

NEVİN KARABELA
CUBRÂN HALİL CUBRÂNIN
“BÂN’LI MARTA” ADLI ÖYKÜSÜ
Nevin Karabela
XIX. yüzyılın sonlarına doğru Lübnan ve Suriye’den Amerika’ya göç edenler olmuştur. Bunlar orada teşkilatlanarak “Mehcer Edebiyatı” (Göçmen Edebiyatı) adıyla bilinen bir edebî grubu oluşturmuşlardır1.Bu grubun temsilcileri eserlerinde kullandıkları dil, üslup, işledikleri konular açısından kelimenin tam anlamıyla yenilikçidirler2.
Göçmen edebiyatının en önde gelen yazarlarından olan Cubrân Halîl Cubrân (1883-1931) aynı zamanda çağdaş Arap edebiyatında romantizm3 akımının öncüsüdür. Hatta onun romantizminin İngiliz ve Fransız şâirlerden neredeyse farksız olduğu kabul edilmektedir4.
Eserleri ile modern Arap yazarlarını büyük ölçüde etkileyen yazar 1883 yılında Lübnan’ın küçük bir köyünde doğdu. İlk öğrenimine köydeki okulda başladı. 1895 yılında annesi ve kardeşleriyle birlikte Boston’a gitti. Orada İngilizce ve resim eğitimine yöneldi. İki yıl sonra tekrar Lübnan’a dönerek dört yıl Arapça eğitimi aldı. Ardından tekrar Boston’a döndü. Sonra resim eğitimini tamamlamak üzere Paris’e gitti (1908). Burada resim alanında sanat ödülü kazandı. Resimleri Fransa resmî devlet sergisinde kabul gördü. İngiliz ressamlar cemiyetine şeref üyesi olarak seçildi. 1912 de Boston’a, oradan da New York’a geldi ve ölene kadar buradan ayrılmadı. Bu arada felsefeyle de ilgilenen Cubrân, Alman filozof Nietzsche’nin5 (1844-1900) eserlerini tanıdı ve özellikle de “Böyle buyurdu Zerdüşt” adlı eserinden çok etkilendi 6.
Cubrân, çağdaş Arap edebiyatında yeniliklerin öncüsü olarak bilinir. 1920 yılında New York’ta er-Râbitatu’l-Kalemiyye (Kalem Birliği) adlı edebiyat derneğini kurmuştur. Arap edebiyatının geleneksel şekil, dil ve üslubundan kurtulmasında büyük rol oynayan bu dernek fikir ve ifâde açısından özel bir yapıya sahip bir topluluk oluşturmaya yönelik ilk edebî ekoldür7.
Cubrân şiirde ve nesirde klâsik dil, üslup ve şekle karşı çıkar. Ona göre şiir ve nesir; duygu ve fikirden ibarettir. Bundan ötesi ise zayıf bağlar ve kopuk iplerdir. Kelimeler yazarın fikrine ilham veren nitelikte olmalıdır. Eğer kullanılan dil ifâde edilmek istenen durumun ruhuna uygun değilse şiirin bütün sanat değerini yok eder 8.
Eserlerinde Doğu Arap toplumunun hayatını işlerken, toplumsal ve dînî geleneklere karşı çıkan9 kendi felsefesini yansıtır. Bu yüzden eserlerindeki kahramanlar da kendi fikir yapısına uygun olarak kurallara, geleneklere, yöneticilere, din adamlarına karşı çıkan isyankâr karakterlerdir10.
Cubrân, Arap dünyasında büyük ölçüde kabul görmüş olmakla birlikte bazı eleştirilere de hedef olmuştur. Bunlar arasında; aşırı isyankâr oluşu, hayale fazlaca yer vermesi, dili ihmal etmesi, çok karamsar olması gibi tenkitler bulunmaktadır11.
Her yönüyle yenilikçi, taklitçiliği karşı çıkan bir yazarın eleştirilerden uzak kalamayacağı kaçınılmaz bir gerçektir. Cubrân “sizin diliniz size, benim dilim bana” (lekum lugatukum ve liye lugatî) başlığı altında yazdığı makalesinde bu eleştirilerin bir kısmına -zımnen de olsa- cevap vererek dil ve edebiyata dair birçok fikrini dile getirir12. Duygusuz, ruhsuz yazılan süslü anlatımlar, kurallara, vezinlere bağlı kalma endişesiyle aktarılan sanatlı ifâdeler yerine fikirler ve duyguların tabii olarak getirdiği bir dili kullanmayı tercih ettiğini söyler.
Cubrân Arapça ve İngilizce olmak üzere bir çok eser kaleme almıştır. Eserleri 56 dile çevrilmiş olan13 Cubrân kısa hikâye, şiir, makâle türlerinde eserler vermiştir. Arapça kaleme aldığı el-Mûsîkâ (Müzik), ‘Arâ’isu’l-Murûc (Vadinin Gelinleri), el-Ervâhu’l-Mutemerride (İsyankâr Ruhlar), el-Ecnihatu’l-Mutekessira (Kırık Kanatlar), Dem‘a ve İbtisâme (Gözyaşı ve Tebessüm), el-Mevâkib (Kâfile), el-‘Avâsif 14 (Fırtınalar), el-Bedâi‘ ve’t-Tarâif (Eşsizler ve Nükteler) isimli eserleri el-Mecmû‘atu’l-Kâmile li Mu’ellefât Cubrân Halîl Cubrân el-‘Arabiyye adı altında bir kitapta toplanarak basılmıştır. İngilizce yazdığı el-Mecnûn (Deli), es-Sâbik (Önceki), en-Nebî 15 (Peygamber, Ermiş), Raml ve Zebed 16 (Kum ve Köpük), Yesû‘ İbnu’l-İnsân (İnsan oğlu Yesû‘), Âlihetu’l-Arz (Yeryüzünün İlahları), et-Tâih (Şaşkın), Hadîkatu’n-Nebî (Ermişin Bahçesi) adlı eserleri de Arapça’ya çevirilerek el-Mecmû‘atu’l-Kâmile li Mu’ellefât Cubrân Halîl Cubrân el-Mu‘arraba adı altında toplanarak tek bir kitap hâlinde basılmıştır.
İncelemesini yaptığımız ve çevirisini eklediğimiz “Bân’lı Marta”17 adlı öykü Cubrân’ın ‘Arâ’isu’l-Murûc adlı eserinden alınmıştır. Karamsar bir ruh hâliyle yazıldığı izlenimi veren öyküde toplumun geleneksel kurallarına karşı çıkan yazar, ifâdeleriyle, davranışlarıyla öykünün kahramanı olan Marta’ya destek olur. Toplumun olumsuz bakışına rağmen hayata gözlerini yumup mezara gömülüşüne dek yalnızlığa itilen bu kadının tarafında yer alır. Gerek konu, gerekse dil ve üslup açısından yazarın bağlı olduğu romantizm akımının özelliklerini yansıtan öyküde onun hayata bakış açısını ve kendine özgü fikirlerini de bulmak mümkündür.
Cubrân’ın diğer öyküleri gibi bu öyküsü de iki bölümden oluşmaktadır: İlk bölümde yazar belli ölçüler dahilinde iffet ve mutlulukları, ikinci bölümde ise sefâlet, dert, fakirlik, bedbahtlıkla kararan havayı anlatır18.
Hatıra ve öykü yönteminin iç içe kullanıldığı öyküde yetim kalmış bir köylü kızının hayat öykü anlatılmaktadır. Öyküyü anlatıcı-yazarın hatırası teşkil eder ve ikinci bölümde o da öykü içinde bir kahramandır. Öykünün ana kahramanı olan Marta anne-babasını kaybettikten sonra bir ailenin yanında hizmetçi ve sığırtmaç gibi çalışmak zorunda kalır. On altı yaşına geldiğinde inek otlatırken yanına yaklaşan zengin ve kibar görünümlü bir atlı adam tarafından kandırılarak peşinden gider.
Öykünün ikinci kısmı Beyrut’ta bir otelin balkonundan dışarıyı seyretmekte olan yazarın Marta’nın oğlu Fu’âd’la karşılaşmasıyla başlar. Beş yaşlarında bir çocuk yazara çiçek satmak ister. Onunla konuştuğunda hakkında daha önce bazı şeyler duyduğu Marta’nın oğlu olduğunu öğrenir. Çocukla birlikte Beyrut’un en kötü semtlerinden birinde bulunan evlerine gider. Ölüm döşeğindeki Marta yazarın iyi niyetli olduğunu anlayınca ona başından geçenleri anlatır. Temiz, saf duygularıyla pınar başında rastladığı atlı adamın kendini güzel sözler ve davranışlarıyla kandırdığını, sonra onu terkettiğini ve bu sırada hâmile kaldığını, ardından pek çok sıkıntılarla karşılaştığını anlatır. Yazar da konuşmalarıyla onu teselli eder. Öykünün sonunda Marta “Günahlarımızı affet” diyerek hayata gözlerini yumar. Cenazesi şehir dışındaki uzak bir yere gömülür. Marta’nın oğlu ve yazar dışında kimse cenâzesine katılmaz.
Yazıldığı dönemdeki Arap toplumunun sosyal bozukluklarını anlatan öykü, devrin sefâletinin somutlaştırıldığı, kendisi gibi pek çok kadını temsil eden Marta’nın ızdıraplarının öyküsüdür. Yazarın bu öyküsü ile talihsiz insanlara karşı şefkat dolu yeni bir bakış açısı getirmeye çalıştığı düşünülebilir.
Öyküde fonksiyonel karakterler; Marta, Marta’nın oğlu, yazar ve Marta’yı kandıran atlı adamdır.
Öyküde ana kahraman, bütün olayların çevresinde şekillendiği karakter Marta’dır. Saf, temiz bir köylü kızı olan Marta anne ve babasını kaybettikten sonra fakir bir ailenin yanında hayatını devam ettirmek zorunda kalmıştır. Öyküde onun buradaki yaşantısı dramatik bir biçimde işlenir. Bu ailede bir nevi hizmetçi ve sığırtmaç gibidir. Sabahtan akşama kadar inek otlatmakla günlerini geçirdiği anlatılırken: “Her sabah ayakları çıplak, sırtında eski bir elbiseyle ineğin peşinde vadi tarafına gittiği... yiyeceklerinin bolluğundan dolayı ineği kıskandığı...” (s.58) ifâdeleri onun çok fakir, maddî yokluklar içinde olduğunu göstermektedir.
Hayatta hiç bir yakını kalmayan Marta’nın gece yattığında “hayatın, rüyaların bölmediği ve ardından uyanmanın olmadığı derin bir uyku olmasını temenni ettiği” (s.58) belirtilmektedir. Burada Marta’nın hayatından duyduğu bıkkınlık kendisini hissettirir. Bu da onun yalnızlık, kimsesizlik ve sevgisizliğe mahkum oluşunun getirdiği karamsar bir düşüncedir.
“Bir sonbahar günü pınar başında oturan Marta, yaprakların düşmesi ile ölümü düşünür. Rüzgarın bunlarla oynamasını ölümün insanlarla oynamasına benzetir. Kendi kalbi kırık olduğundan çiçeklere bakar ve o ruh hali ile çiçeklerin kalplerinin kuruyup parçalandığını düşünür.” (s. 59). Burada ağır basan daha ziyâde özdeşleyim; yani ruh halini eşyalara yükleme durumudur.
Öyküde Marta’nın şahsında saf, içinde kötü duygular taşımayan bir köylü kızı başarıyla işlenmiştir. Marta için kullanılan “O henüz tohum atılmamış ve üzerine basılmamış, bâkire bir toprağa benzeyen fikirlere sahipti.” (s.59) cümlesi onun hayatın kötülüklerinden habersiz bir insan olduğuna işâret etmektedir. Pınarın başına gelen bir yabancının peşine takılıp gitmesine de bu temiz duyguları sebep olmuştur. Hiç tanımadığı bir erkeğin kendisini sevdiğini, hiç terk etmeyeceğini söylemesi onu inandırmıştır. Ayrıca çiftlikteki çetin ve sıkıntılı yaşamdan bıkması ve daha rahat bir hayata kavuşma arzusu onu kandırır.
Öyküde çatışmalar mevcuttur. Marta ile fakirliğinin, yoksuzluğunun çatışması; yani varlık ile yokluk, güç yetirme ile güç yetirememe çatışması vardır. Marta her şeyini kaybeder; annesini, babasını, evini, hayallerini, onurunu, ümitlerini en sonunda da hayatını... Tamamen trajik bir yapı üzerine kurulan öyküde Marta, sanki bilinerek bu sona sürüklenir. Hep önü kapatılır, her umut bağladığını kaybeder. Yazar toplumdaki bu tür insanların durumunu, psikolojilerini, o duruma düşmelerindeki sebepleri ve bu husustaki kendi düşüncelerini anlatmak için Marta’yı maşa olarak kullanır. Onun şahsında bütün benzeri insanları çözümlemeye çalışır.
Öykünün ikinci bölümünde Marta, oğluyla beraber evine gelen yazarı yanından uzaklaştırmak ister: “Bana yaklaşma, çünkü toplum seni de kötü sanacak. Eğer bu dediklerimi yaparsan ayıplar senden uzak olur. Şimdi geri dön ve şu mukaddes vadilerde benim adımı bile anma. Zira çoban, sürüsüne verebileceği zarardan korkarak uyuz koyunu tanımaz.” (s.64-65) der. O kadar ki, cesedi bile şehirden uzak, terk edilmiş bir yere gömülür. Papaz ise Marta’nın geride kalanlarına duâ etmeyi reddeder. Hayatta iken toplum tarafından dışlanan bu insanın cenâzesi de aynı talihe mahkum olur.
Sıkıntıları zirveye ulaşan Marta kurtuluşu ancak ölümde aramaktadır ve özlem içinde ölümü bekler. “Çok yakında ölüm o nefesleri kabir rahatlığı karşısında satın alacak” tır (s.64). Ayrıca ölüm, bu basit, sığ, adi, pisliklerle ve kötü insanlarla dolu dünyadan huzura bir yüceliştir. Böylece yazar onu öldürerek basitlik ve sıkıntıdan kurtarır, yüceltir. Zâten Marta da kötü bir kadın olmaktansa ölümü tercih eder.
Öyküde Tanrı’yı ifâde etmek için kullanılan gökyüzü kelimesi Marta’nın Hıristiyan olduğunu göstermektedir. -Yazar da Hıristiyan’dır.- Ayrıca öykünün sonunda Marta’nın ölüm anındaki yakarışları da ondaki dinî duyguların varlığını göstermektedir: “Gökteki babamız ... Gökte olduğu gibi yerde de senin dilediğin olsun.” (s.67)
Öykünün ikinci bölümünde ortaya çıkan bir kahraman da Marta’nın oğlu Fu’âd’dır. Bu bölüm Marta’nın köyden kayboluşundan altı-yedi yıl sonraki bir zamanda geçer. Yazar bir gün balkonda otururken çiçek satmak için yanına bir çocuk gelir. Onunla konuştuğunda Marta’nın oğlu olduğunu öğrenir. Kahramanlar arasında taraf tutan yazar Marta’ya acıdığını ifâdeleri ile belli ederken, her halinden fakir ve çekingen olduğu anlaşılan bu çocuğa da acır. Fu’âd adındaki bu çocuğu tasvir ederken ona olan şefkat duygularını şu şekilde hissettirir:
“Mutsuzluk ve fakirlik tahayyülleriyle sürmelenmiş gözlerini, acı çeken bir kalpteki derinleşmiş yaraya benzeyen hafif açık ağzını, zayıf, çıplak kollarını, parlak otlar arasında kurumuş sarı bir gülün dalına benzeyen çiçek demetlerine doğru eğilmiş ince, küçük boyunu düşündüm. Onun hüzünlü bakışlarının ardında hayat sahnesinde oynanan daimi fakirlik trajedisinden bir perdeyi andıran küçük kalbini fark ettim.” (s. 61-62)
Devrin sosyal yapısını sezdiren öyküde kötü olmasa da öyle imiş gibi bilinen insanlara, ya da doğuştan yokluk ve talihsizlik içindeki insanlara karşı, statü sahibi yahut zengin insanların dışlayış-horlayış tavırları açıkça bellidir. Halkın sokak çocuklarına çok kaba ve sert davranmalarına karşılık, yazarın Marta’nın oğlu ile nazik bir şekilde konuşması çocuğu şaşırtır. Çünkü sokak satıcılığı yapan çocukların insanlardan kibar, yumuşak sözler ve davranışlarla karşılaşmaları nadir rastlanan bir olaydır. Yazar ise toplumun bu çocuklara karşı tavrını haklı bulmaz. Kendi hareketleri ile adeta protesto eder. Zira bu çocukların hiç biri kendi istekleri ile bu duruma düşmemiştir.
Öyküde fonksiyonel kahramanlardan birisi de anlatıcı-yazardır. Yazar -iki bölümden oluşan- öykünün birinci bölümünü, yani Marta’nın yabancı bir adamla kaybolup gidişine kadar olan kısmını yaşlı bir köylüden dinlediğini belirtir (s.60). Burada anlatıcı-yazar aynı zamanda hâkim anlatıcıdır. En ince, hissî, kendine has duyguları ile kahramanlarını tanır, kıskançlıklarını, sıkıntı sebeplerini, üzüntülerini, özlemlerini, hatta mevsimler hakkındaki düşüncelerini bile bilir.
Öykünün ikinci bölümünde can çekişmekte olan Marta ile yazarın konuşmasında, yazarın öğüt verici, olgun bir insan konumunda olması dikkatleri çekmektedir. Ayrıca burada yazarın hayat felsefesini de görmek mümkündür. Hayatı “acemi insanların öğütüldüğü hüzünlerin bir harman yeri” (s.65) olarak vasıflandırmıştır.
Yazar: “Sen mazlumsun Marta. Sana zulmeden de çok mal ve küçük bir nefis sahibi olan zengin gençtir. Sen ise zulme ve hakarete uğramışsın. İnsan için mazlum olmak zâlim olmaktan daha iyidir” (s.65) vb. ifâdeleri ile kendi karakterini ortaya koymaktadır. O haksızlığa, zulme tahammül edemeyen, güçsüzlerin ve zayıfların yanında yer alan, toplumun kalıplaşmış kurallarına karşı çıkan19 bir insandır.
Öyküde olayların gelişmesinde rolü olan bir kişi de atlı adamdır. Saf, hayatın kötülüklerinden habersiz yaşayan bir genç kızı yalanlarıyla kandırarak, bir anlık zevki için ona hayat boyu sefâlet çektirebilecek kadar şerefsiz bir insandır. Zengin görünüşü ve kibar davranışlarıyla Marta’yı etkilemiş ve onda iyi bir izlenim bırakmıştır. Ardından da onu ölümüne kadar devam edecek bir mutsuzluğa sürüklemiştir. Yazarın ifâdesiyle o “Hayatın çiçeğini bıçağıyla kesen, kendi eğilimleri ile duyguların güzelliğini çirkinleştiren güçlü ve ezici bir insan”dır (s.65).
Öykünün ilk bölümü Beyrut’un küçük bir köyünde, ikinci bölümü ise Beyrut’ta geçer. Öyküde geçen zaman ise 1890-1900 yılları arasıdır.
İlk bölümde yazar köy-şehir, köylü-şehirli çatışmasına yer verir. Marta’nın köydeki fakir yaşantısını anlatırken, şehirlileri köyde yaşayanların hayatlarından haberdar olmamakla suçlar. Şehirliler ve köylüler arasında bir kıyaslama yaparak şehir insanının doyumsuzluğunu, köylünün kanaatkârlığını güzel bir şekilde ifâde eder (s.59). Köylünün şehirliden daha verimli ve mutlu olduğunu vurgulayan yazarın köye olan sevgisini ve özlemini hissetmemek mümkün değildir. Lübnan’ın küçük bir köyünde doğup, hayatının büyük bir bölümünü Amerika’da geçiren yazarın çocukluğundan itibaren yurt dışında yaşamış olmasının onda bıraktığı etkiyi görmek mümkündür.
Köy-şehir karşılaştırması ikinci bölümde de devam eder. Yazar, “dün vadinin ağaçları arasında emniyette olan Marta’nın bugün şehir kenarındaki uçuruma indiğini, mutsuzluk ve şanssızlığın pençeleri arasında av haline geldiğini” (s.62) düşünür.
Öyküde mekân-şahıs ilişkisi de dikkat çeker. Yazar mekân tasvirlerini büyük ölçüde karakterlere ayna tutmak maksadı ile yapar:
“Havanın ölümün nefesleriyle örtüldüğü, kötü insanların karanlık perdesi altında suçlarını işlediği, zehirli kara yılanların sağa sola bükülmesine benzeyen kıvrımlı virajların bulunduğu eski evler arasındaydık... Mahallenin sonuna vardığımızda çocuk yıkılmaya yüz tutmuş bir yanı dışında hiç bir şeyi kalmamış harabe bir eve girdi.” gibi (s.63) ifâdeleri ile yıkık, fakir, bitkin Marta’nın evinin muhitini anlatan yazar rutubetli odanın içinde sarı ışıkları ile karanlığı yenmeye çalışan zayıf bir lamba görür. Bu lamba aynı zamanda Marta’yı sembolize eder. O da karanlık dünyasında öyle zayıf bir mücadele içindedir. Mümkün olmayacak şeylerdir özlemleri... Hâlâ cılız bir direnişle yüzünü çevirdiği duvarda “kendini dünyanın karanlıklarından kurtaracak, beşeriyetin kalbinden daha ince bir kalp bulmak” (s.63) düşüncesindedir.
Yazar öyküde tasvirlerin yoğunluk kazandığı bir anlatıma yer verir. Özellikle tabiat tasvirleri ağırlık kazanmıştır. Tabiatı ve güzelliklerini en ince ayrıntılarıyla işleyen yazar tabiat özlemini ve sevgisini hissettirir. Tasvirlerde benzetme başta olmak üzere birçok söz sanatlarına başvurur. Ayrıca kahramanların tasvirini yaparken çoğu zaman tabiat unsurlarından yararlanır:
“Marta on altı yaşına girdiğinde, tarlaların güzelliğini yansıtan bir ayna gibiydi. Kalbi ise her sesin yankısını aksettiren vadinin boşluklarına benziyordu.” (s.59)
Marta’nın oğlunu tasvir ederken kullandığı ifâdelerde de tabiat unsurlarını kullanır:
“Mutsuzluk ve fakirlik tahayyülleri ile sürmelenmiş gözlerini, acı çeken bir kalpteki derinleşmiş bir yaraya benzeyen hafif açık ağzını, zayıf, çıplak kollarını, parlak otlar arasında kurumuş sarı bir gülün dalına benzeyen, çiçek demetlerine doğru eğilmiş ince küçük boyunu düşündüm.” (s.61-62)
Öykü üslubu oldukça şiirsel olan yazar, yer yer ruh hâlleri ile dış dünya arasında benzetmeler kurar. Hatıra tarzı da hissedildiği için anlatıcı-yazar kendini saklamaz, düşüncelerini ve izlenimlerini gizlemez.
Öyküdeki kahramanları halk diliyle değil de kendi ağzından konuşturur. Teşbih, mecaz ve istiarelerle dolu, süslü bir anlatım kullanan yazar romantizmin “sanat sanat içindir” prensibine bağlı kalmıştır. Örneğin; köy hayatını tabiata benzeten yazar bunu benzetmelerle anlatır:
“Halbuki bu hayatı düşündüğümüzde, ilkbaharda gülümsediğini, yazın ağırlaştığını, sonbaharda ürün aldığını, kışın rahatladığını görürüz ki; bütün dönemleriyle tabiat anamıza benziyor.” (s.59)
Yazarın Marta’ya öğüt verirken kullandığı cümleler de yine söz sanatlarıyla yüklüdür:
“Bu hayat, henüz ürün vermeyen tecrübesiz kişilerin öğütüldüğü hüzün harmanıdır. Fakat harmanın dışında kalan başaklara yazık! Çünkü o başakları yeryüzünün karıncaları götürecek, gökyüzünün kuşları bulacak, tarla sahibinin ambarları ise bunları içine alamayacak.” (s.65) “Ey Marta, nefis, ilahlık zincirinden ayrılmış altın bir halkadır. Ateş, bu halkayı eritip şeklini değiştirir ve yuvarlaklığının güzelliğini kaybettirebilir. Ama altını başka bir maddeye dönüştüremez. Ancak onu daha da parlaklaştırır. Fakat ne yazık ki, kuru bir ota ateş geldiğinde onu yiyip bitirir ve küle çevirir.” (s.65-66)
Marta’nın sürekli çaresizliğe itilişi, önce hayallere, tabiata, sonra evliliğe kaçışı, en sonunda da ölüme kaçış hisleri; neredeyse normal görülmeyecek saf dilliliği, anlatımdaki duygu yoğunluğu vs. öykünün romantik yönünü oluşturur.
Ayrıca, Marta’nın safdilliliği dışında olayın yaşanabilirliği, yazarın görmüş, yaşamış olduğunu hatıra tarzında anlatması, tasvirlerdeki mekan-karakter birliği vs. de realizmin az da olsa tesirini göstermektedir.
EK-1: HİKÂYENİN ÇEVİRİSİ
BÂN’LI MARTA
Babası o beşikteyken öldü. Annesini ise henüz on yaşına girmeden kaybetti. Karısı ve çocuğuyla birlikte yaşayan fakir bir komşunun evinde hayatını sürdürmeye mahkum oldu. Bu küçük aile, Lübnan’ın güzel vadileri arasında bir çiftlikte sebze ve meyve yetiştirerek geçimini güçlükle sağlamaktaydı.
Babası ona; ismi, ceviz ve kavak ağaçları arasındaki âdi bir kulübeden başka bir miras bırakmadı. Annesi ise ona; hüzünlü gözyaşları ve yetimlik rezilliğini bırakarak öldü. Doğduğu yerde garip, bu yüksek kayalar ve ağaçlar arasında yapayalnız kaldı. Her sabah ayakları çıplak, eski elbisesiyle, sağmal bir ineğin peşinde verimli otlakların bulunduğu vadi tarafına giderdi. Dalların gölgesinde oturur, kuşlarla beraber şarkı mırıldanır, derelerle birlikte ağlar, yiyeceklerinin bolluğundan dolayı ineği kıskanır, çiçeklerin büyümesini ve kelebeklerin kanat çırpmalarını düşünürdü. Güneş batıp da açlıktan bitkin düştüğünde kulübeye döner, hâmisinin küçük kızıyla beraber otururdu. Bu sırada az miktarda kuru meyve, sirke-zeytin yağına banılmış otlarla birlikte bir parça ekmeği yalamadan yutardı. Sonra kuru samandan yatağını serer, kollarını başının altına koyarak yatardı. İç çekerek uyumaya koyulurken, hayatın; rüyaların bölmediği ve ardından uyanmanın olmadığı, derin bir uyku olmasını isterdi. Sabahleyin hâmisi tarafından itilip kakılarak, yatağından sıçrayıp kalkardı. Onu kızdırmaktan ve gazabından korkarak tir tir titrerdi.
Tepeler ve uzak vadiler arasında, zavallı Marta’nın üzerinden yıllar böylece geçip gitti. Dalların büyümesiyle o da büyüdü. Çiçeğin derinliklerinden güzel kokunun ortaya çıkması gibi, onun kalbinden de duygular farkına varmadan doğuverdi. Sürünün su akıntısına nöbetlee gidişi gibi, düşler ve endişeler de onun aklına gelip giderdi. O henüz tohum atılmamış ve üzerine ayak basılmamış, güzel, bakire bir toprağa benzeyen fikirlere sahipti. Kaderin hükmüyle bu çiftliğe sürgüne gönderilmiş saf, yüce bir nefse sahipti. Çiftlikte hayat mevsimlerle birlikte değişirdi. Sanki mevsimler yeryüzüyle güneş arasında oturan, bilinmeyen bir ilahın gölgesi gibiydi.
Ömürlerinin büyük çoğunluğunu şehirlerde geçiren bizler, Lübnan’ın köylerinde ve ücra bölgelerindeki hayattan hemen hemen hiç bir şey bilmiyoruz. Çağdaş uygarlığın akıntısına kapılarak, hoş, basit, temiz ve saf olan bu güzel hayatın felsefesini unuttuk veya unutmuş gibi göründük. Halbuki bu hayatı düşündüğümüzde, ilkbaharda gülümsediğini, yazın ağırlaştığını, sonbaharda ürün aldığını, kışın rahatladığını görürüz ki; bütün dönemleriyle tabiat anamıza benziyor. Biz, köylülerden daha çok paraya sahibiz; onlar ise bizden daha şerefliler. Biz, çok ekeriz ama hiç bir şey hasat edemeyiz; onlar ise ektiklerini biçerler. Biz, arzularımızın kölesiyiz; onlar ise kanaatin çocuğu... Biz hayat kadehini ümitsizlik, korku ve bıkkınlığın acılığıyla karışmış olarak içiyoruz; onlar ise saf, katıksız bir şekilde kanarak içiyorlar.
Marta on altı yaşına geldiğinde, tarlaların güzelliğini yansıtan parlak bir ayna gibiydi. Kalbi ise her sesin yankısını aksettiren vadinin boşluklarına benziyordu. Marta tabiatın inlemeleriyle dolu bir sonbahar gününde, -fikirlerin şâirin hayalinden kurtulması gibi- yeryüzünün esaretinden kurtulmuş bir pınarın yakınına oturdu. Huzursuzluk içinde sararan ağaçların yapraklarının hareketini ve ölümün insanların ruhlarıyla oynaması gibi havanın yapraklarla oynamasını düşündü. Çiçeklere baktı. Onların kalplerinin kuruyup parçalandığını, sonra da tohumlarının toprağa veda ettiğini gördü; tıpkı kadınların savaş zamanlarında takılarını ve mücevherlerini bıraktıkları gibi...
O, çiçeklere ve ağaçlara bakarken yazın ayrılığının acısını hissetti. Bu sırada vadinin taşları üzerinde ayak sesleri duydu. O tarafa doğru yönelince bir de ne görsün; bir süvari kendine doğru yavaş yavaş ilerliyor. Süvari pınara yaklaşınca -Yüz hatları ve kıyafeti zengin ve kibar olduğuna işaret ediyordu- atının sırtından indi ve bir beyefendiden beklenen biçimde nazikçe Marta’yı selamladı. Sonra ona sordu :
- Sahile giden yolu kaybettim, bana yolu gösterebilir misiniz?
O, suyun kenarında ince bir dal gibi ayağa kalktı ve şöyle cevap verdi:
- Bilmiyorum beyefendi. Fakat gidip hamime sorayım, o bilir. Bunları saf bir utangaçlıkla söylemişti. Utangaçlığı ona güzellik ve incelik kazandırmıştı. Marta gitmeye niyetlenince damarlarında dolaşan delikanlılık sarhoşluğuyla adam onu durdurdu. Bakışları değişiverdi ve ona:
- Hayır gitme, dedi.
Marta onun sesinde hareket etmesini engelleyen bir kuvvetin varlığını hissederek şaşkın bir şekilde olduğu yerde kaldı. Utangaçlığından dolayı ona gizlice baktığında süvarinin anlam veremediği bir önemseme ile kendini düşündüğünü hissetti. Süvari ona etkileyici bir nezaketle tebessüm etti. Tebessümün tatlılığı neredeyse Marta’yı ağlatacaktı. Adam onun çıplak ayaklarına, güzel bileklerine, düzgün boynuna, yumuşak sık saçlarına sevgi ve ilgi ile baktı. İçi tutku ve ihtirasla kaplı olduğu halde güneşin onun tenini nasıl parlattığını ve tabiatın onun kollarını nasıl güçlendirdiğini düşündü. Marta ise utancından başını eğdi. Sebebini anlayamadığı bir şekilde ne gitmeyi, ne de konuşmayı istiyordu.
O akşam inek ahıra yalnız döndü, Marta ise gelmedi. Hâmisi akşam tarladan döndüğünde onu tarlalar arasında aradı, bulamadı. Onu adıyla çağırdı, ama mağaralar ve ağaçlar arasındaki havanın çığlıklarından başka bir cevap alamadı. Bunun üzerine üzülerek kulübeye döndü ve hanımına durumu bildirdi, o da tüm gece ağladı. Kadın kendi kendine şöyle diyordu: Marta’yı bir defa rüyamda vahşi hayvanların pençeleri arasında parçalanıyorken görmüştüm. Bu sırada o hem tebessüm ediyor, hem de ağlıyordu.
Marta’nın bu güzel çiftlikteki hayatından bildiklerim bu kadar... Bunları da ihtiyar bir köylüden öğrendim. Bu ihtiyar onu çocukluğundan yetişkinliğinden, hamisinin hanımının gözyaşları ve bu vadideki sabah rüzgârlarıyla esip giden; etkili, ince hatıralar bırakarak buralardan kaybolmasına kadar tanıyan birisiydi. Marta, sanki bir çocuğun kristal cam üzerine soluması sonucu çıkan buhar gibi kaybolup gitmişti.
****
1900 yılının sonbaharı geldi ve ben okul tatilini Lübnan’ın kuzeyinde geçirdikten sonra Beyrut’a döndüm. Okul başlamadan önce bir hafta boyunca yaşıtlarımla şehirde dolaştım. Bu sırada gençliğin aşık olduğu, ailede ve okulun duvarları arasında mahrum kalınan özgürlüğün tadını çıkardım. Sanki biz, önünde kafeslerinin kapısı açılıp da kalbi uçmaya ve ötmeye doymuş kuşlar gibiydik... Gençlik öyle bir rüyadır ki; onun tatlılığını kitapların gizemleri çalar ve acı bir uyanıklığa dönüştürür.
Gönül almanın birbirinden nefret eden kalpleri birleştirdiği gibi, filozofların delikanlılık hayalleri ile bilginin zevkini bir araya getirecekleri bir gün gelecek mi? Tabiatın insanoğlunun öğretmeni, insanlığın onun kitabı, hayatın da okulu olacağı bir gün gelecek mi? Böyle bir gün gelecek mi? Bilmiyoruz, ama ruhi yüceliğe doğru gayret eden yürüyüşümüzle bunu hissediyoruz. Bu ruhi yücelme; kendi duygularımız aracılığıyla varlıkların güzelliğini anlamak ve bu güzelliğe olan sevgimizle mutluluğu artırmaktır.
Bir akşam üstü balkona oturdum. Şehrin ortasındaki azalmayan kalabalığı düşünüp, sokaklardaki satıcıların seslerini ve her birinin sattığı mal veya yiyeceğin iyi olduğunu anlatmak için bağırmalarını dinlerken, beş yaşlarında bir çocuk bana doğru yaklaştı. Eski bir elbise giymiş, omzunda çiçek demetleri taşıyan çocuk, ırsî bir aşağılanma ve kederli bir kırgınlığın alçalttığı zayıf bir sesle sordu:
- Çiçek satın alır mısınız beyefendi?
Onun küçük, sarı yüzüne baktım. Mutsuzluk ve fakirlik tahayyülleri ile sürmelenmiş gözlerini, acı çeken bir kalpteki derinleşmiş bir yaraya benzeyen hafif açık ağzını, zayıf, çıplak kollarını, parlak otlar arasında kurumuş sarı bir gülün dalına benzeyen, çiçek demetlerine doğru eğilmiş ince küçük boyunu düşündüm. Bütün bunları, bir bakışta, şefkatimi gözyaşlarından daha acı olan tebessümlerle göstererek düşündüm. Bu tebessümler kalbimizin derinliklerinden parçalanıp gelir ve dudaklarımızda ortaya çıkar. Şayet onları olduğu gibi bıraksak yukarı tırmanıp, gözlerimizden dökülürler. (Bunları düşündükten) sonra çocuktan birkaç gül satın aldım. Asıl amacım ise onunla konuşmaktı. Çünkü ben onun hüzünlü bakışlarının ardında hayat sahnesinde oynanan daimi fakirlik trajedisinden bir perdeyi andıran küçük kalbini fark ettim. Acı verdiği için bu trajediyi seyredenler çok azaldı. Ona nazik kelimelerle hitap ettiğimde bana güven ve yakınlık duydu, garipseyerek baktı. Zira o da diğer fakir yaşıtları gibi kaba sözler dışında birşey duymaya alışkın değildi. Çünkü, insanlar sokak çocuklarına, feleğin oklarıyla yaralanmış küçük insanlar olarak değil de, hiç bir değeri olmayan kötü varlıklar gözüyle bakıyordu. Ona sordum:
- Adın ne?
O, gözlerini yere dikerek cevap verdi:
- Adım Fu’âd.
- Kimin oğlusun, ailen nerede?
- Bân’lı Marta’nın oğluyum.
- Baban nerede? diye sorduğumda, sanki babanın anlamını bilmiyormuşçasına küçük kafasını salladı.
- Annen nerede?
- Evde hasta, dedi.
Kulaklarım çocuğun ağzından çıkan bu kelimeleri dinledi. Duygularım bu kelimelerden garip, üzüntülü resimler ve hayaller oluşturarak onları içine çekti. Çünkü ben, yaşlı bir köylüden hikâyesini duyduğum zavallı Marta’nın şimdi Beyrut’ta hasta olduğunu o anda öğrenmiş bulunuyordum. Dün vadinin ağaçları arasında emniyette olan Marta bugün şehirde fakirlik ve sıkıntılarla yüz yüze gelmiş. Gençliğini tabiatın avucundaki güzel meralarda ineğini otlatarak geçiren Marta bugün bozuk şehir nehrinin kenarındaki uçuruma inmiş, mutsuzluk ve şansızlığın pençeleri arasında bir av haline gelmiş. Bunları düşünüp hayal ederken çocuk, saf gönlü ile kalbimin ezikliğini anlamış gibi bana bakıyordu. Kalkmak istediğinde elini tuttum ve: :
- Beni annene götür; çünkü onu görmek istiyorum, dedim.
Çocuk sessiz ve şaşkın bir halde önümden yürüdü. Gerçekten onu takip edip etmediğimi görmek için zaman zaman arkasına bakıyordu. Havanın ölümün nefesleriyle örtüldüğü, kötü insanların karanlık perdesi altında gizlenerek suçlarını işlediği, zehirli kara yılanların sağa sola bükülmesine benzeyen kıvrımlı virajların bulunduğu bu eski evler arasındaydık. O anda korkulu, endişeli, döküntü insanların hilelerini hissedebilecek bir cesaretle, Doğu insanının “Suriye’nin damadı, sultanların tacının incisi” diye isimlendirdiği bu şehirde saf, temiz kalpli çocuğun ardında yürüyordum. Mahallenin sonuna vardığımızda çocuk yıkılmaya yüz tutmuş bir yanı dışında hiçbir şeyi kalmamış harâbe bir eve girdi. Yaklaştıkça kalbimin atışlarının hızlandığı bir halde çocuğun ardından girdiğimde kendimi rutubetli bir odanın ortasında buldum. Burada sarı ışıklarıyla karanlığı yenmeye çalışan zayıf bir lamba ve şiddetli fakirliklerini gösteren eski bir yataktan başka bir şey yoktu. Bu yatak üzerine serilmiş uyuyan kadın yüzünü duvara doğru çevirdi. Sanki o, bu hareketi ile kendini dünyanın karanlıklarından kurtaracak veya duvarlar arasında beşeriyetin kalbinden daha ince bir kalp bulacakmış gibiydi. Çocuk ona yaklaşıp da, “Anneciğim!” diye bağırınca kadın ona baktı. Çocuğun bana doğru işaret ettiğini görünce eski çarşaflar altında yatan kadın birden hareketlendi. Derinden bir nefes alarak, acılı ve üzüntülü bir sesle şöyle dedi:
- Ne istiyorsun be adam! Hayatımın sonunu satın almak ve arzularınla kirletmek için mi geldin? Buradan git. Sokaklar bedenlerini ve canlarını en düşük değerlerle satan kadınlarla dolu. Benim ise arta kalan kesik nefeslerimden başka satacak bir şeyim kalmadı. Çok yakında ölüm o nefesleri kabir rahatlığı karşılığında satın alacak.
Onun yatağına yaklaştım. Sözleri kalbimi acıya boğmuştu. Zira onun mutsuz hayatının özetiydi bu sözler. Duygularımı sözlerimle beraber aktarmayı dileyerek şöyle dedim :
- Korkma benden Marta. Sana aç bir hayvan gibi değil, acı çeken bir insan olarak geldim. Ben bu vadilerde ve çam ormanlarına yakın olan bu köylerde uzun zaman yaşamış bir Lübnanlı’yım.
Sözlerimi dinledi ve onların, kendisiyle birlikte üzülen birinden geldiğini hissetti. Kış rüzgarının önündeki çıplak dallar gibi yatağında titredi. Güzelliğinin acı tatlılığıyla korkunç olan hatıralar önünde sanki kendini gizlemek istiyormuşçasına elini yüzüne koydu. İnlemeyle karışık bir sessizlikten sonra titreyen avuçları arasından yüzü ortaya çıktı. Çökmüş gözlerini odanın boşluğundaki bir noktaya dikmişti. Kuru dudaklarını ümitsizlik titremeleri hareket ettiriyor, boynunda kesik, derin inlemelerle karışık son nefesleri gidip geliyordu. O şefkat bekleyen, ama güçsüzlük ve üzüntü çağrıştıran bir sesle şöyle dedi :
- Sen iyilik yapmak amacı ile şefkatle geldin. Eğer hataya karşı iyi davranmak iyilikse, rezillere şefkatli olmak uygun ise Tanrı seni mükafatlandırsın. Fakat senden geldiğin yere geri dönmeni istiyorum. Çünkü burada durman sana utanç ve kınama getirir. Bana acıman sana ayıp ve sıkıntı kazandırır. Seni domuzların kirleriyle dolu olan bu pis odada kimse görmeden geri dön. Yoldan geçenlerin seni görmemesi için elbisenle yüzünü kapatarak hızlıca git. Nefsini dolduran şefkat benim masumiyetimi geri getirmez, ayıplarımı örtmez, ölümün güçlü ellerini kalbimden uzaklaştıramaz. Ben şanssızlığım ve günâhlarımla bu derin karanlığa sürgüne gönderildim. Şefkatini çağırma ki ayıplar sana yaklaşmasın. Ben kabirler arasında ikâmet eden, alaca hastalığına yakalanmış biri gibiyim. Bana yaklaşma, çünkü toplum seni de kötü sanacak. Eğer bu dediklerimi yaparsan ayıplar senden uzak olur. Şimdi geri dön ve şu mukaddes vadilerde benim ismimi bile anma. Zira çoban, sürüsüne verebileceği zarardan korkarak uyuz koyunu tanımaz. Eğer benden bahsedersen, Marta ölmüş de, başka bir şey söyleme. Sonra oğlunun küçük ellerini tuttu, üzüntü ile onları öptü ve derin bir nefes alarak şunları söyledi:
-İnsanlar oğluma alayla ve aşağılayarak şöyle diyecekler: İşte bu günahın meyvesi... İşte bu zina yapan Marta el-Bâniyye' nin oğlu ... İşte bu utanç çocuğu, tesadüfün çocuğu... Onun hakkında daha çok şeyler söyleyecekler. Çünkü onlar basîret sahibi olamayan körlerdir. Annesinin acıları ve gözyaşlarıyla oğlunu temize çıkardığını, onun hayatı uğruna kendi mutsuzluğu ve talihsizliğini bedel olarak verdiğini bilemeyen cahillerdir. Ben onu bu çetin hayatta sokak çocukları arasında yalnız ve yetim olarak bırakacağım. Benden ona kalacak tek şey; korkak olursa utanacağı, cesur ve adaletli olursa kanını harekete geçirecek korkunç hatıralardır. Şayet Tanrı onu korur da, büyüdüğünde güçlü bir insan olursa, Tanrı ona ve annesine canilik yapana karşı oğluma yardımcı olur. Eğer yılların ağından kurtulup ölürse, beni aydınlık ve rahatlığın bulunduğu kabirde kendisini bekler bulacak.
Kalbimin bana verdiği ilhamla ona şunları söyledim:
Kabirler arasında huzur bulsan da, sen alaca hastalığına yakalanmış biri gibi değilsin. Hayat seni kötü insanlar arasına koyduysa da, sen kötü değilsin. Bedenin kirleri saf nefislere dokunamaz. Kar yığınları canlı tohumları öldüremez. Bu hayat, henüz ürün vermeyen tecrübesiz kişilerin öğütüldüğü hüzün harmanıdır. Fakat harmanın dışında kalan başaklara yazık! Çünkü o başakları yeryüzünün karıncaları götürecek, gökyüzünün kuşları bulacak, tarla sahibinin ambarları ise bunları içine alamayacak. Sen mazlumsun Marta. Sana zulmeden de çok mal ve küçük bir nefse sahip olan zengin gençtir. Sen ise zulme ve hakarete uğramışsın, insan için mazlum olmak, zâlim olmaktan daha iyidir. Hayatın çiçeğini bıçağıyla kesen, kendi eğilimleri ile duyguların güzelliğini çirkinleştiren güçlü ve ezici bir insan olmaktansa, fıtratından gelen güçsüzlüğünün kurbanı olması daha iyidir. Ey Marta, nefis, ilahlık zincirinden ayrılmış altın bir halkadır. Ateş, bu halkayı eritip şeklini değiştirir ve yuvarlaklığının güzelliğini kaybettirebilir. Ama altını başka bir maddeye dönüştüremez. Ancak onu daha da parlaklaştırır. Fakat ne yazık ki, kuru bir ota ateş geldiğinde onu yiyip bitirir ve küle çevirir. Evet Marta, sen insanlık iskeletinde gizlenmiş bir hayvanın ayakları altında ezilmiş çiçeksin. Seni o ayaklar kabaca çiğnedi. Sen dul kadınların ağlamaları, yetimlerin çığlıkları, fakir insanların adalet ve rahmetin kaynağı olan gökyüzüne yönelerek inlemeleri ile yükselen güzel kokunu gizleme. Sen ezen bir ayak değil de, ezilmiş bir çiçek olmanla teselli bul.
Ben konuştuğum müddetçe o da dinliyordu. Batmakta olan güneş ışıklarının bulutların boşluklarını aydınlatması gibi, teselli bulması Marta’nın sararan yüzünü aydınlattı. Sonra yatağın yanına oturmam için bana işaret etti. Ben de üzüntülü nefsinin gizlediklerini gösteren yüzüne onları sorar gibi oturdum. Görenin onu ölü zannedebileceği, eski yatağının etrafında ölümün gelişini hisseden ömrünün baharındaki bir çocuğun yüz hatlarına sahipti. Dün Lübnan’ın güzel vadileri arasında hayat ve kuvvet dolu olan, bugün ise hayatın bağlarından kurtulmayı bekleyen, zayıf, terkedilmiş bir kadındı. Bir süre sessizlikten sonra kalan gücünü topladı ve gözyaşlarının kendisiyle birlikte konuştuğu halde şöyle dedi:
-Evet, ben mazlumum. İnsanlıkta gizlenmiş hayvanın kurbanıyım. Ayaklar altında çiğnenmiş bir çiçeğim. O süvari yanıma geldiğinde ben pınarın kenarında oturmaktaydım. Bana nezâketle hitap etti. Güzel olduğumu, beni sevdiğini ve hiç terk etmeyeceğini söyledi. Çölün sıkıcı ve vahşî, vadilerin kuşlar ve çakalların yurdu olduğunu sözlerine ekledi. Sonra bana yöneldi, beni göğsüne doğru çekti ve öptü. Ben o ana kadar öpmek nedir bilmezdim. Çünkü yetim olarak büyümüştüm. Sonra beni atının arkasına bindirdi ve içinde kimsenin olmadığı güzel bir eve getirdi. İpek elbiseler, hoş kokular, tatlı yiyecekler ve güzel içecekler aldı. Bütün bunları tebessüm ederek, isteklerinin çirkinliğini, hedefinin adiliğini kibar sözlerle ve seviyor görünerek yaptı. Bedenimde şehvetini doyurduktan sonra beni zilletle ağırlaştırdı. İçimde ciğerimden beslenen ve hızla büyüyen, yanan bir ateş bırakarak beni terk etti. Sonra bu ateş parçası ağrılı dumanlar ve çığlıkların acısı arasında bu karanlık dünyaya çıktı. Böylece hayatım iki parçaya bölündü. Birisi zayıf ve acı çekmekte... Diğeri ise uçsuz bucaksız gökyüzüne dönmek isteyerek gecenin sessizliğinde çığlık atan küçük bir parça ... Zâlim adam beni ve yavrumu bu evde bırakıp gitti. Açlık, soğuk ve yalnızlığın acısı ile kıvrandık. Ağlamaktan başka yardımcımız, korku ve endişelerin dışında arkadaşımız yoktu.
Zâlim adamın arkadaşları yerimi, muhtaç ve zor durumda olduğumu öğrendiler. Devamlı yanıma gelip gittiler. Hepsi de bedenimin şerefi karşılığında para ve yiyecek vermek üzere beni satın almak istedi. Ah, çok defa ruhumu kendi ellerimle ebediyete teslim etmek istedim. Fakat elimden kurtuldu. Çünkü yalnız değildim. Beni hayattan uzaklaştırıp, bu boşluğun derinliklerine attığı gibi, Tanrı’nın bu hayata gönderdiği oğlumla beraberdim. İşte şimdi saat yaklaştı ve damadım olan ölüm, ayrılıktan sonra beni yumuşak yatağına götürmek için geldi.
Uçuşan ruhların dokunmasına benzeyen derin bir sessizlikten sonra ölümün gölgesinde gizlenmiş gözlerini kaldırdı ve sakince şunları söyledi:
- Ey bu korkunç suretlerin ardında saklanmış olan gizli adalet! Sen, sen ki; veda etmekte olan nefsimin çığlığını ve ihmalkâr kalbimin bağırışlarını duyansın. Yalnızca senden istiyor ve sana yakarıyorum. Beni bağışla, sağ elinle oğlumu koru, sol elinle de ruhumu al.
Kuvveti giderek azaldı. Soluk alıp vermeleri zayıfladı. Üzüntü ve şefkatle oğluna baktı. Sonra gözlerini çevirdi. Neredeyse sessiz denecek bir sesle mırıldandı :
-Gökteki babamız... İsmini kutsamak için melekler gelsin. Gökte olduğu gibi yerde de dilediğin olsun. Günahlarımızı bağışla.
Sesi kesildi ve dudakları bir an hareket ediyormuş gibi kaldı. Sonra onların hareketinin durmasıyla vücudunda hiç bir canlılık kalmadı. Daha sonra titredi, inledi, yüzü solgunlaştı ve ruhunu teslim etti. Gözleri ise görünmeyen bir şeye takılıp kalmıştı.
Sabahleyin Marta’nın cesedi tahtadan bir tabuta kondu ve iki fakirin omzunda taşınarak şehirden uzak bir tarlaya gömüldü. Papaz, Marta’nın geride kalanlarına duâ etmeyi reddetti. Haçın kabirleri koruduğu mezarda onun kemiklerinin rahat etmesini kabullenemediler. Oğlu ve hayatın musîbetlerinin şefkati öğrettiği bir genç dışında cenâzenin ardından bu uzak kabre gelen olmadı.
1 Mehcer edebiyatı hakkında ayrıntılı bilgi için bkz: Erdinç Doğru, Mehcer Edebiyatı ve Arap Edebiyatına Etkisi, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi) Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara, 1998.
2 Şevkî Zayf, Dirâsât fî’ş-:Şiri’l-‘Arabiyyi’l-Mu‘âsır, Kâhire, 1974, s. 250.
3 On sekizinci yüzyılın sonunda başlayarak klâsik edebiyatın yerine geçen, duygu ve hayale fazlaca yer veren bir edebî akımdır. Romantizmin temel anlayışı “sanat sanat içindir” prensibidir. Romantik eserlerde dil ağır, söz sanatlarıyla yüklüdür. Konular genellikle aşk, doğa ve ölümdür. İnsanların eşitliğini, kardeşliğini savunmaları sonucunda ortaya koydukları eserlerde toplumcu, fertten önce toplumun ıslahını gerekli gören bir yaklaşım sergilemişlerdir. Romantizm akımı için bkz: Seyit Kemal Karaalioğlu, Türk Edebiyatı Tarihi, İstanbul, 1986, c. V, s. 20; Kabaklı, Ahmet, Türk Edebiyatı, İstanbul, 1983, c. I, s. 339-344.
4 İhsân ‘Abbâs, Fennu’ş-Şi‘r, Beyrut, tarihsiz, s. 51.
5 Friedrich Nietzsche protestan bir papazın oğludur. Filoloji eğitimi almış olup, daha sonra klasik felsefe profesörü olmuştur. İsviçre’de Basel üniversitesinde 1969-1979 yılları arasında profesörlük yapmıştır. Ruhun ebediliğine ve her şeyin tekrar geri döneceğine inanır. İnsanüstü ideali ile, her yaratık gibi, insanın da kendi sınırlarını aşmak zorunda kalarak insanüstünü yarattığını ileri sürmektedir. İnsanüstü hakkındaki fikirlerini Zerdüşt’ün ağzından söyletmektedir. Bkz. Bertrand Russell, Batı Felsefesi Tarihi,
(Çev: Muammer Sencer) İstanbul, 1987, s. 747; Frank Thilly
, Felsefe Tarihi,
(Çev: İbrahim Şener), İstanbul, 1995, s. 120; Cavit Sunar, Varlık Hakkında Ana Düşünceler
, Ankara, 1977, s. 266; Saffet Sunar, Düşüncenin Tarihteki Evrimi
, İstanbul, 1967, s. 359.
6 Hayatı hakkında ayrıntılı bilgi için bkz: Hayru’d-Dîn ez-Ziriklî, el-A‘lâm Kâmûs Terâcim li Eşheri’r-Ricâl ve’n-Nisâ’ mine’l-‘Arab ve’l-Musta‘mirîn ve’l-Musteşrikîn, 11. bs, Beyrût, 1995, c. 2, s. 110-111; Kehhâle, ‘Umar Rızâ, Mu‘cemu’l-Mu’ellifîn, 1. bs, Beyrut, 1993, c. I, s. 472; Hannâ el-Fâhûrî, el-Câmi‘ fî Târîhi’l-Edebi’l-‘Arabî, Beyrut, 1986, s. 219-222.
7 Munîf Mûsâ, Nazariyyetu’ş-Şi‘r ‘İnde’ş-Şuarâ’i’n-Nukkâd fî’l-Edebi’l-‘Arabiyyi’1-Hadîs min Halîl Mutrân ilâ Bedr Şâkir es-Seyyâb, 1. bs, Beyrut, 1984, s. 37.
8 Aynı eser, s. 276-279.
9 Geleneklere karşı çıktığını her fırsatta kendi eserlerinde de vurgular. Bir eserinde şöyle der: “Kapıma; “geleneklerini dışarıda bırak, sonra içeri gir” diye yazdım. Hiç kimse beni ziyaret etmedi.” Bkz. Cubrân Halîl Cubrân, Kelimât, Beyrût, tarihsiz, s. 24.
10 ‘İsâ en-Nâ‘ûrî, Edebu’l-Mehcer, 3. bs, Beyrût, 1984, s. 145.
11 Bu eleştiriler için bkz. ‘Abdullatîf Şerârah, Me‘ârik Edebiyye Kadîme ve Mu‘âsıra, Beyrût, 1984, s. 184.
12 Makâle için bkz. ‘Abdullatîf Şerârah, s. 181-184.
13 Bkz: Muhammed ‘Abdu’l-Mun‘im Hafâcî, Kissatu’l-Edebi’l-Mehcerî, Beyrût, 1986, s. 372.
14 Bu hikâye koleksiyonu Ahmet Murat Özel tarafından Fırtınalar adıyla Türkçeye çevirilerek 1997 yılında Kaknüs Yayınları arasında basılmıştır. Bu kitabın 125-165 sayfaları arasında Dem’a ve İbtisâme adlı eserin çevirisi de vardır.
15 Bu eser Aytunç Altındal tarafından Ermiş adıyla Türkçeye çevirilerek 1974 yılında E Yayınları arasında basılmıştır.
16 Bu eser İlyas Aslan tarafından Kum ve Köpük Avare Aforizmalar ve Meseller adıyla Türkçe’ye çevrilerek 2000 yılında Kaknüs Yayınları arasında basılmıştır.
17 Bu öykü Cubrân’ın Arapça yazdığı eserlerinin toplandığı kitaptan alınmıştır. Bkz. el-Mecmû‘atu’l-Kâmile li Mu’ellefâti Cubrân Halîl Cubrân el-‘Arabiyye, Düzenleme: Mîhâ’îl Nu‘ayma, s. 58-68. Metin içinde parantez arasında sayfa numaraları verilerek gösterilecek olan öyküye yapılan göndermeler eserin bu baskısına aittir.
18 Bkz. Ahmet Savran, 19. Yüzyıl Osmanlı Döneminde Yeni Arap Edebiyatı, Erzurum, 1991, s. 162.
19 Cubrân bir eserinde bu fikrini şu ifâdelerle dile getirir: “İnsanların gelenekleri, âdet ve inançlarını kökünden kazıma gibi bir imkânım olsaydı (bunu yapmak için) bir dakika bile tereddüt etmezdim. Bkz. Kelimât, s. 44.
NÜSHA, YIL: I, SAYI: 3, GÜZ 2001
Dostları ilə paylaş: