

Bayramlar


Bölüm - 1
ÇOKLUKTAN OLUŞAN BİRLİK
Göçmenlik modeli ve etnik bileşim
Fotoğraf © David Butow, Saba
Amerikan halkının öyküsü, göçmenlik ve çeşitlilik üzerine kurulmuştur. Amerika Birleşik Devletleri toprakları bugüne kadar, çoğu ülkeden daha fazla toplam 50 milyon- göçmen kabul etmiştir. Ve halen ülkeye yılda 500,000 ile 1 milyon arasında göçmen gelmektedir. Eskiden çoğu Amerikalı yazar bir potada erime fikrini yüceltirdi.
Bu; göçmenlerin, eski adetlerini bırakıp Amerikan tarzı yaşamı benimsemeleri anlamına geliyordu. Örneğin, göçmen çocukları ana dil olarak ailelerinin dilini değil İngilizceyi öğreniyorlardı. Ama son dönemde, Amerikalılar, çeşitliliğe daha çok değer vermeye başladılar. Etnik gruplar kültürel miraslarını yeniden canlandırmaya ve yaşatmaya başladı. Göçmen çocukları artık iki ana dil öğrenerek yetişiyor.
AMERİKAN YERLİLERİ
Geçmişi 20 bin yıl öncesine kadar uzanan ilk Amerikan göçmenleri, kıtalararası gezginlerdi. Hayvan sürülerinin peşine düşen avcılar ve onların aileleri, bugün Bering Boğazı olan geçidi aşarak Asyadan Amerikaya ulaştılar. İspanyadan gelen Christopher Columbus, 1492 yılında Yeni Dünyayı keşfettiğinde, bugün Birleşik Devletler adıyla bilinen bölgede 1,5 milyon Amerikan yerlisi yaşamaktaydı. Ancak bu rakam konusundaki tahminler çok çeşitlidir. Columbus, Bahama Adalarında San Salvadorda karaya çıktı. Ama burayı Hindistan sandığı için bölgeye Indies adını verdi. (Amerikan Yerlilerini de Hintliler anlamına gelen Indians Kızılderililer- olarak adlandırdı.)
Bunu izleyen 200 yıl içinde çeşitli Avrupa ülkelerinden pek çok kişi, Columbusun ardından Atlantik Okyanusunu aşarak Amerikayı keşfe geldi. Ticaret merkezleri ve koloniler kurdular. Bu insan akını nedeniyle, Amerikan yerlileri büyük acılar yaşadı. Baskı, savaş ve antlaşmalar sonucunda, ülke toprakları, Kızılderililerden Avrupalılara, ardından da Amerikalıların eline geçti. Yeni gelenler batıya ilerledikçe, yerliler sürekli onlara yer açtılar. 19. yüzyılda hükümet, Yerli sorununu çözmek için bir yol buldu. Kabileler, belli bölgelerde ve rezervasyon adı verilen topraklarda yaşamaya zorlanacaktı. Bazı kabileler, yaşadıkları toprakları vermemek için mücadele etti. Çünkü rezervasyon bölgesindeki topraklar verimli değildi ve yerliler hükümet desteğine bağımlı olmak zorunda kalacaktı. Yoksulluk ve işsizlik, Amerikan Yerlileri için bugün hâlâ süregelen bir sorundur.
Toprak savaşlarının yanısıra Amerikan Yerlileri, Eski Kıtadan taşınan hastalıklarla da yüzyüze geldiler.
Bu hastalıklara karşı bağışıklıkları bulunmadığı için ağır kayıplar verdiler. 1920 yılında sayıları 350,000e kadar düştü. Bazı kabileler tümüyle yok oldu. 1804-1806 yılları arasında Meriwether Lewis ile Willaim Clarka, Amerikanın kuzeybatısındaki vahşi toprakların keşfinde yardım eden Kuzey Dakotadaki Mandan Kabilesi de bunlardan biriydi. Diğer kabileler kültürlerinin önemli bölümünü ve dillerini yitirdi. Yine de Amerikan Yerlileri, uyum sağlama yeteneğine sahip olduklarını kanıtladılar. Bugün sayıları 3 milyonu bulmuştur. (Toplam ABD nüfusunun % 0.9u ve şu anda, bu sayının sadece 3te biri rezervasyonlarda yaşamaktadır.)
Amerikadaki pek çok bölgenin adı yerli sözcüklerinden türemiştir. Örneğin Massachusetts, Ohio, Michigan, Mississippi, Missouri ve Idaho. Avrupalılar, bugün dünyanın belli başlı gıda maddeleri olan ürünlerden çoğunu üretmeyi yerlilerden öğrenmiştir. Örneğin mısır, domates, patates ve tütün. Nehir kanoları, kar ayakkabıları ve mokasen ayakkabı da yerli icatları arasındadır.
ALTIN KAPI
Amerika Birleşik Devletleri topraklarına ilk yerleşenler arasında en kalabalık etnik grup İngilizlerdi. Böylece hakim dil İngilizce oldu. Ama diğer ulus dilleri de İngilizceyi takip etti. Kolonilerde, devrimi savunan kesimin önde gelenlerinden olan İngiliz asıllı Thomas Paine 1776da şöyle yazmıştı: Amerikanın anayurdu Avrupadır, İngiltere değil. Bu sözler, sadece Büyük Britanyadan gelen grupları değil, İspanya, Portekiz, Fransa, Hollanda, Almanya ve İsveç göçmenlerini de tanımlıyordu. Bununla birlikte 1780 yılında her 4 Amerikalıdan 3ü ya İngilizdi ya da İrlanda kökenliydi.
ABDye ilk büyük göçmen dalgası 1840 ile 1860 yılları arasında geldi. Avrupa genelinde yaşanan açlık, kıtlık, nüfus artışı ve siyasi huzursuzluk yüzünden her yıl yaklaşık 5 milyon kişi anayurdunu terketmek zorunda kalıyordu. İrlandada, zararlı bir küf mantarı yüzünden bütün patates mahsulü yok olmuştu. 750,000 kişi açlıktan ölmüştü. Sağ kalanların çoğu göç etti. Sadece 1847de, bir yıl içinde İrlandadan Birleşik Devletlere göç eden kişi sayısı 118,120ye ulaşmıştı. Bugün Amerikada, 39 milyon İrlanda kökenli nüfus bulunmaktadır.
Alman Konfederasyonuun 1848-49 Devrimi başarısızlığa uğrayınca halkın çoğu göç etti. Amerikan İç Savaşı (1861-65) sırasında federal hükümet, ordu birliklerindeki subay açığını kapatmak için Avrupadan, özellikle de Almanyadan göçü destekliyordu. Orduda görev almalarının karşılığında, bu kişilere toprak veriliyordu. 1865 yılında Birlik Ordusundaki askerlerin 5te biri savaş göçmeniydi. Bugünkü Amerikalıların %22si Alman kökenlidir.
Yahudiler, 1880 yılından başlayarak büyük gruplar halinde Birleşik Devletlere gelmeye başladılar. Bu göç, Doğu Avrupada vahşet ve kıyıma maruz kaldıkları 10 yıllık döneme denk gelmektedir. Bunu izleyen 45 yıl içinde, Birleşik Devletlere 2 milyon Yahudi geldi. Bugün, Yahudi asıllı Amerikan nüfusu 6 milyondan fazladır.
19. yüzyılın sonlarındaki yoğun insan akını yüzünden hükümet, New York Limanındaki Ellis Adasında özel bir kabul limanı devreye soktu. Limanın açıldığı 1892 ile kapatıldığı 1954 yılları arasında Ellis Adası, 12 milyon kişi için giriş kapısı oldu. Bugün, Özgürlük Heykelinin bir parçası olarak kabul edilmekte ve Ulusal Anıt olarak korunmaktadır.
Fransanın 1886da ABD halkına armağan ettiği Özgürlük Heykeli; New York Limanında, Ellis yakınındaki bir ada üzerinde yükselmektedir. Çoğu göçmen, yeni anayurduna vardığında ilk olarak onu görür. Heykelin tabanındaki bir plakâya şair Emma Lazarusun şu dizeleri kazılıdır.
Bitkin düşmüşleri,
Zavallıları ver bana.
Özgürce soluk almaya hasret,
Biçare kalabalığı getir.
Sefillere yer yok,
Bereketli kıyılarında.
Bana evsizleri gönder,
Fırtınanın savurduklarını.
Sana fenerimi tutuyorum,
Altın Kapının yanında.
GÖNÜLSÜZ GÖÇMENLER
Kuzey Amerikaya gelen göçmen akınının arasında gönülsüz bir grup vardı. Bunlar, 1619 ile 1808 yılları arasında köle olarak getirilen Afrikalılardı. Köle getirmek 1808 yılında yasaklandı. Ama özellikle tarlada yoğun iş gücü gerektiren zirai bölgelerde, yani Güneyde köle sahibi olma geleneği devam etti.
Köleliğe son verme süreci 1861 Nisanında Kuzeyin özgür eyaletleriyle, köleliği sürdüren ve Birlikten ayrılan 11 Güney Eyaleti arasında İç Savaş patlak verdiğinde başladı. 1 Ocak, 1863te savaşın ortalarına doğru, Başkan Abraham Lincoln, Köleliği Kaldırma Yasasını yayınladı. Ve Birlikten ayrılan eyaletlerde de köleliği sona erdirdi. Anayasanın 13. maddesinin kabulüyle kölelik, 1865 yılında tüm ülkede kaldırılmış oldu.
Köleliğin sona ermesinden sonra bile Amerikan zencileri, ırk ayrımına ve eğitimde eşitsizliğe maruz kaldılar.
Bunun üzerine siyah ırk, kendine yeni fırsatlar yaratabilmek için iç göçü başlattı. Güneydeki kırsal bölgelerden Kuzeydeki şehirlere geldiler. Ama şehirdeki zencilerin çoğu iş bulamadı. Yasalar ve adetler gereği beyazlardan ayrı bölgelerde, Geto adı verilen bakımsız kenar mahallelerde yaşamak zorunda kaldılar.
1950li yılların sonunda ve 1960ların başında Afrika kökenli Amerikalılar, ırk ayrımına son verilmesi ve yasalar önünde eşit olmak için Dr Martin Luther Kingin öncülüğünde, şiddet içermeyen gösteri ve boykot eylemleri başlattılar. Bu eylemler, her tür ırka mensup 200,000den fazla kişinin, Washington D.C.de, Lincoln Anıtı önünde toplandığı 28 Ağustos 1963 günü doruğa ulaştı. King şöyle diyordu: Benim hayalim şu. Bir gün, eski kölelerin ve köle sahiplerinin oğulları, Georgianın kızıl tepelerinde kardeşlik sofrasında birlikte oturacaklar. 4 küçük çocuğum, derilerinin rengiyle değil kişilik özellikleriyle değerlendirildikleri bir toplumda yaşayacaklar.
Bu tarihten kısa süre sonra Birleşik Devletler Kongresi, zencilere, oy hakkı veren, iş konusunda ayrımcılığı yasaklayan, eğitim ve toplum hizmetlerinden eşit şekilde yararlanmalarını sağlayan yasaları kabul etti.
Bugün, Birleşik Devletler nüfusunun %12,3ünü Afrika kökenli Amerikalılar oluşturmaktadır. Geçtiğimiz 20-30 yıl içinde zenci orta sınıfı, büyük hamleler yaptı ve gelişti. 2001 yılında çalışan zenci nüfusunun % 38i, hizmet sektöründe ya da işçi olarak değil değil, beyaz yaka işlerinde, yani idari işlerde, uzmanlık alanlarında ve yönetici seviyelerde görev alıyordu. Yine aynı yıl, liseden mezun olan zencilerin % 56sı üniversiteye başladı. Bu oran 1983 yılında % 38 idi. Ancak yine de zencilerin ortalama geliri beyazlarınkinden düşüktür. Ve özellikle genç zenciler arasındaki işsizlik oranı, beyazlarınkinden yüksektir. Ve zenci Amerikalıların çoğu kenar mahallelerdeki yoksulluk, uyuşturucu ve suç üçgeni içinde kapana kısılmış durumdadır.
Son yıllarda vatandaşlık hakları tartışması yön değiştirdi. Ayrımcılığa karşı olan yasalar sayesinde zenciler düzenli biçimde aşağı sınıftan orta sınıfa yükselmektedirler. Bu durum; geçmişteki ayrımcığın izlerini tümüyle silmek için yasal bazı düzeltmeler gerekir mi? tartışmasını başlattı. Pekiştirici Atılımlar adı verilen bu program, iş yerlerinde belli sayıda zenci (ya da diğer azınlık mensubu) çalıştırma zorunluğu, okullara belli sayıda azınlık mensubu öğrenci alma mecburiyeti, ve azınlık temsilcilerinin de seçilmesini sağlamak için kongre temsilcilerinin seçildiği bölgelerin sınırlarını yeniden belirlemek gibi konuları içermektedir.1990 yılından bu yana söz konusu programların gerekirliği, etkili ve adil olup olmadığı yoğun olarak tartışılmaktadır.
Son 20-30 yıl içinde en büyük değişiklik Amerikadaki beyaz halkın tutumunda görülmüştür. Martin Luther Kingin bir hayalim var başlıklı konuşmasının üzerinden en az bir kuşak geçti. Genç Amerikalılar tüm ırklara saygı duyuyor ve zenciler, sosyal yaşamda giderek daha çok kabul görüyorlar.
DİL VE MİLLİYET
Bugün Amerikanın bir kentinde sokakta yürürken, İspanyolca konuşulduğunu duymak çok doğaldır. 1950 yılında Amerikada, İspanyolca konuşulan ülkelerden gelmiş olan kişi sayısı 4 milyondan azdı. Bugün bu sayı 35 milyon civarındadır. Hispanik lerin % 50si Meksika kökenlidir. Geri kalan % 50 ise El Salvador, Dominik Cumhuriyeti ve Colombia gibi ülkelerden gelmiştir.
Hispanik nüfusun yoğun olduğu Texas, New York, Illinois ve Florida gibi eyaletlere ise Castro rejiminden kaçan Kübalılar yerleşmiştir. Miamide, şehrin en büyük gazetesi olan Miami Herald, hem İngilizce hem de İspanyolca olarak basılmaktadır.
Amerikan şehirlerinde İspanyolcanın yaygın olması, dil konusunda bir tartışma başlatmıştır. İngilizce konuşan bazı kesimler, Kanadayi örnek göstererek, iki ayrı dilin varlığının (İngilizce ve Fransızca) eyaletlerin ayrılmasına sebep olduğuna işaret etmektedir. Ve bir yasayla, ülkenin resmi dilinin İngilizce olduğunun belirtilmesini istemektedirler.
Diğer kesim ise bu yasanın gereksiz olduğunu hatta zarar vereceğini savunmaktadır. Amerika ile Kanadanın farklı olduğunu söylemektedirler. Örneğin, Kanadada, Fransızca konuşanların çoğu Quebec çevresinde yaşıyor. Oysa Birleşik Devletlerde İspanyolca konuşanlar, tüm bölgelere yayılmış durumdadır. Ayrıca İsviçrede birkaç dil konuşuluyor olması ulusal birliğe zarar vermemiştir. İngilizcenin resmi dil olarak kabulü, diğer dilleri konuşanların göze batmasına sebep olacak ve günlük hayatlarını zorlaştıracaktır demektedirler.
YENİ GELENLERİN SINIRLANMASI
Özgürlük Anıtı yeni gelenlerin yolunu aydınlatırken, Amerikanın yerli halkı, ülkeye çok fazla göçmen kabul edildiğinden endişelenmeye başlıyordu. Bazısı kültürlerinin tehdit altında olmasından ve işini kaybetmekten korkuyordu. Çünkü yeni gelenler düşük ücretle çalışmayı kabul ediyordu.
1924 yılında Kongre, Johnson-Reed Göçmenlik Kanunu'nu kabul etti. Ve Birleşik Devletler, ilk kez olarak, hangi ülkeden kaç göçmen alınacağı konusuna sınırlama getirmiş oldu. Bu sayı, o ülkeden kaç kişinin halihazırda ABDde yaşıyor oluşuna göre belirlenecekti. Yani sonuç olarak ileriki 40 yıl içinde ülkeye kabul edilen göçmen sayısı Avrupadan ve Kuzey Amerikadan gelecekti.
1924 yılındaki yasaya göre Asyalı göçmenleri kapsam dışı bırakılmıştı. Batı Amerikada yaşayanlar, Çinliler ve diğer Asyalılar yüzünden işlerini kaybetmekten ürküyorlardı. Asya kökenlilere karşı ayrımcılık hızla yayılmaya başladı. Çinli göçmenleri kapsam dışı bırakan yasa 1943 yılında iptal edildi. 1952de, bütün ırklara mensup kişilerin ABD vatandaşı olmasına izin veren yasa kabul edildi.
Asyalı Amerikalılar bugün, ülkede en hızlı büyüyen etnik gruplardan biridir. ABDde yaklaşık 10 milyon Asya kökenli kişi yaşamaktadır. Asya kökenli Amerikalılar, ülkeye yakın zamanda gelmiş oldukları halde etnik grupların içinde en başarılı olanlardan biridir. Diğer etnik gruplara göre gelir düzeyleri daha yüksektir.
Çocuklarının büyük bölümü en iyi Amerikan üniversitelerinde öğrenim görmektedir.
YENİ BİR SİSTEM
1965, eski göçmenlik modelininin sarsıldığı yıl oldu. ABD, göçmen vizesini, başvuru sırasına göre vermeye başladı. Ulusal kotaların yerini yarıküre kotaları aldı. ABDde akrabaları bulunanlara ve ülkedeki işgücü eksiğini kapatacak olan meslek uzmanlıklarına öncelik tanındı. 1978de Kongre, yarıküre önceliğinden vazgeçti. Kapılarını biraz daha açarak dünyanın her yerinden göçmen almaya başladı. Örneğin 2000 yılında gelen göçmenlerin sayılarına göre ilk 10 sıralaması şöyleydi. Meksika (173,900), Çin (45,700), Filipinler (42,500), Hindistan (42,000), Vietnam (26,700), Nikaragua (24,000), El Salvador (22,600), Haiti (22,400), Küba (20,800) ve Dominik Cumhuriyeti (17,500).
ABD diğer ükelerden daha fazla göçmen almaya devam etmektedir. 2000 yılında ABDde 28 milyondan fazla yabancı kökenli vatandaş vardı. 1990da yeniden düzenlenen göçmen yasası sayesinde her yıl 675,000 yeni göçmen gelmektedir. Bu sayıya, özel sınıflamalara giren kişiler dahil değildir.Zaten yasanın amacı hem uzman ve meslek sahibi kişileri hem de geçmiş yıllarda Amerikaya az göçmen gönderen ülkeleri cezbetmektir. Bu da, vizelerde çeşitliliğe gidilerek sağlanmaktadır. 2000 yılında ülkeye gelen 50,000 kişi, göçmen profilini çeşitlendirmek amacıyla çıkartılan 3 yasanın birinden yararlanmıştır.
YASADIŞI GÖÇMENLER
ABD Göçmenlik ve Uyruğa Kabul Servisinin tahminlerine göre, ülkede resmi izni olmadan yaşayan 5 milyon kişi bulunuyor. Bu sayıya her yıl 275,00 kişi eklenmektedir. Yerli Amerikalılar ve resmi göçmenler, yasadışı göçmen sorununa endişeyle bakıyor. Yasadışı göçmenlerin (onlara yasadışı yabancılar da deniyor) genç nüfusun ve özellikle azınlıkların işlerini ellerinden aldığına inanıyorlar. Ayrıca yasadışı yabancılar, halkın vergileriyle ayakta duran sosyal hizmetlere fazladan yük olmaktadırlar.
Kongre, yasadışı yabancılarla başa çıkabilmek için 1986da Göçmen Yasasını yeniden düzenledi. 1982 yılından beri ülkede yaşayanlara, ömür boyu resmi oturma izni için başvurma hakkı tanındı. 1990 yılında yaklaşık 900,000 kişi bu haktan yararlandı. Yasa ayrıca, izinsiz göçmenlerle mücadeleye sıkı tedbirler koydu. Bilerek böyle kişileri çalıştıran iş yeri sahiplerine cezalar getirdi.
MİRAS
Düzenli bir şekilde Amerika kıyılarına ulaşan insan akınının, Amerikan karakteri üzerinde derin etkisi olmuştur. İnsanın anayurdunu bırakıp yeni bir ülkeye göç etmesi cesaret ve esneklik gerektirir. Amerikan halkı, yenilikleri deneme, risk almaya gönüllü olma, bağımsızlık ve iyimserlik özellikleriyle tanınır. Eğer, aileleri uzun süredir ülkede yaşayan Amerikalılar, maddi konforu ve siyasi özgürlükleri doğal bir şeymiş gibi görmeye kalkarlarsa, göçmenler onlara, bu ayrıcalıkların ne kadar önemli olduğunu
hatırlatıyorlar.
Ayrıca göçmenler, kendi kültürlerini taşıyarak Amerikan toplumunu zenginleştiriyorlar. Çoğu siyah Amerikalı bugün, Afrika geleneği olan Kwanzaanın yanısıra Noeli de kutluyor. Hispanik Amerikalılar Cinco de Mayoda (5 Mayıs) sokak şenlikleri ve kutlamalarla geleneklerini sürdürüyor. Amerikan kentlerinin her yerinde etnik lokantalar bulunmakta. İrlanda göçmeni bir ailenin torunu olan Başkan John F. Kennedy eski ile yeninin bileşimini şöyle açıklamıştı : Amerika, herkesin yeni bir hayata eşit koşullarda başladığı bir göçmen topluluğudur. Amerikanın sırrı buradadır. Eski gelenekleri, taze belleklerinde taşıyan ve yeni sınır boylarını keşfetme cesaretine sahip insanlardan oluşan bir ulus.


Amerika Birleşik Devletleri toprakları bugüne kadar, çoğu ülkeden daha fazla toplam 50 milyon- göçmen kabul etmiştir. Ve halen ülkeye yılda 700,000 göçmen alınmaktadır.
Amerikanın sırrı buradadır. Eski gelenekleri, taze belleklerinde taşıyan ve yeni sınır boylarını keşfetme cesaretine sahip insanlardan oluşan bir ulus.Başkan John F. Kennedy