

Devletin kurucusu Eretna, aslen bir Uygur Türk'ü idi. İlhanlıların Anadolu Valisi Timurtaş, babasının İlhanlılara isyanı üzerine Mısır'a kaçmış, yerine Eretna'yı vekil bırakmıştı. Timurtaş'tan sonra Anadolu valiliğine getirilen Şeyh Hasan CelAyiride, taht mücadelesine katıldığından Eretna Bey'i görevinde bırakmıştı. İlhanlıların içinde bulunduğu durumdan faydalanan Eretna Bey, Anadolu'nun orta kesimlerinde egemenliğini kuvvetlendirdi. Bağımsızlığını ilan etti( 1344). Devletin merkezi önce Sivas, sonra ise Kayseri olmuştur. Eretna Devleti'nde önce kadılık, ardından vezirlik yapan Kadı Burhaneddin Ahmet, devletin içinde bulunduğu güç durumdan faydalanarak Sivas'ta tahta çıktı(1381). Kendisi Oğuzların Salur boyundandır. Kısa zamanda Niğde, Erzincan ve Canik (Orta Karadeniz) bölgelerini egemenliğine aldı. Böylece Eretna Devleti'nden daha güçlü bir devlet kurmuş oluyordu. Kadı Burhaneddin Osmanlılar'a karşı çetin bir mücadele vermiş idi. Ancak ölümünden sonra devlet dağıldı ve hakimolduğu bölgeler Osmanlılar tarafından ele geçirildi (1398).


Ceyhun ırmağının Aral gölüne döküldüğü yerin güney kesimleri Harezm (Harzem) adıyla anılır. Öteden beri burada hüküm sürenlere Harzemşah (Harezmşah) denilmiştir .Harzemşahlar sülalesinin atası Anuş-Tegin isminde, Begdili Türk zümresine mensup bir kişidir. Anuş- tegin Selçuklu Sultanı Melikşah'ın saray hizmetinde bulunuyordu. Oğlu Kudbeddin Muhammed, Selçuklulara bağlı kalarak, Harzemşah unvanı ile bu bölgenin valiliğini üstlenmiştir (1097-1128). Daha sonra başa geçen Atsız ve İl-Arslan devirlerinde hem Irak Selçukluları hem de Kara-Hıtaylarla mücadele edildi. Nitekim İl-Arslan, Sultan Sencer'in ölümü üzerine bağımsızlığını ilan etti (1157).
Harzemşahların en büyük hükümdarı Alaaddin Tekiş'tir (1172 -1200). Tekiş, önce Kara-Hıtaylar'ı, ardından son Selçuklu Hükümdarı II. Tuğrul'u yendi. Harzemşahlar kısa sürede sınırlarını Doğu Anadolu'dan MaverAünnehir'e kadar genişlettiler. Adeta Selçuklu devletinin vArisi oldular. Karahanlı ve Kara-hıtay devletlerine son verdiler. Ancak bu parlak dönem uzun sürmedi. 1220'de bütün ülke Cengiz Moğolları'nın istilasına uğradı. CelAleddin Harzemşah devleti yeniden toparlamak için uğraştıysa da başarılı olamadı. Ölümü üzerine Harzemşahlar Devleti tamamen ortadan kalktı (1231).


Çubukoğulları (1085-1113)
Beyliğe adını veren Emir Çubuk, Anadolu'nun fethinde ve özellikle Amid'in (Diyarbakır) ele geçirilmesinde önemli rol oynamıştır. Bir ara Selçuklular adına Amid askerivaliliğine de getirilen Emir Çubuk, Harput merkez olmak üzere Palu, Arapkir ve Çemişkezek 'te kendi hükümetini kurmuştur. Oğlu Mehmed Bey zamanında Artuklu Belek Gazi, Harput'u ele geçirerek beyliğe son vermiştir (1113).
ÇUBUK EMARETİ
Selçuk Sultan ı Melik Şah tarafından (1084 477. H) y ılında Di yarbekirin fethine memur edilen Fahr al-Davla Muhammed b. Cuhayr* in maiyetine Artuk bey ile Emir Çubuk ba şta olmak üzere, birçok Türk emirleri veritoaifti.
Diyarbakir'in muhasaras ı uzun sürdü. Bu sırada Fahr al-Davla ile Artuk Bey in aras ı açılınca, Fahr al-Davla* maiyetindeki Türk emirlerinin her birini bar tarafa gönderip civar şehir ve kasabaları _kuşattır m ıştı. ;
Harput ve dolaylan da, nievki ve tabyası hakkında evelden beri bilgisi bulunan Emir Çubuk* un idaresine verildi.
Emir Çubuk, Bizans umerasindan Philar^te in elinde bulunan Harput havalisini zaptettikten sonra şehri kuşattı, mukavemet ve bilhassa ia şe darlığı bakımından Bizanslılar rnüşkül duruma düşmüşlerdi, bu yüzden Harput kalesi kolaylıkla zapt edildi.
Bu çal ışma ve muvaffakiyetlerine kar şılık büyük Selçuk Sultanı Melik Sah* tarafından Emir Çubuk a, Harput kalesi ve bundan ba şka Eğin, Arapkir, Çemişgezek ve Hanzit (1) dolaylan da verilince Çubuk, burada bir emaret kurdu, Harput'u da bu emaretin merkezi yaptı.
(1085 478. H) tarihinde Amidi ikinci defa kuşatan Fahr al-Davla nin oğlu Zaim al-Davla Abü-l-Kas ım ın şehri ele geçirmesinden sonra Emir Çubuk, Fahr al-DavlA tarafından Amid'e istenildi. Emir, Amid'in idaresini oğluna b ıraktığı gibi Şahneligine de Emir Çubuğu tayin etti
Bu vazifede yedi sene kadar kaldıktan sonra (1092 485. H) yilında Yemenin fethine memur edildi.
Ibn al-Esirin bir fikrasına (2) göre Harput Emirliğine Çubuğun oğlu Muhammed b. Çubuk al-TürkmAn geçti.
Bir aral ık Selçuk Sultani 1. inci Kü ıç Arslan in tabiiyetini kabul ederek Musul seferine i ştirAk etti ve (1112 506. H) y ılında öldü. Yeri ne ismini biltmediğimiz bir Emir geçti (3).
Şu hale nazaran-Harput ve havalisi 25 sene kadar da Çubuklann idaresinde kaldı.
(1) Palm, Oabakçur ye Genç havalisi.
Filaretün ölümünden önce, hakim olduğu Harpııt ve çevresini Türkmen beylerinden Emir Çubuk ele geçirmiş bulunuyordu. Çubuk'un bir süre sonra Çemişgezek, Palu, Genç, Eğin ve Arapkir taraflarına da hakim olduğu görülmekt dir. Bazı tarihlerde Emir Çubuk'un Harput civarına hakim olduktan sonra, Harpı kalesinin yakınında bulunan diğer bir kalede Efrenci adlı bir Rum'un hüküm sürdüğü ve zulmüyle Müslümanları canından bezdirdiği anlatılmaktadır. Çubuk Bey'in bu Hıristiyan sergerdeyi önce hediyeler vermek suretiyle kendine çektiği sonra bir hile ile ortadan kaldırdığı belirtilmektedir31. Kaynaklarda adı verilmeye bu kalenin Harput'a. en yakın kalelerden olan Pertek kalesi olması ihtimali vardır.
Bu arada Çubuk Bey ve Türkmenleri'nin daha çok Harput ve civarın yerleştiklerini, Çemişgezek, Pertek ve Sağman gibi kalelerde ancak birer garnizon kuvveti bulundurarak bölgede hakimiyetlerini sürdürdüklerini zannediyoruz. Öt yandan Çubuk Bey ve ona bağlı Türkmenler'in Malatya civarında bir ara bulunmu ©lan Germiyanlılar olabileceği de öne sürülmüştür82.
Çubuk Oğulları'nn Harput, Çemişgezek ve çevresindeki hakimiyetleri 111 yılma kadar sürmüştür. Çubuk Beyden sonra yerine oğlu Mehmed Bey geçmiştir. Uruumiye de Büyük Selçuklulara tabi olan Çubuk Oğulları'nın zaman zaman da Anadolu Selçukluları 'na bağlandıkları anlaşılmaktadır33. hakimiyetlerinin kısa sürmüş olması sebebiyle Çemişgezek civarında Çubuk Oğullan''ndan pek bir iz kalmamıştır.
Çubuk Oğlu Mehmed Beyin ölümünden sonra yerine adını bilemediğimiz bir oğlunun geçtiği rivayet edilmektedir31. Bu rivayete nazaran Artııklu Belek Gazi'nin saltanat değişikliğinin doğurduğu istikrarsızlıktan faydalanarak Harput ve çevresin ele geçirdiği bir ihtimal olarak ileri sürülebilir. Bu sıralarda Dersim ve civarımı Mengücekliler'e ait olduğuna bakılırsa35Çemişgezek'in de Mengücekli hakimiye tine girmiş olduğu tahmin olunabilir.
Çubukogullari Döneminde Çemisgezek
Sultan Meliksah döneminde Anadolu'da fetihler devam ederken Türkmen kuvvetleri de Diyarbakir ve çevresini ele geçirmek için çalisiyorlardi. Türkmen kuvvetlerinin basarili çalismalari sonunda Diyarbakir Selçuklu hakimiyetine girince Sultan Meliksah bu çalismada büyük payi olan Çubuk Bey'i ödüllendirdi. Onu seferin komutani tayin ederek Palu, Harput, Çemisgezek ve çevrelerini ele geçirme görevini ona verdi.
Çubuk Bey, önce Harput Kalesini ele geçirdi. Ardindan basarili çalismalarda bulunarak Egin, (Kemaliye) Arapgir, Hanzit (Palu ve Genç çevresi) ve Çemisgezek Kalelerini ele geçirdi. Böylece Çemisgezek ve çevresinde Çubukogullari hakimiyeti basladi.
Çubukogullarinin Çemisgezek ve çevresindeki hakimiyeti 1092 yilinda el degistirdi. Bu tarihte Çubuk Bey'in ölümü nedeniyle Çubukogullarinin basina Mehmet Bey geçti.
Çubukoglu Mehmet Bey 1113 yilina kadar bazen Büyük Selçuklu Sultanligina bazen de Anadolu Selçuklu Sultanligina bagli kalarak varligini devam ettirdi.1113 yilinda Çubukoglu Mehmet Bey ölünce hakim oldugu bölgeler Artukoglu Balak Gazi'nin eline geçti.