Bütçe, gelirlerin toplanmasına ve harcamaların yapılmasına izin veren bir yetki belgesidir.
Yazı İçeriği
- Bütçenin Tarihsel Gelişimi
- Devlet Bütçesi özellikleri
- Bütçe Fonksiyonları
- Bütçe Denklik Teorileri
- Bütçe İlkeleri
- Bütçe Çeşitleri
- Bütçe sistemleri
- Devlet Muhasebe Sistemleri
- Faaliyet ve Kesin Hesap kanunu
Bütçenin Tarihsel Gelişimi
- Bütçenin gelişim sürecinin esası, Bütçe Hakkına dayanır.
Bütçe Hakkı: Kamusal harcamalar, ve bu harcamalar ile sunulacak kamusal hizmetlerin finansmanı için toplanacak kamu gelirlerinin toplanmasına ilişkin karar verme yetkisidir. Bütçe Hakkı, Parlamentolara aittir.
Dünyadaki Gelişimi
- Bütçe hakkına ilişkin ilk yazılı belge: 19 Haziran 1215 tarihli Magna Carta Libertatum (Büyük Özgürlük Fermanı) adlı anlaşmadır.
- Magna Carta Libertatum İngiltere’de imzalanmıştır. Bu anlaşma ile; Kral’ın vergi toplama yetkisi parlamentonun rızasına bağlanmıştır.
- Bütçe ilk kez İngiltere’de doğmuştur ve 17. yy’da İngiltere’de uygulanmıştır. 1688 ihtilalinden sonra Bill of Rights (Haklar Kanunu) yayınlanmıştır.
- Haklar Kanunu ile, vergi toplama işi Kralın yetkisinden tamamen alınmıştır.. Türk mali tarihinde 1808 yılında ll. Mahmut döneminde hazırlanan Sened-i İttifak, Manga Carta’ya benzetilmektedir.
Türkiyedeki Gelişimi
- Osmanlı’da Bütçeye ilişkin bir sistemi belge “Bütçe Nizamnamesi”dir. Yani “Osmanlı Nizamnamesi”dir.
- Osmanlıda ilk bütçe çalışması ise; Tarhuncu Ahmet Paşaya aittir. Denk bütçeye ilişkin çalışma yapmıştır.
- Cumhuriyet döneminde bütçe daha sistemli bir hal almıştır.
Bütçenin Özellikleri
- Bütçe bir kanundur. Hemde özel bir kanundur. Çünkü; Türkiye’de Cumhurbaşkanının 1924 Anayasasından beri bütçe kanununu veto etme yetkisi yoktur. Bütçe kanununa, bütçe ile ilgili hükümler dışında hiçbir hüküm konulamaz. Bakanlar kuruluna kanun hükmünde kararname ile bütçede değişiklik yapma yetkisi verilemez.
- Bütçe bir hükümet programı olsa da bir kanundur ve yasama tasarrufudur.
- Bütçenin kanun olmasının temel dayanağı anayasadır.
- Anayasaya göre; Merkezi Yönetim bütçesiyle verilen ödenek, harcamaların sınırını gösterir. Harcanabilecek miktarın sınırı Bakanlar Kurulu kararıyla aşılamaz. Bütçedeki gelir tahminleri alt ve üst sınır niteliği taşıyamaz.
- Her yıl tekrar eden sınırlı süreli bir kanundur. Yani; bir mali yıl için hazırlanır ve uygulanır. (1 Ocak-31 Aralık)
- Türkiye’de bütçe 3 yıllık hazırlanır, 1 malı yıl için uygulanır.
- Bütçe tahminidir. Yani; devletin’geleceğe ait gelir ve gider tahminlerini gösterir.
- Bütçe de denklik esastır. Yani; bütçede gelir ve gider tahminleri birbirine denk olmalıdır.
- Bütçe; Merkezi Yönetim kapsamındaki tüm birimleri ilgilendirir.
- Anayasaya göre; devletin dışındaki kamu tüzel kişilerinin harcamaları yıllık düzenlemeleri ifade edilir.
- Bütçe; ekonomik, mali, siyasi, hukuki sonuçlar doğurur.
- Bütçede önce giderler sonra gelirler belirlenir
Bütçe Fonksiyonları
Bütçenin Klasik Fonksiyonları
Bütçede, gelir-gider arasındaki eşitliği ifade eden mali denklik mali fonksiyon ile ifade edilir. Kıt kaynakların, sınırsız ihtiyaçlar arasında bütçe ile dağıtılması bütçenin iktisadi fonksiyonu ile ifade edilir.
Aynı zamanda mali-iktisadi fonksiyonu bütçenin kamu hizmetlerini sunarken bir plan içinde minimum maliyet ile gelir-gider eşitliğini sağlamak amacını da içerir.
Bütçenin Siyasi Fonksiyonu
Bükçe, siyasi süreçte hazırlanır. Yani, kamu kesiminde üretilecek bir kamusal mal ve hizmetin ne kadar üretileceğine ne zaman ve niçin üretileceğine siyasi süreçte karar verilir.
TBMM tarafından onaylanan bütçenin hazırlanmasında siyasi irade yetkilidir. Eğer ki; siyasilerin hazırladığı bütçe yasama organı tarafından reddedilirse bu durum hükumetin güvenoyu alamadığı anlamına gelir.
Yeniden seçilmeyi hedefleyen siyasiler, seçimi kazanmak için bütçe ile harcamaları artırırlar. Aslında tüm uygulamalar TBMM’nin bütçe hakkına uygun olarak bütçeyi hazırlamasını ortaya koyar. Siyasiler üzerinde baskı ve çıkar gruplarında etkisi vardır.
Bütçenin Hukuki Fonksiyonu
Bütçe bir kanundur. Bütçe; kanunlara uygun hazırlanır, uygulanır ve denetlenir. Bütçe gerek gelir gerekse gider unsurlarını ülkede yaşayanlar için güvence altına alır. Parlamentolar hükumete gelir toplanması gider yapılması noktasında kanunlarla yetki verir. Kamu harcaması yapacak kamu kurumlarının belirlenmesinde de yasalarla düzenlemeler sağlanır,
Bütçenin temel dayanağı Anayasadır. Bütçe de bir kanundur. Ancak özel bir kanundur. Çünkü;
- Sınırlı süreli bir kanundur.
- Cumhurbaşkanı tarafından veto edilemez.
- Bütçede yer almayan bir gider yapılamaz ve bir gelir toplanamaz.
Bütçenin Denetim Fonksiyonu
Bütçenin tamamlayıcı fonksiyonudur. Devletin mali idaresinin ve genel olarak faaliyetlerinin kontrol edilmesi esasına dayanır. Böylece, her yıl bir önceki yıla göre daha sağlıklı bir bütçe süreci gelecektir. Bütçenin uygulanmasında, uygulanmasından sonra idari, yargısal ve yasama denetimini
BÜTÇENİN ÇAĞDAŞ FONKSİYONLARI
Bütçenin Konjonktürel Fonksiyonu
Ekonomide yukarı ve aşağı yönü fiyat hareketleri görülebilir. Enflasyon veya deflasyon olarak adlandırılan bu fiyat hareketleri bütçede açık yada fazla vererek ekonomiye uygunluk gösterir. Bu durum bütçenin konjonktürel fonksiyonu olarak ifade edilir. Enflasyonist durumlarda ”Bütçe Açığı, ”deflasyonist durumlarda ”Bütçe Fazlası” oluşmaktadır.
Bütçenin Telafi Edici Fonksiyonu
Durgunluk içinde bulunan ülkelerde, dışarıdan müdahalelerle devletin piyasayı canlandırması gerekmektedir. Bu durumda “devlet bütçe” açığı yaratmalıdır.
”Ekonomik denkliğe” ulaşmak için ”mali denklik” feda edilmeli.
Bütçenin Kalkınma Fonksiyonu
Ekonomik kalkınmayı gerçekleştirmek için devlet ekonomiye müdahale etmelidir. Devlet bu müdahaleyi bütçe aracılığı ile gerçekleştirir.
Kalkınma; bir ülkede refah seviyesinin göze görülebilir bir biçimde artışı ile ifade edilir. Bütçe; gerek sosyal, ekonomik gerekse mali boyutuyla kalkınma amacı güder.
Sosyal açıdan yapılan transfer harcamaları, ekonomik açıdan verilen teşvikler, sübvansiyonlar kalkınma yolunda bütçede yer verilen bir araçtır.
Bütçenin Kaynak Tahsisi Fonksiyonu
Devletin elindeki kıt kaynakları bütçe aracılığıyla kamu kesimi ve özel kesim arasında etkin şekilde dağıtılması kaynak tahsisi fonksiyonunu oluşturur. Sınırlı kaynakların rasyonel dağılımını hedefleyen. fonksiyondur.
Bütçenin Gelir Dağılımını Düzenleme Fonksiyonu
Gelir dağılımında adaletin sağlanması toplumsal refah artışı üzerinde de etkilidir. Herkese asgari düzeyde de olsa bir hayat standardı sağlanması ile sosyal dengeyi kurmak bütçe aracılığı ile gerçekleştirilir.
Bütçenin Ekonomik İstikrarı Sağlama Fonksiyonu
Ekonomik istikrar; tam istihdam ve fiyat istikrarının sağlandığı durumdur. Ekonomide istikrarın sağlanması ile bütçe harcama ve gelir yapılarının ülke şartlarına göre düzenlenmesi gerekmektedir. Bu durum ancak uygulanan politika araçların ahenkli kullanılması ile mümkündür.
Bütçe Denklik Teorileri
Geleneksel Bütçe Teorisi
- Klasik iktisadi düşünceyi baz alır.
- Bütçede “mali denklik” (yıllık denklik) esastır.
- Bütçe, etin sadece zorunlu, hizmetleri sunması amacı ile küçük ve denk olmalıdır.
- Bütçe devletin ekonomiye yönelik bir müdahale aracı olamaz.
- Borçlanma mali denkliğe zarar verir düşüncesiyle borçlanmaya karşı çıkar. Klasikler için borçlanma olağanüstü bir kamu geliridir. Devlet gelirini vergiler ile sağlamalı. Hatta tarafsız bir vergileme anlayışı olmalıdır.
Devri Bütçe Teorisi
Keynes tarafından geliştirilen devri bütçe teorisinin öncüsü Alvin Hansen’dir.
- Devri Bütçe Teorisinde, 7 ile 10 yıllık konjonktürel dönemler halinde denklik aranır.
- Yıl içinde gerçekleşen açık ve fazlalardan çok konjonktür devresinin sonunda oluşan ”ekonomik denklik” önemlidir. .
- Bütçe canlanma dönemlerinde fazla verir. Daralma dönemine girildiğinde; fazla verilen dönemde fonlara aktarılan fazlalar ekonomiye aktarılarak, daralma dönemindeki açıkları finanse eder.
Telafi Edici Bütçe Teorisi
William Beveridge tarafandan geliştirilmiştir. William Beveridge de bir Keynesyen iktisatçıdır.
- “Ekonomik Denge” ve “Bütçe Açığı” politikalarına dayanır.
- Ekonomi, tam istihdam ve istikrar halinde olmalıdır. Bu durum bütçe açığı gerektirı .
- Depresyon içindeki bir ekonomide, özel sektör tam istihdamı sağlayamayacağı için bu görevi devlet üstlenecektir. Devlet, ekonomi tam istihdama ulaşıncaya kadar bütçe açığı vermeli, bu noktadan son denklik aranmalıdır.
- Bütçe açıkları borçlanma ile finanse edilir.
- Tam istihdam denge noktasına ulaşınca tekrar denk bütçe uygulanır. Devlet bütçesinin milli gelir içindeki önemi arttıkça, telafi edici bütçenin başar ‘ şansı da artar.
Bütçe İlkeleri
Genellik İlkesi
Genellik ilkesi çerçevesinde; bütün gelirler bir havuzda toplanmalı ve giderler yine bu havuzdan tahsis edilmelidir. Yani; gelir ve giderlerin birbirine mahsup edilmeden bütçede yer alması gerekir. Genellik ilkesi; adem-i tahsis ve gayrisafi usul ilkelerini bünyesinde barındırmaktadır.
Adem-i Tahsis Usulü; Belirli gelirlerin belirli giderlere tahsis edilmemesini ifade eder.
Gayrisafi Usul; Bütçede devlete ait bütün gelir ve giderlerin mahsup edilmeksizin ayrı ayrı gösterilmesini ifade eder.
Birlik (Teklik) ilkesi
Devletin bütün gelir ve giderlerinin tek bir bütçede toplanmasıdır. Birden fazla bütçenin olmaması ifade edilir. İstisnası; Türk Bütçe Sistemi’dir. Çünkü; Türkiye’de merkezi yönetim bütçesi mahalli idareler Bütçesi, Sosyal Güvenlik Kurumu Bütçesi, Fonlar, Döner Sermayeli İşletmeler, Kamu iktisadi Teşebbüslerinin bütçeleri ayrı ayrı hazırlanmaktadır.
Bütçenin Doğruluk İlkesi
Doğruluk ilkesi; objektif doğruluk ve subjektif doğruluk olmak üzere ikiye ayrılır;
1. Objektif Doğruluk İlkesi
Bütçe içerisindeki gelir ve gider tahminlerini oluşturan rakamların, uygulanacağı mali yılın ekonomik durumuna yakın olmasını ifade eder. Objektif doğruluk ilkesine uygun bütçe hazırlanması için;
- Gelir ve gider tahminlerinde ileri ölçüm teknikleri kullanılmalıdır.
- Kamu mali yönetiminin ekonomik ve mali yapısına ilişkin sağlıklı veriler olmalıdır.
- Yeterli düzeyde beşeri sermaye birikimi olmalıdır.
- Yeterli düzeyde teknik alt yapı ve çağdaş bir devlet muhasebe sistemi olmalıdır.
2. Subjektif Doğruluk İlkesi
Bütçeyi hazırlayanların ve kabul edenlerin iyi niyetli olmasını baz alır
Açıklık ilkesi
Bütçenin anlaşılabilirliğini kolaylaştırmayı hedefleyen bir ilkedir. Bütçede yer alan tüm gelir ve gider kalemlerine hem parlamento üyeleri hem de bütçeyle ilişkili olsun ya da olmasın herkesin kolayca ulaşabilmesini esas alır.
Önceden izin alma ilkesi
Yasamanın, yürütmeye gelir toplama gider yapma gerek duyulduğunda borçlanabilme konusunda yetki vermesini ifade eder. Çünkü kamu kaynağını kullanmak, elde etmek parlamentonun iznine tabidir. Bu izin doğrultusunda hazırlanan bütçe parlamento tarafından mali yıla girmeden onaylanmalıdır.
Tahsis ilkesi (Ayırım ilkesi)
Bütçede her kamu hizmetine ilişkin bir ödenek ayrılmıştır. Ödeneği olmayan bir hizmete ilişkin harcama yapılması söz konusu değildir. Tahsis ilkesi; bütçe gelirlerinden her kamu hizmetine ayrı ayrı ödenek ayrılmasıdır.
Aleniyet (Şeffaflık) ilkesi
Bütçe belgelerinin hazırlanması, onaylanması, uygulanması, uygulama sonuçları ve denetlenmesi şeffaf ve kamuoyuna açık olmalıdır. Kamuoyuna açıklanabilir olması mali saydamlığı ifade eder.
Mali saydamlık ilkesi; her türlü kamu kaynağının elde edilmesi ve kullanımında denetimin sağlanması amacıyla kamuoyu zamanında bilgilendirilir.
Mali saydamlığın sağlanması için gerekli düzenlemelerin yapılması ve önlemlerin alınmasından kamu idareleri sorumlu olup bu hususlar Maliye Bakanlığınca belirlenir. Mali Saydamlık ”Hesap verilebiliriiği” kolaylaştırır.
Hesap Verme Sorumluluğu; 5018 sayılı KMYKK’nun 8. Maddesine göre;
Her türlü kamu kaynağının elde edilmesi, kullanılması için görevli ve yetkili olanlar, kaynakların etkili ekonomik, verimli ve hukuka uygun olarak elde edilmesinden, kullanılmasından, muhasebeleştirilmesinden, raporlanmasından ve kötüye kullanılmaması için gerekli önlemlerin alınmasından sorumludur ve yetkili kılınmış mercilere hesap vermek zorundadır.”
Tasarrufluk ilkesi
Bütçeyi; en az maliyette en yüksek sosyal faydayı sağlayacak şekilde hazırlamayı ifade eder.Savurganlığı önlemek, hizmet kalitesini artırmak temel amaçtır.
Denklik ilkesi
Bütçenin gelir ve gider tahminlerine ilişkin rakamlarının birbirine denk olmasını ifade eder.
Yıllık olma ilkesi
Bütçenin bir mali yıl için hazırlanıp, onaylanması ilkesidir. 5018 sayılı KMYKK’na göre çok yıllı bütçeleme sistemi ile birlikte bütçe, stratejik planlar doğrultusunda izleyen iki yılın da bütçe tahminleri dikkate alınarak görüşülür ve değerlendirilir.
Giderlerin Bölümler itibariyle onaylanması ilkesi
Bütçeler, parlamentoda bölümler itibariyle görüşülür ve onaylanır. 1961 Anayasasından beri Türkiye’de uygulanmaktadır. Yasamanın bütçe üzerindeki yetkisini güçlendirir.
Türk Kamu Mali Yönetiminde Yer Alan Bütçe Çeşitleri
Türk Bütçe sistemi birlik ilkesinin bir sapmasıdır. (Birlik ilkesi; devletin tek bir bütçesi olduğunu ifade eder)
Merkezi Yönetim Bütçesi
Merkezi yönetim bütçesi 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol kanununa ekli (|), (II) ve (lll) sayılı cetvellerde yer alan kamu idarelerinin bütçelerinden oluşur. 3 kısımda incelenir: Genel Bütçe, Özel Bütçe, Düzenleyici ve Denetleyici Kurum Bütçesi
a) Genel Bütçe
- Devlet tüzel kişiliğine dahildir.
- 5018 sayılı kanunda I sayılı cetvelde yer alan kamu idarelerinin bütçeleridir.
- Birimlerin kendi tüzel kişilikleri yoktur.
- Birimlerin kendi özel gelirleri yoktur.
- Bütçe finansmanı ağırlıklı olarak vergilerle sağlanır.
- Bütçe hazırlanırken, önce gider bütçesi sonra gelir bütçesi hazırlanır. Sosyal devlet anlayışına uygundur.
- Muhasebe hizmetleri, Maliye Bakanlığı eli ile yürütülür.
b) Özel Bütçe
- 5018 sayılı kanunda II sayılı cetvelde yer alır.
- Bir bakanlığa bağlı veya ilgili olarak belirli bir kamu hizmetini yürütmek üzere kurulur.
- Kuruluş ve çalışma esasları özel kanunlarla düzenlenir.
- Giderlerin gelirlerini karşılayamaması durumunda hazine yardımı alırlar. Özel bütçeli idareler bütçelerini hazırlarken; hazırlanması, görüşülmesi gibi konularda genel bütçenin tabi olduğu esas ve usuller uygulanır.
|Gider Bütçesi Hazırlama Süreci|
|Bütçenin Hazırlanması||Bütçenin Onaylanması|
|Eylül ayının ilk haftasının sonuna kadar;


Eylül 15’e kadar;
Eylül sonuna kadar;
Harcamacı kuruluşlar bütçe tekliflerini maliye Bakanlığına verir ve teklifler karara bağlanır. Yatırım tekliflerinde aynı sürede Kalkınma Bakanlığı’na verilir.
|Makro ekonomik büyüklükler en geç ekim ayının ilk haftası içinde YÜksek Planlaa Kurulunda görüşüldükten sonra Maliye Bakanlığınca hazırlanan Merkezi Yönetim Bütçe Kanun Tasarısı ile Milli Bütçe tahmin raporu mali yıl başından 75 gün önce Bakanlar Kurulu tarafından TBMM’ye sunulur.


TBMM’ne sunulan bütçe Kanun Tasarısı;
Düzenleyici ve Denetleyici Kurumlar
- 5018 sayılı kanunda III sayılı cetvelde yer alır.
- Özel kanunlarla oluşturulur.
- Kurul, kurum veya üst kurul şeklinde teşkilatlanır.
- Bütçe hazırlık çalışmaları kapsamında finansman cetveli hazırlarlar. Finansman Cetveli: Bütçede açık varsa nasıl karşılanacağı veya bütçede fazla var ise nasıl değerlendirileceğini gösterir. I Bütçelerini Eylül sonuna kadar doğrudan TBMM ve Maliye Bakanlığı’na gönderirler.
- Sayıştay Denetimine tabidirler. (01.01.2006 tarihinden itibaren)
- Düzenleyici ve denetleyici kurumlar: 3’er aylık dönemler itibarıyla oluşacak gelir fazlaları, 3 ayda bir izleyen ayın 15’ine kadar genel bütçeye aktarılır. Eğer ödenmez ise gecikme zammıyla takip ve tahsili başlar 0 Kendi mal varlıkları ve gelirleri vardır. Ödenekleri yetmez ise hazine yardımı alırlar.
Ill. Sayılı Cetvel: Düzenleyici ve Denetleyici Kurumlar
- Radyo ve Televizyon Üst Kurulu 2. Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu
- Sermaye Piyasası Kurulu 4. Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu
- Kamu İhale Kurumu
- Rekabet Kurumu 7. Tütün ve Alkol Piyasası Düzenleme Kurumu
- Enerji Piyasası Düzenleme ve Denetleme Kurumu
- Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu
Sosyal Güvenlik Kurumları Bütçeleri
- 5018 sayılı kanunda IV sayılı cetvelde yer alır.
- IVsayılı cetvelde sosyal güvenlik kurumları içerisinde; Sosyal Güvenlik Kurumu . Türk İş Kurumu Genel Müdürlüğü yer alır.
- İdari ve mali açıdan özerk bir yapıya sahiptir. Kamu tüzel kişilikleri vardır.
- Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın ilgili kuruluşudur.
- Merkezi Yönetim kapsamında yer alır.
- Ödenekleri yetmez ise “hazine yardımı” alırlar.
- Sayıştay denetimine tabidirler.
Sosyal Güvenlik Kurumu, hizmetleri ile ilgili aylık finansman raporu düzenler. Bu finansman raporları vize edilmek üzere Merkezi Yönetim Kanununun yürürlüğe girdiği ilk ay içinde Maliye Bakanlığına gönderilir. Maliye Bakanlığında vize edilmesi bütçe yardımı yapılması için önemlidir.
c. Mahalli İdare Bütçeleri
Gelişen süreç içinde kamu giderleri ve kamu hizmetleri merkezi yönetim ve yerel yönetimler arasında pay edilmiştir. Bu duruma “mali tevzin” denir.
a) İl Özel İdaresi Bütçesi
- İl özel idaresinin başında Vali bulunur.
- Vali merkezi idareyi temsil etmektedir.
- İl özel idaresi bütçelerinde önce gelirler daha sonra giderler belirlenir.
Bütçe hazırlanırken önce giderler sonra gelirler belirlenir Ancak; mahalli idarelerde önce gelirler belirlenir ardından bu gelirlere uygun harcama yapılır.
İl Özel İdaresi Bütçe Hazırlık Süreci
- Bütçe Vali tarafından hazırlanır.
- Eylül ayı başında; 0 Vali tarafından hazırlanan bütçe tasarısı il encümenine sunulur. Kasım ayının birinci gününden önce; Bütçeyi inceleyen il encümeni, il genel meclisine sunar. İl genel meclisinde bütçe 20 gün görüşülür. 20 günün ilk 5 günü komisyonda incelenir.
- Mali yıl başından önce; genel meclisi bütçe tasarısını aynen ya da değiştirerek onaylar.
Meclis bütçe denkliğini bozacak biçimde gider artırıcı ve gelir azaltıcı değişiklikler yapamaz.
Kabul edilen bütçenin iki örneği, 0 yıla ait program, bir önceki yıla ait kesin hesapta eklenmek üzere Vali tarafından 15 gün içinde bilgi amaçlı içişleri Bakanlığına gönderilir.
b) Belediye Bütçesi
- Nüfusu 5000’in üzerinde olan yerleşim birimlerine Belediye denir.
- Belediyelerin, il ve ilçe merkezlerinde kurulması zorunludur.
- Büyükşehir sınırları içindeki ilçelere o ilçenin adıyla İlçe Belediyeleri kurulur.
Örneğin; Ankara Büyükşehir Belediyesi ve Çankaya Belediyesi Belediye
Bütçe Hazırlık Süreci
Bütçe Belediye Başkanı tarafından hazırlanır. l Eylül ayının birinci gününden önce; Belediye bütçe tasarısı Belediye encümenine sunulur.
Belediye encümeni bütçe tasarısını meclise sunar ancak öncesinde bütçe tasarısı mülki idari amir aracılığı ile İçişleri Bakanlığı’na gönderilir. içişleri Bakanlığı belediye bütçe tahminlerini konsolide eder ve 5018 sayılı yasa gereğince Merkezi Yönetim Bütçe tasarısına eklenmek üzere eylül sonuna kadar Maliye Bakanlığına bildirir.
Encümen bütçeyi inceler ve 1 Kasımdan önce; (Büyük şehir ilçeleri Ekim ayının 1. gününden önce). Belediye meclisine sunar. Meclis 5 günü komisyonda olmak üzere 20 gün görüşür. Mali yılbaşından önce; Aynen ya da değiştirerek Meclis bütçeyi onaylar. Meclis bütçe denkliğini bozacak biçimde gider artırıcı ve gelir azaltıcı değişiklikler yapamaz.
Kabul edilen bütçenin iki örneği Belediye Başkanı kararıyla mülki amire gönderilir. Bütçeyi mülki amir bir hafta içinde aynen ya da değiştirerek onaylar. Bir hafta içinde onaylanmayan bütçe kendiliğinden onaylanmış sayılır ve kesinleşir. ‘ Mülki amirin yaptığı değişikliklere karşı Danıştayda itiraza-gidilebilir.
Kabul edilen bütçe mali yıl başından itibaren yürürlüğe girer. Hem il özel idarelerinde hem de Belediye bütçelerinde iç ve dış denetim yapılmaktadır. Hem iç hem de dış denetim 5018 sayılı KMYKK hükümlerine göre yapılır. Denetimlerinde hukuka uygunluk önem arz eder.
Köy Bütçeleri
Köyler, 5018 sayılı KMYKK’na tabi değildir. 442 Sayılı Köy kanununa bağlıdır. Köylerin kuruluşları ve bütçeleri 442 Sayısı Köy kanununa göre düzenlenir.
- Köy bütçesi, İçişleri Bakanlığı tarafından hazırlanan Köy idareleri Hesap Talimatına göre hazırlanır.
- Muhtar ve ihtiyar heyeti gönderilen talimata bağlı olarak Kasım ayında bütçeyi hazırlar.
- Hazırlanan bütçe Kaymakam ya da Vali onayı ile kesinlik kazanır.
d. Döner Sermayeli işletmeler
- Özel bütçeli idarelerin kuruluş kanunlarına dayanırlar.
- Malzeme alımı ve işçi ücretlerini karşılamak için kurulmuşlardır.
- Kendi personellerine kaynak aktaran birimlerdir.
- Atıl kapasitelerin kullanımlarını sağlarlar.
- Elde ettikleri gelir üzerinden vergi öderler.
- Tüzel kişilikleri yoktur.
- Sayıştay kapsamındadırlar.
Bilanço ve eki düzenlerler. Hazırlanan bilanço ve ekleri ile gelir-gider belgeleri denetim için mali yıl bitimini takip eden 2 ay içinde Maliye Bakanlığı ve Sayıştay’a gönderilir.
e. Kamu iktisadi Teşebbüsleri; (KİT’ler) KİT’lere (Kamu İktisadi Teşebbüsü) bağlı işletmeler ya da topluluklardır. kitlerin kendilerine ait bütçeleri vardır .
- KİT’ler TBMM ve Sayıştay tarafından denetlenir. TBMM, idari denetim yapar.
- Sayıştay; mali denetimi yapar.
- KİT’ler yatırım ve işletme bütçesi hazırlar. KİT’lere bağlı bir takım işletme toplulukları mevcuttur. Bunlar:
f. FON UYGULAMALARI
Belli bir amaca yönelik olarak hesaplarda hazır tutulan kamu gelirlerine fon denir. Kullanılması aşamasında prosedüre takılmadan hızlı bir şekilde uygulanması hedeflenmiştir. Bütçe içi Fonlar ve Bütçe dışı Fonlar olmak üzere incelenir. Bütçe lçi Fonlar o Kaynağını bütçe tertiplerinden alan fonlardır. . Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu gibi
Bütçe Dışı Fonlar
- Kendi kanunları vardır.
- Kendi özel gelirleri vardır.
- Kendi amaçlarına yönelik gider yaparlar.
Bunlar;
1. Sosyal yardımlaşma ve dayanışma fonu
2. Savunma Sanayini destekleme fonu
3. Tanıtma Fonu
4. Özelleştirme Fonu
5. Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu (TMSF)
Sayıştay ve TBMM denetimine tabidirler. Bütçede Genellik ve Birlik ilkelerinin sapmalarıdır.
B. Bütçe Sistemleri
A. Torba Bütçe
- En eski bütçe sistemidir. Ayrıca en basit bütçe sistemidir.
- Ödenekler harcamacı kuruluşlara toplu olarak verilir ve sınırlama getirilmez.
- Harcamacı kuruluşlar nereye ne kadar harcayacaklarına kendileri karar verirler. Yani harcamacı birimlerin yetkileri geniştir, onların harcamalarını yaptıkları yerlerin tespiti bu nedenle zordur.
B. Klasik (Geleneksel) Bütçe Sistemi
- Örgüt Bütçesi olarak da adlandırılır.
- Klasik iktisadi anlayışın yansımasıdır.
- Mali denkliği esas alır. En büyük faydasıdır.
- Hazırlanması sade ve basittir.
- Girdilerle ilgilenir.
- Gerçekleştirilen denetim teftiştir.
- Gelir-gider tahminlerinde analiz tekniklerinden yararlanmaz.
- Hukuki denetime önem verir.
Bütçede hangi kamu idaresinin ne kadar ödenek aldığıyla ilgilenir sadece bu alınan ödeneklerin aşılmaması yönünde yapılan denetime ”hukuki denetim” denir.
C. Performans Bütçe Sistemi
İş yürütme veya hizmet bütçesi olarak da ifade edilmektedir. Kamu hizmetlerinin kendisive hizmetlerin birim maliyetleri önemlidir. Performans bütçe sitemi 3 aşamadan oluşmaktadır:
- Yapılacak işlerin sınıflandırılması
- Kamusal hizmetlerin performans ölçümleri
- Hedeflerini ve gerçekleşen maliyetler arasındaki farkların raporlanması
En yüksek hizmet çıktısına ulaşarak, etkinlik ve verimliliği artırmak ve en az maliyetle en yüksek hizmeti elde etmek amaçtır.
d. Program Bütçe Sistemi
Program bütçe sistemi performans bütçenin gelişmiş bir şeklidir. Devletin belirli hedeflere ulaşabilmek amacıyla yaptığı hizmetlerin öncelik sırası içinde; programlar, alt programlar ve faaliyet/proje şeklinde sınıflandırılması esasına dayanmaktadır. Harcaması kuruluşlardan istenen en az maliyetle alternatif hizmet yolları aramalarıdır.
Program bütçe uygulaması fayda maliyet analizlerine önem vermektedir. Bütçe imkanlarını etkin düzeyde kullanımı açısından alternatifler arasında en uygunun seçimini zorunlu hale getirmektedir. Program bütçe harcamacı kuruluşlara yaptığı harcamaların gerekçelerini araştırmaya itmektedir. Harcaması kuruluşlardan istenen en az maliyetle alternatif hizmet yolları aramalarıdır.
e. Planlama Programlama Bütçe Sistemi
Planlama programlama bütçe sistemi diğer sistemlerde olduğu gibi ilk olarak ABD’de uygulamaya konulmuştur. Ancak PPBS program bütçenin gelişmiş şeklidir. Bu sistemde çağdaş analiz tekniklerinden yararlanılmaktadır. PPBS’nin amacı kamu otoritelerine en rasyonel karar verme konusunda destek olmaktadır. Uzun vadeli planların ortaya atılması için elverişli bir sistemdir. Dört aşamadan oluşmaktadır:
- Planlama
- Programlama
- Bütçeleme
- Sistem analizi aşamalarından oluşmaktadır.
Planlama Aşaması; Planlama yapılırken amaçlar saptanmakta, fiziksel analiz ve seçeneklerin analizi gerçekleşmekte, maliyetler tahmin edilmekte ve son aşamada model ortaya konulmaktadır.
Programlama Aşaması
Planlama aşamasında alınan kararlar ile gerçekleşmektedir. Programlama aşaması planlanan kararların uygulanması için gerekli uygulamaların belirlenmesi ve organize edilmesi şeklinde tanımlanır. Program bir fonksiyon içindeki ana faaliyet grubudur. Programlar giderek küçülen alt gruplara ayrılmaktadır.
Programlar alt programlara ayrıldıktan sonra da faaliyet ve projelere ayrılmaktadır.
Program: Ana faaliyet gruplarından oluşur. Alt Program: Hizmet programlarına ilişkin gruplardan oluşur. Harcama Kalemi: Faaliyet ya da projelere ait ayrıntılı kısımları içerir.
Bütçeleme Aşaması; Planlanan ve programlanan harcamalar kaynak tahsis edilmektedir.
Sistem Analizi Aşaması; Sistem analizi aşaması, PPBS’nin en son aşamasıdır. Kamusal kaynakların en rasyonel bir biçimde kullanılması için belli ölçümlerin yapılması gerekmektedir. Sistem analizi karar verme alma aşamasında yöneticilere en iyi projeyi ya da program seçme konusunda yardımcı olmaktadır. En fazla başvurulan yöntem fayda-maliyet ile maliyet etkinlik analizidir.
Fayda Maliyet Analizi; Kamusal faaliyetler gerçekleştirilirken en düşük maliyet ve en yüksek faydayı sağlayacak yatırımların gerçekleştirilmesine sağlayan bir tekniktir.
f. Sıfır esaslı Bütçeleme Sistemi
Yeni baştan bütçeleme sistemi olarak da adlandırılan sıfır esaslı bütçeleme sistemi modern anlamda bütçe sistemlerinden birisidir. Sıfır esaslı bütçeleme sistemi geçmiş yılların ödeneklerine bağımlılığı ortadan kaldırmayı amaçlayarak diğer bütçe sistemlerinden farklı bir bütçeleme anlayışını temsil etmektedir. Sıfır esaslı bütçeleme sisteminin aşamalarını aşağıdaki gibi sıralamak mümkündür;
- Kurumun hedef ve bütçeleme varsayımı
- Karar birimi belirleme
- Karar paketi oluşturma, sıralama
g. Strtejik Planlamaya Dayalı Performans Esaslı Bütçeleme Sistemi
Stratejik planlama örgütün ne olduğuna ne yaptığına ve neyi neden yaptığına şekil veren ve yol gösteren temel kararları ve eylemleri üretmek için disipline edilmiş bir çaba olarak tanımlanabilmektedir. Stratejik planlamaya dayalı performans esaslı bütçeleme sistemi; parasal kaynak sağlamanın ve diğer kararların bir örgüt tarafından gerçekleştirilebilmesine dayanan hedef yönetimli ve sonuç odaklı bir bütçe sistemidir. Bu bütçe sistemi üç unsur üzerine kuruludur. Bunlar stratejik plan performans programı ve faaliyet raporudur.
Stratejik Plan: Kurumların misyon ve vizyonlarını ortaya koyarak orta ve uzun vadeli stratejik amaç ve hedeflerini belirler.
Performans Programı: Stratejik planda belirlenen amaçlar ve hedefler doğrultusunda kurumun bir mali yıldaki performans hedef düzeylerini bu hedeflere ulaşmak için yürütülmesi gereken faaliyet ve projeler ile kurumun bütçesine dayanak oluşturan belgelerdir.
Faaliyet Raporu: Kurumun hesap verme sorumluluğunu gerçekleştirmek üzere hazırlanan raporlardır.
Stratejik planlamaya dayalı performans esaslı bütçeleme sistemi: Kamu iradelerinin ana fonksiyonlarını, bu fonksiyonların yerine getirilmesi sonucunda gerçekleştirilecek amaç ve hedeflerini belirleyen kaynakların bu amaç ve hedefler doğrultusunda tahsisini ve kullanılmasını sağlayan performans ölçümü yaparak ulaşmak istenen hedeflere ulaşılıp ulaşılmadığını değerlendiren ve sonuçları raporlayan bir bütçeleme sistemidir.
Türkiye’de halen uygulanan sistemde stratejik planlamaya dayalı performans esaslı bütçeleme sistemidir.
Kalkınma planları ve yıllık programlar ile diğer ilgili programlar dikkate alınarak hazırlanacak olan stratejik planlar Kalkınma Bakanlığı ve diğer ilgili kurumların öngörülen süreçlerden geçerek yürürlüğe girecektir. idarelerin bütçelerinin stratejik planlarda belirlenen göstergelerine uygunluğu ve idarelerin bu çerçevede yürütecekleri faaliyetler ile performans esaslı bütçelemeye ilişkin diğer hususları belirlemeye yetkili olan Maliye Bakanlığı’dır. Sistemde kuruluşlar bütçe tekliflerini stratejik planda öngörülen stratejik amaç ve hedeflerle ilişkilendirmekle yükümlüdürler.
Giderlerin Yapısı ve Türleri
a) Yedek Ödenek: Kanuna ekli l sayılı cetvelde yer alan idarelerin bütçelerine aktarılmak üzere, genel bütçe ödeneklerinin %2’sine kadar Maliye Bakanlığı bütçesine yedek ödenek konulabilir. Bu ödenekten aktarma yapmaya Maliye Bakanlığı yetkilidir. Mali yıl içinde yedek ödenekten yapılan aktarmaların tür, tutar ve idareler itibarıyla dağılımı, yılın bitimini takip eden 15 gün içinde Maliye Bakanlığı’nca ilan edilir.
b) Örtülü Ödenek: Kapalı istihbarat ve kapalı savunma hizmetleri, devletin milli güvenliği ve yüksek menfaatleri ile devlet itibarının gerekleri, siyasi, sosyal ve kültürel amaçlar ve olağanüstü hizmetlerle ilgili hükumet icapları için kullanılmak üzere Başbakanlık bütçesine konulan ödenektir. ilgili yılda bu amaçla tahsis edilen ödenekler toplamı, genel bütçe başlangıç ödenekleri toplamının “binde beşini” geçemez.
Örtülü ödeneklere ilişkin giderler Başbakan, Maliye Bakanı ve ilgili Bakan tarafından imzalanan kararname esasına göre gerçekleştirilir ve ödenir.
Gelir Bütçesinin Hazırlanması
Gelir teklifleri ekonomik sınıflandırma sistemine uygun olarak düzenlenir. Kamu idareleri, stratejik planları ile bütçe hazırlama rehberinde yer alan esaslar çerçevesinde gelir teklifini gerekçeli olarak hazırlar ve yetkililer tarafından imzalanmış olarak Eylül ayı sonuna kadar Maliye Bakanlığı’na gönderilir.
Başbakanlık bu çalışmalarını “Gelir Politikaları Genel Müdürlüğü” kanalıyla gerçekleştirir. Gelir Bütçesinin oluşturulmasında iki usul söz konusudur:
1. Otomatik Usul: Uygulaması sona eren son birkaç yılın araştırması ya da son yılın kesinleşmiş gelir rakamları yeni mali yılın gelir tahmininde esas alınmaktadır.
Otomatik usuller kendi içinde üçe ayrılır;
- Bir önceki yıl usulü; Gelecek mali yılın gelir tahminleri yapılırken bir önceki yılın gerçekleşen geliri esas alınır.
- Ortalama artışa göre artırma usulü; Gelecek mali yılın gelir tahminlerini son 3 5 yılda gerçekleşen gelir rakamlarının artış oranı alınır. Bir önceki yıl gerçekleşmiş olan gelir bu orana göre artırılarak uygulanır.
- Ortalama usul ; Gelecek mali yılın gelir tahminlerinde son 3 5 yıla ilişkin rakamların ortalaması alınır. Bütçesi hazırlanacak mali yıla aynen uygulanır.
2. Doğrudan Doğruya Takdir Yöntemi: Maliye Bakanı takdir hakkını kullanmak suretiyle gelir bütçesini hazırlamaktadır. Bu yöntemde önceden belirlenmiş herhangi bir kurala bağlı olunmaksızın kamu gelirleri öngörülmektedir. Bu takdiri rakam belirlenirken geçmiş yıl gerçekleşmelerinden yararlanılmaktadır. Türkiye’de uygulanır.
Bütçe Kanun Tasarısına Bağlı Belgeler ve Ekli Cetveller:
- Orta vadeli mali planı da içeren bütçe gerekçesi
- Yıllık ekonomik rapor
- Vergi muafiyeti, istisnası ve indirimleri ile benzeri uygulamalar nedeniyle vazgeçilen kamu gelirleri cetveli
- Kamu borç yönetimi raporu
- Genel yönetim kapsamındaki kamu idarelerinin son iki yıla ait gelir ve gider tahminleri
- Mahalli idareler ve SGK bütçe tahminleri
- Merkezi yönetim kapsamında olmayıp, merkezi yönetim bütçesinden yardım alan kamu idareleri ile diğer kurum ve kuruluşların listesi
Ekli Cetveller:
- A Cetveli -Tahmini Gider
- B Cetveli -Tahmini Gelir
- C Cetveli B Cetvelinde yer alan gelirlerin yasal dayanağını gösterir
Ödenek Aktarmaları
Merkezi yönetim kapsamındaki kamu idarelerinin bütçeleri arasındaki ödenek aktarmaları “kanunla yapılır.
Aktarma yapılacak tertipteki ödeneğin, yılı bütçe kanununda farklı bir oran belirlenmedikçe %5’ine kadar bütçeleri içinde ödenek aktarması yapabilirler. Bu şekilde yapılan aktarmalar 7 gün içinde Maliye Bakanlığı’na bildirilir.
Personel giderleri tertiplerindenl aktarma yapılmış tertiplerden ve yedek ödenekten aktarma yapılmış tertiplerden diğer tertiplere aktarma yapılamaz.
Bütçe Ödeneklerinin Arttırılması ödeneklerin yetersiz kalması öngörülmeyen hizmetlerin yerine getirilmesi amacıyla karşılığı gelir gösterilmek şartıyla, kanunla ek bütçe yapılabilir. Buna Ek Ödenek denir.
Tamamlayıcı Ödenek: Kesin hesap kanunlarında yıl içinde yapılan ödenek üstü harcama/ar dolayısıyla yasalarda yer almasa da verilen ödenektir. Bu ödenek çeşidi sadece kesin hesap kanunlarında yer almaktadır. Yani 5018 sayılı KMYKK’da yer almaz.
D. Hazine İşlemleri
Hazine: Devlet bütçesinin gelir ve giderlerini gerçekleştiren devlete intikal eden değerleri koruyan ve gelir -gider arasındaki dengeyi kuran bir kurumdur. Türkiye’deki Merkez Bankası kuruluncaya kadar, Hazine adına veznedarlığı Osmanlı Bankası ve T.C. Ziraat Bankası yürütmüştür.
Hazinenin Fonksiyonları
Yer Bakımından Denkleştirme
Gelişmiş bölgelerde toplanan kamu gelirleri gelişmekte olan bölgelerdeki kamu harcamalarının finansmanında kullanılabilmektedir. Bu dengenin kurulmasına yer bakımından denkleştirme denir. Bu_ durumda Bankacılık Sistemi kullanılmaktadır. Bu konuda ilk olarak Merkez Bankası yetkilidir. Merkez Bankasının olmadığı yerlerde Ziraat Bankası, her ikisinin de olmadığı yerlerde ise PTT Şubeleri bu işlem için yetkili kılınmıştır.
Zaman Bakımından Denkleştirme
Hazinenin kamu gelirlerini topladığı zaman ile kamu harcamalarını yaptığı zamanlar farklı olduğunda hazinenin kaynak temin ederek bu dengeyi sağlamasına zaman bakımından denkleştirme adı verilmektedir. Hazine bu dengeleri sağlarken borçlanmaya başvurabilmektedir.
Devlet Muhasebe sistemi
Kameral Muhasebe Sistemi: Bütçe ile ilgili rakamların, gelir ve giderlerin tahakkuk ve tahsilatının bütçe tertibine göre verildiği bir sistemdir.
Schneider Muhasebe Sistemi: Mahsup işlemleri bütçe dışı alacak ve borç hesaplarına da yer verilen sistemdir.
Constante Muhasebe Sistemi: Bütçe hesaplarıyla birlikte mal varlığı hesaplarının ve gelir ile gider tahakkuklarının da gösterildiği sistemdir.
Logismagrafi Muhasebe Sistemi: Mal varlığı hesapları ile gelir ve gider tahakkuklarının birlikte gösterildiği muhasebe sistemidir.
Bütçe Hesaplarının Kapatılması
a. Egzersiz Usulü
Bir gider veya gelir hangi bütçe dönemine ait ise o dönemin gider veya geliri sayılır ve kayıtlar döneminde ele alınarak dönemine göre gerçekleşir.
Faydaları:
- Bir mali yıla ait işlemlerin toplamını kapsadığı için mali yıl ile ilgili sağlıklı bilgi ve değerlendirmelere olanak tanımaktadır.
- Bu usul ile bütçe devresi netleşmekte böylelikle bütçe yılları arasında kıyaslama imkânı doğmaktadır.
Sakıncaları:
- İsraf ve savurganlığın artmasına neden olmaktadır.
- Bütçeden yapılacak ödemelerin ertesi yıllara ertelenmesine neden olmaktadır.
- Denetim gecikir.
- Bütçenin yıllık olma ilkesine terstir.
b. Jestiyon Usulü
Dönem içinde tahakkuk ettirildiği halde ilgililere ödenemeyen giderler ve gelirler bu işlemlerin gerçekleştiği dönemin bütçe hesaplarında gösterilir.
Faydaları:
- Harcama yetkililerinin bütün ödeneği harcama eğilimleri sınırlandırılmıştır.
- Hesaplar kısa sürede kapandığı için mali yıl hakkında istenildiği zaman bilgi edinme şansı bulunmaktadır.
- Hesaplar günü gününe tutulduğu için denetimin etkinliğini arttırır.
Sakıncaları:
- Bütçe bütünlüğü kaybolur. Devletin tahmin edilen bir yıllık mali durumunu göstermemektedir.
- Mali yıllar arası kıyaslama yapılmasına engel olmaktadır.
- Hesaplardaki bir günlük gecikme mali yıldaki gelir ve giderlerin azalmasına neden olabilmektedir.
- Devlet alacakları yönünden zamanaşımı süresi 5 yıldır.
Faaliyet Raporları ve Kesin Hesap Kanunu
Bütçe süresinin tamamlanması ve sunulması kesin hesap kanunu ile olmaktadır. Kesin hesap kanun tasarısı ile birlikte TBMM’ye sunulan belgelerden birisi de Sayıştay’ın hazırlamış olduğu Genel Uygunluk Bildirimidir.
İdari Faaliyet Raporu
Üst yöneticiler ve bütçeyle ödenek tahsis edilen harcama yetkilileri tarafından idari sorumlulukları ölçüsünde heryıl faaliyet raporları düzenlenir.
Harcama yetkilisi, birim faaliyet raporunu üst yöneticiye verir. Üst yönetici, birim faaliyet raporlarına göre idaresinin faaliyet sonuçlarını ifade eden idari faaliyet raporunu hazırlar. İdari faaliyet raporu, Sayıştay’a verilir’ ve üst yönetici tarafından kamuoyuna açıklanır.
Merkezi yönetim kapsamındaki kamu idareleri ile SGK idari faaliyet raporlarının bir örneğini Maliye Bakanlığı’na gönderir. İçişleri Bakanlığı bunun üzerine değerlendirme raporu hazırlar. Sayıştay’a gönderir ve kamuoyuna açıklar. Bir örneği de Maliye Bakanlığı’na gönderilir.
Genel Faaliyet Raporu
Maliye Bakanlığı hazırlar. Merkezi yönetim kapsamındaki idarelerin ve SGK’ların bir mali yıldaki faaliyet sonuçları gösterilir.
Maliye Bakanlığı genel faaliyet raporunu Sayıştay’a gönderir ve kamuoyuna açıklar.
Sayıştay mahalli idarelerin raporları hariç idare faaliyet raporlarını, mahalli idare değerlendirme raporunu ve genel faaliyet raporunu, dış denetim sonucunu da dikkate alarak TBMM’ye sunar.
TBMM bu raporlar çerçevesinde kamu idarelerinin ve hesap verme sorunlarını görüşür. Bu görüşmelere üst yönetici veya görevlendireceği yardımcının ilgili bakanla katılması zorunludur.
Kesin Hesap Yasa Tasarısı
Maliye Bakanlığı’nca hazırlanır.
1 yıllık uygulama sonuçlarını karşılaştırılmalı olarak gösteren değerlendirmeleri de içeren gerekçesi ile birlikte izleyen mali yılın Haziran ayı sonuna kadar Bakanlar Kurulunca TBMM’ye sunulur ve bir örneği de Sayıştay’a gönderilir.
Genel Uygunluk Bildirimi TBMM komisyonlarında öncelikle görüşülür.
- Mahalli idare bütçeleri ile SGK bütçelerinin uygulama sonuçlarının kesin hesaba bağlanması, ilgili kanunlardaki hükümlere göre yapılır.
- Sayıştay, merkezi yönetim kapsamındaki kamu idareleri için düzenleyeceği genel uygunluk bildirimini, kesin hesap kanun tasarısının verilmesinden başlayarak en geç 75 gün içinde TBMM’ye sunar.
- Kesin hesap kanun tasarısı ve genel uygunluk bildiriminin TBMM’ye verilmiş olması, ilgili yıla ait Sayıştayca sonuçlandırılmamış denetimleri önlemez ve hesapların kesin hükme bağlandığı anlamına gelmez.
- Merkezi Yönetim kapsamındaki kamu idareleri bütçelerinin kesin hesabının düzenlenmesine ilişkin usul ve esaslar Maliye Bakanlığınca belirlenir.
- İdarelerin faaliyet raporları, genel faaliyet raporu, dış denetim genel değerlendirme raporu ve kesin hesap kanunu tasarısı ile merkezi yönetim bütçe kanunu tasarısı ile görüşülür. Ancak bu raporlar ile genel uygunluk bildirimi TBMM komisyonlarında öncelikle görüşülür.
- Mahalli idare bütçeleri ile SGK bütçelerinin uygulama sonuçlarının kesin hesaba bağlanması ilgili kanunlarındaki hükümlere göre yapılır.
Genel Uygunluk Bildirimi
Sayıştay, merkezi yönetim kapsamındaki kamu idareleri için düzenleyeceği genel uygunluk bildirimini, kesin hesap kanun tasarısının verilmesinden başlayarak en geç 75 gün içinde TBMM’ne sunar.” hükmünü ifade etmiştik.
. Genel uygunluk bildirimi; dış denetim raporları, idari faaliyet raporları ve genel faaliyet raporu dikkat alınarak hazırlanır.
. Kesin Hesap Kanun Tasarısı ve genel uygunluk bildiriminin TBMM’ne verilmiş olması, ilgili yıla ait Sayıştayca sonuçlandırılmamış denetimleri önlemez ve hesapların kesin hükme bağlandığı anlamına gelmez.
BÜTÇENİN DENETİMİ
. Bütçe denetimi yasama, yürütme ve yargı tarafından yapılan denetimdir.
İDARİ DENETİM
a) İç Kontrol
- İdarenin amaçlarına, belirlenmiş politikalara ve mevzuata uygun olarak faaliyetlerin etkili, ekonomik ve verimli bir şekilde yürütülmesini, varlık ve kaynakların korunmasını, muhasebe kayıtlarının doğru ve tam olarak tutulmasını, mali bilgi ve yönetim bilgisinin zamanında ve güvenilir olarak üretilmesini sağlamak üzere idare tarafından oluşturulan organizasyon, yöntem ve süreçle iç denetimi kapsayan mali ve diğer kontroller bütünüdür.
- Görev ve yetkileri çerçevesinde, mali yönetim ve iç kontrol süreçlerine ilişkin standartlar ve yöntemler Maliye Bakanlığınca, iç denetime ilişkin standartlar ve yöntemler ise iç Denetim Koordinasyon Kurulu tarafından belirlenir, geliştirilir ve uyumlaştırılır. Bunlar ayrıca, sistemlerin koordinasyonunu sağlar ve kamu idarelerince rehberlik hizmeti verir.
b) Ön Mali Kontrol
- Ön mali kontrol, harcama birimlerinde işlemlerin gerçekleştirilmesi aşamasında yapılan kontroller ile mali hizmetler birimi tarafından yapılan kontrolleri kapsar.
- Ön mali kontrol süreci, mali karar ve işlemlerin hazırlanması yüklenmeye girişilmesi, iş ve işlemlerin gerçekleştirilmesi ve belgelendirilmesinden oluşur.
- Kamu idarelerinde ön mali kontrol görevi, yönetim sorumluluğu çerçevesinde yürütülür. _
- Harcama birimlerinde işlemlerin gerçekleştirilmesi aşamasında yapılacak asgari kontroller, mali hizmetler birimi tarafından ön mali kontrole tabi tutularak mali karar ve işlemlerin usul ve esasları ile ön mali kontrole ilişkin standart ve yöntemler Maliye Bakanlığınca belirlenir. Kamu idareleri, bu standart ve yöntemlere aykırı olmamak şartıyla bu konuda düzenleme yapabilir.
c) İç Denetim
- İç Denetim, Kamu İdaresinin çalışmalarına değer katmak ve geliştirmek için kaynakların ekonomiklik, etkinlik ve verimlilik esaslarına göre yönetilip, yönetilmediğini değerlendirmek ve rehberlik yapmak amacıyla yapılan bağımsız, nesnel güvence sağlama ve danışmanlık faaliyetidir. Bu faaliyetler, idarenin yönetim ve kontrol yapıları ile mali işlemlerinin risk yönetimi, yönetim ve kontrol yapıları ile mali işlemlerinin risk yönetimi, yönetim ve kontrol süreçlerinin etkinliğini değerlendirmek ve geliştirmek yönünde sistematik, sürekli ve disiplinli bir yaklaşımla ve genel kabul görmüş standartlara uygun olarak gerçekleşir.
- İç denetim, iç denetçiler tarafından yapılır. Kamu idarelerinin yapısı ve personel sayısı dikkate alınmak suretiyle, İç Denetim Koordinasyon Kurulunun uygun görüşü üzerine, doğrudan üst yöneticiye bağlı iç denetim birimi başkanlıkları kurulabilir.
İç Denetim Koordinasyon Kurulunun Özellikleri ve Görevleri:
Özellikleri
Maliye Bakanlığına bağlıdır.
7 üyeden oluşur. Üyelerden;
- Başbakan 1 üye
- Hazine müsteşarlığı 1 üye
- Maliye Bakanı 3 üye
- Kalkınma Bakanlığı 1 üye
- İçişleri Bakanı 1 üye seçer.
5 yıl süre ile Bakanlar Kurulu tarafından atanır. Uluslar arası kabul görmüş kontrol ve denetim standartlarına uygun hareket ederler.
Yasama Denetimi
TBMM tarafından yapılır. Aşamaları;
- Hazırlık: Komisyonda ve Genel Kurulda görüşülmesi.
- Uygulama: Soru, Gensoru, Meclis Araştırması
- Kesin Hesap; Uygulama sonrası denetim aracı
Yargı Denetimi
Sayıştay tarafından yerine getirilir. Sayıştay: TBMM adına inceleme yapar. Buna dış denetim denir. Sayıştayın kesin hükümleri hakkında ilgililer yazılı bildirim tarihinden itibaren 15 gün içinde 1 kereye mahsus olmak üzere. karar düzeltilmesi isteminde bulunabilmektedir. Vergi ve benzeri yükümlülüklerle ilgili Danıştay ile Sayıştay kararları arasındaki uyuşmazlıklarda Danıştay kararı esas alınmaktadır. Sayıştay kendisi de TBMM tarafından denetlenmektedir.