Bu yazı 26 Şubat 2021’de Financial Times’da “Yuval Noah Harari: Lessons from a year of Covid” başlığı altında yayınlanmıştır ve büyük oranda aslına sadık kalınarak çevirilmiştir. Yazının orijinal buradan ulaşabilirsiniz.
Geniş bir tarihsel perspektiften Covid-19 yılını nasıl özetleyebiliriz? Birçok insan, koronavirüsün aldığı korkunç bedelin, doğanın gücü karşısında insanlığın çaresizliğini gösterdiğine inanıyor. Aslında 2020, insanlığın çaresizlikten çok uzak olduğunu gösterdi. Salgınlar artık doğanın kontrol edilemez güçleri değildir. Bilim onları yönetilebilir bir mücadeleye dönüştürdü.
O halde neden bu kadar çok ölüm ve acı yaşandı? Kötü siyasi kararlar yüzünden. Önceki çağlarda, insanlar Kara Ölüm gibi bir veba ile karşı karşıya kaldıklarında, buna neyin sebep olduğu veya nasıl durdurulabileceği hakkında hiçbir fikirleri yoktu.
1918 gribi vurduğunda, dünyanın en iyi bilim adamları ölümcül virüsü tanımlayamadılar, alınan karşı önlemlerin çoğu işe yaramazdı ve etkili bir aşı geliştirme girişimleri boşunaydı. Covid-19 ile çok farklıydı. Potansiyel yeni bir salgınla ilgili ilk alarm zilleri Aralık 2019’un sonunda çalmaya başladı. 10 Ocak 2020’ye kadar bilim adamları sadece sorumlu virüsü izole etmekle kalmadı, aynı zamanda genomunu da sıraladı ve bilgileri çevrimiçi yayınladı.
Birkaç ay içinde, hangi önlemlerin enfeksiyon zincirlerini yavaşlatıp durdurabileceği netleşti. Bir yıldan kısa bir süre içinde birkaç etkili aşı seri üretime geçti. İnsanlar ve patojenler arasındaki savaşta, insanlar hiç bu kadar güçlü olmamıştı.
Hayatı çevrimiçine taşımak
Covid yılı, biyoteknolojinin eşi benzeri görülmemiş başarılarının yanı sıra bilgi teknolojisinin gücünün de altını çizdi. Önceki çağlarda insanlık salgınları nadiren durdurabiliyordu çünkü insanlar enfeksiyon zincirlerini gerçek zamanlı olarak izleyemiyordu ve uzun süreli karantinaların ekonomik maliyeti çok yüksekti.
1918’de korkunç griple gelen insanları karantinaya alabilirdiniz, ancak semptom öncesi veya asemptomatik taşıyıcıların hareketlerini izleyemezdiniz. Ve bir ülkenin tüm nüfusuna birkaç hafta evde kalmasını emrederseniz, bu ekonomik yıkıma, sosyal çöküşe ve kitlesel açlığa neden olurdu.
Buna karşılık, 2020’de dijital gözlem, hastalık vektörlerini izlemeyi ve saptamayı çok daha kolay hale getirdi, bu da karantinanın hem daha seçici hem de daha etkili olabileceği anlamına geliyor. Daha da önemlisi, otomasyon ve internet, en azından gelişmiş ülkelerde, genişletilmiş karantinaları uygulanabilir hale getirdi. Gelişmekte olan dünyanın bazı bölgelerinde insan deneyimi hala geçmişteki belaları anımsatırken, gelişmiş dünyanın çoğunda dijital devrim her şeyi değiştirdi.
Tarımı düşünün. Binlerce yıldır gıda üretimi insan emeğine dayanıyordu ve insanların yaklaşık yüzde 90’ı çiftçilikle uğraşıyordu. Bugün gelişmiş ülkelerde artık durum böyle değil. ABD’de insanların yalnızca yüzde 1,5’i çiftliklerde çalışıyor, ancak bu yalnızca herkesi evde beslemek için değil, aynı zamanda ABD’yi önde gelen bir gıda ihracatçısı yapmak için de yeterli. Neredeyse tüm çiftlik işleri, hastalığa karşı bağışıklığı olan makineler tarafından yapılır. Bu nedenle karantinaların çiftçilik üzerinde sadece küçük bir etkisi vardır.
Kara Ölüm’ün zirvesinde bir buğday tarlası hayal edin. Çiftçilere hasat zamanı evde kalmalarını söylersen açlıktan ölürsün. Çiftçilere gelip hasat etmelerini söylerseniz birbirlerine bulaşabilirler. Ne yapalım?
Şimdi aynı buğday tarlasını 2020’de hayal edin. Tek bir GPS güdümlü biçerdöver, tüm tarlayı çok daha fazla verimlilikle ve sıfır enfeksiyon şansıyla hasat edebilir. 1349’da ortalama bir çiftçi günde yaklaşık 5 kile hasat ederken, 2014’te bir biçerdöver günde 30.000 kile hasat ederek rekor kırdı. Sonuç olarak, Covid-19’un buğday, mısır ve pirinç gibi temel mahsullerin küresel üretimi üzerinde önemli bir etkisi olmamıştır.
İnsanları beslemek için tahıl toplamak yetmez. Ayrıca bazen binlerce kilometreden fazla taşımanız gerekir. Tarihin çoğunda ticaret, pandemi hikayesindeki ana kötülerden biriydi. Ölümcül patojenler, ticari gemilerde ve uzun mesafeli karavanlarda dünyayı dolaştı. Örneğin, Kara Ölüm, İpek Yolu boyunca Doğu Asya’dan Orta Doğu’ya otostop çekti ve onu Avrupa’ya taşıyan Ceneviz ticaret gemileriydi. Ticaret böylesine ölümcül bir tehdit oluşturuyordu, çünkü her vagonun bir vagona ihtiyacı vardı, düzinelerce denizcinin küçük deniz gemilerini bile işletmesi gerekiyordu ve kalabalık gemiler ve hanlar hastalık yuvalarıydı.
“Otomasyon ve internet, en azından gelişmiş ülkelerde, genişletilmiş karantinaları uygulanabilir hale getirdi”
2020’de küresel ticaret, çok az insanı kapsadığı için aşağı yukarı sorunsuz bir şekilde işlemeye devam edebilir. Günümüzün büyük ölçüde otomatikleştirilmiş bir konteyner gemisi, tüm erken modern bir krallığın ticaret filosundan daha fazla ton taşıyabilir. 1582’de İngiliz ticaret filosu toplam 68.000 ton taşıma kapasitesine sahipti ve yaklaşık 16.000 denizci gerektiriyordu. 2017 yılında vaftiz edilen konteyner gemisi OOCL Hong Kong, sadece 22 kişilik bir mürettebat gerektirirken yaklaşık 200.000 ton yük taşıyabiliyor.
Doğru, yüzlerce turistin bulunduğu yolcu gemileri ve yolcularla dolu uçaklar Covid-19’un yayılmasında büyük rol oynadı. Ancak turizm ve seyahat ticaret için gerekli değildir. Turistler evde kalabilir ve iş adamları Zoom yapabilir, otomatik hayalet gemiler ve neredeyse insansız trenler küresel ekonomiyi hareket ettirir. Uluslararası turizm 2020’de düşerken, küresel deniz ticareti hacmi sadece yüzde 4 azaldı.
Otomasyon ve dijitalleşmenin hizmetler üzerinde daha da derin bir etkisi oldu. 1918’de ofislerin, okulların, mahkemelerin veya kiliselerin kilit altında çalışmaya devam etmesi düşünülemezdi. Öğrenciler ve öğretmenler evlerine kapanıyorlarsa, nasıl ders verebilirsiniz? Bugün cevabı biliyoruz. Çevrimiçi geçişin pek çok dezavantajı var, en azından muazzam zihinsel ücret değil. Ayrıca avukatların mahkemede kedi gibi görünmesi gibi daha önce hayal bile edilemeyecek sorunlar yarattı . Ancak bunun yapılabileceği gerçeği şaşırtıcı.
1918’de insanlık yalnızca fiziksel dünyada yaşıyordu ve ölümcül grip virüsü bu dünyayı kasıp kavurduğunda insanlığın kaçacak yeri yoktu. Bugün çoğumuz iki dünyada yaşıyoruz – fiziksel ve sanal. Koronavirüs fiziksel dünyada dolaştığında, birçok insan hayatlarının çoğunu virüsün takip edemediği sanal dünyaya kaydırdı.
Tabii ki, insanlar hala fiziksel varlıklardır ve her şey dijitalleştirilemez. Covid yılı, birçok düşük ücretli mesleğin insan uygarlığının korunmasında oynadığı önemli rolü vurguladı: hemşireler, temizlik işçileri, kamyon şoförleri, kasiyerler, teslimatçılar. Her medeniyetin barbarlıktan sadece üç öğün uzakta olduğu sıklıkla söylenir. 2020’de teslimatçılar medeniyeti bir arada tutan ince kırmızı çizgiydi. Fiziksel dünyadaki en önemli yaşam çizgilerimiz oldular.
Internet ayakta kaldı
İnsanlık çevrimiçi etkinlikleri otomatikleştirir, dijitalleştirir ve değiştirirken, bizi yeni tehlikelere maruz bırakır. Covid yılı ile ilgili en dikkat çekici şeylerden biri de internetin kopmamış olmasıdır. Fiziksel bir köprüden geçen trafik miktarını aniden arttırırsak, trafik sıkışıklığı ve hatta belki de köprünün çökmesini bekleyebiliriz. 2020’de okullar, ofisler ve kiliseler neredeyse bir gecede çevrimiçi oldu, ancak internet devam etti.
Bunu düşünmek için neredeyse hiç durmuyoruz, ama yapmalıyız. 2020’den sonra, tüm bir ülke fiziksel olarak tecrit altındayken bile hayatın devam edebileceğini biliyoruz. Şimdi dijital altyapımız çökerse ne olacağını hayal etmeye çalışın.
Bilgi teknolojisi bizi organik virüslere karşı daha dirençli hale getirdi, ancak aynı zamanda bizi kötü amaçlı yazılımlara ve siber savaşa karşı çok daha savunmasız hale getirdi. İnsanlar sık sık soruyor: “Sıradaki Covid ne?” Dijital altyapımıza yönelik bir saldırı önde gelen bir adaydır. Koronavirüsün dünyaya yayılması ve milyonlarca insana bulaşması birkaç ay sürdü. Dijital altyapımız bir günde çökebilir. Ve okullar ve ofisler çevrimiçi ortamda hızla değişebilirken, e-postadan salyangoz postaya geçmenin ne kadar zaman alacağını düşünüyorsunuz?
Yuval Noah Harari: ‘Pandemiler artık doğal afet değil, siyasi başarısızlıklardır’
Neyi sayıyoruz?
Covid yılı, bilimsel ve teknolojik gücümüzün daha da önemli bir sınırlamasını ortaya çıkardı. Bilim siyasetin yerini alamaz. Politikaya karar vermeye geldiğimizde, birçok çıkar ve değeri göz önünde bulundurmalıyız ve hangi çıkar ve değerlerin daha önemli olduğunu belirlemenin bilimsel bir yolu olmadığından, ne yapmamız gerektiğine karar vermenin bilimsel bir yolu yoktur.
Örneğin, karantina uygulanıp uygulanmamaya karar verilirken, “Karantinayı uygulamazsak kaç kişi Kovid-19’a yakalanır?” diye sormak yeterli değildir. Ayrıca şunu da sormalıyız: “Bir karantina uygularsak kaç kişi depresyon yaşayacak? Kaç kişi kötü beslenmeden muzdarip olacak? Kaç kişi okulu özleyecek veya işini kaybedecek? Kaç tanesi eşleri tarafından dövülecek ya da öldürülecek?”
Tüm verilerimiz doğru ve güvenilir olsa bile her zaman şunu sormalıyız: “Neyi sayıyoruz? Neyin sayılacağına kim karar veriyor? Rakamları birbirine karşı nasıl değerlendireceğiz?” Bu, bilimsel olmaktan çok politik bir görevdir. Tıbbi, ekonomik ve sosyal hususları dengelemesi ve kapsamlı bir politika geliştirmesi gereken politikacılardır.
Benzer şekilde, mühendisler karantinada çalışmamıza yardımcı olan yeni dijital platformlar ve enfeksiyon zincirlerini kırmamıza yardımcı olan yeni gözetim araçları yaratıyorlar. Ancak dijitalleşme ve gözetim, mahremiyetimizi tehlikeye atıyor ve benzeri görülmemiş totaliter rejimlerin ortaya çıkmasının yolunu açıyor. 2020’de kitlesel gözetim hem daha meşru hem de daha yaygın hale geldi. Salgınla mücadele önemli ama bu süreçte özgürlüğümüzü yok etmeye değer mi? Yararlı gözetim ve distopik kabuslar arasında doğru dengeyi bulmak mühendislerden ziyade politikacıların işidir.
Bir veba zamanında bile bizi dijital diktatörlüklerden korumak için şu üç temel kural izlenebilir. İlk olarak, ne zaman insanlar hakkında veri toplarsanız – özellikle de kendi bedenlerinde olup bitenler hakkında – bu veriler onları manipüle etmek, kontrol etmek veya onlara zarar vermek yerine bu insanlara yardım etmek için kullanılmalıdır. Kişisel doktorum benim hakkımda çok özel şeyler biliyor. Bunu kabul ediyorum, çünkü doktoruma bu verileri benim yararıma kullanacağına güveniyorum. Doktorum bu verileri herhangi bir şirkete veya siyasi partiye satmamalı. Kurabileceğimiz her türlü “pandemi gözetim otoritesi” ile aynı olmalıdır.
İkincisi, gözetim her zaman iki yönlü olmalıdır. Gözetim sadece yukarıdan aşağıya doğru gidiyorsa, bu diktatörlüğe giden en yüksek yoldur. Bu nedenle, bireylerin gözetimini ne zaman artırırsanız, aynı zamanda hükümetin ve büyük şirketlerin gözetimini de artırmalısınız. Örneğin, mevcut krizde hükümetler muazzam miktarlarda para dağıtıyor. Fon tahsis süreci daha şeffaf hale getirilmelidir. Bir vatandaş olarak, kimin neyi alacağını ve paranın nereye gittiğine kimin karar verdiğini kolayca görmek istiyorum. Paranın, sahipleri bir bakanla arkadaş olan büyük bir şirkete değil, gerçekten ihtiyacı olan işletmelere gittiğinden emin olmak istiyorum. Hükümet bir pandeminin ortasında böyle bir izleme sistemi kurmanın çok karmaşık olduğunu söylüyorsa, buna inanmayın.
Üçüncüsü, hiçbir zaman çok fazla verinin tek bir yerde toplanmasına izin vermeyin. Ne salgın sırasında ne de bittiğinde… Veri tekeli, diktatörlüğün reçetesidir. Dolayısıyla, pandemiyi durdurmak için insanlar hakkında biyometrik veriler topluyorsak, bunu polis yerine bağımsız bir sağlık otoritesi yapmalıdır. Ve ortaya çıkan veriler, bakanlıkların ve büyük şirketlerin diğer veri ambarlarından ayrı tutulmalıdır. Elbette, bu bazı verimsizlikler yaratacaktır. Ancak verimsizlik bir özelliktir, hata değil. Dijital diktatörlüğün yükselişini engellemek mi istiyorsunuz? İşleri en azından biraz verimsiz tutun.
Politikacılar üzerine
2020’nin benzeri görülmemiş bilimsel ve teknolojik başarıları Covid-19 krizini çözmedi ancak salgını doğal bir felaketten siyasi bir ikileme dönüştürdüler. Kara Ölüm milyonları öldürdüğünde, kimse krallardan ve imparatorlardan fazla bir şey beklemiyordu. Kara Ölüm’ün ilk dalgasında tüm İngilizlerin yaklaşık üçte biri öldü, ancak bu, İngiltere Kralı III. Edward’ın tahtını kaybetmesine neden olmadı. Salgını durdurmak açıkça yöneticilerin gücünün ötesindeydi, bu yüzden kimse başarısızlık için onları suçlamadı.
Ama bugün insanlık Covid-19’u durdurmak için bilimsel araçlara sahip. Vietnam’dan Avustralya’ya kadar birçok ülke, aşı olmadan bile mevcut araçların salgını durdurabileceğini kanıtladı. Ancak bu araçların ekonomik ve sosyal değerleri yüksektir. Virüsü yenebiliriz ancak zaferin bedelini ödemeye istekli olduğumuzdan emin değiliz. Bu nedenle bilimsel başarılar politikacıların omuzlarına büyük bir sorumluluk yüklemiştir.
“Yararlı gözetim ve distopik kabuslar arasında doğru dengeyi bulmak mühendislerden ziyade politikacıların işidir.”
Ne yazık ki, pek çok politikacı bu sorumluluğu yerine getiremedi. Örneğin, ABD ve Brezilya’nın popülist başkanları tehlikeyi hafife aldılar, uzmanlara kulak asmayı reddettiler ve bunun yerine komplo teorileri sattılar. Sağlam bir federal eylem planı ve eyalet ve belediye yetkililerinin salgını durdurmaya yönelik girişimlerini sabote etmediler. Trump ve Bolsonaro yönetimlerinin ihmali ve sorumsuzluğu yüzbinlerce önlenebilir ölümle sonuçlandı.
Birleşik Krallık’ta hükümet başlangıçta Covid-19’dan çok Brexit ile meşgul görünüyor. Johnson yönetimi, tüm izolasyonist politikalarına rağmen İngiltere’yi gerçekten önemli olan tek şeyden soyutlamayı başaramadı: virüs. Memleketim İsrail de siyasi kötü yönetimden zarar gördü. Tayvan, Yeni Zelanda ve Kıbrıs’ta olduğu gibi, İsrail de aslında sınırları kapalı ve tek bir ana giriş kapısı olan Ben Gurion Havalimanı olan bir “ada ülkesi”. Bununla birlikte, pandeminin zirvesinde Netanyahu hükümeti, yolcuların karantinaya alınmadan ve hatta uygun bir tarama yapılmadan havaalanından geçmelerine izin verdi ve kendi karantina politikalarını uygulamayı ihmal etti.
Hem İsrail hem de Birleşik Krallık, daha sonra aşıların yaygınlaştırılmasında ön saflarda yer aldı, ancak erken yanlış değerlendirmeleri onlara çok pahalıya mal oldu. Britanya’da pandemi, 120.000 kişinin hayatını kaybetmesine yol açtı ve onu ortalama ölüm oranlarında dünyada altıncı sıraya yerleştirdi. Bu arada İsrail, teyit edilmiş en yüksek yedinci ortalama vaka oranına sahip ve felakete karşı koymak için Amerikan şirketi Pfizer ile bir “ veri aşıları ” anlaşmasına başvurdu. Pfizer, büyük miktarda değerli veri karşılığında İsrail’e tüm nüfus için yeterli aşı sağlamayı kabul etti, mahremiyet ve veri tekeli ile ilgili endişeleri artırdı ve vatandaşların verilerinin şu anda en değerli devlet varlıklarından biri olduğunu gösterdi.
Bazı ülkeler çok daha iyi performans gösterirken, insanlık bir bütün olarak şimdiye kadar pandemiyi kontrol altına almakta veya virüsü yenmek için küresel bir plan tasarlamakta başarısız oldu. 2020’nin ilk ayları bir kazayı ağır çekimde izlemek gibiydi. Modern iletişim, dünyanın dört bir yanındaki insanların görüntüleri önce Wuhan’dan, sonra İtalya’dan ve daha sonra giderek daha fazla ülkeden gerçek zamanlı olarak görmelerini sağladı – ancak felaketin dünyayı sarmasını durduracak hiçbir küresel liderlik ortaya çıkmadı. Araçlar oradaydı, ancak çoğu zaman politik bilgelik eksikti.
Yabancılar kurtarmaya gelirse
Bilimsel başarı ve siyasi başarısızlık arasındaki boşluğun bir nedeni, bilim adamlarının küresel olarak işbirliği yapması, oysa politikacıların kan davası açma eğiliminde olmasıdır. Çok fazla stres ve belirsizlik altında çalışan bilim adamları, dünyanın her yerindeki bilgileri özgürce paylaştılar ve birbirlerinin bulgularına ve içgörülerine güvendiler. Uluslararası ekipler tarafından birçok önemli araştırma projesi yürütülmüştür. Örneğin, karantina önlemlerinin etkinliğini gösteren önemli bir çalışma, biri Birleşik Krallık’ta, üçü Çin’de ve beşi ABD’de olmak üzere dokuz kurumdan araştırmacılar tarafından ortaklaşa yürütülmüştür.
Buna karşılık, politikacılar virüse karşı uluslararası bir ittifak kuramadılar ve küresel bir plan üzerinde anlaşamadılar. Dünyanın önde gelen iki süper gücü ABD ve Çin, birbirlerini hayati bilgileri saklamakla, dezenformasyon ve komplo teorilerini yaymakla ve hatta virüsü kasten yaymakla suçladılar. Çok sayıda başka ülke, pandeminin ilerleyişi hakkında görünüşte tahrif etti veya verileri sakladı.
Küresel işbirliğinin olmayışı, sadece bu bilgi savaşlarında değil, daha da kıt tıbbi ekipman üzerindeki çatışmalarda kendini gösteriyor. Birçok işbirliği ve cömertlik örneği olmasına rağmen, mevcut tüm kaynakları bir araya getirmek, küresel üretimi düzene sokmak ve malzemelerin adil dağıtımını sağlamak için ciddi bir girişimde bulunulmamıştır. Özellikle “ aşı milliyetçiliği ”, nüfuslarını aşılayabilen ülkeler ile aşılayamayan ülkeler arasında yeni bir tür küresel eşitsizlik yaratıyor.
Birçoğunun bu pandemi hakkında basit bir gerçeği anlayamadığını görmek üzücü: Virüs herhangi bir yere yayılmaya devam ettiği sürece hiçbir ülke kendini gerçekten güvende hissedemez. İsrail veya Birleşik Krallık’ın virüsü kendi sınırları içinde ortadan kaldırmayı başardığını varsayalım, ancak virüs Hindistan, Brezilya veya Güney Afrika’daki yüz milyonlarca insan arasında yayılmaya devam ediyor. Uzak bir Brezilya kasabasında yeni bir mutasyon aşıyı etkisiz hale getirebilir ve yeni bir enfeksiyon dalgasına neden olabilir.
Mevcut acil durumda, küresel bir iş birliği ulusal çıkarları geçersiz kılmayacaktır. Ancak, mevcut acil durumda, küresel işbirliği fedakarlık değil ulusal çıkarların sağlanması için esastır.
Dünya için anti-virüs
2020’de olanlarla ilgili tartışmalar uzun yıllar yankılanacak. Ancak tüm siyasi kamplardan insanlar en az üç ana ders üzerinde anlaşmalıdır.
Öncelikle dijital altyapımızı korumamız gerekiyor. Bu pandemi sırasında kurtuluşumuz oldu, ancak yakında daha da kötü bir felaketin kaynağı olabilir.
İkincisi, her ülke kendi halk sağlığı sistemine daha fazla yatırım yapmalıdır. Bu apaçık görünüyor, ancak politikacılar ve seçmenler bazen en bariz dersi görmezden gelmeyi başarıyorlar.
Üçüncüsü, pandemileri izlemek ve önlemek için güçlü bir küresel sistem kurmalıyız. İnsanlar ve patojenler arasındaki asırlık savaşta, cephe hattı her insanın vücudundan geçer. Bu çizgi gezegenin herhangi bir yerinde ihlal edilirse, hepimizi tehlikeye atar. En gelişmiş ülkelerdeki en zengin insanlar bile, en az gelişmiş ülkelerdeki en fakir insanları korumak için kişisel çıkarlara sahiptir. Yeni bir virüs, uzak bir ormandaki fakir bir köyde yarasadan insana bulaşırsa, birkaç gün içinde bu virüs Wall Street’te yürüyebilir.
Böyle bir küresel veba karşıtı sistemin iskeleti, Dünya Sağlık Örgütü ve diğer birçok kurum şeklinde zaten mevcuttur. Ancak bu sistemi destekleyen bütçeler yetersiz ve neredeyse hiç siyasi gücü yoktur. Bu sisteme biraz siyasi nüfuz ve çok daha fazla para vermemiz gerekiyor, böylece tamamen kendi kendine hizmet eden politikacıların kaprislerine bağımlı olmayacak. Daha önce belirtildiği gibi, seçilmemiş uzmanların önemli politik kararları almakla görevlendirilmesi gerektiğine inanmıyorum. Bu, politikacıların tasarrufunda kalmalı. Ancak bir tür bağımsız küresel sağlık otoritesi, tıbbi verileri derlemek, potansiyel tehlikeleri izlemek, alarmları yükseltmek ve araştırma ve geliştirmeyi yönlendirmek için ideal bir platform olacaktır.
Birçok insan, Covid-19’un yeni bir pandemi dalgasının başlangıcını işaret etmesinden korkuyor. Ancak yukarıdaki dersler uygulanırsa, Covid-19 şoku aslında pandemilerin daha az yaygınlaşmasına neden olabilir. İnsanlık yeni patojenlerin ortaya çıkmasını engelleyemez. Bu, milyarlarca yıldır devam eden ve gelecekte de devam edecek olan doğal bir evrim sürecidir. Ancak bugün insanlık, yeni bir patojenin yayılmasını ve bir salgın haline gelmesini önlemek için gerekli bilgi ve araçlara sahip.
Yine de Covid-19 2021’de yayılmaya ve milyonları öldürmeye devam ederse veya 2030’da daha da ölümcül bir salgın insanlığı vurursa, bu ne kontrol edilemez bir doğal felaket ne de Tanrı’dan bir ceza olacaktır. İnsani bir başarısızlık, daha doğrusu siyasi bir başarısızlık olacaktır.