın huzurunda onurla durabilesiniz.
Yine dualarım sizinledir.
Valide Sultan
(1656dan hemen önce)
Bugün Kumkale ve Seddülbahir Kalesi
Validenin iki kalesi de, 1997 yılından başlayarak, proje direktörleri Doç. Dr. Lucienne Thys-Şenocak ve Doç. Dr. Rahmi Nurhan Çelik yönetiminde, Koç Üniversitesi Arkeoloji ve Sanat tarihi Bölümü ve İTÜ Jeodezi ve Fotogrametri bölümünden ortak bir ekip tarafından araştırıldı, incelendi ve belgelendi. Kumkaledeki proje, Yeni Kumkale köyünün sözlü tarihi ve bitişiğindeki Osmanlı mezarlığının eksiksiz dokümantasyonunun yanı sıra, jeodezi ve mimari bir incelemeyi içeriyor. Seddülbahir projesi ise bir dokümantasyon projesi olarak başladı, ama 2005 yılında kaledeki tüm Osmanlı yapılarının üç boyutlu lazer taraması, arkeolojik kazı çalışması ve Seddülbahir köyünde sözlü tarih araştırmasının da yer aldığı bir koruma projesine dönüştü. Projenin Eylül 2008de koruma kurulu tarafından onaylanmasıyla, en azından Validenin Avrupa yakasındaki büyük cömertlik eseri Seddülbahir kalesinin daha fazla bozulmasının önüne geçilmesi bekleniyor.
Çeviren: Emin Dağıstanlı
(Lucienne Thys-Şenocakın Ashgate Pressten
çıkan Ottoman Women Builders: The Architectural
Patronage of Hadice Turhan Sultan adlı kitabı, çok
yakında Kitap Yayınevinden Osmanlı İmparatorluğunda
Kadın Baniler: Hadice Turhan Sultan adıyla yayımlanacak.)
LUCIENNE THYS-ŞENOCAK
__________________
Paylaşımlarımın tamamı internetten derlenmiş alıntıdır.Ne bir tahsil edipte okul buldum.
Nede bir derviş olup şu sırtıma çul vurdum,
Anlatmak ne haddime anyamadım ben beni,
Kula kulluk yok derken ben kendimi kul buldum..
Bende Mecnûn’dan füzûn âşıklık isti’dadı var
Âşık- ı sâdık benim Mecnûn’un ancak adı var
FUZULİ
Ey bir aileye bile hükmedemeyen ilerici ;
üç kıtaya, yedi denize hükmeden ecdadın mı gerici ?