22 Ekim ve sonrasında Arjantin’de çok önemli bir ikilemle karşı karşıya kalacağız: otoriterlik mi yoksa cumhuriyetçi demokrasi mi? Kime oy verdiğimiz önemli değil, nasıl oy vereceğimizi aklımızda tutmak önemlidir. Konuya bir ruh sağlığı uzmanı olarak yaklaşıyorum çünkü bu seçim kampanyasında bununla ilgili bir şeyler söylendi.
Paranoyak nasıl bir şeydir? Şüpheye tahammülü olmayan, kanaatlerini kesin kabul eden bir kişidir. Başka birinden şüphelenmeye ihtiyacı vardır, psişik dengesi kırılgandır ve sorumlulukları yansıtarak başarısızlığı düzeltmeye çalışır. Bir düşmanı işaretler ve tüm insani nitelikleri ortadan kaldırır. Onu somutlaştırır. Paranoid düşünce aynı zamanda hem mantıklı hem imkansızdır, hem tutarlı hem çelişkilidir, hem insani hem de insanlık dışıdır. Güvensizliği gizleyen bir maske.
Nietzsche’nin dediği gibi “İnsanı deli eden şüphe değil kesinliktir.” Paranoyanın bireysel biçimleri çok nadirdir, öte yandan kolektif biçimleri tarihsel olarak sık görülür: soykırımlar, savaşlar, cadı avları, yabancı düşmanlığı Paranoya, çoğalma ve yayılma gücü olan tek zihinsel bozukluktur.
Büyük olayların nedeni ve sonucudur. Tarihi değiştirip dönüştürebilen tek hastalıktır. Kolektif paranoya birçok insanı yok etti, hatta birçok iklim felaketi ve salgından daha fazlasını yok etti.
Birçoğumuz zulüm potansiyeline sahibiz. Belirli durumlarda, bu potansiyel o kadar çok sayıda bireyde harekete geçirilir ki, mezhepsel çatışmaları teşvik eden paranoyak bir akıma, genellikle öngörülemeyen yönlere giden bir taşkınlığa neden olur.
Bu kıvılcımın neden ve ne zaman yandığını bize açıklamak sosyologlara ve siyaset bilimcilere düşüyor. Bana öyle geliyor ki hemen hemen herkesi ilgilendiren bir “taban hareketi” var, bir değer kaybı var.
Hitler öncesi Almanya için, Birinci Dünya Savaşı’ndaki yenilgi, bir aşağılanma olarak yaşanmış, buna ekonomik zorluklar (dörtnala koşan enflasyon) ve Marksizmin işçi sınıfı içindeki ilerlemesi eklenmişti. Ülkemizdeki örnekler: Devlet terörü, hiperenflasyon, 2001’deki sosyal felaket ve mevcut felaket boyutundaki siyasi, ekonomik ve sosyal kriz.
Paranoyanın birçok özelliği vardır. Bunlardan biri dışarıya projeksiyondur. Bu, içselliğin reddi, özeleştiri yapma konusundaki yetersizlik anlamına gelir. Saldırgan ve hoşgörüsüz tavırları yalnızca karmaşıklığın reddini değil, aynı zamanda her şeyden önce içsel karmaşıklığın da reddini oluşturur. Konu yoksullaşır. Giderek daha az özne haline geliyor. Paranoya, bir grubun sorumluluğundan vazgeçtiği ve tüm suçunu bir “düşmanına” yüklediği bir süreçtir. En büyük çılgınlıklara neden olur.
Paranoyak kişi kendisiyle alay edilebilir ama aynı zamanda ibadet nesnesi de olabilir. Paranoyak tutumlar bazen takdir edilir ve taklit edilir. Paranoyak lider, ona sahip olmayan veya onu kaybetmiş insanlara bir varoluş nedeni verir. Çaresiz, çaresiz insanlar.
Güvensizliğin harekete geçmesi kolektif paranoyaya yol açar ve hem kötülüğün kovulmasını hem de toplumun iç dengesinin belirli bir şekilde yeniden kurulmasını mümkün kılar. Bu protez sayesinde kişi artık deprem hissetmemektedir.
Paranoyak “akıl yürütme” “uçup gitmez” veya ilerlemez. Kendi kendine açılıyor. Kesinliklerinden uzaklaşıyor. Bu arada her birimizde gizli bir güvensizlik var. Paranoyak akımın başarısı, gizli olanın yüzeye çıkması için bir davettir.
Birileri bundan faydalanacaktır çünkü bu ilacı dağıtan kişi her zaman tüketmiyor. Kolektif paranoyada vatandaş tek bir fikrin hakimiyetindedir. Bu sabit fikirden yola çıkarak asıl şeyi anladığı kanısına varır. Güvensizlik onu şüpheden muaf tutar.
Ama kesinliğin kısa bacakları vardır. Belirsizlikler çoktur. Ona sürekli saldırıyorlar. Daha sonra zulmeden birine yansıtılırlar. Bu projeksiyon, düşünmeyi ve özeleştiriyi (yani sorumluluğu) teşvik etmek yerine, yangını körükleyen ve körükleyen bazı kitle iletişim araçları tarafından desteklenmektedir.
Çocukçuluk ve mağduriyetin sorumsuzluğun iki biçimi olduğu bilinmektedir. Çocukluk, güvenlik talebini sınırsız açgözlülükle birleştirerek her türlü yükümlülükten kaçınır. Hiçbir şeyden vazgeçmiyor. Ve kendini mağdur etme, kişinin kendini kurban olarak görme eğilimidir. Azil edilemez olmak.
Paranoyak yorum, kendini besleyen kendine referansı harekete geçirerek ilerler. Yavaş yavaş duygularını kaybederken, merkezinde bir düşman koalisyonu tarafından kendisine karşı düzenlenen bir komplonun yer aldığı, rasyonel olarak makul bir sistem kurana kadar kendini geliştirir.
Söylediklerimizi özetlemeye çalışalım. Kolektif olayların iletişimi, ister çağdaşları yaymak ister geçmişi anımsatmak olsun (tarih kitaplarıyla, aynı zamanda anıtlar, müzeler vb. ile) her zaman bir sorumluluğu beraberinde getirir.
Paranoyayı önleyebilir miyiz? Gibi? Gerçekleri (şimdiki ve geçmiş) iletmek, kişinin kendi sorumlulukları üzerinde düşünmesini teşvik etmek.
Mantık, mantık ve sağduyunun paranoya konusunda pek bir faydası yoktur. Kullandığı argümanlar, vahiy gücünde olan hatalı bir önermeye dayanmaktadır. Eğitim, Hitler, Stalin veya İslam Devleti’nin cihatçı liderleri gibi indirgenemez paranoyakları düzeltmez, ancak ortalama vatandaşta paranoyak mizacın hakim olmasını önlemeye yardımcı olabilir.
Luis Hornstein psikanalist bir doktordur. Psikanaliz alanında kariyer için Konex Platin Ödülü (1996-2006).