Wang Zhenyi kimdir? Astronomi bilimine ne tür katkıları olmuştur. Çin’in eski dönem gökbilimcilerinden olan bu kişiliği yakından tanıyalım. 1700’lerin sonunda, Çin’deki kadınların o sıralar dünyanın hemen her yerinde yapmalarının beklendiği şeyleri yapması bekleniyordu. Dikiş dikmek, yemek yapmak, çocuk doğurmak ve acı çekme pahasına küçük ayaklı olmak. Siyasi bakımdan yüklü metinler yazmak kadınlar için söz konusu bile değildi. Bunun sebebi özellikle bütün Çinlilerin -ister kadın ister erkek olsun- imparatoru eleştirdikleri durumlarda şiddetli cezalarla yüzleşmesiydi.
Böylesine yüklü bir iklimde toplumsal kitapçık yayımlamayı başaran bir kadının bunu hiç takmaması gerekiyordu ve Wang Zhenyi kesinlikle takmıyordu. İlgi alanlarından ötürü doğranıp paramparça edilme ya da evlenilemez olarak görülme (büyük dehşet!) tehlikesini umursamayan Zhenyi, görüşlerini bütün bunlara rağmen yayımladı ve döneminin en tanınmış bilim insanlarından ve şairlerinden biri oldu.
Zhenyi (Wang soyadıydı) Çin’in son imparatorluk hükümdarlığı olan Qing Hanedanı’nın zirve noktasında feodal Çin’de doğdu. Ülke o sıralar yalnızca sürdürülemez bir nüfus patlamasıyla değil, aynı zamanda Çin’in Birmanya’yı fethetmeye çalıştığı yıkıcı Çin, Birmanya Savaşı’yla da uğraşıyordu.
Hanedanın Qianlong Imparatoru olarak bilinen dördüncü hükümdarı, Konfüçyüs kültürünü muhafaza etmek istiyordu, o yüzden sanat eserlerini, tarihi belgeleri ve ender kitapları içeren imparatorluk koleksiyonunu geliştirdi. Ama mutlak güce sahip çoğu kişi gibi imparator da işi biraz fazla ileri götürdü ve edebiyatı takdir etmekten edebiyata zulmetmeye geçti. Ürettiğiniz şeyleri sanatsal açıdan beğenmezse işler kitap yakmaya, kelle kesmeye, yazarları ve sanatçıları acılar içinde ölünceye dek paramparça etmeye varabiliyordu. Bilirsiniz işte, her zamanki şeyler.
Zhenyi’nin Hayatından Kareler
Zhenyi varlıklıydı (bu her dönemde, hemen herkesin durumunu iyiye götüren bir şeydir) ama Wang ailesi düşüşe geçmişti. Zhenyi’nin dedesi eski valiydi ve ailenin şu an doğu Çin’deki Nanjing yakınında bulunan evi yetmiş beşten fazla kitaplığı içeren (Qing Hanedanı için Hogwarts ebadında sayılır) destansı bir kütüphaneye ev sahipliği ediyordu. Zhenyi çocukluk döneminde dedesinin koleksiyonunun tamamını okumayı kendisine görev edindi ve her nasılsa aynı anda, Moğol bir generalle çalışarak binicilik sanatını ve okçuluğu öğrenecek vakti bulmayı başardı (ne de olsa matematik ve bilim alanında ders almadan dâhiye dönüşmek onun için yeterli değildi). Zhenyi muhteşem olduğunun farkındaydı da. Çok sevilen şiirlerinin birinde tutkusunun “erkeklerden bile güçlü” ve genelde “makyajla ata binmeye isteksiz” (bu gayet anlaşılır, çünkü o zamanlar göz kalemi muhtemelen suyla siliniyordu) olmak olduğunu yazmıştır.
Kendi kendine ders çalışarak geçirdiği etkileyici çocukluk döneminden sonra yeniyetme Zhenyi, babasıyla birlikte Çin’in hemen her yerine yolculuk yaptı ve ülkenin yaşadığı sorunların birçoğuna birinci elden tanık oldu. Nüfus öyle hızlı artmıştı ki herkese yetecek kadar kaynak yoktu. Bu yüzden yoksul ve aç insanlar ekilebilir azıcık alan için savaşmaya başlarken zenginler duruma kayıtsız kalıyor ve sorunlardan etkilenmiyordu. Ülkesinin yüzde 99’luk kısmının çilesini görünce ıstıraba kapılan Zhenyi hislerini adaletsizlikle ilgili bir dizi şiirle ifade etti (ne de olsa Twitter henüz icat edilmemişti). Bu şiirler dönemin çoğu kadın şairinin kullandığı kibar, yumuşak dille yazılmamıştı. Bunlar Çin’deki sınıflar arasındaki muazzam eşitsizliğin sert, lafını sakınmayan betimlemeleriydi:
Zhenyi Döneminde Çin’deki Durum
Çin’de o sıralar birçok astronomik prensip hâlâ devrim niteliğindeydi. Ama keskin gözlü Zhenyi yenilikçiliği sürdürerek gündönümlerini; Güneş’in, Ay’ın ve gezegenlerin dönüşlerini, trigonometriyi ve Pisagor teoremini betimleyen ve Dünya’nın yuvarlak olduğunu, dolayısıyla yakın zamanda kenarından düşmeyeceğimiz gerçeğini dile getirdiği tezler yazıyordu. En ileri derecede çığır açan yayını, The Explanation of a Solar Edipse (Güneş Tutulmasının Açıklaması) adlı bilimsel eserdi bu, Zhenyi’nin yaşadığı yerde herhangi birinin bu konuda yazdığı ilk eserdi. Zhenyi kuramını kanıtlamak için bir bahçeye yuvarlak bir masa koydu (masa Yeryüzü’nü temsil ediyordu), onun üzerine bir lamba astı (Güneş) ve masanın bir tarafına yuvarlak bir ayna koydu (Ay). Sonra üç nesneyi, temsil ettikleri gökyüzü cisimlerinin ettiği şekilde hareket ettirdi ve bam! Güneş tutulmasının bu kanıtı, modern bilim fuarlarına yakışacak türdendi.
Ama Zhenyi’nin gösterişli araştırmaları, onun sosyal hiyerarşinin her seviyesindeki insana ulaşma tutkusunu azaltmadı. Zhenyi, herkesin kitaplara ve eğitime kendisi gibi kolayca erişemediğini biliyordu (kendinden önce bilimsel tezler ve matematik teorileri yayımlayan birçok erkeğin bu konuda çok kötü olduğunun da farkındaydı), o yüzden eski, esrarlı metinlerin bazılarını basit dilde yeniden kaleme alıp bunları yeni başlayanlar için yayımlayarak Bilim’in Neşesi’ni yaydı. Üstelik bunu, o sırada bizzat yazmakta olduğu onca kitabın üzerine yaptı. Zhenyi aslında on sekizinci yüzyıl Çin’inin Bili Nye’ıydı. Bugün hayatta olsa Kozmos’u o sunardı.
Wang Zhenyi ve Evlilik Yılları
Peki ya “evlenilemez” olmakla ilgili onca şey? Zhenyi çok geçmeden onu olduğu gibi seven (zaten kim sevmezdi ki?) süper bir adam buldu ve yirmi beş yaşındayken yüzüğü parmağına taktı. Ama evlilik onu hiç yavaşlatmadı; Zhenyi hem sınıflar, hem cinsiyetler arası eşitliğin lafını sakınmayan avukatı olmayı sürdürdü. Wang Zhenyi metinlerinden birinde, Qing Hanedanı Çin’indeki hemşerilerinin çoğunluğunun “kadınların sadece yemek yapıp dikiş dikmesi gerektiğine” inandığını söylüyordu. Ayrıca onları kınıyor çünkü onun deyişiyle erkekler ve kadınlar “okuyup öğrenmek için aynı sebeplere sahip insanlardan ibaret”.
Wang Zhenyi yirmi dokuz yaşındayken ölmüş olsa da sıradan bir İnsanın bilimsel başarılarının %300.000 kadarını elde etti ve arkasında daha iyi, daha zeki bir dünya bıraktı. Bu sırada kadınların on sekizinci yüzyıl Çin’indeki konumunu geliştirdi.