Müge Sözen, Lewis Carroll‘ın eseri olan Alice Harikalar Diyarında hakkında ayrıntılı araştırma çalışmalarına devam ediyor.Alice Kitaplarında Alice Liddell ve Lewis Carroll‘ın Çocukluk-Yaşlılık İlişkisi yazı dizisinin 3. bölümüdür. Konuya hakim olabilmek için öncelikle birinci ve ikinci bölümü okumanızı tavsiye ederiz.
Böylece el sıkıştılar. Şövalye atını ağır ağır ormana doğru sürdü. Alice, durmuş onu seyrederken, “Her halde onun düştüğünü görmek için fazla beklemeyeceğim,” diye düşündü, “işte düştü! Hem her zamanki gibi kafasının üstüne! Bununla beraber o çabucak ayağa kalkıp tekrar atına binebiliyor… Bu da atın üstüne türlü türlü şeyler asması yüzünden sanırım…”
Küçük kız, kendi kendine konuşarak atın yolda ağır ağır ilerlemesini seyretti. Şövalye önce atın bir yanından ve sonra da öbür yanından düştü.
Şövalye, dört veya beşinci düşüşünden sonra yolun dönemecine geldi. O zaman Alice adama mendilini salladı. O gözden kaybolana kadar da bekledi.
Bu bölüm en büyük, dokunaklı bölümlerinden biridir.
Carroll’ın, Alice büyüyüp, veda ettikten sonra, nasıl hissedeceğini umduğunu açıkça açıklamayı amaçladığı bu sahne, İngiliz edebiyatının, en büyük, dokunaklı bölümlerinden biridir. Makalesi “Carroll’ın Alicelerinde Aşk ve Ölüm”de (Dodo ile Uçmak: Lewis Carroll’ın Yaşamı ve Sanatı ile İlgili Makaleler, ed. Edward Guiliano ve James Kincaid), Donald Rackin’in yazdığından daha fazla hiç kimse, bu bölüm hakkında belâgatlı yazmamıştır. “Bu sahne boyunca fısıldayan kısacık aşk, bu nedenle, karmaşık ve çelişkilidir: Bu, tamamen potansiyel sahibi, özgür, değişken ve büyüyen bir çocuk ile tamamen aciz, hapsedilmiş, durağan ve yaşlanan bir adam arasındaki aşktır.”
Beyaz Şövalye
Lewis Carroll’ın kurgusal bir gösterimi olarak görünmektedir. Eleştirmenler, aralarındaki fiziksel benzerliğe dikkat çekerek, ikisi arasındaki benzerliklere işaret etmişlerdir. Hem Beyaz Şövalye hem de Carroll dağınık saçlara, açık mavi gözlere ve kibar gülümsemelere sahiptir. Carroll gibi, Beyaz Şövalye de herhangi bir beklenmedik duruma karşı yardımcı olması için garip aletler icat eder. Beyaz Şövalye bir köpekbalığı saldırısına karşı kendini hazırlarken, Carroll karanlıkta not almasını sağlayan bir nesne gibi cihazlar yaratmıştır. Daha önemlisi, Alice, Beyaz Şövalye’de, kendisine gerçekten saygı duyan ve önem veren bir birey bulur. Şövalye Alice’in yalnızlığını dindirir, ancak bu Alice’in onu terk ederek bir Kraliçe olmasını engellemez. Bu karar, Alice’in olgunlaşırken nasıl da büyüyüp, Carroll’dan uzaklaştığı gerçeğine benzer.
Beyaz Şövalye’nin Alice’e söylediği şarkı, Carroll’ın gerçek hayattaki Alice’e, yanlış yönlendirilmiş olsa da, içten övgüsü olarak hizmet eder. Carroll Alice’in üzüntü değil, kafa karışıklığı yaşadığını ima eder. Alice’in Beyaz Kral ile ilgili son sözünde ondan söz etmemesi, onun büyüdüğünü doğrular: “Küçük kız, dönüp tepeden inmek için koşmaya hazırlanırken de kendi kendine, ‘Mendil sallamamın ona cesaret verdiğini umarım,’ dedi.” Alice Beyaz Şövalye’den ayrılıp, bir Kraliçe olmaya giderken, onun aşk ve dostluk teklifini görmezden gelir – tıpkı Alice’in genç bir kadın olurken, Carroll’ı terk etmesi gibi.
Aynanın İçinden
Kış ve ölümden söz eden şiirlerle başlar ve biter. Rüyanın kendisi de, Alice yanan bir ateşin önünde otururken ve kar pencere camlarını “öperken,” muhtemelen Kasım ayında meydana gelmektedir. Carroll, Alice’e Harikalar Diyarı’na yolculuk hikâyesini ilk anlattığı zaman olan, Isis’deki o güneşli, 4 Temmuz tarihli kayık gezisini hatırlayarak, bunu bitiş şiirine, “Sonbahar ayazları, Temmuz’u öldürdü,” diyerek koymuştur.
Carroll ikinci Alice kitabını yazdığında henüz 40 yaşında olmamasına rağmen, bütün diğerlerinden daha fazla sevdiği çocuk-arkadaşı olan Alice Liddell’dan 20 yaş büyüktür. Kitabın giriş şiirinde, kendisinden ve Alice’den “birbirinden yarım bir hayat uzak” diye söz etmektedir. Alice’e, “acı akıntılar”ın, kendisini, “istenmeyen yatak”a çağırmasının çok sürmeyeceğini anımsatır ve kendisini, son yatma vaktinin yaklaşması yüzünden somurtan, daha büyük bir çocuğa benzetir.
Aynanın İçinden’in kayıp parçası “Peruklu Eşek Arısı”nda, Alice yaşlı bir eşek arısıyla karşılaşır. Uzmanlar, Carroll’ın bu parçayı Beyaz Şövalye bölümünden hemen sonra gelecek şekilde masala koyduğunu, ancak Tenniel’ın ısrarı üzerine kaldırdığını belirtmektedirler.
Carroll akademisyenleri, Carroll’ın, Beyaz Şövalye’sinin – aynanın arkasındaki biri için, Alice’e oldukça beklenmedik bir nezaketle davranan, açık mavi gözleri ve kibar bir gülümsemesi olan, o tuhaf, yaratıcı beyefendinin – kendisinin bir parodisi olmasını amaçladığına inanmaktadırlar. Carroll’ın Eşek Arısı’nı, kendisinin 40 yıl sonraki bir parodisi olarak görmüş olması mümkün müdür? Profesör Cohen, bunun mümkün olmadığını belirtmiştir. Carroll, kendisinin bir Victoria dönemi beyefendisi olmasıyla gurur duyuyordu. Hiçbir koşul altında, kendisini bir alt sınıf adamıyla ilişkilendirmezdi. Bununla birlikte, Alice ile Eşek Arısı arasındaki yaş uçurumunun, Alice Liddell’ı, hikâyenin orta yaşlı anlatıcısından ayıran uçuruma benzediği gerçeğinin kesinlikle farkında olmadan, Carroll bu parçayı yazmış olamaz gibi görünmektedir. Carroll’ın, Eşek Arısı’nı “Hay Allah! Hiç böyle bir çocuk yoktu!” diye – diyalogda, tuhaf bir şekilde, yersiz görünen bir biçimde – haykırtırken, bir vantriloğun bir kukla aracılığıyla konuştuğu gibi, belki de bilinçli olmayarak, Eşek Arısı aracılığıyla konuştuğu düşünülebilir.
– SON –
Kaynaklar:
“The Annotated Alice: The Definitive Edition” (Martin Gardner, ed./W. W. Norton & Company, Inc., New York: 2000)
“Alice” kitapları ve Lewis Carroll hakkında daha fazla bilgiye “Alice Harikalar Ülkesinde: Gerçek Alice” isimli blogumdan ulaşabilirsiniz: