Dünya Mutluluk Raporu üzerinde tartışmalar sürüyor. Raporda, Finlandiya’nın yedinci kez en mutlu, Afganistan’ın ise en mutsuz ülke olması tartışma yarattı. Avrupa’nın kuzeyindeki insanların neden daha mutlu veya diğerlerinin zengin olmalarına karşın niçin daha mutsuz olduğuna ilişkin fikirlere odaklanıldı. Ancak temel soru atlanmış gibi görünüyor: Ulusların mutluluğu karşılaştırılabilir mi? İleri sürülen ölçümlere ne kadar itibar göstermeliyiz? Vox’ın kıdemli muhabiri Sigal Samuel, bu soruların yanıtları araştırdı.
Yazısından öne çıkan bölümleri aktarıyoruz:
“Amerika’nın gerçekten mutsuz olduğunu biliyoruz. Finlandiya ise en mutlu ülke. Öyle değil mi?
Geçen hafta açıklanan ve küresel mutluluk seviyeleri üzerine geniş kapsamlı bir araştırma olan Dünya Mutluluk Raporu’nda böyle yazıyor. Ancak bavullarınızı toplayıp Kuzey Avrupa’ya taşınmadan önce, uzmanların kimin mutlu kimin mutsuz olduğunu nasıl belirlediğine bir göz atmak isteyebilirsiniz.
İster inanın ister inanmayın, bu genellikle tek bir soruya dayanıyor. Anketörler Cantril Merdiveni denen bir şey kullanıyorlar. Şöyle soruyorlar: “Lütfen en altta sıfırdan en üstte 10’a kadar numaralandırılmış basamakları olan bir merdiven hayal edin. Merdivenin tepesi sizin için mümkün olan en iyi hayatı, merdivenin dibi ise sizin için mümkün olan en kötü hayatı temsil ediyor. Şu anda kişisel olarak merdivenin hangi basamağında durduğunuzu söyler misiniz?”
Daha fazla okumadan önce, soruyu nasıl yanıtlayacağınızı bir an için düşünün. Hayatınızın beşlik düzeyde olduğunu söyleyebilir misiniz? Yoksa yedi yahut dokuz mu?
Bu alıştırmayı ilk yaptığımda, hayatımın 10 üzerinden yedi olduğunu söylemiştim. Ancak bu cevabın arkasında daha karmaşık bir gerçek vardı. Başlangıçta hayatımı altı olarak değerlendirmeyi düşünmüştüm. Yine de aşırı yoksulluk içinde yaşayan insanlarla ilgili yıllarca yaptığım haberlerden gelen bir ses beni çekiştiriyordu. Onların hayatlarıyla kıyaslandığında, benimkinin muhtemelen oldukça kolay olduğunu düşündüm. Bu yüzden notumu yükselttim.
Siz de kendinizi dolaylı olarak benzer bir şey yaparken buldunuz mu? Kendinizi başkalarıyla olumlu ya da olumsuz olarak kıyasladınız mı?
İskandinavya ve ABD’deki araştırmacıların yeni bir makalesi, bunun aslında çok yaygın olduğunu ve sorunun kendisinde bir kusur olabileceğini öne sürüyor. Soru, bir merdiven resmi göstererek ve bazı insanları “en üstte” diğerlerini ise “en altta” hayal etmelerini söyleyerek, katılımcıları gerçek mutluluklarından ziyade statülerini düşünmeye sevk ediyor olabilir.
Mutluluk ve statü elbette çok farklı şeylerdir. Biri genel refahla ilgiliyken diğeri daha çok başkalarına göre ne kadar güce veya servete sahip olduğunuzla ilgilidir. Eğer insanların mutluluğunu ölçmek için kullanılan ana soru aslında genel refahı ölçmüyorsa, sonuçlarımız bizi yanlış yönlendiriyor olabilir.
Dünya Mutluluk Raporu gerçekten neyi ölçüyor?
İskandinavya ve ABD’li araştırmacılardan oluşan ekip, önceki yıllara ait Dünya Mutluluk Raporlarını incelerken bazı “ilginç özellikler” fark etti.
Birincisi, ülkeler zenginleştikçe insanlarının da daha mutlu olmasını bekleriz. Ancak daha yüksek GSYİH her zaman artan mutlulukla ilişkili değil. ABD ne kadar zengin olursa olsun, Amerikalılar çeşitli nedenlerle daha mutsuz hale geliyor. Portekiz ve İtalya gibi bazı yüksek GSYH’li Avrupa ülkelerindeki insanlar, düşük GSYH’li Latin Amerika ülkelerindeki insanlardan daha düşük yaşam memnuniyeti bildiriyor.
Neler oluyor?
Ayrıca, insanlara Cantril Merdiveni’ni gösterip hangi basamakta olmayı tercih ettiklerini sorduğunuzda, çoğunun 10 demediği ortaya çıkıyor. Ortalama olarak sekiz diyorlar. Bu… şaşırtıcı! Unutmayın, 10 “sizin için mümkün olan en iyi hayatı” temsil eder – elbette herkes bunu ister, değil mi?
Sorunun çerçevesinin katılımcıları önyargılı hale getiriyor olabileceğinden şüphelenen araştırmacılar, bunu deneysel olarak araştırmaya karar verdiler. Rastgele katılımcı grupları topladılar ve onlara refahı ölçmeye çalışan bir sorunun farklı versiyonlarını sundular.
Orijinal Cantril Merdiveni’ni denediler, ancak soruyu merdiven resmi ve aşağıdan yukarıya açıklama olmadan da yönelttiler. Ayrıca, bir merdivenden, bir alttan veya üstten, hatta “mümkün olan en iyi yaşamdan” bahsetmeyen, bunun yerine sadece “mutluluk” veya “uyumdan” bahseden versiyonları da denediler. Daha sonra insanlara soruyu yanıtlarken akıllarında ne olduğunu sordular ve yanıtları analiz etmek için yapay zekâ kullandılar.
Araştırmacılar sorunun her bir versiyonunun farklı çağrışımlar yarattığını tespit etti. En önemlisi, orijinal Cantril Merdiveni katılımcıları daha çok güç ve zenginliğe odaklanmaya yöneltti, çok geniş veya bütünsel bir refah kavramına değil.
Merdiveni kaldırınca ne oldu?
Araştırmacılar ayrıca, merdiven sembolünü ve tanımını kaldırdıklarında, insanların refahı daha çok zihinsel ve fiziksel sağlık, ilişkiler ve aile ile ilişkilendirdiklerini bulmuşlar. Hâlâ parayı düşünüyorlar, ancak zenginlik açısından düşünmek yerine finansal güvenlik açısından düşünüyorlar (önemli olan diğerlerinden daha zengin olmak değil, sadece iyi bir yaşam için yeterli paraya sahip olmak).
Ve en önemlisi, hangi mutluluk seviyesini tercih edecekleri sorulduğunda, daha sezgisel bir yanıt vererek, spektrumun ucundaki “10”a daha yakın cevaplar verdiler.
Bu mantıklı. Eğer 10’un diğerlerinden daha zengin olmakla ilgili olduğunu düşünüyorsanız, tercih ettiğiniz seviyenin bu olduğunu söylediğinizde kendinizi aşağılık biri gibi hissedebilirsiniz – sanki diğerlerinden daha üstün olmak istediğinizi söylüyormuşsunuz gibi gelir. Ayrıca, araştırmacıların da belirttiği gibi, “Merdiven çerçevelemesinin hiyerarşik bir bakış açısı dayatması ve bireylerin bunu, ilişkilerde aidiyet ve karşılıklılık gibi refahın diğer temel yönleriyle daha az uyumlu olarak yorumlamasına neden olması muhtemeldir.”
Kimin en mutlu olduğunu karşılaştırmanın büyük ironisi
Buradan çıkarılacak sonuç, Dünya Mutluluk Raporu’nun faydasız olduğu ya da mutluluğu ölçme çabalarının saçma olduğu değil. Bu çabalar, dünyanın dört bir yanındaki politika yapıcıların, hangi şeylerin mutlulukla güçlü bir şekilde ilişkili olduğunu anlamaya çalışarak bu şeylere yatırım yapabilmeleri için bilgilendirilmelerine yardımcı olabilir.
Ancak ölçümlerimizin genellikle kültürel metaforlarla birlikte geldiğini unutmamalıyız. Biz farkına bile varmadan sonuçları etkileyebilirler. Cantril Merdiveni’nde de durum böyle görünüyor – ve bu da sonuçları büyük ölçüde dikkate almamız gerektiği anlamına geliyor.
Ayrıca benim mutluluğumu sizinkiyle ya da benim ülkemi sizin ülkenizle kıyaslamanın büyük bir ironi olduğunu da unutmamalıyız. Herhangi bir psikoloğun size söyleyeceği gibi, kendimizi başkalarıyla kıyaslamak bizi çok mutsuz edebilir!
Sosyal medya mutsuzluğu körüklüyor mu?
Aslında bu, genç Amerikalıların neden bu kadar mutsuz olduğuna dair her tartışmanın bir parçası olmalı – Dünya Mutluluk Raporu sayesinde geçtiğimiz hafta medyada çokça yer alan bir tartışma. Bu mutsuzluktan genellikle akıllı telefonlar ve özellikle de sosyal medya sorumlu tutulurken, insanları bu kadar mutsuz eden teknolojinin ne olduğunu sormak zorundayız. Araştırmalar bunun büyük bir kısmının Facebook, Instagram ve diğerlerinin sosyal karşılaştırmayı körüklemesinden kaynaklanabileceğini gösteriyor.
Sosyal karşılaştırmanın zehirliliği, daha yüksek GSYH’nin her zaman artan mutlulukla ilişkili olmadığı gözlemini anlamaya da yardımcı olabilir. ABD yüksek bir GSYH’ye sahip, ancak aynı zamanda son derece yüksek bir eşitsizliğe de sahip. Dolayısıyla pek çok Amerikalı kendilerini daha zengin olan diğer Amerikalılarla kıyaslıyor ve bunun sonucunda daha mutsuz oluyor.
Maryland Üniversitesi’nde kamu politikaları profesörü ve Gallup’ta kıdemli bir bilim insanı olan Carol Graham geçen yıl bana, “Zengin ülkelerde, nüfusun büyük bir kesimi emsallerine göre geriliyorsa, gelecek için umutları yoktur” demişti.
Stanford’da psikolog olan Jamil Zaki, “Onlarca yıllık kanıtların gösterdiği gibi, mutluluk genellikle kendimizi başkalarıyla kıyaslamaktan değil, onlarla bağlantı kurmaktan gelir; bu da [Dünya Mutluluk] raporunun bazı temel değişkenlerinde eksik olabilecek bir şeydir” dedi. “Bu nedenle, raporla ilgili birçok manşetin ülkelerin mutlulukta nasıl ‘sıralandığına’ odaklanması ironik, bu da mutlu olmayı neden bu kadar zor bulduğumuzun bir parçası olabilecek rekabetçi bir görüşü güçlendirmektedir!”
Bu yazı ilk kez 2 Nisan 2024’te yayımlanmıştır.