Canlı Davranışlarının Hem Çevre Hem de Genetik Yapılara Etkileri
İlk insanlar kalıtım, DNA veya genetik bilginin morfoloji, fizyoloji veya davranışa çevrilme mekanizmalarını anlamadılar.Ancak kalıtımın davranışı şekillendirdiğini sezgisel olarak anladılar. Çiftleşme kontrol edilerek, insanlara faydalı hayvan sürüleri evcilleştirildi. Ortaya çıkan evcil hayvanlar sığırlar, atlar ve köpekler vahşi atalarından çok farklı davranırlar. Seçici üreme, on dokuzuncu yüzyıldaki Darwin ve Mendel devrimlerine kadar temeldeki bilim anlaşılmamış olsa da, insanlık tarihinde kilit bir kavrayıştı. Günümüzde hem genlerin hem de çevrenin davranışı etkilediğini kolaylıkla kabul ediyoruz ve davranış üzerine çalışan bilim insanları bu iki faktör arasındaki etkileşime odaklanıyorlar. Genler, morfoloji ve fizyoloji üzerindeki etkileri aracılığıyla, içinde çevrenin hareket ederek tek bir hayvanın davranışını şekillendirdiği bir çerçeve oluşturur. Çevre morfolojik ve fizyolojik gelişimi etkileyebilir; sırayla davranış, o hayvanın şeklinin ve iç işleyişinin bir sonucu olarak gelişir. Genler ayrıca öğrenme, hafıza ve biliş için iskele, hayvanların davranışlarını şekillendirmede kullanılmak üzere çevreleri hakkında bilgi edinmelerine ve saklamalarına izin veren dikkate değer mekanizmalar yaratır.
İçgüdü ve Davranış
İçgüdüsel veya sabit (yani tanım gereği, genetik olarak belirlenmiş) davranış, Charles Darwin'in ve daha sonra Niko Tinbergen gibi etologların ilgisini çekti. İçgüdü, bir davranışın düşüncesizce yapıldığını ve öğrenilerek değiştirilemeyeceğini ima eder. İçgüdüsel davranış örnekleri, belirli bir uyarana yanıt olarak veya belirli bir bağlamda gösterilen basit davranış kalıplarını içerir. Bir ışık açıldığında bir hamamböceği karanlık bir köşenin korumasına kaçar. Bir köpek, uyumadan önce sanki bitki örtüsünü çiğniyormuş gibi yatağının üzerinde birkaç kez dönebilir. Bir çıngıraklı yılan, hareketli, fare boyutunda, sıcak bir nesneye çarpacaktır. Bu durumların hiçbirinde hayvan, tepkisini şekillendirirken öğrenme veya düşünce ile meşgul olmaz.
Benzer şekilde, hayvan iletişiminde kullanılan sinyallerin çoğu doğuştan gelir ve bir türün tüm üyeleri tarafından aynı şekilde üretilir. Sinyalin ve yorumunun genetik olarak kodlanmasından kaynaklanan sabitlik, mesajı açık hale getirir. Yüz ifadeleri, saç ereksiyon ve kuyruk duruşunun kombinasyonları, köpeklere (diğer köpeklere) evrensel bir mesaj dizisi verir. Diğer hayvanlar, sinyallerini oluştururken genetik ve öğrenilmiş bilgilerin kombinasyonlarını kullanır. Bazı kuşlar, başka bir kuşun öttüğünü duymadan ötüşlerinin unsurlarını üretebilir, ancak kendi türlerinin ötüşünü doğru bir şekilde yeniden üretebilmek için gelişim sırasında şarkıların duyulmasını gerektirir. Bu son örnek, doğuştan gelen bileşenlerin değiştirilebilir davranış için yapı taşları olarak nasıl kullanılabileceğini gösterir, ancak hayvan davranışı, güçlü bir genetik temeli yansıtacak şekilde doğuştan olabilir.
Baskı ve Geliştirme
Baskı, gelişimin doğru aşamasında belirli bir temel bilgi parçasını öğrenme yeteneğini içerir. Baskı yoluyla öğrenmeye açıklık, kritik dönem olarak adlandırılan kısa bir zaman aralığı ile sınırlıdır. En ünlü baskı örneği Konrad Lorenz ve kazlarından geliyor. Kaz yavrularının annelerini tanımayı (ve ona diğer kazlardan söylemeyi) çok erken yaşta öğrendiklerini keşfetti. Doğru gelişim aşamasında kendini anne kazın yerine koyarak, kazların üzerine baskı yapmasını sağlayabilir ve nereye giderse gitsin sadakatle onu takip edebilirdi. Kazların bir lideri öğrenmeye açıklığı, bir kaz gibi olmasa da merak uyandırıyor. Damgalama, genlerin bir davranışı nasıl büyük ölçüde şekillendirebileceğini gösterir.
Damgalama, büyük ölçüde doğuştan gelen davranış kalıplarını korurken, bir ortamdaki temel değişken bileşenleri öğrenme fırsatı sağlar. Gıda mevcudiyeti habitattan habitata veya mevsimden mevsime değişebileceğinden, gıda tercihlerinin geliştirilmesinde daha fazla esneklik gösterilebilir. Böcekler yedikleri yaprakların kimyasına tırtıl olarak damgasını vurabilir; yetişkin olduklarında, yumurtalarını gençken yedikleri yapraklarla eşleşen bir kimyaya sahip bitkilere bırakmayı seçerler. Bu, gelecek nesil için uygun bir diyet sağlar. Genç kuşlar ve memeliler, genellikle yetişkinler tarafından paylaşılan yiyeceklere, yetişkinlerin beslenme tercihlerine ilişkin gözlemlere ve olası yiyecek maddelerinin örneklenmesine dayalı olarak yiyecek tercihlerini öğrenirler.
Başka bir öğrenme biçimi, herhangi bir hayvanın yaşamının herhangi bir noktasında gelişebilen isteksizlikleri içerir. Kuşlar ve memeliler, hastalığa neden olan (kral kelebekleri gibi) zehirler içeren belirli yiyeceklere ömür boyu isteksizlik geliştirirler. Buna karşılık, bazı tercihler ve isteksizlikler doğuştan geliyor ya da en azından tuz gibi belirli besinler için fizyolojik ihtiyaçlar tarafından yönlendiriliyor gibi görünüyor.
Belirli Ortamlar Hakkında Öğrenme
Birçok hayvan hayatta kalmak için temel bilgileri öğrenir. Bu yetenekler genellikle belirli bir bağlama çok özeldir. Bir tür, hayatta kalmasıyla ilgili gerçekleri öğrenmede çok usta olabilir, ancak evrimsel tarihinde meydana gelmeyen çok çeşitli durumlarda öğrenmeyi kullanamayabilir. Bunun bir başka güzel örneği de yiyecek depolayan hayvanlardan gelir. Önbelleğe alma, meyveler ve ağaçlardan elde edilen fındıklar gibi kısa bir mevsimde bol miktarda bulunan gıda kaynaklarıyla başa çıkmak için bir uyarlamadır. Bazı hayvanlar yiyeceklerini merkezi bir yerde saklar. Bal depolayan bal arıları buna örnektir ve merkezi önbellekler, bal arılarının kayda değer bir yeteneği olan hırsızlara karşı güçlü savunma gerektirebilir. Alternatif olarak, önbelleğe alınmış yiyecekler habitat boyunca dağılabilir; ağaç sincapları ve gri alakargalar, dağılım önbelleği için dikkate değerdir (buna bazen saçılım istifleme denir) Yiyeceklerin önbelleğe dağıtılması, konumlar hakkında karmaşık bilgileri öğrenmek için özellikle zorlu bir bağlam olarak öne çıkıyor ve yiyecekleri önbelleğe alan kuşlar ve memeliler, genellikle önbellek konumlarını hatırlamak için etkileyici yetenekler sergiliyor.
Başka bir örnek de, yuvalarını yemek için terk eden ve bu nedenle eve dönüş yolunu bulmak için çevreleri hakkında yeterince bilgi sahibi olması gereken hayvanlardan gelir. Bir yuvanın veya yuvanın konumunun birçok nesil boyunca sabit kalması pek olası değildir; eve dönebilme yeteneği, pek çok çevresel bilgiyi bir araya getirme becerisini gerektirir.
Çevre, Genetik ve Bilişsel Gelişim
Biliş, hayvanların kendilerini çevrelerinin dolaysızlığından ayırmalarına ve gelecekteki sorunları çözmek için geçmiş üzerinde düşünmelerine olanak tanır. Biliş, yeni çağrışımlar yapma yeteneğini içerir. Bilişin bir zamanlar insanlığı tanımladığı veya insanları hayvanlardan ayırdığı düşünülüyordu, ancak bilim adamları artık bilişsel yeteneklerin yalnızca insanlarla sınırlı olmadığını kabul ediyor. Biliş yoluyla öğrenme, diğer öğrenme biçimlerinden daha fazla genetik kısıtlamalardan uzaklaştırılabilir, ancak bilişsel problem çözme yeteneği, bir tür içindeki farklı hayvanlar arasında önemli ölçüde değişebilir. Yetenekteki çeşitlilik kalıtsaldır, dolayısıyla özünde bilişsel yeteneklerin altında yatan genetik bir unsur vardır. Biliş, hayvanlara sosyal ve fiziksel çevrelerinde yüksek düzeyde esneklik sağlar, ancak biliş bile nihai olarak genetik sınırlar tarafından kısıtlanır.
Bilişin ilginç bir yönü, bir hayvanın kendisini farklı bir kimlik olarak ayırt etmesine izin verebilmesidir. Bir hayvan aynada kendi görüntüsüne bakar ve görüntüyü başka bir hayvan olarak tanımlamak yerine "kendini" tanırsa, bazı araştırmacılar bunu bilişin kanıtı olarak yorumlar. Yaygın bir test, bir hayvanın görsel görünümünü değiştirmek (örneğin, bir saç parçasının ölmesi) ve ardından hayvanın ayna görüntüsüne tepkisini gözlemlemektir. Boyalı parçaya dokunursa bu, hayvanın "kendi" kavramına sahip olduğuna delil olarak alınır. Maymunlar, bazı maymun türleri, filler ve yunusların tümü, ayna testlerinde olumlu yanıt vererek, geniş bir hayvan yelpazesinde davranışsal gelişimde bilişin önemli olduğu fikrini desteklemektedir.
Bir hayvanın kendi eylemlerinin bir sosyal grup içindeki gelecekteki ilişkilerini nasıl etkileyeceğini tahmin etme yeteneği olan sosyal biliş, şempanzelerde (insanlarda olduğundan daha sınırlı olmasına rağmen) bulunur ve diğer türlere yayılabilir. Bilişsiz sosyal gruplarda, davranışsal etkileşimler, baskınlık ve aile üyeliği gibi faktörler tarafından yönlendirilen “anda” olur. Sosyal biliş, hayvanların sosyal ilişkilerinde daha hesaplayıcı ve manipülatif olmalarını sağlar. Şempanzeler, kendi sosyal gruplarının diğer üyelerine gerekçesiz olarak kaba davranmıyor gibi görünüyor, ancak bencil davranış sergileyen grup üyelerinden intikam alabilir ve alabilirler.
İnsan Davranışında Genler ve Çevre: Sosyokültürel Etkiler ve Politika
Pek çok insanın sahip olduğu anlaşılabilir bir korku, davranışlarının genleri tarafından önceden belirlenmiş olmasıdır. Durum böyle olsaydı, bir kişi kontrolsüz bir şekilde kötü ebeveynlik, şiddet davranışı veya uyuşturucu bağımlılığına kilitlenebilirdi. Çoğu insan kültürü, kendi kaderini tayin etme ve özgür iradeye ve ayrıca insanların doğruyu yanlıştan ayırma ve eylemlerinin uygunluğu konusunda seçimler yapma yeteneğine güçlü inançlara sahiptir. Biyologlar, filozoflar, dini liderler ve etikçiler arasında genlerin ve insan davranışındaki davranışların göreceli rolleri üzerine hararetli tartışmalar basit bir çözüm getirmedi. Öjeniğin kötülükleri, birçoklarını genetiğin insan davranışındaki herhangi bir rolüne karşı çıkma konusunda etkiler. Bazı biyologlar, insan davranışında düşünce ve akıl yürütmenin rolünü hafife aldıkları için eleştirildiler. Diğerleri, genetik olarak uyarlanabilir davranışı şekillendirmede evrimin gücünü görmezden gelmekle suçlandı. Bu tartışma çözülmekten çok uzaktır ve davranışın genetik ve evrimsel temelleri hakkında daha fazla şey keşfedilse bile tartışmaları körüklemeye devam edecektir.
Çözüm
Evrim, genlerin ve çevrenin, hayvanların karşılaştığı hayatta kalma zorluklarına davranışsal çözümler üretmede birbirini tamamlayacak şekilde hareket etmesini sağlamıştır. Doğuştan gelen veya içgüdüsel tepkiler, hayvanların davranış üzerinde nesiller boyu doğal seçilimden faydalanmasına izin verir. Öğrenme, hayvanlara yerel koşullara ve değişen ortamlara yanıt vermeleri için araçlar sağlar. Genlerin ve çevrenin insan davranışını belirlemedeki göreceli rollerini anlamak, tartışmalar yaratmaya devam ediyor. Davranış en iyi, bazen genetik kodlama yoluyla hayvanlar için davranışsal talimatlar yaratan ve diğer zamanlarda hayvanların çevrelerine özgü sorunları çözmelerine izin vermek için esnek mekanizmalar yaratan evrimsel süreçlerin sonucu olarak görülür.
Yorum Bırak