EYÜP SULTAN TÜRBESİ'NDE 1919-1920 TARİHLERİNDE YAPILAN
ÇİNİ HIRSIZLIĞI ve BELGELERİ
Bu makale 08.-10 .05.1998 tarihinde Eyüp Belediyesi tarafından düzenlenen II.Eyüpsultan Sempoyumu'nda bildiri olarak sunulmuş, Tebliğler kitatabının 166-175.sayfaları arsında orijinal belgeleriyle aynı yıl yayımlanmıştır.
Sadi BAYRAM
Türk -İslâm kültüründe İstanbul-Eyüp Sultan Türbesi'nin önemli bir yeri bulunmaktadır.
Zira Hz. Muhammed " Letuftahannel Konstantiniyyetufeleni melemir-u emiruhâ ve leni'mel ceyş-u zâlikel ceyş - İstanbul elbet feth olunacak. Onu feth eden emir ne güzel emir ve o'nu fetheden asker ne güzel askerdir " Hadisi üzerine Hz. Muhammed'in Sancaktarı Eba Eyyüb-i Ensari, Medine'den İstanbul'a kadar gelmiş ve savaşarak Eyüp'de şehit olmuş, Fatih Sultan Mehmed Han'a Fetih müesser olduktan sonra, Akşemseddin tarafından Eba Eyyüb-i Ensari'nin mezarı bulunmuştur.
Fatih Sultan Mehmed zamanında yaptırılan ve çeşitli dönemlerde onarılan ve bazı eşyaları da yenilenen Türbe, din kültürümüz açısından da büyük önem arzetmektedir.
Osmanlı Döneminde Eyüp için önemli tarihler şunlardır :
863 H./ 1458/59 yıllarında Eyüp Camii inşa edilmiştir.
1020 H./1611 Sultan I. Ahmed zamanında meşhur duvar onarılmıştır. 1203 H./1788 M. Eyüp Sultan Camii tamirine başlandı.
1207 H./ 1792 M. Eyüp Sultan Türbesi'de sanduka yenilemesi
yapıldı.
1215 H./ 1800 M. Camiin Sultan Selim tarafından yeniden yapımı,
1235 H./ 1819 M. Sultan Mahmud tarafından Türbe'nin tamir
ettirilmesi,
1334 R./ 1919 Türbe duvarının yıkılarak, dökülen ve kırılan
çinilerin avluda toplanması,
1336 R./ 1921 Türbe duvarının avludaki çinilerle yeniden onarımı. Türbe'deki en büğyük onarım 1611 ile 1800 yıllarında yapılmıştır.
8 Rebiulahir 1338 - 1 Kânun Sani 1336 tarihli, İstanbul Matbaa-i Amire'de basılan, 121 Numaralı Polis Mecmuasında ; Eba Eyyub Ensari Türbesi'nde çalınan çinilerle ilğili 5 sayfa verilen haber, hırsızlığı bütün teferruatı ile anlatmaktadır. Özetle şöyleki :
335 senesi Kânun-u evvelin 4.Perşembe günü ( 11 Ocak 1920 ) Eyüp Sultan Hâcet Penceresi önünden , eskiden beri duran, antik değerde, kıymetli 117 çini çalındığı, Eyüp Polis Merkez Müdürlüğünden 30 Kanun-u sani 335 tarihinde İstanbul Emniyet Müdürlüğüne bildirilmiştir.
Yapılan tahkikat neticesinde; en az 20 yıldan beri İstanbul'da oturan, Fransız uyruklu, antikacılık yapan Dişci Jean (?) BARİ'nin organizatörlüğünde, Topal Hasan, Cideli Kürt Ahmet, Cideli Kürt İbrahim, Bahriye'de Müstahdem Raif, Bahriye'den emekli Musa Kâzım, Bahriye Saathanesi'nde Memur-Mülâzım Yakup Efendiler olduğu tesbit edilmiştir.
Dişci Bari'nin Beşiktaş'da bulunan evi gözaltına alınmış, bir gün sonra, Topal Hasan, Cideli İbrahim, Cideli Ahmet sabah erkenden çaldıkları çinileri sandal ile Jean Bari'nin evine götürmek üzere dört çuval içinde iskeleye çıkardıklarında, Gümrük Muhafaza Memurları, kaçak eşya zannıyla çevirmişlerdir.
Dişci Bar, Gümrük Muhafaza Memurları ile anlaşmak üzere, rüşvet olarak 50 (altun?) lira (bugünkü değeri- 16.000.000 Tl. x 50 :800 milyon lira) vermiş, bunun üzerine tetikde bulunan sivil Polis memurları, gerekli işlemleri yaparak, Gümrükcüler, 50 lira, ve Ahmet, İbrahim, Polis Müdürüyeti'ne getirilmiştir. Bu arada Topal Hasan, çinilerin geldiğini haber vermek üzere Bari'nin evine gittiğinden, Topal Hasan da Bari'nin evinden yakalanarak Polis Müdürüyetine getirilmiştir. Yapılan sorgulamada, sanıkların ifadelerine göre konu şöyleanlatılmıştır :
Bahriye'den Musa Kâzım Efendi, kendisini 20 seneden beri tanıdığı Fransız uyruklu, Antikacı-Dişci Jean Bari ile ahbab olduğunu, antikacının " çini taşlarına " meraklı olduğunu, Eyüp'de Hz.Halid'in Türbesi'nde gördüğü çini taşları çaldırmak istediği, " kaç kuruş lâzımsa vereceğini ", bunları çalacak adam aradığını söylemiştir. MusaKâzımEfendi de; öteden beri hırsız olarak tanıdığı Topal Hasan isiminde bir ahbabı olduğunu söylemeyerek, Hasan ile Musa Kâzım Efendi'nin konuyu görüştüğü, Topal Hasan'ın kabul etmesi üzerine, Eyüp Sultan'a gelerek Bari çinileri göstermiş ve Musa Kâzım Efendi Topal Hasan'a 63 lira (bugünkü rayiçle 63x16.000.000:1.080.000.000 lira ) vermiştir. Aradan birkaç gün geçmiş, çiniler gelmemiş, Bari, Musa Kâzım Efendi'yi tekrar Topal Hasan'a göndermiştir. Topal Hasan 17-18 çini çalıp, Beşiktaş'daki Bari'ye evinde teslim ettiğini, geri kalanları da teslim edeceğini bildirmiştir. Ama yinede çinileri teslim etmemiştir. Bari, Hasköyde bir kahvehanede Topal Hasan ve Musa Kâzım Efendi ile buluşmuş, Hasan ve Musa Kâzım Efendi'yi sıkıştırmış, çinileri Fransızlar'a teslim edeceğini söylemiştir. Bu arada Topal Hasan, Musa Kâzım Efendi ile aralarında anlaşmazlık çıktığını söylemiştir.
Musa Kâzım Efendi'nin Biga'ya gitmesi üzerine, Dişci Bari, Topal Hasan'ı tekrar sıkıştırmış, netice alamayacağını, atlatıldığını fark ederek, Topal Hasan'ı Fransızlara teslim ile Kuruçeşme Fransız Karakolu'na sevk ettirerek, bir gece tevkif ettirmiş, dövülüp, tazyik edilmesinden sonra, Topal Hasan çinileri getireceğini beyan edince, serbest bırakılmıştır.
Daha sonra Topal Hasan, bir kısım çini daha Bari'ye teslim etmiştir. Bari, Bahriye Saathanesinde Yakup Efendi'ye gelmiş, yerinde bulamadığından haber bırakmış, Yakup işe başladıktan sonra, Yakup Efendi ile Vapura binerek, Eyüb'e gelerek çini çalmişlardır. Birkaç gün sonra, Topal Hasan yanında üç kişi ile birlikte gelerek 250 adet çini tedarik ettiğini (çaldığını ?) Musa Kâzım Efendi'ye haber vermemesini Bari'ye söylemiştir. Kâzım Bey zaten Biga'dan gelmediği için Bari ona haber vermemiştir (Musa Kâzım'ın Biga'ya gittiğini söylemesi bir şaşırtmaca olabilir ve Bursa-İznik civarına gitmesi de pek alâ akla geliyor. Bursa'da bol miktarda XVII. yuzyıl İznik çinilerinin bulunduğu düşünülürse, belki de o civara çini temini için gitmiş olabilir ?). Bari, İfadesinde de Topal Hasan'ın yanında getirdiği kimseleri tanımadığını beyan etmiştir.
Antikacı-Dişci Bari, Topal Hasan'a askeri filika bulmasını istemiş, Hasan da bulamayınca, Kasım Paşa'da Kayıkcı Muz Süleyman Ağa'yı bularak Bar ile görüştürmüş, Kuruçeşme-Arnavutköy'den (Damad-ı Şehriyari Halit Paşa'nın Yalısı'ndan ) bir takım eşya ( çalıntı ) getirmek üzere 100 liraya ( bugünkü rayiçle 900 milyon lira ) pazarlık yapılmış, 15 lirasını peşin ödemiş, Raif'de 7,5 lira vermiştir.
Raif, Süleyman'a, " Bir Faransız'ın işi var, o işi yaparsan sana hayli para verecektir " demesi üzerine, Süleyman sandalıyla Beşiktaş'a gitmiş, akşam üzeri üç Kürt gelerek, sandalla Ortaköy'e gittiklerini, Kürtlerden ikisinin dışarı çıkarak işlerini yapıp geleceklerini söylemişler, Kürt İsa sandalda kalmıştır.
Birkaç gün sonra sandalda kalan Kürt İsa, " Efendi seni çağırıyor " demesi üzerine, sandalla Beşiktaş'a gelmişler, İsa ile birlikte eve (Bari'nin ?) gelerek , oarada bir Fransız'ın kendisini yanına çeğırarak, " Bu iş ne oluyor ? " demesi üzerine, " Ben ne bileyim, kendi adamlarına sor " dediğini, " Bu akşam tekrar geleceksin " demesi üzerine, ret cevabı verdiğini, depozito olarak vereceği parayı kabul etmemiştir. Ayrıca, ne götürüp - ne getireceklerini de söylememişlerdir.
Bahriye Nezareti Hademelerinden Raif Ağa, dört ay önce bir gün; Musa Kâzım Efendi ile Antikacı-Dişci Jean Bari, Hasköy'deki dükkânıma gelerek, Bar'nin çini taşına meraklı olduğunu, nerede var ise, tanesini bir liraya alabileceklerini söyleyerek, kendisini Beşiktaş'daki Bar'nin evine götürdüklerini, Eyüp Sultan'da Hz. Halid Türbesi'nde çini olduğunu, oradan çalabileceklerini söylemişlerdir.
Ertesi gün Bari ile Kâzım Dükkâna gelerek, Türbedâr'a para verdiğini, arzularını yerine getireceklerini, yani göz yumulacağını söyleyip gitmişler, Raif Bari'den 60 lira aldığını, kendisine 10 kâime kağıt para ile bir Osmani altun verdiğini, birkaç gün sonra, daha ileri giderek 30 lira daha verdiğini, iki gün sonra tekrar gelerek ne oldu demesi üzerine, acele etme, dediklerini, bir gün sonra ise, Fransız askeri ile gelip, dövüp, gece tevkif edip, çinileri çalıp, teslim şartı ile serbest bırakmışlardır. Hasköy'de Kalafatcı Cideli İbrahim'i bularak, Eyüp Sultan Hz. Halid Türbesi'nde çini çalıp-çalamayacağını sorduğunu, çalarım demesi üzerine, antikacı Bari'ye götürüp. konuştuklarını, Bari'nin de kendilerine birer lira verdiğini, ertesi günü, İbrahim'i Eyüp'e götürerek, Hz. Halid ile Sokollu Mehmed Paşa'nın merkâdini gösterdiğini, İbrahim'in de ertesi günü 20 adet çini çalarak Bari'ye götürdüğünü, 3.defa İbrahim, Ahmet isminde bir arkadaş bularak 150 çini taşı daha çalarak , dört çuval içinde bu taşları Bari'ye götürmek üzere iken, Beşiktaş İskelesi'nde yakalandıklarını, Ahmet de aynı itiraflarda bulunduğu anlaşılmıştır.
Antikacı-Dişci Bari de ifadesine; Raif'i, Topal Hasan, İbrahim, v.s. Musa Kâzım Bey vasutasıyla tanıdığını, Gümrükteki 50 lirayı rüşvet olarak değil de Gümrük Resmi olarak verdiğini, Kâzım Beyle öteden beri antika ticareti yaptıklarını, hatta Galata tarafında müsaadeli kazı yaptıklarını, Kaariye Camisi'nde Müezzin Hafız Mehmed Efendi'ye 60 liralik senet vererek, Teodosyus Mezarı'nde birşey çıksın veya çıkmasın, hafriyattan sonra parayı vereceklerini ifade ederek, mezarda taç ve kılıç bulunduğuna ikna ettiğini, Camiin bir kısmında asker olduğu için, camiin diğer tarafındaki odanın tabanının delinmesi için gerekli malzemenin, Hafız Mehmed Efendi'nin evinde sakladıklarını beyan etmiştir.
Diğer taraftan Kuruçeşme'deki Damad-ı Şehriyâri Halid Paşa'nın Yalısı'ndan Napolyon'un resmi bulunan, etrafı zümrütlü, saat aynası, hançer, çini sürâhi ve halı çalmak üzre Kürt Timur ve ortaklarına 50 lira vermiş, iki defa teşebbüs edilmesine rağmen hırsızlık gerçekleştirilememiştir.
Eyüp Sultan Türbesi çini hırsızlığı ile, yine Eyüp Sultan civarında bulunan Sokollu Mehmed Paşa Türbesi'ndeki hırsızlık hadisesi üzerine şüphelilerden ifadesine başvurulan Türbedar Cemal Efendi'nin Nezaret-i Evkaf-ı Hümâyun Eyüb Sultan Merkez Memurluğu'ndan 30 Kanun-i evvel 325 tarihli yazıya, İstanbul Polis Müdüriyeti Eyüp Karakolu'nun 31 Kanun-i evvel 325 tarihli cevabi yazıda, 2.Şube Müdüriyeti'nden gelecek cevabın gönderileceği kayıtlıdır.
24 Kanun-u evvel 1336 tarihinde Nezaret-i Evkaf-ı Hümâyûn Mebanii Hayriye Kaleminden 5388 numara ile ŞÃ»ra-i Evkaf'a yazılan yazı 4134 numara ile ŞÃ»ra Evrakına girmiştir.Yazıda ; olayın geçen Teşrinevvel'in 26. gecesi " Hz. Halid radiyellâhü anh mülükül vahid Efendimiz hazretleri Türbe-i münifleri tarafındaki çinilerden üç adedin sirkat edilmesi üzerine, hakkında Heyet-i Teftişiyece icra edilen tahkikata havi merbut raporda... " diye Türbedâr Pertev ve Refik Efendilerin görevlerini ihmalden dolayı mes'ul tutulmalarıyla ilgilidir. ( Belge.5)
Olay 26 Teşrin-i evvel 1336'da olmuş, Tüğrbedârların ifadesi ise 8 Teşrin-i sani 1336'da alınmıştır. Polis Müdürlüğü'nden Evkâf-ı Hümâyûn Nezaret-i Celilesi Canib-i Aliyesine, 26 Temmuz 337 tarih ve 133307-42 numaralı tezkereye verilen 27 Temmuz 337 tarihli cevapta, Eyüp Sultan Hacet Penceresinden çalınan üç adet çini hırsızlığı faili olarak Toros ( Veledi Karabit ) adlı şahsın yakalanmasıyla ilgilidir. Evkâf-ı HümâyûnNezâret-i Mebani-i Hayriye Kalemi'nden Adliye Nezareti'ne yazılan bir başka yazıda; yakalanan Toros ( veled-i Karabit ) ' un yakalanarak tahkikat evrakının 14 Teşrin-i sani 336 tarih ve 5810 numarayla Dersaadet Bidayet Mahkemesi Savcılığı'na gönderilmesiyle ilgilidir. ( Belge.8)
29 Teşrin-i sani 336 tarihinde Eyüp Türbesi'nden çalınan 3 adet çini ile ilgili olarak tahkikatın neticesi Polis Müdirüyetinden sorulur ve 12 Teşrin-i sani 336 tarih ve 396 numaralı evrakla 2.Tahkikat Şubesi'ne takdim kılındığı, Hırsızın Ermeni milletinden Toros veled-i Karabit Osmancıyan olduğu, cami avlusuna devamlı geldiği, olaydan 2 saat önce avluda görüldğüğ, saç-sakal ve bıyığını traş edip, tebdil-i kıyâfet ettiği, zanlı tarafından hırsızlığın yapıldığı kanaati hasıl olduğu belirtilmektedir.( Belge 8-A)
Polis Müdürüyeti Umumisi'nden 16 Kanun-u evvel 336 tarihinde Evkâf Nezareti'ne 11 Kanun-u evvel 336 tarih ve 131079/115 sayılı yazının cevabı olarak; Toros Veled-i Karabit'in Bidayet Mahkemesi'ne verilmesiyle ilgilidir.
Polis Müdürüyet-i Umumisi'nden 1 Mart 36 tarihinde, 10 Kanun-u evvel 35 tarih ve 110/124735 numaralı evrakın cevabı olarak gönderilen yazıda, Eyüp Sultan Türbesi çini hırsızlığının yakalanması münasebetiyle talep edilen nakdi mükâfatla ilgilidir.(Belge 11 )
Evkaf-ı Hümâyûn Nezâreti Mebani-i Hayriye Kalemi'nden 21 Nisan 1336'da Polis Müdürüyeti'ne gönderilen yazıda; Eyüp Sultan Türbesi'nden çalınan çinilerin faaillerinin yakalanması münasebetiyle polislere ikramiye verilmesinin bütçe imkansızlığı sebebiyle mümkün olmadığı bildirilmektedir.
Evkâf Nezareti'ne gönderilen Cemadiyel-u'la sene 339 ve 11 Kanun-u sani 337 tarih ve 5670 sayı ile Mebani-i Hayriye Kalemi'ne kaydedilen dilekçede: Eyüp Sultan Hacet Penceresi önündeki Polis noktasının evvelce kaldırıldığı, Türbe'nin etrafının ve gerekli yerlerin tamir edilmesi, sağlam kapılar ve demir parmaklıklarla, yüksek duvarlarla muhafazası, Fen Heyetince incelemelerde bulunulması, duvarların yeni tamir görmüş olması dolayısıyla sekiz-on bin lira harcama ile onarımların yapılabileceği, 600 kıyye kömürün Levezım Müdürüyetince alındığı ve Türbe'nin arka tarafında ihdas olunan Polis noktasına konduğu, çalınan çini ile ilgili olarak mütevellinin sorumluluğu ile dilekçenin bir ay evrâk müdürüyetinde hıfzedildiği, belirtilmektedir.
( Belge.12)
1 Kanun-u evvel 336 tarihinde Fen Heyeti elemanlarınca Eyüp Sultan Türbesi ve civarı için verilen teknik raporda; binanın pencere ve
kapılarının sağlam olduğu, tamire ihtiyacı olmadığı, sekiz-on bin lira masraf ile kale duvarı gibi yapılsa bile hırsızların buraya yine de girebileceği, küçük-büyük taşınabilir antik eserler olduğu, gece-gündüz lâyıkı gibi bekçi ile korumanın daha yararlı olduğu vurgulanmaktadır
( Belge.13 ).
11 Ekim 1996 tarihinde Sotheby's tarafından " The Turkish Sale " Müzayedesi'nde 29 Katalog numarası ile yayınlanan çinilerin, yukarıda hikâyesini sunduğumuz çinilerden üçü olması büyük bir ihtimal olmasına karşın, durumun Kültür Bakanlığı Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürlüğü kanalı ile Dışişleri Bakanlığına belgeleri ve tercümesiyle birlikte bildirilmesine rağmen, müzayede gerçekleşmiş ve çiniler maalesef satılmıştır. İşte Uluslararası Kuruluşlar ve Kanunlar !...
Eyüp Belediyesi ise, konu telefonla kendilerine tarafımdan telefonla iletilmesine rağmen, müzayedeye sessiz kalmaları, sanatsever ve bu konulara ehemmiyet verdiğini duyduğumuz Başkanın, konuyu sadece Kültür Bakanına ileteceğini bildirmesi ise, Eyüp Sultan Hazretlerine verilen değer ve önemi bize yansıtmakta... Kültür an'anemize göre, Türbelerden hiç bir şey satılmamıştır, antik değere haiz eserler de hiç satılamaz, o halde Sotheby's de satılan çiniler; bir hırsızlık neticesi ülkemizden kaçırılmıştır. Soranlara meraklılarına ve konuyla ilgili medyaya duyrulur !... Milli kültürümüzle çok yakından ilgilenen, müzayedeleri yakından takip ederek, bunları zamanında Başkent Ankara'ya rapor eden Dışişlerimize, Kültür ateşelikleri ile müşavirlerimize derin saygılarımızla sunulur ! ... Genelde bu tip müzayedeler, birkaç sanat dostu gazeteci veya antika meraklısına gelen kataloglardan öğrenildi. Dışişleri ve kültür müşavirlikleri ise kokteylden kokteyle gezdiler... Konuları ile maasesef ilgilenmediler. Sebeb ise, kültür konularından habersiz olmaları... Tayin edilen bu zevat'ı muhteremlerin kültür konularıyla ilgili kaç ciddi makalesi var !...
Eyüp Sultan Türbesi'nden muhtelif tarihlerde çalınan çinilerin yurdumuza geri iadesi de Kültür Bakanlığımızla Dışişleri Bakanlığının koordineli çalışarak çalınan eserlerin iadesi kanuni görevleri arasında !...
Görelim bakalım görevler nasıl yapılıyor, aradan bir sene geçti ses seda yok. Erzurumlu İbrahim Hakkı'nın dediği gibi :
Görelim Mevlâm neyler,
Neylerse gözel eyler !
Saygılarımla,