Ahlaki akıl yürütme, bireylerin doğru ve yanlış hakkında nasıl düşündükleri ve ahlaki kuralları ve yönergeleri nasıl edindikleri ve uyguladıkları ile ilgili süreçleri ifade eder. Ahlaki akıl yürütme neyin doğru, neyin yanlış olduğunu ve belirli bir durumda insanların ne yapması gerektiğini belirlemek için belirli olaylara eleştirel analiz uygular. Hem filozoflar hem de psikologlar ahlaki akıl yürütmeyi inceler.
Ahlak, başlangıçta din ve teolojinin alanı olmasına rağmen, ahlak psikolojisine ilgi, ilk Yunan filozoflarının zamanından beri olmuştur. Örneğin; Platon ve Aristoteles, tartışmalarının çoğunu insanların ahlaki kavramları nasıl edindiklerine ayırdılar. Onlardan sonra gelenek devam etti. Immanuel Kant ve David Hume gibi Batılı filozoflar ahlaki yargıda yer alan psikolojik süreçler hakkında çok şey yazdılar. Bu iki filozof, Kant’ın ahlaki yargı için uygun temel olarak rasyonel düşünceye çok daha fazla vurgu yapmasıyla, ahlaki yargıda duyguya karşı aklın rolünü belirgin bir biçimde bir şekilde tartıştılar.
Ahlaki akıl yürütme, tipik olarak deontoloji veya faydacılık gibi mantık ve ahlaki teorileri belirli durumlara veya ikilemlere uygular. Bununla birlikte, insanlar özellikle ahlaki akıl yürütmede iyi değildir. Gerçekten de, ahlaki şaşkınlık terimi, insanların çoğu zaman mantıksal olarak savunamayacakları güçlü ahlaki sonuçlara ulaştığı gerçeğini tanımlar.
Ahlaki ikilemler güç bir durumdur; çünkü genellikle her iki seçeneğin de lehine ve aleyhine olan iyi nedenler vardır. Örneğin; beş kişiyi kurtaracaksa bir kişiyi öldürmenin uygun olduğu tartışılabilir; çünkü daha fazla insan kurtulacaktır. Diğer açıdan kendini öldürmenin kendisi ahlaksızdır. Ahlaki yargılar ve kararlar, genellikle açık akıl yürütmeden ziyade otomatik, duygusal tepkiler tarafından yönlendirilir. Ancak, devam eden akıl yürütmenin insanları ilk kararlarını değiştirmeye yönlendirip yönlendirmeyeceği belirsizliğini koruyor.
Bir araştırmada katılımcılara ahlaki bir ikilemde bir ilk karar vermeleri istendi. Daha sonra, katılımcılara ilk seçimlerini onaylayan veya karşıt gerekçeler ya da her iki seçeneğin nedenleri sunuldu. Onlardan her bir nedenin ne kadar zorlayıcı olduğunu derecelendirmeleri istendi. Son olarak, aynı ahlaki ikilem üzerinde yeniden bir karar vermeleri istendi.
Genel olarak, az sayıda katılımcı ilk kararını değiştirdi ve ilk kararlarını destekleyen nedenleri alternatif kararı destekleyenlere göre daha yüksek derecelendirdiler. Bu sonuçlar, aşırı ve fedakâr (örneğin, düşman askerleri tarafından tespit edilmesini önlemek için ağlayan bir bebeği öldürmek) ve sıradan (örneğin, yanlış veya fazladan değişiklik yapmak) ahlaki ikilemler arasında yer aldı. Bu ikilemler sunulan nedenlerin katılımcılar için yeni olup olmadığına bağlı değildi. İlk ve nihai karar arasında daha uzun bir gecikme (bir gün) olup olmadığı araştırıldı.
Bu sonuçlar, ahlaki kararların revizyona dirençli olduğunu göstermektedir. Çünkü insanlar ilk duygusal tepkilerini onaylamak için mevcut nedenleri önyargılı, motive edici bir şekilde değerlendirmektedirler.
Akıl yürütmenin bireyin kendi ahlaki yargılarını etkileyip etkilemeyeceğini inceledi. Bununla birlikte, ahlaki yargılar başkalarına açıklanması gerektiğinde de açık ahlaki akıl yürütme gereklidir.
Bir başka araştırmada çocukların akranlarına bir cezayı haklı gösterirken sundukları nedenler incelendi. Hedef çocuklar, ahlaki bir normu (Örneğin, bir oyuncak araba çalmak) veya bağlama özgü bir sosyal kuralı (Örneğin, sınıf kuralı oyuncakları sıralamak olduğunda sarı bir arabayı yeşil bir kutuya koymak) ihlal eden bir ihlalci karakter hakkında bir hikâye duyması sağlandı. Tarafsız çocuklar, tarafsız bir karakter hakkında bir hikâye duyması sağlandı.
Daha sonra, hedef ve tarafsız çocuklar bir araya getirildi ve bir çift olarak suç işleyene mi yoksa tarafsız karaktere mi ödül verilip verilmeyeceği tartışıldı. Her çocuk sadece bir hikaye duyduğundan, çocuklar birbirlerine karakterlerinin bir karara varmak için ödülü neden hak edip etmediğini açıklamak zorunda kaldılar.
Beş yaşındaki hedef çocuklar, ihlalci karakterin neden cezalandırılması gerektiğini açıklarken üç yaşındaki hedef çocuklara göre daha geçerli gerekçeler üretti. Bununla birlikte, her iki yaş grubunda da hedef çocuklar, sosyal kural koşulunda, kuralı normatif bir dil kullanarak açıklayan gerekçeler verme eğilimindeydi (Örneğin, “Sarı arabayı yeşil kutuya koymamalı”). Buna karşılık, ahlaki norm durumundaki çocukları hedef almak, genellikle gerçekleri (“Çaldı”) belirten, ancak kuralı (Örneğin, “Çalmamalı”) belirten gerekçeleri sunmaktaydı.
Aslında kanıtlar, bir kişinin uygulamayı seçtiği ahlaki ilke veya teorinin, ironik bir şekilde, mantığa değil, genellikle duygularına dayandığını göstermektedir. Seçimleri genellikle kendi kendine hizmet eden önyargı veya uyma arzusu gibi iç önyargılardan veya dış baskılardan etkilenir. Dolayısıyla, etik ikilemlere mantıksal ve rasyonel olarak yaklaştığımıza inansak da, gerçek şu ki ahlaki akıl yürütmemiz genellikle sezgisel, duygusal tepkilerden etkilenir.