Tercüme-İ Telemak
Yusuf Kamil Paşa tarafından(1279/1862) Fenelon'dan çevrilen Tercüme-İ Telemak'ın, "ihtiva ettiği ahlaki umdeler, bizim için yeni olan hayal sistemi ve taşıdığı Yunani unsurlar" (Tanpınar 1985: 150) ile bir siyasetname havası taşıdığı bilinmektedir ve hem Tercüme-İ Telemak'ta hem de Hayalat-ı DiI'de, kaybettiği birkişiyi arayan tecrübesiz bir gencin başından geçen maceralar ve bu maceraların sonunda ulaşılan mutlu sonun hikaye edilmesi söz konusudur. Her ikisinde de hikaye, amaç değil, araçtır. Yusuf Kamil Paşa'nın, eserde, bire bir çeviri anlayışının oldukça dışında kalarak, yorumlu çeviriye yöneldiği, bilinen bir gerçektir. Gerçi Tercüme-İ Telemak'ta, Hayalat-ı DiI'deki gibi, hikayenin ardında verilen derslerin ve öğütlerin hedeflediği özel bir siyasal durum ya datarihsel gerçek söz konusu değildir ama iki anlatının da Tanzimat döneminin en hareketli yıllarında yayınlanmış olması, eserlerin toplumsal işlevlerini özellikle dikkate almak gereğini ister istemez doğurmaktadır. Hasan Tevfik Efendi'nin, o yıllarda çok okunan eserlerden olan ve birkaç baskı yapan Tercüme-İ Telemak'ı okumuş ve ondan etkilenmiş olması, kuvvetle muhtemeldir.
Bu özellikleriyle XIX.yüzyıl yazılı anlatıları içinde özgün bir yere sahip olan Hayalat-ı Dil, kurgusalolarak basit ve çizgisel dizilişii bir yapıdadır. Ancak Divan edebiyatından gelen üshlbu ve simgeleri, halk anlatılarının kurgusunu, devrin sosyal-siyasal koşullarını, yazarın eleştirel ve esprili tarzını bir potada eritmesiyle, devri için oldukça yenilikçi ve çağdaş bir eserdir. Yüzey yapıda aşkı ve onun uğruna yaşanan maceraları anlatıyor görünse de, derin yapıda Hayalat. Dil, Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde yaşanan siyasal gelişmelerin ironik bir anlatımıdır ve kendi devrinde bu özelliklere sahip tek eserdir.