Sporcu ilaçları, atletik performansı artırmak için ilaç kullanmak, kullanıcının sağlığına zarar vermesi ve adil olmayan bir avantaj sağlaması nedeniyle otoriteler tarafından kınanmıştır. Çoğu spor müsabakasında ve antremanda idrarda (bazen de diğer vücut sıvılarında) rastgele ilaç testleri yapılır. İlaçların çoğu kullanan atletlerin performansını etkiler. Bazıları spesifik tıbbi durumların tedavisinde reçete edilen ilaçlarken atletler tarafından bu ilaçların vücut yapıcı ve performans arttırıcı etkileri nedeniyle kötüye kullanılır. Diğerleri her gün kullanılan reçetesiz satılan, performans üzerinde nispeten daha az etkisi olan maddelerdir, bununla birlikte bu maddeler de aşırı dozda alınmışlarsa vücutta ilaç düzeylerinin kabul edilemez düzeylere ulaşmasına neden olur.
SPORCULARA YASAKLANAN İLAÇLAR ve MADDELER
Birçok ilaç, uluslararası spor müsabakalarında yasaklanmıştır, bunların kullanılması bir atletin bazen ömür boyu yarışmalara katılmasının yasaklanmasına neden olabilir.
Sporda ilaç kullanımı ile ilgili düzenlemeler oldukça karışıktır, bazı ilaçlar her zaman yasaklı iken bazıları sadece yarış sırasında yasaklıdır. Bununla birlikte Uluslararası Olimpiyat Komitesi, bazı maddeleri yarış sırasında ve dışında her zaman için tamamen yasaklamıştır.
Uluslararası Olimpiyat Komitesinin Spor Sırasında ve Dışında Yasakladığı İlaçlar ve Maddeler;
- Anabolik androjenik steroidler (örn. androstenediol, calusterone, ethylestrenol, testosteron, methylnortestosterone gibi),
- Diğer anabolik maddeler (örn. andarine ve ostarine, tibolone, zeranol ve zilpaterol),
- Peptid hormonlar, büyüme faktörleri, ilgili maddeler ve mimetikler (örn. eritropoietin, eritropoetik olmayan reseptör agonistleri),
- Beta-2 agonistler (örn. solunum yoluyla kullanılan salbutamol, salmeterol, formoterol gibi),
- S4 hormon ve metabolik modülatörler (örn. aromataz inhibitörleri, selektif östrojen reseptörü modülatörleri, anti-östrojenik maddeler, miyostatin modifiye eden maddeler, aktif protein kinaz aktivatörleri, insülinler, trimetazidin gibi),
- İdrar söktürücüler ve maskeleyici maddeler (örn. desmopressin, probenesid, plazma genişleticiler, asetazolamid, tiyazidler,
- Uyarıcılar (örn. D- ve L- tüm optik izomerleri, benzphetamine, cathine, cathinone ve anologları),
- Narkotikler (örn. buprenorphine, fentanyl ve türevleri),
- Kannabinoidler (örn. kanabis, haşiş, marihuana, esrar gibi) ve kannabinoid benzeri maddeler,
- Glukokortikoidler (ağızdan alınan, damar içine enjekte edilen, kas içine enjekte edilen veya rektal uygulanan tüm glukokortikoidler),
- Beta blokerler (örn. acebutolol, alprenolol, bisoprolol, carteolol, carvedilol, celiprolol, esmolol, levobunolol, metipranolol, metoprolol, pindolol, sotalol, timolol gibi).
Çay, kahve ve alkolsüz içeceklerde bulunan kafein sadece yüksek dozlarda yasaklanmıştır.
İlaçlara ek olarak, kan dopingi, gen dopingi ve her türlü intravenöz infüzyon gibi bazı performans artırıcı yöntemler de yasaklanmıştır.
SPORCULARA YASAKLANAN YÖNTEMLER
Yasak olan kan ve kan ürünleri uygulamaları;
- Herhangi bir miktarda otolog, allojenik veya heterolog kan ya da herhangi bir kaynaktan sağlanmış eritrosit ürünlerinin dolaşım sistemine verilmesi ya da alınıp tekrar verilmesi,
- Yapay olarak oksijen alımı, taşınımı veya iletiminin arttırılması (örn. hemoglobin temelli kan yerini tutan ürünler ve mikrokapsüllenmiş hemoglobin uygulanması gibi),
- Kan ya da kan bileşenlerinin herhangi bir formunun fiziksel ya da kimyasal yollarla damar içine uygulanması.
Yasak olan kimyasal veya fiziksel müdahaleler;
- Doping kontrolleri sırasında alınan örneklerin geçerliliğini ve bütünlüğünü bozmak için hile yapılması veya hileye teşebbüs edilmesi (örn. başkasının idrarının kullanılması ve/veya idrarın değiştirilmesi ve/veya saflığının bozulması gibi),
- Hastanede tedavi veya cerrahi müdahaleler veya teşhis amaçlı klinik incelemeler sırasında uygulananların dışında 12 saatlik süre içinde 100 ml’den fazla intravenöz (damar içi) infüzyon ve/veya enjeksiyonlar.
Yasak olan gen dopingi yöntemleri;
- Nükleik asit ya da nükleik asit analoglarının polimerlerinin kullanımı,
- Genom sekanslarını ve/veya gen ifadesinin transkripsiyonel, post- transkripsiyonel ya da epigenetik süreçte işleyişini değiştirmeye yönelik gen düzenleme ajanlarının kullanılması,
- Normal ya da genetik olarak modifiye edilmiş hücrelerin kullanılması.
SPORCULARIN YASAL OLARAK KULLANABİLECEĞİ İLAÇLAR
Astım ya da epilepsi gibi bazı tıbbi durumlarda bazı reçeteli ilaçlar sporcular tarafından kullanılabilir. Bununla birlikte her türlü yarışma öncesinde reçeteli ilacın kullanımı, ilgili otoriteye yazılı olarak bildirilmelidir.
Antibiyotik gibi diğer reçeteli ilaçlar atletik performansı etkilemeyebilir, fakat ilacın alınmasına neden olan altta yatan hastalık aşırı aktiviteye uygun olmayabilir.
Atletler reçetesiz satılan ilaçları kullanırken de dikkatli olmalıdırlar, çünkü bunlar düşük dozlarda yasaklı maddelerden ihtiva edebilirler. Örneğin, sporcunun vücuduna temas yoluyla (krem, merhem gibi), solunum yoluyla (buhar, buğu gibi) veya muköz membran yoluyla (göz, kulak damlası veya makattan kullanılan ilaçlar gibi) değişik yollarla vücuda yasaklı maddeler girebilir.
Sporcular her türlü ilacı almadan ve/veya maddeyi, kullanmadan önce yasaklı bir maddeyi bilmeden almış olmamak ve sağlıklarını ve yarışlarını riske atmamak için mutlaka tıbbi yardım almalıdırlar.