Ebeveynler ve çocuklar arasında çok özel bir ilişki vardır. Bu ilişki esnasında çocuklar hayata dair birçok şeyi gözlemleme ve deneyimle fırsatı bulurlar. Aileler için de benzer bir durum söz konusudur, onlar da çocuklarını yetiştirirken birçok şeyi öğrenme ve uygulama şansını elde ederler. Ancak bazen aileler çocuklarına nasıl davranması gerektiğini, onlara bir takım şeyleri nasıl öğretmesi gerektiğini bilemeyebilirler. Disiplin de öğretmesi zor konuların başında gelir. Çünkü disiplin dediğimiz kavram oldukça soyut olduğu gibi, sıklıkla ceza kavramıyla da karıştırılabiliyor. Bunu engellemek için öncelikle iki kavram arasındaki farka bakalım:
Disiplin: Çocuğa sağlıklı ve olumlu şekilde düşünmesini ve davranmasını öğretmeye yardımcı olmaktır. Örneğin çocuğunuza, yalan söylemenin yanlış olduğunu, doğru olanın yalan söylememek olduğunu anlatmalısınız ve bu davranışı içselleştirmesi için ona yardımcı olmalısınız. Çocuğunuz böylece doğru davranışı içinden geldiği için yapar, cezadan kaçınmak için yapmaz.
Ceza: İstenmeyen davranışı durdurmak için ailenin çocuğa verdiği tepkidir, genellikle fiziksel veya sözel şiddet içerir. Çocuk cezayı dışarıdan gelen bir kontrol olarak gördüğü için kendi içsel kontrol mekanizmasını geliştirmez ve doğru davranışı sadece cezadan kaçınmak için gerçekleştirir, davranışın doğru olduğunu düşündüğü için değil.
Çoğunlukla uygulanan ceza yöntemleri:
Fiziksel: Çocuğu itmek, dövmek, sarsmak, tekmelemek ya da çocuğa çok daha ağır zararlar verebilecek diğer fiziksel saldırılarda bulunmakSözel: isim takmak, aşağılamak, utandırmak, küfür etmek ya da alay etmekÖdülleri geri çekmek: Çocuğa doğum günü partisi yapmamak, onu alışverişe götürmemek, sevdiği televizyon programını izlemesini engellemek, arkadaşları ile dışarı çıkmasını yasaklamak, hafta sonu için sahip olduğu izni iptal etmek gibi…Başka işler vererek cezalandırma: 1 hafta boyunca ev işi yapmasını istemek, arabayı yıkamasını ya da evin çöplerini dışarı atmasını zorunlu tutmak gibi…
Fiziksel ve sözel ceza yöntemleri çocuğunuzun davranışları üzerinde uzun dönemli olumlu etkiler yaratmaz, aksine çocuğunuzun psikolojik açıdan derin yaralar almasına sebep olur. Bu yöntemlerde ısrarcı olmak çocuğunuzun davranışlarında uygun, sağlıklı ve olumlu etkiler oluşturmayacak, aksine onu istismar etmenize neden olacaktır. Bunu engellemek için çocuğunuza şiddet uygulamadan onu uygun şekilde disipline edebileceğiniz yöntemleri öğrenmenizi, gerekirse konu hakkında bir uzmandan yardım talep etmenizi öneririm.
Fiziksel şiddete maruz kalmış çocuklarla yapılan çalışmalarda, bu çocukların zamanla başta kendileri olmak üzere tüm insanlardan hoşlanmadığı hatta onlardan nefret ettiği gerçeğini ortaya çıkarmıştır. Ve yine bu çocukların, ceza kavramını bedel ödeme kavramı ile birleştirmiş oldukları anlaşılmış ve yaptıkları yanlışların bedelini gördükleri fiziksel şiddet ile ödediklerine inanan bir düşünce sistemi geliştirmiş oldukları belirlenmiştir. Peki bu ne demek? “Çocuklar bu bedeli ödemeye hazır oldukları her zaman, uygunsuz bir davranış yapabileceklerini düşünüyorlar” demek. Dolayısıyla fiziksel şiddet gören çocuğun kendi davranışının yanlış olduğunu ve bunu yapmaması gerektiğini anlayamadığı, aksine olumsuz davranışlarına devam ettiği sonucuna varabiliriz, diğer taraftan buna tepki olarak aileler de uyguladıkları şiddetin dozunu arttırıyor ve ortaya tam bir kısır döngü çıkıyor. Ve neticede çocuklar istenilen yönün tam aksi yönüne itilmiş oluyorlar.
Sözel şiddet de aynı fiziksel şiddet gibi yanlış ve olumsuz davranışı önlemek ya da düzeltmek de etkili olmuyor tersine çocukların bu davranışlarını pekiştirecek etkiler yaratıyor. Sürekli devam eden sözel şiddet çocuğun psikolojisini son derece olumsuz etkiliyor ve maalesef kendi benliği, özgüveni hakkında oldukça negatif fikirlere sahip olmasına yol açıyor.
Ödülleri geri çekmek ve başka işler vererek cezalandırma yöntemleri çocuğunuzu disipline ederken kullanabileceğiniz yöntemler arasında yer alıyor, ancak yine bu yöntemleri uygularken dikkat etmeniz gereken şey, uyguladığınız şeyin çocuğunuzun gelişimine uygun olup olmadığı ve verilen bu cezaların ne kadar uzun süreyle ve sıklıkla verildiğidir. Çocuğunuzun gelişimine uygun olmayan ve uzun sürelerde sıklıkla uygulanan yöntemler çocuğunuzu olumlu davranışa sevk etmek yerine ona zarar verecektir, lütfen unutmayın!
Çocuğunuzu disipline etmenin etkili yolları:
Ayırma yöntemi: Çocuğunuz bulunduğu yerde huzursuzluk yaşıyorsa onu o ortamdan bir süreliğine ayırmanız etkili olacaktır. Örneğin, kardeşi ile kavga eden çocuğunuzu bir süreliğine başka bir odaya almanız ve burada oyununa devam etmesini sağlamanız onu sakinleşirecek ve kardeşler arasında doğabilecek şiddetli bir tartışmayı da önlemiş olacaktır.
Davranış yönetimi: Örneğin, çocuğunuzun parkta bir arkadaşı ile sorun yaşadığını düşünelim. Böyle bir durumda çocuğunuza bağırmak ya da insanlar içinde ona hakaret etmek kesinlikle yapmamanız gereken bir davranış, onun yerine onu ortamdan uzaklaştırmalı, onu dinlemeli ve olay hakkındaki duygularını ifade etmesi için ona olanak sağlamalısınız. Daha sonra ona kendisinin çözüm önerilerini sormalı ve kendi sorumluluğunu hakkında farkındalık kazanmasını sağlamalısınız.Başka yöne yönlendirmek: Çocuğunuzun olumsuz davranışını önce durdurun, sonra onu neden durdurduğunuzu kendisine açıklayın ve onu olumlu özellikteki başka bir aktiviteye yönlendirin. Örneğin, çocuğunuz duvarları çiziyorsa ve bu uygun değilse, onu durdurun ve sonra bu davranışına alternatif olabilecek bir başka aktiviteye onu yönlendirin, mesala büyük beyaz kağıtlarla duvarını kaplamayı önerin, böylece kağıtlar üzerine rahatlıkla çizim yapabileceğini çocuğunuza anlatın.
Tamir ettirin: Çocuğunuzu bir şeyi yere döktüğünde ona bağırmak ya da dökülen şeyi temizlemek yerine, çocuğunuzu gereken temizliği yapması için yönlendirin. Ya da kendi oyuncağına bir zarar verdiğinde çocuğunuzun oyuncağını tamir etmesi için imkan sağlayın. Böylece çocuğunuz yaptığı davranışın sonucunu görebilecek ve bu konuda sorumluluk alması gerektiğinin farkına varabilecektir.Umursamayın: Çocuğunuz, olumsuz davranışları sizin ilginizi çekmek için yapıyor olabilir. Çocuğunuz olumsuz davranışlarına tepki vermeyi bırakın, kısacası onları umursamayın ama olumlu davranışlarını yakından takip edin ve onları ödüllendirin. Bu taktiği izlediğiniz sürece olumsuz davranışların birer birer yok olduğunu gözlemleyeceksiniz.
İşi sıkı tutun: Çocuğunuzdan bir şey yapmasını istediğiniz zaman ona istediğiniz şeyi net ve anlayabileceği düzeyde ifade edin. Ve beklentinizin kesin olduğu mesajını veren bir ses tonu kullanın. Çocuğunuz kendisinden bir şey dileniyormuş gibi konuştuğunuzu düşünürse istediğiniz şeyi asla yerine getirmeyecektir, emin olun.Kontrollü davranın: Kontrolünüzü asla kaybetmeyin, kontrolünüzü kaybedeceğinizi düşündüğünüz anlarda ortamdan uzaklaşın, böyle bir imkanınız yoksa bu konu hakkında tartışmayı sonraya erteleyin ve kendinizi başka bir aktiviteye yönlendirin.
Önyargısız olun: Önyargısız ve soğukkanlı olmak işiniz her zaman kolaylaştıracaktır, unutmayın! Örneğin, çocuğunuzla bir sorun yaşadığınızda onun annesi olduğunuzu bir süreliğine unutun ve onun öğretmeni olduğunuzu ya da çocuğunuz kendi çocuğunuz değil de komşunuzun çocuğu olduğunu düşünün ve böyle bir durumda nasıl tepki vereceğinizi değerlendirin. Emin olun çok daha sağlıklı sonuçlara ulaşacaksınız…
İDİL SEDA AK