1835'te The Sun Gazetesinde Yayınlanan Yalan Haber: Büyük Ay Aldatmacası
"hemen belirtelim ki, genç herschel, güney yarımküre'deki gözlemevinde, çok büyük boyutlardaki bir teleskop ve tamamen yeni bir prensiple, güneş sistemimizin her gezegeninde en olağanüstü keşifleri yapmıştır; ay'daki cisimlerin, çıplak gözle yüz metre mesafedeki karasal cisimlerin görüntüsüne tamamen eşit bir görüntüsünü elde etmiştir;...[ve] bu uyduda yerleşim olup olmadığı ve ne tür varlıklar tarafından iskan edildiği sorusunu kesin olarak çözmüştür."
daha sonraları büyük ay aldatmacası olarak adlandırılacak olan yazının ilk bölümü böyle başlar. new york citygünlük gazetesi the sun'ın 25 ağustos 1835'te yayınlamaya başladığı altı makalelik seri, gerçek hayattaki ingiliz astronom sir john herschel'in (uranüs gezegenini keşfeden sir william herschel'in oğlu - the sun'ın john'u "genç" olarak tanımlamasının nedeni budur) araştırmalarını anlattığını iddia ediyordu. hikâyede herschel'in yıldızları incelemek için var olan en büyük teleskobu inşa ettiği ve bu aletle "matematiksel astronominin neredeyse tüm önde gelen sorunlarını çözdüğü ya da düzelttiği", "kuyruklu yıldız olaylarına dair yeni bir teoriyi sağlam bir şekilde kurduğu" ve ay'da yaşamı keşfettiği iddia ediliyordu.
bilgili bir okuyucu için (ya da itiraf edelim, o kadar da bilgili olmayan biri için bile), herschel'in "keşfettiği" yaşam türü muhtemelen hikayenin sahte bir haber olduğuna dair bir ipucu olmalıydı. herschel'in bulduğu iddia edilen şey ne uzun süre önce ölmüş organizmaların mikroskobik kanıtları ne de ay'da yapılan deneylerden arta kalan tuzlu su karidesleriydi. the sun bunun yerine herschel'in bol miktarda bitki örtüsü, minyatür bizonlara benzeyen "kahverengi dört ayaklılar", kedi yavrularının oyuncu kişiliklerine sahip keçi benzeri yaratıklar, uzun gagalı turnalar ve "hiçbir kuş türüne benzemeyen büyük kanatlı yaratıklar" gördüğünü iddia etti. haberde, yaratıkların kuşa benzemekten ziyade, insanlarla yarasalar arasında bir melez gibi göründükleri iddia ediliyordu.
bu aldatmacanın mimarı, the sun'ın günde sadece 8.000 gazete sattığı ve dolayısıyla başlıca rakiplerinin çoğundan daha az sattığı bir dönemde gazeteye gelen ingiliz yazar richard adam locke'du. daha sonra okuyucuların hicivlerinin gerçek habercilik olduğuna inanmalarını hiç beklemediğini söyleyecekti. aslında, muhtemelen iskoç bakan ve amatör astronom thomas dick ve ay'ın önemli bir atmosfere sahip olduğunu ve yaşamı destekleyebileceğini savunan diğerlerinin popüler yazılarının parodisini yapmayı amaçlamıştı. haberin ilk yayınlandığı altı gün içinde locke'un niyetini açıklığa kavuşturmak için pek çok şansı vardı. ama haber the sun'a okuyucuların yanlış anlamalarından faydalanma şansı verirken bunu neden yapsındı ki?
o hafta boyunca pek çok kişi locke'un hikayesine inandı. new york times "herschel'in" keşiflerini "muhtemel ve mümkün" olarak nitelendirdi ve dini gruplar ay'da misyonerlik çalışmaları için planlar yapmaya başladı. inkârcılardan biri olan amerikalı yazar edgar allan poe, hem locke'un retorik becerisinden etkilenmiş hem de tanıdıklarının böylesine saçma bir hikâyeye inanma hevesinden dehşete düşmüştü. poe, "on kişiden biri bile buna itibar etmedi," diye yazmıştı. "virginia'daki bir üniversitede ciddi bir matematik profesörü bana ciddi bir şekilde tüm olayın doğruluğundan hiç şüphesi olmadığını söyledi!"
poe bir süre the sun'ın hikayesinin yanlış olduğunun kanıtlanmasını istemişti, ancak bunun nedeni gazete aldatmacalarına karşı olması değildi. daha ziyade, başlangıçta büyük ay aldatmacası'nın kendi aldatmacasını (sıcak hava balonuyla ay'a seyahat eden bir adam hakkında tefrika edilmiş bir hikaye) aşırdığına inanıyordu. locke'un kasıtlı olarak kendisinden intihal yapmadığına inandıktan sonra poe, "anlatımın mükemmel gerçekçiliğine" ve "bay locke'un dehasına" hayranlığını dile getirdi. 1844'te poe bir başka aldatmaca daha yayınladı: atlantik okyanusu'nu bir gaz balonuyla üç günde geçen fantastik bir yolculuğu "haber veren" bir gazete öyküsü.
büyük ay aldatmacası'nın aslında bir aldatmaca olduğunun nihayetinde yaygın bir şekilde anlaşılması, medya yalanlarının sonunu getirmedi. bir asırdan biraz daha uzun bir süre sonra, ingiliz yazar h.g. wells'in bilim-kurgu romanı the war of the worlds'in 1938'deki radyo dramatizasyonu pek çok dinleyiciyi kandırmayı başaramadı, ancak daha sansasyonel bir hikaye arayan gazeteler, yayının gerçek bir uzaylı istilasını haber verdiğine inanan dinleyiciler arasında paniğe yol açtığını bildirdi.
elbette basının halkın inanma arzusundan faydalandığı daha yeni örnekler de var - insanların inanmak istedikleri şey ay'daki yarasa kanatlı adamlar kadar saçma olsa bile. büyük ay aldatmacasının üzerinden iki asırdan az bir süre geçtikten sonra, 2017 yılında, iki büyük kelime otoritesi sahte haberleri yılın kelimesi ilan etmek için yeterli nedene sahipti.