"Gerçeğe," demişti Lenin, Kronstadt isyanı üzerine, "bundan iyi ışık tutan bir şey olamazdı."1 1921 yılının Mart ayında, Finlandiya körfezinin donanma istihkamlarındaki Rus Devriminin "onuru ve gururu" denizciler, iktidara gelmelerine yardımcı oldukları Bolşeviklere karşı ayaklandılar. Ordu buzların üzerinden geçip ayaklanmayı ezene kadar, "Özgür sovyetler" sloganı altında 16 gün yaşayan ihtilalci bir komün kurdular. Uzun ve vahşi bir mücadeleden ve her iki taraf da ağır kayıplar verdikten sonra isyancılara zorla boyun eğdirildi.
Bu ayaklanma, derhal, bitmez tükenmez, keskin tartışmalara yol açtı. Denizciler niçin ayaklanmışlardı? Bolşeviklere göre, onlar, Rus mültecileri ve onların destekleyicileri olan Müttefik Devletler tarafından komplo yapmak üzere Batı'da eğitilmiş bir Beyaz Muhafızın ajanlarıydılar. Denizcilerin yandaşlarına göre ise, onlar, Bolşevik diktatörlüğe karşı sovyet idealini yeniden hayata geçirmek için mücadele eden ihtilalci kahramanlardı. Onların gözünde, ayaklanmanın bastırılması, Rusya'nın bir "işçi ve köylü devleti" olduğu efsanesini paramparça eden barbarca bir eylemdi. Dahası, Rusya dışındaki çok sayıda Komünist, samimi bir kitle protestosunu böylesine kabaca bastıran bir yönetime olan inançlarını sorguladılar. Bu bağlamda, Kronstadt, hayal kırıklığına uğramış radikallerin hareketle olan bağlarını koparmalarına ve ideallerinin orijinal saflığına dönmelerine yol açan daha sonraki olayların prototipini oluşturmuştur. Kulakların tasfiyesi, Büyük Temizlik, Nazi-Sovyet paktı, Kruşçev'in Stalin'i suçlaması - bunların hepsi, devrimin ihanete uğradığına inanan parti üyelerinin ve taraftarlarının parti saflarından ayrılmalarına yol açtı. "Ne ki, denek taşı Kronstadt'dı," diye yazıyordu Louis Fischer, 1949'da, "onun ortaya çıkışına kadar, duygusal olarak sallantılı, entellektüel kuşkuları olan, hatta davaya karşı olan insanlar bile iş ona saldırmaya gelince bunu reddettiler. Ben ise, uzun yıllar 'Kronstadt'sız yaşamıştım."2
s.4
Diğerleri ise kendi "Kronstadt"larını daha sonraki yıllarda buldular - 1956 Macar ayaklanmasında. Çünkü, Kronstadt'da olduğu gibi, Budapeşte'de de isyancılar, otoriter ve bürokratik bir rejimi gerçek bir sosyalist demokrasiye dönüştürmeye çalışıyorlardı. Bolşeviklere göre, böylesi bir sapma, sosyalizmin ilkelerine karşı doğrudan muhalefetten daha büyük bir tehditti. Macaristan -keza 1968 Çekoslovakya'sı- karşı-devrimci olduğu için değil, Kronstadt gibi, kendilerini Sovyet liderliğinden, sosyalizm ve devrim kavramlarıyla keskin bir şekilde ayırdıkları için tehlikeliydiler; yine de, Moskova, Macar ayaklanmasını, 1921'de olduğu gibi karşı-devrim olarak suçladı ve bastırmaya girişti. Sovyet politikasının muhaliflerinden birinin belirttiği gibi, Budapeşte'nin ezilmesi bir kere daha gösterdi ki, Komünistler, kendi otoritelerine meydan okuyanları yerle bir etmekten bir an bile geri durmazlar.
Yine de böylesi karşılaştırmalar fazla ileri götürülmemelidir. Olayların arasında 35 yıl gibi bir zaman dilimi vardır ve tamamen farklı insanların yer aldığı, farklı ülkelerde meydana gelen bu olaylar arasındaki benzerlikler yüzeysel kalmaya mahkûmdur. 1921'deki Sovyet Rusya, geçtiğimiz onlarca yıldaki Leviathan* değildi. O zamanlar Sovyet Rusya, içerde isyancı bir halkla, dışarda, Bolşeviklerin iktidardan düştüğünü görmek için can atan amansız düşmanlarla yüz yüze olan, genç ve kendini güvenlikte hissetmeyen bir devletti. Daha da önemlisi, Kronstadt, Rusya'nın içindeydi; öyle ki, Bolşevikler, Petrograd'ı batılılardan koruyacak bu en stratejik ileri karakolda bulunan kendi donanmalarında ortaya çıkan bir isyanla karşı karşıya kalmışlardı. Onlar, Kronstadt'ın, Rus anakarasını tutuşturmasından ya da yeni bir anti-Sovyet işgal için sıçrama tahtası olmasından korkuyorlardı.
s.5
Rus mültecilerinin bu ayaklanmaya yardım ettiklerine ve onu kendi çıkarları için kullanmaya çalıştıklarına ilişkin yığınla delil vardır. Ne ki, Beyazların faaliyetleri, Bolşeviklerin denizcilere karşı yaptıkları gaddarlıkları mazur gösteremez. Ancak hükümetin ayaklanmayı ezmek için gösterdiği aceleciliği anlaşılır kılar. Birkaç hafta içinde Fin Körfezinin buzları eriyecek ve batıdan gemilerle gelecek malzeme ve yardım, Kronstadt'ı yeni bir müdahalenin üssü haline getirecekti. Yapılan propaganga bir yana, öyle görünüyor ki, Lenin ve Troçki bu olasılıktan gerçekten endişelenmişlerdir.
Ne yazık ki, çok az Batılı tarihçi bu endişeleri gözönüne almıştır. Öte yandan Sovyet yazarlarına göre, uygulanan küçümsenmeyecek şiddet, isyancıların bir Beyaz komplonun ajanları ya da aldattığı kişiler olmaları olgusundan kaynaklanmaktadır. Elinizdeki kitap isyanı daha gerçekçi bir perspektifle incelemeyi amaçlıyor. Bunu başarmak için Kronstadt, daha geniş bir bakış açısıyla, politik ve sosyal olayların koşulları içinde ele alınmalıdır, çünkü bu ayaklanma, Savaş Komünizminden Yeni Ekonomik Politikaya dönüşmeye işaret eden daha geniş bir krizin parçasıdır, o kriz ki, Lenin ondan, iktidara geldiklerinden beri karşı karşıya kaldıkları en ciddi durum olarak söz etmektedir. Ayrıca, bu ayaklanmanın, Kronstadt'daki ve bütün Rusya'daki çok eski kendiliğinden isyan geleneğiyle bağını kurmak da gereklidir. Böyle bir yaklaşım, bir umut, isyancıların tavır ve davranışlarına ışık tutacaktır.
Bunun ötesinde, titizlikle tahlil edilmesi gereken çok sayıda özel problem söz konusudur. Bunların en önemlileri arasında, donanmanın sosyal kompozisyonu, ulusal çaptaki huzursuzluğun rolü, Beyaz müdahale sorunu ve isyanın ideolojik doğası bulunmaktadır. Elbette bu sorunlardan bazılarının, ilgili Sovyet arşivleri incelemeye açılıncaya kadar - ki, bu bir süre için pek mümkün görünmemektedir - kesin yanıtlarına kavuşması
s.6
mümkün görünmemektedir. Bunun için, bu kitap, izin verilen mevcut kaynaklardan yola çıkarak isyanın tam bir anlatımını sağlama girişimidir. Batı arşivlerinin çok sayıda ilgili dökümanı ve genellikle propagandaya yönelik yayımlanmış Sovyet malzemesi dikkatle kullanıldığında, bazı son derece önemli konuların aydınlanmasında gerçekten değerli olabilmektedir.
Özellikle isyancıların ve onların Bolşevik hasımlarının birbirine zıt güdüleri önemlidir. Bir yanda, tarih boyunca ortaya çıkan bütün tutkulu idealistler gibi, geçmiş çağa ve iktidarın zorunlulukları tarafından kirletilen ideallerinin temizliğine yeniden kavuşmayı özleyen, ihtilalci tutkuya sahip denizciler vardır. Diğer yanda, kanlı bir Iç Savaştan zaferle çıkmış, otoritelerine herhangi bir yeni meydan okumaya hoşgörü gösteremeyecek Bolşevikler bulunmaktadır. Her iki taraf da çatışma boyunca kendi özel amaçlarına ve tutkularına göre hareket etti. Bu, ahlaki yargıların gerekliliğini inkâr etmemek anlamına geliyor. Ancak, Kronstadt'ın verili koşullarında, tarihçi, isyancılara sempati duyabileceği gibi, Bolşeviklerin onları bastırmasının haklılığını da kabul edebilir. Bunu anlamak, gerçekten de, Kronstadt trajedisini bütünüyle kavramaktır.
s.7
1.Savaş Komünizminin krizi
1920 yılının sonbaharında, Sovyet Rusya, savaştan barışa geçme döneminin sancılarını yaşamaya başlamıştı. Altı yıldan fazla bir zamandır sürekli karışıklıklar içinde bulunan ülkede, dünya savaşından, devrimden ve iç savaştan sonra dumanlar nihayet dağılmaya yüz tutuyordu. 12 Ekim'de Sovyet hükümeti, Polonya ile bir ateşkes imzaladı. Üç hafta sonra, Beyaz generallerin sonuncusu olan Baron Peter Wrangel'in güçleri denize döküldü ve bütün ülkeyi kana boğan, parçalayan Iç Savaş kazanılmış oldu. Güneyde, anarşist partizan Nestor Mahno varlığını sürdürüyordu, fakat bir zamanlar korku salan ordusu 1920 Kasım'ında dağıtıldı ve o andan itibaren de Moskova için bir tehdit oluşturmaktan çıktı. Sibirya, Ukrayna ve Türkistan'ın yanısıra Donet kömür madenleri ve Bakü petrolleri yeniden ele geçirildi; ve 1921 Şubat'ında Bolşevik ordu Tiflis'i alıp Gürcistan'ın Menşevik hükümetini devirerek Kafkasya'nın yeniden fethini tamamlamış oldu. Üç yıl boyunca varlık yokluk mücadelesi veren, kaderi gün be gün pamuk ipliğine bağlı olan Sovyet rejimi, artık devasa Rus toprağında ve en uzak bölgeler üzerinde etkili bir kontrol kurmakla övünebilirdi.
Iç Savaşın sonu, diğer ülkelerle Sovyet Rusya arasındaki ilişkilerde yeni bir dönemin başlangıcı oldu. Bolşevikler, acil bir dünya devrimi umutlarını rafa kaldırdılar ve iç çatışmanın patlak vermesiyle 1918 yılından beri yoksun kaldıkları "nefes alma" fırsatını kullanmanın yollarını aramaya başladılar. Aynı şekilde, Batıdaki iktidarlar arasındaki, Lenin'in iktidarının yakında çökeceği beklentisi de sönmeye yüz tuttu. Her iki taraf da daha normal ilişkiler kurulmasını özlemeye başladı ve 1920'nin sonunda böyle ilişkilerin gerçekleşmemesi için bir neden kalmadı; Müttefik ambargosunun kaldırılması ve Avrupa Rusya'sındaki silâhlı müdahaleye son verilmesi, diplomatik ilişkilerin kurulması ve ticari ilişkilerin yeniden başlatılmasının önündeki en ciddi engelleri kaldırmıştı. Ayrıca, aynı yıl içinde, Rusya'yla komşuları olan Baltık ülkeleri, Finlandiya, Estonya, Latviya ve Litvanya
s.8
arasında resmi barış antlaşmaları yapılmıştı; ve 1921 Şubat'ında, Iran ve Afganistan'la barış ve dostluk anlaşmaları imzalanırken, Türklerle benzer bir anlaşmanın yapılmasının da eli kulağındaydı. Bu sırada, önemli Sovyet temsilcilerinden Krasin Londra'da, Vorovsky de Roma'da, bir dizi Avrupa ülkesiyle ticaret anlaşması yapmak için görüşmelerde bulunuyorlardı ve bu görüşmelerden parlak sonuçlar elde edilmesi işten bile değildi.
Bütün bu olumlu gelişmelere rağmen, 1920-1921 kışı, Sovyet tarihinde olağanüstü kritik bir dönemdir. 1920 Aralık'ında, Sekizinci Sovyetler Kongresinde Lenin, barışçı bir ekonomik ve sosyal yeniden yapılanmaya geçmenin hiç de kolay olmayacağına dikkat çekmiştir.3 Askeri mücadelenin kazanılmasına ve dış ilişkilerin hızla düzelmesine rağmen, Bolşevikler ciddi iç zorluklarla karşı karşıyadırlar. Rusya bitmiş tükenmiştir. Savaşın yaraları ülkenin her yanında göze çarpmaktadır. Son iki yılda ölüm oranı büyük artış göstermiştir, savaşta ölen milyonların ötesinde, açlık ve salgın hastalıklar milyonları tehdit etmektedir. Onyedinci Yüzyıldaki Istıraplar Döneminden* beri ülke böylesine acı çekmemiş ve viran olmamıştır. Tarımsal ürün feci bir düşüş göstermiştir; endüstri ve ulaşım harap durumdadır. O dönemi bizzat yaşayan birisinin deyişiyle, Iç Savaştan çıkan Rusya'nın ekonomik yıkımının, "insanlık tarihinde eşi benzeri görülmemiştir."4
Ulusun yaralarını sarmak zamanı gelmişti ve dış ilişkilerde başlayan gevşemenin iç politikaya da uygulanması gerekiyordu. Bu, her şeyden önce, Iç Savaşın aciliyetlerine yanıt
s.9
veren "Savaş Komünizmi" programının terkedilmesi anlamına geliyordu. Isminden de anlaşılacağı gibi, Savaş Komünizmi, zorlama ve murakabenin sert baskısına dayanır. Ekonomik kıtlık ve askeri zaruretler tarafından yönlendirilen Savaş komünizmine, sosyal hayatın her alanını kontrol eden aşırı merkeziyetçi hükümet damgasını vurur. O, köylünün ürününe zorla el konması esasına dayanır. Şehirleri beslemek ve beş milyon kişilik bir güç olan Kızıl Orduya erzak sağlamak amacıyla artı ürüne el koyacak silâhlı müfrezeler kırsal alanlara gönderildi. Köylülere kişisel ihtiyaçları olan yeterli miktarın bırakılması talimatına rağmen, ürünlere el koyma müfrezelerinin, ürünü kişisel tüketimi ya da gelecek seneki ekim için ayırmaya niyetlenenlere silâhın ucunu göstermesi genel bir uygulamaydı. Bizzat Lenin, " 'Savaş Komünizmi'nin özüne uygun olarak aslında köylünün yalnızca artı ürününe el koymamız gerekirken zaman zaman yalnız artı ürüne değil, fakat köylünün yiyeceği için gerekli olan hububata el koyduğumuz da olmuştur. Ordunun ihtiyaçlarını karşılamak ve işçileri beslemek için bu yola başvurduk"5 diyerek bu gerçeği kabul etmiştir. Yiyecek müfrezeleri, hububat ve sebzenin yanısıra, askeri kullanım için, genellikle herhangi bir ödeme yapmadan, atları, hayvan yemlerini, yük arabalarını da gaspediyorlardı, öyle ki, köylüler, bırakın sabun, ayakkabı, kibrit ve tütünü ya da gerekli tamiratlar için elzem olan çivi ve metal parçalarını, şeker, tuz, gazyağı gibi temel ürünlerden bile yoksun kalmışlardı.
Bolşevik rejimin zorla el koymayla (Rusçada prodrazverstka) yenilgiden kurtulduğuna en ufak bir şüphe yoktur, çünkü, hükümetten aldığı belirleyici destek olmasaydı, ne ordu, ne de şehir nüfusu ayakta kalabilirdi. Ancak bunun kaçınılmaz bedeli, köylünün yabancılaşmasıydı. Silâhların gölgesinde artı ürünlerini teslim eden, fena halde ihtiyaç duydukları tüketim maddelerinin bedeli ödenmeyen köylüler buna beklenen şekilde yanıt verdiler: Yiyecek
s.10
müfrezeleri, açık direnişle karşılaşmadıkları zaman, köylü yaratıcılığının akla hayale gelmez kaçamaklı taktikleriyle engellendiler. 1920'de, önde gelen bir otoride, toplam ürünün üçte birden daha fazlasının, hükümetin ürün toplama birliklerinden başarıyla gizlendiğini tahmin ediyordu.6 Ayrıca köylüler, yalnızca kendi doğrudan ihtiyaçlarını karşılayacak kadar toprak ekmeye başladılar, böylece, 1920 sonunda, Avrupa Rusya'sında ekilen toprak miktarı, savaşın ve devrimin patlak vermesinden önceki son normal yıl olan 1913'deki ekilen toprak miktarının beşte üçüne düştü.7 Bu firenin büyük kısmı, elbette, Rusya'nın kırsal bölgelerinin yaşadığı yıkımın sonucuydu, fakat prodrazverstma politikasının da, Iç Savaş döneminde tarımsal üretimdeki bu ölümcül düşüşe önemli bir katkıda bulunduğu kesindir. 1921 yılında üretim, savaş öncesi üretimin yarısından daha aza ve çiftlik hayvanlarının sayısı da üçte ikiye düştü. Özellikle keten ve şeker pancarı gibi temel ürünlerin, normal düzeylerinin onda birine ve beşte birine düşmesi şiddetli bir darbeydi.8
Aynı zamanda, ürünlere zorla el konması, kırsal nüfus ile kent temelli devlet otoritesi arasındaki eski mücadeleyi yeniden alevlendirdi. Bunu uzun süre önce farkeden Lenin, Rusya'nın ekonomik ve sosyal koşullarının yavaş gelişmesi pahasına, partisinin iktidarı kazanması ve elde tutması için köylülerle zorunlu bir taktik ittifaka girmişti. Bolşevikler, köylülüğü, en azından tarafsız bir durumda tutmak zorundaydılar. 1917 Aralık'ında Sol Sosyalist Devrimcilerle ortak hükümet kurulmasının başlıca nedeni buydu; Bolşevikler arasında az sayıdaki köylü kökenlilerden biri olan ve bu yönüyle tanınan M. I. Kalinin'in
s.11
Sovyet Cumhuriyeti'nin başkanı seçilmesini etkileyen de bu düşünceydi. Fakat köylülerin desteğini almanın esas yolu, toprak dağıtımıyla, onların eski chernyi peredel düşünü gerçekleştirmekti. 26 Ekim 1917 ve 19 Şubat 1918 tarihli Bolşevik toprak kararları, kırsal ahalinin popülist ve eşitlikçi talepleriyle aşağı yukarı uyum içindeydi. Köylünün isteklerine uygun olarak doktrine edilmiş olan Sosyalist Devrimcilerin tarım programını ödünç alan genç Sovyet hükümeti, topraktaki özel mülkiyeti bütünüyle ilga etti ve toprakların, yardımcı emek kiralamaksızın, kendi emekleriyle çalışan emekçiler arasında eşit olarak paylaşılmasını emretti.9 Bu iki karar, 1917 yazında ve 1920'de bizzat köylülerin aylarca önce başlattığı, toprağı bağımsız aile birimlerine dağıtarak 20 milyondan fazla küçük parçaya bölme girişimine yeni bir atılım kazandırdı.
O zaman kırsal nüfusun, Bolşeviklerin imzasını taşıyan bu kararları sevinçle karşılamasında, bu sevincini yalnızca, devletten gelen fermanlara karşı duyduğu geleneksel güvensizlikle yatıştırmasında şaşılacak bir şey yoktur. Köylüler için Bolşevik Devriminin anlamı, her şeyden önce toprağa olan açlıklarını gidermesi ve asilleri tasfiye etmesiydi, şimdi onların istediği tek şey huzurdu. Yeni toprak parçalarına yerleşen köylüler, dışardan gelecek herhangi bir davetsiz misafire karşı gözlerini dört açmışlardı. Çok geçmeden korkuları gerçek oldu. Iç Savaşın büyümesiyle ve ürünlere el koyma birliklerinin köylük bölgelerin üzerine çullanmasıyla birlikte, köylüler, Bolşevikleri, dost ve velinimetten çok, düşman olarak görmeye başladılar. Köylüler, Lenin ve partisinin, efendileri kovup halka toprak vermekteki amaçlarının yalnızca onların ürünlerine el koymak olduğunu söylüyor ve Bolşeviklerin, toprağı uygun gördükleri gibi özgürce kullanmalarını önlediklerinden şikayet ediyorlardı. Ayrıca köylüler, otoritelerin, Iç Savaş sırasında, bazı büyük aristokrat toprakları üzerinde kurdukları
s.12
devlet çiftliklerinden de rahatsızdılar. Köylülere göre, gerçek chernyi peredel'in anlamı, bütün toprakların halk arasında paylaşılmasıydı. Bu da, devlet çiftlikleriyle ebedileştirilen "ücretli köleliğin" ilgası demekti. Bunu Lenin de belirtmiştir: "Köylü şöyle düşünür: Eğer bir yerde büyük bir çiftlik varsa, o zaman ben yeniden emek kiralıyorum demektir."10
Bu politikaların sonucunda, hatırı sayılır sayıda köylü, Bolşeviklerle Komünistlerin farklı insanlar olduğuna inanmaya başladı. Köylüler, Bolşeviklerin kendilerine değerli toprak parçalarını bahşettiğini düşünürken, asillerin yerine devleti koyarak, üzerlerinde yeni tip bir kölelik düzeni kuran Komünistleri - özellikle çok iyi tanınan, "yabancı" kökenli Troçki, Zinovyev ve diğer Komünist liderleri- sert bir şekilde suçluyorlardı. "Biz Bolşeviğiz, Komünist değil. Bolşeviğiz, çünkü onlar toprak sahiplerini sürüp attılar. Komünist değiliz, çünkü onlar bağımsız toprak mülkiyetine karşılar."11 Lenin, 1921'de köylülerin tavrını böyle tanımlamaktadır. Smolensk bölgesinden bir polis raporunun gösterdiği gibi, köylülerin düşünüşlerinde bir yıl sonra da pek bir değişme olmamıştır: "Burada köylüler arasında Sovyet hükümetine ve Komünistlere karşı homurdanmaların haddi hesabı yoktur. Bırakın kulakları, orta köylüler ve yoksul köylüler arasındaki sohbetlerde bile şu sözleri duyabilirsiniz: 'onlar bizim için özgürlük değil, kölelik tasarlıyorlar. Köylülerin toprak sahiplerine bağlandığı Gudanov devri başlamıştır. Şimdi biz, Modkowskki, Aronson, vb türünden Yahudi burjuvazisine bağlanmış bulunuyoruz.' "12
Yine de, köylülüğün ana gövdesi, Beyaz restorasyona göre ehvenişer bulduğu Sovyet rejimine Iç Savaş boyunca hoşgörü göstermeye devam etti. Köylüler, yönetici partiye karşı keskin bir antipati duymalarına rağmen, toprak sahiplerinin geri dönmesinden ve
s.13
topraklarını kaybetmekten fazlasıyla korkuyorlardı. Yiyecek müfrezelerinin, pek de azımsanmayacak sayıda Bolşeviğin hayatına malolan bir direnişle karşılaştıkları doğrudur, ancak köylüler, yine de, hükümetin varlığını tehdit edecek çapta bir silâhlı direnişten kaçındılar. Gerçi, Wrangel'in ordusunun 1920 sonlarında yenilmesiyle birlikte durum hızla değişti. Beyaz tehlikesinin kalkışıyla birlikte, köylülerin prodrazverstka'ya ve devlet çiftliklerine karşı kızgınlığı kontrolsüz bir biçimde alevlendi. Köylü kalkışmaları Rusya'nın kırsal alanlarını sardı. En ciddi patlamalar, Tampov eyaleti, orta Volga bölgesi, Ukrayna, kuzey Kazak bölgesi ve batı Sibirya gibi, hükümet kontrolünün görece zayıf ve halk ayaklanma geleneğinin uzun bir şecereye sahip olduğu çevre bölgelerde meydana geldi.13
Ayaklanmalar, 1920-1921 kışında güç toplayıp hızla yayıldı. Lenin'in de işaret ettiği gibi, bu dönemde, "onbinlerce, yüzbinlerce terhis olmuş askerin" köylerine dönmesi gerilla güçlerinin saflarının kabarmasına yol açtı.14 1921 yılının başlarında, devletin bünyesini tehdit eden bir şiddet ve sosyal huzursuzluk atmosferinde 2.500.000 kişi - bütün Kızıl Ordunun neredeyse yarısı - terhis edildi. Birinci Dünya Savaşından hemen sonraki yıllarda Avrupa'nın çeşitli ülkelerinde büyük çaplı terhislerin var olan ekonomik gerilimi arttırdığı ve halktaki huzursuzluğu gerginleştirdiği bilinmeyen bir olay değildir. Fakat Rusya'da durum özellikle ciddiydi. Yaklaşık yedi yıldır süren savaş, devrim ve iç kargaşalığın beslediği kanun tanımazlık ruhunun sökülüp atılması zordu. Kökünden kopmuş sivil nüfus henüz yerine
s.14
oturmadan ordunun terhisi, Lenin'in de sözünü ettiği gibi, savaşı iş edinmiş ve doğal olarak enerjisini çeteciliğe ve isyana yöneltecek huzursuz insanlar kalabalığının ortaya saçılmasına yol açmıştı. Lenin'e göre durum yeni bir Iç Savaşı andırıyordu, üstelik daha farklı ve tehlikeli bir boyutta - Lenin'in de gördüğü gibi, daha tehlikeli boyutta, çünkü tarihe gömülmüş iflas etmiş sosyal unsurlar tarafından değil, doğrudan doğruya halk kitleleri tarafından sürdürülen bir savaş söz konusuydu. Devasa jacquerie isyanının* hayaleti, yeni bir Pugaçev ayaklanması, Puşkin'in ünlü "kör ve acımasız" deyişini hatırlatan bir biçimde, hükümetin karşısına dikilmişti - bu sırada, Bolşeviklerin geleneksel destekçisi olan şehirler tükenmiş ve iyice zayıflamış durumdaydı ve onlar da derin bir huzursuzluğun pençesindeydiler.
1920 Kasım'ıyla 1921 Mart'ı arasında çok sayıda kırsal patlama meydana geldi. Yalnızca 1921 Şubat'ında, Kronstadt isyanının arifesinde, Çeka, ülkenin çeşitli yerlerinde 118 köylü ayaklanması meydana geldiğini rapor ediyordu.15 Batı Sibirya'da isyan dalgası neredeyse bütün Tiumen bölgesini ve yakınındaki Cheliabinsk, Orenburg ve Omsk'u kapladı. Trans-Sibirya demiryolu iletişiminin ciddi bir şekilde kesintiye uğraması, Avrupa Rusya'sındaki büyük kentlerde var olan şiddetli yiyecek sıkıntısını had safhaya çıkarttı. Stenka Razin ve Pugaçev'in en büyük takipçilerinin çıktığı orta Volga'da, köylülerden, eski askerlerden, asker kaçaklarından oluşan silâhlı yağma çeteleri yiyecek aramak ve talan yapmak için kırsal alanlarda başıboş dolaşıyorlardı. Çetecilikle sosyal devrimi yalnızca ince bir çizgi ayırıyordu. Her yerde umutsuz insanlar ürünlere el koyma müfrezelerini pusuya düşürüyor ve kendilerini önlemeye cüret eden herkese karşı vahşi bir kararlılıkla savaşıyorlardı. Belki de en şiddetli mücadele, onyedinci yüzyıldan beri köylü ayaklanmalarına yataklık etmiş Tambov karatoprak* eyaletinde meydana geldi. Eski bir Sosyalist Devrimci, yetenekli bir partizan savaşçısı ve Nestor Mahno ile karşılaştırılacak ölçüde Robin Hoodvari bir üne sahip
s.15
A.S. Antonov tarafından liderlik edilen bu isyan, Kronstadt'da ayaklanan denizcileri yeni ezmiş Kızıl Kumandan Mihail Tukaçevski, büyük bir güçle gelip isyancılara boyun eğdirinceye kadar, bir yıldan fazla bir zaman kontrolsüz bir şekilde yayıldı.16
1920-1921 kışındaki büyük çapta köylü isyanlarının yanısıra, isyancı saflara katılanların sayısındaki artış da çarpıcıdır. En yüksek noktasında Antonov'un hareketi 50.000 isyancıya varmıştı, öte yandan, batı Sibirya'nın tek bir bölgesindeki gerillaların, bazı kaynaklara göre, 60.000 olarak tahmin edilmesi muhtemelen abartma olmasa gerektir.17 Baltalarla, sopalarla, tırmıklarla, bilyeli tüfek ve pistollarla silâhlanmış sıradan köylüler, düzenli ordular biçiminde örgütlenerek meydan savaşlarına girdiler, onların umutsuzluktan doğan cesaretlerinden etkilenen büyük oranda hükümet askerinin -ki, bu askerlerin çoğu isyancılarla aynı sosyal katmanlardan geliyor ve aynı tavrı paylaşıyorlardı- ordu saflarını terkettiği, hükümete bağlılıklarından en ufak bir kuşku duyulamayacak özel Çeka birlikleri ve Komünist Subay Okulu öğrencileri tarafından rapor edilmiştir. Modern silâhlardan ve etkili bir örgütlenmeden yoksun dağınık köylü çeteler, sonuç olarak düzenli Kızıl Ordu güçleriyle boy ölçüşecek durumda değillerdi. Ayrıca, her yerde ortaya attıkları, "ürünlere el koymaya son," "yiyecek müfrezeleri defol," "artı ürününü verme," "Komünistleri ve Yahudileri alaşağı et," türü benzer sloganlara rağmen, isyancıların tutarlı bir programı yoktu. Bunun ötesinde, isyancı köylüler, komiserlerin ve yiyecek müfrezelerinin geldiği, bu davetsiz misafirleri gönderen hükümetlerin bulunduğu şehirlere nefret duygularıyla doluydular. Bölgenin Bolşevik askeri komutanı, Tambov halkının, Sovyet otoritelerinden, "çapulcu komiser ve
s.16
görevlilerin" babaları, insanların ocağına incir ağacı diken tiranlık güçleri olarak söz ettiklerini belirtmektedir. Bu yüzden, Tambov'daki isyancı gruplardan birinin, ilk hedefini, "ülkeye sefalet, ölüm ve utanç getiren Komünist-Bolşevik iktidarını alaşağı etmek"18 olarak ilân etmesinde şaşılacak bir şey yoktur.
Silâhlı direniş ve ürünlerini kaçırmak gibi güçlü silâhların yanısıra, köylüler oyuna başka geleneksel protesto araçlarını da soktular: Merkezi hükümete, aciz kullarının dilekçelerini sunmak. 1920 Kasım'ıyla 1921 Mart'ı arasında Moskova'daki resmi makamlar, ülkenin her bölgesinden, Savaş Komünizminin cebri politikalarına son verilmesini talep eden dilekçe ve mektup bombardımanına tutuldular. Dilekçeciler, artık Beyazların yenildiğini, dolayısıyla ürünlere zorla el koymanın gerekçesinin de ortadan kalktığını ileri sürüyorlardı. Köylüler, bunun yerine, yöneticilerin uygun göreceği ölçüde bir artı ürünün vergi olarak alınması çağrısında bulunuyorlardı. Ve üretim için bir ek müşevvik olarak köylüler, kırsal alandaki tüketim maddesi tedarikinin yükseltilmesini talep ediyorlardı.19
Gerçi bu temel talepler, küçük mülk sahibi köylüleri, toprak elde etmek ve devrime olan desteklerine son vermek isteyen iflah olmaz küçük burjuvalar olarak gören Sovyet yönetici çevrelerinin kulaklarında pek hoş yankılar yapmıyordu. Her şey bir yana, Bolşevikler, Rus köylerinde bir kapitalist canlanmadan korkuyorlardı. Hatta tarihi bir paralellik kurarak, Batı Avrupa'da, 1848'de, reaksiyonun kalkanı rolünü oynayan köylülüğü hatırlıyor ve kendi ülkelerinde bağımsız köylü mülkiyetinin güçlenmesine yol açabilecek herhangi bir ayrıcalığı tanımaktan çekiniyorlardı. Ayrıca, azımsanmayacak sayıda Bolşevik için, ekonominin
s.17
merkezileşmiş devlet tarafından yönetilmesine dayanan Savaş Komünizmi, rüyalarının sosyalist toplumunun esaslı bir özelliğiydi ve serbest pazarı geri getireceği, köylülüğü kalıcı kılacağı için onu terketmekte isteksizdiler.
Bu görüşün etkili bir açıklaması, Komünist Partisi içindeki sol kanat Demokratik Merkeziyetçilerin liderlerinden biri olan Valerian Osinsky (asıl adı Obolensky) tarafından yapılmıştır. Osinsky, 1920 yılının ikinci yarısında yayımlanan ve yankı yapan makaleler dizisinde tavrını ortaya koymuştur. Herhangi bir ürünle vergi ödeme biçimine dönmeyi ya da serbest ticaretin yeniden canlandırılmasını reddeden Osinsky, devletin tarımsal hayata müdahalesinin azaltılması bir yana, daha da arttırılması çağrısında bulunuyordu. Tarımsal köylü krizinin tek çözümü, diye yazıyordu, hükümet görevlilerinin kontrolü ve yönlendirmesi altında "zorunlu kitlesel üretim örgütlenmesini" oluşturmaktır.20 Bunu başarmak için, diye öneriyordu, her bölgede kurulacak olan "ekim komitelerinin" başta gelen görevi ekim alanlarını genişleterek verimi arttırmak olmalıdır. Bu yeni komiteler aynı zamanda araçların kullanımını, ekim yöntemlerini, çiftlik hayvanlarının bakımını, etkili ve verimli bir üretim için gerekli diğer işleri düzenleyeceklerdi. Osinsky, bundan sonra, köylülerin tohumlarının genel bir tohum deposunda toplanarak, dağıtımının hükümetin denetimininde yapılmasının gerekli olduğu yolunda diğer bir öneri yapmaktaydı. Onun temel görüşü, bütün küçük mülklerin kolektifleştirildiği ve tarımsal emeğin toplumsal bir temelde değerlendirildiği sosyalleştirilmiş bir çiftlik sistemine dayanmaktaydı.
Ne ki, Osinsky'nin tavsiyeleri, yalnızca Savaş Komünizmiyle kısıtlı kalmamakta, gerçekte kırsal yaşamın her aşamasını ele almayı amaçlamaktaydı. Önerileri, köylüleri yatıştırmak bir yana, onların alarma geçmeleri için yeni bir sebep oluşturdu ve köylüler seslerini duyurmakta gecikmediler. 1920 Aralık'ının sonunda, Moskova'da, Sekizinci Sovyet Kongresi toplandığı zaman bunun için bir fırsat doğmuş oldu. Osinsky'nin projesi
s.18
tartışmaların odak noktasını oluşturdu. Ezici bir çoğunluğa sahip olan Komünistler planı onaylarken, bu çeşit ulusal çaptaki bir toplantıda son kez boy gösteren Menşevikler ve Sosyalist Devrimciler muhalefetlerini seslendirdiler. Menşevikler adına Fyodor Dan ve David Dallin, Sağ ve Sol SR'ler adına V. K. Volsky ve I.N. Steinberg, Savaş Komünizminin "iflas eden" politikalarını ittifak halinde suçladılar. Onlar, ürünlere el koyma politikasının, ürün üzerinden vergi ödenmesi politikasıyla acilen yer değiştirmesi ve köylünün devlete olan yükümlülüğünden arta kalan ürün için serbest ticaret hakkının tanınması çağrısında bulundular. Dan, her türlü zorlamacı yaklaşımın, yalnızca ekim alanlarının hızla azalmasına ve büyük ihtiyaç duyulan hububat üretiminin düşmesine yol açacağını belirtti; zora başvurulmaya devam edilmesi, şehirle köy arasındaki uçurumu büyütecek ve köylüyü silâhlı karşı-devrime sürükleyecekti. Benzer bir şekilde, Volsky, hükümetin gönüllü kooperatifleri teşvik etmesinde ve köylülerin kesinlikle karşı oldukları devlet çiftlikleri kurma politikasından vazgeçmesinde ısrar etti. Ve Dallin, Osinsky'nin ekim komitelerine atıfta bulunarak, her türlü yeni zorlama aracının, yalnızca var olan krizi arttırmaya yol açacağını belirtti.21
Hükümetin tarım politikasına bundan sonraki itiraz, tarım delegeleri kongresinin kapalı oturumunda, bizzat köylüler tarafından ortaya kondu. Lenin'in bizzat bulunduğu kongrede aldığı ve parti Merkez Komitesiyle Halk Komiserleri Kurulu'na sunduğu notlar büyük bir ilgiyle karşılandı. Lenin'in notlarında açıklandığı gibi, Osinsky'nin projesine karşı ittifak halinde ve sert bir muhalefet söz konusuydu. Sibirya'dan bir köylü -burası, köylü isyanının acılarını derinden yaşayan bir bölgeydi-, ekim komiteleri ve devletin köylere müdahalesinin arttırılması fikrini, gizlemediği bir horgörüyle mahkûm etti: "Osinsky Sibirya'yı bilmiyor. Ben orada otuz sekiz yıldır toprak sürüyorum, fakat Osinsky'nin dünyadan haberi yok."
s.19
Diğer delegeler de hükümetin tarımı kolektifleştirme çabalarına saldırdılar, fakat onların en çok diş biledikleri, silâhlı müfrezelerin, aylaklarla çalışkan köylüler arasında ayrım yapmaksızın kendi keyfi kotalarını doldurmak için ürünleri müsadere etmeleriydi. Bir delege, böylesine el konan çoğu ürünün ne insanların ne de hayvanların işine yaradığını belirtti. Tula'dan bir köylü, ürünlere aşırı ölçüde el konması yüzünden, merkezi Rusya'nın (kendisininki de dahil) on ilindeki karatoprakların ekilmeden bırakıldığını söyleyerek protestosunu ortaya koydu. Perm'den bir delege, eğer yiyecek üretiminin yükselmesi isteniyorsa, dedi, ürünlere zorla el koymanın kamçısı altında inlememize son verilmesi gerekir.
Birbiri ardından kürsüye çıkan konuşmacılar ürünlerinin karşılığının verilmemesini ya da çok az bir karşılık ödenmesini protesto ettiler. "Eğer bütün toprakları ekmemizi istiyorsanız," dedi Minsk eyaletinden bir köylü, "tuz ve alet verin bize. Daha ötesini söylememe gerek yok. Ata, tekerleğe, tırmığa, koronun gerekli diğer elemanlarına ihtiyacımız var. Aletlerimizi tamir etmek için metal verin bize ya da madeni para verin ki, marangoza ve nalbanta yaptıkları işin karşılığını ödeyelim." Kostroma eyaletinden bir delege şunları belirtirken, bütün delegelerin düşüncelerini ifade ediyordu: "Köylü teşvik edilmezse çalışmaz. Kamçı altında odun kesebilirim, ama hiç kimse kamçı altında ekim yapmaz." Novgorod'dan bir köylü, "teşvik nasıl olur?" diye soruyordu. "Gayet basit: hububat kadar sığır yükümlülüğünün de uygun bir yüzdeye bağlanmasıyla olur."22
Lenin, köylünün bu kötü durumuna kesinlikle kayıtsız kalamazdı. Örneğin, özel bir bölgedeki köylülere aşırı müsadere uygulandığını ve ekim için gerekli tohumdan yoksun bırakıldıklarını öğrendiği zaman, olaya köylüler adına bizzat müdahale etti.23 Daha 1920
s.20
Kasım'ında, köylülerin kesin bir dille talep ettikleri, "yiyecek yükümlülüğünden, ürün üzerinden vergiye dönüş"24 olanakları üzerine düşünmeye başlamıştı. Fakat en azından o an için böyle bir adımı erken bularak reddetti. Sekizinci Sovyet Kongresinde, Iç Savaşın yeniden başlama tehlikesinin tamamen ortadan kalkmadığını söyledi. Polonya ile barış henüz imzalanmıştı; Rusya'nın burnunun dibindeki Türkiye'de konuşlanan ve Fransa tarafından beslenen Wrangel'in ordusu ilk uygun fırsatta saldırmaya hazır bekliyordu. O zaman, yeni bir barış dönemi ekonomi politikasına geçmekte kesinlikle acele etmemek gerekiyordu.25 Lenin, daha önce, bir keresinde, bu noktayı bir Rus fablı anlatarak tasvir etmişti. Ekim 1920'de yapılan Moskova bölgesi tarım temsilcileri toplantısında konuşan Lenin, köylülerin ağır vergi yükü altında homurdandığını, bu yükün şehirle köy, işçiyle köylü arasında ciddi bir çatlağa yol açtığını (dinleyicilerin onaylayan bağırışları arasında) kabul etti. Fakat, eğer koçla keçi kavga ederlerse, dedi proletarya ile köylülüğü kastederek, karşı-devrimci vaşağın her ikisini de yutmasına yol açmış olmazlar mı?26
Böylece, artan kuşkularına rağmen, Savaş Komünizminin eski politikalarına bağlı kaldı. Aralık 1920'deki Sovyetler Sekizinci Kongresinde, Osinsky'nin, kolektif tohum deposu kurma ve gelecek baharda bir ekim kampanyası açma projesini onayladı. Bunun sonucu olarak kongre, Tarım Komiserliğinin genel yönlendirmesi altında, "ülke çapında zorunlu ekim planı" yönünde çağrı yapan bir kararı kabul etti. Bütün bölge, eyalet ve kasabalarda ekim alanlarını genişletmek için gerekli araçları ve insan gücünü temin etme işini üstlenecek ekim komiteleri
s.21
kuruldu.27 Fakat, Lenin, en azından şimdilik, tarımın kolektivizasyonu yönünde yeni bir adım atmanın uygun olmadığını düşünüyordu. Artık sosyalizme yakın gelecekte ulaşılabileceğine inanmıyordu. Sekizinci Sovyetler Kongresinde, Rusya'nın bir küçük köylü ülkesi olarak kaldığını ve köylülerin de "sosyalist olmadığını" söyledi. Onlara aynı şekilde davranmaya devam etmek Rusya'nın geleceğini kayan kumun üzerine inşa etmekten farksızdı. Sukharevka (Moskova'nın ünlü karaborsa pazarı) kapatıldığı halde, her küçük mülk sahibinin gönlünde yaşamaya devam ediyordu. "Bir küçük köylü ülkesinde yaşadığımız sürece," dedi Lenin, "kapitalizm Rusya'da komünizmden daha güçlü bir temele sahip olacaktır." Fakat, diye ekledi, eğer sosyalizme geçmek zorsa ve çok zaman alacaksa, bu, kırsal bölgelerde kapitalist güçler karşısında geri çekilmemek için daha da önemli bir sebeptir. Böylece, serbest dolaşımdansa zorlama, Bolşevik tarım politikasının parola sözcüğü olarak kalmaya devam etti.28
O zamana kadar Bolşeviklerin kalesi durumunda olan şehirlerdeki durum, birçok bakımdan kırsal bölgelerden kötüydü. Altı yıllık karışıklık, ulusal sanayii tahrip etmişti. Basılı istatistikler birçok ayrıntıyı değiştirse de, manzara, çöküş noktasına gelindiğini apaçık gösteriyordu.29 1920'nin sonunda, toplam sanayi üretimi, 1913'deki seviyesinin beşte birine düşmüştü. Yakacak ve hammadde miktarı özellikle kritik bir noktaya ulaşmıştı. Bakü petrolleri ve Donets kömür yatakları 1920 baharında ve sonbaharında yeniden ele geçirilmesine rağmen tahribat çok büyüktü ve tamiri zordu. Birçok madeni su basmıştı ve diğer birçok işletme yıkılmıştı. Rusya'nın toplam kömür üretimi, 1920'nin sonunda, savaş
s.22
öncesi seviyesinin dörtte biri, toplam petrol üretimi ise üçte biri kadardı. Daha da kötüsü, pik demir üretimi, 1913'deki seviyesinin yüzde üçünden daha aza düşmüştü ve bakır üretimi neredeyse durmuştu. Bu temel malzemelerden yoksun kalan ülkenin sanayi merkezleri, üretimlerini büyük oranda azaltmak zorunda kaldılar. Birçok büyük fabrika, yalnızca part-time çalışabiliyordu ve bu fabrikaların iş güçleri parça parça küçülerek dört beş yıl önceki hallerine irca olmuşlardı. Ağır sanayinin bazı önemli sektörleri tamamen durmuştu. Tüketim maddeleri üreten tesislerin toplam üretimleri ise savaş öncesi seviyelerinin dörtte birinden daha aza düşmüştü. Ayakkabı imalatı normal üretimin onda birine inmişti ve tekstil tezgâhlarının yalnız yirmide biri çalışıyordu.
Bu felaketi, iki ek faktör şiddetlendiriyordu: Müttefiklerin son zamanlara kadar süren ambargosunun boğucu etkisi ve ülkenin ulaşım sistemindeki başıbozukluk. 1919'da imzalanan Brest-Litovsk anlaşmasının etkisiyle ambargo nihayet 1920'de kalktı, fakat ertesi yıla kadar dış ticaret canlanmadı, daha ertesi yıl ise çok az ölçüde bir canlanma oldu. Sonuç olarak, Sovyet Rusya, fena halde ihtiyaç duyduğu teknik araçlardan, makinelerden ve hammaddeden yoksun kaldı, bunların yokluğu, sanayi sisteminin hızla toparlanmasını önledi. Aynı zamanda ulaşım alanında da ciddi kayıplar söz konusuydu. Geri çekilen ordular ülkenin çoğu yerinde tren yollarını tahrip etmiş ve köprüleri yıkmışlardı. Sekizinci Sovyetler Kongresinde ulaşımın durumu hakkında bir rapor veren Troçki, Rusya'daki lokomotiflerin yarıdan fazlasının tamir edilemeyecek durumda olduğunu ve yeni lokomotif üretiminin 1913'deki seviyesinin yüzde 15'ine düştüğünü belirtmiştir.30 Normal yakıt tedariki ancak zaman zaman mümkün
s.23
olduğundan tren sürücüleri trenleri odunla çalıştırıyorlardı ve bu da makinelerde birçok arızalara yol açıyordu. Hemen hemen her yerde iletişim araçları büyük bir azalma göstermişti ve bazı bölgelerde tamamen felce uğramıştı.
Tren yollarının tahribatı, açlık içindeki şehirlere yiyecek nakliyatını önledi. Yiyecek erzak o kadar azdı ki, işçiler ve şehir halkı açlığa talim ediyordu. Elde bulunan çok az miktardaki yiyecek, savaş sanayiinde çalışan işçilere öncelik veren, ayrıcalığa dayanan bir sisteme göre dağıtılıyordu ki, bu sistem savaş sona erdikten sonra bile devam etti. Böylece, 1921'in başında, Petrograd'ın metal ve maden eritme ocaklarında (goriachie tsekhi) çalışan işçiler günde 800 gram, şok işçileri (udarniki) 600 gram ve daha aşağı kategoride bulunanlarsa 400, hatta 200 gram kara ekmek tayını alıyorlardı.31 Fakat bu yetersiz tayınların dağıtımında bile düzensizlik söz konusuydu. Ulaşım işçilerinin bir günde aldıkları söylenen ortalama 700 ilâ 1,000 arasındaki kalori miktarı32, bütün gün çalışan bir işçinin ihtiyaç duyduğu asgari kalorinin çok altındaydı.
Şehirlerdeki yiyecek krizi, Iç Savaş sırasında düzenli piyasanın dağılmasıyla daha da içinden çıkılmaz bir hal almıştı. Savaş Komünizmi sistemi altında, özel ticaret bütünüyle ilga edilmiş ve şehirlerle kırlar arasında var olan normal mal ve ürün değiş tokuşu hemen hemen kesilmişti. Bu boşlukta, karaborsa çabucak devreye girdi. Köyden köye dolaşan "çerçi" sürüleri, şehirlerin aç nüfusuna satmak ya da takas etmek üzere ekmek ve sebze satın alıyorlardı. 1920 yılının sonunda, yasa dışı ticaret öyle büyük bir orana ulaştı ki, geniş ölçüde resmi dağıtım kanallarının yerini aldı. Aynı zamanda, enflasyon baş döndürücü bir hızla yükseldi. Yalnızca 1920'de ekmek fiatları on mislinden fazla artış gösterdi.33 Sovyet hükümeti,
s.24
kendi masraflarını karşılayabilmek için matbaa makinalarını gece gündüz çalıştırdı ve bunun sonucu olarak, 1917'de 7 kağıt ruble, 85 kopek olan bir altın ruble, üç yıl sonra 10,000 kağıt ruble oldu.34 1920 sonunda, resmi tahminlere göre, Petrograd'daki fabrika işçilerinin gerçek ücretleri savaş öncesi seviyelerinden yüzde 8.6'lık bir düşüş göstermişlerdi.35 Paranın değeri kalmadığı için işçilerin ücretleri gittikçe artan miktarda aynî olarak* ödeniyordu. Yemek tayını, işçinin ücretinin esasını oluşturuyordu, ek olarak hükümet tarafından verilen ayakkabı ve giyecek alıyordu, zaman zaman da randımanının bir bölümünü yiyecekle takas edebiliyordu.
Yine de fabrika işçilerinin çok azı kendilerinin ve ailelerinin beslenmesini sağlayabildiğinden, çoğunluğu, evlerini terkederek kırsal alanlarda yiyecek aramaya çıkan şehirli kalabalıklara katılıyordu. 1917 Ekim'iyle, 1920 Ağustos'u arasında (yeni nüfus sayımı bu tarihte yapılmıştı) Petrograd nüfusu yaklaşık üçte iki oranındaki nüfusunu kaybederek, 2,5 milyondan 750 bine düşmüştü. Aynı dönem içinde Moskova nüfusunun yarısını kaybederken, toplam şehir ahalisi üçte bir oranında azalmıştı. Bu göçmenlerin büyük kısmı kendi doğdukları köye ve eski köylü kimliklerine dönen sanayi işçileriydi. Örneğin, 1920 Ağustos'unda, üç yıl önce fabrika işçisi olmakla övünen aşağı yukarı 300.000 işçiden geriye ancak üçte biri kalmıştı ve bütün Rusya'da işçi oranındaki düşüş yüzde 50'yi geçiyordu.36 Elbette bu dramatik düşüşün, kısmen cephedeki yüksek ölüm oranından, kısmen de toprak
s.25
dağıtımına katılabilmek için köylere dönülmüş olmasından kaynaklandığı düşünülebilir; Endüstrideki yıkım ile yakıt ve giyecek azlığı da bu büyük göçe katkıda bulunmuştur. Fakat çoğunluğun, özellikle 1919 ve 1920'de, şehirler hızla açlık sınırına yaklaşırken yiyecek aramak için yola çıktığı açıktır.
Şehirlerde kalmayı tercih eden işçilerin çoğunluğu bile zaman zaman gidip yiyecek getirmek, hastalıkları sırasında kalmak ya da hasada yardımcı olmak için köyleriyle eski bağlarını yeniden pekiştirmişlerdi. Ne kadar ironiktir ki, bütün bunlar, Bolşevik partinin ideolojik kriterlerine göre, ülkenin kentsel ve endüstriyel karakterinin tesis edilmesi ve yükseltilmesinin zorunlu olduğunun ilân edildiği bir zamana rasgelmekteydi. Oysa, toprak bölüşümü ve iç savaş, Rusya'yı, daha yeni yeni gelişmeye başlayan bir kentsel toplum olmaktan, büyük ölçüde ilkel tarımsal bir topluma geri döndürmüştü. Sanayi proletaryası adına toplumu yöneten Sovyet hükümetine göre, bu durum, büyük tehlike arzediyordu. Yalnız, nüfusun şehirden köye kaymasının Bolşevik iktidarın sosyal temelini zayıflatması yüzünden değil, aynı zamanda köylülerle işçiler arasındaki bağlantıları yenileyerek varolan kitlesel gerilimi arttırdığı için. Köylülerin çektikleri, Savaş Komünizminin kırsal alanlardaki etkisini köylere gelerek kendi gözleriyle gören şehirli işçiler arasında son derece güçlü bir tepkiye yol açmıştı. Ve bu memnuniyetsizlik, işçi ve köylülerden, hızla, ordu ve donanmadaki plebyen kuzenlerine yayıldı. Şehirlerde yükselen rahatsızlık, endüstriyel ajitasyon ve ordudaki hoşnutsuzluk dalgası, 1921 Mart'ında, Kronstadt'da patlama noktasına geldi.
O dönemde, şehir ve kasabaların durumu gün be gün kötüye gidiyordu. 1921'in başlarında şehir hayatı birçok yanıyla işlemez hale gelmişti. Yakacak krizi nedeniyle, alışılmışın ötesinde şiddetli geçen kış ayları boyunca, işyerleri, ikâmetgahlar ve bürolar tamamen yakacaksızdı. Kışlık giyecek ve ayakkabı hiçbir yerde satılmıyordu ve gün
s.26
geçmiyordu ki, insanların evlerinde soğuktan donarak öldüğü duyulmasın. Şehirleri kasıp kavuran tifüs ve kolera salgını alarm çanlarını çalıyordu. Ancak yine de en yakıcı sorun yiyecekti: Şehir nüfusundaki büyük düşüşe rağmen hâlâ herkese yetecek miktarda yiyecek yoktu. Emekçilerin fiziki enerjileri tükenmiş ve her türlü manevi bozulmanın içine düşmüşlerdi. 1920'nin sonunda verimlilik ortalaması 1913'deki oranın üçte birine düşmüştü.37 Açlığın ve soğuğun yönlendirdiği insanlar, sonunda makinelerini terkedip kırsal alanlarda odun toplamaya ve yiyecek aramaya çıkıyorlardı. Yürüyerek ya da aşırı kalabalık vagonlarda yolculuk yaparak, yanlarında getirdikleri kişisel eşyalarını ya da fabrikadan yürüttükleri malzemeleri bulabildikleri yiyeceklerle takas ediyorlardı. Hükümet, bu yasa dışı ticareti durdurmak için elinden geleni ardına koymadı. Silâhlı yol kesme müfrezeleri (zagraditel'nye otriady) şehirlerin girişlerinde mevzileniyor ve ailelerine erzak taşıyan "spekülatörlerin" değerli yiyecek çuvallarını müsadere ediyorlardı. Yol kesme müfrezelerinin zalimliği ülke çapında dilden dile yayılmış ve bu müfrezelerin keyfi yöntemleri hakkındaki şikayetler Moskova'daki komiserler hükümetine sel gibi akmaya başlamıştı.38
Işçi sınıfının başta gelen bir diğer şikayeti, Savaş Komünizmi sistemi altında, emeğin gittikçe büyüyen oranda askeri disipline tabi tutulmasıydı. Bu gelişmenin ardındaki itici güç, Savaş Komiseri Troçki'ydi. Kızıl Orduyu kısa zamanda kamçıyla düzene sokmasının getirdiği başarıdan cesaretlenen Troçki, çökmekte olan endüstriyel ekonomiye benzeri askeri disiplin yöntemleri uygulamayı öneriyordu. Halk Komiserleri Kurulu, Ocak 1920'de, büyük ölçüde Troçki'nin teşvikiyle, bütün sağlıklı yetişkinleri zorunlu emek çalışmasına tabi tutan ve aynı zamanda o anda savaşmayan ordu mensuplarının sivil işlerde çalışmasını zorunlu kılan bir
s.27
karar aldı. Iç savaşın sonuna doğru, Kızıl Ordu birliklerindeki askerler, terhis edilmek yerine, büyüyen yakacak ve ulaşım krizinin giderilmesi ve temel sanayiin çökmekten kurtarılması çalışmasına seferber edilen "emek ordusunun" elemanları olarak tutuldular. Binlerce kıdemli asker, ağaç kesimi, kömür çıkarma ve demiryolu tamiri işine gönderilirken, binlercesi de şehirlerdeki büyük fabrikalarda ağır işlere seferber edildiler. Aynı dönemde, sivil işçi gücü içinde, malzeme hırsızlığına ve işten kaçmalara karşı emek disiplinini güçlendirmek ve verimliliği arttırmak amacıyla bir kampanya da başlatılmıştı. Gerçi, bu politikaların sonuçları hayal kırıcı oldu. Tahmin edileceği gibi, disiplinin sıkılaştırılması ve fabrikalardaki askeri birliklerin varlığı, düzenli işçileri fena halde rahatsız etti, işyerlerindeki ve sendikalardaki toplantılarda "emeğin militarizasyonuna" karşı keskin bir çığlığın yükselmesine yol açtı. Askerlere gelince, onlar da, artık savaş bittiğinden, bir an önce evlerine dönmek için sabırsızlanıyorlardı. Birçok Rus, tam da hükümetin, "emeğin militarizasyonunu" uzatmayı düşündüğü bir sırada, bu uygulamanın haklılık gerekçelerini yitirdiğini düşünmeye başlamıştı. Menşevikler, emeğin disipline edilmesi uygulamasını, firavunların, piramitlerin inşası için zorla insan çalıştırdıkları Mısır köleliğiyle bir tutuyorlardı. Zorlama, sanayide, tarımdakinden bile daha başarısız olur, diye vurguluyorlardı.39 Hükümet gözlemcileri, böyle saptamaların, Bolşevikler ve onların Savaş Komünizmi programından hayal kırıklığına uğramış sanayi işçileri tabanında sempati kazanmasının rejime karşı açık gösteriler noktasına yaklaşıldığını gösterdiği uyarısında bulunuyorlardı.
"Emeğin militarizasyonu", sarsılan ulusal ekonomi üzerinde merkezi kontrol kurma
s.28
çabalarının bir parçasıydı. 1917 ve 1918 yıllarında, sanayi işçileri, üretim üzerinde "işçi kontrolü" kurma sendikalist sloganını pratiğe geçirdiler.40 Bunun anlamı, yerel fabrika ve atölye komitelerinin, işçi alma ve çıkarmayı denetlemesi, ücretlerin, çalışma saatlerinin ve iş koşullarının belirlenmesine katılması ve işyeri yönetimlerinin faaliyetlerini gözlemlemesiydi. Bazı işletmelerde sevilmeyen müdürlerin, mühendislerin ve ustabaşıların kovulup işçi komitelerinin yönetimi doğrudan doğruya üzerlerine alması genellikle feci sonuçlara yol açtı. 1918 yılının yazında, Rus sanayiinde etkili yönetim diye bir şey kalmamış ve ülke ekonomik çöküşün eşiğine gelmişti. 1917'de, Geçici Hükümeti çökertmenin araçlarından biri olarak işçi kontrolünü teşvik eden Bolşevikler, şimdi, haleflerini silip süpüren aynı dalganın kendilerini de yutmasını önleyecek önlemleri almak zorunluğunu hissediyorlardı. Böylece, 1918 Haziran'ının başından itibaren, daha büyük fabrikalar kamulaştırıldı ve işçi kontrolü, yerini tedricen tek kişi yönetimine, sıkı emek disiplinine bıraktı. 1920 Kasım'ında büyük işletmelerin beşte dördü bireysel yönetime geri dönmüştü ve kamulaştırma en küçük fabrika ve atölyelere kadar yayılmıştı.41 "Burjuva uzmanları", büyük ihtiyaç duyulan teknik tavsiyelerde bulunmak ve teknik kontrolü sağlamak için, mümkün olan her yerde görevlerine geri döndüler. O yılın başında beyaz yakalı işçilerin kol işçilerine oranı, 1917'ye göre yaklaşık ikiye katlanmıştı.42 Yeni bir bürokrasi serpilmeye başladı. Çok karışık bir durum vardı, kıdemli yönetsel personel, acemi çaylaklarla bir arada bulunuyorlardı; değerleri ve bakışaçıları birbirinden tamamen farklı olsa da, tezgâhtaki işçiden farklı ortak çıkarları paylaşıyorlardı.
s.29
Işçi tabanına göre, sınıf düşmanının fabrikadaki hakim mevkiini restore etmek, devrimin ideallerine ihanetten başka bir anlam taşımıyordu. Onların gözünde, 1917'de bir an için gerçekleşen proleter demokrasisi düşü uçup gitmiş, yerini, kapitalizmin zorlayıcı ve bürokratik yöntemlerine bırakmıştı. Bolşevikler, fabrikalarda "demir disiplini" empoze ediyor, fabrika yönetimlerinin isteklerini dayatmak için silâhlı müfrezeler kuruyor ve "Taylor sistemi" türünden iğrenç randıman yükseltme yöntemlerini kullanmayı tasarlıyorlardı. Üstelik işçilere bu acı ilacı yutturmaya kalkışan, güvenlerini kazanmış ve kendileri adına iktidar eden bir hükümetti. 1920-1921 kışında, ekonomik ve sosyal karışıklığın kritik bir noktaya ulaştığı bir zamanda, işten atılma ve tayınını kaybetme tehditlerinin bile artık huzursuzluk mırıltılarını bastıramaması şaşırtıcı değildir. Işyerlerindeki toplantılarda konuşmacıların sanayiin militarizasyon ve bürokratizasyonunu şiddetle suçlamaları, Bolşevik memur ve görevlilerin konfor ve ayrıcalıklarından eleştirerek söz etmeleri, dinleyicilerin öfkeli bağırışlarıyla onaylanıyordu. Belirtmek gerekir ki, Komünistler, daima en iyi işleri kapıyor, açlığın ve soğuğun acısını herkesten daha az tadıyorlardı. Işçilerin içinde, ağırlıklı olarak kendiliğinden anti-Semitizm ve aydın düşmanlığı gelişmeye başlamıştı; Bolşevikler, Rus halkına ihanet eden ve devrimin saflığını kirleten Yahudi entellektüel yetiştirmeleriyle müttefik olmakla suçlanıyorlardı.
Bu gittikçe büyüyen hayal kırıklığı ruh hali, Savaş Komünizmi politikalarına karşı muhalefetin hiç eksik olmadığı Komünist Partisi'nin kendi içindeki çatışmanın iyice keskinleştiği bir zamana rastgeldi. 1920 Aralık'ından 1921 Mart'ına kadar devam eden bu iç çatışma, Kronstadt isyanı sırasında toplanan Onuncu Parti Kongresinde, Sovyet toplumunda
s.30
sendikaların rolü üzerine yapılan tartışma sırasında doruk noktasına ulaştı.43 Bu uzun ve çalkantılı tartışmada birbirinden farklı üç tutum ortaya çıktı. Savaş Komiseri olarak, işgücüne askeri bakışaçısının yol göstermesi gerektiği fikriyle şekillenmiş Troçki, sendika görevlilerinin tayini ve işten alınması yetkisini elinde tutacak olan devletin sendikaları bütünüyle denetimi altına alması taraftarıydı. Bu planın en kararlı muhalifleri, kendi proleter köklerine bağlı kalan işçilerin ve eski işçilerin (en tanınmışları Alexander Şilyapnikov ve Yuri Lutovinov) çoğunluğunu oluşturduğu Işçi Muhalefetinin üyeleriydi. Işçi Muhalefeti, özellikle, Sovyet rejiminin, proleter olmayan ayrıcalıklı bir azınlık tarafından domine edilen yeni bir bürokratik devlete doğru gözle görülür bir şekilde sürükleniyor olmasından rahatsızdı. Şilyapnikov, Lutovinov, Alexandra Kollontay ve taraftarları, emeğin militarizasyonunu ve fabrikalarda tek kişi yönetiminin yürürlüğe konmasını kınıyorlardı. Onlar, yalnızca sendikaların devletten ve parti kontrolünden tam bağımsızlığını savunmakla kalmıyor, aynı zamanda sanayinin yönetiminin, sendikalara ve Tüm Rusya Üreticiler Kongresi bünyesinde örgütlenecek yerel fabrika komitelerine devredilmesini talep ediyorlardı. Parti, işçilerin yaratıcı inisiyatiflerinin "burjuva kapitalist üretim ve kontrol sisteminin tekdüzelik ruhunu benimsemiş bürokratik makine tarafından sakatlanmasına"44 izin vermemelidir, diye ısrar ediyorlardı.
Lenin ve taraftarları (ki, parti üyelerinin büyük çoğunluğunu oluşturuyorlardı) Troçki'nin sendikalara boyun eğdirme önerisiyle, Işçi Muhalefetinin sendikalist programı
s.31
arasındaki yarığı kapatmaya çalışıyorlardı. Onlara göre, sendikalar ne devlet aygıtı tarafından masedilmeli, ne de onlara sanayi üzerinde kontrol kurma hakkı verilmeliydi; öte yandan, sendikaların kendi liderlerini seçme, işçi sorunları üzerine serbest tartışmalar düzenleme haklarını ve özerkliklerini büyük ölçüde korumalarına izin verilirken, hükümet ekonominin dizginlerini ellerinde tutmaya devam etmeliydi. Lenin, kendi uzlaştırmacı önerisinin farklı grupları bir araya getireceğini umut ediyordu. Onun, Sovyet tarihinin şu kritik anında, partinin pamuk ipliğine bağlı birliğini tehdit eden bu tartışmadan büyük rahatsızlık duyduğu açıktı. Parti içi çatışmanın en şiddetli noktasında, 1921 Ocak'ında, "acı gerçeği bütün çıplaklığı ile görmeliyiz," dedi. "Parti hastadır. Parti ateşler içinde kıvranmaktadır." Bu hastalık "çabuk ve köklü bir şekilde" tedavi edilmedikçe, diye uyardı, devrimin ölümüne yol açacak, "bölünmenin ortaya çıkması kaçınılmazdır."45
Komünist Parti içindeki tartışmalar, kış ayları boyunca Rus toplumunda büyüyen gerilimin daha da artmasına yol açtı. Geçen üç yıl boyunca halk, devrimin meyvelerini korumak ve daha rahat ve özgür bir topluma ulaşmak için kıyasıya bir mücadele vermişti. Halk, artık düşman yenildiğine göre, hükümetin savaş zamanının katı disiplinine son vermesini ve Savaş Komünizmi sistemini, gecikmeden, tarihteki ızdıraplar çağının solmuş anılarının yanına göndermesini bekliyordu. Fakat bu beklentilerin hiçbiri gerçekleşmedi. Iç Savaş kazanıldığında Savaş Komünizmi kaldırılmadığı gibi, gevşetilmedi bile. Wrangel'in yenilgisinin üzerinden aylar geçtiği halde, hükümet, ne ekonomik ne de politik alanda temel özgürlükleri yeniden geri getirmek yönünde en ufak bir işaret veriyordu. Tersine, zorlamaya ve sert kontrole dayanan aşırı yorucu politikalar yerli yerinde kaldı. Sonunda, büyük bir hayal
s.32
kırıklığı hızla yayıldı. Yayılan krizin temelinde yatan, bu büyük hayal kırıklığıydı. Savaş Komünizminin, Beyazlara karşı verilen ölüm kalım mücadelesinde orduyu yenilgiden, şehirleri açlıktan kurtarmak için gerekli olduğunu kabul edenler bile onun gereğinden fazla yaşadığına ikna olmuşlardı. Onların gözünde Savaş Komünizmi, acil bir durumda baş vurulan geçici bir önlemden başka bir şey değildi; bir barış zamanı programı olarak ise, artık tahammülü kalmamış olan halkın üzerinde büyük bir yük oluşturacağından kesin başarısızlık getirirdi.
Ancak, Bolşevikler, Savaş Komünizmini ıskartaya çıkarmakta, politik muhalefetin üzerindeki baskıya son vermekte olduğundan daha az gönülsüz değildiler. Parti sözcüleri, bu tutumu, savaş dönemi aciliyetlerinin henüz sona ermediği, ülkenin güçlü düşmanlar tarafından her yandan tecrit ve kuşatma altında tutulmaya devam ettiği, en ufak bir iç zayıflık işareti gördükleri an saldırmaya hazır oldukları türü gerekçelere sarılarak mazur göstermeye çalışıyorlardı. Fakat, ekonomik ya da politik aciliyetler tarafından dikte edilmiş bile olsa, her baskı önlemi, hükümetin demokratik ve eşitlikçi iddialarına yeni bir darbe indiriyordu. Bolşeviklerin devrimin ideallerine ihanet ettikleri yönünde eleştirel sesler yükseliyordu. Iç Savaş sırasında Sovyet rejimini destekleyen önde gelen bir anarşist olan Alexander Berkman'a göre 1917'nin sloganları terkedilmiş, halkın en büyük umutları ayaklar altına alınmıştı. 1921'de, adaletsizliğin her yerde kol gezdiğini ve sözde zorunluluğun, ihaneti, aldatmayı ve baskıyı gizlemenin bahanesi olduğunu yazıyordu; Bolşevikler, işçilerin ve köylülerin adına hüküm sürerken, devrimin büyümesi ve gerçekten hayatta kalması için zorunlu olan inisiyatifi ve öz güveni yıkıyorlardı.46
Berkman'ın, iktidarı ele geçiren Bolşevikler tarafından kabaca bir kenara atıldıklarına ilişkin düşünceleri, anarşistler gibi, Sol'daki diğer partiler tarafından da geniş ölçüde
s.33
paylaşılıyordu. Sovyetler Sekizinci Kongresindeki konuşmasında Menşevik lider Fyodor Dan, halk inisiyatifinin bastırılmasıyla, tek parti diktatörlüğünün cilası olmanın dışında bütün Sovyet sisteminin tüm fonksiyonlarının sona erdiği suçlamasını yapacak kadar ileri gitti. Dan, konuşma ve toplanma özgürlüğünün vahşice bastırıldığını, vatandaşların yargılanmaksızın hapse atıldığını ve sürgüne gönderildiğini ve politik idamların kitlesel çapta devam ettiğini belirtti. Bu terörist uygulamaları takbih eden Dan, politik ve sivil özgürlüklerin derhal geri getirilmesini ve her bölgede yeni sovyet seçimleri için çağrı yapılmasını talep etti. Dan'ın talepleri, önde gelen Sol Sosyalist Devrimcilerden I.N. Steinberg tarafından da tekrarlandı. Kendisi de Sovyet hükümetinin eski Adalet Komiseri olan Steinberg, yerel düzlemde geniş özerkliğe ve öz-yönetime dayanan "sovyet demokrasisinin" yeniden canlandırılması çağrısında bulundu.47
Görüldüğü gibi, eski Leninist "bütün iktidar sovyetlere" talebi, sol kanat eleştiricileri tarafından Bolşeviklerin aleyhinde kullanılmaya başlanmıştı. Iç Savaş sırasında politik yetkinin aşırı merkezileşmesinin giderilmesi için yerel Sovyetlere daha fazla iktidar verilmesini savunan Demokratik Merkeziyetçiler ise, doğrudan doğruya Komünist Partisinin saflarından geliyorlardı. Ayrıca, böylesi talepler bir avuç radikal entellektüelle sınırlı kalıyor değildi. Kış ayları boyunca halk öfkesi iyice kabardı ve bir yandan sosyal istikrarın geri gelmesini ve kan dökülmesinin, ekonomik sıkıntıların son bulmasını arzularken, aynı zamanda 1917'nin anarşik özgürlük ortamını da arzulayan işçilerin ve köylülerin yanısıra denizcileri ve askerleri de içine aldı. Bu isteklerin bir ölçüde çelişkili karakteri bir yana, Bolşevikler, iktidarı ele aldıklarından bu yana en ciddi iç krizle karşı karşıyaydılar. 1921 Mart'ında, Sovyet rejimi, gittikçe kabaran köylü isyanları, işçi hareketleri ve Kronstadt ayaklanmasıyla doruk noktasına ulaşan ordu içindeki galeyan dalgasıyla silinip süprülme tehlikesiyle yüz yüze gelmişti.
s.34
Ayrıca, açlık ve yoksunluk bir kriz noktasına ulaşmıştı, elbette bu noktada, Savaş Komünizmi sistemini bırakarak erzak tedarikinde bir rahatlama yaratmayan Bolşevikleri eleştirmek kolaydır. Ancak, karşı karşıya kaldıkları yeni duruma ayak uydurmak için Bolşeviklerin, en az Batı Hükümetlerinin gereksindiği kadar zamana ihtiyaçları olduğu da açıktır. Lenin'in Sovyet Sekizinci Kongresinde belirttiği gibi, savaştan barışa geçmek öyle kolay iş değildi. Kimse izlenecek en iyi yolun hangisi olduğunu bilmiyordu; ortada ne bir stratejik plan vardı, ne de izlenecek bir örnek. Iktidarı aldıkları andan itibaren Bolşevikler politikalarını el yordamıyla, deneme yanılma yöntemiyle ve belirsizlikler içinde yürütmüşlerdi; ve şimdi, üç yıldan fazla bir zaman geçtikten sonra dahi tartışma ve eylemlerine günübirlikçi yöneliş damgasını vurmaya devam ediyordu. Lenin de içlerinde olmak üzere bazı parti liderleri daha 1920 Kasım'ından itibaren Savaş Komünizmini yumuşatmanın yolları üzerinde düşünmeye başlamışlardı, fakat durum henüz büyük bir sosyal karışıklığı önlemek için acilen dümen kırmanın gerekliliğini anlamayı sağlayacak kadar açık -bu açıklık ancak iki üç ay içinde ortaya çıkacaktı- değildi.
Doğrusunu söylemek gerekirse, iç meselelerde gevşeme öyle çabuk gerçekleşen bir şey değildir. Hâlâ savaş dönemi psikolojisi içinde bulunan ve ideolojik önyargılarını bırakmaya istekli olmayan Bolşevikler, Savaş Komünizmi politikalarına sıkı sıkıya yapışmışlardı ve Lenin, 1921 Şubat'ında Yeni Ekonomik Politika (NEP. ç.n.) yönünde ilk adımları atıncaya kadar da bırakmaya hiç niyetleri yoktu. Ne var ki, artık, Kronstadt trajedisini önlemek için çok geçti.