Kazak Siyasî Düşüncesinin Gelişimi ve Kazak Gazetesi (1913-1918) / İbrahim Kalkan
Bu çalışmanın konusu Kazak siyasal düşüncesinin modernleşmesi sürecinde Kazak gazetesinin oynadığı roldür. Çalışmanın temel iddiasına göre Kazak gazetesi, Kazak siyasal düşüncesine değiştirici, yapıcı ve yön verici katkılarda bulunmuştur. Bir diğer deyişle Kazak gazetesi, Kazak siyasal düşüncesindeki geleneksel esas ve uygulamaların modernleşmesinde belirleyici bir yere sahiptir.
Kazak siyasi hayatı son iki yüzyıl içinde önemli değişikliklere uğramıştır. Geleneksel bir yapıya sahip olan Kazak siyasi düşüncesi, on dokuzuncu yüzyıl başında Rusların Kazak topraklarında tamamen hakim olmasıyla ciddi değişiklere uğramıştır. Rusların Kazak topraklarını idare etmek için uyguladıkları politikalar neticesinde önce hanlık kurumu ortadan kaldırılmış, siyasi güç Rusların atadığı valilere geçmiştir. Yüzyıllardan beri göçebe hayatı süren Kazaklar sınırları kesin çizgilerle belirlenmiş eyaletlerde yaşamaya zorlanmıştır. Geleneksel Kazak kanunları yerine Rus kanunları uygulanmaya başlanmıştır.
Bu değişiklikler neticesinde yirminci yüzyıl başlarına kadar Kazak siyasi düşüncesinde Rus etkisi hakim olmuştur. Siyasi yapı ağırlıklı olarak Rus siyasi düşüncesine göre bir yol izlemiştir. Ancak on dokuzuncu yüzyıl sonu ve yirminci yüzyıl başlarında modern anlamda bir Kazak aydın sınıfının çıkmasıyla birlikte bu durum değişmiştir. Kazak aydınları kendi halklarının çağdaşlaşması için bir takım siyasi girişimlerde bulunmuşlardır.
Bu aydın sınıfın ortaya çıkardığı en önemli oluşum Alaş1 hareketidir. Öncülüğünü Alihan Bökeyhanov (1870-1937), Ahmet Baytursınov (1873-1937), Miryakup Dulatov (1885-1937) ve Mağjan Jumabayev (1893-1938) gibi aydınların yaptığı, amaçları Kazak halkını çağdaşlaştırmak olan, kültürel ve siyasi nitelikler taşıyan toplumsal oluşuma Alaş hareketi adı verilmektedir. Alaş hareketi mensupları, yirminci yüzyıl başlarında Kazak siyasi yapısını değiştiren, daha modern olana doğru yaklaştıran bir dizi değişiklik yapmışlardır.
Ahmet Baytursınov'un editörlüğünü üstlendiği, Orenburg'da yayınlanan Kazak (1913-1918) gazetesi çevresinde toplanan milliyetçi ve Batı tarzı bir çağdaşlaşma isteyen Alaş hareketi aydınları kısa zaman içinde siyasi alanda da örgütlenerek Kazak kurultayları toplamışlar ve Kazakların modern anlamdaki ilk siyasi partisi olan Alaş partisini kurmuşlardır. Daha sonra ilk Kazak özerkliği olan Alaş özerkliğini kurup, bunun hükümeti olan Alaş Orda'yı oluşturmuşlardır.
Kazak tarihi için son derece önemli olan bu hareket, glastnost ve perestroika politikalarının bir etkisi olarak Alaş liderlerinin aklandığı 1989 yılına kadar, Sovyetler Birliği dönemi boyunca devamlı surette gözardı edilmiştir. Alaş hareketi, Sovyet dönemi yasaklamalarına maruz kalmış ve yok farzedilerek belleklerden silinmek istenmiştir. Bu hareketin en önemli olayları, kişileri ve kurumları ne Sovyet ansiklopedilerine girmiş, ne okullarda okutulmuş, ne kitaplara konu olmuş, ne müzelerde yer almış, ne araştırma malzemesi olarak kullanılmış ve ne de basında yer almıştır.
Halbuki Alaş hareketi mensupları Kazak siyasi düşüncesine önemli katkılarda bulunmuştur. Alaş aydınları düşüncelerini yayın organları olarak kabul edilen Kazak gazetesi aracılığıyla halka duyurmuşlar, yeni fikirleri bu ortamda tartışmışlar ve sonuçları yine Kazak gazetesinde yayınlamışlardır. Bu yüzden Kazak gazetesi, Kazak siyasi düşüncesinin gelişiminde etkin bir rol oynamıştır.
2. Yirminci Yüzyıl Başlarında Kazak Siyasi Düşüncesi
Kazak nüfusu geçtiğimiz yüzyılın başlarında yaklaşık 4.5 milyondu.2 Orta Asya, Rusya İmparatorluğu zamanında Bozkır ve Türkistan vilayetleri olmak üzere iki idari bölgeye ayrılmıştı. Bu nüfusun büyük çoğunluğu Bozkır vilayetinde yaşamaktaydı. Bozkır Vilayeti 6 eyalete bölünmüştü. Oral, Torğay, Akmola, Semey, Jetisu ve Sir Derya eyaletleri Bozkır Genel Valiliği'ne bağlı valiler tarafından yönetiliyordu. O güne kadar ülke yönetiminde yerli halk önemli mevkilere gelemiyordu. Bunun en büyük nedeni aslında yerli halktan, yani Kazaklardan yüksek tahsilli, devlet görevlerinde bulunmuş kişilerin sayısının bir hayli az oluşuydu. Sovyet devri kaynakları bu durumu daha da abartarak, 1917 devrimi öncesinde, bir diğer deyişle Sovyet hakimiyetinden önce Kazakistan'da bir aydın sınıfının varlığından söz edilemeyeceğini iddia etmişlerdir.3
Halbuki on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında hareketlenen Kazak fikir hayatı yirminci yüzyılın başlarında meyvelerini vermeye başlamıştı. Rusya'nın Kazak ülkesinde tamamen hakimiyet kurmasıyla birlikte Rus eğitim sistemi de yavaş yavaş Kazaklar arasına sokuluyordu. Bökey Ordası'nda Rus eğitim sistemine uygun bir biçimde öğretim yapan ilk Rus-Kazak okulunun 1841'de açılmasıyla birlikte Kazakların eğitimi açısından yeni bir dönem başladı.4 Daha sonra Rus bilim adamı Nikolay İl'minskii ve Kazak eğitimcisi Ibıray [İbrahim] Altınsarin'in çabaları sonucunda Rus-Kazak okullarının sayısı çoğaldı. Bu okulların yanı sıra usul-i cedit yöntemiyle eğitim veren okulların çoğalması modern eğitim sahibi Kazakların artmasıyla neticelendi. Rusça bilen bu gençler orta öğrenimlerinin ardından Rusya'nın değişik üniversitelerinde eğitim görme şansını elde ettiler. Sonuçta yirminci yüzyıl başlarına gelindiğinde Kazaklar arasında da üniversite bitirmiş, belli alanlarda uzmanlaşmış, çeşitli devlet kurumlarında görev yapan, bilgili bir aydın sınıfı oluşmuştu.
Rusya'daki diğer bütün halklar gibi Kazaklar da Rusya'da meydana gelen ve Çarlığın gücünü bir hayli sarsan 1905 devriminin ortaya çıkardığı siyasi hareketlilikten etkilenmişti. Özellikle toplumun öncüleri konumundaki aydın kesim, ortamın uygun olmasından faydalanarak siyasi faaliyetlere girişmiştir. Nitekim o devirde yaşamış olan Kazak aydınlarından olan Miryakup Dulatov bu hareketliliği şu şekilde ifade etmektedir:
"1905 yılından beri bizim Kazak halkı da başka halklarla birlikte milli çıkarları ele almaya başladı. O özgürlük yıllarında Semey eyaletinin okumuş öncüleri halka faydalı işler yapıp, yol gösterdikleri için bir kısmı hapse atıldı, bazıları sürüldü, geri kalanları da güvenilmez adam ilan edildi."5
Bunlara rağmen, Kazak aydınları artık Rusya siyasetinde söz sahibi olmaya da başlamıştı. Rusya siyasetinin en üst düzeyde temsil edildiği makam olan Duma'da (parlamento) Kazak vekillerinin de olması Kazakların siyasette ne kadar yol aldıklarının bir göstergesiydi. I. Duma'ya 6 Kazak eyaletinden birer vekil gitmesi kararlaştırılmıştı. Oral eyaletinden Alpısbay Kalmenov ve Torğay eyaletinden Ahmet Birimcanov seçildiler ve Duma açıldıktan bir buçuk ay sonra St. Petersburg'a ulaştı. Semey eyaletinden seçilen Alihan Bökeyhanov ise Semey'deki seçimlerin geç yapılması dolayısıyla ancak Duma'nın kapanmasından birkaç gün önce St. Petersburg'a vardı. Bökeyhanov burada siyasi faaliyetler içinde yer aldı. Duma'nın kapatılmasını protesto eden Viborg Manifestosu'nu imzalayanlar arasına katıldı. Bu yüzden bir sonraki Duma seçimlerine katılması yasaklandı. Akmola eyaletinden seçilen Şahmerdan Koşıgulov Rusça bilmediği gerekçesiyle vekil olamadı.
II. Duma 20 Şubat 1907'de açıldı. Kazaklar bu Duma'da 5 vekille temsil edildiler. Oral eyaletinden Bahıtcan Karatayev, Cetisu'dan Muhammedcan Tınışbayev, Astrahan'dan Bahtkerey Kulmanov, Sir Derya'dan T. Allabergenov ve Semey'den T. Nurakenov II. Duma'ya seçilen Kazak vekilleriydi. II. Duma Çar ve hükümetine karşı ağır eleştirilere sahne oldu. Çok geçmeden, 3 Haziran 1907'de çıkarılan bir kanunla bu Duma da kapatıldı. 3 Haziran kanunuyla Duma seçimleri de yeniden düzenleniyordu. Bu kanun III. bölümünün Duma'ya vekil gönderecek eyaletlerin listesinin belirtildiği 24. kısımlarında Türkistan ve Kazak eyaletlerinden söz edilmiyordu. Bir diğer deyişle bu kanunla artık Bozkır ve Türkistan eyaletleri Duma seçimlerine katılamayacaktı. Nitekim öyle oldu ve daha sonra açılan III. ve IV. Duma'da Kazak vekilleri yer alamadı.6
Kazak aydınları çeşitli siyasi faaliyetlere katılmak ve siyasi kurumlarda görev almanın yanı sıra siyasi görüşlerini beyan etmek ve siyaset yapmak için basın yolunu kullanmışlardır. Basını halkı aydınlatmak, gelişmelerden haberdar etmek, bilgilendirmek ve çağdaşlaştırmak için kullanılan bir araç olarak gören Kazak aydınları siyaset işinde de basından büyük oranda istifade etmişlerdir.
Aslında o devirde basından siyaset aracı olarak faydalanan sadece Kazaklar değildi. Diğer Rusya halkları, bunlarla beraber Rusya Türkleri özellikle 1905 sonrasında siyasi düşüncelerinin halka duyurulmasında, halkın desteğini almada ve faaliyetlerin düzenlenmesinde basın-yayın organlarını yoğun bir biçimde kullanmışlar ve bunda da başarılı olmuşlardır.
3. Modernleşme, Aydınlar, Basın ve Siyaset
On dokuzuncu yüzyıl sonları ve yirminci yüzyıl başlarında hemen hemen bütün Orta Doğu ve Orta Asya'da yaşanan büyük toplumsal değişim modernleşme kavramıyla açıklanmaktadır. Batı dünyasının baskın üstünlüğü karşısında nispeten 'geri' kalan Doğu ülkeleri çağdaşlaşma hareketi içine girmiştir. Osmanlı Türkiyesi'yle aşağı yukarı aynı zamana rastlayan Orta Asya modernleşmesi tarihsel süreç açısından olmasa bile kullanılan yöntem bakımından benzer özellikler taşımaktadır. Sömürge deneyimi yaşamamış Doğulu ülkeler emperyal güçlerin doğrudan müdahalesi ile değil 'pasif modernleşme' teknikleri ile çağa ayak uydurmaya çalıştılar. Örneğin Osmanlı Devleti'nde Tanzimat (1839) ve Japonya'da Meiji restorasyonu (1868) gibi reform hareketleri bu modernleşme, daha doğrusu modernleştirme yöntemine örnek teşkil etmektedir.7 Bu modernleştirme hareketinde aydın sınıfının büyük rolü olmuştur.
Batılı olmayan toplumlarda modernleşme çok daha kısa bir zamanda, kendiliğinden olmayan, iç ve dış etkenlerin itici güçleriyle gerçekleştirilmiştir. Modernleştirici itici güçler arasında Batılı ülkelerde eğitim görmüş, kendi halklarını da çağdaş düzeye getirmek isteyen aydınlar önemli bir yer tutar.8 Osmanlı Türkiyesi'nde Jön Türk hareketi bu duruma iyi bir örnektir. Benzer bir biçimde Orta Asya'da da aydın sınıfı Cedit hareketi adı verilen bir yenileşme, modernleştirme hareketi başlatmıştır. Çeşitli Rus okullarında eğitim gören Kazak aydınları da ülkelerine döndüklerinde kendilerine özgü bir modernleştirme hareketi başlatmıştır.
Modernleştirme hareketi içindeki Rusya Türklerinin aydın sınıfı, fikirlerini halka yaymak ve başarıya ulaşabilmek için basın-yayın organlarından büyük ölçüde yararlanmışlardır. Basını bir "değişim unsuru"9 olarak kullanmışlardır. Geleneksel yapıyı değiştirerek modern bir toplum elde etmede basın etkili bir araç olmuştur.
Rusya Türkleri arasında ilk süreli yayın Rusça yayınlanan Tifliskie Vedomosti gazetesinin 1832 yılında çıkmaya başlayan Azerice baskısıdır. Birkaç sayı devam eden bu girişim fazla uzun ömürlü olamamıştır. Daha sonra Türkistan Vilayetinin Gazeti (Taşkent), Ekinci (Bakü), Tercüman (Bahçesaray), Kazan Muhbiri (Kazan), Vakit (Orenburg), Yıldız (Kazan), Azad (Kazan), İl (St. Petersburg), Burhan-ı Terakki (Astrahan), Oral (Orenburg), Millet (St. Petersburg), Ahbar (Kazan), Turmuş (Ufa), Ziya (Tiflis), Keşkül (Tiflis), İrşad (Bakü), Davet (Bakü), Terakki (Taşkent), Sada-i Fergana (Hokand), Sada-i Türkistan (Taşkent), Dala Vilayetinin Gazeti (Omsk), Aykap (Troitsk) ve Kazak (Orenburg) gazetesi gibi bir çok gazete ve dergi yayınlanmaya başlamıştır.10
Bütün bu gazete ve dergiler halkı aydınlatma, haberdar etme ve bilgilendirme işinin yanı sıra siyaset alanında da faaliyet göstermişlerdir. Halktaki siyasi bilincin gelişmesine katkıda bulunmuşlar, bir çok siyasi meseleyi gazetede neşrederek tartışmaya açmışlar, halkı ilgilendiren konularda uyarılar yapmışlar, siyasi faaliyetleri duyurmuşlar, siyasi gelişmeleri takip ederek halkın bilgilenmesini sağlamışlar ve neticesinde siyasi gelişime ve milli bilincin uyanmasına katkıda bulunmuşlardır.11
Bir sömürge konumundaki Kazak ülkesinde de modernleşme hareketleri öncelikle emperyal gücün girişimleriyle başlamıştır. Siyasi ve idari yapının değiştirilmesinin ardından eğitim sistemi de modernleştirilmiştir. Ancak on dokuzuncu yüzyılın sonlarında yerli halktan bir aydın sınıfının ortaya çıkmasıyla birlikte modernleşme hareketi yeni bir boyut kazandı. Artık Duma'da yer alamayan Kazak aydınları siyasi faaliyetlerini yürütmede basın yoluna ağırlık vermeye başladılar.
4. Kazak Gazetesinin Kurulması
Kazak gazetesinin kurucusu ve editörü olan Ahmet Baytursınov, 1905 yılından beri etkin bir biçimde Kazak siyasi hayatı içinde yer alan biri olarak hükümet yetkililerinin dikkatini çekiyordu. 1905 olaylarının ardından hükümet siyasi faaliyet içinde olanları sıkı takibe almaya başladı. Nitekim 1905 yılında Karkaralı'da Çar'a sunulan dilekçeyi hazırlayanlar teker teker tutuklanmaya başladı. Dilekçeyi hazırlayanların öncüleri arasında yer alan Baytursınov da tutuklandı ve 1907 yılında Karkaralı'dan sürgün edildi. Semey'de sekiz ay hapishanede kaldıktan sonra Kazakistan'ın sınır bölgelerinden istediği bir şehirde sürgüne gönderilme kararı verildi. Baytursınov sürgün yeri olarak Orenburg şehrini seçti. O zamanlar ticaret, kültür ve siyaset açısından önemli bir yere sahip olan Orenburg hem Kazak ülkesinin içindeydi, hem de Rusya Türklerinin diğer önemli merkezleri olan Kazan ve Ufa gibi şehirlere çok yakındı. Rusya Türkleri arasında kültürel ve siyasi faaliyetler açısından en etkin halk olan Tatarların 30'dan fazla gazetesinin, 10'a yakın bir kısmı Orenburg'da basılıyordu.12 Bu yüzden Orenburg şehri Kazakların yararına işler yapabilmek için uygun bir yerdi.
Aykap gibi güzel ve faydalı bir süreli yayın varken başka bir yayın çıkarma işine girişmeyi Baytursınov dünyadaki diğer ülkelerden örnekler vererek açıklıyordu. Öncelikle dünyanın en ileri ülkesi konumundaki Amerika Birleşik Devletleri'nden söz eden Baytursınov, 1909 yılı rakamlarına göre Amerika'daki gazete ve dergi sayısının 21.435, Fransa'da 8.940, Almanya'da 8.000, İtalya'da 3.120 ve Rusya'da 2.058 olduğunu kaydeder.
Daha sonra Kazaklara dönen Baytursınov, durumdan yine de umutsuz değildir. Kazakların da boş durmadığını, Aykap dergisini çıkardığını hatırlatan Baytursınov, binlerle ifade edilen diğer ülkelerdeki süreli yayın miktarı karşısında Kazakların sadece bir yayınının olmasının elbette yeterli olmadığı görüşündedir. Ona göre ne kadar çok yayın olursa, medeniyet ve kültür seviyesi o kadar çok artacaktır.13 İşte yeni bir süreli yayının ortaya çıkma nedeni budur.
Bunun yanında Baytursınov, gazetenin toplumsal hayattaki yerine de değinerek ne kadar önemli bir araç olabileceğini anlatır:
"Öncelikle gazete halkın gözü, kulağı ve dilidir. İnsanlara nasıl ki göz, kulak ve dil gerekliyse halka da gazete öyle gereklidir...
İkincisi, gazete yurda hizmet eden bir şeydir. Çünkü yurdun eğitimli, fikirli, görgülü kişileri gazete aracılığıyla halkın önüne geçip, yol gösterip, öncülük yaparlar.
Üçüncüsü, gazete halkı eğitir. Çünkü halk gazeteden duymadığını duyar, bilmediğini öğrenir, azar azar bilgisi çoğalıp, ufku genişleyip, fikri açılıp, anlayışı gelişir.
Dördüncüsü, gazete halkın hakkını savunur. 'Yurdum' diyerek halkın hakkını kollayan kişiler gazete sayesinde halkın sözünü söyler, çıkarlarını gözetir, zararına karşı durur, kargaya gözünü oydurmamaya çalışır."14
Bu düşünceler içinde olan Baytursınov, gazete çıkarmanın ön şartlarından biri olan maddi kaynak sorununu ilk etapta Mustafa Orazaev'in15 desteğiyle çözer. Daha sonra "Azamat" (vatandaş) adında bir şirket kurularak gelirlerin daha düzenli olması sağlanır.
Baytursınov, gazete çıkarabilmek için Orenburg valiliğinden 5 Ocak 1913 tarihinde izin alır. Gazetenin ikinci sorumlu editörlüğüne de 19 Mayıs 1914 tarihli valilik kararıyla Miryakup Dulatov getirilir.16 Gazetenin bir diğer önemli kurucusu Dulatov, gazete çıkarma hazırlıkları başladığında henüz hapisten yeni çıkmıştı ve Pavlodar şehrindeydi. Kendi ifadesiyle Dulatov gazete çıkarma işine şu şekilde dahil olmuştu:
"Geçen Ocak ayının sonlarında Kazak (gazetesi) henüz çıkmamış iken gazetenin çıkacağı haberini duyar duymaz Pavlodar'da Kazak (gazetesi) için alıcı toplamaya başladım. 4-5 günden sonra haberi işiten Pavlodar Kazakları kendileri gelip abone olmaya başladılar. Kısa zamanda 150 kadar alıcı oldu."17
Gazetenin adı meselesini ise yine Baytursınov şu sözlerle açıklar:
"Atalı yurdumuzun, ülkeli milletimizin kutlu adı diyerek gazetemizin adını Kazak koyduk."18
Adından da anlaşılacağı gibi milliyetçi bir karaktere sahip olan Kazak gazetesi 2 Şubat 1913 tarihinde ilk sayısıyla yayın hayatına başladı. Gazetenin amacı kısaca, Kazak halkının kültür ve medeniyetini arttırmak, Kazak dilini ve edebiyatını geliştirmek, Kazak halkını çağdaşlaştırmak ve böylece Kazak halkına hizmet etmekti.
4.1. Kazak Gazetesi ve Siyaset
Kazak gazetesinde yer alan konular arasında en çok işlenen ve en ön plana çıkan konu siyaset idi. Kazak gazetesi yayın hayatına başladığı ilk günlerden itibaren Kazak siyasetiyle ilgilenmeye başlamıştı. Başta Bökeyhanov olmak üzere Kazak gazetesi yazarları, Kazak halkının en önemli sorunlarının siyasetle bağlantılı olduğunu görmüş ve yazılarıyla bu sorunlara çözüm önerileri getirmeye çalışmıştır. Kazak gazetesinde yer alan siyasi yazılar sadece teorik düzeyde kalmamış, halkı etkileyerek neticesinde bir çok siyasi değişikliğe yol açmıştır.
Kazak gazetesinde yayınlanan siyasi yazıların meydana getirdiği değişiklikler iki ana grupta toplanabilir. Öncelikle bu yazılar Kazaklar arasında zaten mevcut olan siyasi bilinci belli bir yöne doğru sevk etmiştir.
Bir diğer deyişle hanlıklar devrinden beri süregelen Kazak siyasi hayatı on dokuzuncu yüzyıl sonu ve yirminci yüzyıl başlarında bir modernleşme sürecine girmiş ve çeşitli siyasi akımların etkisinde kalmıştır. İslamcı öğelerin ağır bastığı bir model ile milliyetçi ve liberal düşüncenin hakim olduğu bir çağdaşlaşma projesi arasında19 seçim yapmak durumunda kalan Kazaklar sonunda ikinci yola doğru yaklaşmıştı. Bu yaklaşmada Kazak gazetesinin rolü büyüktür. Gazete yazarları, makalelerinde açıkladıkları ve savundukları milliyetçi ve Batı tarzı bir çağdaşlaşmayı yeğleyen tutumları ile Kazak siyasi bilincinin gelişimine etki etmişlerdir.
Kazak gazetesi yazarları makaleleriyle oluşturdukları bu teorik düzeydeki etkiyi değişik yollarla hayata geçirmişlerdir. Öncelikle yazdıkları yazılarla bir tartışma ortamı oluşturmuşlar ve halkı bu yolla ikna ederek siyasi hayata dahil olmuşlardır. Gazetede yer alan değişik fikirleri okuyan halk kendisine daha doğru gelen yolu seçmiş ve ona göre hareket etmiştir. Kazak gazetesi de çoğu kez kendi savunduğu görüşü kabul ettirmiş ancak bazı kere de halkı ikna etmekte başarısız olmuştur.
Siyasetin temel özelliklerinden biri olan ikna etme yönteminin20 yanı sıra Kazak gazetesi yazarları Kazak siyasetinde yeni kurumlar tesis ederek Kazak siyasi hayatının gelişimine katkıda bulunmuştur. Bu kurumların en başında komiteler ve kurultaylar gelmektedir. Daha sonra ilk Kazak siyasi partisi, ilk Kazak özerkliği ve bunun hükümetini tesise öncülük eden Kazak gazetesi yazarları Kazak siyasetinde çok etkili, yön verici ve değiştirici bir rol oynamıştır.
5. Kazak Gazetesinde İşlenen Siyasi Konular
Kazak gazetesinde yer alan siyasi konuların en önemlilerini şu başlıklar altında toplamak mümkündür: Kazak komiteleri ve kurultayları, Alaş partisi, Alaş özerkliği ve Alaş Orda hükümeti.
5.1. Kazak Komiteleri ve Kurultayları
1917 yılına gelindiğinde Kazakların genel durumu hiç de iyi değildi. 1916 yılının ikinci yarısı boyunca devam eden isyanlar güçlükle bastırılmış, neticede büyük mal ve can kaybına neden olmuştu. Cepheye işçi gönderilmesi zaten bozuk olan ekonomiyi sarsmış, daha da kötüleşmesine yol açmıştı. Huzursuzluğunu isyan ederek en açık bir biçimde dile getirmeye çalışan halk bunda da başarılı olamayınca ne yapacağını bilemeden mecburi bir suskunluk devresine girmişti.
Rusya'nın 1917 başlarında içinde bulunduğu durum da Kazaklardan pek farklı değildi. I. Dünya Savaşı devam ediyordu. Bunun yanında toplumsal huzursuzluk baş göstermeye başlamış, Çarın halk gözündeki meşruiyeti gittikçe azalmıştı. Bu konuyla ilgili olarak Kazak'ın 213. sayısının kapağında ilk makale olarak yayınlanan "Sayasat Küyi" başlıklı yazı dikkat çekmektedir. Yazarı belirtilmeyen makalede 1917 yılı başında Rusya'nın içinde bulunduğu siyasi durumun genel bir manzarası çizilerek, durumun çok karışık olduğu ve gittikçe kötüleştiği iddia edilmektedir. Rusya'daki iç huzursuzluğun gittikçe artmasına dikkat çeken yazar makaleyi şu sözlerle bitirmektedir:
"Siyaset bulutları çoğalıp gün geçtikçe (yağmur) yağması yakınlaşmaya başladı. Devlet memurları yoldan çıkıp iş yapmaz oldular. Hükümetle halkın arası günden güne açılmaya başladı. Yakınlaşacak gibi de görünmüyor. Cephede düşmanla asker arası nasıl açık, kötü ise memlekette de hükümetle halkın arası da öyle kötü ve düşmanca oldu. Orada (cephede) düşman mı yenecek, yoksa biz mi diye sorulurken; burada hükümet mi, yoksa biz mi galip geleceğiz sorusu sorulmakta. Hükümet ne kadar dirense de uzun zamandır devam eden hastalık öldürmeden bitmeyecek gibi görünmekte."21
Yazarın da işaret ettiği gibi bir patlamanın olması çok yakındı. Sonunda beklenen oldu ve 23 Şubat'ta başlayan olaylar 27 Şubat'ta22 Çarın devrilmesiyle sonuçlandı. Rusya tarihinde Şubat Devrimi adıyla anılan bu ihtilal neticesinde Prens L'vov'un başbakan olduğu Geçici Hükümet kuruldu. Bu hükümetin demokratik ve adil bir seçim neticesinde oluşturulacak olan Kurucu Meclis (Uçredilnoe Sobranie) açılana kadar iş başında kalacağı düşünülüyordu. Bu yüzden "geçici" olarak ülke idaresini elinde tutuyordu. Yeni hükümet kısmen siyasi ilkeleri gereği, kısmen de halkın desteğini kazanmak amacıyla hak ve özgürlüklere önem veren, serbest bir siyaset izledi. Bu serbestlikten Rusya'nın gayrı Rus vatandaşları, bu arada çeşitli Türk boyları yararlanmasını bildiler. Geçici hükümetin 20 Mart (2 Nisan) 1917 tarihli "Rusya'daki bütün vatandaşların eşit olduğu" konusundaki kararı o zamana kadar ikinci sınıf vatandaş muamelesi gören ve bu yüzden pek çok toplumsal-siyasi haktan mahrum olan Türk boylarını harekete geçiren etkenlerden biri oldu.23 Başta Tatarlar olmak üzere Türk boyları devrimden hemen sonra siyasi durumu değerlendirmek ve mahrum oldukları hak ve özgürlüklere kavuşabilmek amacıyla ardı ardına toplantılar, kurultaylar düzenlemeye başladı.
Kazaklar da devrimi takip eden aylar içinde önce yerel daha sonra bütün Kazakları kapsayan Kazak kurultayları toplayarak Kazakların siyasi ve toplumsal sorunlarını tartıştılar. Bu kurultayların örgütlenme ve toplanma aşamasında dikkati çeken en önemli özelliklerden biri Kazak gazetesinin ve Kazak gazetesi yazar kadrosunun bütün kurultaylarda etkin rol almasıdır. Bütün kurultayları düzenleyen, toplantılara başkanlık eden ve gündemi belirleyenler hep Kazak gazetesi kadrosu olmuştur. Kazak gazetesi bu kurultaylarda Kazak siyasi ve toplumsal hayatında ilk defa konuşulan bir çok konuyu gündeme getirmiş ve Kazak siyasi fikrine yeni kavram ve kurumlar kazandırmıştır. Bilhassa, daha önceleri geleneksel Kazak siyasi hayatında zaten mevcut olan kurultay kurumunun günün şartlarına uyarlanarak hayata geçirilmesi en başta gelen yeniliklerden sayılabilir.
Bu yüzden Kazak gazetesi, Kazak siyasi fikrine kurultaylar aracılığıyla bir çok yenilik getirmiş ve mevcut siyasi yapıya da olumlu katkılar sağlamıştır. Bu kurultaylarda görüşülen konular sadece Kazaklarla ilgili meselelerle sınırlı kalmamış, devrim sonrasında Rusya Devleti'nin içine düştüğü zor ve karışık durum da ele alınmıştır.
Kazak gazetesinin Rusya siyasetiyle ilgili tutumu, Çarlığı ortadan kaldıran devrimi ve geçici hükümeti desteklemek şeklinde özetlenebilir. Ayrıca Kazak gazetesi, açılması düşünülen Kurucu Meclis çalışmalarını yakından takip etmekteydi. Bu genel siyasetin gerçekleştirilebilmesi için geçici hükümetle işbirliği yapmak ve bu hükümetin siyasetini desteklemek gerektiği Kazak gazetesinde bir çok kez tekrar edilmiştir. Alihan Bökeyhanov, Mustafa Çokayev ve Miryakup Dulatov, ortaklaşa yazdıkları bir makalede Kazak halkına şöyle seslenmektedir:
"Artık o yavuz hükümet yok. O hükümetin kan içici kara yürekli çarı da, yöneticileri de artık hapiste. Bugün yurdun hepsini akrabaymış gibi eşit gören, hiç kimseyi ayırmayan yeni hükümet seçildi. Bu hükümetin güçlenmesi bizim güçlenmemiz demektir. Bu hükümetin gücünün azalması bizim umutlarımızın boşa gitmesi demektir. Bu adil hükümetle, özgür Rusya ile aynı dilekleri paylaşıyoruz ve aynı gemideyiz. Gemidekilerin canı birdir. Rusya'ya önceden acımazdık, içimiz ısınmazdı, artık Rus halkıyla eşit hale geldiğimiz için iyiliğine sevinip, kötülüğüne üzülürüz. Bu yüzden yeni hükümete elimizden gelen yardımı esirgememiz gerekir."24
Bu makaleden de açıkça görüldüğü gibi, Kazak yazarları geçici hükümetin desteklenmesini önermekteydiler. Bu desteği başlıca iki nedenden ötürü istemekteydiler. Birincisi, geçici hükümetin gitmesi demek (o aylarda henüz bir Bolşevik alternatifi ortaya çıkmadığı için) Çarlık rejiminin geri gelmesi anlamına geliyordu. Bu da ne Kazaklar için, ne de diğer Rusya halkları için tercih edilebilecek bir durumdu. İkinci olarak, Kazaklar geçici hükümeti destekleyerek Rusya siyasetine katılmış olacaklar ve Kurucu Meclis'e girerek yıllardan beri giremedikleri Rusya meclisine vekil göndererek Kazak çıkarlarını daha etkin bir biçimde savunabileceklerdi. Ayrıca bu sayede Kazaklar yıllardır elde etmeye çalıştıkları bir takım hak ve özgürlüklerine de kavuşacaktı.
Kazakların en başta gelen toplumsal ve siyasi talebi eşitlikti. Çarlık zamanında uygulanan ayrımcı siyasete tamamen karşı olan Kazaklar yeni hükümetin desteği sayesinde Ruslarla toplumsal ve siyasi alanda eşit duruma geleceklerini ümit ediyorlardı. Bir makalede Çarlık Rusyası'nda en üstte tutulan halkın Hıristiyanlar (özellikle Ruslar ve diğer Slav asıllı halklar) olduğunu iddia eden yazar, ana dilinde yazılmış evrakı kabul etmeme, Rusça bilmeyenleri resmi görevlere atamama gibi ayrımcı uygulamaların yeni hükümetle birlikte artık sona erdiğini yazmaktadır. Bu görüşü ispat etmek için de Alihan Bökeyhanov'un Torğay eyalet komiserliğine atanmasını göstermektedir.25 Gerçekten de geçici hükümet kısmen halka özgürlük ve eşitlik getirmek gibi ortaya çıkış ilkelerine uygunluk açısından, kısmen de halkın desteğini kazanmak için sömürgelerde yerli halktan idareciler atamaya başlamıştı.26
Kazaklar ikinci olarak özgürlük istemekteydi. İstedikleri işleri herhangi bir engelleme olmaksızın gerçekleştirmek istiyorlardı. Örneğin toplantı serbestisi, sansürden korkmadan kitap ve gazete çıkarmak, rahatça cami ve medrese açabilmek, ana dilinde öğretim yapan okullar açmak gibi uygulamalar o dönemin Kazak toplumsal hayatının mahrum olduğu özgürlüklerdi. Geçici hükümetin toplantı ve birlik kurma serbestisi getiren kararı Kazak gazetesinde yayınlanınca, özgürlüklerin alınmasına dair bir umut doğdu.27
Kazakların bir diğer talebi, Kazak meselelerini yine Kazakların görüşmesi ve çözüme kavuşturmasıydı. Bir diğer deyişle Kazakların Rusya'da Kurucu Meclis'le birlikte başlayacağı umut edilen kendi kendini yönetme işinde etkin rol oynamasını istiyorlardı. Henüz özerklik düşüncesiyle hareket etmeden, genel olarak Rusya halkının, bu arada Kazakların, kendi kendini yönetmesini kast ediyorlardı.
Kazakların kendi kendini yönetmesi için Kazak gazetesi bir dizi siyasi uygulamaların hayata geçirilmesi fikrini ortaya attı. Bu iş için öncelikle Kazakların kendilerine gelip, olayların farkında olarak, Rusya'da ne olup bittiğini anlamalı ve Kazakların ne yapabileceklerini ortaya çıkarmalıydı. Kazak gazetesinde Kazakların durum değerlendirmesi yapabilmesi için en kısa zamanda yerel kurultayların toplanması gerektiği yolunda çağrılar yapıldı.
5.2. Kazak Kurultayları
Kazak gazetesinde devrimi haber veren yazılarla beraber Kazakların bu yeni durumda ne yapması gerektiği hakkında fikir bildiren yazılar da yayınlanmıştır. Kazak gazetesi, halkı olanı biteni anlamaya çağırmaktaydı. Bu iş için de kurultay kurumunu harekete geçirmeyi önermekteydiler. Vakit geçirmeden Kazaklar yerel idare birimlerinde kurultaylar toplamalıydı. Kurultayların bir çok işlevi olacaktı. Öncelikle kurultaylar sayesinde Kazakistan'ın çeşitli bölgelerinde ne olup bittiği anlaşılmış olacak ve genel bir durum değerlendirmesi neticesinde yapılması gerekenler belirlenebilecekti.
Kurultayların bir diğer işlevi Kurucu Meclis'e gönderilecek vekilleri belirlemek olacaktı. Bir diğer deyişle "öncelikle meydana gelen değişimlerin maksat ve manasını anlamak için, ikinci olarak Kurucu Meclis'e uygun adamlar gönderme işini görüşmek üzere Kazakların kurultay yapmaları gerekmektedir."28
Olaylar büyük bir hızla geliştiği için hızlı hareket etmek ve kurultayları çabucak oluşturmak gerekmekteydi. Bütün Kazakları kapsayan umumi bir Kazak kurultayı çok iyi bir fikir olmasına karşın zamanın darlığı ve ortamın henüz uygun olmaması nedeniyle bir umumi Kazak kurultayı yakın zamanda mümkün görünmemekteydi. Bunun yerine eyaletlerde yerel kurultaylar düzenlenebilirdi.
Aslında Kazakların toplanıp Kazak sorunlarını görüşmesi fikri çok yeni, ilk defa devrim sonrasında ortaya atılmış bir konu değildi. Kazak gazetesinin ilk kurulduğu yıl olan 1913'te, o zamanlar Kazak gazetesi ile rekabet halinde olan Aykap dergisi yazarlarından Cihanşa Seydalin kurultay fikrini ortaya koyar. Seydalin, Kazaklar bir araya gelip Kazak sorunlarını görüşseler Kazakların ilerlemesi için, sorunların çözümü için faydalı olacağı görüşündedir. Bu görüşünü de o zamanın diğer etkili yayın organı olan Kazak gazetesine bildirir.29
Kazak gazetesi Seydalin'le aynı fikirde değildir. Kurultay fikrinin aslında çok güzel ve faydalı bir iş olduğunu ancak Kazakların o anda içinde bulundukları siyasi ve toplumsal durumun böyle bir iş için uygun olmadığını düşünmekteydiler. Kazak gazetesinin iki önemli ismi, Baytursınov ve Bökeyhanov yazdıkları makalelerle Seydalin'e cevap verirler. Böylece Kazak gazetesi ve Aykap dergisi arasında bir polemik başlar. Tartışmaya Aykap'tan Rahimcan Marsekov da kurultayı destekleyenler arasında yer alarak katılır.
Baytursınov bu büyüklükte bir organizasyon için resmi makamlardan izin almak gerektiğini ancak böyle bir iznin alınmasının mümkün olmadığını iddia eder. Ayrıca kurultay toplamanın dönemin zaten hassas olan Rusya siyasi ortamında çok yanlış anlaşılabileceğini belirtir. Baytursınov, "kurultay (bas kosuv) toplayalım derken, başımızı korumaya yer bulamayacak hale gelmeyelim" diyerek durumun hassasiyetini dile getirir.30
Bökeyhanov ise konuya daha geniş bir çerçeveden bakarak kurultay kurumunun Kazak tarihindeki yerine değinir. Bökeyhanov, kurultayın hanlar zamanında da kullanıldığına dikkat çeker. Ayrıca Avrupa halklarının oluşturduğu meclisler ile Kazakların kurultayları arasında işleyiş bakımından bir benzerlik olduğunu ileri sürer.31 Genel olarak kurultayın yararlı bir kurum olduğunu düşünen Bökeyhanov, tıpkı Baytursınov gibi mevcut şartların kurultay için uygun olmadığı görüşündedir. Ona göre Cihanşah Seydalin, yararlı bir şey istemekte ancak boşuna çabalamaktadır. Çünkü bu iş için izin çıkması mümkün değildir. Bökeyhanov özetle şöyle der:
"Cihanşah Mirza kurultaya 900 kişi toplamayı düşünüyor. Toplantı yeri ise Orenburg. Bu olacak iş midir? Dokuz yüz Kazak, Kazak ülkesinin bir yerinde toplanabilir mi? 'İşin en zor yanı izin almak, rica ederek, ürkütmeden, korkutmadan, iyilikle görüşmek' demekte Cihanşa Mirza. Doğru, bu zamanda izin almak kolay değil."32 Bökeyhanov makalesini şöyle bitirir:
"Olması mümkün görünen bir kurultaydan kaçmam, olmayacak kurultay için boşuna uğraşmam. Han evladında Kazak (halkının) hakkı vardı, Kazak (halkına) hizmet etmezlik yapmam."33
Sonuçta Seydalin, Kostanay ilinde Ekim ayı başında düzenlenen Pokrov panayırına gidip, ileri gelen kişilerle göçebe düzeninin mi, yoksa yerleşik düzenin mi daha iyi olduğu konusunu görüşmek amacıyla bir toplantı düzenlemek ister. Ancak bu küçük çaplı kurultay için Torğay valiliğinden izin istese de izin verilmez.34 Böylece kurultay projesi de rafa kaldırılır.
Ancak, 1917'de devrimden sonra oluşan serbest ortamda, bu sefer Kazak gazetesi kurultay fikrini canlandırır. Dulatov, kurultay toplama işinin tekrar gündeme gelmesini şöyle değerlendirir:
"Dünkü yok olup giden zalim hükümet zamanında diller tutulmuş, el-ayak bağlı idi. O zor kara günlerde 'toplanalım, kurultay düzenleyelim' diyerek henüz doğum sancıları başlamamış kadına doğum yaptırmak isteyenler de vardı. Ancak o zamanlar koyun kadar saf, tavşandan daha korkak idik. Bu yüzden o zamandaki kurultay faydasız, kısır söz idi. Artık işte bağımsızlık şafağı doğdu. Ne istesek yapabilecek duruma geldik. Toplanacaksan eğer, toplan şimdi, aç kurultayını, seni durduracak hiç kimse yok."35
Böylelikle Kazakistan eyaletlerinde Kazak kurultayları toplanmaya başladı. Devrimden sonra, 1917 baharında Kazak meselelerini görüşmek için toplanan yerel kurultaylar şunlardır:
1. Torğay eyaleti Kazak kurultayı (Orenburg, 1-2 Nisan 1917)
2. Jetisu eyaleti Kazak kurultayı (Almatı, 12 Nisan 1917)
3. Oral eyaleti Kazak kurultayı (Oral, 19-22 Nisan 1917)
4. Akmola eyaleti Kazak kurultayı (Omsk, 25 Nisan-7 Mayıs 1917)
5. Semey eyaleti Kazak kurultayı (Semey, 27 Nisan-7 Mayıs 1917) 5.3.
Birinci Umumi KazakKurultayı ve Alaş Partisi
Yerel Kazak kurultaylarının ardından bütün Kazakların temsil edildiği, Kazakların sorunlarının görüşüleceği bir Umumi Kazak Kurultayı toplanması meselesi Kazak siyasetinin en önemli gündem maddesi olmuştu. Kazak aydınları vakit geçirmeden bu kurultayı toplamak istiyorlardı. Çünkü büyük umutlar besledikleri Kurucu Meclis seçimleri yaklaşmaktaydı ve bu meclise gönderilecek Kazak vekilleri ancak umumi Kazak kurultayı neticesinde belirlenebilecekti. Dünya Savaşı, devrim sonrası oluşan karmaşa ortamı ve Kazak ülkesindeki toplumsal-siyasal belirsizlik vekillerin belirlenmesi için bir genel seçim yapılmasını imkansız kılıyordu. Bütün halkın katıldığı bir genel seçim yerine vekiller halkın temsilcilerinin katıldığı bir kurultayda belirlenebilirdi. Bir diğer deyişle Umumi Kazak Kurultayı'nın işlevleri, Kazak halkının sorunlarını görüşmek ve Kurucu Meclis'e gönderilecek vekilleri belirlemekti.
Kurucu Meclis'te temsil işi için bir de siyasi parti gerekliydi. Rusya'da mevcut siyasi partilerin hiçbiri Kazak çıkarlarını koruyabilecek nitelikte değildi. Çünkü hiçbir parti Kazak sorunlarını tam olarak bilmiyor, Kazakları tanımıyor bu yüzden de Kazakları memnun edecek çözümler üretemiyordu. Kazak aydınlarının en yakın olduğu parti Anayasal Demokrasi Partisi (Kadet)36 idi.
Alihan Bökeyhanov, 1905 yılında kurulan bu partiye aynı yıl üye olmuştur. Hatta Bökeyhanov, Kadet partisini örnek alarak bir Kazak partisi kurma girişiminde bulunmuştur.37 Oral şehrinde 1905 yılında Bökeyhanov, Cihanşah Seydalin, Jetisu eyaletinden B. Sırtanov, Muhammedcan Tınışbayev ve o dönemde St. Petersburg Askeri Tıp Akademisi'nde öğrenci olan Halil Dosmuhammedov bir araya gelerek parti kurma işini görüştü.38 Kazak tarihinde "beş eyalet temsilcilerinin kurultayı" adıyla bilinen bu girişim bir Kazak siyasi partisi kurmak için atılan ilk adımdı. Fakat bu hareket akim kaldı ve uzun bir müddet bu konuda yeni bir girişimde bulunulmadı.
Yaklaşık on iki yıl sonra, Rusya'daki siyasi ortam tamamen değişip siyasi faaliyetler için gayet uygun hale gelince bir Kazak siyasi partisi kurma fikri yeniden ortaya atıldı. Kazak gazetesinin gündeme getirdiği bu fikir Umumi Kazak Kurultayı'nda görüşülecek meseleler arasında geçiyordu.
Umumi Kazak Kurultayı'ndan önce Kazaklar Bütün Rusya Müslümanları Kurultayı'na katılır.39 Bu kurultaya Kazaklardan beş temsilci gider ve kurultay çalışmalarına aktif olarak katılırlar. Fakat Kazak aydınları Rusya Müslümanları Kurultayı konusunda ikiye ayrılırlar. Kazak gazetesi kurultayda konuşulanların bir kısmını Kazak çıkarlarına uygun bulmaz. Kazak gazetesinde yayınlanan bir makalede, Moskova'daki kurultayda federasyondan yana olanların:
"Kazak, Sart (Özbek/Türkistan) ve Kafkas ülkesine federasyon vermemek gerek, çünkü onlar ayrılırsa İdil boyundaki halklar Rusya hakimiyetinde kalır. Ayrıca onların ayrılmasının bize faydası yok. Eğer bu ülkeler ayrılmazsa toprağı olmayan Tatarlar Kazak ve Türkistan topraklarına gidip arazi sahibi olabilirler" şeklinde konuştukları, bu yüzden Tatarların Kazak çıkarlarını gözetmediği iddia edilmiştir.40
Bunun yanı sıra Kazak gazetesi yazarları, Moskova Kurultayı sonucunda Rusya Müslümanlarının işlerini idare etmek oluşturulan Şura-i İslam adlı kuruldan da memnun değildir. Şura-i İslam'ı oluşturan üyelerin halkların nüfusları oranında belirlenmesi gerektiğini, fakat mevcut durumun hiç de öyle olmadığını iddia ederler.41 Aslında Kazakların rahatsızlığının tek nedeni Şura-i İslam'daki Kazak temsilcilerin azlığı değil, aynı zamanda Tatar hakimiyetinin fazlalığıydı. Kazak yazarları ayrıca Şura-i İslam üyelerinin Kurultay'a katılan temsilciler arasından seçilmesine de karşı çıkarlar. "Halk vekillerini gönderirken Şura-i İslam'a diye değil, kurultay için göndermedi mi? Kurultaya gönderilen kişilerle Şura-i İslam'a gönderilenlerin değişik kişiler olması mümkündür" diyerek Şura-i İslam'daki Kazak temsilcilerine de itiraz ederler. Sonuçta:
"Şura-i İslam'a seçilen Kazak temsilcilerini halkın seçtiği temsilciler olarak kabul etmeyiz, ayrıca onların Kazaklar adına diye yaptıkları işleri ve söyledikleri sözleri halkın işleri ve sözleri olarak kabul etmeyiz" sözleriyle açık bir muhalefet ortaya koyarlar.42
Aslında bu muhalefet tamamıyla Şura-i İslam'a karşı değildi. Rusya Müslümanları Kurultayı'na katılan Kazak temsilcileri kendi aralarında Kazak gazetesi çevresinden ayrı bir grup oluşturmaya çalışıyordu. Böyle bir grubun varlığı ve yeni bir siyasal grup oluşturma niyetleri Kazak gazetesinde yayınlanan Umumi Kazak Kurultayı'yla ilgili bir yazıdan anlaşılmaktadır. Umumi Müslüman Kurultayı Kazak vekilleri Kölbay Toğısov, Akkağaz Doscankızı, Abdullah Alibekov, A. Temirov, A. Davılbayev, Ö. Karaşev, Kulmuhammed Orazayev, Baygazi Temirhanov, Şefkat Bekmuhammedov, Sıbıhanov, Ahmedhanov, H. Tercümanov, Oraz Tetipov, Hüseyin Nurmuhammedov, Velihan Tanaşev, Miryakup Alibov43 ve kurul başkanı Doktor Dosmuhammedov imzasıyla yayınlanan yazıda umumi Kazak kurultayının 1-10 Ağustos 1917 tarihleri arasında Taşkent şehrinde yapılması teklif ediliyordu. Ayrıca Orenburg kurultayında Kazak kurultayını düzenlemek için kurulmuş olan komisyonun görevine devam etmesi, fakat bu komisyon dahiline her bir Kazak eyaletinden birer temsilcinin katılması isteniyordu.44
Birkaç ay sonra Üş Cüz adıyla bir siyasi parti kuracak olan Kölbay Toğısov'un başını çektiği bu grup, Kazak siyasi merkezini Orenburg'dan Taşkent'e kaydırmak ve Kazak siyasetinde daha etkin hale istiyordu. Bir başka deyişle Kazak siyasetinde bir muhalefet hareketi doğuyordu. Kazak siyasi hayatında bir hayli baskın ve hakim bir karaktere sahip olan Kazak gazetesi çevresi dışında bazı fikirler ortaya çıkıyordu.
Orenburg kurultayının oluşturduğu kurultay düzenleme kurulu ise Toğısov ve arkadaşlarının teklifine yine bir yazıyla karşılık verdi. Yazıda işlerin yoğun ancak vaktin dar olduğu bu yüzden teklif edildiği üzere her ilçeden bir vekilin gelmesinin mümkün olmadığı iddia edilir. Bunun yerine her ilden bir vekilin gelmesi yeterli olacaktır. Ayrıca toplantı Taşkent'te değil Orenburg'da yapılmalıydı. Çünkü Orenburg bütün Kazaklar için ulaşılması en kolay yerdi. Sibirya ve Astrahan Kazakları için Taşkent çok uzak kalıyordu. Fakat her iki grup kurultayın tarihi konusunda hemfikir idi. Orenburg kurultay düzenleme kurulu da kurultayın 1-10 Ağustos arasında yapılmasını uygun görüyordu.45
Fakat Temmuz başında Şura-i İslam başkanı Ahmet Salihov ile Kazak vekilleri Velihan Tanaşev, Yakup Akbayev ve Cihanşah Dosmuhammedov Kazak gazetesi idaresine bir telgraf gönderir. Telgrafta, Kurucu Meclis seçimlerinin 17 Eylül'de yapılacak olduğu, vekil listelerinin en geç 17 Ağustos'ta teslim edilmesi gerektiği, bu yüzden Umumi Kazak Kurultayı'nın 20 Temmuz'dan daha geç bir tarihe kalmaması gerektiği bildirilir.
Bu haber (aynı zamanda kurultayı düzenleyen) Kazak gazetesi yazarlarını telaşlandırır. Her ilçeden vekil gelmesi bir yana 10-15 gün içerisinde her ilden bile vekil gelmesi mümkün görünmemektedir. Bu sebeple eyalet komitelerinden ikişer kişinin çağrılarak kurultayın oluşturulması kararlaştırılır.
Birinci Umumi Kazak Kurultayı nihayetinde Orenburg şehrinde 21-26 Temmuz 1917 tarihinde yapılır. Kurultaya yaklaşık yirmi kişi katılır. Katılımcıların sayısının bu denli az olması kurultayın adıyla pek bağdaşmasa da Kazak gazetesi, önemli olanın nicelik değil nitelik olduğunu söyleyerek eleştirileri göğüslemeye çalışır.46
Kurultaya Akmola, Semey, Torğay, Oral, Cetisu, Sir Derya ve Fergana eyaletlerinin vekilleri katılır. Başkan Halil Dosmuhammedov; yardımcıları olarak Ahmet Baytursınov, A. Kötibarov; sekreterliğe ise Miryakup Dulatov ve Akılbek Seyitov seçilir.
Kurultayın programı şu maddelerden oluşmaktaydı:
1. Ülke idaresinin şekli,
2. Kazak eyaletlerinde özerklik,
3. Toprak meselesi,
4. Halk milis güçleri,
5. Zemstvo,
6. Eğitim meselesi,
7. Hukuk meselesi,
8. Din meselesi,
9. Kadın meselesi,
10. Kurucu Meclis seçimlerine hazırlanma ve Kazak eyaletlerinden vekiller seçme,
11. Bütün Rusya Müslümanlarının Meclisi (Şura-i İslam),
12. Kazak siyasi partisi,
13. Jetisu eyaletinde cereyan eden olaylar,
14. Kiev şehrinde düzenlenecek olan Bütün Rusya Federalistlerinin Kurultayı'na ve St. Petersburg'da toplanacak olan eğitim komisyonuna vekil gönderme.
Birinci Umumi Kazak Kurultayı'nda görüşülen konular yerel kurultay konularından genel olarak çok farklı değildi. Yalnız, iki konu dikkati çekiyordu. Birincisi, daha önce ilk defa Semey Kurultayı'nda ortaya atılmış olan özerklik meselesiydi. Diğeri ise ilk defa bu kurultayda gündeme getirilen bir Kazak siyasi partisinin kurulması konusuydu.
Kurultay tutanakları mevcut olmadığı için kurultay sırasında konuşulanlar, tartışmalar veya kimin ne söylediği gibi ayrıntılar bilinmemektedir. Sadece kurultayda alınan kararlar maddeler halinde Kazak gazetesinin 238. sayısında yayınlanmıştır. Bu kararlar incelenerek kurultay hakkında bilgi edinmek mümkündür.
Kurultayda alınan kararlardan ilki, Rusya Devleti'nin yeni şeklinin demokratik, federal, parlamenter demokrasi olması talebidir.
İkinci karar özerklikle ilgiliydi. Özerklik meselesi kurultaydan önce Kazak gazetesinde yayınlanan bir yazıda tartışmaya açılmıştı. Bu yazıda Umumi Kazak Kurultayı'nda görüşülmesi gereken konular gözden geçirilir. Birinci mesele olarak da özerklik konusu işlenir. Yazıda özerklikle ilgili ihtimaller şu şekilde işlenir:
"Kazaklar özerk olacak mı, olmayacak mı? Özerk olacaksa ne çeşit bir özerklik olmalı? Öncelikle ülke özerkliği mi, eyalet özerkliği mi olacak? Eyalet özerkliği olursa toprağa göre mi, halka göre mi olacak? Kazaklar kendi kendilerine mi özerk olacaklar, yoksa başka halklarla birlikte mi özerk
olacaklar?"47
İlk bakışta basit gibi görünen özerklik meselesi aslında bir hayli karmaşıktır.48 Ortada bir çok seçenek vardır ve bunların hangisinin en uygun olduğunu tespit etmek zor bir iştir. Umumi Kazak Kurultayı neticesinde Kazak eyaletlerinin hem topraklı, hem bölgede yaşayan halka özel bir sistemle eyalet özerkliği alması kararlaştırıldı. Böylelikle çok daha serbest bir ortam sağlayan ülke özerkliği değil, Rusya Devleti'ne daha yakın bağlarla bağlı eyalet özerkliği tercih ediliyordu.
Toprak konusunda temel olarak diğer kurultaylardan daha değişik kararlar alınmadı. Toprak meselesinde önceliğin Kazaklara verilmesi gerektiği ve yeni toprak alımlarının durdurulması noktaları vurgulanıyordu.
Dördüncü konu halk ordusu meselesiydi. Mevcut düzenli ordu yerine halk birlikleri kurulması teklif ediliyordu. Bu yüzden bu oluşuma ordu değil de halk milis güçleri demek daha doğru olacaktır.
Zemstvo, eğitim, hukuk, din ve kadın konularında diğer kurultaylarda görüşülen konular fazla bir değişikliğe uğramadan, yalnız biraz daha düzenli bir biçimde karara bağlandı.
Kurultay kararları arasında Kurucu Meclis'le ilgili olan kısımda Kurucu Meclis'e gönderilecek adayların listesi çıkarıldı. Her eyaletten adayların isimlerini içeren uzunca bir liste hazırlandı.
Bir sonraki karar Şura-i İslam ile ilgiliydi. Şura-i İslam'a vekil göndermenin gerekli olduğu belirtilir. Ancak her halkın nüfusu oranında Şura'da temsil edilmesi gerektiği hususunda ısrar edilir. Şura kendisini Kazakların istediği biçimde yeniden düzenleyene kadar, geçici olarak Kazaklar Şura'nın istediği sayıda vekil gönderecekti.
Kurultay kararlarının Kazak siyasi hayatı açısından belki de en önemlisi Kazak siyasi partisi hakkında olanıydı. Kurultayda Kazaklara has bir siyasi parti kurulması kararlaştırıldı. Bu partinin programını yapmakla Şura-i İslam'a seçilen vekiller görevlendirildi. Parti, demokratik federal parlamenter cumhuriyet sistemine uygun olacaktı. Parti programı hazırlandıktan sonra eyalet komitelerine gözden geçirilmek üzere gönderilecekti. Daha sonra program, Kurucu Meclis'e seçilen vekillerin onayına sunulacaktı. Son olarak program hazırlanana kadar Kurultay kararları program olarak kabul edilebilecekti, ayrıca program hazırlanırken Kurultay kararları esas alınacaktı.49
Kazak partisiyle ilgili haberler uzunca bir zaman, Ağustos ortasından Ekim ayı başına kadar Kazak gazetesinde yer almadı. Bunun nedeni parti programını hazırlama ve partiye işlerlik kazandırma çalışmalarının yavaş gitmesiydi. Şura-i İslam'a seçilen Kazak vekillerinden sadece Cihanşah Dosmuhammedov ve Velidhan Tanaşev St. Petersburg'a gitmişlerdi. Tanaşev kısa süre sonra memleketine geri dönmek zorunda kalınca Cihanşah Dosmuhammedov yalnız kalır. Şura işlerinden vakit bulamayan Dosmuhammedov'un parti programı hazırlamaya fırsatı olmaz. Bir an önce partiyi hayata geçirmek isteyen Kazak gazetesinde konuyla ilgili bir yazı yayınlanır. Yazarı belirtilmeyen makalede Rusya'da yeni partilerin kurulduğu, bu partilerin sloganları doğrultusunda adlar aldıkları ve program hazırladıkları iddia edilir. Kazak partisinin programı ise aşağı yukarı bellidir. Çünkü Umumi Kazak Kurultayı kararları programın esasını teşkil edecektir. Kararlar Kazak gazetesinde yayınlandığına göre, halk partinin programı hakkında bilgi sahibi sayılmaktadır. İkinci mesele olan partinin adı konusunda ise hiç endişeye mahal yoktur. Her parti kendi sloganı doğrultusunda isim aldığına göre Kazakların çok eskiden beri kullanageldikleri ortak sloganları, savaş naraları olan "alaş"50 adı Kazak partisi için gayet uygun bir isim olacaktır.51
Böylelikle ilk Kazak siyasi partisinin adı da belirlenmiş oluyordu. Matbaa çalışanları eylem yaptığı için Kazak gazetesinin (Alaş partisiyle ilgili yazının yer aldığı) 244. sayısı biraz geç çıkmıştı.52 Bu yüzden partinin adının Alaş olduğu haberi Kazak eyaletlerine telgrafla bildirilir.
Kazak gazetesinin daha sonraki sayılarında artık Alaş Partisi adı sıkça kullanılmaya başlanır. Özellikle Alaş Partisi'nin Kurucu Meclis'e göndermek üzere belirlediği vekillerin listesinin verildiği yazılar dikkat çekicidir.53 Bu listelerde adaylar temsil ettikleri eyaletlere göre sınıflandırılmış ve teker teker tanıtılmıştır. Baytursınov ve Bökeyhanov gibi önemli kişiler hakkında ayrıntılı bilgiler verilmiştir. Bu listeler aynı zamanda Alaş Partisi üyelerinin veya en azından destekçilerinin sıralandığı listeler olarak da kabul edilebilir. Son olarak, bu listelerin bir diğer işlevi de o devirde Kazakistan'ın önde gelen, tanınmış ve nüfuz sahibi kişilerinin bir dökümünü yapıyor olmasıdır. Bu listelere bakarak o devirde Kazakistan'ın seçkinleri hakkında genel bilgiler elde etmek mümkündür.
Alaş Partisi yerel teşkilatları Ekim ayından itibaren oluşturulmaya başladı. Alihan Bökeyhanov'un kişisel gayretleri neticesinde Alaş Partisi yerel teşkilatları önce Orenburg'da, daha sonra Semey ve Omsk'da oluşturuldu. Alaş Partisi'nin teşkilat işleri doğal olarak Orenburg şehrinde başladı. Burada Alaş Partisi'nin Torğay eyalet komitesi oluşturuldu. Komite üyeliğine "Orenburg şehrinde oturan 10 Kazak, 4 ilden 4 Kazak, toplam 14 kişi" seçildi. Komite başkanı Alihan Bökeyhanov, yardımcılığına Ahmet Baytursınov, sekreterliğe Miryakup Dulatov, muhasipliğe ise C. Canibekov seçildi.54
Özerklik ve siyasi parti işleri sadece Kazaklara özgü faaliyetler değildi. Türkistan, İdil-Ural,55 Don Kozaklarının ülkesi56 ve Sibirya'da da benzer faaliyetler oluyordu. Kazaklar özellikle komşuları olan Sibirya ve Türkistan'daki faaliyetleri yakından takip ediyorlar ve bazı etkinliklere katılıyordu. Sibirya özerklik taraftarları 8-10 Ekim 1917 tarihinde Tomsk şehrinde bir toplantı düzenleyince Bökeyhanov da Kazakları temsilen dokuz vekille birlikte bu toplantıya katıldı. Toplantı dönüşü Bökeyhanov Semey şehrine uğrayarak burada Alaş Partisi'nin teşkilatını kurma çalışmalarında bulundu. Bökeyhanov 12-13 Ekim günlerinde şehrin ileri gelenleriyle bir araya gelerek Alaş Partisi ve Kazak özerkliği meselelerini görüştü.
Bökeyhanov özerklik konusunda değişik fikirler öne sürüyordu. Ortada üç seçenek vardı; Kazaklar tek başlarına özerklik ilan edebilirdi, Sibirya özerkliğine katılabilirdi ya da Türkistan'la birlikte özerk olurlardı. Bökeyhanov bu seçeneklerden ikincisini daha makul buluyordu.
Kazaklar tek başlarına özerklik ilan ederlerse karşılarında çözümü bir hayli müşkül bir mesele duruyordu. Oral, Torğay, Akmola ve Semey eyaletlerinin nüfusu etnik olarak karışıktı. Bu eyaletlerde göz ardı edilemeyecek oranda Slav nüfusu Kazaklarla karışık bir biçimde, yan yana yaşıyordu. Eğer bu Slav nüfusu görmezden gelerek sadece Kazaklara hitabeden bir özerklik ilan edilirse büyük toplumsal sorunlarla karşılaşılacaktı. Kazakistan'daki Slavlarla etnik esasa dayalı bir özerklik kurmak mümkün değil, ancak toprak esasına göre bir özerklik düşünülebilirdi. Bu da Kazakların pek işine gelmiyordu. Çünkü en iyi araziler Slavların elindeydi.
Türkistan (Hokand) özerkliğine katılma fikrine ise Bökeyhanov hepten karşı çıkıyordu:
"Ülke idaresi hiç kolay bir iş değildir. Bizim Kazak halkı iş yapacak, becerikli kişilere muhtaç durumdayken, bizim Kazak halkı cahil, kör iken; Türkistan halkının cahilliği ve becerikli kişi eksikliği bizden on kat daha fazla. Kazaklar Türkistan'la birlikte özerk olursa, özerklik arabasına deveyle eşeği aynı anda koşmuş olur. Bu arabaya binip biz nereye gidebiliriz?" diyerek konu hakkındaki fikirlerini açıkça dile getirmiştir.57
Sonuçta Bökeyhanov Kazakların olası bir Sibirya özerkliğiyle birleşmesi gerektiği fikrindedir. Bökeyhanov'a göre Sibirya özerkliği Rusya'daki diğer halklarla hemen hemen aynı seviyede, geniş, büyük ve güçlü bir idare olacaktır. Açılacak olan Duma'da etkin olunabilecektir. Sibirya özerkliğinde hazırda bir ordu mevcuttur, kültür ve medeniyet daha ileri seviyededir, iç Rusya ile ticari ilişkiler daha iyidir. Bu yüzden Bökeyhanov Sibirya özerkliğine katılmanın Kazakların yararına olacağını düşünmektedir.58
Bökeyhanov, yeni adı artık Alaş59 olan Semey şehrinde Alaş Partisi'nin bir teşkilatını kurar. Bu iş için partinin eyalet komitesini oluşturur. Komite başkanı Halil Abbasov, yardımcısı Ahmedcan Kozbağarov, sekreter Sıdık Düysenbin, muhasip Enver Moldabayev olur. Komite üyeleri Alihan Bökeyhanov'u onursal başkan seçerler.60
Semey şehrinden sonra Omsk'a gelen Bökeyhanov, burada da Alaş Partisi teşkilatı kurma çalışmalarını başlatır. Bökeyhanov, Omsk'taki bir fabrikada toplantı düzenler. Toplantıya yaklaşık 5060 kişi katılır. Katılanlar arasında Üş Jüz partisi kurucularından Ş. Elcanov ve M. Eytpenov da vardır. Bökeyhanov ile bu kişiler arasında Alaş Partisi programı üzerine bir tartışma geçer.61
Bökeyhanov Omsk'ta asıl desteği Birlik adlı Omsk'lu gençlerin kurduğu bir dernekten alır. 19141918 yılları arasında faaliyet gösteren Birlik derneği üyeleri arasında M. Samatov, M. Cumabayev, S. Sadvakasov, A. Barcaksin, Ş. Elcanov, E. Baydildin, A. Seydalin, K. Kemengerov, A. Toğcanov, D. Adilov ve O. Temirbekov sayılabilir.62
Omsk'ta da bir Alaş Partisi komitesi açılır. Komite üyeleri arasında Birlik derneği üyelerinin çoğunlukta olması dikkat çekmektedir.63
Alaş Partisi'nin bir merkezi idaresi olmadı.64 Bunun nedeni Alaş Partisi'nin böyle bir organ oluşturmak ve diğer teşkilatla ilgili kurumları yapılandırmak için bir kurultay düzenleyememiş olmasıdır. Bunun yerine Alaş Partisi, Kurucu Meclis'e seçtiği kişileri idare kurulu olarak kabul ediyordu.65
İlan edilen Alaş Partisi adına Kurucu Meclis'e gönderilecek olan kişiler dışında da isteyenler Alaş Partisi'ne üye olabiliyordu. Ancak üyelik için bazı şartlar gerekliydi. Kazak gazetesinde Alaş Partisi'yle ilgili bir yazıda üyelik şartları şu şekilde özetleniyordu:
"Alaş Partisi'nin tam şartnamesi Orenburg'da hazırlanacaktır. Şartname hazırlandığında halka duyurulacaktır. Şimdilik, merkez komitesinin bir söylediğini iki etmeyen, emirlerini eksiksiz yerine getirecek, Alaş Partisi programını kabul eden, programdaki işleri yapmaya çalışan kişiler partiye kabul edilir. Alaş Partisi programı dışına çıkmayan, yalan söylemeyen, doğruluktan vazgeçmeyen, adam kayırmayan, dünyalığa (para ve mal) kanıp aldanmayan, dürüst, adil, doğru kişiler partiye girer. İçi dışı farklı, sözü işine uymayan, Alaş Partisi yolundan ayrılan, konuşup tartışmaya gelmeyen, zorluk karşısında yılan korkak, dayanıksız kişiler Alaş Partisi'ne giremez. Alaş Partisi'ne girmek isteyen kişi bu söylenen şartları düşünmeli ve eğer aklı keserse partiye girmelidir."66
Şartnamede sözü edilen Alaş Partisi programı Kazak gazetesinin 251. sayısında yayınlanmıştır. Aslında yayınlanan metin kesin parti programı değil, sadece programı tartışmaya açmayı amaçlayan bir taslaktı. Zaten yazının tam başlığı da "Alaş Partisi Programının Taslağı" idi.67
On başlıktan oluşan program sadece Kazaklar için değil bütün Rusya Devleti için teklifler içeriyordu. Yani Alaş Partisi kendisini sadece Kazakistan'da değil bütün Rusya idaresinde söz sahibi olabilecek, diğer Rusya partileriyle eşit düzeyde bir siyasi parti olarak görüyordu.
Program taslağının başlıkları şunlardı:
1. Ülke biçimi,
2. Yerel bağımsızlık,
3. Anayasa,
4. Din meselesi,
5. Bilik (geleneksel hukuk) ve kanunlar,
6. Yurt savunması,
7. Vergi,
8. İşçiler,
9. Eğitim-kültür,
10. Toprak meselesi.
Kazak kurultaylarının büyük kısmının kararlarında olduğu gibi parti programında ilk madde Rusya Devleti'nin yeni sisteminin ne olacağıydı. Alaş Partisi daha önceki bazı kurultay kararlarında da belirtildiği gibi Rusya Devleti'nin demokratik federal cumhuriyet olması gerektiği düşüncesindedir.
Yerel bağımsızlık ile Kazak özerkliği kastedilmektedir. Buna göre bütün Kazak eyaletleri birleşerek ortak bir Kazak özerkliği kurmalıdır. Bu özerklik uygun şartlar doğarsa başka özerkliklerle de birleşebilecektir. Yerel yönetimle ilgili bir diğer talep ise zemstvo sisteminin mutlaka uygulamaya geçirilmesidir.
Anayasa (veya temel hukuk) konusunda ise temel hak ve özgürlüklerin teminat altına alındığı bir ortam talep edilmektedir.
Din meselesinde, din işlerinin devlet işlerinden ayrılması, dinsizliğin serbest olması, dine girme ve çıkma işinde özgür olunması, Kazakların ayrı müftülüğünün olması gerektiği belirtilir.
Hukuk sistemi ve kanunların bölgelerin yaşantısına (adet, gelenek ve göreneklerine) göre olması gerekmektedir.
Yurt savunması meselesinde ise Rusya'da o devirde mevcut askerlik sistemi kaldırılmalıydı. Askerlik yaşına gelen gençler kendi memleketlerinde eğitilip, yine kendi memleketlerinde askerlik yapmalıydı. Ayrıca ordu birliklere bölündüğünde (halklar arasında) akrabalık bağları göz önünde bulundurulmalıydı. Kazaklar süvari olarak askerlik yapmalıydı.
Vergi mülk ve kazanç esas alınarak, herkesin ekonomik durumuna göre alınmalıydı.
İşçiler kanun korumasında olmalıydı. Kazak ülkesinde fabrika, dolayısıyla işçi az olduğu için Alaş Partisi işçi meselesi hususunda Sosyal-Demokratların Menşevik kanadının programını esas alacağını bildirir.
Eğitim konusunda üç önemli noktaya değinilir. Eğitim örgün ve parasız olmalıdır. Ayrıca eğitim ana dilinde yapılmalıdır. Devlet öğretmen ve üniversitelerdeki öğretim görevlilerinin seçimine karışmamalıydı.
Toprak konusunun çözümü Kurucu Meclis'e bırakılıyordu. Ancak toprak konusunda Kazaklara öncelik verilmesi, toprak satmanın yasak olması gerekiyordu.68
Alaş Partisi artık iyice teşkilatlanmaya başlayıp, gücünü arttırırken 25 Ekim (yeni sisteme göre 7 Kasım)'de Bolşevikler Rusya iktidarını ele geçirdi. Bu olay sadece Kazaklar için değil bütün Rusya halkını derinden etkileyen sonuçlar doğurdu. Devrilen geçici hükümetle iyi ilişkiler içinde olan Kazak gazetesi aydın çevresi, bir diğer deyişle Alaş Partisi, izlediği siyasette hızlı ve köklü değişiklikler yapmalıydı.
5.4. Alaş Özerkliği ve Alaşörda Hükümeti
Kazak gazetesi çevresindeki aydınların başlattığı hareket halkın da desteğini büyük ölçüde sağlamıştı. Düzenlenen kurultaylardan ve Kazak gazetesinin ülke işleriyle bu derece ilgilenen neredeyse tek yayın organı olmasından bunu anlamak mümkündür. Kazak gazetesinin yürüttüğü Kazak milli hareketi bir siyasi partinin kurulmasıyla birlikte artık tamamen siyasi bir nitelik kazanmıştı. Kazak gazetesinin ilk çıktığı sayılardan beri bütün Kazakları ifade etmek için kullandıkları alaş sözcüğünü partiye ad olarak alan Kazak aydınları bundan böyle "Alaşçılar", "Alaş aydınları" veya "Alaş hareketi mensupları" gibi adlarla anılmaya başladı. Bir diğer deyişle Kazak milli hareketi artık bir ada sahipti ve literatüre "Alaş hareketi" adıyla geçecekti.
Devrim sonrası Kazak siyasi hayatı sadece Kazak gazetesi ve Alaş partisinden ibaret değildi. Rusya genelindeki siyasi ortamın serbestliği neticesinde Kazakistan'ın bir çok şehrinde yeni dernekler ve siyasi gruplar ortaya çıktı. Omsk şehrindeki yüksek tahsilli gençlerin kurduğu Birlik derneği bunlardan biriydi. Bir diğer grup ise Taşkent'te İhtiyat adlı bir dernek açtı. Bu dernek muallim ve öğretmenlerden (uçitel') oluşuyordu.69 Aynı grup yine Taşkent'te bir başka dernek daha açtı. Birlik Tuvı adını verdikleri bu dernek, Birlik Tuvı adlı bir de gazete çıkardı.
Bu derneklerin hepsi de aslında Kazak gazetesinin önderliğini yaptığı harekete mensup olan veya en azından bu harekete sempatiyle yaklaşan kişilerden oluşuyordu. Bu yüzden Birlik Tuvı gazetesi, sosyalist görüşlere sahip Kölbay Toğısov'un Taşkent'te çıkardığı Alaş adlı gazeteye rakip olma amacını taşıyordu.70 Zaten Birlik Tuvı gazetesini çıkaran kişi Kazak gazetesi çevresinden olan Mustafa Çokayev idi.71 Bu derneklerden başka Semey'de Sarı Arka, Oral'da Uran ve Omsk'ta Balapan adlı gazeteler çıkmaya başladı.
Kazakistan'daki siyasi durum bir hayli kalabalıklaşıp, hareketlense de siyasi hareketin merkezi Kazak gazetesi ve Alaş Partisi'ydi. Bolşeviklerin iktidarı ele almasının ardından Kazak aydınlarının Kurucu Meclis'in sağlıklı işleyebileceğine olan inançları zayıfladı. Bir diğer deyişle yerel sorunların bütün Rusya'yı temsil edebilecek derecedeki bir kurumda çözülmesi yöntemi işlevsel olmaktan uzaklaştı. Bu yüzden daha değişik yöntemler izlenmesi gerekliydi. Bu durumda kullanılabilecek bir diğer yöntem yerel sorunların yine yerel düzeyde oluşturulacak kurumlarda çözüme kavuşturulmasıydı. Alaş Partisi de bu seçeneği teklif etti. Böylelikle Alaş Partisi, Kazak tarihinde ilk kez telaffuz edilen "Millet Meclisi" fikrini ortaya attı.
Kazak gazetesinde yayınlanan konuyla ilgili bir yazıda Rusya'daki genel durum şöyle açıklanmaktadır:
"Rusya çürümekte, bir ayağı yerde bir ayağı çukurda, ne olacağı belli değil, herkes bildiğini yapmaya, kendi başının çaresine bakmaya çalışıyor... Biz de Kazak-Kırgızlar olarak birleşip bir iş yapmadan oturacak değiliz. Bu zamanda kanun yok, düzen yok, korunacak korunak yok. Herkes kendi kendini korumakta. Öncelikle ölmemek, ikicisi mal-mülkümüzü talan ettirmemek, üçüncüsü bu karmaşanın içine girmemek için elimizden geleni yapmamız gerek. Aydınların bilgisini, vatandaşların gayretini milleti için çekinmeden feda edeceği gün bu gündür."72
Kazak halkının başının çaresine bakması, kendi sorunlarını kendinin çözmesi için izlenmesi gereken yöntem ise şöyle açıklanmaktadır:
"Halkımızın nüfusu 5 milyon, kendimiz koruyacak güç kendimizden bulunur elbet. Bu gücü uygun bir biçimde kullanacak kurumlar gerekli. Bütün Kazaklar birleşip öncelikle 'Millet Meclisi' denen bir kurum oluşturmalı. Devlet işlerinin her gün yeni bir çehre aldığı, değiştiği bir ortamda Kazak-Kırgızların toplanıp devamlı kurultay düzenlemeleri mümkün değil. Kazak-Kırgızlar adına başka halklarla ilişki kuracak, Kazak-Kırgız yurdunun işlerini danışarak düzgün bir biçimde halledecek yukarıda söylendiği gibi bir Millet Meclisi olması gereklidir. Millet Meclisi'ne halk güvendiği kişileri seçmeli ve böylece işler halledilmelidir."73
Kendi meclisini kurup, sorunları çözme yoluna gitmek aslında sadece Kazakların akıl ettiği, izlediği bir yöntem değildi. Rusya'da 1917 yılında yaşanan ilk devrimin hemen ardından Polonya ve Finlandiya bağımsızlıklarını ilan etmişlerdi. Ukrayna'nın halk Rada'sı (meclisi) 13 Haziran'da Ukrayna Halk Cumhuriyeti'nin kurulduğunu ilan etmişti.74 Aralık ayının 17'sini 18'ine bağlayan gece Beyaz Rusya'nın milli kurultayı bağımsızlık kararı aldı. 22 Eylül'de ise Kafkasötesi Federal Cumhuriyeti dünyaya geldi. 1917 yılı sonlarında Litvanya ve Latviya, 1918 Şubat ayında ise Estonya bağımsızlıklarını ilan etti.75
Rusya'nın Avrupa tarafındaki bu gelişmeler elbette Asya kısmında yaşamakta olan halkları da etkiledi. Daha önce sözü edilen Sibirya özerkliği için önemli adımlar atıldı. Tomsk şehrinde 8-15 Ekim tarihinde Umumi Sibirya Kurultayı yapıldı. Bu kurultaya aralarında Alihan Bökeyhanov'un da bulunduğu 9 Kazak vekili de katıldı. Kurultay sonucunda oluşturulan Sibirya Şurası'nda Kazak vekillerden, çeşitli Kazak eyaletlerini temsilen Halil Abbasov, E. İtbayev, S. Doscanov; bütün Kazak ülkesi adına Alihan Bökeyhanov ve Muhammedcan Tınışbayev yer aldı. Kazakların Sibirya özerkliğine girme girişimindeki amacı Bökeyhanov şu sözlerle açıklamıştır:
"Biz öncelikle Sibirya'ya arkamızı verip, işlerimizi yoluna koyalım; daha sonra ayrılırız diye düşündük."76
Türkistan'da ise işler biraz daha karışıktı. Türkistan bir Taşkent diğeri Hokand olmak üzere iki siyasi merkeze bölünmüş durumdaydı. Taşkent Bolşeviklerin elindeydi. 22 Kasım 1917'de Taşkent'te Türkistan İşçi, Asker ve Köylü Sovyetlerinin III. Kurultayı yapıldı. Kurultay Türkistan'da Sovyet hakimiyetinin kurulduğunu ve Türkistan Halk Komiserleri Sovyeti'nin idareyi ele aldığını ilan etti. Fakat bu olaydan dört gün sonra 26 Kasım'da Hokand şehrinde Türkistan Müslümanlarının IV. Kurultayı açıldı. Kurultay 28 Kasım'da Türkistan Muhtariyeti'ni (özerkliği) ilan etti. Türkistan Kurultayı toplanana kadar siyasi gücün Türkistan Geçici Meclisi ve Türkistan Halk İdaresi'ne ait olduğu belirtildi.77
Hızla gelişen bu özerklik cereyanı karşısında Kazaklar da zaten daha önceden düşündükleri özerkliği ilan etme yoluna gittiler. Kazakların kendi sorunlarını kendilerinin çözebilmesi, bunun yanında Millet Meclisi ve özerklik gibi kurumların oluşturulabilmesi için bir Umumi Kazak Kurultayı toplamak gerekiyordu.
Bu iş için beş kişiden oluşan bir kurul oluşturuldu.78 Kurul, Kazak gazetesi aracılığıyla kurultay duyurusunu yaptı. Bu duyuruda 5 Aralık tarihinde Orenburg'da bütün Kazak-Kırgız temsilcilerinin katılacağı bir kurultay toplanacağı bildiriliyordu.79
İkinci Umumi Kazak Kurultayı duyurulduğu üzere 5 Aralık 1917 tarihinde Orenburg'da açıldı ve 13 Aralık'ta sona erdi. Bozkır eyaletlerinden başka Altay guberniyası ve Semerkand eyaleti Kazakları ve Jetisu Kırgızlarının da temsilci gönderdikleri kurultaya 82 vekil katıldı.
Kurultayın programı şu şekildeydi:
1. Sibir, Türkistan özerklikleri ve Güneydoğu Birliği hakkında,
2. Kazak-Kırgız özerkliği,
3. Milis güçleri,
4. Millet Meclisi,
5. Eğitim meselesi,
6. Millet hazinesi,
7. Müftülük meselesi,
8. Milli hukuk,
9. Köy idareleri,
10. Yiyecek meselesi.
İkinci Umumi Kazak Kurultayı'nın en önemli maddesi muhakkak ki Kazak özerkliği meselesiydi. Kurultay öncelikle Alihan Bökeyhanov'un konuyla ilgili bildirisini dinledi. Daha sonra özerklik, milis güçleri ve Millet Meclisi meselelerini görüşmek üzere beş kişilik bir komisyon oluşturdu. Komisyon kararlarını Halil Abbasov okudu. Kurultay da buna uygun biçimde şu kararları aldı:
"Ekim sonunda Geçici Hükümetin düştüğünü, Rusya Devleti'nde halkın güvendiği ve seçtiği bir hükümetin yokluğunu, otorite olmadığı için halk arasındaki düzenin kaybolacağını, anarşinin güçlenip, bütün ülkenin bölünmeye doğru gittiğini, halkın günden güne daha kötü hale düştüğünü, bu bölünmenin bizim Kazak-Kırgızların da başına geleceğini düşünerek bütün Kazak-Kırgızları yönetecek bir hükümet gerekliliğini hatırlatıp kurultay oy birliğiyle karar verdi:
I. Bökey yurdu, Oral, Torğay, Akmola, Semey, Cetisu, Sir Derya eyaletleri, Fergana, Semerkand eyaletlerindeki ve Amu Derya kısmındaki Kazak illeri, Hazarötesi eyaletindeki ve Altay eyaletindeki ilgili ilçelerin toprağı bir (ortak), halkı Kazak-Kırgız, kanı, yaşayışı, dili bir olduğu için kendi başına milli-topraklı özerklik kursun.
II. Kazak-Kırgız özerkliği Alaş adını alsın."80
Kurultay "Alaş (özerkliği) eyaletlerini mevcut bozgunculuktan korumak maksadıyla" geçici Millet Meclisi'ni kurup, adının Alaş Orda81 olmasına karar verdi. Bir diğer deyişle Kazak ve Kırgızları yönetecek bir hükümet kurulmuş oluyordu. Bu hükümetin üyeleri şu kişilerden oluşuyordu:
Velidhan Tanaşev (Bökey); Halil Dosmuhammedov (Oral); Aydarhan Turlıbayev (Akmola); Ahmet Birimcanov (Torğay); Halil Abbasov (Semey); Sadık Amancolov (Cetisu); Mustafa Çokay (Sir Derya); Eyaletlerden ayrı olarak: Alihan Bökeyhan, Cihanşah Dosmuhammedulı, Alimhan Ermekulı, Muhammedcan Tınışbayulı, Bahtkerey Kulmanulı, Yakub Akbayulı, Bazarbay Mamıtulı, Otınşı Elcanulı.
Bu sayılan Millet Meclisi üyelerinin yardımcıları olarak şu kişiler seçildi: İsa Kaşkınbayulı, Nüsipbek Yakubbayulı, Receb İtbayulı, Satılğan Sabatayulı, Esenali Kasabolatulı, Batır Hayırniyazulı, Mukış Boştayulı, Seyilbek Canaydarulı, Selimkerey Noralihanulı, Ömer Almasulı, Seydazim Kadirbayulı, İsfendiyar Kenceulı, Niyaz Bekimulı, Esen Turmuhammedulı, Canek Sultanayulı (Jetisu eyaleti Kırgızlarından).
Bu listede dikkat çekici bir nokta kişilerin soyadlarının çoğunlukla Kazakça yazılmış olmasıdır. Rusça "-ov" eki yerine Kazakça "-ulı" ekinin kullanıldığı liste yeni hükümetin milliyetçi siyasetini temsil eden belirtilerden biriydi.
Kurultay çalışmaları Alaş Orda Halk Meclisi başkanının seçilmesiyle devam etti. Başkanlık için üç aday vardı; Alihan Bökeyhanov, Bahtkerey Kulmanov ve Aydarhan Turlıbayev. Gizli oylama neticesinde A. Bökeyhanov 40, A. Turlıbayev 20, B. Kulmanov 19 ay aldı. Böylelikle Alaş Orda Halk Meclisi'nin başkanı Alihan Bökeyhanov seçildi.
Kurultay delegeleri özerkliğin kurulmasını oybirliğiyle kabul ettikleri halde, özerkliğin ilan edilmesi konusunda ihtilafa düştüler. Delegelerin bir kısmı Kazak özerkliğinin kuruluşunu hemen ilan edilmesi gerektiği fikrindeydi. Diğer bir kısım delege ise özerkliğe Türkistan Kazaklarının da katılıp katılmayacağının kesinleşmesini beklemek gerektiğini düşünüyordu.
Bu iş için de Sir Derya Kazaklarının, bir kurultay toplayarak Türkistan (Hokand) özerkliğine mi Alaş özerkliğine mi katılacaklarını bildirmeleri gerekiyordu. Ancak ondan sonra Alaş özerkliğinin kesin olarak ilan edilmesi yerinde bir davranış olacaktı.
Tartışmalar birkaç gün sürdü. Nihayetinde bu meselenin çözümü için oylama yapıldı. Birinci görüşü, yani özerkliğin vakit geçirmeden ilan edilmesini savunanlar 33, ikinci grup ise 42 oy aldı. Böylece özerkliğin resmi olarak ilanı ertelendi.82
Özerklik konusundaki bir diğer tartışma Alaş özerkliğinin tek başına mı, yoksa Türkistan özerkliğiyle bir mi olması gerektiğiydi. Alaş Partisi, daha önce de belirtildiği gibi özerkliğin ya tek başına, ya da Sibirya özerkliğiyle bir olması görüşündeydi. Fakat bu konuda ortada bir muhalefet mevcuttu. Kazakların bir kısmı özerkliğin Türkistan ile bir olması gerektiğini düşünüyordu.
Irgız ilinde 28 Aralık'ta yapılan bir toplantıda il komiseri (idarecisi) Temirov özerklik konusunda Türkistan ile birleşmek gerektiğini savunur. Fakat bir kısım (Kazak gazetesinde belirtildiği şekliyle 'tahsilli') gençler bu fikre karşı çıkıp, "Türkistan özerkliğine katılmamız faydasız, hata yapsak bile alaş uranlı Kazak halkıyla birlikte hata yapalım" diyerek ne olursa olsun Alaş Partisi yolunda olduklarını belirtti.83
Alaş Partisi'nin kurulması ve bir Kazak özerkliğinin ortaya çıkması gibi Kazak siyaseti için çok önemli gelişmeler Bolşeviklerin 18 Ocak'ta Orenburg'u almasıyla birlikte büyük bir darbe yedi. Bolşevikler Orenburg'daki şahıslara ait fabrika ve matbaalara el koyup buraları kendileri işletmeye başladı. Aralarında Baytursınov, Bökeyhanov ve Dulatov'un da bulunduğu Orenburg'daki Kazak aydınlarından bir çoğu Semey'e kaçtı.84 Böylelikle Kazak gazetesi de kapandı. Kazak gazetesi 17 Ocak 1918 tarihinde çıkan 260. sayısından sonra uzunca bir süre yayınlanmadı.
Yaklaşık yedi ay sonra, 20 Haziran 1918 tarihinde Orenburg şehri Kozak kumandanı Ataman85 Dutov tarafından Bolşeviklerden alınınca Kazak gazetesi de tekrar yayınlanmaya başladı. Kazak gazetesinin 23 Temmuz 1918 tarihli 261. sayısında Orenburg'un alınması ve şehrin genel durumu hakkında bilgiler verilmiştir.86
Artık Rusya iç savaşının en kızgın zamanları başlamıştı. Aklar ve Kızıllar arasındaki savaşta Kazaklar, Akların tarafını tutuyordu. Hatta Kazak gazetesi, bu amaç uğruna, çok eskiden beri hiç de iyi geçinemedikleri Kozak birlikleriyle ittifak yapmaya çağırıyordu. Aslında bu ortak bir düşmana karşı güçleri birleştirme çağrısıydı. Bir makalede bu konu şu şekilde açıklanıyordu:
"Ey Alaş (Kazak halkı)! Sen kimsin? Sen savaşçı Türkün yerini almış olan büyük oğlusun. Babaların at sırtında, kılıçla dünyanın yarısını almıştı. İstanbul'u almıştı, Karpatların yüksek zirvelerini ele geçirmişti. Kahraman Türkün kahraman yürekli oğulları, silkin, atını hazırlayıp ata bin, düşmana saldır!
Düşmanın kim? Düşmanın Bolşevikler. Bolşeviklerin kökü kurumadan Rusya memleketinde düzen yok. Düzen olmasa başını kaldırıp, sesini çıkaramazsın. Şu komşun Kozaklardan ibret al, onlar Bolşevik zulmüne dayanamayarak, onların top-tüfeğine karşı elindeki kamçı, mızrak, kılıçla karşı koydu.
... Ortak düşman Bolşeviklere karşı savaşmak göğsünde canı, vücudunda babaları Türkün azıcık da olsa kanı olan alaş halkına farzdır."87
Kazak ülkesinin büyük kısmından Kızılların (geçici olarak) temizlenmesi Alaş Orda hükümetinin tekrar canlanmasına yol açtı. Kazak gazetesinde yayınlanan bir yazıda Alaş Orda hükümetinin 11-24 Haziran 1918'de Alaş (Semey) şehrinde göreve başladığı bildirildi. Bu yazıda iki önemli gelişme haber veriliyordu. Birincisi, Alaş Orda hükümetinin idareyi ele almak için yerel teşkilatlanma işine başladığıydı. Eyalet ve illerde Alaş Orda komitelerinin kurulması gerektiği, bu komitelerin, geçici olarak, Kazak halkının siyasi ve kültürel işlerini idare edeceği, ancak bu komitelerin zemstvo ve şehir idarelerinin işlerine karışmayacağı ifade ediliyordu.
Yazıda bildirilen ikinci gelişme Kazak milis kuvvetlerinin oluşturulmaya başladığıydı. Semey ve Akmola eyaletlerinde milis güçleri için adam toplanarak birlikler oluşturulduğu, hatta bu birliklerin Kozak ve Ak ordu güçleriyle birlikte Jetisu eyaletinde Kızıllarla (Bolşeviklerle) savaşmaya gittiği bildiriliyordu.88
Alaş Orda milis güçlerini oluşturmak için 18 maddelik bir nizamname de çıkarır. Kazak gazetesinde yayınlanan bu nizamnameye göre her 25 evden bir erkek askere alınacaktı. Yerleşim birimindeki ev sayısı 25'ten az ise adam alınmayacaktı. Ev sözcüğü ile vergi verenler listesinde kayıtlı olan evler kastediliyordu. Bir evdeki tek çocuk askere alınmayacaktı. Tek çocukla kastedilen babası veya ağabeyi 45 yaşından yukarı, kardeşleri 17 yaşından küçük olan gençlerdi. Bu şartlara uyduğu halde herhangi bir kusuru varsa askerlikten muaf tutulacaktı.89
Alaş Orda hükümeti eğer tam anlamıyla bir yönetim kurmak istiyorsa en kısa zamanda kendisine asker toplamalı, düzenli askeri birlikler oluşturmalıydı. Sadece askeri birlikler oluşturmakla kalmayıp elbette yurdu düşmana karşı savunmalıydı.
Bu konuda Türkleri örnek veren Dulatov'a göre Kazaklar Allah'a güvenmeli ancak sadece Allah'a tevekkül edip yatmamalı, bir şeyler yapmalıydı. Dulatov şöyle devam etmektedir:
"Biz Müslümanmışız, Allah'a dua edecekmişiz, doğru. Fakat bizden başka Müslüman ülkeler sadece dua ile yerlerinde oturmakta mıdır? Yeryüzünde 300 milyon kadar Müslüman var. Bunların içinde en büyük devletlerden biri Türkiye. Bu Türkü av derisini paylaşacakmış gibi nice devlet gözlüyor değil mi? ...(Düşmanları) şu savaşta (I. Dünya Savaşı) İstanbul'u alacak olup, Ayasofya'nın kubbesi için haç bile hazırladı. Türkler Müslümanların güçlü bir devleti değil miydi, Müslümanlığı bizden eksik miydi? 'Allah korur' diyerek bir şey yapmadan oturdu mu? Ülkesini korumak için nice asırdan beri kan döküp, mücadele yapmıyor mu? Dört yıldan beri kızıl kana bulanıp, halkından milyonlarca kişiyi kurban vermiyor mu?"90
Dulatov'a göre ülke olmanın bir diğer şartı ise kendi kendini yönetmek, yani özerk olmaktır. Aralık ayında olan İkinci Umumi Kazak Kurultayı'nda alınan karar gereği Kazak ve Kırgızların milli-kültürel özerkliği olarak Alaş Orda hükümeti kurulmuş, fakat topraklı özerklik meselesi daha sonraya bırakılmıştı. Siyasi ortamın uygun hale gelmesiyle birlikte topraklı özerklik meselesi de gündeme getirildi. Topraklı özerklik konusunun ancak Kurucu Meclis'te karara bağlanabileceğini, Kurucu Meclis'in de Bolşevikler tarafından dağıtıldığına dikkat çeken Dulatov, bunun yerine Kurucu Meclis üyelerinin oluşturduğu Ufa Meclisi'nin de yetkili olabileceği görüşündedir. Ufa şehrinde 8 Eylül 1918'de açılan meclisin amacı en kısa zamanda Rusya Kurucu Meclisi'ni tekrar toplamaktı. Bu yüzden Alaş Orda da bu harekete destek olmalıydı. Zaten Kurucu Meclis Üyeleri Komitesi, Alaş özerkliğini tanıdığını bildirir.91
Böylelikle yeni bir şevkle işe girişen Alaş Orda hükümetinin bu umutlu hareketine Kazak gazetesi de katılır. Kazak gazetesinin yayınına uzun bir ara verdiğini bildiren Kazak gazetesi idaresi, bu zor günlerde de çıkmaya devam edeceklerini ifade eder. Fakat 16 Eylül 1918 tarihinde yayınlanan 265. sayı, Kazak gazetesinin son sayısı olur. Bolşeviklerin Omsk İdare Komitesi 4 Mart 1918'de Orenburg Sovyeti'ne Kazak gazetesinin kapatılması yönünde bir telgraf gönderir.92 Böylelikle beş yıldan daha uzun bir zamandır Kazak basın ve siyaset hayatına damgasını vuran Kazak gazetesinin yayın hayatı sona erer.
6. Sonuç
Kazak siyasi fikri yirminci yüzyıl başında köklü değişimlere uğramıştır. Ancak bu değişimlerin kökeni on dokuzuncu yüzyıl başlarına kadar uzanmaktadır. Kazak siyasi fikir tarihi iki ana safhada incelenebilir. Bu iki ana dönem, modern öncesi uygulamaların geçerli olduğu geleneksel devir ve modern yaşamın kendini gösterdiği modern dönem olarak tanımlanabilir. Ayrılma noktası olarak kesin bir tarih vermek zor olsa da 1822 yılı bir dönüm noktası sayılabilir. Bu tarihte Orta ve Küçük Jüz'de hanlık müessesesi kaldırılmış, bunun yerine Rus siyasi sistemi kısmen uygulanmaya başlamıştır.
İdari yapıdaki değişim toplumsal ve fikri hayatı da etkilemiştir. Kazak ileri gelenleri artık gelecek tasarımlarını, Kazak meselelerini ve eğitimden yerel idareye kadar hemen her türlü konuyu yeni idari-siyasi yapı doğrultusunda ele almaya başlamıştır. Bu değişime karşı bir takım isyanlar çıkmış, ancak başarıya ulaşamamıştır.
Rus hakimiyetiyle Kazakistan'da meydana gelen yeniliklerden biri Kazak basınının doğuşudur. Devletin girişimiyle çıkan Türkistan Vilayetinin Gazeti ve Dala Vilayetinin Gazeti adlı yayınların ardından yirminci yüzyılın başlarında birbiri ardına Kazak aydınlarının çıkardığı süreli yayınlar boy göstermiştir. Serke, Kazak Gazeti, Kazakstan, Aykap ve Kazak, 1917 yılına kadar Kazakça yayınlanan süreli yayınlardır. Bu yayınlar arasında en çok göze çarpan ve halkı en fazla etkileyen Aykap dergisi ve Kazak gazetesi olmuştur. Özellikle Kazak gazetesi Sovyet devrine kadar çıkan Kazakça süreli yayınlar arasında en uzun ömürlü ve en fazla sayıya ulaşanı olmakla özel bir yere sahiptir.
Bu yayınların ortaya çıkmasında birinci derecede rol oynayanlar Kazak aydınları olmuştur. Yirminci yüzyıl başlarında artık bir Kazak aydın grubu fenomeni ortaya çıkmıştır. Sayıları çok fazla olmasa da iyi eğitim almış, Batı tarzı bir modernleşme taraftarı olan ve bu doğrultuda faaliyetlerde bulunan bir Kazak aydın sınıfı meydana gelmiştir.
Çoğu Rus-Kazak okullarında ve daha sonra Rusya'nın çeşitli üniversitelerinde eğitim gören bu aydınlar memleketlerine döndüklerinde Kazakları modernleştirmek ve Rusya'da gördükleri medeniyet seviyesine çıkarmak için işlere giriştiler. Bu amaçlarına ulaşabilmek için önlerinde iki yol vardı; eğitim ve siyaset.
Her iki alanda da faaliyet göstermek için basın çok uygun bir ortamdı. Kazak aydınları bu yolu iyi kullandılar ve fikirlerini aktarmak için basından faydalandılar.
Dönemin Kazak aydınları kesin çizgilerle birbirlerinden ayrılmasalar bile iki büyük grupta değerlendirilebilirler. Birincisi İslami değerlere daha fazla sahip çıkan ve daha muhafazakar sayılabilecek Aykap dergisi çevresidir. İkinci grup seküler bir hayat görüşüne sahip, modernleşme yolunda daha radikal fikirlere sahip Kazak gazetesi çevresidir. Aykap dergisinin 1915'te kapanması, ancak Kazak gazetesinin 1918 yılına kadar yayın hayatına devam etmesi Kazak gazetesini daha etkili hale getirmiştir.
Kazak gazetesi eğitim, kültür ve bizzat basının gelişmesine katkıda bulunmasının yanı sıra dönemin Kazak siyasi fikir hayatını da etkilemiştir. Bu etki doğal olarak gazetede yayınlanan yazılar aracılığıyla oluşmuştur. Kazak gazetesi çevresinde toplanan Kazak aydınları siyasi bir hareket başlatmışlardır. Alaş hareketi adı verilen bu oluşum Kazak siyasi fikrinde önemli bir yere sahiptir.
Beş grupta değerlendirilebilen Kazak gazetesindeki siyasi nitelikli yazılar değişik etkiler meydana getirmiş, değişik sonuçlara yol açmıştır. Kazak gazetesi yayınlanmaya başladığı günlerde en güncel mesele olan toprak meselesiyle yakından ilgilenmiştir. Toprak meselesinde Kazak çıkarlarını gözeten, bilgilendirici, uyarıcı ve etkili yazılar yayınlanmıştır. Neticesinde Kazaklarda bu mesele hususunda bir bilinç uyanmaya başlamıştır.
Bütün Orta Asya'yı etkileyen 1916 isyanları sırasında da yine Kazakların çıkarlarını gözeten bir siyaset izleyen Kazak gazetesi boş yere kan dökülmesinin önüne geçmeye çalışmıştır.
Kazak gazetesi Şubat 1917'deki devrimin hemen ardından Kazak idari-siyasi sistemini yenileme çalışmalarına girişmiştir. Yerel idarelerin temelini teşkil etmesi planlanan komiteler kurmaya ön ayak olmuştur. Daha sonra Kazak sorunlarına çözüm yolları aranan Kazak kurultaylarını yine Kazak gazetesi yazar kadrosu toplamıştır.
Kazak gazetesinin Kazak siyasi hayatına katkıları daha önceleri kullanılagelen komite ve kurultay gibi kurumlarla sınırlı kalmamıştır. Yeni kavramlar ve kurumlar da Kazak siyasi hayatına dahil edilmiştir. Kazak yazarları ilk Kazak siyasi partisini kurmuşlar, ilk Kazak özerkliği olan Alaş'ı ilan etmişler ve yine modern anlamda ilk Kazak hükümeti olan Alaş Orda'yı oluşturmuşlardır.
Sonuçta, tamamen bir Rus sömürgesi olma yolunda ilerleyen Kazak siyasi fikir hayatı yirminci yüzyıl başlarında bir kırılmaya uğramıştır. Rusların Kazak topraklarında hakim olmalarıyla başlayan sömürgeleştirme süreci bu kırılmanın ardından Sovyetler döneminde devam etmiştir. Bu kırılmayı gerçekleştirenler ise çoğunluğunu Kazak gazetesi yazarlarının oluşturduğu Alaş hareketi mensuplarıdır. Kazak fikir hayatını bugün bile etkilemeye devam eden bu aydın grubu Batı tarzı bir modernleşme projesini milliyetçi bir tavırla hareket ederek uygulamaya çalışmıştır. Bütün bu fikirlerle hareket ederken de Kazak gazetesini bir ortam olarak kullanmışlar ve siyasi fikrin değişiminde etkili bir basın organı haline getirmişlerdir.
1 Etimolojik kökeni kesin olarak belli olmayan Alaş sözcüğünün başlıca iki anlamı vardır; birincisi Kazak halkını oluşturan boyların kurduğu ilk birliğin adıdır. Yani Kazakların, Kazak adını almazdan evvelki adıdır. İkinci olarak ise bütün Kazak boylarının savaşlarda ortak olarak kullandığı savaş narası ve paroladır. Konuyla ilgili ayrıntılı bilgi için bkz. A. I. Iskakov ve diğerleri (haz.), Kazak Tilinin Tüsindirme Sözdigi, cilt: 1 (Almatı: Ğılım, 1974), s. 203-204; Hasan Oraltay, Alaş: Türkistan Türklerinin Milli İstiklal Parolası (İstanbul: Büyük Türkeli Yayınları, 1973).
2 Kır Balası (Alihan Bökeyhanov), "Kazak", Kazak, sayı: 8 (1913). Bu makalede 1908 valilik kayıtlarına göre Kazak nüfusunun bölgelere göre dağılımı şu şekilde verilmektedir: Semey eyaleti-655.971; Akmola eyaleti-484.456; Torğay eyaleti-422.401; Oral eyaleti-466.000; Hazarötesi eyaleti-71.367; Sir Derya eyaleti-888.000; Cetisu eyaleti-844.000; Fergana eyaleti-374.981; Semerkand eyaleti-79.083; Astrahan gunberniyası-213.000; Toplam-4. 499.664 kişi.
3 A. Pirmanov ve A. Kapaeva, Kazak İntelligentsiyası (Ulttık intelligentsiyanın kalıptasu tarihınan) (Almatı: Atamura, 1997), s. 10; Kadirjan Ebuev, Kazakstan Tarihının 'Aktandak' Betterinen (Almatı: Kazakstan, 1994), s. 110.
4 Isabelle Kreindler, "İbrahim Altynsarin, Nikolai Il'minskii and the Kazakh National Awekening", Central Asian Survey, cilt: 2, sayı: 3 (Kasım 19983), s. 102.
5 M. D. (Miryakub Dulatov), "Kay Cerde Kalay", Kazak, sayı: 28 (1913).
6 Mambet Koygeldiev, Alaş Kozğalısı (Almatı: Sanat, 1995), s. 109-123.
7 Dankward A. Rustow ve Robert E. Ward, "Introduction", Robert E. Ward ve D. A. Rustow, Political Modernization in Japan and Turkey (Princeton: Princeton University, 1964), s. 8-9.
8 Levent Köker, Modernleşme, Kemalizm ve Demokrasi (İstanbul: İletişim Yayınları, 1993), s. 50-55.
9 Adeeb Khalid, "Printing, Publishing and Reform in Tsarist Central Asia", International Journal of Middle East Studies, sayı: 26 (1994), s. 195.
10 Rusya Türklerinin yayınladığı gazete ve dergiler hakkında daha ayrıntılı bilgi için bkz.; Alexandre Beningsen ve Chantal Lemercier-Quelquajay, La Presse et le Mouvement National Chez les Musulmans de Russie avant 1920 (Paris: Mouton & Co., 1964); İsmail Remiev, Vakitli Tatar Matbuatı (Albüm) 1905-1925 (Kazan: Gajur, 1926); Nadir Devlet, Rusya Türklerinin Milli Mücadele Tarihi (Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 1985), s. 174-183; Reşid Rahmeti Arat, "Matbuat: Kazan Türkleri. ", İslam Ansiklopedisi, cilt: 7, s. 380-393; Chantal Quelquejay, "Djarida: iv-Muslim Press of Russia and the Soviet Union", Encyclopedia of Islam, cilt: 2, s. 476-477.
11 Edward Allworth, Central Asian Publishing and the Rise Nationalism (New York: The New York Public Library, 1965).
12 Ö. Abdimenov, Kazak Gazeti (Almatı: Kazakstan, 1993), s. 35.
13 (Ahmet Baytursınov), "Kurmetti Okuşılar", Kazak, sayı: 1 (1913).
14 A.g.m.
15 Mustafa Orazaev (1891-1970): Devrin etkili kişilerinden Ahmet İşan Orazaev'in oğlu. Önce Buhara'da medreseye gitti. Daha sonra Ufa şehrindeki ünlü Medrese-i Aliye'de meşhur Kazak şairi Mağcan Jumabayev'le birlikte okudu. Kazak gazetesinin çıkarılması işinde birinci derecede rol oynadı. Ayrıca gazetede birkaç makalesi yayınlandı. Alihan Bökeyhanov'un Duma vekili seçilmesini destekledi.
16 Üşköltay Subhanberdina ve diğerleri (haz.), Kazak Gazeti, s. 446.
17 M. D. (Miryakub Dulatov), "Kay Cerde Kalay", Kazak, sayı: 28 (1913).
18 (Ahmet Baytursınov), "Kurmetti Okuşılar".
19 Thomas G. Winner, Oral Art and Literature of the Kazakhs of Russian Central Asia (Durham: Duke University, 1958), s. 122-123.
20 David Miller, "Politics", David Miller (der.), The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought (Oxford: Basil Blackwell, 1987), s. 390.
21 "Sayasat Küyi", Kazak, sayı: 213 (1917).
22 Yeni takvime göre 12 Mart. Rusya'da 31 Ocak 1918'den itibaren Jülyen takvimi terk edilip diğer Batı ülkelerinin kullandığı Gregoryen takvimi kullanılmaya başlandı.
23 Nadir Devlet, 1917 Ekim İhtilali ve Türk-Tatar Millet Meclisi (İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1998), s. 72.
24 Alihan, Mustafa, Miryakub, "Alaş Ulına", Kazak, sayı: 225 (1917).
25 "Tendik", Kazak, sayı: 224 (1917).
26 Muhammedcan Tınışbayev'in Türkistan Komitesi'ne Bökeyhanov ve Sadri Maksudi ile beraber atanması ve Kostanay ilçesi komiserliğine de Ahmet Birimcanov'un getirilmesi hükümetin bu uygulamasına örnek olarak verilebilir.
27 "Jana Ökimettin Jıyılıstar Hem Soyuzdar Turalı Kavlısı", Kazak, sayı: 228 (1917).
28 Kazak baskarması, "Siyez Casav", Kazak, sayı: 221 (1917).
29 Cihanşa Seydalin, Aykap'ın 1913 yılının 13, 14 ve 15. sayılarında konuyla ilgili bir dizi makale yayınlar.
30 (Ahmet Baytursınov), "Bas Kosuv Turasında", Kazak, sayı: 18 (1913).
31 Kır Balası (Alihan Bökeyhanov), "Bas Kosuv Turasında", Kazak, sayı: 21 (1913).
32 Alihan Bökeyhan, "Aşık Hat Cihanşa Elmuhammedulı Seydalinge", Kazak, sayı: 24 (1913).
33 A.g.m. Bökeyhanov burada kendisinin Bökey Han'ın soyundan gelmesine bir gönderme yapmaktadır.
34 "Bas Kosuvğa Ruhsat Berilmedi", Kazak, sayı: 35 (1913).
35 Madiyar (Miryakub Dulatov), "Kazak Siyezi", Kazak, sayı: 226 (1917).
36 KaDet: Konstitutsionalnıy Demokratı kelimelerinin baş harfleri olan K ve D harflerinin Rusça okunuşu. Rusya'da 20. yüzyıl başındaki siyasi partiler ve Kadet partisi hakkında daha geniş bilgi için bkz.; İ. V. Vladilasevlef (çev. Midhat Rifatof), Rusya'daki Siyasi Fırkalar ve Onların Proğrammaları (Kırım-Akmescid: Kırım Ocağı Matbaası, 1917).
37 Bökeyhanov'un bu girişimi kimi araştırmacılar tarafından Kadet partisinin Kazak şubesini açma çalışması olarak yorumlanmıştır. Ancak araştırmacıların büyük kısmı (Nurpeyisov ve Koygeldiev gibi), Bökeyhanov'un bu girişiminin aslında bir milli Kazak partisi kurma harekatı olduğu görüşündedir.
38 Kenes Nurpeyisov, Alaş hem Alaşorda (Almatı: Atatek, 1995), s. 44-45.
39 Bu kurultay ile ilgili daha geniş bilgi için bkz.; İhsan Ilgar, Rusya'da Birinci Müslüman Kongresi (Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1990); Shafiga Daulet, "The First All Muslim Congress of Russia Moscow, 1-11 May 1917", Central Asian Survey, cilt: 8, No: 1 (1989), s. 21-47.
40 Cumaali Tileulin, "Calpı Müslüman Siyezi", Kazak, sayı: 232 (1917).
41 Şura-i İslam'ı oluşturan 30 üyenin 10'u Tatar, 7'si Türkistanlı, 5'i Kazakistan'dan, 2'si Kırım'dan diğerleri Kafkasya ve Litvanya'dandı.
42 Ahmed Baytursunulı, Alihan Bökeyhanov, Canuzak Canibekov, Miryakub Dulatov, Seyitazim Kadirbayev, Eldes Ömerov, İmam Alimbekov, Nisanali Begimetov, "Şura-i İslam", Kazak, sayı: 233 (1917).
43 Makalede yer alan bir notta Alibov, "birinci maddede belirtilen kurultayın Taşkent'te olması görüşü dışındakileri kabul ediyorum" şeklinde bir çekince getirir.
44 Kölbay Toğısov ve diğerleri, "Calpı Kazak Siyezin Kuru Turalı", Kazak, sayı: 232 (1917).
45 "Calpı Kazak Siyezi", Kazak, sayı: 233 (1917).
46 Madiyar (Miryakub Dulatov), "Kazak Siyezi", Kazak, sayı: 238 (1917).
47 "Tağı Calpı Kazak Siyezi", Kazak, sayı: 234 (1917).
48 Rusya Türkleri arasında özerklik fikrini bir eser yoluyla etraflı bir biçimde ilk olarak işleyen kişi Abdurreşid İbrahimov'tur. Aftonomiya ya ki İdare-i Muhtariye adlı eserinde konuyu gayet açık bir biçimde işlemiştir. Bu kitap daha sonra özerklik kurmaya çalışan Rusya Türkleri için bir rehber olmuştur. Bkz.; Abdürreşid İbrahimof, Aftonomiya ya ki İdare-i Muhtariye (St. Petersburg: Abdürreşid bin Ömer İbrahimof Elektrik Basmahanesi, ?); Nadir Devlet, 1917 Ekim İhtilali ve Türk-Tatar Millet Meclisi, s. 61-63.
49 "Calpı Kazak Siyezinin Kaulısı", Kazak, sayı: 238 (1917).
50 Alaş adı ve anlamı hakkında daha geniş bilgi için bkz.; Hasan Oraltay, Alaş Türkistan.
51 "Alaş Partiyası", Kazak, sayı: 244 (1917).
52 Kazak gazetesinin 243. sayısının tarihi 14 Eylül olduğu halde, 244. sayısı 5 Ekim tarihlidir. Yani normalde haftada bir çıkan Kazak gazetesi iki haftalık bir gecikmeye uğramıştır.
53 Bu listeler "Alaş Partiyası Atınan Uçreditelnoye Sobraniyeğa Atalğan Deputattar" başlığıyla Kazak gazetesinin 245, 246, 247, 248 ve 249. sayılarında yayınlanmıştır.
54 "Alaş Partiyası", Kazak, sayı: 250 (1917).
55 Bu konuda daha ayrıntılı bilgi için bkz.; Nadir Devlet, "İdil-Ural'da Bağımsızlık Hareketi-Millet Meclisi 1917-1918", XI. Türk Tarih Kongresi (Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1994), s. 2249-2256.
56 Kozakların 1917-1921 yılları arasındaki siyasi faaliyetleri için bkz.; V. G. Glazkov, "1917-1921 Yıllarında Kazak Devletinin Yeniden İhyası", Dergi, sayı: 2 (Nisan-Haziran 1955), s. 109- 120.
57 Kır Balası (Alihan Bökeyhanov), "Calpı Sibir Siyezi", Kazak, sayı: 251 (1917).
58 Sultan Mahmud, "Alihannın Semeyge Kelui", Sarı Arka, sayı: 20 (1917).
59 Sultan Mahmud, "Alihannın Semeyge Kelui", Sarı Arka, sayı: 18 (1917).
60 "Alaş Partiyası", Kazak, sayı: 253 (1917).
61 Koygeldiev, Alaş Kozğalısı, s. 306.
62 Mambet Koygeldiev ve Talas Omarbekov, Tarih Tağlımı ne Deydi? (Almatı: Ana Tili, 1993), s. 47-49.
63 Komite üyeleri arasında A. Seyitov, M. Cumabekov, M. Samatov, A. Turlıbayev, E. İtbayev, D. Adilov, K. Kemengerov, C. Tileulin, B. Aybasov, H. Kocamberdiev, K. Kekenov sayılabilir. Bkz.; "Alaş Partiyası", Kazak, sayı: 255 (1917).
64 Türkiye'deki siyasi partilerde bulunan MKYK (Merkez Karar ve Yönetim Kurulu) benzeri bir kurum Alaş Partisinde yoktu.
65 "Alaş Partiyası", Kazak, sayı: 253 (1917).
66 A.g.m.
67 Alihan Bökeyhanov, Ahmet Baytursınov, Miryakub Dulatov, Eldes Ömerov, Esenali Turmuhammedov, Abdülhamid Cündibayev, Azimbek Birimcanov, "Alaş Partiyasının Programmasının Cobası", Kazak, sayı: 251 (1917).
68 A.g.m.
69 "Uçitelder hem Muallimder Soyuzu İhtiyat", Kazak, sayı: 232 (1917).
70 "Birlik Tuvı Seriktiği", Kazak, sayı: 232 (1917).
71 "Birlik Tuvı", Kazak, sayı: 236 (1917).
72 "El Korğau", Kazak, sayı: 252 (1917).
73 A.g.m.
74 Bu konu hakkında daha ayrıntılı bilgi için bkz.; Volodimir Mursky, Ukrayna ve İstiklal Mücahedeleri (İstanbul: Cumhuriyet Matbaası, 1930).
75 Koygeldiev, Alaş Kozğalısı, s. 327-328.
76 Alihan Bökeyhanov, "Calpı Sibir Siyezi", Kazak, sayı: 251 (1917).
77 Hokand özerkliği hakkında bkz.; Mustafa Çokay, 1917 Yılı Hatıra Parçaları (Ankara: Yaş Türkistan Neşriyatı, 1988) ve Abdullah Receb Baysun, Türkistan Milli Hareketleri (İstanbul: Alaeddin Klişe ve Matbaası, 1945). Ayrıca Alaş Orda ile Hokand özerkliği arasındaki ilişkiler için bkz.; Baymirza Hayit, Die Nationalen Regierungen von Kokand (Choqand) und der Alasch Orda, basılmamış doktora tezi (München, 1950).
78 Kurul üyeleri Alihan Bökeyhanov, Ahmet Baytursınov, Miryakub Dulatov, Sağındık Doscanov ve Eldes Ömerov idi. Daha sonra bu kişilere Ahmet Birimcanov, C. Canibekov, F. Alimbekov, K. Arğınbayev, A. Cündibayev ve A. Birimcanov da katıldı. Bkz.; "Alaş Partiyası", Kazak, sayı: 250 (1917).
79 "Alaş Ulı Kazak pen Ardaqtı Kırğız Ağayınğa!", Kazak, sayı: 250 (1917).
80 "Calpı Kazak-Kırğız Siyezinin Kaulısı", Kazak, sayı: 256 (1917).
81 Hanın otağının olduğu yer anlamına gelen orda (ordu) kelimesinin kullanımı Kazak siyasi tarihinin çıkış merkezlerinden birini teşkil eden Altınordu ve Akordu devletlerine kadar uzanır. Kazaklar da yeni kurdukları bu devlete eski geleneklerden ilham alarak orda ekini getirmişlerdir.
82 "Calpı Kazak-Kırğız Siyezinin Kaulısı", Kazak, sayı: 256 (1917).
83 "Tilşilerden: Irğız", Kazak, sayı: 259 (1917).
84 Zeki Velidi Togan, Hatıralar (İstanbul: Tan Matbaası, 1969), s. 189.
85 Ataman: Kozak liderlerinin unvanı.
86 "Orenburg Haberleri", Kazak, sayı: 261 (1918).
87 C. C. "Attan Alaş Azamatı!", Kazak, sayı: 262 (1918).
88 "Alaş Orda Ükimetinin İske Kiriskeni Turalı Kelgen Telegram", Kazak, sayı: 262 (1918).
89 Miryakub Dulatulı, "Torğay Oblısının Kazağınan Militsiya Alu Tertibi", Kazak, sayı: 263, 264, 265 (1918).
90 Madiyar (Miryakub Dulatov), "Casasın Alaş Aftonomiyası! Körkeysin Alaş! Kaytsek Curt Bolamız", Kazak, sayı: 264 (1918).
91 Madiyar (Miryakub Dulatov), "Alaş Orda", Kazak, sayı: 265 (1918).
92 Abdimenov, a.g.e., s. 43.