

Simon Canaşia
(Doğumu 13.7.1900 Makvaneti Köyü-Bugünkü Maharadzze İlçesi. Ölümü 5.11.1947 Tbilisi.)
Gürcü Sovyet tarihçisi. Babasının adı Nikolozdu. 1941 yılında Gürcüstan SSC Bilimler Akademisi akademisyeni, 1943te Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi üyesi. 1946da bilimsel araştırmalar görevlisi, 1940da Sovyetler Birliği Komünist Partisi üyesi, 1918de Sohumi Pozitif Bilimler Fakültesini, 1922de Tbilisi Devlet Üniversitesi Felsefe Bölümünü bitirdi. Aynı üniversitede çalışan ünlü bilim adamı, tarihçi İvane Cavahişvilinin önerisiyle profesörlük eğitimi için ayrıldı.
1924 yılından itibaren bilimsel pedagojik çalışmalarına başladı. 1930da Tbilisi Devlet Üniversitesi yönetim kurulunca doçentlik payesi verildi. 1935te aynı bölümün başkanı oldu. Aynı zamanda profesör rütbesine yükseltildi. 1936-41 yılları arasında SSCB Bilimler Akademisi, Gürcüstan Şubesi Dil, Tarih ve Maddesel Kültür Enstitüsü Direktörlüğüne getirildi. 1941 yılından itibaren Gürcüstan Bilimler Akademisi İkinci Başkanı ve Dil ve Tarih Bilimi Enstitüsü Direktörlüğüne atandı. Ölünceye değin bu görevde kaldı.
Canaşia özellikle antik ve orta çağlar feodal Gürcü tarihini konu edindi. Gürcü etnogenezisi, sınıfsal ve devlet idarelerinin oluşumu sürecini yeniden ele alıp inceledi, aydınlığa kavuşturdu. Gürcüstan tarihini yeni Marksist metotlarla değerlendirdi. Gürcüstan tarihinde ilk kez İlkel Kabile düzeni periodunun sınırlarını belirledi. Canaşia İlkel Kabile düzeninin bozulup sınıfsal düzene geçişi, İsadan önce 6.bin yılların ortaları ile İ.Ö binli yılların ortalarına doğru ilk Gürcü kırallıkları: Batıda Kolheti, doğuda İberya (Kartli)nin oluşması sürecini araştırma konusu edindi. Gürcüstanda feodal yönetim çağı, İ.Ö. 4.yüzyıl ile İ.S.4.yüzyıllar arasını kapsar. 10.yüzyılda ise erken feodal dönem sona erip daha gelişmiş, genç feodal döneme girilir. Canaşiaya göre antik çağ Gürcü devletleri Kolheti ile İberya (Kartli) kırallıkları birer köleci idarelerdi. Ancak köle gücünden özellikle yararlananlar dini kurumlarla kentsel kesim insanlarıydı. Kırsal yaşam koşullarında ise, özel özgür oluşumlar göze çarpıyordu. Canaşia, Gürcüstanda yeni feodal ilişkilerin gelişmesinin kabile (oymak) düzeninin yıkıntıları üzerinde yükseldiğine inanıyordu. Gürcüstanda Erken Feodalizasyona Doğru (1937), Gürcüstanda Feodalist Devrimler (1935), En Eski Çağlardan 13.yy. Başlarına Değin Gürcüstan Tarihi (1936) adlı eserlerinde bu inancını dile getiriyordu.
Canaşia, İvane Cavahişviliden sonra Gürcü Etnografyasını analize etme yolunrda yeni bir etap açtı. Önasya akraba topluluklarının kültürel ve idari merkezlerinin güneylerden kuzeylere doğru aktarılması, Gürcü topluluklarının otokton yapısı üzerine sağlam ve kesin sonuçlar elde etti. İlk Gürcü devletlerinin kesin sosyal doğasını saptadı. Tubal, Tabali, Tibareni, İberi (1937), Yakındoğu Ülkeleri Tarihi Işığında İlk Gürcü Yayılma Alanına Ait Bilgiler (1940), Gürcü Soykütüğüne Dair Bilgiler, Antik Doğu Gürcü Devletlerinin Kültürel, Politik Merkezleri Sorunları (Cilt 2, 1952) adlı eserleri bu çalışmaların ürünüdür. Canaşia Gürcü ulusunun oluşumu problemlerini detayıyla inceledi. Gürcü ulusunun 19.yy.ın 60lı yıllarında uluslaşma sürecine girdiğini iddia edenlerin düşüncelerini kökünden çürüttü. Gerçekçi Marksist kültür metotlarına dayanarak Gürcü toplumunun daha orta çağlarda ulus olma işaretleri taşıyıp yansıttığını ortaya koydu. Canaşia, Gürcüstanın Yakındoğu ülkeleri, Bizans ve Arap halifelikleri ile ilişkilerine özel önem verdi. Gürcüstanda Arap idaresi etabını özenle inceledi. Bizansla İlişkiler Gürcüstanda Arap Hakimiyet Yılları (1936) adlı eserleri bu çalışmaların ürünüdür. Batı ve Güneybatı Gürcüstan bölgeleri tarihini özellikle incelemiş, Kolheti, Ergisi, Abhazeti beyliklerine ait periyodik tarihlerini ayrı ayrı kaleme almıştır. Abhazeti Tarihinin Başlangıç ve Gelişimine Dair (C.2.1952) Rusça. Porpiragenosun Verdiği Bilgiler (Tbilisi Devlet Üniversitesi yayınları, C.18, 1941) vb. bunlar arasındadır. Canaşianın geç feodalizm dönemi tarihine ait pek önemli saptamaları da yayından çıkmıştı. (Vahuştinin Gürcü Feodalizmine Dair) 17.Yüzyılda Gürcüstanda Feodalist Terbiye Sistemi ve Kültür (1952 C.2), bunlardan bazılarıdır. Canaşia Abhaz Tarihi ve Gürcü Tarihinde Abhazların Rolü konusuna özel bir önem veriyordu. Baş Tanrının Abhaz Dilinde İsimlendirilmesi (1923-24) Abhaz Beyliği Tarihinden Kesitler (1952 C.2) Giorgi Şirvaşidze, Gürcü ve Kafkas Tarihine Dair Belgeler (1939, Bölüm 3) vb. bunlar arasındadır.
Canaşianın dilbilim üzerine yürüttüğü çalışmalar da pek renkli ve zengindir. O, Gürcü edebi dilinin oluşumu ve gelişimi, Gürcü kültürel ve tarihi terimleri, soy ve coğrafi isimlerinin doğuş ve yayılış tarihlerini, etimolojik yapılanmasını, Dağ Gürcücesinin Kafkas dilleriyle tarihi genetik sorunlarını başarıyla işledi. Gürcüstanda Abhaz-Adıge dillerinin bilimsel düzeyde ele alınıp incelenmesini sağladı. Gürcücedeki Svan diyaleğinin özellikle de Kabarday diyaleğinin etkilerin saptadı.
Canaşia, Gürcü Tarih kaynaklarının, bu konudaki yabancı kaynakların derlenip toparlanmasına, Gürcüceye çevrilip yayımlanmasına, analize gedilmesine önem verdi. Açıklamalarıyla Saba Asurelinin Yaşam Öyküsü (1925) De La Portenin Gürcüstan Anıları, Gürcüstan ve Kafkasya Tarihine Ait Belgeler (1937, Bölüm 3), Mose Honeli Kritikleri (Aynı eser 6.bölüm), Psevdo Arseni Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi Gürcüstan Şubesi Yayınları (1940 C.1), Gürcü Tarihçisi M. Canaşvili, D.Karitçaşvili çalışmalarının değerlendirilmesi,
İvane Cavahişvili çalışmalarının incelenmesi üzerine birçok yazılar kaleme aldı. Gürcü kültür tarihi, Tarihsel Coğrafyası üzerine değerli eserler kazandırdı ülkesine.
Canaşia ülkesinde yürütülen arkeolojik kazılarda da başkanlık ediyordu. 1940 yılında Mtsheta bölgesi kazılarından elde edilen yeni materyaller onun tarafından analiz edildi. Yazılı belgelere geçirildi.
(Gürcüstan Tarihi, Nikoloz Berdzenişvili, Simon Canaşia, (İvane Cavahişvili,s. 25-27, Sorun yayınları)