Asya, yüz ölçümü ve toplam nüfus sayısı bakımından dünyanın en büyük kıtasıdır. Dünyanın en çok nüfusuna sahip iki ülke; Çin ve Hindistan bu kıtada yer alır. Kuzey Buz Denizi’nden ekvatora kadar uzanan 44,579,000 km²’lik bir alan kaplar. Doğusunda Büyük Okyanus, güneyinde ise Hint Okyanusu bulunmaktadır.
Güneydoğuda Sumatra, Borneo, Yeni Gine ve çok sayıdaki küçük ada Asya’nın parçasıdır. Asya, batıda içinden Süveyş Kanalı geçen bir kıstakla (dar kara şeridi) Afrika’ya bağlanır. Kıtanın batı sınırları, Ural Dağlan ile Ural Irmağı boyunca uzanır. Bu sınırlar, Kafkas Dağları ile Karadeniz arasında yer alan ve Transkafkasya diye adlandırılan bölgeyi de içine alır. Ama, bu sınır tartışılmakta ve bazen Avrupa ile Asya, Avrasya adlı tek bir kıta sayılmaktadır.
Asya adı; İtalyanca “Asia” sözcüğünden alıntıdır. İtalyanca sözcük, Latince “Asia” sözcüğünden evrilmiştir. Bu sözcük Eski Yunanca, Asia ασια “Akdeniz’in Doğusundaki ülkelerin genel adı” sözcüğünden alıntıdır.
Coğrafya
Eski Dünya kara kütlesinin bir parçası olan Asya 44.391.163 km2 yüz ölçümü ile dünyanın en büyük kıtasıdır. Asya, kuzey-güney doğrultusunda 8.490 km genişliğindedir. Aynı zamanda 1.010 metrelik ortalama yükseltisiyle de dünyanın en yüksek kıtasıdır. Asya bu yükseltisini; dünyanın en yüksek zirvelerini bünyesinde barındıran Himalaya Dağları’na borçludur.
Aralarında Everest’in de bulunduğu dünyanın en yüksek tepeleri, en uzun ırmaklar ile karaların en alçak yeri olan Ölü Deniz kıyıları Asya’dadır. Yeryüzünün en yağışlı yerlerinden biri olan Hindistan’daki Çerrapunci ile en az yağış alan çöllerin bazıları da bu kıtadadır. Sibirya’daki Verhoyansk ve Oymyakon dünyanın en soğuk yerleri arasındadır; gene dün yanın en yüksek hava sıcaklıkları Arabistan Yarımadası’ndaki Aden’de saptanmıştır. Ma kao, Hong Kong, Cava ve Japonya ile Çin ve Hindistan’ın bazı bölgeleri gibi dünyanın nüfus yoğunluğu en yüksek yerleri de Asya’da dır. Bazı bölgelerinde ise hemen hemen hiç kimse yoktur.
Günümüzde Asya kıtası dünya nüfusunun yüzde 60’ını barındırmaktadır. Asyalıların çoğu küçük köylerde yaşayan çiftçilerdir. Nüfusun yaklaşık yüzde 90’ı kıtanın doğusunda ve güneyinde yaşar. Bu yoğun nüfuslu bölge, Pakistan’dan Çin’in kuzeyine ve Japonya’ya doğru bir yay çizer. Bu bölgelerdeki gelenek, din ve kültürlerin Asya’nın öteki bölgelerinde yaşayan insanlar üzerinde önemli etkileri olmuştur. Tarım, Asya’nın doğusu ve güneyinde en önemli etkinliktir. Bununla birlikte artık daha çok insan, kesitlerde ve fabrikalarda iş bulmak için köylerini terk etmektedir.
Temel bölgeler
- Orta Asya (-stan ülkeleri)
- Doğu Asya (Uzak Doğu)
- Kuzey Asya (Sibirya)
- Güney Asya (Hint Yarımadası)
- Güneydoğu Asya (Doğu Hint Adaları veya Hindiçin)
- Batı Asya (Orta ve Yakın Doğu)
İklim
Bu kıtada her türlü iklim görülür bu yüzden kıta iklim kuşaklarına ayrılarak incelenmektedir. Bu kuşaklar; Kuzey ve Kuzeydoğu Asya, Orta Asya, Güney ve Güneydoğu Asya ile Akdeniz ve Ekvator bölgeleridir. Kıtanın kuzeyinde bulunan Arktik Okyanusu ve Kuzey Kutbu, bölgenin iklimini tamamen etkiler. Deniz, senenin birkaç haftası haricinde don halindedir. Irmaklar ancak yazın iki üç ay akabilir bu zamanlar dışında don halindedir.
Kuzeyi teşkil eden Sibirya bölgesinde sıcaklık kışın -50°C kadar düşmekte, yazın ise, en sıcak mevsimde ancak 15 dereceye çıkabilmektedir. Kuzey kuşaktan hemen sonra gelen Orta Asya sert bir kara iklimine sahiptir. Tibet Yaylasının Himalaya ve diğer dağ silsilelerinin bulunduğu bölgede sıcaklık farkları çok yüksektir. Kara ikliminin bir başka özelliği olan yağışların az olması da haliyle mevcuttur. Güney ve Güneydoğu Asya bol yağışlı ılıman Muson iklimine sahiptir.
Yağışlar mevsimlere göre değişiklik arz etmekte olup, yağışlarda en büyük tesir, yazın denizden karaya esen muson rüzgarlarıdır. Kışın tam aksi istikamette, yani karadan denize doğru esen muson rüzgarları, Hindistan’ dan çıkıp denizi aşarak, Japonya’nın üzerinden geçerken, Japon adalarına bol yağmur yağmasına sebep olurlar.
Ön Asya’da Akdeniz kıyılarında bulunan bölgelerde, ılıman Akdeniz iklimi hüküm sürer. Yaz mevsiminde çok sıcak olan bu bölge kış aylarında ılıman ve bol yağışlı olur. Ekvator bölgesindeki adalarda ise, bütün sene boyunca ortalama sıcaklığı 27 °C olan ekvator iklimi hakimdir. Asya kıtasının en sıcak bölgesi Arabistan ve Irak bölgesidir. Bağdat’ta yazın sıcaklık gölgede 50°C kadar çıkar.
Her yönde olduğu gibi yağışlarda da büyük farklılıklar göze çarpar. Yağış ortalaması kuzeybatıdaki çöllerde sıfırdır. Cava, Sumatra, Borneo adaları ile Birmanya’nın bulunduğu güneydoğuda yağış ortalaması 3000 milimetreyi geçer. Akdeniz kıyıları genellikle kış aylarında bol yağış alır. Hindistan ve Birmanya’ da yaz mevsimi boyunca devam eden yağışların arkasından sık sık kış kuraklığı gelir.
Kurak mevsimin uzun olduğu bölgelerde mahsul yılda ancak bir defa ekilir. Yağışlar olmadığı zaman ekim yapılamadığından mahsul seneye kalmaktadır. Bu sebepten Hindistan ve Çin’de yağışların yetersiz olmasından dolayı zaman zaman büyük kıtlıklar olmuştur. Kurak mevsimin uzun olmadığı bölgelerde bir yılda iki defa mahsul alınabilir.
Bitki Örtüsü
Bitki örtüsü, tabii olarak iklime bağlı olduğu içindir ki, Asya kıtasının bitki örtüsü de iklimi ile çeşitlilik arz eder. Arktik Okyanusu yakınlarında, buz ve soğuktan dolayı sadece buzlar eridiği zaman ortaya çıkan yosun ve bir iki çeşit bitkiden müteşekkil bir bitki örtüsü mevcuttur. Hiç ağaç bulunmayan bu ovalık bölgede bulunan bu tip bitki örtüsüne “tundra” adı verilir. Tundra bölgesinin güneyinde Tayga denilen bölge yer alır. Meşe, çam, ladin gibi ağaçlarından meydana gelen bu balta girmemiş ormanlık bölge, kıtayı doğudan batıya bir yeşil kuşak gibi aşar. Bu Tayga bölgesinin güneyinde Orta Asya’nın tipik karakteri olan bozkırlar ve çöller şeridi uzanır. Bu şeridin güney sınırı olan Orta Asya dağ silsilelerinin akabinde bulunan Muson bölgesinde yaprak döken ağaçlar bol bulunur. Bu daha ziyade kıyı bölgeleridir.
Kıta Ülkeleri
Afganistan, Bahreyn, Bangladeş, Birleşik Arap Emirlikleri, Brunei, Burma (Myanmar), Butan, Çin, Doğu Timor, Endonezya, Filipinler, Güney Kore, Hindistan, Irak, İran, İsrail, Japonya, Kamboçya, Katar, Kazakistan, Kırgızistan, Kore, Kuzey, Kuveyt, Laos, Lübnan, Maldivler, Malezya, Moğolistan, Nepal, Özbekistan, Pakistan, Rusya Federasyonu, Singapur, Sri Lanka, Suriye, Suudi Arabistan, Tacikistan, Tayland, Türkiye, Türkmenistan, Umman, Ürdün, Vietnam, Yemen