Kırık, oldukça sık rastlanılan bir sorundur ve günümüzün modern tedavi yöntemleriyle çoğu vakada tam bir iyileşme sağlanmaktadır.
Kemik kırıklarının, değişik adlarla anılan birkaç türü vardır. Kırık, “yeşil ağaç kırığı “olarak adlandırılan türden- se, kemiğin yalnız bir bölümünde çatlak vardır, kemiğin birçok küçük parçaya ayrılmasına neden olmuşsa “parçalı kırık” adını alır. Kemiğin bir parçası deriden dışarı çıkmışsa, durum “açık kırık” olarak adlandırılır. Derinin yaralanması söz konusu değilse “kapalı kırık”tan söz edilir. Kırık, bir kemik hastalığı sonucunda olmuşsa “patolojik kırık” olarak nitelendirilir. Bu kırık türlerinin etkileri ve kemiğe verdikleri zararın derecesi farklıdır.
Yeşil ağaç kırığı, körpe bir ağacın, fazlasıyla büküldüğünde dış kenarı boyunca kırılmasına benzer biçimdeki kırığı tanımlama amacıyla kullanılan bir terimdir. Yalnızca çok genç ve esnek kemiklerde olur, bu nedenle de genellikle bebekler ve çocuklarda görülür.
Açık kırıklar her zaman, deri bütünlüğünün bozulmadığı kırıklardan (basit ve kapalı kırıklar) daha ciddidir. Bunun nedeni, daha fazla enfeksiyon tehlikesi barındırmalarıdır. Ayrıca hem basit (kapalı) hem de bileşik (açık) kırıklar parçalı kırık biçiminde olabilirler.
Eğer daha çok yaşlı kişilerde rastlandığı gibi kemikler, “osteoporoz” denen bir hastalık nedeniyle aşırı zayıflarsa ya da bir kemik tümörü varsa, dışarıdan gelen herhangi bir gücün etkisi olmadan da kırık oluşabilir (patolojik kırık). Bu kendiliğinden (ya da normal bir kemikte kırığa yol açmayacak kadar az bir güç nedeniyle) oluşan kırık türü, her zaman kemik hastalığına bağlıdır.
Nedenleri
Sağlıklı bir kemiğin kırılması için büyük bir güç gerekir, ama kırığın ortaya çıkma olasılığı başka etkenlere de bağlıdır: Kemiğin anatomik yeri, kalınlığı ve gücün uygulandığı koşullar. Sözgelimi kol ve bacaklar, leğene göre kırığa daha açıktır.
Kol ve bacaklardaki uzun kemikler uzun eksenleri boyunca uygulanan güce karşı çok dirençlidirler ama aynı güç uzun eksene dik olarak uygulandığında kırılma olasılıkları fazladır. Bu uzun kemikler her yerde aynı kalınlıkta değillerdir ve çoğunlukla en dar yerlerinden kırılırlar. Bu yere “cerrahi boyun” denir. En sık kırılan üç yer bilek, kalça ve ayak bileğidir.
El bileği kırığının başlıca nedeni, uzatılmış elin (el düşmeyi önlemek için otomatik olarak uzatılır) üstüne düşmedir. Bu düşme sonucu önkoldaki uzun kemiğin alt ucu (döner kemik) kırılıp ayrılır. Kırık alt uç geriye kaçar ve önkol yukarı doğru kıvrılır. Böyle bir kola yandan bakıldığında çatala benzer bir biçim bozukluğu görülür. Bu kırığa “Colles kırığı” denir ve her yaşta görülebilir, ama yaşlılarda daha sık rastlanılır.
Kalça kırıkları neredeyse yalnızca yaşlılarda görülür. Daha çok yana doğru düşme nedeniyle olur ve kırık, uylukke- miğinin üst kısmının en ince noktasında, leğenle eklem yerinin hemen arkasında yer alır. Hastanın yürümesi olanaksız olduğundan tıbbi yardım gerekir. Evde düşen ve sonra ayağa kalkamayan her yaşlı hasta cankurtaranla hastaneye götürülmeli ve hemen röntgen filmi çekilmelidir.
Bedenin bütün ağırlığını taşırken ayak bileğinin burkulması hem bacağın alt ucundaki kemiklerin kırılması hem de bilekteki bağların kopmasıyla sonuçlanabilir. Bu, ilk tanımlayan kişinin adıyla, “Pott kırığı” olarak bilinir. Çok yüksek topuklu ayakkabı giyen kızlarda sık görülür.
Belirtiler
Kırık belirtileri birbirine benzer, nedenle ilgisi yoktur. Ağrı olur; kol ya da bacak doğal olmayan bir pozisyonda durur ve kullanılamaz; kemiğin kırık olan uçlarından kanamaya bağlı olarak şok belirtileri (terleme ve solukluk) ortaya çıkar. Eğer kemik hareket ettirilirse kırık uçlar birbirine sürtünür (oluşan çıtırtıya ‘krepitasyon’ denir), elini kırığın üstüne koymuş olan doktor bunu hisseder.
Ama, ağrının her zaman olmasına karşılık, kemik bölümleri birbirinden ayrılmamışsa, öteki belirtiler ortaya çıkmayabilir. Bu nedenle tanıyı doğrulamak ve kemikteki hasar yerini saptamak için röntgen filmi çekilir.
Tehlikeler
Bacaklar gibi ağırlık taşıyan kemiklerin kırıkları,hasta yürüme güçlüğü çekeceğinden daha kolay anlaşılır, ama başka bir yerdeki (kaburgalar ya da el gibi) kırığın farkına varılmayabilir. Çok küçük çocuklardaki kırık yerinin saptanması zordur, çünkü çocuklar nerelerinin ağrıdığını tam bir doğrulukla söyleyemezler.
Kırıktaki asıl tehlike kan yitimine ve ağrıya bağlı şoktur. Şok, tehlikeli bir komplikasyondur. Bedendeki öteki dokular gibi kemik de kan damarları açısından zengindir ve kırılan kemik ne kadar büyükse o kadar fazla kanama olur. Sözgelimi leğenkemiği ve iki bacak kemiği kırılan bir yaralı, kısa sürede 4 İt kan yitirebilir.
Bu nedenle acil tıbbi yardımda kırığı onarmadan önce şokla uğraşılır ve ağrı dindirilmeye çalışılır.
Bazı kemiklerdeki kırıkların tedavisinde altındaki dokulara zarar verme tehlikesi bulunduğundan, çok dikkatli olmak gerekir. Sözgelimi kafatası kırıklarında, kanamaya bağlı Olarak artan basınç sonucu beyne zarar verilebileceğinden, hasta hemen hastaneye kaldırılıp en az 12 saat gözlem altında tutulur.
Kol ve bacaklardakl kırıklar çok ağrılı olmalarına karşılık, kanama kontrol altına alındığı sürece pek tehlikeli değildir. Ama bazen kemik yeterli kan alamaz ve kırık iyileşmez. Bu durumun başlıca örnekleri el ya da ayaktaki küçük kemiklerden birindeki kırıklardır.
Leğen kırıkları idrarkesesi ya da idraryolu yaralanmasına neden olabilir. Omurga kırıklarında, omuriliğin zedelenmesini ve ona bağlı kalıcı felçleri önlemek için özel dikkat göstermek gerekir.
Büyümesini tamamlamamış kemikte kırık çizgisi, “büyüme ucu”ndan geçiyorsa büyüme aksayabilir. Söz konusu kol ya da bacak, ötekiyle aynı uzunluğa erişemez. Kuşkusuz bu sorun yalnız çocuklardaki kırıklarla ilgilidir. Kemiklerin büyüme ucu eklemlere yakındır ve bu nedenle eklemlerdeki kırıklar genellikle ötekilerden daha ciddidir.
Tedavi
Şok, hastaya kan verilerek düzeltilir; ağrı ise ilaçlarla dindirilir. Sonra kırık onarılır. Kırık parçaların ayrılmadığı durumlarda kırık uçları bir araya getirilmez, ama öteki vakalarda, özellikle bacak kırıklarında, kas kasılması kemik uçlarının birbirinden ayrılmasına neden olduğundan, düzeltmek için kemiğe ters yönde bir çekme uygulamak gerekir. Bu işleme “traksiyon” (çekme) denir.
Çok parçalı kırıkların ya da sarmal biçimli kırıkların bir araya getirilmesi olanaksız olabilir. Kırık uçlar, kemik kenarlarına tutturulan metal plaklarla birleştirilir. Bu tip “dengesiz” bir kırık örneği, uylukkemiğinin boynundan geçen kırıktır. Bu kemik, kenarına tutturulan bir plağa bağlı metal bir çiviyle yerinde tutulur.
Doğru yerlerine getirilen kemik uçlarının iyileşme süresince de doğru konumda tutulmaları gerekir. Bu, kırığın türüne ve yerine bağlı olarak değişen süreler için alçı\uygulamasıyla yapılır. Beden ağırlığınıvtaşımak zorunda kalacağı için kırık bir bacak 12 hafta alçıda kalmalıdır. Ama kollardaki gibi ağırlık taşımayan kemiklerdeki kırıkların yalnızca 6 hafta hareketsiz tutulması yeterlidir (çocuklarda bu süre daha da kısadır).
Kaburga kırıkları gibi kırıklarda ise, kemiklerin alçıya alınması gerekmez.
İyileşme dönemi
İyileşme hızı kırık yerindeki kan dolaşımına bağlıdır. Yaş önemli değildir. 80 yaşındayken de kırık, 8 yaşındaki kadar hızla iyileşir. Eğer çivi yerleştirilmişse, basit bir destekleyici alçı yeterli olur ve ağrı ile şişlik yok olduktan hemen sonra kemiğin yük taşımasının bir tehlikesi kalmaz.
İnsanlar, kasların bir süre kullanılmadıkları zaman biraz zayıfladıklarını genellikle unuturlar. Çevredeki kasların güçlü olup iyi bir destek sağlamaları ve bölgeyi güçlendirmeleri önemlidir. Bu nedenle hastalardan, gecikmeden etkin egzersizler yapmaları istenir. Egzersiz başta biraz ağrı yapabilir, ama her geçen gün azalır. İzometrik egzersizler (hareketsiz olarak kasların kasılması) özellikle yararlı olur. İyileşmeyi hızlandırmak için fizik tedavi yapılması da önemlidir.
Kaynak Kitap: Doktorumuz Ansiklopedisi