Cemiî; halkın vesilesiyle Hakk'tan perdelenmek demektir. Diğer bir görüşe göre bu alemi halk görüp, Hakk'ı perdelemeğe denir. Cem ise Hakk'ı halk olmasına rağmen müşahede edebilmektir. Cem'ül-cem de, halkı Hakk'la kaim bulmaya denir.
Şu beyitler bu mânâyı işaret ederler:
Fark nedir? Ayn'ı gayr tasavvur etmek.
Cem' ise gayriyi yok tasavvur etmek.
Ta'til sahibini fark ehli bil.
Çünkü o bu âlemde Hak'tan alamet görmedi.
Ondan başkası yoktur diyenin yakîninde mescidle kilise birdir.
Cem sahibidir; önünde fark yoktur.
Onun canı vahdet denizine dalmıştır.
Cemiî sâlikin fenası mertebesidir. Cem-i cem ise, sâlikin beka billaha (Allah'ta bakî olmaya) ermesidir. Ve onun bekasıyla muttasıf olmasıdır. Ve cemi mahlukatta vahdeti müşahede etmesidir. Kesreti vahdette, vahdeti de kesrette müşahede etmesidir.
Hak, cân, cümle âlem de ten gibidir
Bu, kâinattaki güneş gibi aydınlıktır.