I. Dünya Savaşı
CÎHAN HARBÎ ya da HARBİ UMUMÎ olarak da bilinir,
1914-18 arasında Avrupa, Rusya, Ortadoğu, ABD ve başka bazı bölgeleri kapsayan uluslararası savaş.
Almanya, Avusturya-Macaristan, Bulgaristan ve Ösmanlı Devletiııin oluşturduğu İttifak Devletleri ile Fransa, İngiltere, Rusya, İtalya, Japonya ve ABDnin (1917) oluşturduğu İtilaf Devletlerini karşı karşıya getiren bu savaş, İttifak Devletlerinin yenilgisiyle sona erdi.
SAVAŞI HAZIRLAYAN NEDENLER.
Sanayi Devrimini geçirmiş ilk ülke olarak dünyanın bir numaralı ticari devleti olan ve en uzak yerlere kadar yayılmış bir imparatorluk kuran İngiltere, 1870ten sonra bu üstünlüğünü sürdürmekle birlikte, giderek yükselen genç devletlerin tehdidiyle karşı karşıya geldi. Bu devletlerin başında hızla büyüyen ekonomisine yeni pazarlar arayan ve dünyadaki yerini almak için uluslararası sulara çıkmak isteyen Almanya yer alıyordu. 19. yüzyılın son çeyreğinde büyük devletlerin dünyanın çeşitli yerlerindeki çıkar çatışmaları da alevlenmeye hazır bir dizi sıcak bölge yaratmış bulunuyordu. Avusturya-Macaristan ile Rusyanın Balkanlarda egemenlik kurma çabaları Avrupada uzun yıllar süren uyumu bozan ilk etken oldu. Bu arada Asyanın güneyinde bir dizi sömürge edinerek Çine sızan Ingiltere ve Fransa ile Orta Asyaya doğru yayılan Rusya birçok yerde karşı karşıya gelmeye başladı. Birçok devletin ilgisini çeken Afrikayı paylaşma mücadelesi hızlı bir tırmanışa girdi. İngilterenin, Afrikanın Kuzey ve güneyindeki sömürgelerini birleştirme tasarısı, Fransayı bu yolu kesmek üzere Batıdan Doğuya doğru ilerlemeye yöneltti. Bütün bu gelişmeler Avrupadaki ittifak sistemlerinde de çeşitli değişiklikler yarattı.
Bismarck sonrasında Weltpolitik (dünya politikası) izlemeye başlayan Almanyanın Avusturya-Macaristan ile sıkı bir yakınlaşmaya girmesi, Rusyanın borç para aldığı Fransa ile giderek askeri bir ittifak kurmasına yol açtı. Çıkarlarını korumak için Avrupanın bölünmüşlüğünü sürdürmeye yönelik bir denge politikası sürdüren İngiltere, bu gelişme üzerine rakiplerinden bazılarını tarafsızlaştırmaya ağırlık vermeye başladı. Bu doğrultuda Almanya ile sürdürdüğü görüşmeler sonuçsuz kaldı. Ama Güneydoğu Asyada Fransa ile baş gösteren sürtüşmeleri dengelemek amacıyla, Asyanın yeni bir emperyalist gücü olan Japonya ile anlaşmayı başardı (1902).
Uzun yıllardan beri Fransa ile ilişkileri bozuk olan İtalya, Doğu Afrikadaki girişimlerinde yenilgiye uğramasından sonra, bu ülkeye karşı yürüttüğü gümrük savaşma son verdi; Trablus üzerindeki emellerinin tanınması karşılığında Fransaya Afrikada destek vermeye başladı. Bir süre sonra İngiltere-Fransa ilişkilerinde başlayan yumuşama, diplomatik dengeleri altüst etti. Fransanın geleneksel rekabete son verme önerisi, Almanyada aradığını bulamayan İngiltereden olumlu bir yanıt gördü. Uzun görüşmeler sonunda 1904te imzalanan Entente Cordiale (1904) ile, iki ülke arasında karşılıklı ödünlere dayalı bir uzlaşma havası doğdu.
Tam bu sırada patlak veren Rus-Japon Savaşı, bu ülkelerle karşıt ittifak ilişkileri içinde bulunan Fransa ve Ingilterenin ortak bir tarafsızlık politikası gütmesi nedeniyle, yerel düzeyde kaldı. Buna karşılık Fas konusunda Fransa ile Almanya arasında baş gösteren bunalımda, İngiltere müttefiki Fransayı kararlı bir biçimde destekledi. Almanyanın giderek güçlenen donanmasından ürken Ingiltere, Japonya karşısındaki yenilgiyle güç duruma giren Rusya ile Asyadaki rekabete son veren bir anlaşma yapma planağım buldu (1907). Böylece Fransa, İngiltere ve Rusya arasındaki Üçlü İttifak kurulmuş oldu.
Rusyanın 1905 yenilgisini ve Osmanlı Devletinde II. Meşrutiyetin ilanının (1908) yarattığı iktidar boşluğunu fırsat bilen Avusturya-Macaristan, çatışmanın dondurulmuş olduğu Balkanlarda harekete geçti. Almanyanın bu ülkeye verdiği destek karşısında gerilemek zorunda kalan Rusya, 1912de Balkan ülkelerinin birleşerek OsmanlI Devletine savaş açmasını sağladı ve böylece bölgede yeniden inisiyatifi ele geçirdi. OsmanlIların ağır yenilgisinin ardından Balkan ülkelerinin birbirleriyle savaşa tutuşması, Avrupanın büyük devletlerini duruma el koymaya yöneltti. Gerçekleştirilen bir dizi antlaşma görünüşte bir barış havası yaratır gibi olduysa da, Güney Slav milliyetçiliğinin odağı haline gelen Sırbistan ile Avusturya-Macaristan arasında keskin bir düşmanlığın tohumu da atılmış oldu. İmparatorluk içindeki öteki milliyetlerin ayaklanmasından çekinen Avusturyanın Sırbistana ders vermeye çalışması, Avrupanın barut fıçısı olarak kabul edilen Balkanlarda I. Dünya Savaşına yol açacak kıvılcımın parlamasına yol açtı.
SAVAŞIN PATLAK VERMESİ.
Gavrilo Princip adlı bir Sırp milliyetçisinin askeri manevraları denetlemek için Bosnada bulunan Avusturya veliaht prensi Franz Ferdinandla karısını 28 Haziran 1914te öldürmesi, öteden beri Sırbistana gözdağı vermek isteyen Avusturyaya gereken fırsatı yaratmış oldu. Almanyanın Rus müdahalesini önleyeceğine güvenen Avusturya, 23 Temmuzda Sırbistana ağır bir ültimatom verdi. Sırbistanın', içişlerine karışma niteliğini taşıyan ültimatom maddelerini reddetmesi üzerine de, diplomatik ilişkilerini keserek kısmi seferberlik ilan etti. 27 Temmuzda Sırbistana resmen savaş açtı ve ertesi gün Belgradı bombalamaya başladı.
Rusya ve Avusturya arasındaki karşılıklı tehditler iki tarafın da genel seferberlik ilan etmesine yol açtı. Bunun üzerine Almanya, Rusyaya seferberliği durdurması için 24 saatlik, Fransaya da tarafsız kalması için 18 saatlik iki ayrı ültimatom verdi (31 Temmuz). Ültimatomların reddedilmesine yanıt olarak Rusyaya savaş açan Almanya, ertesi gün Lüksemburga girdi ve Belçikadan birliklerine tarafsız topraklardan geçiş hakkı vermesini istedi. 3 Ağustosta Fransaya savaş açtıktan hemen sonra Belçikayı işgal etti. Bu durum İngilterenin Almanyaya savaş açmasına neden oldu. Sonraki birkaç hafta içinde ittifak ilişkileri doğrultusunda karşılıklı savaş ilanları birbirini izledi. Buna karşılık İttifak Devletleri ile gizli bir anlaşma yapmış olan Romanya ve saldırıya dönük bir savaşa katılmakla yükümlü olmadığını öne süren İtalya tarafsız kalma yolunu seçtiler. 5 Eylülde Rusya, Fransa ve İngiltere, İttifak Devletleri ile ayrı bir barış antlaşması yapmamayı öngören Londra Antlaşmasım imzaladılar.
SAVAŞIN İLK EVRELERİ.
Schlieffen Planı.
Savaşın patlak vermesinden yıllar önce aynı anda iki ayrı cephede daha üstün kuvvetlerle çarpışma olasılığını göz önüne alan Alman genelkurmayı, buna uygun bir strateji geliştirmiş bulunuyordu. Önce batıda savunma konumunda kalarak doğuda Rus birliklerini etkisiz hale getirecek bir darbe indirmeye ve ardından Fransız birliklerine dönerek karşı saldırıya geçmeye dayanan bu strateji, 1891de genelkurmay başkanı olan Alfred von Schlieffen tarafından tam tersine çevrildi. Buna göre Belçika üzerinden bir saldırıyla kestirmeden Fransa içlerine girilecek ve bu cephenin güvence altına alınmasından sonra Rusyaya kesin bir darbe indirilecekti. Bu plan aynı zamanda Fransanın geri çekilme hattını kesecek bir çevirme harekâtını öngörüyordu. Batı Cephesindeki Alman kuvvetlerinin sekizde yedisini sağ kanada yığmayı gerektiren bu strateji daha sonraları sol kanattan gelebilecek bir saldırı olasılığı göz önüne alınarak bir ölçüde yumuşatıldı ve çevirme harekâtının yönü Parisin batısı yerine kuzeye alındı. 1905te genelkurmay başkanlığını üstlenen Helmuth von Moltke (Genç) bu planı temelde değiştirmeden benimsedi.
Doğu Cephesi stratejisi.
Çarlık Rusyasınm en batıdaki toprağı olan Rusya Polonyası, Almanya ve Avusturya arasına sokulmuş geniş bir kama oluşturmaktaydı. Ulaşım yetersizliği nedeniyle Rusyanın buraya kısa sürede asker sevk edemeyeceğini göz önüne alan Almanya, saldırıya açık bu bölgeye hemen girilmesinden yana değildi. Ama daha doğuda Rusya ile uzun bir sınırı bulunan ve İtalya ile Slav azınlıklarından çekinen Avusturyanın baskısı üzerine Moltke, Batı Cephesindeki harekât sırasında bu bölgede Rusyayı oyalayabilecek bir saldırıyı kabul etti. Almanyayı bir yana bırakarak bütün kuvvetlerini öncelikle Avusturya cephesine sürmeye eğilimli olan Rusyada, Fransanın önerileri doğrultusunda, aynı anda iki orduyla Doğu Prusyaya ve dört orduyla Galiçyaya saldırmaya dayanan bir strateji benimsedi.
Batılı İtilaf Devletleri nin stratejisi.
Fransa 1870 sonrasında olası bir Alman baskınını durdurmayı ve ardından karşı saldırıya geçmeyi öngören bir strateji çizmişti. Ama Rusya ve İngiltere ile kurulan ittifaklardan cesaret alarak, 1911de doğrudan saldırıya dönük bir strateji değişikliği yaptı. Genelkurmay Başkanı J.J.C. Joffreın bu amaçla hazırladığı XVII. Plan, Alman saldırısının Ardennes üzerinden yapılacağı düşüncesiyle, Lorraineden geçerek Saara saldırmayı ve kuzeyde ilerleyecek Alman kuvvetlerini vurmayı öngörüyordu. Bu arada İngiliz Sefer Birliğinin de (BEF) bu cepheye destek vermesi bekleniyordu.
1914te Batı Cephesi.
Savaşın patlak vermesiyle birlikte Belçikaya giren Alman ordularına yol açmak için saf dışı edilmesi gereken Liege, 5-7 Ağustosta düştü. Daha sert bir direniş gösteren öteki kaleler ancak ağır obüslerin yetişmesinden sonra alınabildi. Bu arada Gete Irmağı ile Brüksel arasında sıkışan Belçika ordusu Anversteki müstahkem mevzilere çekilmek zorunda kaldı. Alman 1. Ordusu 20 Ağustosta Brüksele girerken, 2. Ordu da Meuse yolu üzerindeki son engel olan Namur önlerine vardı.
14 Ağustosta başlatılan Lorrainee yönelik Fransız saldırısı 20-22 Ağustosta durdurulunca, Joffre, Belçikaya giren Alman ordularını Meuse-Ardennes bölgesinde kıskaca almaya çalıştı. Ama kıskacın sağ kolu püskürtülürken, sol kol da Alman orduları arasında sıkıştı. Monsa kadar ilerlemiş olan BEF kuvvetleri, Namurun düşmesinden sonra korumasız sol kanattan çevrilme korkusuyla geri çekildi. Bu gelişmeler üzerine Joffre, Fransız Cephesinin merkez ve sol kanadını Verdunu eksen alan bir hatta kaydırarak Parisin kuzeyine yeni bir ordu yerleştirdi. Bu sırada sağ kanadı zayıflayan ve çevirme harekâtının yönünü güneybatıya doğru değiştirmek zorunda kalan Almanya, Verdunun batısına yönelerek Fransız sağ kanadını kuşatma yoluna gitti.
Joffre savunmasız kalan Alman sağ kanadına karşı 5 Eylülde genel bir saldırı başlattı. Marne Vadisinde bulunan Alman ordularının savunma amacıyla ikiye ayrılması, Fransız ve İngiliz birliklerinin ilerleyebileceği bir boşluk doğurdu. Bu tehlike karşısında Alman komutanlar geri çekilme emri verdiler. Bu sırada Lorrainede girişilen saldırı da başarısızlığa uğrayınca, Alman sağ kanadı daha kuzeyde Aşağı Aisne ve Chemin-des-Dames Sırtına doğru çekildi. Almanların İtilaf kuvvetlerinin ilerleyişini durdurmasıyla, eylül sonlarında bir siper sâvaşı başladı.
Böylece her iki taraf da umutlarını birbirlerinin batı kanatlarını kuşatmaya bağladı.
Belçika ordusunun yarma harekâtları ve İngilizlerin Belçika kıyılarına çıkarma yapma tehlikesi karşısında, Almanlar 28 Eylül de Anversi ağır top ateşi altına aldılar. Anversin 11 Ekimde düşmesine karşın, İngilizlerin gönderdiği deniz ve kara birlikleri Belçika ordusunun Flandre kıyıları boyunca çekilerek yenilgiden kurtulmasını sağladı. Alman sağ kanadını arkadan çevirmeye yönelik iki girişimleri sonuçsuz kalan Fransızlar, daha kuzeyde BEF ile birlikte yeni bir girişim için hazırlıklara başladılar. 14 Eylülde Moltkenin yerine geçen Erich von Falkenhayn, bu gelişmeyi görerek savunmayı pekiştirmek üzere Lorrainedeki bir orduyu kuzeye kaydırdı. Ayrıca kıyı kesimini temizleyerek İtilaf kuvvetlerinin batı kanadını çökertecek bir saldırı planı yaptı. İngiliz birliklerinin 19 Ekimde Ypresten (Ieper) başlattığı saldırının ertesi günü Alman ileri harekâtı da başladı. Belçika birliklerinin mevzilerinden çekilmesiyle Almanlar kıyıya doğru yöneldiler. İtilaf kuvvetlerinin aleyhine gelişen Ypres Çarpışması, Fransız birliklerinin 22 Kasımda İngilizlerin direnişini takviye etmesinden sonra yavaşlayarak siper savaşına dönüştü.
1914te Doğu Cephesi.
Rus başkomutanı Grandük Nikolay Nikolayeviçin yeterli hazırlık yapmadan Doğu Prusyaya karşı giriştiği kıskaç harekâtı, 19-20 Ağustosta Gum- binnende kazanılan çarpışmanın ardından yavaş bir ilerleme gösterdi. Bundan yararlanan Almanlar kuvvetlerini toparlayıp Rus 2. Ordusunu iki yandan kuşatarak yarı yarıya yok ettiler. Eylül ortalarında Rus birliklerini Doğu Prusyadan çıkardıktan sonra, asıl kuvvetlerini Avusturya saldırısının durakladığı Polonyanın güneybatısındaki Czçstochowa-Kraköw Cephesine kaydırdılar. Almanların Varşovaya, AvusturyalIların Przemysle karşı aynı anda başlattığı saldırılar, Rusların cepheye asker sevkiyatını tamamlamasıyla ekim sonlarında çıkmaza girdi. Almanlar Silezyaya doğru ilerleyen üstün Rus birliklerini ikiye ayırarak bu geniş çaplı harekâtı bozmayı başardılar. Aralık ortalarında bu cephede Varşova önlerindeki Bzura-Rawka hattına çekilmek zorunda kalan Ruslar, Galiçyada da eski siperlerine döndüler.
1914 Sırp seferi.
Avusturyanın bu cephede az bir kuvvetle başlattığı ilk saldırıyı Sırplar kolayca durdurdu. Eylül başlarında Sırpların Sava Irmağı üzerinde giriştiği karşı saldırı, Avusturyanın batıda Bosnadan yeni bir harekât başlatmasıyla kırıldı. Avusturya, çıkmaza giren savaşı üçüncü bir saldırıyla lehine çevirerek 30 Kasımda Belgrada girdiyse de, toparlanan Sırp kuvvetleri 15 Aralıkta kenti geri aldı ve Avusturya ordusunu bozguna uğrattı.
Osmanlı Devletinin savaşa girmesi.
Özellikle Rusyanın Boğazlar üzerindeki tehdidi karşısında Almanya ile ittifakı çıkar yol gören Osmanlı yönetimi, 2 Ağustosta, Rusyaya karşı Almanyanın yanında yer almayı öngören gizli bir antlaşma imzalamış bulunuyordu. İngilterenin savaşa katılması, bazı Osmanlı yöneticilerinin Rusya ile uzlaşma yolları aramasına yol açtı. Ama Rusya ittifak önerisini geri çevirdi.
Alman muhripleri Goeben ve Breslaunun Çanakkale Boğazını geçerek 10 Ağustosta Marmaraya girmesi, İstanbuldaki havayı Alman yanlısı Enver Paşamn lehine çevirdi. İtilaf Devletlerinin protestosu üzerine, bu Alman muhripleri Osmanlı Devletine satılmış gibi gösterildi ve Goebene Yavuz, Breslauya ise Midilli adı verildi. Yavuzun Karadenize geçerek 29-30 Ekimde Odessa ve öteki Rus limanlarını bombalaması üzerine, 1 Kasımda Rusya, 5 Kasımda da İngiltere ve Fransa Osmanlı Devletine savaş açtılar. Hindistandan gelen bir İngiliz birliği 21 Kasımda Basrayı işgal etti. Osmanlılarm 1914-15 kışında Kafkasyada ve Sina Çölünde başlattığı saldırılar sonuçsuz kalmakla birlikte, bazı Rus ve İngiliz birliklerini bu uzak bölgelere bağlayarak Alman stratejisine önemli katkıda bulundu.
1914-15te deniz savaşları.
Savaş patlak verdiğinde en büyük deniz devleti İngiltere nin, 13ü yapım halinde 42, başlıca rakibi Almanyanın ise 9u yapım halinde 27 büyük savaş gemisi vardı. Savaşın başlarında İngiltere ticaret yollarını korumaya ağırlık verirken, Almanya da sayısal dengeyi sağlamak için denizaltı ve vurkaç saldırılarını esas aldı.
Almanların Doğu Asya filosuna bağlı Emden kruvazörü Hint Okyanusunda İtilaf limanlarına ve gemilerine birçok saldırı düzenledikten sonra 9 Kasımda batırıldı. Bu arada ana filo da, peşine düşen İngiliz gemilerini Şili açıklarında büyük bir yenilgiye uğrattı. Ama 8 Aralıkta İngilizlerin büyük bir deniz kuvveti yığdığı Falkland Adalarına karşı girişilen saldırı bozguna dönüştü. Alman kruvazörü Dresdenin Juan Fernandez Adaları açıklarında batırılmasıyla (14 Mart 1915), Almanların açık deniz harekâtı noktalandı.
Dover Boğazını mayınlayan ve İskoçya ile Norveç arasındaki suları devriye gemileriyle denetleyen İngilizlerin deniz ablukası karşısında, Almanlar da Atlas Okyanusunda İngiltere ve Fransaya ikmal malzemesi taşıyan gemilere yönelik bir denizaltı savaşı başlattılar. Bu arada sivil yolcuların bulunduğu gemilerin de batırılması, ABDnin yoğun protestolarına yol açtı. ABDyi daha fazla kışkırtmaktan çekinen Alman yöneticilerinin deniz kuvvetleri komutanlığına ağır basmasıyla, sınırsız denizaltı savaşma ara verildi.
Almanların sömürgelerini yitirmesi.
Avrupadan takviye alamayan Alman denizaşırı sömürgeleri, savaş boyunca İtilaf saldırılarına kendi güçleriyle karşı koymaya çalıştılar. Togo savaşın ilk ayında İngiliz ve Fransız kuvvetlerinin eline geçti. Denizden ve karadan kuşatılan Kamerun uzun bir direnişin ardından 18 Şubat 1916da düştü. Güney Afrikanın üstün kuvvetlerle Alman Güneybatı Afrikasına (Namibia) karşı giriştiği saldırı, ordu içindeki Alman subayların ayaklanması yüzünden ancak bir yıl sonra başarıya ulaşabildi. Çin kıyısındaki küçük Alman sömürgesi Kiaotsçhoudaki (Jiaozhou) Oingdao limanını İtilaf gemilerinin yardımıyla işgal eden Japonlar, bu arada savunmasız kalan Mariana, Caroline ve Marshall adalarını da aldılar. Yeni Zelanda, Batı Samoaya çarpışmasız girerken, Avustralya da Yeni Gineyi işgal etti.
Alman Doğu Afrikası, as kari denen, Almanların eğittiği yerli askerlerin savaşçılığı sayesinde savaşın sonuna değin direndi. Alman komutanı Paul von Lettow-Vorbeck, Kasım 1914teki İngiliz çıkarmasını püskürttükten sonra. Şubat 1916da kuzeyden ve güneyden girişilen geniş çaplı bir ortak saldın sonunda Dar es-Salaam ve Taborayı yitirmekle birlikte, küçük birliğini yenilgiden kurtardı. Kasım 1917de Portekiz Doğu Afrikasına yapağı başarılı bir baskının ardından, Eylül ı918de Kuzey Rodezyaya saldırdı. Almanyanın ateşkes imzalaması üzerine, savaş boyunca 12 bin kişilik birliğiyle 130 bin kişilik itilaf kuvvetlerini bu bölgede oyalamayı başaran Lettow-Vorbeck 25 Kasımda teslim oldu.
SAVAŞIN KİLİTLENMESİ.
Yeni stratejiler ve Çanakkale seferi. Savaşın uzun süreli ve yıpratıcı bir nitelik kazandığını gören Alman genelkurmayı, 1914 sonlarında Doğu Cephesine ağırlık veren bir stratejiye yöneldi. İngilizlerin Baltık kıyılarına ya da Balkanlara çıkarma yaparak İttifak Devlet- lerini başka bir cepheden zorlama önerisini benimsemeyen Fransızlar, Alman siperlerine yönelik saldırıları sürdürme stratejisini kabul ettirdiler. Bu arada Rusya, İngiltere ye başvurarak Kafkas Cephesinin yükünü hafifletmek amacıyla Osmanlı Devletine karşı yeni bir cephe açılmasını istedi. İngiliz yönetimi içindeki sert tartışmalardan sonra, deniz kuvvetlerinin Gelibolu Yarımadasına çıkarma yapması kararlaştırıldı.
Bir İngiliz filosunun, kara birliklerinin gelmesini beklemeden 19 Şubatta başlattığı saldırının ilk ayında, Çanakkale Boğazındaki dış savunma hatlarını yıkmanın ötesinde bir başarı elde edilemedi. 18 Marttaki boğazı geçme girişiminde iki İngiliz ve bir Fransız savaş gemisi battı. Mısırdan gelen birliklerin 25 Nisanda kıyıya yaptığı çıkarma, Liman von Sanders ve Mustafa Kemal komutasındaki Osmanlı kuvvetlerinin kararlı direnişiyle karşılaştı. Avustralya ve Yeni Zelanda askerlerinin Anbumunda bir köprübaşı tutmasından sonra, karaya iki gün içinde 20 bin kişilik bir kuvvet çıkarıldı. Beş noktada çıkarma harekâtına girişen İngilizler, bunların yalnız üçünde karaya ayak basabildiler. Yeterli destek alamadıklarından, bu noktalardaki birlikler yerlerine çakıldı. Bu sırada harekâtın çıkmaza girmesi Londrada bir hükümet bunalımına yol açtı. Liberal hükümet yerini bir koalisyon hükümetine bıraktı.
İngiliz genelkurmayı Osmanlı kuvvetlerinin kuzey-güney ikmal hattını kesmek amacıyla Sarıbayır Tepelerini ele geçirmeye yönelik yeni bir plan hazırladı. 6-7 Ağustos gecesi Anbumundaki köprübaşı güçlendiri- hrken, Anafarta limanına da yeni birlikler çıkarıldı. Bunu izleyen saldırıların da sonuçsuz kalması üzerine harekâttan vazgeçildi. Aralık 1915-Ocak 1916 arasında bütün İtilaf birlikleri geri çekildi. Büyük umutlarla girişilen bu harekât İtilaf Devletlerine 214 bin kayba mal oldu.
1915te Batı Cephesi.
Fransız ve Ingiliz kuvvetleri şubat ve mart aylarında Alman siperlerine karşı giriştikleri saldırılarda ağır kayıplara karşılık yalnızca birkaç yüz metrelik ilerleme sağlayabildiler. Genellikle savunmada kalan Almanlar, İtilaf kuvvetlerinin Ypresteki ileri mevzilerine karşı bir saldın başlattılar. Bu cephede ilk kez kullanılan zehirli gaz İtilaf askerleri arasında büyük bir panik yarattı. Daha önce Polonyada ters hava koşullarında kötü sonuç verdiği için zehirli gaz bombası üretiminden vazgeçilmiş olması, Almanların bu silahtan yararlanma şansını kısıtladı. Bir ay süren çarpışmalar sonunda cephe hattı pek az değişikliğe uğradı.
İtilaf kuvvetlerinin eylül sonunda Lens çevresinde üç cepheden büyük kuvvetler ve makineli tüfeklerle giriştiği ortak saldırı, başlangıçta elde edilen başarılara karşın, ikmal desteğinin gecikmesi nedeniyle büyük kayıplarla noktalandı. Aralıkta İngiliz başkomutanlığına Sir Douglas Haig getirildi.
1915te Doğu Cephesi.
Silezyaya yönelik bir ileri harekât öncesinde kanatları pekiştirmeyi amaçlayan Ruslar, 1915 başlarında Doğu Prusyanın güney sınırına saldırı hazırlıklarını yoğunlaştırdılar. Ama Alman komutanı Ludendorff daha erken davranarak dört Rus tümenini kuşattı ve bu tasarıyı önledi. Galiçyadaki çarpışmalar ise Rusyanın lehine gelişmeye başladı. Bunun üzerine İttifak Devletleri Rusyanın Dunajec Irmağı yöresindeki cephe merkezini dağıtmaya yönelik bir saldırıya geçmeye karar verdiler. 2 Mayısta başlayan saldırıyla bozguna uğrayan Rus kuvvetleri sürekli gerilemek zorunda kaldı. Böylece Rus Cephesi ikiye bölünmüş oldu. Bu gelişmeyi beklemedikleri için gerekli hazırlıklardan yoksun olan İttifak komutanları kesin darbe indirme şansını yitirdiler.
Avusturyayı yeni saldırılardan korumak isteyen Alman genelkurmay başkanı Falkenhayn, saldırının yönünü kuzeye çevirerek Doğu Prusyadan ilerleyecek Alman birlikleriyle Rus ordularını sıkıştırma yoluna gitti. Ama Ruslar Narew Irmağı kıyısında saldırıyı durdurarak ana kuvvetlerini doğuya çekmeyi başardılar. Bunun üzerine, Ludendorffun öteden beri savunduğu Kaunas (Kovno)-Daugavpils(Dvinsk)-Vilnius (Wilno) üçgeni üzerinde geniş bir kuşatma harekâtına girişme planı uygulandıysa da, geç başlayan bu harekât güçlü Rus direnişi karşısında sonuç vermedi. Böylece 1915 sonbaharında Doğu Cephesinde de, Baltık Denizi kıyısındaki Riganın batısından güneye doğru inerek Romanya sınırındaki Czçrnovvitze (Çernovitsi, bugün Çernovtsi) kadar uzanan sabit bir savaş hattı oluştu.
1914-16da Kafkasya ve İran.
Rus ve Osmanlı ordularının karşı karşıya geldiği Kafkasya Cephesinin odak noktaları Doğu Anadolu ve Azerbaycandı. Bakû petrol yataklarını ele geçirmeyi ve Orta Asya ile Afganistana girerek Hindistanı baskı altına almayı amaçlayan Osmanlı Devletinin önündeki en önemli engeller, ulaşım güçlüğü ve yöredeki Ermenilerin düşmanlığıydı.
Kasım 1914te Ruslar Sarıkamış üzerinden Erzuruma yürümeye başlayınca, Enver Paşa komutasındaki Osmanlı 3. Ordusu da Kars ve Ardahanı hedef alan üç yönlü bir saldırıya girişti. Savaşın yanında, soğuk ve yorgunluk nedeniyle de 50 bin kişiye yakın kayıp veren Osmanlı kuvvetleri, Ocak 1915te Sarıkamış ve Ardahandaki çarpışmalarda tam bir yenilgiye uğradı. Bu arada Azerbaycanın tarafsız bölgesine giren ve Tebrizi alan Osmanlı birlikleri de Ruslann karşı harekâtına direnemeyerek martta geri çekildi.
Rus orduları Ocak 1916da Doğu Anadolu da geniş çaplı bir saldın başlattı. Erzurum, Trabzon ve Erzincan düştükten sonra Ruslar Van Gölünün doğusuna kadar ilerlediler. Ağustos 1916da Muş ve Bitlisi geri alan Osmanlı ordusunun giriştiği karşı saldın Oğnutta (Gönük) durduruldu. Bunu izleyen çarpışmalar bu cephedeki durumu pek etkilemedi.
Tarafsız kalmasına karşın savaşan tarafların mücadelesine sahne olmaktan kurtulamayan İran, kuzeybatıda Osmanlı ve Rus ordulannın işgaline uğradı. Alman ve İngiliz ajanlarının güneydeki kışkırtmaları yerel ayaklanmalara yol açtı.
1914-Nisan 1916 arasında Irak.
1914te, İrandaki petrol kuyularını korumak için Basrayı işgal eden İngilizler, Hindistana yönelebilecek bir saldırıyı önleme ve OsmanlI yönetimindeki Arapları yanlarına çekme düşüncesiyle, Irak içlerine ilerlemeye başladılar. Eylül 1915te Kutül-Amare ye girerek Basradaki üssünden 800 km kadar uzaklaşan İngiliz birliği, Bağdatı almaya yöneldi. Ama sonuçsuz bir çarpışmanın ardından geri çekildiği Kutül-Amarede Osmanlı birliklerince kuşatıldı ve 29 Nisan 1916da teslim olmak zorunda kaldı.
1915-Temmuz 1917 arasında Mısır cephesi.
OsmanlIların etkisiyle Kasım 1915te Mısırdaki İngiliz kuvvetlerine saldırılar düzenlemeye başlayan Libyadaki Senusiler, birkaç ay süren çarpışmaların ardından püskürtüldü. İngiliz kuvvetleri bir yıl sonra Siva Vahasını işgal ederek Senusileri etkisiz hale getirdi. Bu arada Osmanlı ordusunun 1915 ve 1916da iki kez ele geçirme girişiminde bulunduğu Süveyş Kanalını, Sina Çölü üzerinden gelebilecek tehditlere karşı koruma sorunu öne çıkmıştı. İngiliz casusu Lawrenceın çabalarıyla Hicazda başlayan ayaklanmanın (bak. Hicaz Ayaklanması) Filistin ve Suriyeye kadar yayılması, bu tehlikeyi ortadan kaldırdığı gibi, Osmanlılar için büyük önem taşıyan Hicaz demiryolunu da tehdit edecek bir düzeye çıktı. Bu durumdan yararlanmak isteyen İngiliz komutanı Archibald Murray, Aralık 1916da geniş çaplı bir ileri harekât başlatarak Sina Çölündeki bazı Osmanlı ileri karakollarını ele geçirdi. Mart 1917de Gazzenin düşmek üzere olduğu bir sırada Murray, savaşın gidişinden çekinerek geri çekilme yoluna gitti. Ertesi ay bu yanlışı düzeltmek için yeniden saldırıya geçtiyse de, ağır kayıplar vererek püskürtüldü.
1915-16da İtalya cephesi.
İtilaf Devletleri, Avusturya-Macaristan ve Sırbistanın bazı topraklarında gözü olan İtalya ile 26 Nisan 1915te gizli bir antlaşma imzalayarak bu ülkenin Avusturyada savaş açmasını sağladılar. Avusturyanın öteki cephelerden fazla güç kaydıramayacağım düşünen İtalyan başkomutanı Luigi Cadorna, cephe gerisini ve sol kanadını kuzeyden gelebilecek bir saldırıya açık bırakarak Isonzo Irmağı vadisi üzerinden doğuya yönelik bir harekât başlattı. Irmağın taşması sonucu ilerleyemeyince, bir siper savaşma tutuşmak zorunda kaldı. Bunu Avusturya siperlerini geçmeye yönelik Isonzo Çarpışmaları izledi. Ama 1915te girişilen dört saldırı da büyük kayıplara karşın sonuç vermedi. Mart 1916daki başansız saldırının ardından Avusturya birliklerinin kuzeyden Asiago bölgesine girmesiyle İtalyan cephesinin yönü değişti. Haziran ortalarında karşı saldırıya geçen İtalyanlar işgal edilen topraklarının ancak üçte birini geri alabildiler. Doğu cephesinde Gorizianin (Görz) alınmasından sonraki saldırılar boşa çıktı. Avusturyanın iki katını bulan İtalyan kayıpları 1916 sonunda 500 bin kişiye ulaşmıştı.
1915-17de Sırbistan cephesi.
Öteden beri Sırbistanın hesabını görmek isteyen İttifak Devletleri, Osmanlı Devletiyle Balkanlar üzerinden güvenli bir demiryolu bağlantısı kurma konusu da gündeme gelince, 1915 yazında güney cephesine ağırlık vermeye başladılar. 6 Eylülde Bulgaristanla bir ittifak anlaşması imzalandıktan bir ay sonra, Avusturya ve Alman kuvvetleri Tunayı geçerek Sırbistana girdi. Bulgaristan da doğudan ve Makedonya üzerinden saldırıya geçti. Bunun üzerine Yunanistanın Selanik limanına çıkarma yapan İtilaf kuvvetleri kuzeye doğru ilerledi. Ama Bulgarlar önlerini keserek onları Yunanistan sınırına püskürttüler. Bu arada kuşatmadan kurtulmak isteyen Sırp ordusu da çetin kış koşullarında geri çekilerek Korfu Adasına sığındı.
1916 sonbaharında Selanike yeni İtilaf birlikleri çıkarılmasına karşın, ilerlemelerini sürdüren Bulgarlar, Sırbistanla Yunanistanın bazı bölgelerini işgal ettiler. Bu cephede 500 bin kişiye ulaşan İtilaf ordusu hiçbir ilerleme sağlayamadan yerinde çakılıp kaldı.
1916da Batı Cephesi.
Rusyanın etkisiz hale geldiği kanısına varan Alman genelkurmay başkam Falkenhayn, saldırı için koşulların olgunlaştığını düşündüğü Batı Cephesinde, Verdunu çökertmeyi hedef alan yıpratıcı bir savaş başlattı. 24 kmlik bir cephede yoğun bombardımanla birlikte girişilen ileri harekâtların bir savaş aldatmacası olmadığı anlaşılınca, Fransızlar General Petain komutasında savunmaya dönük düzenlemelere geçtiler. Bu arada Rusya ve İtalya da Batı Cephesi üzerindeki baskıyı hafifletmek için yeni saldırılara giriştiler. İngilterede zorunlu askerliğin kabul edilmesinden sonra yaz aylarında yapılması tasarlanan genel saldırının hazırlıkları hızlandırıldı.
Ağır, ama düzenli bir biçimde ilerleyen Alman birlikleri haziran sonlarında Verdun önündeki son mevzilere ulaştı. Petainin Meuse (Maaş) Irmağının batı yakasını boşaltmaya hazırlandığı bir sırada, Somme İrmağı kıyısında başlayan İtilaf saldırısıyla Almanların ilerleyişi durdu.
İngiliz ve Fransız birlikleri 1 Temmuzda iki ayrı cepheden yürüyüşe geçti. Topçu ateşinin temizlediği alanda ağır donatımlarıyla beklendiği kadar hızlı ilerleyemeyen İngiliz piyadeleri, Alman makineli tüfekleri karşısında büyük kayıplar verdiler. Üstün Fransız kuvvetlerinin görece başarısı, sonucu değiştirecek bir etki yapmadı. İngilizlerin bundan sonra izlediği adım adım ilerleme taktiği, Alman direnişini zorlamaya başladı. İngilizler 15 Eylülde ilk kez savaş alanına az sayıda tank sürdüler. Dört ay süren Somme Çarpışması, Almanların Verdundan kuvvet çekmesi dışında bir sonuç getirmedi. Alman baskısının gevşemesinden yararlanarak karşı saldırılarla eski mevzilerini büyük ölçüde ele geçiren Fransızlar, İtilaf kuvvetlerinin saldın stratejisine katkıda bulunamayacak ölçüde güçten düştüler.