‘Yanlış Yapılanma, Plansız İşletmeler, Tahrip Edilen Doğa ve Çevre Sonuç Nefes Alamayan Bir Şehir’
Avrupa’nın en kötü dumanıyla savaşan gençler
Şehir o kadar kirli ki solunum hastalığı olan insanlar kaçmak için yokuş yukarı hareket ediyor ve gençler göç etmeyi hayal ediyor. Ancak basit bir uygulama duman ile başa çıkmak için bir hareket başladı.
Kuzey Makedonya’daki Üsküp’te yaşayan Kosta Barsov, “Kirlilikle ilgili bir sorun olduğunu her zaman biliyorduk çünkü görebiliyoruz” diyor. “Kışın kokuyor – ders çalışırken yatak odamın penceresini açarsam boğuluyormuşum gibi geliyor. Köpeğime yürürsem geri döndüğümde kıyafetlerimi değiştirmeliyim çünkü kokuyorlar.
Kışın her gün 16 yaşındaki Barsov, AirCare uygulamasını telefonunda açar ve çevresindeki kirlilik seviyelerini kontrol eder. “Evime yakın iki sensör var ve kışın her zaman gerçekten kirli” diyor Barsov. Yeşil bir daire görürse, etrafındaki hava oldukça temizdir. Sarı ise, bir miktar kirlilik vardır, ancak AB sınırlarını ihlal etmez. Kırmızı veya daha koyu ise, kirlilik sınırın üzerindedir ve sağlığa zararlıdır.
Uygulama, kirliliğin nerede olduğunu ve tam olarak ne kadar kötü olduğunu anlamak için Barsov ve şehirdeki diğer pek çok kişi için önemli bir araç haline geldi. Sonuç olarak, kentin havası hakkında artan bir farkındalık ve endişe yarattı.
İklim değişikliği konusunda küresel bir gençlik hareketi olan Gelecek İçin Yerel Cuma bölümünün üyesi olan Barsov, “Birçok kişi uygulamayı kullanıyor, amcamın astımı var ve her zaman kontrol ediyor” diyor. “Son birkaç yıldır çok daha fazla farkındalık oldu ve bir hareket inşa ettiğimizi hissediyorum.”
Üsküp, Avrupa’nın ve bazen de dünyanın en kirli şehirlerinin listelerini düzenli olarak üstleniyor. 2018’de, insan sağlığına zararlı olan 10 nanometre büyüklüğündeki küçük kirletici partikül PM10 seviyeleri, şehirde toplam 202 gün boyunca AB sınırlarını aştı. Kuzey Makedonya AB’nin bir parçası olmasa da, katılım müzakerelerine başladı ve AB hava kalitesi standartlarını karşılayacak bir yolu var. Şu anda Dünya Sağlık Örgütü, Kuzey Makedonya’da yılda yaklaşık 4.000 erken ölümün hava kirliliğinden kaynaklanabileceğini ve Üsküp’e ekonomik maliyetin 570 ila 1.470 milyon € arasında olduğu tahmin ediliyor.
Ziyaret ettiğimde şehir sakin bir baharın tadını çıkarıyor, ancak dairemin dışına her çıktığımda hala araba dumanı ve odun dumanının keskin karışımını koklayabiliyorum ve boğazım düzenli olarak tahriş oluyor. Barsov, kirliliğin yaşam kalitesini o kadar çok etkilediğini ve arkadaşlarının okuduktan sonra yurtdışına taşınmayı planlamasının nedenlerinden biri olduğunu söylüyor. “Gerçekten burada yaşamamı engelliyor,” diye açıklıyor. “Her yıl üç ay boyunca dışarı çıkıp pencereyi bile açamıyorsunuz. Çok iç karartıcı. ” Kirliliği önlemek için Kuzey Makedonya’dan ayrılanlar sadece onlar olmayabilir – 2017’de Dünya Bankası ülke mezunlarının üçte birinin yurtdışında yaşadığını tahmin etti .
Kirlilik olduğunu biliyordum ama ne kadar kötü olduğunu bilmiyordum. Verilere bakıyordum ve düşündüm ki, bu rakamlar çok yüksek… yanlış olabilir mi? – Gorjan Jovanovski
Buğulanmaya neden olan birkaç faktör vardır, ancak hepsinin ortak bir yanı vardır: yoksulluk. Ülkedeki ortalama aylık ücret 250 € ‘dur ve birçok insan evlerini sadece odun, biyokütle yakıt peletleri veya hatta bazen plastik yakarak ısıtmayı göze alabilir. AB emisyon standartlarını karşılamayan eski arabalar ucuza ithal edilmekte ve satılmaktadır ve toplu taşıma sınırlıdır. Enerji santralleri ve sanayi de rol oynamaktadır. Bütün bu bulanık hava şehrin her tarafındaki yüksek dağlar tarafından hapsolmuş durumda; kışın, sıcaklık inversiyonu vadinin üzerinde soğuk havayı kilitleyen ılık bir hava sızdırmazlığı yaratır . Üretilen tüm duman ve dumanlar burada da sıkışıp kalır.
Ancak, Avrupa’nın en kirli şehri için, AirCare uygulaması gelmeden önce hava kalitesinin ne kadar kötü olduğuna dair nispeten az farkındalık vardı. 2015 yılında, daha sonra 22 yaşında bir mühendislik öğrencisi olan Gorjan Jovanovski tarafından tesadüfen geliştirilmiştir. “Kendime Android için nasıl uygulama geliştirileceğini öğretmeye çalışıyordum” diyor, o sırada çevresel sorunlara özel bir ilgisi olmadığını da sözlerine ekledi. Devlet tarafından işletilen ölçüm istasyonlarından toplanan kirlilik rakamlarıyla karşılaştığında bazı fikirler almak için bir hükümet web sitesine göz atıyordu.
“Kirlilik olduğunu biliyordum ama ne kadar kötü olduğunu bilmiyordum” diye hatırlıyor. “Verilere bakıyordum ve düşündüm ki, bu rakamlar çok yüksek… yanlış olabilir mi? Sensörler arızalı olabilir mi? Kirlilik hakkında hiçbir şey bilmiyorum, bu yüzden her şeyi araştırmam gerekiyordu. ”
Jovanovski uygulamayı oluşturdu ve yayınladı, ancak popülerliğini ne kadar çabuk kazandığına hazırlıklı değildi. “Aslında teknik sorunlara neden oldu çünkü pek çok kullanıcı için optimize edilmedi” diyor. “İnsanlar sosyal medyada kirlilik seviyelerinin ekran görüntülerini paylaşıyordu. Bazıları protesto işareti olarak profil resimlerinin üzerinde kırmızı bir daire kullanmaya başladı. ”
Tabii ki, bazı insanlar da şüpheliydi. “Siyasi partilerin birinden olduğum ve bunu düşmanlığı yaymak için yaptığım konusunda birçok söylenti vardı” diyor. “Sonra insanlar yavaş yavaş“ oh bekle, gerçek bu ”fark etmeye başladı.”
Uygulamanın yayınlanmasından sonra oluşan gruplardan biri, çok çeşitli çevresel konularda kampanya yürüten O2 Girişimi idi. “Gorjan insanlara anlamak için ihtiyaç duydukları şeyi verdi,” diyor grubu kurucu yapan Eli Pesheva. “Basit. Kırmızı bir daire varsa, sağlığınız tehlikede. Ailenizin hayatı tehlikede. ” O ve diğer aktivistler kısa süre sonra sosyal medya aracılığıyla bir araya geldi. “Değişim için zorlayabilecek kritik bir kitle olabileceğini fark ettik.”
Sonbahardan ilkbahara kadar birçok bronşit vakası göreceğim. Sanki çocuklar geldiğinde boğuluyorlar – aslında nefessizler – Mimi Kimovska-Hristova
Pesheva, kirliliğin sağlığa etkileri konusunda ilk elden deneyime sahiptir. Yıllarca Üsküp’ün en alçak bölgelerinden biri olan ve bu yüzden de en kirli olan Novo Lisice semtinde yaşıyordu. “Hiç sorun yaşamadım ama kocam ve iki kızım nefes alamadı” diyor. “Her zaman alerji ve solunum yolu enfeksiyonları ile mücadele ediyorlardı.” Birkaç yıl önce, aile şehir dışına doğru yokuş yukarı gitme kararı aldı. “Kışın, evime giden yol boyunca gidiyorsun ve kirlilik çizgisini geçiyorsun” diyor. “Sanki bulutlardan ve gökyüzüne çıkmışsın. Bunun şimdiye kadar verdiğimiz en iyi karar olduğunu söylüyoruz. ”
Şehir Genel Hastanesi yoğun bakım ünitesinde bir çocuk doktoru olan Mimi Kimovska-Hristova, yıllardır Üsküp’ün çocukları üzerindeki toksik havanın etkilerine tanık oldu. “Çocukların çok daha küçük hava yolları var, bu yüzden partikül madde daha kolay sıkışıyor” diyor. Hava kirliliği, solunum yollarını çizen koruyucu dokuya zarar vererek virüslere ve bakterilere karşı daha savunmasız kalır ve aşırı mukus üretilir ve öksürüğe neden olur. ( Hava kirliliği ve Covid-19 gibi solunum hastalıkları arasındaki bağlantı hakkında daha fazla bilgi edinin )
Kimovska-Hristova, “Sonbahardan ilkbaharın başlarına kadar birçok bronşit vakası göreceğim” diye devam ediyor. “Geldiklerinde boğuluyorlar gibi – aslında nefes nefese.” Ailelerin şehir merkezinden daha az kirli bir mahalleye taşınmayı göze alabilecekleri takdirde, çocuk bedenlerinin kolayca iyileşebileceğini ekliyor. Kimovska-Hristova ayrıca çocuklarda “boğazdaki tümörler gibi görmeyi beklemediğimiz” yüksek astım ve kanser oranlarını görüyor.
Uygulamanın lansmanından önce Pesheva, çevre protestoları için birkaç yüzden fazla kişiyi seferber etmenin zor olduğunu söylüyor. Ancak Aralık 2015’te, kış dumanı zirvede, 1000’den fazla kişi Üsküp’ün ana meydanında hava kirliliğini protesto etmek için toplandı . Pesheva, “İnsanlar her gün sosyal medyada bizimle iletişime geçiyor, ne yapabileceklerini ve nasıl katılabileceklerini soruyordu” diye hatırlıyor.
Ancak, AirCare’in kullandığı kirlilik verileriyle ilgili bir sorun vardı. Çekildiği hükümet ölçüm istasyonlarının bakımı son derece pahalıdır ve sıklıkla arızalanır veya bozulur. Bu, uygulamada gösterilmeyen okumalara yol açar. Batı Balkanlar’daki hava kirliliğine ilişkin 2019 BM Çevre Programı (UNEP) raporu, istasyonları korumak için finansal kaynakların yetersiz olması nedeniyle tutarsız verilerin vurgulandığını bölge genelinde zorlaştırdı. Pesheva durumu, çalıştığı pazarlama ajansı Pance Cavkovski’de bir meslektaşı ile görüştü.
“Çevrimiçi olarak başka çözümler aramaya başladım ve sensör ekipmanını yaklaşık 60 € karşılığında satın alabileceğinizi buldum” diyor. Cavkovski ve meslektaşları yaklaşık 50 sensör sipariş ettiler ve meslektaşlarına dağıttılar. Cihazların, balkon gibi, duvara sabitlenmiş ve doğrudan güneş ışığından, yağmurdan ve bacalar gibi diğer kontaminasyon kaynaklarından uzağa yerleştirilmesi gerekir. Yer seviyesinde kirliliğin doğru bir göstergesini elde edeceklerse, dört kattan daha yüksek olamazlar.
Cavkovski, tüm okumaları harmanlayan PulseEco bir uygulama oluşturdu ve verileri açık kaynak haline getirdi, böylece AirCare’de de gösterildi. Cavkovski ayrıca insanların sensörlerin kendilerini nasıl sipariş edebileceği ve yapılandırabileceği ve diğer şehirlerin ağa nasıl katılabileceğine dair yönergeler yayınladı.
Bununla birlikte, sensörler tartışmalıdır çünkü Avrupa Hava Kalitesi Endeksinin ölçüm standartlarını karşılamamakta ve daha düşük kalitede veri vermektedirler. Sonuç olarak, ülkedeki politikacılar kullanımlarına karşı konuştular. Karadağ çevre ajansında hava kalitesi başkanı ve AB ve BM için çeşitli çalışmaların ortak yazarı olan Olivera Kujundziç, “Sivil toplumun ne yaptığını takdir ediyorum, çünkü gürültü yapmazlarsa kimse farkında olmayacak” diyor. Makedonya’nın hava kirliliği ile ilgili Kalkınma Programı. Ancak DIY çözümlerinin toplumun bilim ve uzmanlığa olan güvenine zarar verebileceğinden endişe ediyor. “Standartlara uymamız gerekiyor.”
Cavkovski, daha ucuz cihazların güvenilir olduğunu iddia ediyor. “Daha pahalı olanlar kadar iyi olduklarını söylemiyoruz, ama aynı okumaları gösteriyorlar” diyor. Jovanovski ekliyor: “Eğer hükümet doğru veri sağlamıyorsa, insanlar kendi çözümlerini bulacaklar.”
Bölgedeki birçok şirket emisyonlarını düzgün raporlamıyor – Maja Colovic-Daul
Aktivistler, sensörlerin şehrin en kötü kirleticilerini bulmalarına yardımcı olacağını umuyorlar. Ev ısıtması uzun süredir suçlu olarak suçlanıyor ve Cavkovski, insanlar soğuk kış gecelerinde ışık yakarken okumaların arttığını doğruladı. Ancak kirlilik yaz aylarında yok olmaz ve Jovanovski en yüksek değerlerin bazılarının fabrikalara ve diğer sanayi alanlarına yakın sensörlerden geldiğini iddia ediyor. Ben şehirde dolaşırken uygulamayı kontrol ederken ben de fark bir model.
Jovanovski, “Emin olmamızın tek yolu fabrikaların tesislerinde sensörlere izin verip vermediğidir, ancak şu ana kadar bizimle çalışmayı reddetti” diyor. Yorum için yaklaştığım bir fabrika, Avrupa Hava Kalitesi Endeksi standartlarına uygun olsaydı sensörlerin kurulmasına açık olacağını söyledi.
Kirlilik kaynakları konusundaki tartışmalar bilim insanlarıyla konuşurken devam ediyor. Kuzey Makedonya Çevre Sağlığı Dairesi’nden Mihail Kuchubovski, “Konut ısıtması ilk öncelik, sonra trafik ve daha sonra endüstri” diyor. Yetkili, sektörün “eskiden sorun olduğunu” da sözlerine ekliyor, ancak işletmeler, AB üyeliğine doğru ilerlemenin bir parçası olarak emisyon sınırlarını koyan bir AB yönergesi kapsamında çevresel izinler almak zorunda.
Bununla birlikte, UNEP’in 2019 araştırmasının baş yazarı Maja Colovic-Daul, bunun her zaman zorlanmadığına inandığını söyledi. Dünya Bankası ile aynı zamanda çevre ve sosyal danışman olan Colovic-Daul, “Bölgedeki birçok şirket emisyonlarını düzgün bir şekilde raporlamıyor” diyor. “Ölçüm yapmak için sertifikalı bir laboratuvara girmek zorundalar, ancak bu sonuçların genellikle sahte olduğuna inanıyoruz, çünkü laboratuvarlara ödeme yaptıkları paraya bakarsanız, böyle bir maliyet için ölçümleri bildirmek imkansızdır.” Müfettişlerin nadiren doğru ekipmana sahip olduğunu ve emisyon sınırlarını aşmak için para cezalarının nispeten düşük olduğunu ekliyor – 3000 € ila 10,000 €.
Colovic-Daul, “Bu fakir bir bölge, bu nedenle bu endüstrilerin insanları istihdam ettiği ve çok ağır para cezalarının alınmadığı sessizce kabul ediliyor” diyor. “Şirketler için para ödemek yeni teknolojiye yatırım yapmaktan daha uygun maliyetli.” Kujundziç, sanayiyi AB kurallarına uygun hale getirmenin hala “devam ettiğini” doğruladı, ancak 2023 yılında Kuzey Makedonya’nın AB üyelik hedeflerine ulaşmasının iyimser olduğunu belirtti.
Üsküp’teki aktivistler, çalışmalarının hükümeti harekete geçmeye zorladığından eminler. Pesheva, “Bütün siyasi partiler seçim programları için tavsiye istemek için geldi” diyor. “Onlara 20 sayfa verdik.”
Bununla birlikte, ilerleme yavaş olmuştur. Jovanovski, “Hükümetin hiçbir şey yapmadığını söyleyemem, ama hepsi çok küçüktü” diyor Jovanovski, şimdi PM10 seviyeleri AB üzerinde dört kat olduğunda getirilen ücretsiz toplu taşıma gibi belirli önlemlere atıfta bulunuyor üst üste iki gün boyunca sınır, “İlk etapta bu sınırın dört katından fazla olmamalı” diyor.
Genç aktivistlerle tanıştığımda onlara ülkede kalmalarına ihtiyacımız olduğunu söylüyorum. Bir şeyden hoşlanmıyorsanız, değiştirmek için savaşmalısınız – Eli Pesheva
Diğer çözümler arasında daha iyi toplu taşıma, yayalara ayrılmış bir şehir merkezi ve yakıt yakımını azaltmak için daha fazla güneş enerjisi ısıtma yer alıyor. Pesheva, “Pek çok kolay çözüm var, ama hepsi siyasi irade alıyor” diyor.
Jovanovski şimdi AirCare’i Balkan bölgesindeki 11 ülkeye yaydı. Diğer kirlilik sıcak noktaları, 2019 kışında birkaç gün boyunca dünyanın en kirli şehirleri arasında en üst sırada yer alan Saraybosna ve Belgrad şehirlerini içeriyor . Ayrıca reklam yoluyla uygulamayı finanse ediyor ve Amsterdam’da Üsküp’e tam zamanlı çalışmak için eve taşınıyor.
“Avrupa Uzay Ajansı’nın kirlilik izleme uydusu ile entegre etmek istiyorum, böylece sensör olmayan alanları kapsayabiliriz” diyor. “Ayrıca dolaşabileceğiniz bir Bluetooth sensörü için de bir prototipim var.”
Pesheva, mevcut aktivizm dalgasının ülkenin ağır göçünü yavaşlatabileceğini umuyor. “Genç aktivistlerle tanıştığımda onlara ülkede kalmalarına ihtiyacımız olduğunu söylüyorum” diyor. “Eğer bir şeyden hoşlanmıyorsanız, değiştirmek için savaşmalısınız.”
Barsov haklı olabileceğini düşünüyor. “Bu, insanların genellikle umudunu kaybettiği bir ülke çünkü değişen bir şey görmedikleri” diyor. “Ama bence yaratılan hareket bize biraz umut getirdi.” (Jessica Bateman – bbc.com/future)
2 Temmuz 2020 / ÖZGÜR İFADE