2GirişÖğrenme güçlükleri, özel eğitimin yeni buna karşılık en yaygın ve en çelişkili kategorilerinden biridir. Günümüze değin üzerinde en çok tartışılan, ancak bir özel eğitim kategorisi olarak varlığı hala sorgulanmakta olan bir gruptur.ilk olarak 1963'de Samuel A. Kirk tarafından okulda ciddi öğrenme sorunları yaşayan fakat belirli diğer engelleri bulunmayan öğrenciler için ortaya atılmıştır.Öğrenme güçlükleri, Türkiye'de de bir özel eğitim kategorisi olarak yasa ve yönetmeliklerde yer almış ancak, yasal düzenlemelerin öngördüğü özel eğitim hizmetlerinin gereği gibi verilmediği bir gruptur.
3Öğrenme Güçlüklerinin Tanımı Öğrenme güçlükleri terimi, genel olarak zihinsel yetenekleri normal sınırlar içinde ya da üstünde olmakla birlikte, öğrenme sorunları yaşayan çocuklar için kullanılmaktadır.A.B.D.'de yasal olarak kabul edilen tanıma kıyasla, en yaygın kabul gören tanım National Joint Committe for Learning Disabilities tarafından önerilmiştir. İlk olarak 1981'de önerilen bu tanım 1991'de diğer dayanışma dernekleri temsilcileriyle birlikte gözden geçirilerek üzerinde en çok uzlaşılan tanım olmuştur:Öğrenme güçlükleri, dinleme, konuşma, okuma, yazma, usa vurma ya da matematik yeteneklerinin kazanımında ve kullanımında önemli ölçüde güçlüklerle kendini gösteren heterojen bir grup bozukluğu içeren genel bir terimdir.
4Türkiye'de öğrenme güçlüğü, yasal yerini Özel Eğitim Okulları Yönetmeliğinin 4. maddesinin k' fıkrasında almıştır. Buna göre:"Öğrenme güçlüğü olan, gerek zeka düzeyi yönünden ayrıcalığı olmamakla beraberyetiştiği çevrenin maddi ve kültürel yetersizliği yüzünden eğitim ve öğretimiçin ilgileri, tecrübeleri bulunmayan veya organik ve fonksiyonel sebeplere bağlıözel nitelikte anlama, anlatma, okuma, yazma, çizme, tanıma ve kavramlaştırmadagüçlükleri olan çocuklar" (M.E.B. 1990)
5Öğrenme Güçlüklerini Açıklayan Yaklaşımlar Neden bazı bireylerde diğerlerine göre farklı öğrenme yaşantıları gözlenmektedir? Bu ve benzeri soruların yanıtını açıklayabilmek için öğrenme güçlüklerinin nedenleri ve öğrenme güçlüğüne etki eden durumların açıklanmasında farklı yaklaşımlar ortaya çıkmıştır.• Klinik YaklaşımBu yaklaşıma göre, öğrenme güçlüğünün kaynağı bireyde, onun içsel özelliğindedir. Diğer bir deyişle, öğrenme güçlüğü, bireyin kişilik, biyofiziksel, psikolojik ve nörolojik gibi özelliklerinde aranarak; minimal beyin hasarları, beyin zedelenmeleri, merkezi sinir sistemi aksaklıkları gibi zedelenmeye yol açan nedenler, bu zedelenmelerin oluş zamanı, derecesi ve seyri üzerinde yoğunlaşılmıştır.
6Gelişim Geriliğini Temel Alan Yaklaşım Bu yaklaşım da, öğrenme güçlüğünün kaynağını bireyin içsel özelliğinde aramaktadır. Bu yaklaşım, nörolojik ve psikolojik süreçlerin gelişiminde akranlarına kıyasla gerilik gösteren çocukların öğrenme güçlüklü olma riski taşıdığı varsayımından hareket eder.Araştırma bulguları belirli gelişim alanlarında gelişim geriliği modelini destekler görünmektedir.
7Niteliksiz Çevre Modeli Bu yaklaşıma göre, sorunun kaynağı bireyin çevresindedir. Bu görüşün savunucularından davranışsal yaklaşımı benimseyenlerce, zihinsel veya nörolojik işlemlemeye bağlı süreçler gözlenebilir özellikler taşımadığı, yalnızca çıkarsanabileceği için ilgi alanlarına alınmamıştır.Ekolojik YaklaşımEkolojik yaklaşım, insan davranışlarının birey-çevre etkileşiminin bir işlevi olarak ortaya çıktığını savunmaktadır. Bu yaklaşımda, birey ile çevresi arasında davranışsal, bilişsel ve çevresel olarak karşılıklı birbirlerini etkileme süreci söz konusudur. Bu modele göre öğrenme güçlükleri a) doğrudan çevresel etkilere dayalı olarak ortaya çıkabilir; b) hem bireyin içsel özelliklerinden, hem çevresel etmenlere bağlı olarak ortaya çıkabilir; c) bireyin ileri derecede engelli olmasına bağlı olarak çevrenin onu uygun tepkiyi verme yetersizliğiyle ortaya çıkabilir.
8Öğrenme Güçlüklerinin Değerlendirilmesi Öğrenme Güçlüklü Öğrencileri Belirlemede Ayırıcı KoşullarOkul başarısızlığı:Öğrenme güçlüklü öğrencilerdeki okul başarısızlığı dinleme, konuşma, okuma, yazma, matematik gibi akademik becerileri öğrenmede güçlükle kendini gösterebilir.Yetenek ve akademik başarı arasında farkÖğrenme güçlükle olarak nitelendirilen öğrencilerin yetenekleri (zeka) ile başarıları (yaş ve sınıf düzeyine göre) arasında bulunan fark bir ölçüt olarak kullanılmaktadır. Örneğin, yaş ve zeka düzeyi bakımından üçüncü sınıfta bulunan bir öğrencinin bazı derslerde birinci sınıf düzeyinde olması.Öğrenme güçlüklü öğrenci kim değildir?Öğrenme güçlüklü öğrenci, zihin engeli, görme ve işitme gibi duyu organları özürleri, duygusal ve davranış bozuklukları ve bedensel yetersizlikleri nedeniyle öğrenemeyen öğrenciler değildir.
9Öğrenme Güçlüklü Öğrencilerin Gelişim Alanlarında Gözlenen Davranış Özellikleri Dil ve konuşma güçlükleriAlgısal ve algısal-motor güçlükler (görsel-işitsel algılama, görsel-devimsel, hareket ve dokunsal algı süreçlerinde sorunlar)Bilişsel süreçlerde güçlüklerBilişsel yetersizlikler, dikkat, düşünce, bellek ile üstbellek, üstbiliş ve üstdil işlevi yetersizlikleri olarak gözlenirDavranışsal ve toplumsal uyum güçlükleri:aşırı hareketlilik, dikkat eksikliği güçlükleri, toplumsal uyum güçlüklerinden sıklıkla söz edilmektedir.
10Değerlendirme Boyutları Klinik DeğerlendirmeKlinik değerlendirme, öğrenme güçlüklerini belirleme sürecini niteliksel ve niceliksel bilgi ile desteklemek amacıyla yapılır. Sürecin önceliklerinden biri, klinik muayene ile görme keskinliği, işitme testi, zeka, algı, kişilik ve başarı testleridir.Eğitsel DeğerlendirmeGünümüzde öğrenme güçlüklü öğrencilerin eğitsel değerlendirmelerinin müfredata (programa) dayalı olarak yapılması ve öğrencinin işlevde bulunma düzeyinin sınıfta uygulanan program ile bağıntılı olarak belirlenmesi hedeflenmektedir.Öğrenme ve öğretme ortamının doğrudan gözlemiİnformal ölçü araçlarıBu araçlar dil, toplumsal davranışlar, okuma, yazma, matematik gibi alanlarda bireylerin ölçülebilir nitelikteki becerilerini ölçme için kolaydan zora doğru hazırlanmış soru ve bildirimlerden oluşan kontrol listeleri, testler gibi değerlendirme ölçekleridir
11Eğitim Yaklaşımları Ne Öğretelim? Yetenek Öğretimi Yetenek öğretimi ile akademik öğrenmeye hazırlık oluşturan önkoşul giriş davranışlarının öğretimi hedeflenir. Yetenek öğretimi özellikle düşünme, işitsel ve görsel algı, dil, bellekte tutma gibi psikolojik ve bilişsel süreçlerde odaklanırBeceri ÖğretimiBeceri öğretiminde, öğrencinin, doğrudan dinleme, konuşma, söyleyiş, okuma, yazma, harfleme, matematik gibi akademik alanlarda güçlük gösterdiği beceriler üzerinde durulur.En çok araştırılmış ve geliştirilmiş beceri öğretim yaklaşımı Doğrudan Öğretim Modelidir. Doğrudan Öğretim Modelinin felsefesi “az zamanda çok iş başarmak” sözleri ile açıklanabilir.
12Öğrenme Stratejileri Öğretimi Öğrenme stratejileri, bilginin, değişik ortamlarda ve durumlarda kullanılmak üzere kazanılması, örgütlenmesi, saklanması, kontrol edilmesi, geri çağrılması ve ifadesini kolaylaştıran kurallar ya da tekniklerdir. Bu görüşten hareketle, öğrenme stratejilerinin öğretimi, öğrenciye kendi kendine düşünebilme, kendi kendini yönetme, kendi kendini denetleyebilme, kendi kendini değerlendirebilme ve kendini denetleyebilme, kendi kendini değerlendirebilme ve kendini ödüllendirme stratejileri kullanabilmeyi öğretmeyi amaçlar.Nasıl Öğretelim?Etkili Davranış YönetimiEtkili davranış yönetimi, uygulamalı davranış analizi, bilişsel davranış değişikliği ile yapılandırma ve uyaranların azaltılması gibi ortam düzenleyen teknikleri içermektedir.
13Örneğin, davranış değişikliğinin sağlanmasında, öğrencide arttırılması ya da azaltılması gereken davranışlar için pekiştirme türleri ve tarifelerinden yararlanılabilir. Arttırılması gereken hedef davranışlar (örneğin, uygun davranışlar) için etkili ödüllendirme sistemleri; azaltılması gereken (örneğin, uygun olmayan davranışlar) davranışlar için ise, ayrımlı pekiştirme, sönme, hoşa giden uyaranı çekme gibi caydırıcı sistemler kullanılabilir.Etkili davranış yönetimi ilkelerine göre:a) değiştirilmek istenen hedef davranış tanımlanır,b) hedef davranışın ortaya çıkma sıklığı ya da süresi belirlenir; ölçülür, kayıt edilir,c) hedef davranışın öncesinde ya da sonrasında yer alan olaylar gözlenir,d) gözlenen bu olayların ortaya çıkma olasılıklarının azaltılması için bir planyapılır.e) değiştirilmek istenen hedef davranış için bir öğretim planı yapılır,f) öğretim planı uygulanır,g) uygulama sırasında pekiştirme ve düzeltici dönüt süreçlerine yer verilir (örneğin,öğrenci doğru olarak yaptığında ödüllendirilir; doğru yaptığına dair bilgilendirilir),h) sonuçlar değerlendirilir.
14Bilişsel davranış değiştirme özellikle öğrenme stratejilerinin öğretiminde yararlı olmaktadır. Buna göre öğrencinin aşamalı olarak, hedef beceri üstünde düşünmeyi (örneğin, benden istenen nedir?); kendi kendini sorgulamayı (örneğin, şimdi ne yapacağım?, ...neden yapacağım? ...için ne yapmam gerekiyor? Gibi soruların sorulması), akademik stratejileri geliştirmeyi (örneğin, problemi sınıflama, örgütleme, tekrarlama; hata da yapsam önemli değil; sonunda bana bilgi kazandıracak gibi kendini güdüleme), bağımsız düşünmeyi ve genelleme (Bakalım, şimdi bunu yapabilecek miyim?) yapabilmeyi kazanması amaçlanır.
15ÖzetÖğrenme güçlükleri terimi okulda ciddi öğrenme sorunları yaşayan fakat belirli diğer engelleri bulunmayan öğrenciler için kullanılmaktadır. Öğrenme güçlükleri, Türkiye’de de bir özel eğitim kategorisi olarak yasa ve yönetmeliklerde yer almış ancak, yasal düzenlemelerin öngördüğü özel eğitim hizmetlerinin gereği gibi verilmediği bir gruptur.Öğrenme güçlüklü olarak nitelendirilen öğrenciler özellikle akademik alanları içeren becerilerde güçlük göstermektedirler. Öğrenme güçlüklü öğrencilerin pek çoğu gelişim örüntüleri yönünden de kendi yaş düzeyine uygun yeterlilikleri ve yetersizlikleri bakımından bireye özgü farklılıklar gösterebilmektedir.Öğrenme güçlüklerinin nedenleri pek bilinmemektedir. Öne sürülen pek çok engelli oluş nedeni öğrenme güçlüğü içinde geçerli olabilir. Öğrenme güçlüklerinin nedenlerinin ve etki eden durumlarının açıklanmasında farklı modeller ortaya çıkmıştır. Bir öğrencinin öğrenme güçlüklü olarak nitelendirilebilmesi için, o öğrencide gözlenmesi gereken ayırıcı koşullar öne sürülmüştür: akademik gerilik, yetenek-başarı farkı ve gelişim alanlarından bir veya birkaçında güçlük gibi..
16Öğrenme güçlüklerini belirleme süreci niteliksel ve niceliksel bilgi ile desteklemek amacıyla klinik ve eğitsel olarak yapılır. Öğrencinin psikomotor ve bilişsel süreçlerdeki durumu tanıyıcı standartlaştırılmış bağıl (norma dayalı) testler kullanılarak yapılır. Bu ölçü araçlarının gerek geçerlilikleri, güvenilirlikleri ve kullanım kolaylıkları açısından, gerekse yetenek-başarı farkını ortaya koyma açısından yeterli bir katkısı olmamaktadır.Eğitsel değerlendirme, öğrencinin işlevde bulunma düzeyini belirleme, eğitsel kararlara ışık tutma ve öğretime doğrudan hizmet etme sürecidir. Günümüzde öğrenme güçlüklü öğrencilerin eğitsel değerlendirmelerinin müfredata dayalı olarak yapılması ve öğrencinin işlevde bulunma düzeyinin sınıf müfredatı ile bağıntılı olarak belirlenmesi hedeflenmektedir. Bu değerlendirmelerde informal, ölçüt bağımlı testler kullanılmaktadır.Öğrenme güçlüklü öğrencilerin başarılı olabilmeleri için etkili öğretim ve sınıf yönetimi teknikleri kullanılmalıdır. Bir ya da birkaç disiplin alanında güçlük gösteren çocukların birebir eğitime gereksinimleri olabilir. Bu öğrencilere destek özel eğitim hizmetlerinin sağlanması gerekmektedir.Öğrenme güçlüklü öğrencilerin öğretiminde değişik yaklaşımlar kullanılmaktadır. Öğretim, öğrencinin düzeyine ve ilgisine göre düzenlenmeli, eğitim programları bireyselleştirilmeli ve beceri öğretimine ağırlık verilmelidir. Öğrenme güçlüklü bireylerin başarısızlık beklentisi içinde olabilecekleri göz önünde tutulmalıdır.Bu uygulamaları gerçekleştirmedeki başarı ise, özel eğitimci ve/veya öğretmenin değişik öğretimyaklaşımları ve öğretim tekniklerini bilmesine ve kullanabilmesine bağlıdır.