Aralık 1916’da Sir Archibald Murray’ın komutası altındaki Mısır’daki İngiliz Sefer Gücü Suriye harekâtına başlamıştı. İngilizler, 26 Mart 1917’de Gazze’yi hemen hemen tümüyle kuşatmıştı. Ancak iyi siperlenmiş olan Osmanlılar, İngilizlerin hücumları karşısında yerlerini korumakta ve çekilmeyi reddetmekteydi. Bu muharebe, “Birinci Gazze Muharebesi” ismiyle tarihte yerini alacaktı.
İkinci Gazze Muharebesi ise, 17 Nisan 1917’de başlamış ve üç gün sürmüştü. Cemal Paşa, bu muharebede 53. Piyade Tümeni’ni ileri sürmüş; Osmanlı savunması karşısında İngilizler de başarısızlığa uğramıştı. İngilizlerin Osmanlılar karşısındaki yenilgileri üzerine, Mısır’daki İngiliz Sefer Gücü’nün başına Murray’ın yerine 1917 Haziran’ında General Sir Edmund Allenby atandı ve Allenby, 1917 yazını Gazze-Birüssebi hattını yarmayı amaçlayan büyük taarruzun hazırlıklarıyla geçirdi.
Başkumandan Vekili Enver Paşa, öncelikle Irak’ı yeniden ele geçirmek ve daha sonra İngilizler ile Araplara karşı harekete geçmek üzere, 24 Haziran 1917’de Halep’te, “Yıldırım Ordular Grubu” ismini verdiği özel bir gücün kurulmasına karar vermişti. Bu orduya komuta etmek üzere General Erich von Falkenhayn atanmış ve 65 Alman subayı ile 6.000 seçilmiş Alman askeri, gücü ile kapsayacağı alan sınırsız olan bu orduda görev almıştı.
Öte yandan 5 Temmuz 1917’de Mustafa Kemal Paşa, İstanbul’da kurulmakta olan 7. Ordu Komutanlığı’na atanmış ve İstanbul’a gelmişti.
General Falkenhayn, Yıldırım Ordular Grubu karargâhını hemen hemen tamamıyla Alman subaylardan oluşturmuştu. Mustafa Kemal Paşa, Falkenhayn’ın aşırı Alman-yanlısı tutumundan hoşnut değildi. Mustafa Kemal, başlıca iki noktada Falkenhayn’dan farklı düşünüyordu: Mustafa Kemal’in görüşüne göre Osmanlı Ordusu, Filistin’de saldırıda bulunacak güce sahip değildi ve bu nedenle savunmada kalmalıydı. Öte yandan Filistin cephesi, iki ordunun kullanılmasına uygun coğrafî yapıda değildi ve bu nedenle, cephenin sorumluluğu yalnızca 7. Ordu’ya verilmeliydi. Falkenhayn ise bu görüşe katılmıyor; 7. Ordu’nun, komutanı Albay Kress von Kressenstein olan 8. Ordu’nun yanında taarruza katılmasında diretiyordu. Mustafa Kemal Paşa, bunun üzerine 20 Eylül 1917’de, Başkumandan Vekili Enver Paşa’ya Filistin cephesindeki durumu bütün çıplaklığıyla açıklayan bir rapor sunmuştu.
Burada Mustafa Kemal Paşa’nın Enver Paşa’ya yolladığı 20 Eylül 1917 tarihli rapor üzerinde ayrıntılı olarak durmak istiyorum, çünkü bu raporda Mustafa Kemal’in askeri dehasının bir örneğine daha rastlamak mümkündü. 20 Eylül 1917 tarihli raporda özetle şu hususlar yer almaktaydı:
“Osmanlı İmparatorluğu’nun askerî durumu şöyledir: Ordu savaşın ilk dönemlerine kıyasla çok daha güçsüzdür. Birçok ordunun mevcudu olması gereken miktarın beşte biri kadardır. Ülkenin insan kaynakları eksikleri gidermeye yeterli değildir. Genel güce bir örnek olmak üzere arz edeyim ki, bana gönderilen 59. Tümen’in yüzde ellisi ayakta duramayacak kadar güçsüzlerden oluştuğundan, bunlar ayıklanmış ve sağlam kalan erler, 17-20 yaşındaki çocuklarla 45-55 yaşlarındaki askerlerden ibaret kalmıştır. Bu durum, genel yaşantıya ve hükümetin gücüne bağlı ve dolayısıyla düzeltilmesi orduların elinde olmayan nedenlerden ileri gelmektedir. Subayların nitelik ve nicelik açısından eksikliğini açıklamaya gerek yoktur.
“Sina ve Hicaz Cephelerinde düşman askerî hedeflerini henüz gerçekleştirememiştir. İngiltere’ye hizmet eden bir İslam dünyası oluşturulması, İngiliz etkisi altında bir Filistin Hıristiyan Hükümeti’nin kurulması ve bu suretle Mısır, Süveyş ile Kızıldeniz’in güvence altına alınması ve Osmanlı İmparatorluğu’nu en güzel ve en bayındır topraklarından uzaklaştırmak ve ayırmak hevesleri, İngiltere için bu savaşın hedeflerinden biri olacak denli önemlidir; bizim için ise bunlar telâfisi mümkün olmayan yaşamsal darbelerdendir.
“Bugün uygulanacak kararlar aşağıdaki gibi olmalıdır:
1- İçeride Hükümet’i güçlendirmek ve normal yaşamı sağlamak (jandarmayı güçlendirmek, memurları ve mümkün olduğu kadar adlî işleri, genel iaşe ile genel ticaret ve ekonomiyi düzenlemek) ve yetkiyi kötüye kullanmaları en düşük düzeye indirebilmek.
2- Askerî politikamız, bir savunma politikası ve elimizde bulunan güçleri ve tek bir neferi dahi son ana kadar korumak politikası olmalıdır.
“Bütün Suriye ve Hicaz, şimdiye kadar olduğu gibi, her açıdan bir Müslüman Osmanlı’ya ait olur ve bunun emri altında olarak, Sina cephesinin harekâtını bağımsız olarak bir diğer Osmanlı üzerine alır. Bu durumda General Falkenhayn, bütün Suriye ve Hicaz’a komuta eden kişinin emri altına girer. Devletin gözünde en yüksek sorumlu bir Osmanlı olup, bütün iç ve dış siyasal güçler onun elinde olur; Falkenhayn ise, yalnızca bir askerî komutan konumunda kalır. (Burada Mustafa Kemal’in, Osmanlı’nın askerî güçlerinin komutasının yabancı komutanlara verilmesine karşı güçlü tepkisi görülmektedir.)
“Güçlerim savaş nedeniyle Sina Cephesi’nde bir komuta altında erimeye mecbur bırakılırsa, bu komutan ancak ben olabilirim. İçinde bulunduğumuz bataklıktan Almanlarla birlikte kurtulmak zorunlu ise de, Almanların bu zorunluluktan yararlanarak, bizi sömürge durumuna sokmak ve ülkemizin bütün kaynaklarını kendi ellerine almak politikasına karşıyım ve devlet büyüklerinin bu konuda hiç olmazsa Bulgarlar kadar bağımsız ve kıskanç olmalarını gerekli görürüm.
“Bugün önümüzdeki en önemli sorun, ülkeyi savunma ve ülkenin hiçbir köşesinin herhangi bir yabancı etki ve yönetimi altına verilmemesi sorunudur.”
İşte Mustafa Kemal’i, “Atatürk” yapan özelliklerinden birine daha burada tanık olmaktayız! Mustafa Kemal, yabancı bir devletin, her ne biçimde olursa olsun, buyruğu ya da egemenliği altına girmeyi kesinlikle reddetmekte ve Türklerin, yine kendi çabalarıyla düzlüğe çıkmalarını yeğlemektedir.
Mustafa Kemal Paşa, 24 Eylül 1917’de Sina Cephesi Komutanlığı’nın kendisine verilmesini ya da görevden affedilmesini istemişti. Enver Paşa ise, 29 Eylül’de Mustafa Kemal Paşa’ya verdiği yanıtta, 7. Ordu’nun Sina Cephesi’ndeki Kress Paşa’nın 8. Ordusu yanında görevini yerine getirmesini rica ediyordu. Bunun üzerine Mustafa Kemal Paşa, kendi kendini 7. Ordu Komutanlığı’ndan affederek ve yerine Kolordu Komutanı Ali Rıza Paşa’yı vekil olarak atayarak, 11 Ekim 1917’de İstanbul’a dönmüştü.
Öte yandan General Allenby’nin komutası altındaki İngilizler, 31 Ekim 1917’de, Filistin üzerinden Akdeniz’de Gazze’den çölün kenarındaki Birüssebi’ye değin uzanan alanda Osmanlılara karşı saldırı harekâtını başlatmıştı. Birüssebi bir günde kaybedilmiş ve Birüssebi’nin hemen kuzeyinde yeniden bir savunma hattı oluşturulmuştu. Allenby, Gazze’deki Osmanlı güçlerini acımasızca bombalamaktaydı. Allenby, 6 Kasım’da merkezden hücuma geçmiş ve süvarisinin yarılan Osmanlı hatlarının arasından geçerek Gazze’yi kuşatmasını emretmişti. İngilizlerin amacı Kudüs’ü almaktı; ancak, Fevzi Paşa’nın 7. Ordusu onları durdurmuştu. 1917 yılı sona ererken, 31 Ekim’de başlamış olan Allenby’nin taarruzu da sona ermekteydi; 8 Aralık 1917’de Allenby Kudüs’e girmişti.