Stefan Zweig’ın 1881 yılında Viyana’nın ünlü Schottenring Caddesi’ndeki tarihi ve gösterişli bir yapıda başlayan yaşamı, 1942 yılında Brezilya’nın küçük dağ kenti Petropolis’in Rua Gonçalves Dias Sokağı No. 34 adresindeki bahçeli bir evde son bulmuştu.
Yaşamı boyunca her şeye hümanizmin penceresinden bakan Zweig, 20’inci yüzyılın savaş karşıtı yazarları arasında çok önemli bir yeri vardı. Savaşlardan nefret ediyor, daha iyi bir dünyanın kültür aracılığıyla yaratılacağına inanıyor, öykülerini, denemelerini insanca yaşama adına kaleme alıyordu. Yapıtları barışa ve sevgiye çok açık bir çağrıydı.
KİTAPLARI YAKILDI
1933 yılında Nazilerin işbaşına gelmesiyle, geleceği öngören duyarlılığıyla, “kaba kuvvet insanların iç dünyasına hiçbir zaman huzur getirmez” diyordu. Çok geçmeden kitapları yakıldı, dostları Almanya’yı terk etmeye başladı. Kendisi de 1934’te Nazi baskısına dayanamayıp ailesini, yurdunu, sevdiği Salzburg’dan ayrıldı. Eşi Friderike’den boşandı. Petropolis’te kiraladığı bahçeli küçük evde her şeyi unutmak istiyordu. Fakat Avrupa’dan gelen haberler korkunçtu. Stefan Zweig, İkinci Dünya Savaşı’nın ortasında, savaş alanlarının uzağında, her bakımdan güvenlik içindeyken ikinci eşiyle birlikte intihar etti.
Friderike’ye yolladığı 22 Şubat 1942 tarihli son mektubu şöyleydi:
“Sevgili Friderike, bu mektup sana vardığında ben kendimi eskisinden çok daha iyi hissedeceğim. Senin iyi günleri göreceğine eminim. Bu satırları son saatlerimde yazıyorum. Kararımı verdiğim andan sonra kendimi nasıl da rahat hissettiğimi bilemezsin... Rahata ve mutluluğa kavuştuğumu öğrendin. Stefan.”
Laurent Seksik “Stefan Zweig’ın Son Günleri” adlı kitabında ünlü yazarın eşi Lotte ile ölüme doğru çıktıkları yolculuğun son altı ayını anlatıyor.
Seksik, romanını, dönemin arşivlerinden, tanıklıklardan ve belgelerden alınmış tarihi ve gerçek olaylara dayandırıyor. Dünyaca ünlü bir aydın hümanistin Hitler rejiminin dayanılmaz baskıları altında eşiyle birlikte içine düştükleri o derin bunalımı, her sayfada hissettiriyor, o kederli günleri onlarla birlikte yaşıyor, yaşatıyor:
“Karşı karşıya, göz göze, ayaktalar. Zweig, gözlerini ondan ayırmadan bardağını ağzına yaklaştırıyor. Hiç ara vermeden içiyor. Üç yudumda bardağını boşaltıyor. Gidip uzanacağını dilediği zaman yanına gelmesini söylüyor. Yatağa uzanıyor. Lotte çabucak içiyor, hemen yanına gidiyor, omzuna tutunuyor. Zweig, karısının vücudunun baş döndüren kokusunu içine çekiyor. Bir şey görüp görmediğini soruyor. Lotte cevap veremiyor. Gözyaşlarından herhangi bir şeyi görmesi mümkün değil, ama görülecek bir şey var mı ki? Zihnine binlerce şeyin üşüştüğünü söylüyor Zweig. İşte uzakta, bildik bir dünyanın harikulade panoraması, kaldırımları ışıl ışıl parlayan bir Avrupa şehri, rastgele yüzleri kendisini kucaklayan insanlar. Her şeyin yavaş yavaş karardığını söylüyor. Ya o, o ne görüyor? Lotte cevap vermiyor. Her şeyin birbirine karıştığını söylüyor Zweig, önceki zamanla şimdiki zamanın; ışığın bulanıklaştığını, büyük bir binanın alacakaranlığa gömülmüş girişinde olduğunu, geçerken hafifçe kendisine değen bildik bir silueti tanıdığını söylüyor, bir kadın silueti, elinde yelpaze, her şeye tepeden bakan bir edası var, koridoru geçmekte… Lotte onun alnından ve gözkapaklarından öpüyor. Gözleri kapalı. Artık hiçbir şey görmüyor, hiçbir şey duymuyor… Gün, gece oluyor. Yeryüzü biçimsiz ve boş. Lotte, dipsiz derinlikte Zweig’a kavuşuyor. Ve açık pencereden, perdeleri dalgalandıran rüzgârın esintisi bu dipsiz serinliğin üzerinde dolaşıyor.”
“Aydınlıkla karanlığı, savaşla barışı, yükselişle alçalışı yakından tanımış olan kişi hayatı gerçekten yaşamış sayılır” diyen Zweig, insan ve yazar olarak özgürlüğüne düşkün, gerçek bir aydındı. İntihar gerekçesi, dünyadaki bunca acının ardından artık sabahı bekleyecek gücünün kalmamasıydı.
Bugün dünya edebiyatında özellikle biyografi türünün eşsiz ustası olarak tanınan Stefan Zweig, ününün doruğundayken kaleme aldığı “Dünyaya Açılan Kapı Olarak Kitap” adlı denemesine 26 yaşındayken çıktığı bir gemi yolculuğu sırasında yaşadıklarını aktararak başlar.
Cenova’dan Napoli’ye, oradan Tunus ve Cezayir’e gidecek olan gemi neredeyse boş gibidir. Zweig, geminin mürettebatından genç bir İtalyan ile tanışıp arkadaş olur. Alt hizmetler sayılan bir dizi hizmeti yerine getirmekle yükümlü olan bu genç, bir mim dehasıyla her insanın jestlerini yakalayıp karikatürize etmekte, çevresindekileri güldürmeye çalışmaktadır. Zweig’a yetenekli bulduğu bu gençle gevezelik etmek eğlendirici gelir. Aralarında dostluğu andıran bir şeyler doğar.
“OKUYAMAMANIN NASIL BİR ŞEY OLDUĞUNU GÖZÜNDE CANLANDIRMAYA ÇALIŞIR”
İki günlük yolculuğun ardından, Napoli’ye yanaşan gemi yolcularını, sebzelerini ve postasını aldıktan sonra yeniden yola çıkar. O sırada ansızın Zweig’ın yanına yanaşan İtalyan genci Giovanni, yüzünde geniş bir gülümseme ve gururlu bir ifadeyle henüz aldığı bir mektubu göstererek ondan okumasını rica eder.
Zweig, olayı hemen kavrayamaz. Giovanni’nin yabancı bir dilde, büyük bir olasılıkla bir kızdan gelen bir mektup aldığını ve yazılı olanları İtalyancaya çevirmesini istediğini düşünür. Ama mektup İtalyancadır. Zweig, ansızın gencin okuma-yazma bilmediğini anlar. Ona hayretle, artık bir dosta bakar gibi değil, fakat ender bir şeye bakar gibi bakmaya başlar. Zweig, gencin isteğini yerine getirir. Mektubu ağır ağır iki kez okur. Bütün olup biten bundan ibarettir. Ama asıl yaşantı, Zweig’ın iç dünyasında başlayacaktır. Yazar, bir şezlonga uzanıp, bakışlarını gecenin yumuşak karanlığına diker, okuyamamanın nasıl bir şey olduğunu gözünde canlandırmaya çalışır; kendini o insanın yerine koyarak düşünmeye çabalar:
“Yaşamımda ilk kez okuma-yazma bilmeyen biriyle, üstelik akıllı olduğunu bildiğim, bir arkadaş gibi konuştuğum, Avrupalı bir okuma-yazma bilmeyenle karşılaşmıştım; şimdi ise dünyanın böyle yazıya kapalı bir beyne nasıl yansıyabileceğini düşünüyor, dahası bu yüzden acı çekiyordum… Bu zavallı insanın ölü bulutlarının arasından gümüş rengi bir ayın çıkıvermesi gibi, tek bir kitap satırından doğabilecek büyük mutluluklardan hiç haberi yok, betimlenmiş bir yazgının ansızın bir okurun iç dünyasında yol açabileceği derin sarsıntıları tanımıyor. Kitabı tanımadığı için, bütünüyle kendi duvarlarıyla çevrili olarak karanlık bir yaşamı sürdürüyor: Bütün ile hiçbir bağıntısı bulunmayan böyle bir yaşama, boğulmadan ya da yoksullaşamadan nasıl katlanılabilir? Yalnızca gözün, kulağın rastlantı sonucu kaptıklarıyla ve kitaplardan fışkıran dünya atmosferini içine çekmeden nasıl yaşanabilir?”
“KENDİNİ KİTAPLARA KAPAMIŞ OLANIN DÜNYASININ NE KADAR DAR OLDUĞUNU DÜŞÜNMEK BENİ SARSIYORDU”
Kendini okuma ve yazma bilmeyen birinin yerine koymayı başaramayınca, bu kez, düşünmesine yardımcı olur umuduyla, kendi yaşamını kitaplar olmadan tasarlamaya çalışır. Düşüncelerinde önce yazılı iletişim, özellikle de kitaplar aracılığıyla edindiklerinin tümünü bir saat için olsun yaşamından çıkarmayı amaçlar. Fakat bunu da başaramaz:
“Hangi nesneyi ve konuyu düşünürsem düşüneyim, bu düşünme eylemi kitaplara borçlu olduğum anıları ve deneyimlerini de beraberinde getiriyordu; her sözcük, okunmuş ya da öğrenilmiş bir şeye ilişkin sayısız çağrışımlara kaynaklık ediyordu… Ve anlıyordum: Geniş boyutlu, türlü bağıntılar içerisinde düşünebilme yeteneği ya da insanoğluna bu doğrultuda armağan edilmiş olan beceri, dünyaya çeşitli düzeylerden bakabilmenin bu tek ve görkemli yolu, yalnızca kendi deneyimlerinin ötesinde, çok sayıda ülkelerden, insanlardan ve zamanlardan kitaplara geçip saklanmış deneyimleri de özümsemiş olana aittir; kendini kitaplara kapamış olanın dünyasının ne kadar dar olduğunu düşünmek, beni sarsıyordu.”
Okuma-yazma bilmeyen bu genç ile karşılaşması Zweig’ın kitaplardan almış olduğu sayısız mutlulukları gittikçe daha canlı ve daha berrak bir biçimde anımsamasına, kitabın gücü ve önemi üzerine derinlemesine düşünmesine yol açar.
“MADDE ÜSTÜ YAŞAMIN KİTAPSIZ DÜŞÜNÜLEBİLMESİ OLANAKSIZDIR”
Ona göre, kültür diye adlandırdığımız madde üstü yaşamın kitapsız düşünülebilmesi olanaksızdır. Kendi kendimizi aşma isteğimiz, bu kutsal susamışlık, kitapların bizi hep yeni yaşantıları kana kana içmeye zorlayan tuzundan kaynaklanmaktadır. Tekniğin kitabı geri ittiğini, kitabın kültür tarihi açısından taşıdığı misyonun çok yakında geçmişe karışacağını öne sürenler karşısında ancak acımayla gülümsenebilir. Henüz hiçbir elektrikli ışık kaynağı, incecik bir kitap kadar parlak bir aydınlık yaratamamıştır. Kitabın teknikten korkması için hiçbir neden yoktur; çünkü tekniğin kendisinin de öğrendiklerinin ve onu daha iyiye götüren değişimlerinin kaynağı, yalnızca ve yalnızca kitaplardır. Kitap, yalnızca kendi özel yaşamlarımızda değil, ama her yerde bütün bilginin ve bütün bilimlerin başlangıç noktasıdır.
Zweig denemesini şu sözlerle noktalar:
“…Ve insan hayatın bütününü, ancak kitaplarla kurduğu içtenliğin yoğunluğu ölçüsünde derinliğine yaşayabilir; çünkü sevgi dolu olan insan, ancak kitabın görkemli yardımları sayesindedir ki dünyayı yalnızca kendi gözleriyle değil, fakat bir mucize gibi, sayısız insanların ruhsal bakışlarıyla görebilir.”
Zweig’ın, iç dünyamızın, kitapların hem o görünen hem de görünmeyen dünyasıyla ne denli derin ve yaratıcı bir biçimde kaynaşmış olduğunu büyük bir ustalıkla anlattığı bu denemesi “Yarının Tarihi” adlı kitabında yer alır. “Kitaplardan fışkıran dünya atmosferini içine çekmeden nasıl yaşanabilir” sorusunun yankılandığı kitapta.
Okuma yazma bildiği halde kitap okumamayı seçenler için…
Orhan Tüleylioğlu
Odatv.com
Sevda Noyan...