OTORİTER REJİMLER VE TİPOLOJİ SORUNLARI
OTORİTER REJİMLERİN TANIMI
Sınırlı, fakat sorumlu olmayan bir siyasal plüralizme yer veren; işlenmiş ve yol gösterici bir ideolojiye değil, kendine özgü zihniyetlere sahip olan; gelişimlerinin bazı aşamaları dışında, yaygın ve yoğun bir siyasal mobilizasyon yaratmayan; bir liderin veya bazen küçük bir grubun, biçimsel yönden iyi belirlenmemiş fakat fiiliyatta oldukça tahmin edilebilir sınırlar içinde iktidarı kullandıkları siyasal sistemlerdir.[1] Juan J. Linz’in otoriter rejimler tanımında üç unsurun varlığı görülmektedir. Bunlar; sınırlı plüralizm, bir zihniyete sahip olması ve siyasal mobilizasyonun düşük düzeyde olması. Bu tanıma göre totaliter olmayan ve demokratik özellikler taşıyan rejimler otoriter olarak tanımlanabilir.
Linz, otoriter rejimleri alt tiplere ayırmıştır. Bunlar; bürokratik askeri otoriteler, demokrasi sonrası toplumlarda mobilize edici otoriter rejimler, bağımsızlık sonrası mobilize edici otoriter rejimler, organik devletçilik, ırksal ve etnik demokrasiler, eksik ve totalitarizm öncesi otoriter rejimler ve totalitarizm sonrası otoriter rejimler olmak üzere sınıflandırılmıştır. Burada Linz’in sınırlı plüralizm ve sınırlı mobilizasyon ölçütlerini dikkate alarak otoriter rejimleri ayırdığını görüyoruz. Baktığımız zaman sözü edilen her tipolojide sınırlı siyasal plüralizmin ve sınırlı siyasal mobilizasyonun varlığından söz edebiliriz.
SEÇİMLİ OTORİTERLİK / SEÇİMSEL DEMOKRASİLER
Linz’in yapmış olduğu otoriter rejimlerin alt tipleri sınıflandırılmasında seçimli otoriterlik yer almamaktadır. Larry Diamond’a göre “bunun çok mantıklı bir sebebi vardır. Bugün çok yaygın olan bu melez rejim tipi, çok büyük ölçüde, çağdaş dünyanın bir ürünüdür.[2] Seçimsel demokrasiler, seçimli otoriter rejimler, kapalı otorite rejimler ve liberal demokrasileri ele aldığımızda bir tipoloji sorunu ile karşılaşıyoruz. Diamond, bu noktada seçimsel demokrasiler, belirsiz rejimler, yarışmacı otoriter rejimler ve hegemonyacı seçimsel otoriter rejimler sınıflandırmasını yapmaktadır. Diamond bir tipoloji oluşturmuş olmasına rağmen durumun karmaşıklığının ve gri alanın varlığının farkındaydı.
Çok partili seçimler ve demokratik kurumlar görüntüde varolduğu halde temelde otoriter özelikler taşıyan bu rejimler, seçimli otoriterlik haricinde siyaset biliminde ufak tefek farklarla yalancı demokrasiler veya rekabetçi otoriterlik gibi kavramlarla da tanımlanmaktadır.[3] Bu tip rejimler, demokratik rejimlerin bazı özelliklerini taklit etmeye çalışmaktadır. İktidar seçimler ile meşruîyetini sağlamaya çalışmaktadır. Otoriter rejimler ile demokratik rejimlerin bazı türleri arasında keskin bir ayrımdan söz etmek güç bir hale gelmiştir.
Liberal demokrasileri ve seçimsel demokrasileri ele aldığımızda her iki rejim tipinde de seçimler yapılmaktadır. Ancak demokrasinin temel unsurlarının kurumsallaşamadığını görüyoruz. (Hukuk devleti, temel hak ve özgürlüklerin korunması gibi)
Seçimsel demokrasiler ile seçimli otoriter rejimler arasındaki fark seçimlerin şeffaflık, dürüstlük, serbestlik nitelikleri ile alakalıdır. Seçimli otoriter rejimler sınıflandırmasına giren ülkelerin sayısı dünya genelinde bir hayli yüksektir. Diamond tarafından belirtildiği gibi bu tip rejimlerin çağdaş dünyanın bir ürünü olduğu görüşünde haksız sayılmamaktadır. Tipoloji sorununu çözmek için otoriter ve otoriter olmayanın sınırlarını doğru çizmemiz gerekir.
Seçimli otoriter rejimler, yürütme organı başkanlığı ve milli bir yasama meclisi için düzenli seçimler yapmak suretiyle, çok partili seçimler oyununu oynamaktadırlar. Ancak serbestlik ve dürüstlük konusundaki liberal demokratik ilkeleri, o kadar derinden ve sistematik biçimde ihlal etmektedirler ki, seçimler, demokrasinin araçları olmaktan çıkıp, otoriter rejimlerin araçları haline gelmektedirler.[4] Bu rejimlerdeki seçimlerde genel oy kuralı uygulanır. Ancak sınırlı ölçüde çoğulcudur. Daha önce belirttiğim gibi iktidar seçimler ile meşruiyet sağlamaya çalışmaktadır. Seçimlerin bilinmezliğini önleyecek ölçüde devlet manipülasyonu mevcuttur.
Otoriter rejimlerin sınıflandırılması konusundaki tipoloji sorunu, seçimli otoriter rejimler için de geçerlidir. Seçimli otoriter rejimleri alt-tipolojisinin, gri alanın aydınlatılması açısından faydalı olup olmayacağı sorunsalı gelişmiştir.
Diamond bu sorunsal için “belirsiz (ambigious) rejimler”, “yarışmacı (competitive) rejimler” ve “hegemonyacı (hegemonic) rejimler” ayrımını ortaya koymuştur.[5] Diamond tarafından oluşturulan tipolojiye rağmen seçimli otoriter rejimler ile seçimsel demokrasiler arasındaki çizgilerin kesin olarak birbirinden ayrılması sağlanamamıştır. Bu ayrımın güçlüğü kavramsal açıdan sorunları beraberinde getirmiştir. Çağdaş dünyanın ürünü olarak görülen bu rejimlerin sınırları, zaman içerisinde değişmeye devam edecek ve yeni tipoloji sorunlarını ortaya çıkaracaktır.
K. Doğukan TAŞDEMİR
17.12.2018
17.12.2018
[1] Juan J. Linz, Totaliter ve Otoriter Rejimler, çev. Ergun Özbudun (Ankara: Siberte Yayınları, 2017), 161.
[2]Larry Diamond, Thiking about Hybrid Regimes, Journal of Democracy, sy. 2 (2002), 24.
[3] Sabri Sayarı ve Hasret Dikici Bilgin, Karşılaştırmalı Siyaset Temel Konular ve Yaklaşımlar (İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2016), 67.
[4] Ergun Özbudun, Otoriter Rejimler, Seçimsel Demokrasiler ve Türkiye, (İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2016) 112.
[5] Özbudun, Otoriter Rejinler, Seçimsel Demokrasiler ve Türkiye, 45.