SSCB'nin çöküş ve yıkılmasının nedenlerinin sorusu boşta değil. Bugün, 22’tan sonra, Sovyetler Birliği’nin ölümünden sonra, alaka düzeyini yitirmiyor. Neden? Çünkü bu olaya dayanan bazıları, ekonominin kapitalist modelinin daha rekabetçi, daha verimli ve alternatiflerinin olmadığını söylüyorlar. Amerikalı siyaset bilimci Francis Fukuyama SSCB'nin çöküşünden sonra “Son hikayeler»: İnsanlık, evrensel, küresel kapitalizm biçiminde gelişiminin en yüksek ve son aşamasına ulaştı.
SSCB'nin gölgeli ekonomisini çalışmanın önemi
Bu tür siyaset bilimcilerine, sosyologlara ve ekonomistlere göre, ekonominin sosyalist modelinin tartışılması dikkati haketmiyor. Tüm güçleri ekonominin kapitalist modelini geliştirmeye, yani toplumun tüm üyelerini zenginleştirmeye doğru hedefleyen bir model üzerinde yoğunlaşmak daha iyidir, ve zenginleştirme (kar) aracı bir kişinin bir başkası tarafından sömürülmesidir. Doğru, bu, kapitalist modelin toplumsal ve mülkiyet eşitsizliği, rekabet, konjonktürel krizler, iflaslar, işsizlik ve benzeri gibi “doğal” niteliklerle sonuçlanır. Önerilen tüm iyileştirmeler, yalnızca, koyunların yutulması gibi, kurtların iştahını sınırlandırma girişimlerini hatırlatan kapitalizmin insan karşıtı etkilerini hafifletmeyi amaçlıyor.
Sosyalist modelin temel sosyo-ekonomik özelliklerinin toplumun tüm üyeleri için (hedef) refah, üretim araçlarının kamu mülkiyeti (ana araç), işten yalnızca gelir elde edilmesi, ekonominin planlı niteliği, ekonomik yönetimin merkezileştirilmesi, emir devletin ekonomideki konumu, kamu tüketim fonları, emtia parası ilişkilerinin sınırlı niteliği, vb.
Bu, yalnızca hayati (biyolojik) insan ihtiyaçlarını sağlayan ürün ve hizmetler biçiminde refah anlamına gelir. Bu aynı zamanda kamu güvenliği ve savunma, eğitim, kültür, çalışma ve dinlenme koşullarını da içermelidir. Elbette sosyalizm sadece ekonomi ve sosyal ilişkiler değildir. Aynı zamanda belli bir tür siyasal iktidar, ideoloji, toplumun üst düzey manevi ve ahlaki gelişimi ve daha fazlasını ifade eder. Yüksek ruhsal ve ahlaki ihtiyaçlar sosyo-ekonomik hedeflerle ilgili olarak daha yüksek hedeflerin varlığını varsaymalıdır. Ancak şimdi sosyalist modelin sosyo-ekonomik yönüne odaklanacağız.
Böylece, sosyalist modelin erozyonu, Belovezhskaya Pushcha'da SSCB'nin bölünmesi konusunda utanç verici bir anlaşmanın imzalandığı Aralık 1991'in trajik olaylarından çok önce başladı. Bu zaten politik düzenin son eylemiydi. Bu sadece SSCB'nin ölüm tarihi değil, aynı zamanda “kapitalizm” olarak adlandırılan yeni sosyo-ekonomik modelin tamamen yasallaştırıldığı tarihtir. Bununla birlikte, dolaylı olarak kapitalizm Sovyet toplumunun derinliklerinde yaklaşık otuz yıldır olgunlaştı. Fiili Sovyet ekonomisi uzun zamandır çok yapılandırılmış bir ekonominin özelliklerini kazanmıştır. Sosyalist ve kapitalist yolları birleştirdi. Bununla birlikte, bazı yabancı araştırmacılar ve politikacılar SSCB'de fiili olarak, 1960-1970-ler'de kapitalizmin tamamen restorasyonu olduğunu belirtti. Kapitalizmin restorasyonu, gölge veya “ikinci” ekonominin SSCB'nin derinliklerinde ortaya çıkması ve gelişmesiyle bağlantılıydı. Özellikle, Alman Komünist Partisinin bir üyesi olan 1960’in başlangıcından itibaren, Willy Dikhut, ülkemizde iktidara geldiğinde, N.S. Kruşçev oldu (başlamadı, ama oldu!) SSCB'de kapitalizmin restorasyonu.
Gölge ekonomi, sosyalist olanlardan farklı ilkelere dayanıyordu. Öyle ya da böyle, yolsuzlukla, devlet mülküne el koymak, kazanılmamış gelir elde etmek, yasaların ihlaliyle (ya da mevzuatta “delikler” kullanmakla) bağlantılıydı. Aynı zamanda, gölge ekonomi, sosyalist sistemin yasalarına ve ilkelerine aykırı olmayan, ancak “resmi” ekonomiyi tamamlayan “gayri resmi” ekonomi ile karıştırılmamalıdır. Her şeyden önce, bu bireysel emek aktivitesidir - örneğin, kişisel bir arsada kollektif bir çiftçinin veya yazlık evinde bir vatandaşın işi. Ve çoğu zaman (Stalin’in altında), tüketim malları ve hizmetlerinin üretimi ile uğraşan sözde sanayi işbirliği yaygın olarak geliştirildi.
SSCB'de devlet ve parti yetkilileri gölge ekonomi olgusunu görmezden gelmeyi tercih ettiler. Hayır, elbette, kolluk kuvvetleri gölge ekonomide çeşitli operasyonlar açmış ve bastırmamıştır. Fakat SSCB'nin liderleri, bu tür bir tarih hakkında yorum yaparak, “kuralın istisnaları”, “yalıtılmış kusurlar”, “kusurlar”, “hatalar” ve benzeri ifadelerle ortaya çıktılar. Örneğin, 1960'lerin başında, o zamanlar SSCB Birinci Bakanlar Kurulu Vekili Anastas Mikoyan, SSCB'deki karaborsa pazarını “toplumumuzun yüzeyine süzülen kirli bir avuç dolusu köpük” olarak tanımladı.
SSCB'nin gölge ekonomisi: Bazı tahminler
SSCB'deki gölge (“ikinci”) ekonomi hakkında 1980'lerin sonuna kadar ciddi bir çalışma yapılmamıştır. Yurtdışında, bu tür çalışmalar daha önce ortaya çıkmıştı. Her şeyden önce, “Yıkıcı bağımsızlık” olarak adlandırılan Amerikan sosyolog Gregory Grossman'ın (California Üniversitesi) çalışmalarından söz edilmelidir. Sovyet toplumunda gerçek eğilimlerin tarihsel rolü. " “Tünelin Sonundaki Işık” koleksiyonunda 1988'te yayınlandıktan sonra yaygın olarak tanındı (Berkeley Üniversitesi, Stephen F. Cohen tarafından düzenlendi). Ancak, Grossman'ın bu konuyla ilgili ilk makalesi 1977 yılında yayınlandı ve SSCB'nin “İkinci Ekonomisi” olarak adlandırıldı (Komünizmin Sorunları, Eylül-Ekim 1977).
Ayrıca, ABD'ye göç eden Sovyet avukat Konstantin Simis'in, 1982 yılında yayınlanan “SSCB'de Yeraltı Sovyet Kapitalizminin Gizli Dünyası” kitabından da bahsedebilirsiniz. 1970-e'deki yazar, duruşmalarda konuştuğu bir avukat olan bazı gölge işletmeleri ile yakın temasta bulunuyor. Ancak, K. Simis, gölge (“ikinci”) ekonominin kantitatif tahminlerini vermemektedir.
Daha sonra Amerikan sosyologlarının ve Rus kökenli ekonomistlerin çalışmaları, Vladimir Treml ve Mikhail Alekseev ortaya çıktı. 1985'ten beri Gregory Grossman ve Vladimir Treml, SSCB'nin “ikinci” ekonomisi üzerine süreli yayınlar yayınlamaktadır. Sorunlar, 1993 yazarlarıyla birlikte yayınlanan toplam 51 araştırmasıyla 26'a kadar devam etti. Birçok çalışma SSCB'den (toplam 1061 ailesi) göçmen ailelerinin sosyolojik araştırmalarından oluşuyordu. Araştırma için diğer sosyalist ülkelerden gelen göçmenlerin anketleri, SSCB'nin resmi istatistikleri, medyadaki yayınlar ve Sovyetler Birliği'nin bilimsel dergileri de kullanıldı. Bireysel yazarların kantitatif tahmin sayısındaki farklılıklara rağmen, bu tutarsızlıklar temel değildi. Farklılıklar, bazı yazarların “kayıt dışı ekonomi”, bazıları ise - gölge ekonomi; ancak, her iki ekonominin tanımları aynı olamazdı.
Bu çalışmaların bazı sonuçlarını sunuyoruz.
1. 1979’te, yasadışı şarap, bira ve diğer alkollü içeceklerin yanı sıra “ilk ekonomide” üretilen alkollü içeceklerin spekülatif satışları, GSMH’nın% 2,2’ine (brüt ulusal ürün) eşit gelir sağlamıştır.
2. 1970'lerin sonunda, gölge benzin pazarı SSCB'de gelişti. Ülkenin kentsel bölgelerindeki benzin alımlarının% 33’inden 65’e kadar, bireysel otomobil sahipleri, devlete ait işletmeler ve kuruluşların sürücüleri tarafından satılan benzini oluşturuyordu (benzin, eyaletten daha düşük bir fiyata satıldı).
3. Sovyet kuaförlüğünde "sol" gelir, müşterilerin peşin olarak ödediği tutarı aştı. Bu, devlete ait bazı işletmelerin “ikinci” ekonomiye fiilen ait olmasının sadece bir örneği.
4. 1974'te, özel ve ev arsalarındaki çalışmaların payı, tarımdaki çalışma zamanının neredeyse üçte birini oluşturuyordu. Ve bu SSCB ekonomisindeki toplam çalışma süresinin neredeyse% 10 idi.
5. 1970-ler'de, özel arazilerde yaklaşık dörtte bir tarımsal üretim yapıldı, çoğu toplu çiftlik pazarlarına gitti.
6. 1970'lerin sonunda, şehir nüfusunun tüm gelirlerinin yaklaşık% 30'i hem yasal hem de yasa dışı olan çeşitli özel faaliyet türlerinden elde edildi.
7. 1970'lerin sonunda, “ikinci ekonomide” çalışanların oranı, SSCB'deki toplam işgücünün% 10-12'ine ulaştı.
1980'lerin sonunda, SSCB'de gölge ve “ikinci” ekonomilerde bir dizi çalışma ortaya çıktı. Her şeyden önce bunlar Sovyet ekonomisti Tatiana Koragina ve Gosplan Valery Rutheiser Araştırma Enstitüsü direktörü yayınları. İşte T. Koryagina "SSCB'nin Gölge Ekonomisi" nin çalışmalarından elde edilen veriler. 1960-lerin başlangıcındaki yasadışı olarak üretilen mal ve hizmetlerin yıllık değeri yaklaşık olarak 5 milyar rubleydi ve 1980-lerin sonunda 90 milyar rubleye ulaştı. Mevcut fiyatlarla, SSCB'nin GSMH'si (milyar ruble): 1960 yılında - 195; 1990 yılında - 701. Böylece, otuz yıl boyunca SSCB ekonomisi 3,6 kat ve gölge ekonomi - 14 kat arttı. Eğer 1960’te, resmi GSMH’ye göre gölge ekonomisi% 3,4, daha sonra 1988 ise bu rakam% 20’e yükseldi. Doğru, 1990 de,% 12,5 değerine eşitti. Böyle bir durgunluğa, Sovyet mevzuatındaki, daha önce yasal olarak yasal olduğu düşünülen bir dizi ekonomik faaliyet aktarılan bir değişiklik neden oldu.
T. Koryagina'ya göre, 1960'un başında gölge ekonomide çalışan kişi sayısı 6 milyon insandı ve 1974 yılında bu rakam 17-20 milyon kişiye (6-7 ülke nüfusunun% X'i) yükseldi. Bu gibi gölge işletmelerin 1989 yılında, zaten 30 milyon insan ya da SSCB nüfusunun% 12'i vardı.
SSCB'de gölge ekonominin gelişmesinin tehditleri ve sonuçları
Hem Amerikalı hem de Sovyet araştırmacılar, gölge ekonominin bazı özelliklerine ve bunun SSCB'deki genel durum üzerindeki etkisine dikkat ediyor.
1. Sovyet hayatının gözle görülür bir olgusu olarak gölge ekonomi, 1950'lerin sonunda - 1960'lerin başında ortaya çıktı. Tüm araştırmacılar, bunu kesin olarak N.S.'nin ülkesinde iktidara gelmesine bağlamaktadır. Kötü niyetli kararlarının yanı sıra Kruşçev, gölge ekonomiden bir cin çıkardı. Stalin'e karşı oldukça olumsuz bir tutum sergileyen yazarların bile, Stalin'in iktidarda olduğu dönemde neredeyse hiçbir gölge veya yeraltı ekonomisi olmadığını kabul etmek zorunda kalması dikkat çekicidir. Ancak yasal küçük çaplı üretimdi - örneğin şehirlerdeki endüstriyel arteller. Kruşçev böyle küçük çaplı üretimi imha etti, gölgeler onun yerine geldi.
2. Gölge ekonomi, SSCB'nin merkezi bölgelerinde değil, ülkenin çevresinde daha da gelişti. Bu nedenle, G. Grossman, 1970’lerin sonunda “ikinci” ekonomiden elde edilen gelir payının, SSCB’de kentsel nüfusun tüm gelirlerinin% 30’i olduğunu tahmin etmiştir. Aynı zamanda, RSFSR'de ülke ortalamasına yakındı, Belarus, Moldova ve Ukrayna bölgesinde, ortalama değer Güney Kafkasya ve Orta Asya'da% 40,% 50 civarındaydı. Ermenistan'da, etnik Ermeniler arasında, gösterge% 65'e ulaştı. Bazı sendika cumhuriyetlerinde “ikinci” ekonominin hiperrofik gelişimi, bu bölgelerin “kendi kendine yeterli” olduğu yanılsamasını yarattı. Rusya'dan daha yüksek bir yaşam standartlarına sahip olduklarını ve SSCB dışında iyi bir şekilde var olabileceğini ve gelişebileceğini söylüyorlar. Bütün bunlar ulusal cumhuriyetlerdeki ayrılıkçı hareketler için verimli bir zemin oluşturdu.
3. Gölge ekonomi, devlet kaynakları pahasına mevcuttu; bunun önemli bir kısmı, devlet teşebbüslerinin ve kuruluşlarının maddi kaynaklarının çalınması şartı altında normal şekilde işleyebildi. Böylece, yanılsama, gölge ekonominin “beyaz” ekonominin eksikliklerini telafi ettiği yönünde yaratıldı. Ekonominin devlet (ve kollektif çiftlik) sektöründen gölge sektöre kaynakların basitçe bir “yeniden dağıtımı” vardı.
4. Gölge ekonomi yolsuzluğa yol açtı. Gölge yapıların sahipleri devlet teşebbüslerinin ve kuruluşlarının liderlerine ve görevlilerine rüşvet vermekle meşguldü. Hangi amaç için? Böylece en azından gölge işine karışmazlar. Ve maksimum olarak - böyle bir işte ortak olmak, hammadde, mal, araç ve benzeri tedarikinde yardımcı olmak. Bu, ilk mikroekonomik yolsuzluk düzeyidir. Bunu, kolluk kuvvetleri ve genel olarak yerel yönetim organlarının rüşvetiyle ilişkilendirilen ikinci bir bölgesel seviye izler. Gölge işinin bölgesel bir “koruma” sistemi oluşturuluyor. Son olarak, yolsuzluk ülke çapında üçüncü bir seviyeye ulaşıyor. Gölge işletmeler bakanlıklarda ve bölümlerde ekonomik çıkarlarına lobi yapmaya başlar. Ekonomi sadece resmi olarak “planlı” olarak gelişmeye devam ediyor. Gölge seviyedeki işletmelerin etkisi altında ulusal düzeyde idari ekonomik kararlar alınmaya başlandı.
5. Gölge iş dünyasının sahipleri, ülkedeki siyasi iktidara giriş yapmalarına izin veren devasa bir sermaye biriktirdiler. Gölge işletmeler, resmi sosyalist üretim tarzı bile çerçevesinde yaklaşıyorlar. Tam bir kapitalizm restorasyonu hazırlamaya başlarlar. M. Gorbaçov'un perestroyka'nın sahte sloganlarının kudreti altında iktidarda olduğu dönemde gerçekleşti. Bu yeniden yapılanma nihayetinde M. Gorbachev veya A. Yakovlev tarafından başlatılmamıştır. CPSU’dan gelen “reformcuların” hareket ettiği emirlerle gölge sermaye tarafından örgütlendi.