Matematik Tarihi Zincirinde Müslüman-Arap Halkası
Araplar yalnızca Hint matematiğinin değil, Eski Yunan bilim ve felsefesinin
de Hıristiyan dünyasına tanıtılmasında rol oynamışlardır. Bilim tarihini
bir bayrak yarışına benzetirsek, Araplar bu yarışta bayrağı, Hindulardan
ve Yunanlılardan teslim alıp, yaklaşık 400 yıl taşımış ve sonra batıya
teslim etmişlerdir.
Sekizinci yüzyılın başlarında, yani İslam dininin doğuşundan yaklaşık
100 yıl sonra, Araplar doğuda Hazar Denizi ve İran'dan, batıda İspanya'ya
kadar, doğu ve güneydoğu Anadolu, Arap yarımadası ve tüm kuzey Afrika'
yı kaplayan geniş bir alanı ellerinde tutuyorlardı. Hindular gibi, Araplar da
ticaretin ağır bastığı bir ekonomik yapı içindeydiler. Araplar, karada olsun,
denizde olsun Baltık denizinden Seylan'a, Çin'e kadar her yere gidiyor, mal
getirip, mal götürüyorlardı.
İşte Harun Reşid'in oğlu Memun, Bağdat'ta 813 yılında Abbasi halifesi
olduğunda, Arap dünyasının görüntüsü böyleydi. Böylesine bir toplumun
matematiğe, astronomiye ve coğrafyaya olan gereksinimi tartışma
götürmez. Araplar bu gereksinmeyi karşılamak için eski Yunan kaynaklarına
yöneldiler. Bu yönelişin en somut ·Örneği Memun'un Bağdat'ta kurduğu
Beyt el Hikme (bilim evi) adlı çeviri akademisidir. Akademinin başına Hune
yn Bin İshak getirilmiştir. Kendisi Nesturi mezhebinden bir Hıristiyan
olan Bin İshak'ın emrinde birçok Hıristiyan, Müslüman ve Yahudi çevirmen
çalışıyordu. Bu çevirmenler, felsefeden matematiğe, tıptan botaniğe kadar
Yunan bilgi hazinesinin belli başlı bütün eserlerini Arapçaya çevirdiler.
Doğal olarak, Araplar yalnızca çeviri yapmakla yetinmediler. Yunan
ve Hindu kaynaklarını yorumlayıp biçimlendirerek, kendi bilim dizgelerini
de oluşturdular.
örneğin cebir Arapların elinde bu devirde gelişti. Harzemli Muhammed Bin Musa'nın
(780 · 850) bu devirde Bağdat'ta iki kitap yazdığını görüyoruz:
Birinci kitabın adı "ilm el-Cebr ve el-Mukabele" [(terimlerin) yerini
değiştirme ve (terimleri) yoketme bilimi]. Bu kitapla "cebir" ya da batılıla·
rın deyimiyle "algebra" sözcüğü doğmuş oluyor. Kitap, birinci ve ikinci
derece denklemlerin çözümleri, basit geometri kuralları ve paranın belirli
oranlarda bölüştürülmesini öğreten miras problemlerini içeriyor. İkinci ki·
tap ise Hindu -Arap sayıları (yani bildiğimiz onlu sayma düzeni) üzerine. Bu
kitabın Arapça aslı kayıp. Latince çevirisinin başlığı ise: "Algoritmi de
Numero İndorum" (Harzemli'nin Hint Sayıları ile Hesaplama Sanatı). Bu
kitapla da, demek ki, Harzemli'nin adından "algoritma" sözcüğü doğmuş
oluyor. Memun'un Suriye'de özel bir gözlemevi de yaptırdığı biliniyor. Zamanla,
burada Arap astronomları dünya üzerinde 1 derecelik yayın uzunluğunu
hesabettiler. Böylece enlem ve boylam kavramları ortaya çıktı. Har·
zemli'nin Hint kaynaklarına dayanarak astronomi cetvelleri de derlediği
biliniyor. Ancak, Arap astronomisine en büyük katkıyı yapan kişi el-Beyruni'dir
(973 · 1048). Çok geniş kültürü olan Beyruni, Turkçe, Farsça,
Sanskritce. İbranice, Süryanice ve Arapça biliyordu. Astronomi, Matematik,
Fizik ve Tıp alanında çalışan Beyruni bir süre Hindistan'da yaşadı ve Hint
bilim ve kültürünü inceledi. Daha sonra Gazne'ye yerleşen ve orada ölen Beyruni
birçok kitap yazdı. Enlem ve boylamların hassas bir biçimde saptan·
ması için yöntem geliştiren, dünyanın kendi etrafında döndüğünü -Galile'
den 600 yıl önce- ilk öne süren odur. Beyruni'nin, ayrıca 18 kıymetli taşın
ve mineralin özgül ağırlığını da hassas olarak saptadığını biliyoruz.
Ortaçağ Araplarının bilim dünyasına katkılarını ayrıntıları ile incelemek
bu kısa yazının boyutlarını çok aşar. Ancak, gene de fizik ve matematiktikte
eriştikleri düzeyden söz etmemek olmaz.
Bu kişilerin fizikte ve mekanikte ne kadar ileri olduklarını anlamak
için zamanın modası olan "hiyal" (harika düzenler) konusuna bir göz atmak
yeterlidir.
Hiyal, özellikle suyu itici güç olarak kullanan "kendi kendine" hareket
eden mekanik oyuncaklar, saatlerdir.
Araplar bu o_yuncakları ve saatleri yalnızca yapmakla kalmamışlar, bun
ları anlatan kitaplar da yazmışlardır. örneğin bunlardan birinde Rıdvan, babası
Muhammed Bin Ali'nin 13. yüzyılın başlarında yaptığı bir su saatini anlatır.
Saat Şam'ın kapılarından birine yerleştirilmişti ve gerçek bir harika
olarak nitelendiriliyordu.
öteki eserler arasında el-Cezari'nin, Kitab el-Hiyal'i ile Benu Musa'nın
(Musaoğulları), Kitab el-Hiyal'i sayılabilir.
Ortaçağ Arap fiziği yalnızca hiyal'le uğraşmadı doğal ki, bu yazıyı çağın
en büyük fizikçilerinden birinden, el-Hassan Bin el - Haytam'dan söz ederek
bitirmek gerekir. Haytam 965'te Basra'da doğdu, 1038'de Kahire'de
öldü. Optik konusunda uzman olan Haytam "Kitab el-Manazir" (Optik Kitabı)
adlı yapıtı ile ünlüdür. 1270 yılında "Opticae Thesaurus Alhazeni" adıyla
Latinceye çevrilen bu kitap, batıdaki bilimsel düşünceyi en az 600 yıl etkiledi.
Etkiledi çünkü, kitap o zamana kadar batının bilmediği gözün yapısı,
görsel yanılmalar, serap olayı, perspektif, atmosferde ışığın kırılması, kuyruklu
yıldızlar ve belki de en önemlisi, kendi icadı olan fotoğraf makinasının
atası karanlık kutudan söz ediyordu.
Bin Haytam'ın en önemli katkısı gözün nasıl gördüğünü doğru olarak
açıklamasıdır. Haytam'a kadar geçerli olan, öklid ve Batlamyos'un ortaya
attıkları ve görme olayının gözün görülecek nesneye yolladığı ışınlarla gerçekleştiğini
öne süren kuramdı. Haytam bu kuramı reddederek, olayın bunun
tam tersi olduğunu ve gözün, nesnenin yolladığı ışınları algılayarak gördüğünü
ortaya attı.
İlginçtir, Bin Haytam bütün bu katkılarını aklı başında olduğunun bilinmesinin
tehlikeli olmadığı zamanlar yapabiliyordu.
Göze girip rahat yaşamayı amaçlamış olsa gerek, Bin Haytam, eğer
kendisine destek sağlanırsa, Nil taşkınlarını denetleyebilecek bir makina
yapabileceğini iddia etmişti. Beklediği de oldu. Mısır Fatımi halifesi el -Hakim
kendisine destek sağladı. Ancak beklemediği birşey daha oldu: Halife
makinanın derhal yapılmasını istiyordu. Yoksa, kendisini işkenceyle öldürtecekti.
El - Hakim'in şaka yapmadığını anlayan Haytam çareyi deli taklidi
yapmakta buldu ve Hakim 1021 yılında ölünceye kadar bu oyunu sürdürdü.