İnka Quechua Dili | Mahir Akarsular
Güney Amerika’nın And Dağları’ndaki bölgelerinde konuşulan bir dildir. And-Ekvator dil ailesine aittir ve yerli Amerika dilleri içinde en çok konuşanı olan dildir.
Quechua (keçua) konuşanlar kendi dillerini ”Runa Simi” olarak adlandırırlar. runa = insan,simi = sözcük,yani “insan sözcüğü”.
YAYILIM
Quechua (Keçua) dilinin konuşulduğu bölge, Kolombiya’nın güneyinden başlayarak, Ekvador’un büyük kısmını da kapsayarak, Peru ve Bolivya üzerinden Şili ve Arjantin’in kuzeyine kadar uzanır. Konuşanların büyük bölümü Peru’da olup burasını Bolivya ve Ekvador takip eder. Diğer ülkelerde küçük azınlıklar bu dile hakimdir.
Bugün Quechua (Keçua), tahminen 7 milyondan fazla kişi tarafından konuşulur (buradaki tahminler kuvvetli sapmalar gösterir). Amerika kıtalarının en çok konuşulan yerli dilidir. Güney Amerika’da, İspanyolca ve Portekizceden sonra konuşanların sayısı bakımından üçüncü çok konuşulan dildir.
Dilin en çok konuşulduğu bölge olan Peru ve Bolivya’da nüfus sayımı (Peru:1993 Bolivya:2001) esnasında konuşan kişi verilerine ulaşılmıştır. Ekvador, Kolombiya, Arjantin ve Şili için bu veriler tamamen eksiktir ve sadece, yukarıda da belirtildiği gibi kuvvetli sapma gösteren tahminler yapılır. Diğer iki ülkedeki nüfus sayımı sonuçlarında fark edilen ise, kullanılan ana dili sorulu nüfus sayımının, okul öncesi çocukları kapsamadığıdır. Kısacası gerçek rakamlar, resmi rakamların bariz olarak üstünde yer alır. Çok uzun zamandır gözlemlenen eğilim ise, aşağılanan bir dilin bilinmesini insanların anketlerde bildirmemeleridir.
Diğer bir unsur da iki ve daha fazla dil bilgisinin son nüfus sayımlarında uygun bir tarzda derlenmemesidir. Şüphesiz göz ardı edilmemelidir ki, dili bilenlerin büyük bir bölümünün, çeşitli nedenlerden dolayı günlük hayatta ihtiyaçlarını İspanyolca olarak görmeleridir. Özellikle büyük şehirlerde Quechua konuşmaya neredeyse izin yok gibidir.
Quechua İspanyolca ve Aymara’nın yanında Peru ve Bolivya nın resmi devlet dilidir. İspanyolca konuşulan Güney Amerika nın bazı büyük üniversitelerinde bu dil öğretilir.
LEHÇELERİ
Quechua lehçeleri bir sıra şive farklılıkları oluşturur. Bunlar iki büyük gruba ayrılıp Perulu dil araştırmacısı Alfredo Torero’ya göre Quechua I ve Quechua II olarak tanımlanır.
Quechua I, daha çok Quechua konuşulan bölgelerde, merkezi ve kuzey Peru andlarında konuşulur. Bu da kendi içinde kuzey ve güney olarak iki gruba ayrılır.
Quechua II, Peru’nun bütün güneyinde, Bolivya, Ekvador, Arjantin, Kolombiya, Şili ‘de konuşulan lehçeler iie Peru’nun geri kalan küçük bir kısmında konuşulan lehçeleri kapsar. Bu da yine kendi içinde 3 gruba ayrılır. Yunkay grubu Quechua II’nin merkezi ve kuzey Peru’da görece az lehçelerini içerirken, Chinchay grubu (aynı zamanda kuzey Quechuası diye tanımlanır) Ekvador ve Kolombiya lehçelerini içerir. Güney Quechua’sı ise güney Peru, Bolivya, Arjantin ve Şili’nin bütün lehçelerini kapsar.
Bu iki grup arasındaki fark, gramatiğin birçok parçası ve sözcük hazinelerinden kaynaklanır. Böylece anadili Quechua I ile Quechua II ‘nin farklı lehçelerine sahip kişilerin, diğerini bilmeksizin anlaşabilmeleri çok zordur. Quechua I lehçeleri, daha dar bir alanda konuşuluyor olmalarına rağmen epeyce farklılaşırlar.
Buna mukayesen, Quechua II lehçeleri birbirleriyle daha bütündür. Peru ve Bolivya’daki Güney Quechua II’nin sayısal olarak en büyük grubu kapsayan lehçeleri, görece daha az farklılık gösterir ve bu daha çok fonetik alandadır.
İnka krallığının dili, günümüze gelmiş eski yazı örnekleri, Peru ve Bolivya’nın modern halkının kullandığı çoğunluk dili, Quechua II’nin güney diyalektiğine dayanır.
DİL YAPISI
Quechua, Türkçe ve Fince gibi sondan eklemeli dillerdendir. Yani, sözcüklerin anlamları, sonlarına gelen hece ekleriyle sözcük kökü değişmeden yeni formlarına uyarlar.
Tamlamadaki hece ekleri sırası sıkı olarak kurala bağlanmıştır. Örnek verecek olursak :
Chakra Quechua dilinde “Tarla” demektir.
“Küçük” sözcüğü cha eki ilavesi ile ifade edilir.
“Benim” sözcüğü y eki ilavesi ile ifade edilir.
Çoğul sözcük kuna eki ilavesi ile ifade edilir,
“Benim küçük tarlalarım” ifadesi Quechuaca şöyledir “chakrachaykuna”