anavatanlarından sürgün edildikten sonra osmanlı imparatorluğu'nun en sıkıntılı coğrafyalarına iskan edilmiş, imparatorluğun her köşesine kanı bulaşmış halk; halkım.
19. yüzyılın sonlarına doğru balkan isyanları iyice alevlendiğinde, osmanlı ordusu yıpranmış durumdadır. eli silah tutan herkes silah altına alınıp isyan bölgelerine gönderilmektedir. doğu anadolu, iç anadolu, balkanlar... her yer kazan gibi kaynamaktadır. çerkesler de silah altına alınmış, herkesin birbirini boğazladığı balkanlar'a*
milis olarak gönderilmişlerdir. müslüman halkı ve mülteci yahudileri korumasına korumuşlardır fakat ortodoks bulgarlarının canına okumuşlardır desek yanlış olmaz. bir halk düşünün: yaşadığı soykırım ve sürgünün üzerinden çeyrek asır bile geçmemiş, savaş ve yıkımın sonucunda bir avuç kalmış, bayıldığımız osmanlı'da bu bir avuç intikam hırsıyla yanıp tutuşan, daha türkçe bile bilmeyen, acısını bile yaşayamamış insanları ortodoks bulgarlarının ortasına 'sen git burada huzuru sağla' diye göndermiş. ne bir subay, ne de idari bir yetkili. adam dinler mi seni ? kurda kuzu teslim etmek böyle bir şey herhalde. üstüne üstlük bakmışlar olmuyor, baskınların, yağma ve katliamların sesi taa avrupa'dan duyulunca bu kez babıali bir skandala daha imza atıyor : bulgarları korumak için bölgeye osmanlı birlikleri sevk ediliyor. katliam yapan bulgarlara karşı katliamlara girişen çerkeslere karşı osmanlı birlikleri... justin mccarthy
'nin ölüm ve sürgün
adlı eserinde bu ve benzeri karşılıklı yağma ve katliam olayları tarafsız ve güvenilir kaynaklarla sabit bir biçimde okuyucuya aktarılmış.
travma travmayı, acı acıyı, kan kanı körüklüyor.