Kültür ya da sosyal benlik hakkında düşünürken donup kalmış bir medeniyet kafesinden kendini kurtaran Tanpınar, bazı kesimlerin "Dil Devrimi" dediği şeye karşı değildir. Her meselede olduğu gibi onu ürküten ifrattır. Zamanı şimdiden ve tarihi bugünün yargılarından kurtarabilen, mekânsal varoluşun çıkmazlarına (Pamuk'un sorusuyla: Ben neden benim?) dünyanın ve evrenin diğer köşelerinden de bakabildiği için Peyami Safa'nın körleştirmeye müsait çatışmacı anlayışından da Cemil Meriç'in entelektüel kimliğinden sıyrılıp sağcılaşmasından da berîdir.
Bir dil devriminden söz etmek imkânı varsa bunu dünyanın her yerinde olduğu gibi halkın yaptığı bir iş olarak anlayabiliriz. (Sıradan bir İngiliz'in Shakespeare okuyamaması gibi.) Bir harf devriminden söz edilecekse, evet, bu Kemalist ideolojinin bir hamlesidir. Ama bu ikisi sanki aynı şeymiş gibi davranmak, sağcı ideologların, kendilerine bir tarih ve gelenek uydurabilmek için başvurdukları bir hamledir.
Saussure, dil ve söz arasındaki ayrımdan bahsederken ilke ve imkân arasındaki tasnife yaslanır, ya da farklı söylersek yapı ve unsur arasındaki ayrıma: Dil, kendi kuralları (gramer) ya da iç işleyiş mantığı olan bir yapıdır, çeşitli unsurların organize olduğu bir bütünü ifade eder. Harf sistemi ya da konuşulan söz de bu yapı içerisindeki unsurlardan, imkânlardan ibarettir.
Dil ya da diğer yapılar (sistemler), kendi iç işleyiş mantıkları dışında bir kural tanımazlar ve bu mantığın içleyişi, içerisine dahil ettiği (!) unsurların (diyelim ki yeni bir kelime) işleyiş yönünden gerekliliğine bağlıdır. Zorla biçimlendirilmediği takdirde yapının içerisindeki tüm unsurlar birbirleriyle organik bir ilişki (hiyerarşik karakter kazanımı/dizilim) içerisindedirler ve zorla dahil edilse bile işlevi olmayan her unsur dışarı atılır. (Yani yapılarda zorla biçimlendirme geçicidir ki endüstriyel sosyalist üretim modeli, insan doğası ve toplumsal varoluş yönünden yeniden organize olmaklığı ile uygulanamamış ve yapı, çökmek suretiyle zorlamayı da işlevsizleştirmiştir. Fakat, kapitalist üretim modeli, insan doğası ile toplumsal varoluşun kirli ve alçakça koşullarıyla uyumludur. Çünkü insan, hüsrandadır.)
Söz, dil yapısı içerisinde bir unsur olarak daima işlev sahibi olmuştur, olacaktır. Ancak bu, sözün hep aynı biçimde kaldığı anlamına gelmez. Dilin, kendi kendine sürekli yeniden yapılanması ile söz, tarih boyunca değişmiş ve toplumsalın ihtiyacına göre işlevselliğini sürekli yenilemiştir: Hiyerogliften yazılım kodlarına...
Sözün bu değişimi, toplumsalla yekvücut olan dilin yeniden düzenlenmesine tabidir; ne sadece topluma, ne sadece ideolojiye ne başka herhangi bir şeye bağlıdır. Toplumsaldaki varoluşsal belirlenim ve dilin mantığı ile işleyen yapısı bir ve aynı şeydir. (Bir dili konuşan toplumun iç mantığı, kendi koşullarında o dilin iç mantığına karşılık gelir.)
Toplumsal değişme de -toplum da dil gibi farklı unsurların örgütlendiği bir yapı olduğu dikkate alınırsa- bir organizasyon olmaklık bakımından dışarıdan müdahalelerin geçici etkilerinden ötede kendi teveccüh ve istikametiyle ilgilidir: Toplumsalın merkezinde ne varsa bu toplumun durumunu da biçimlendirecek (Rad,8) ve bu bir yönelim olarak gözlemlenecektir. (İnsanın irade edip sonra yürüme faaliyeti gibi.) Bu yönden modernleşme de kapitalizme entegrasyon süreci de olgusal olmakla birlikte ilkesel düzeyde anlaşlmalıdır.
Türkiye modernleşmesi (diyelim ki 17. asırdan itibaren) hakikî hiçbir dirençle karşılaşmış mıdır? Bu süreçte bir karşı-modernlik söylemi toplumsal tabandan güç alarak geliş midir? (Halk desteği hep modernleştirici partilerden yana değil midir?) Üç tarz-ı siyasetin hangisi modern değildir? Bunlardan başka "tartışılan" bir tarz-ı siyaset geliştirilmesi neden mümkün olmamıştır?
(Esasen dil devrimi diye bir şey teknik olarak olamayacağı için) Harf inkılabı; Osmanlı'yı, İslâm coğrafyasını, cumhuriyet Türkiye'sini Avrupa'nın silahları ile silahlandırma, ilmini-tekniğini alma azmindeki bir toplumun doğal evrimi değil midir?