... konulu sunumlar: "KÖMÜR GAZLAŞTIRMA Kömürden Gaz Üretimi"— Sunum transkripti:
1KÖMÜR GAZLAŞTIRMAKömürden Gaz ÜretimiKömürden gaz üretimi 2 yolla mümkün olmaktadır:Kok üretimi esnasında uçucu maddenin parçalanması sonucu oluşan gaz,Gazlaştırma reaksiyonları sonucu elde edilen gaz.Koklaştırma esnasında yan ürün olarak önemli miktarda gaz çıkmaktadır. Kömür cinsine göre, 1 ton kömürden, m3 gaz elde edilmektedir ve bu gaz kcal/m3 ısı değerine sahiptir.Koklaştırma esnasında elde edilen gazın ısı değeri yüksek olduğundan, şehir gazı olarak kullanılabilmektedir.
2Gaz türleri Hacimsel (%) CH4 25,0 C2H4 1,5 H2 55,0 CO 6,0 C02 N2 11,0 Koklaştırmada elde edilen gaz türleriGaz türleriHacimsel (%)CH425,0C2H41,5H255,0CO6,0C02N211,0
3Gazlaştırma yolu ile kömürden gaz üretimi Gazlaştırma yolu ile kömürden gaz üretimi, kömürün belirli bir sıcaklıkta, oksijen veya hava, su buharı, hidrojen ve karbondioksit gibi gazlaştırıcılarla, reaksiyona sokulması sonucu elde edilmektedir.Kömürün hava, oksijen ve hidrojenle reaksiyonu, ekzotermik bir reaksiyondur.Su buharı ve karbondioksitle reaksiyonu ise endotermiktir.Gazlaştırma reaksiyonları yüksek sıcaklıkta meydana gelmektedir, yani gazlaştırma işlemi yüksek sıcaklık prosesidir.
4Kömür Gazlaştırma Teknolojileri Ana başlıklarKömürKontollü oksidasyonH2, CO2, CH4, ve diğer ürünlerH2 saflaştırılarak elde edilebilirKül/curuf geriye kalan3 tip gazlaştırıcı vardırHareketli yataklıAkışkan yataklıSürüklemeli (toz kömür püskürtmeli)Yeraltı kömür gazlaştırmaDikey kuyular ve yatay bağlantıKontrollü gerli çekmel enjeksiyon noktası
5Birçok gazlaştırma proseslerinde, reaktörün giriş kısmında kömür ısınmakta ve koklaştırma gazları çıkmaktadır.Kömür, reaktörün gazlaştırma zonuna geldiğinde, gazlaştırma reaksiyonları gerçekleşmekte ve gazlaştırma gazları elde edilmektedir.Sonuçta ise, iki gazın karışımı bir gaz elde edilmektedir. Bu tip gazlaştırma için verilebilecek en iyi örnek, parça kömür gazlaştırılmasında kullanılan döner ızgaralı gazlaştırıcılardır.
6Havagaza ReaksiyonuHava alttan yukarı doğru çıkarken, önce kızgın külden geçmekte ve bundan sonra kızgın kokla karşılaşmaktadır. Hava + kızgın kok, aşağıdaki formüle göre reaksiyona girmekte, yani yanma olayı meydana gelmektedir.C + O2 = CO kcal/kmolYanma olayının olduğu bu bölgeye, oksidasyon bölgesi (zonu) adı verilir. Bu olay, ızgaralı yakma sisteminde meydana gelen yakma olayından farklı bir olay değildir. Oksidasyon bölgesinde meydana gelen CO2, karbonunun yanması sonucu oluşan ısıyı yüklenmiş olarak yukarı çıkarken tekrar kızgın karbonla karşılaşır ve şu reaksiyon meydana gelir.C + CO2 = 2CO kcal/kmolBoudouard reaksiyonu denilen bu reaksiyonun meydana geldiği bölgeye de redüksiyon bölgesi adı verilir. Yukarıda verilen formüller toplanıldığında,C + O2 = CO kcal/kmolC + CO2 = 2CO “ “2C + O2 = 2CO – “ “= kcal/kmoleşitliği bulunur. Görüldüğü gibi karbon, saf oksijenle gazlaştırmaya tabi tutulduğunda, karbonmonoksit (CO) gazı meydana gelmekte ve kcal/kmol ısı açığa çıkmaktadır.Gazlaştırma reaksiyonunda oksijen yerine hava kullanıldığında, 1 kmol oksijenle, reaktöre 3,76 kmol’de N2 gazı girecektir. O zaman eşitlik şöyle yazılabilir:2C +O2 + 3,76 N2 = 2CO + 3,76 N kcal/kmol 6-4Bu suretle elde edilen gazın, % 65,3‘ü N2 gazı ve geri kalan 34,7 ‘si ise, CO gazı olmaktadır.
7Boudouard reaksiyonu, sıcaklığa bağlı olarak belirli bir dengeye gelmektedir. Yani CO oluşumu sıcaklığa bağlıdır. Düşük sıcaklıklarda, reaksiyon geri dönüşümlüdür.Takriben 650 oC ‘larda CO2/CO oranı eşittir. Ancak 800 oC ‘tan sonra CO oranı % ‘a varmaktadır. Bu bakımdan hava gazı reaksiyonu OC arasında yapılmaktadır.
8Su ve Karışık Gaz Reaksiyonları Gazlaştırmanın sadece O2 veya hava ile yapılması ekonomik değildir. Reaksiyon esnasında açığa çıkan ısı, oksidasyon zonunun ve buna bağlı olarakta baca gazının sıcaklığını yükseltmektedir. Bunun önlenmesi ve ısıdan azami istifade edilmesi için, gazlaştırma reaktörüne hava ile beraber su buharıda verilmektedir. Buhar oksidasyon bölgesinden ısı alarak, sıcaklığın fazla yükselmesini önlediği gibi, açığa çıkan enerjinin de, gaz enerjisi haline dönüşmesini sağlamaktadır.C + H2O = CO + H kcal/kmolSu buharının, kızgın kokla reaksiyona girerek CO ve H2 gazı elde edilmesi, endotermik bir reaksiyondur ve su gazı reaksiyonu olarak bilinmektedir. Su gazı reaksiyonunda, ortamın sıcaklığına göre CO veya CO2 oluşmaktadır. Yüksek sıcaklıkta CO oluşumu artmakta ve CO2 oranı azalmaktadır. Reaktör sıcaklığı 800 OC‘ın üzerinde tutulduğunda, CO2 oluşumu oldukça azalmaktadır
9Karışık gaz reaksiyonunda, hava ve su gazı reaksiyonları beraberce meydana gelmektedir. Su gazı reaksiyonu endotermik bir reaksiyondur. Karışık gaz reaksiyonunda, hava gazı reaksiyonunun çıkardığı ısı, su gazı reaksiyonunun ısı gereksinimini karşılamaktadır.2C + O2 + 3,76 N2 = 2CO + 3,76 N kcal/kmol oksijen2,08 (C + H2O) = 2,08 (CO + H ) “ “su buharı4,08 C + O2 + 2,08 H2O + 3,76 N2 = 4,08 CO H2 + 3,76 N2C + 0,245 O2 + 0,509 H2O + 0,920 N2 = CO + 0,509 H2 + 0,9 N2Isı dengelenmesi yapıldığında, yukarıdaki eşitlik elde edilmektedir. Bu eşitlikle elde edilen gazın bileşimi de şöyledir:% 41,2 CO% 20,9 H2% 37,9 N2Bu gazın teorik ısı değeri 1780 kcal/m3 ve gaz verimi de 4,5 m3/kg karbondur. Ancak, işletmelerde yukarıda belirtilen teorik dönüşümlere ulaşılamamaktadır. Normal basınçta, karışık gaz reaksiyonu ile elde edilen gazın ısı değeri yaklaşık olarak 1200 kcal/m3 civarında olmaktadır.
10Metanizasyon ve Hidrojenasyon Reaksiyonları Havagazı ve su gazı reaksiyonlarıyla, normal şartlarda, CO ve H2 içeren bir gaz elde edilmektedir. Bu gazların ısı değerleri fazla yüksek değildir. (CO =3020 kcal/m3 ve H2 =2580 kcal/m3). Daha yüksek ısı değerli gaz elde etmek için, metan (CH4 =8580 kcal/m3) içeren gaz elde edilmesi gerekmektedir. Metan gazı, aşağıda verilen 2 reaksiyonla elde edilmektedir:C + 2H2 = CH kcal/kmolCO + 3H2O = CH4 + H2O kcal/kmolBu reaksiyonlardan birincisi, kömürün hidrojenasyonu yolu ile metan üretimini göstermektedir. İkinci reaksiyon ise, metanizasyon reaksiyonu olarak bilinmektedir.Metan gazı üretimini mümkün kılan 2 reaksiyonda eksotermik reaksiyonlardır ve bu nedenle de ısı kayıpları biraz yüksektir.Metan gazı elde edilen iki reaksiyonun sonunda, gaz hacmi küçülmektedir, yani gazlaştırmanın basınç altında yapılması, metan oluşumunu arttırmaktadır. Gazlaştırma reaktöründe, gazlaştırma sıcaklığı, gazlaştırma basıncı ve reaksiyona giren kok ve gazlaştırıcıların oranları, gaz bileşimini tayin etmektedir.
11CHEMICAL REACTIONS DURING GASIFICATION Combustion of carbon C + O2 —> CO2Partial oxidation C + 1/2 O2 —> COOxidation CO CO + 1/2 O2 —> CO2Water gas shift CO + H2 O —> CO2 + H2 Methanation CO + 3H2 —> CH4 + H2 O Hydrogenization C + 2H2 —> CH4Boudouard’s reaction C + CO2 —> 2COReaction steam-carbon C + H2 O —> CO + H2 Loosening of hydrogen 2H (in coal) —> H2 (gas).
12Gaz TürleriZayıf Gaz, ısı değeri, kcal/m3 arasında olan gazlardır. Gazlaştırıcı olarak hava veya hava+buhar karışımı kullanılarak elde edilen gazların ısı değerleri, bu sınırlar içindedir ve bu gazlar zayıf gaz olarak sınıflandırılırlar. Zayıf gazlar, endüstride kullanılır (Siemens-Martin fırınlarında, cam sanayinde, kok fırını ısıtılmasında v.b. gibi). Diğer taraftan koklaştırma gazına ilave edilerek, kalori ayarlaması yapılmasında da kullanılırlar.Su Gazı, kızgın kok üzerine sadece su buharı verilerek elde edilen bir gazdır (C + H2O = CO + H2). Bu gazın ısı değeri 2600 kcal/m3 civarındadır. Su gazı, geleceğin gazı olarak geliştirilmesine rağmen, kimya endüstrisinde sentez gazı ve şehir gazına ilave gaz gibi bazı kullanım alanları bulabilmiştir.Oksijen-Su Gazı, gazlaştırmada, O2+H2O buharı kullanılarak elde edilen bir gazdır. Isı değeri 2500 kcal/m3 civarındadır. Bu gaz da, sentez gazı ve hidrojenasyon için H2 üretiminde kullanılmaktadır.Teknik Karbonmonoksit, Oksijen ve CO2 ile gazlaştırma sonucunda, teknik karbonmonoksit gazı elde edilir. Karbonmonoksit gazı, daha çok kimyasal sentezlerde kullanılır.Oksijen-Basınç Gazı, O2 + H2O buharı, atmosfer basınç altında kızgın kok üzerine verildiğinde CH4 oranı yüksek bir gaz elde edilir. Bu gaz belli oranda CO2 içerir ve CO2 yıkandığında, 4000 kcal/m3’e varan ısı değeri ile, şehir gazı olarak kullanılabildiği gibi, bazı kimyasal sentezlerde de kullanılabilmektedir.Zengin Gaz, Metan oranı yüksek ve ısı değeri kcal/m3 arasında olan gazdır. Yüksek basınç altında, kızgın kok üzerine H2 verilmek suretiyle veya metanizasyon reaksiyonu ile elde edilir.
13Gazlaştırma ile Elde Edilen Gazların Kullanım Alanları Kömürlerin gazlaştırılması ile elde edilen gazların şu alanlarda kullanılması mümkündür.- Elektrik üretiminde,- Kimya endüstrisinde (sentezlerde),- Metalurji sanayinde,- Doğal gaz yerine.Elektrik üretimi için, zayıf gaz yeterlidir. Önceki bölümde de verildiği gibi, zayıf gaz, hava veya hava + su buharı ile kömürün gazlaştırılması (hava ve karışık gaz reaksiyonları) sonucu elde edilmektedir. Zayıf gaz, üretildiği yerde tüketilmektedir. Zira, uzun mesafelere nakledilmesi ekonomik değildir.Kimyasal sentezler için, sentez gazı adı verilen CO + H2 gazları gereklidir. Bu bileşimde gaz, su gazı ve karışık gaz reaksiyonlarıyla elde edilmektedir. Kimyasal sentez yolu ile, hidrokarbonlar (benzin ve mazot v.s.), metanol (sentetik malzeme üretiminin temel maddesi), amonyak (gübre ve patlayıcının ana girdisi) üretimi yapılmaktadır .Su gazı ve karışık gaz reaksiyonları ile elde edilen CO ve H2 gazları, aynı zamanda redüksiyon gazlarıdır. Bu gazların, direkt redüksiyonda, hatta yüksek fırında kullanılma olanağı vardır. Bilindiği gibi, redüksiyonlarda gaz kullanılması, tercih edilmektedir.
16Gazlaştırma Yöntemleri Gazlaştırma yöntemlerini, reaktörün çalışma prensibi ve kömürün reaktör içindeki durumuna göre üçe ayırmak mümkündür.- Döner ızgaralı gazlaştırma yöntemleri,- Akışkan yataklı gazlaştırma yöntemleri,Toz kömür püskürtmeli gazlaştırma yöntemleri.Diğer taraftan gazlaştırma için gerekli enerjinin (ısının) reaktör içinde üretilmesi (autoterm) veya dışarıdan gaz veya katı ısı taşıyıcılarla reaktöre verilmesi (alloterm) durumuna göre de, gazlaştırma yöntemleri ikiye ayrılmaktadır.
18Döner Izgaralı Gazlaştırma Yöntemi Döner ızgaralı gazlaştırma yönteminde, reaktörün ızgarası küllükle beraber yavaşça döndürülmektedir. Bu dönme, şu avantajları beraberinde getirmektedir:Küllüğe indirilen kül taşıyıcı, küllükten devamlı kül çıkarır,Eksantrik olarak yerleştirilmiş ızgaralar dönerken, üzerlerindeki külü parçalar ve küllüğe düşmesini sağlarlar. Bunun sonucu olarak, ızgara üzerinde kül sertleşmesi ve birikmesi önlenmiş olur,Havanın, kömür içinde daha ìyi ve homojen dağılması sağlanır.
19Döner ızgaralı gazlaştırma reaktörleri, çapı 3-4 m olan silindirik yapılı reaktörlerdir . Döner ızgaralı reaktörlere kömür yukarıdan verilmekte ve hava (veya O2) ile su buharı alttan verilmektedir, yani ters akımlı bir gazlaştırma yapılmaktadır. Kömürün kesikli olarak verildiği reaktörler olduğu gibi, sürekli olarak kömür verilebilen reaktörlerde geliştirilmiştir.
21Yüksek Basınçlı Gazlaştırma Yöntemi . Yüksek basınçlı gazlaştırma reaktörü Lurgi firması tarafından geliştirildiği için, Lurgi basınçlı gazlaştırma reaktörü olarakta bilinmektedir.Lurgi basınçlı gazlaştırma reaktörü, diğer ızgaralı gazlaştırma reaktörlerine benzemektedir. Silindirik gövdesi, iki katlı çelik saçtan yapılmıştır ve bu katlar arasında su mantosu bulunmaktadır. Bunlarda da ters akımlı bir proses uygulanmakta ve kömür yukarıdan, su buharı + O2 alttan reaktöre girmektedir.Yüksek basınçlı gazlaştırma reaktörlerinde, kömür yukarıdan bir basınç kabini vasıtasıyla verilmekte ve kül aşağıdan yine basınç kabini vasıtasıyla dışarı alınmaktadır. Lurgi basınçlı gazlaştırma reaktörü, atm. basınç altında çalışmaktadır ve reaktör içinde sıcaklık 1300 oC’a kadar çıkmaktadır.Yüksek basınç, gaz içinde CH4 oranının artmasını sağlamaktadır. Aynı zamanda, CO2 oranıda artıyorsa bile, CO2 sonradan yıkanarak gazdan temizlenebilmektedir.Basınçlı gazlaştırmada, uçucu madde içeriği ve dolayısıyla reaktivitesi yüksek kömürler (linyitler ve linyit biriketleri) daha zengin gaz vermektedir. Örneğin linyitlerden, CO2 yıkandıktan sonra kcal/m3 ısı değerinde gaz elde edilirken, taşkömürlerinden elde edilen gazların ısı değerleri biraz daha düşük olmaktadır.
22Akışkan Yataklı Gazlaştırma Yöntemleri İnce kömür (0-6 mm), O2 + su buharı üzerine verilmekte ve akışkan halin verdiği avantaj ile hızlı ve verimli bir gazlaştırma reaksiyonu gerçekleşmektedir.Akışkan yataklı gazlaştırma yönteminde toz kömür kullanılmaktadır .
23Akışkan Yataklı Gazlaştırma Yöntemleri Bu reaktörlerde, kömürün kuruması, reaksiyon sıcaklığına ısınması ve gazlaştırılması için gerekli ısı, kömür tarafından karşılanmaktadır. Üretilen gaz, reaktörü sıcak olarak terketmektedirWinkler jeneratörlerinin kapasiteleri büyüktür. Saatta m3/h gaz üreten jeneratörler inşa edilmiştir.
27Toz Kömür Püskürtmeli Gazlaştırma Yöntemi Koppers Totzek gazlaştırıcısı, toz kömür püskürtmeli gazlaştırma yöntemi için verilebilecek en iyi örnektir.1950 yıllarında geliştirilen Koppers Totzek gazlaştırma yönteminde toz kömür, oksijen+su buharı ile beraber, 90 derece aralıkla 4 farklı yerden, sıcak reaktör içine püskürtülmektedir. Koppers-Totzek yönteminde, kömürün gazlaşma randımanı yüksektir. Üretilen gaz genel olarak CO+H2 içermektedir ve CH4 içeriği eser miktardadır. Proses yüksek sıcaklıkta ( oC) gerçekleşmektedir. Elde edilen gazın ısı değeri 2500 kcal/m3 civarındadır.