arşiv (Fransızca: archives belgeler bütünü)
,
resmî ve yarı-resmî kurumların, organların, ticari kuruluşların, özel birimlerin çalışmalarıyla ilgili kayıt ve belgelerin düzenli bir bütün olarak saklandığı yer.
Kökeni eski çağlara değin giden arşivleme kurumu ve birimlerinin günümüzdeki anlamıyla oluşumu Fransız Devrimi ile başlamıştır. Var olan belge ve kayıt depoları ile bunların bulunduğu kurumların tümünü kapsayan bir arşiv idaresi Fransada ilk kez 1789da Devlet Arşivi ve 1796da İl Arşivlerinin kurulmasıyla gerçekleşti. Bu gelişmenin bir başka sonucu da, devletin kendi belge mirasını koruma sorumluluğunun bilincine varması ve arşivin halka açık olması ilkesinin benimsenmesi oldu.
Uygulamada ülkeden ülkeye bazı değişiklikler görülmekle birlikte, arşiv modeli genelde merkezî bir arşiv ve il arşivleri temeline dayanır. İngilterede 1838de çıkarılan Kamu Arşivi Yasası ile bağımsız derleme ve arşivlerin tümü bir araya getirilip Evrak Dairesinin (Master of the Rolls) sorumluluğu altına alındı. Bu bakımdan İngiltere, merkezîleşme konusunda en yetkin örnektir. Yeni Zelanda, Hindistan ve Pakistan gibi eski İngiliz sömürgelerinde de merkezî arşivler görülür. Japonyada ulusal ölçekte bir arşiv yoktur; her bakanlık kendi belgelerini korumakla yükümlüdür. Hollandada hem merkezî bir devlet arşivi, hem de il arşivleri vardır.
Almanyanın II. Dünya Savaşından sonra bölünmesi, Almanya Federal Cumhuriyeti nin Koblenzde bir Devlet Arşivi, Alman Demokratik Cumhuriyetinin de Potsdam da bir merkezî arşiv kurmasına yol açmıştır. Ayrıca her iki ülkede eyalet arşivleri de vardı. İtalyada ise tek bir merkezî arşiv yerine, içişleri bakanlığına bağlı bir dizi büyük arşiv bulunur. ABDde eski belgeleri korumak amacıyla 1934te Ulusal Arşiv Dairesi
kurulmuştur. Aynca her eyaletin bağımsız birer arşivi vardır. Kanadada da benzer biçimde hem Ottowadaki federal yönetimin hem de eyaletlerin kendi arşivleri bulunur. Avustralyanın ise, merkezi Canberrada olan ve tüm eyalet merkezleri ile Danvin ve Townsvillede birer şubesi bulunan bir arşiv sistemi vardır; eyaletler de genelde kütüphanelerce yönetilen kendi arşivlerine sahiptir.
Türkiyede arşivcilik Osmanlı Devletinin ilk dönemlerinde başlar. 18. yüzyıla değin devletin belgeleri sandık ve torbalarda saklanır ve korunurdu. Tanzimat Döneminde, 1846da, Mustafa Reşid Paşa, Hazine-i Evrak Nezaretini kurdu ve sadaret evrakı için Hazine-i Evrak binası inşa edildi. 1839dan önceki belgeler genel konu başlıkları altında, sonrakiler ise daha ayrıntılı olarak burada arşivlendi.
Hazine-i Evrakı (sonradan sadrazamlığa bağlı bir müdürlük olmuştur) örnek alan öbür nezaretler 19. yüzyılın ikinci yarısından sonra kendi arşivlerini kurmaya başladılar. 1864te Tuna valisi Midhat Paşa, Tuna ilindeki ilk arşivi kurdu, bunu başkaları izledi. 1870te Sadrazam Âli Paşa, I. Mahmud ve II. Mahmud dönemleri arasındaki 112 yıllık belgeyi arşive kaldırdı. II. Meşrutiyet Döneminde, 1911de, arşiv belgelerinin dökümü, araştırılması ve yayımlanması gibi görevleri de olan Tarih-i Osma- ni Encümeninin kurulması ile arşivcilik çalışmalarında belirli bir ilerleme sağlandı. Ancak savaş nedeniyle bu gelişmeler sınırlı kaldı. 1923te sadrazamlık evrakının ve eşyasının korunması için Başvekâlet Özel Kalem Müdürlüğüne bağlı Mahzen-i Evrak Mümeyyizliği adında bir daire kuruldu, ama bu dönemde Osmanlı geçmişine duyulan ilgi azaldığından arşive fazla önem verilmedi. 1931de maliye deposundaki bir bölüm belgenin dışarıya satılmasının uyandırdığı tepki üzerine, 1932de Muallim Cevdet başkanlığında yeni bir düzenleme kurulu oluşturuldu. 1936da Macar arşivci Lajos Feketenin gelmesiyle Başbakanlık Ârşivinde modern arşiv tekniklerine uygun çalışmalara başlandı. 1943te, 4443 sayılı yasayla Başbakanlık Arşiv Umum Müdürlüğü oluşturuldu. Başbakanlık Arşivi yalnızca Türkiyenin değil, Osmanlı Devletinin yıkılmasından sonra kurulan 20den fazla devletin de arşivi durumundadır. Divan-ı Hümayun, sadrazamlık, merkez daireleri belgeleri, Dahiliye, Maliye, Evkaf, Ticaret, Orman, Nafıa, Hazine-i Hassa nezaretleri ve Şura-yı Devlet belgelerini içeren bu arşiv kayıtlarının hemen tümü eski harflerle yazılıdır. Biçimsel olarak defterler ve evrak adı altında iki ana gruba ayrılabilecek bu belgelerin yanı sıra, Osmanlı Devletinin son dönemine ilişkin haritalar, fotoğraflar ve albümler de bulunmaktadır.
Türkiyede arşiv sorununa temelden çözüm getirecek bir yasa bütün uğraşlara karşın çıkartılamadı. Bu gereksinim 1975te çıkarılan Devlet Arşiv Yönetmeliği ile giderilmeye çalışıldıysa da yeterli olmadı. 1977de Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi Daire Başkanlığının kurulması ise yalnızca Başbakanlıka ait arşiv sorununu çözdü. 1982de Başbakanlık Arşiv Genel Müdürlüğü, Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığına dönüştürüldü. 1984te de Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü kuruldu ve her iki daire başkanlığı da bu genel müdürlüğe bağlandı. Türkiyenin başlıca arşivleri arasında, Başbakanlık arşivinin yanı sıra, Topkapı Sarayı, İstanbul Belediyesi, Beşiktaş Deniz Müzesi arşivleri ile Tapu ve Kadastro Dairesindeki eski evrak ve defterler, Muallim Cevdetin Belediye Kitaplığı, Genelkurmay Başkanlığı Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı, İçişleri Bakanlığı, Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı arşivleri sayılabilir.
Arşivcilik günümüzde bilimsel ve teknolojik gelişmelerden de yararlanarak oldukça hızlı bir gelişme göstermektedir. Arşiv yönetimini başlıbaşına bilimsel bir dal olarak ele alan uzmanlar, şimdiye değin beş temel sorunla uğraşmak durumunda kaldılar:
1) Kaynak kuruluşlardan alınacak belge türlerinin saptanması,
2) belgeleri arşive yerleştirme zamanı,
3) yerleştirme ve düzenleme yöntemi,
4) bazı belgeleri ayıklama ve ortadan kaldırma,
5) arşivlerin geniş kesimlerce kullanılır duruma getirilmesi.
20. yüzyılda arşivciler yazılı belgelerin yanı sıra fotoğraf, film, ses kaydı ve bilgisayar kaydı gibi yeni belgeleri de düzenlemek ve korumak için uğraşmaya başlamışlar ve yeni yöntemlerden yararlanmışlardır. Bunlardan mikroform yöntemi en kullanışlı ve yararlısı olarak yaygınlaşmaktadır. Belgelerin filminin çekilmesi, belgenin güvenli olarak korunma ve saklanmasını sağladığı gibi, çoğaltılmasını ve uluslararası alanda alışverişini de kolaylaştırır. Aynı zamanda onarım, ciltleme ve depolama giderlerini düşürür. Asıl arşivleri ikinci derecede önemli belgelerle tamamlamada kolaylık sağlar. Mikroform yönteminden arşiv belgelerini yayımlamada da yararlanılır.
Toplumsal, ekonomik ve kültürel tarih kavramlarının gelişmesi, sanayileşmenin ulusal ve uluslararası ilişkilerde giderek artan bir rol oynaması ve demokratikleşmenin dünya çapında yaygınlaşması, ticari arşivlere, kurum arşivlerine ve sıradan özel arşivlere duyulan ilgiyi de artırmış bulunmaktadır.
Ticari arşivlerin önemini kavrayan ilk ülke Almanya oldu. Çok geçmeden Belçika, İsviçre ve Hollanda onu izledi. Sonraları da Fransa, İngiltere, Danimarka ve ABD gibi ülkeler değişik ölçülerde olmakla birlikte, ticari arşivlere yöneldiler.
Arşivciliğin yaygınlaşması giderek örgütlenme sorununu da gündeme getirmiştir. Ülkelerin yanı sıra Birleşmiş Milletler ve birçok uluslararası örgüt de arşiv kurmaya ve var olan arşivlerini geliştirmeye çalışmaktadır. 1948de UNESCOnun desteğiyle Pariste toplanan profesyonel arşivciler, Uluslararası Arşiv Konseyini kurdular. Arşiv çalışmalarını düzenlemek ve geliştirmek, bilimin hizmetine sunmak ve uluslararası düzeyde yardımlaşma olanaklarını artırmak amacını güden bu konseye profesyonel arşivcilerden başka, merkezî arşiv müdürlükleri, idarelerin, ulusal ya da uluslararası bölgesel arşiv dernek ve kurulularının temsilcileri de üye olabilmektedir.
kaynak: Ana Britannica