Serinin diğer yazıları için Bir Cinayet Öyküsü.
Dar bir sokakta, yeni inşa edilmiş bir apartmanın en üst katında oturuyorum. Sık sık, komşumun hediye ettiği kaçak çayımı demler, balkona çıkar ve sokağı seyrederim. Mahalle sakinlerini yakından tanıyor olmasam da onları gözlerimle takip eder, uzaktan selam veririm. Dedikodular ve şehir efsaneleri de kulağıma kadar gelir. Bugün, yüz elli metre kadar ötede, mahallenin en eski apartmanının önünde polisler var. Olay yeri şeridinin hemen dışında mahalle sakinleri kümelenmiş. Bir ambulans yanaşıyor apartmanın önüne. Fakat sağlık görevlilerinin hiç de acelesi varmış gibi görünmüyor. Yavaş hareketlerle apartmana yöneliyorlar. Bugüne kadar yaptığım gözlemlere ve duyduğum dedikodulara dayanarak, yani biraz destekli sallayarak, bir cinayet işlendiği kanısına varıyorum. Apartmanın zemin katında oturan ve son yıllarda münzevi bir hayat yaşamaya başlamış emekli edebiyat öğretmeni öldürülmüş olmalı. Sık sık görüldüğü penceresinde bugün görülmedi. (Balkonda oturduğum zamanlarda bazen pencerede görülen bu emekli öğretmeni uzun uzun seyrederdim. Gün geçtikçe sararıp solduğunu fark etmiştim.) Olay yeri şeridinin etrafında kümelenmiş insanların arasında da değil. Katilin kim olduğuna dair bir fikrim var. Zengin bir karı koca, apartmandaki diğer tüm daireleri satın almıştı. Emekli öğretmenin inadını kıramamışlar yani zemin kattaki bu daireyi bir türlü satın alamamışlardı. Muhtemelen, onu sinsi bir zehirle yavaş yavaş öldürdüler. Muhtemelen, apartmana sahip olmak için bir cinayet işlediler. Klişe bir hikâye… Ama unutmayın, klişeler çoğunlukla hakikati ifade ederler.
***
Kültür-sanat edebiyatı öldürüyor mu? Ben bu işin uzmanı değilim. Bu soruya bir cevap ararken yaptığım şey -aynı yukarıda kurguladığım hikâyedeki gibi- ilgilendiğim bir olaya uzaktan bakarak, destekli bir tahmin ortaya koymaktan ibaret. Karakterimiz, emekli edebiyat öğretmenini yakından tanımıyor. Kimdir, necidir diye sorsanız, yüzeysel birkaç şey söylemekten öteye gidemez: Kısa boyluydu, beyaz tenliydi, kıvırcık saçlıydı, vesaire. Balkondan seyredip gördüğü kadar… Bir de onun hakkında başkalarından duyduklarını sıralar en fazla. Peki, ben öldürüldüğünü iddia ettiğim edebiyatı tanıyor muyum? Doyurucu bir tanımını yapabilir miyim mesela? Hayır. Hayranlıkla seyrettiğim, ona yakın olmaya çalıştığım bu kavramın bendeki izlenimini aktarabilirim elbet ama dört başı mamur bir tanım yapamam. Yani çıkıp da kendimden emin bir ifadeyle, “Edebiyat öldü. Katili de kültür-sanattır.” dersem en hafif ifadesiyle ukalalık etmiş olurum, öyle değil mi? Öyleyse benim teorimi, televizyonda bir dedektiflik filmine tam da yarısında denk gelen ve beş dakika içinde katilin ve maktulün kim olduğuna dair destekli bir fikir edinen kişinin teorisi gibi değerlendirin.
Edebiyatın doyurucu bir tanımını yapamayacağımı söyledim. Daha önce yapılmış tanımlardan birini ya da birkaçını da burada dillendirmeyeceğim. Nasıl bir edebiyat tasavvur ettiğim, edebiyat denildiğinde zihnimde uyandırdığı şeyin ne olduğu bu yazı dizisi içerisinde tecessüm edecektir diye ümit ediyorum. Edebiyat denildiğinde herkesin kafasında az buçuk bir şey canlanır ama kültür-sanat adıyla benim kişileştirdiğim imajın ne olduğunu açıklamakla mükellefim. Bu girizgâhta teorime kısa bir giriş yaptıktan sonra, ikinci yazımı tamamen bu imajı tarif ve tasvir etmeye ayıracağım.
***
Eğlence endüstrisi ve onun zevcesi hâline gelen sanat, neredeyse her endüstrinin yaptığı gibi, kârını maksimize etmenin yolunu arıyor. Bunun da iki temel yolu var: yüksek zevke hitap eden pahalı ürünler ortaya koyarak çok seçkin bir grup sanatsevere ulaşmak ya da geniş halk kitlelerine ulaşacak ucuz ürünler ortaya koyup sürümden kâr etmek. Özellikle bu ikinci yöntem için elzem olan şey ise tanıtım, bir diğer ifadeyle reklam. İşte benim zihnimdeki kültür-sanat imajı bu ihtiyacı giderecek bir aracı görevini üstleniyor. Bu ay gösterime girecek filmler listesi, prömiyer yapan tiyatro oyunlarının tanıtımı, yeni çıkan ve çok satan olacağı tahmin edilen kitapların haberleri, ilk kitabı geniş yankı uyandırmış genç bir yazar ile röportaj, eski bir şairden mümkünse hiç kimseyi rahatsız etmeyecek bir iki dize ve benzeri şeyler…
Kültür-sanat diye adlandırdığım bu imajın (özellikle eğlence endüstrisi ile izdivacıyla) en temel kavramlarından biri -belki de en önemlisi- etkinlik olmuştur. İş güç dağdağası arasındaki kişinin kafasını dağıtabileceği, hoşça vakit geçirebileceği, özetle eğlenebileceği etkinlikler yaratmak ve var olan etkinliklerin tanıtımını yapmak… İşte bu yüzden, belirli saatler arasında gerçekleşen yahut kişinin kendince belirli saatlerini ayırıp alımlayabildiği ve kendine ait bir mekânı olan ürünler (dışarı çıkma ihtiyacına erdemli bir alternatif), mesela sinema filmleri, tiyatro oyunları, sergiler ve gezi turları kültür-sanatın en önemli malzemeleri hâline geldi.
Fakat, edebiyat belirli saatler arasında gerçekleşen, kendine ait bir yeri olan, bir etkinlik olarak tanımlanabilecek yahut eğlence endüstrisine kolayca malzeme edilebilecek bir uğraş değildir. Her an hayatın içinde olan, insanın bazen yanında ama çoğunlukla zihninde taşıdığı ve somutlaştırılması oldukça zor bir iştir. Bir edebi eser okuyucusunu eğlendirebilir elbet ama edebiyatın salt bir eğlence aracı olarak görülmesi ve binlerce yıllık tarihi içerisinde kazandığı derinliğin göz ardı edilmesi, onun değiştirici, dönüştürücü, rahatsız edici, kafa karıştırıcı, sağaltıcı, rafine edici niteliklerinin yok sayılması, edebiyatı bir lunapark basitliğine indirir.
Ezcümle, somutlaştırılabilen (yahut özü itibariyle somut olan) ve eğlence endüstrisinin bir sektörü hâline getirilebilen sanat ürünlerini birer etkinlik hâlinde pazarlayabilen kültür-sanatın edebiyat karşısında bir çaresizlik yaşadığını düşünüyorum. Bu çaresizliği ortadan kaldırmak [o eski apartmanda keçi inadıyla evini satmayan emekli öğretmenden evini zorla almak] için yapılması gereken şey kusursuz bir cinayet kurgulamaktı. İşte benim teorim bu. Edebiyat ölüyor. Katil zanlısı kültür-sanat. Cinayet silahı, kırmızı şaraba karıştırılmış sinsi bir zehir. Bir anda öldürmeyecek, hayat enerjisini yavaş yavaş soğuracak. Sonra bu soyut yaratığın manevi mirası somutlaştırılacak, bir etkinlik malzemesi hâline gelecek ve ipleri kültür-sanatın elinde olan bir kuklaya dönüşecek.
Siz ne düşünürdünüz?
Öne Çıkan Görsel: dualdflipflop (CC BY 2.0)