2500 yıl önce Anaxagoras bilimin ruhunu Atina’ya getirdi Henüz kimse fark etmemiş gibi görünüyor, ancak 2021 bilim tarihinde ve batı medeniyetinde oldukça önemli bir yıldönümüne işaret ediyor. Bu yıl 2.500 yıl önce Anaxagoras adlı bir filozof Yunanistan’ın Atina kentine geldi.
O sırada kimse kutlama yapmadı. Ancak yine de önemli bir tarihsel ve entelektüel dönüm noktasıydı. Anaksagoras’tan önce, antik Yunan bilimi (ya da daha az anakronik olmak gerekirse, doğa felsefesi) aslında Yunanistan’ın kendisinde pek uygulanmamıştı. Doğa felsefesi, MÖ 6. yüzyılın başlarında, günümüz Türkiye’sinin batı kıyısı olan İyonya’daki Yunan yerleşim yeri Milet’te ortaya çıktı. İlkel Yunan biliminin ikinci bir dalı, Pythagoras adlı bir matematik hayranı olan İyonyalı bir kişinin oraya taşınmasının ardından İtalya’nın güneyinde kök saldı.
İyonya’nın Clazomenae kasabasında doğan Anaxagoras, Atina’da ikamet eden ve orada İyonya felsefi bakış açısını destekleyen ilk doğa filozofuydu. Bilim tarihçisi George Sarton’un yazdığı gibi, Anaxagoras “bilimsel ruhu Atina’ya tanıttı”. Kısa süre sonra, Sokrates, Platon ve daha sonra Aristoteles, uygar entelektüel söylemin temel bir bileşeni olarak felsefeyi kurduğu için Atina, batı dünyasının felsefi araştırma merkezi haline geldi.
Dürüst olmak gerekirse, Anaxagoras’ın Atina’ya taşınmasının kesin tarihi hakkında bazı şüpheler var. Ancak filozof Diogenes Laertius’un biyografisini yazan Diogenes Laertius, Anaksagoras’ın 20 yaşında Atina’da felsefe yapmaya başladığını yazdı ve Pers kralı Xerxes Yunanistan’a saldırdığında 20 yaşında olduğunu söyledi. – ve bu MÖ 480, 2500 yıl önceydi. (2021’in bunu 2.501 yıl önce yapacağını düşünebilirsiniz, ancak yalnızca 0 yılı olmadığını unuttuysanız, bu nedenle hesaplamadan bir yıl çıkarmanız gerekir.)
Anaksagoras’ın Atina’da geçirdiği süre boyunca genç Sokrates’le tanışmış olması mümkündür, ancak Sokrates ve onun felsefi soyundan gelenlerle doğrudan bağlantı filozof Archelaus aracılığıyla olmuştur. Ünlü hekim Galen, Anaksagoras’ın “Atinalı Archelaus’u felsefeyi uygulamaya teşvik eden ilk kişiydi” diye yazmıştır. Ve Archelaus, etkisi iki bin yıldır bilime egemen olan Aristoteles’i öğreten Platon’a öğretmenlik yapan Sokrates’in öğretmeniydi.
Anaxagoras, ilk İyonyalı filozoflar, Thales of Miletus ve onun genç Miletyalı çağdaşı Anaksimander’den yaklaşık bir yüzyıl sonra ortaya çıktı. Üçüncü bir Milesli olan Anaximenes ile birlikte, doğal dünyaya yeni bir bakış açısı getirmişlerdi. Kozmik tarihi açıklamak için şairler tarafından icat edilen mitolojik tanrıların davranışlarına atfetmek yerine, doğal nedenlerdeki fenomenler için açıklamalar aradılar. Anaksimander, artık yıldırımın kızgın bir Zeus’un işareti olmadığını, bulutların rüzgar tarafından parçalandığı zaman parladığını ilan etti.
Orijinal Miletliler tüm konularda hemfikir olmasalar da, hepsi doğa felsefesinin temelde yatan bir temele dayanması gerektiği konusunda ısrar ettiler. Arche veya Arkhé), tüm gerçekliğin türetilebileceği bir ilke. “Başlangıç, köken, yönetim ilkesi ve neden kavramları tek kelimede yakından birleşti Arche, ”Diye yazdı filozof-tarihçi William Guthrie.
Thales, temel ilkenin su olduğunu düşünüyordu; Anaksimenes hava dedi. Anaximander, her şeyin adı verilen gizemli bir malzemeden kaynaklandığını düşündü apeiron, bu da sınırsız veya sınırsız gibi bir şey anlamına gelir. İtalya’da Pisagorcular, her şeyin altında yatan temelin sayı olduğu fikrini desteklediler.
Anaxagoras için Arche oldu Bizveya “akıl” (bazen “akıl” veya “zeka” olarak çevrilir). Onun yaklaşımı, İtalyan filozof Parmenides’in ortaya attığı sorunları ele almak için İyonyalı seleflerinin bilimsel fikirlerini genişletti. Parmenides, her şeyin her zaman olduğu gibi olması gerektiğini düşündü, çünkü hiçbir şey yoktan çıkamazdı – yokluk varoluşu üretemezdi, çünkü varoluşun tanımı gereği var olmama diye bir şey yoktur. Parmenides, gerçekliğin, her zaman var olan, değişmeyen, hareket ettirilemez bir farklılaşmamış aynılık kütlesinden oluştuğu sonucuna vardı. Bu nedenle herhangi bir harekete veya değişikliğe yer yoktu – duyular tarafından algılanan dünya sahteydi, gerçekliğin gerçek doğasını gizleyen bir yanılsamaydı. Senses bir “görünme yolu” sundu; tek sebep “gerçeğin yolunu” sağladı.
Trendy kulaklara kulağa çılgınca gelse de, o günlerde çürütmek zor bir argümandı. Ancak Anaxagoras’ın sofistike ve ince bir zihni vardı; Parmenides’e yanıt verirken, temel gerçeklik hakkında tamamen yeni bir fikir ortaya attı ve tüm farklı türlerdeki maddelerin zaten herhangi bir madde parçasında mevcut olduğunu iddia etti. Yeni bir şeyin “var olması” gerekmez, çünkü tüm olası şeyler, her şeyde başlamak ve var olmaya devam etmek için zaten mevcuttur – duyuların algılayamayacağı kadar küçük miktarlarda olsa bile. Sözde saf bir altın yığını, örneğin, her türden maddenin minik “tohumlarını” da içerir. Duyularımız tohumları fark edemeyecek kadar kaba. (Bu nedenle, tohumların kendileri de her şeyden daha az miktarda içeriyordu. Anaksagoras, başka bir yeni düşünce olan sonsuz bölünebilirlik kavramını tasarlamıştı.)
Herhangi bir madde parçası, tohumlarının nispi miktarlarındaki değişimler nedeniyle başka bir şeye dönüşebilir. Örneğin sebze yemek vücudunuzda et ve kemik üretebilir çünkü sindirim süreci, orijinal gıdada fark edilemeyecek şekilde yayılan et ve kemik tohumlarını yoğunlaştırır.
Başlangıçta, tüm madde büyük bir statik kütleydi. Geçmişte bir noktada, Bizveya zihin, bu kütleyi dönme hareketine ayarlayarak, ağır şeyleri (toprak gibi) ortada yoğunlaştırarak Dünyayı yaratır. Dışa doğru dönen toprak parçaları yıldızlar, güneş ve ay oldu.
Anaxagoras ‘ Biz sistemindeki tek ayırt edici bileşendi. Diğer şeyler diğer her şeyle karıştırıldı. Ama zihin kendi başına bir şeydi. “Zihin sonsuz ve bağımsız bir şeydir ve hiçbir şeyle karışmaz” diye yazdı. Ancak akıl (saflığını korurken), Anaxagoras’ın “hayvanların en bilge” olarak adlandırdığı, tüm insanlar da dahil olmak üzere pek çok şeyde mevcuttur. (Guthrie, bazı insanların neden bu kadar akıllı görünmediği sorulduğunda, “Anaxagoras’ın, tüm insanların zekası olmasına rağmen her zaman kullanmadıklarını söylediği söyleniyor.”)
Kendi hatırı sayılır zekasına rağmen, Anaxagoras’ın madde teorisi yanlıştı. Ancak ünü, bilimsel düşünceye yapılan diğer birçok katkıya dayanıyor. Bir asır önce, Yunan bilim ve matematiğinin önde gelen alimi Thomas Heath, Anaxagoras’ın “astronomiyi çağ açan bir keşifle zenginleştiren” “büyük bir bilim adamı” olduğunu ilan etti: Ayın ışığı kendine ait değil, ama güneşten gelen ışığın bir yansıması. (Bazı bilim adamları, fikri Parmenides’ten aldığını söylüyorlar, ancak her halükarda, ayın kuzey kutbuna yakın bir kratere Anaxagoras adını vermeyi hak ediyor.)
Anaxagoras, meteoroloji ve jeoloji de dahil olmak üzere diğer birçok bilimsel konuyu kapsayan bir inceleme yazdı. Bir kayanın gökten Dünya’ya düşebileceğini tahmin ediyordu; Her halükarda, MÖ 467’de Trakya’ya (şimdi Türkiye) bir göktaşı düştüğünde böyle bir tahmin için övgü aldı. Yine de, Dünya’nın düz olduğunu savundu. Ve uzayda, altındaki hava tarafından desteklendiğini, İyonyalı selefi Anaksimenes’i yansıtıyordu.
Anaxagoras’ın bilimsel önemi, teorilerinin doğruluğuna değil, tutumunun kavrayışına dayanıyor. Doğaüstünü seleflerinden daha web bir şekilde terk eden bilimsel bir tavrı dile getirdi. Thales bile “her şeyde tanrılar olduğunu” hissetti, Aristoteles yazmıştı ve Thales ve diğerleri ruhları gök cisimlerine atfetmişlerdi. Bilinen yazılarında Anaksagoras’ın Biz herhangi bir anlamda dinseldi – kozmosun doğal bir bileşeniydi, ona yön veriyordu, tıpkı insan zihninin bir insan vücudunu uzuvlarını hareket ettirmeye teşvik etmesi gibi. Bir akademisyenin belirttiği gibi, “O, mevcut materyalin hiçbir yerinde zihni ilahi bir ilke veya tanrı ile özdeşleştirmez”.
Daha da derin bir şekilde, Anaxagoras o zamandan beri bilim uygulayıcılarını şaşkına çeviren kilit bir konuyu tanımladı – akıl ve duyular arasındaki ilişki. Parmenides’i gerçeğin yolunu ve mantıklı fenomenleri yanılsama olarak ilan etmeye iten şey, akla mutlak bağlılık ve duyulara mutlak bir ihmaldi.
Anaxagoras, duyuların yanıltıcı olabileceğini, onları “zayıf” ve “neyin doğru olduğunu ayırt edemeyecek” olarak nitelendirebileceğini tamamen kabul etti. İnsan duyuları, gerçekliği tam HD netliğinde algılayacak kadar keskin değildir. Gerçekte görebildiğimizden daha fazlası var. Ancak – kilit nokta – akılla tamamlanan duyularla, gördüklerimizden daha derin, görünmeyen gerçeklik hakkında çok şey çıkarabiliriz, diye fark etti Anaxagoras. “Görünüşler, görünmeyen şeylerin vizyonudur” diye yazdı veya başka bir çeviride “fenomen, görünmeyenin görüntüsüdür.” Gerçek, hemen göründüğünden daha zengindir, ancak insan zihni onu keşfetme ve onun hakkında çok şey keşfetme yeteneğine sahip olmaya devam eder. Ve bu farkındalıkla, gerçekliğin bilimsel anlayışında ilerleme mümkün hale geldi.
Doğal olarak, Anaxagoras’ın doğal açıklamalara yaptığı vurgu ve tanrıları küçümsemesi onun başını belaya soktu. Atinalı yetkililer onu dinsizlikle suçladılar, mahkum ettiler ve bazı nedenlerle ölüme, bazıları tarafından sadece hapse mahkum ettiler. Arkadaşı Atinalı siyasetçi Perikles, sürgünü düzenlemek için müdahale etti ve Anaxagoras, son yıllarını şu anda Türkiye’nin kuzeybatısındaki Lampsacus’ta geçirdi ve burada bir akıl ve hakikat şampiyonu olarak saygı görüyordu.