... konulu sunumlar: "Bölüm 6 AKIŞ SİSTEMLERİNİN MOMENTUM ANALİZİ Akışkanlar Mekaniği: Temelleri ve Uygulamaları 3. Baskı Yunus A. Cengel, John M. Cimbala McGraw-Hill, 2014."— Sunum transkripti:
1
Bölüm 6 AKIŞ SİSTEMLERİNİN MOMENTUM ANALİZİ Akışkanlar Mekaniği: Temelleri ve Uygulamaları 3. Baskı Yunus A. Cengel, John M. Cimbala McGraw-Hill, 2014 Mehmet Kanoğlu Şevki Çeşmeci
2
2 Amaçlar: Kontrol hacmine etkiyen çeşitli kuvvetleri ve momentleri tespit edebilmek. Kontrol hacmi analizini kullanarak akışla ortaya çıkan kuvvetleri belirleyebilmek. Kontrol hacmi analizini kullanarak akışla oluşan momentleri ve iletilen torkları belirleyebilmek.
3
3 6–1 ■ NEWTON’UN YASALARI Newton’un yasaları: Cisimlere etki eden kuvvetler ile bunların neden olduğu hareketler arasındaki ilişkileri içerir. Newton’un birinci yasası: Durmakta olan bir cismin hareketsiz kalacağını ve hareketli bir cismin de kendisine etkiyen net bir kuvvet bulunmadığında doğrusal yörüngesinde aynı hızla hareketine devam edeceğini ifade eder. Dolayısıyla cisim eylemsizlik halini koruma eğilimindedir. Newton’s ikinci yasası: Bir cismin ivmesinin, cisme etkiyen net kuvvet ile doğru orantılı, kütlesi ile ters orantılı olduğunu belirtir. Newton’s üçüncü yasası: Bir cismin ikinci bir cisme kuvvet uygulaması durumunda, ikinci cismin de birinci cisme eşit ve ters yönde bir kuvvet uygulayacağını ifade eder. Dolayısıyla, oluşan tepki kuvvetinin yönü sistem olarak seçilen cisme bağlıdır.
4
4 Lineer momentum cismin kütlesi ile hızının çarpımıdır ve yönü, hızın yönü ile aynıdır. Newton’un ikinci yasası; bir cismin momentumunun değişim hızı, cisme etkiyen net kuvvete eşittir şeklinde de ifade edilebilir. Lineer momentum ya da sadece momentum: Cismin kütlesi ile hızının çarpımına eşittir. Newton’un ikinci yasası genellikle lineer momentum denklemi olarak anılır. Momentumun korunumu ilkesi: Bir sisteme etkiyen net kuvvet sıfır olduğunda, bu sistemin momentumu sabit kalır.
5
5 Bir cismin açısal momentumunun değişim hızı, o cisme etkiyen net momente eşittir. Açısal momentumun korunmu ilkesi: Dönmekte olan bir cisme etkiyen net tork sıfır olduğunda, bu cismin açısal momentumu sabit kalır ve dolayısıyla böyle bir sistemin açısal momentumu korunmuş olur.
6
6 6–2 ■ KONTROL HACMİNİN SEÇİMİ Bir kontrol hacmi, uzayda akışkanın içerisinden aktığı, rastgele seçilmiş bir bölgedir ve bu bölgenin sınırlarını oluşturan kontrol yüzeyi; sabit, hareketli ve hatta akış sırasında şekil değiştiren bir yüzey olabilir. Çoğu akış sisteminde hareketsiz yapılar hareketsiz yüzeylere sağlam bir şekilde bağlanmış haldedir. Bu tür sistemler en iyi sabit kontrol hacimleri kullanılarak analiz edilir. Hareketli ya da şekil değiştiren akış sistemleri analiz edilirken, kontrol hacminin de hareket etmesine veya şekil değiştirmesine izin verilmesi genellikle daha uygundur. Şekil değiştiren kontrol hacimlerinde, kontrol yüzeylerinin bir kısmı diğer kısımlara göre hareket eder. (a) Sabit (b) hareketli, ve (c) şekil değiştiren kontrol hacimleri.
7
7 6–3 ■ KONTROL HACMİNE ETKİYEN KUVVETLER Bir kontrol hacmine etkiyen kuvvetler; kontrol hacminin her yerine yayılı olarak etkiyen kütle kuvvetleri (yerçekimi, elektrik ve manyetik alan kuvvetleri gibi) ve kontrol yüzeylerine etkiyen yüzey kuvvetleri dir (basınç kuvvetleri, viskoz kuvvetler ve temas noktalarındaki tepki kuvvetleri gibi). Analizde sadece dış kuvvetler dikkate alınır. Kontrol hacmine etkiyen toplam kuvvet; kütle ve yüzey kuvvetlerinden oluşur. Kütle kuvveti diferansiyel hacim elemanı üzerinde, yüzey kuvveti ise diferansiyel yüzey elemanı üzerinde gösterilmiştir. Kontrol hacmine etkiyen toplam kuvvet:
8
8 En genel kütle kuvveti, kontrol hacminin her bir diferansiyel elemanı üzerinde aşağı yönde etkiyen yerçekimidir. Yüzey kuvvetlerinin analizi, hem normal hem de teğetsel bileşenlerden oluştukları için kolay değildir. Normal gerilmeler, basınç (her zaman dik doğrultuda içeri yönde etkir) ve viskoz gerilmelerden oluşur. Kayma gerilmeleri tamamen viskoz gerilmelerden oluşur. Akışkanın diferansiyel hacim elemanına etkiyen yerçekimi kuvveti, bu elemanın ağırlığına eşittir. Eksenlerin yönü, yerçekimi vektörü aşağı doğru negatif z-yönünde etkiyecek şekilde seçilmiştir.
9
9 Koordinat eksenleri (a)’dan (b)’ye döndürüldüğünde, yüzey kuvvetinin kendisi aynı kalsa da bileşenleri değişir. Burada sadece iki boyut gösterilmiştir. Toplam kuvvet: Diferansiyel yüzey elemanına etkiyen yüzey kuvveti: Kontrol yüzeyine etkiyen toplam yüzey kuvveti :
10
10 Kartezyen koordinatlarda gerilme tensörünün sağ, üst ve ön yüzeylerdeki bileşenleri.
11
11 Newton’un hareket yasaları uygulanırken yapılan yaygın bir basitleştirme de atmosfer basıncının çıkarılması ve etkin basınç ile çalışılmasıdır. Bunun nedeni atmosfer basıncının her yönden etkimesi ve böylece etkisinin her yönde dengelenmesidir. Bu aynı zamanda akışkanın atmosfere boşaldığı çıkış bölümündeki basınç kuvvetlerinin de ihmal edilebileceği anlamını taşır, çünkü sesaltı hızlarda çıkış basıncı atmosfer basıncına çok yakındır. Atmosfer basıncı her yönden etkidiğinden, kuvvet dengeleri yazılırken atmosfer basıncının etkisi her bir yönde sadeleşeceğinden göz ardı edilebilir. Kontrol hacmi seçimini akıllıca yapmanın önemini gösteren bir musluk kesit resmi; KH-B ile çalışmak, KH-A’ya göre çok daha kolaydır.
12
12 6–4 ■ LINEER MOMENTUM DENKLEMİ Böylece Newton’un ikinci yasası; bir sisteme etkiyen dış kuvvetlerin toplamı, sistemin lineer momentumunun birim zamandaki değişimine (veya değişim hızına) eşittir şeklinde de ifade edilebilir. Bu ifade, hareketsiz ya da sabit hızla hareket eden bir koordinat sistemi için geçerlidir. Bu tür bir koordinat sistemine ivmesiz koordinat sistemi ya da ivmesiz referans düzlemi adı verilir.
13
13
14
14 Momentum denklemi, akışın (genellikle destek ya da bağlantı elemanlarında) sebep olduğu kuvvetlerin hesabında yaygın olarak kullanılır.
15
15 Özel Durumlar Daimi akış Giriş ya da çıkıştaki kütlesel debi Üniform giriş ya da çıkıştan geçen momentum Genel bir mühendislik probleminde kontrol hacminin çok sayıda giriş ve çıkışı vardır; her bir giriş ya da çıkışta kütlesel debi ve ortalama hız tanımlanır.
16
16 Üniform akış yaklaştırımının uygun olduğu giriş veya çıkış örnekleri: (a) Bir borunun iyi yuvarlatılmış girişi, (b) rüzgâr tünelinin test bölümünün girişindeki akış ve (c) hava içerisindeki serbest su jeti.
17
17 Momentum-Akısı Düzeltme Faktörü, Uygulamada giriş ve çıkışların çoğundaki hızlar ne yazıkki üniform değildir. Denklem 6–17 ile verilen kontrol yüzeyi integrali momentum-akısı düzeltme faktörü denen boyutsuz bir düzeltme faktörü, kullanılarak cebirsel biçime dönüştürülebilir: (6-17) daima 1’e eşit veya 1’den büyüktür. ’nın türbülanslı akıştaki değeri 1 civarında iken tam gelişmiş laminer akıştaki değeri 2’dir.
18
18 Türbülanslı akış için giriş ve çıkış kesitlerinde β’nın etkisi önemsiz olmakla birlikte laminer akış için β önemli olabilir ve ihmal edilmemelidir. Momentumun korunumu ile ilgili kontrol hacmi problemlerine β’nın eklenmesi yerinde olur.
19
19 Daimi Akış Kontrol hacmine etkiyen net kuvvet, birim zamanda kontrol hacminden çıkan ve kontrol hacmine giren momentumlar arasındaki farka eşittir. Daimi akışta kontrol hacmine etkiyen net kuvvet, çıkan ve giren momentum akılarının farkına eşittir.
20
20 Bir Giriş ve Bir Çıkışlı Daimi Akış Bir giriş bir çıkış x-koordinatı boyunca Sadece tek girişi ve tek çıkışı olan bir kontrol hacmi. Suyun yönünün değiştirilmesi nedeniyle destek elemanında oluşan tepki kuvvetinin vektör toplamı ile belirlenmesi.
21
21 Dış Kuvvetlerin Bulunmadığı Akışlar Dış kuvvetlerin bulunmaması halinde, bir kontrol hacminin momentumunun değişim hızının,birim zamanda giren ve çıkan momentumların arasındaki farka eşittir. Uzay mekiğini kaldırmak için gerekli itki roket motorları tarafından sağlanır. Bu durum, yakıtın sıfır olan hızının yanma işleminden sonra 2000 m/s civarında bir çıkış hızına yükselmesi sırasında oluşan momentum değişiminin bir sonucudur.
22
22
23
23 Derste çözülecek
24
24 Derste çözülecek
25
25
26
26 Derste çözülecek
27
27
28
28 Derste çözülecek
29
29
30
30
31
31
32
32 Derste çözülecek
33
33 6–5 ■ DAİRESEL HAREKETİN VE AÇISAL MOMENTUMUN GÖZDEN GEÇİRİLMESİ Dairesel hareket: Cismin üzerinde bulunan bütün noktaların dönme ekseni etrafında dairesel yörüngeler çizerek hareket etmesidir. Dairesel hareket; açısal yer değiştirme , açısal hız ve açısal ivme gibi açısal büyüklüklerle tanımlanır. Açısal hız: Birim zamandaki açısal yer değiştirmedir. Açısal ivme: Açısal hızın değişim hızıdır. Açısal yer değiştirme , açısal hız ve doğrusal hız V arasındaki ilişkiler.
34
34 Newton’un ikinci yasasına göre açısal ivmenin oluşması için teğetsel doğrultuda bir kuvvet bulunmalıdır. Moment ya da tork olarak adlandırılan döndürme etkisi, kuvvetin büyüklüğü ve dönme eksenine olan mesafe ile orantılıdır. Kuvvetin doğrultusu ile dönme ekseni arasındaki dik mesafe moment kolu olarak adlandırılır. Buna göre, dönme eksenine dik mesafesi r olan, m noktasal kütlesine etkiyen M momenti, I cismin dönmeye karşı eylemsizlik direncinin ölçüsü olan dönme eksenine göre cismin kütle atalet momentidir. Kütlenin aksine, bir cismin dönel eylemsizliği bu cismin kütlesinin dönme ekseni etrafındaki dağılımına da bağlıdır. Tork Lineer ve açısal büyüklükler arasındaki benzeşim.
35
35 Açısal momentum Açısal momentum denklemi Dönme ekseninden r mesafede, açısal hızı ile dönmekte olan m kütleli bir noktanın açısal momentumu. devir/dakika olarak açısal hız ile mil ile aktarılan güç arasındaki ilişkiler. Açısal hız ve devir/dakika
36
36 Mil gücü Dönel kinetik enerji Dairesel harekette hızın büyüklüğü sabit kalsa da yönü sürekli olarak değişir. Hız vektörel bir büyüklüktür ve bu nedenle yöndeki bir değişim hızın da zamanla değişmesine yol açar ve bu da ivme meydana getirir. Buna merkezcil ivme denir ve büyüklüğü Merkezcil ivmenin yönü dönme eksenine doğrudur (radyal ivmenin tam tersi yöne) ve bu nedenle radyal ivme negatiftir. Merkezcil ivme, bir cisme dönme eksenine doğru etkiyen merkezcil kuvvet F r = mV 2 /r’nin bir sonucudur. Teğetsel ve radyal ivmeler birbirine diktir ve toplam doğrusal ivme bu ikinin vektörel toplamı ile bulunur:
37
37 6–6 ■ AÇISAL MOMENTUM DENKLEMİ Mühendislik problemlerinin çoğunda akışların lineer momentumunun momenti ve bunların neden olduğu dönel etkiler söz konusudur. Bu tür problemler en iyi şekilde momentumun momentu olarak da adlandırılan açısal momentum denklemi ile incelenebilir. Akım makinaları içerisinde en önemli grubu oluşturan ve aralarında santrifuj pompa, türbin ve fanların da bulunduğu türbomakinalar en iyi şekilde açısal momentum denklemi kullanılarak analiz edilir. Sağ-el kuralı ile momentin yönünün belirlenmesi. Etki çizgisi O noktasından geçen kuvvet O noktası etrafından bir moment oluşturmaz.
38
38 Momentumun momenti Momentumun momenti (sistem) Momentumun momentinin değişim hızı Sistem için açısal momentum denklemi
39
39 Özel durumlar Daimi akışta kontrol hacmini dolduran kütlenin açısal momentumu sabit kalır, dolayısıyla kontrol hacmindeki açısal momentumunun zamanla değişimi sıfırdır. Bu durumda açısal momentum denklemi: Giriş ve çıkışta ortalama özellikler cinsinden açısal momentum denkleminin yaklaşık hali: Daimi akışta bir kontrol hacmine etkiyen net moment, kontrol yüzeylerinden birim zamanda çıkan ve giren açısal momentumların arasındaki farka eşittir. Açısal momentum denkleminin skaler biçimi. Dönen bir çim fıskiyesi açısal momentum denkleminin uygulamasına güzel bir örnektir.
40
40 Dış Momentlerin Bulunmadığı Akışlar Dış momentlerin bulunmaması halinde bir kontrol hacminin içerisindeki kütlenin açısal momentumunun birim zamandaki değişimi; kontrol yüzeylerinden birim zamanda giren ve çıkan açısal momentumların arasındaki farka eşittir. Kontrol hacminin kütle atalet momenti I’nın sabit kalması durumunda yukarı denklemdeki ilk terim, kütle atalet momenti ile açısal ivmenin çarpımına eşit olur. Dolayısıyla bu durumda kontrol hacmi katı bir cisim olarak ele alınabilir. Bu yaklaşım uzay ya da hava araçlarının bir roketi, aracın hareket yönünden farklı bir yönde ateşlenlendiğinde oluşan açısal ivmesinin belirlenmesinde kullanılabilir.
41
41 Radyal-Akışlı Makinalar Raydal-akışlı makinalar: Santrifuj pompa ve fan gibi dönel akışlı makinaların çoğunda dönme eksenine dik radyal doğrultuda akışlar görülür. Eksenel-akışlı makinalar lineer momentum denklemi kullanılarak kolaylıkla analiz edilebilir. Radyal-akışlı makinalara gelince, bunlar;akışkanın açısal momentumunda büyük değişiklikler söz konusu olduğundan en iyi şekilde açısal momentum denklemi kullanılarak analiz edilebilir. Tipik bir santrifuj pompanın yandan ve önden görünüşü.
42
42 Bir santrifuj pompanın çark bölümünü içerisine alacak biçimde seçilen halka şeklindeki kontrol hacmi. Euler’in türbin denklemi Daimi sıkıştırılamaz akış için kütlenin korunumu denklemi: Açısal momentum denklemi olduğunda:
43
43
44
44 # ÖDEV # Deftere çözülecek
45
45 Çoğu çim fıskiyesinde suyu geniş bir alana dağıtmak için tasarlanmış dönen başlıklar mevcuttur.
46
46 # ÖDEV # Deftere çözülecek
47
47 Özet Newton’un Yasaları Kontrol Hacmi Seçimi Kontrol Hacmi Üzerine Etkiyen Kuvvetler Lineer Momentum Denklemi Özel Durumlar Momentum-Akısı Düzeltme Faktörü, Daimi Akış Dış Kuvvetlerin Bulunmadığı Akışlar Dönel Hareketin ve Açısal Momentumun Gözden Geçirilmesi Açısal Momentum Denklemi Özel Durumlar Dış Momentlerin Bulunmadığı Akışlar Radyal-Akışlı Makinalar