Johannes Gutenberg (d.14. yym son 10 yılı içinde, Mainz ö. 3 Şubat 1468 ?, Mainz, Mainz Başpiskoposluğu), harflerin ve öteki karakterlerin tek tek dökülerek baskı klişeleri biçiminde düzenlendiği tipo baskı (tipografi) tekniğini geliştiren Alman mucit. Tipografi tekniği 20.yüzyıla değin fazlaca değişmeden kullanıla- gelmiştir. Gutenbergin buluşunun başlıca öğeleri, karakterlerin döküleceği dişi kalıplardan (matris) oluşan bir kalıp; bir karakter döküm alaşımı; üzüm sıkma, kâğıt yapım ve cilt makinelerinin belirli parçalarının bir araya getirilmesiyle elde edilen bir baskı makinesi ve yağlı bir baskı mürekkebiydi. Bu öğelerden hiçbiri o güne değin Çin ya da Kore basımcılığında ya da o dönemde Avrupada yaygın olan ağaç baskı ya da metal baskı bloklarıyla basım tekniklerinde kullanılmamıştı. Yaşamı:
Soylu bir aileden gelen Gutenberg hakkında, kuyumculuk öğrendiği ve mesleğinde ustalaşarak loncaya alındığı dışında fazlaca bir bilgi bulunmamaktadır. 1430da zanaatçıların soylulara karşı ayaklanması üzerine Gutenberg ailesi Mainzdan sürülerek Strassburga (bugün Strasbourg, Fransa) yerleşmek zorunda kaldı. Bu kentteki kuyumcular loncasının kayıtlarına göre, Gutenberg 14 Mart 1434 ile 12 Mart 1444 arasında bu kentte ayna yapımı ve değerli taş kesimi işlerinde çalıştı, ayrıca bu alanlarda çıraklar yetiştirdi. Ortaklarından bazısı, Gutenbergin kendilerinden gizlediği bir işle uğraştığının farkına vararak, ondan bu sırrını açmasını istediler ve ona önemlice sermaye yardımında bulunduklarını ileri sürerek bu yeni işte de ortak olmaları gerektiğini savundular. Böylece Gutenberg 1438de Hans Riffe, Andreas Dritzehn ve Andreas Heilmann ile beş yıllık bir sözleşme imzaladı. Sözleşmenin bir maddesine göre, ortaklardan birinin ölümü durumunda, mirasçıları ortak olarak alınmayacak, ama onlara belirli bir tazminat ödenecekti.
Baskı makinesinin icadı. Andreas Drit- zehnin 1438 sonlarında ölmesi üzerine mirasçıları sözleşme koşullarını ihlal ederek ortak olmak istediler ve bu amaçla Guten- berge karşı dava açtılar. Sonunda davayı kaybetmelerine karşın, duruşma sırasında Gutenbergin yeni bir buluş peşinde olduğu ortaya çıktı. Tanıklardan Conrad Saspach adlı bir marangoz, Andreas Dritzehnden ağaçtan bir baskı makinesi siparişi aldığını ve kendisine belirli bir miktarda ön ödeme yapıldığını, Hans Dünne adlı bir kuyumcu da Gutenberge daha 1436da 100 gulden değerinde basım malzemesi sattığını söylediler.
12 Mart 1444ten sonraki birkaç yılda Gutenbergin yaptıklarına ilişkin herhangi bir bilgi bulunmamakla birlikte, Mainzda soylularla loncalar arasında yeniden alevlenen mücadeleler üzerine hemen Mainza gitmiş olabileceği üzerinde durulmaktadır. Ekim 1448de ise bir miktar borç para almak için Mainza döndüğü kesindir. Zengin bir yatırımcı olan Johann Fusttan 800 gulden gibi önemlice bir miktar borç alması, bu tarihte büyük olasılıkla çalışmalarının sonuna yaklaştığını göstermektedir. Ama bu para karşılığında Gutenbergin bütün basım araç ve gereçleri teminat olarak gösterilecekti. İki yıl sonra Fust 800 gulden daha yatırarak işe ortak oldu. Ama iki ortak bir süre sonra çatışmaya başladılar, çünkü Fust yatırımlarının karşılığını bir an önce almak isterken, Gutenberg buluşunu acele etmeden yetkinleştirmek amacındaydı.
Gutenbergin düşü, tasarım ve renk değerlerini koruyarak, ortaçağın taş baskı el yazmalarını mekanik olarak kopya edebilmekti. Ama Fustun kendisine karşı açtığı davayı kazanması üzerine Gutenbergin bu hayali yıkıldı. Davanın 6 Kasım 1455 tarihli kayıtlarına göre Gutenberg, Fusta toplam 2.026 gulden ödemeye mahkûm edildi. Bunun içinde Fusttan iki kez aldığı ödünç para ile bileşik faiz miktarları bulunuyordu. Gutenberg buluşundan çok, maddi sorunlarla uğraşmak zorunda kalmıştı. Kitabı Mukaddesin basımı. Gutenbergin 1448de bastığı astronomi takviminin, matbaanın ilk ürünü olduğu sanılmaktadır. Ama, Gutenbergin matbaasında basıldığı kayıtlara geçmiş olan ilk kitap 1455te basılan ünlü Kırk İki Satirli Kitabı Mukad- destir. Kitabı Mukaddesin birçok yeniden basımının yapılarak satıldığı ve kazancının da Fust ve Gutenberg arasında paylaşıldığı sanılmaktadır, ama dava sırasında bu gelirin niçin Gutenbergin mal varlığı içine alınmamış olduğu anlaşılamamıştır. Fust davayı kazandıktan sonra Kitabı Mukaddesin ve Gutenbergin hazırlamakta olduğu ikinci önemli yapıtı Mainzer Psalteriumun (Mainz Mezmurları) basım haklarına ve basımevin- deki bütün teknik gereçlere el koydu. Gutenbergin en yetenekli ustası olan ve 1455teki davada ona karşı tanıklık eden damadı Peter Schöfferin de yardımıyla Fust basım işini sürdürdü. Avrupada üzerinde basımcının adı bulunan ilk yapıt olan Mez- murlar Kitabının basımı 14 Ağustos 1457de tamamlandı; son derece güzel bir ürün olan Mezmur, Johann Fust ve Peter Schöfferin adlarını taşıyordu. Mezmurlar Kitabı aynı metal klişenin birçok kez mürekkeplenmesi yöntemine dayalı olarak basılmış çokrenkli yüzlerce kenar süsü ve büyük harfle bezenmişti. Uzmanlar, Fust ve Schöfferin bu denli ustalık isteyen bir tekniği, Gutenbergin basımevini kaybettiği tarih olan 6 Kasım 1455 ile kitabın yayımlandığı tarih olan 14 Ağustos 1457 arasındaki zaman içinde kendi başlarına geliştirebilmiş olmalarının olanaksız olduğuna işaret etmektedirler. Büyük olasılıkla Mezmurlar Kitabının süslemelerini Gutenberg gerçekleştirmiştir. 1960larda Gutenbergin bakır gravür tekniğini de bulmuş olduğu savı üeri sürülmüştür; bu sava göre Gutenberg resimlerin ve öteki süslemelerin kalıplarım bakır levhaları oyarak hazırlamış ve daha sonra bu kalıplara metal alaşım dökerek kabartma baskı klişelerini hazırlamıştır. Çoğu günümüze yalnızca bölümler halinde kalan ve Gutenbergin ilk deneme ürünleri olduğu sanılan bir dizi basılmış malzemenin bugün Gutenberg değil, daha az tanınan başka basımcılar tarafından gerçekleştirildiği düşünülmektedir. Kırk İki Satirli Kitabı Mukaddesin yeniden dizilmesi yoluyla hazırlanan ve Bambergde tipografik baskısı yapılan Otuz Altı Satirli Kitabı Mukaddes de bunlardan biridir. Gutenberge ait olduğu kabul edilen yapıtlar arasında ise, 1453te İstanbulun düşmesinden sonra olası bir Türk istilasına karşı uyarı niteliğinde olan ve Aralık 1454te basılan 1455 tarihli Türkenkalender (Türk Takvimi), bazı en- düljans mektupları ve okullar için dilbilgisi kitapları bulunmaktadır. Gutenbergin iflas etmesinden sonra, Mainzta belediye memurluğu yapan Dr. Konrad Humery ona basım araç ve gereçleri sağladı. Ama bu araçların neler olduğu ve Gutenbergin bunlardan nasıl yararlandığı bilinmemektedir. Gutenbergin 1460ta basmış olduğu sanılan kalın Catholiconun, kitabın boyutları ve basımında kullanılan hurufatın niteliksizliği dikkate alındığında gerçekten onun ürünü olup olmadığı konusu da tartışmalıdır. Bir belgeye göre Gutenberg yaşamının son yıllarında görme yetisini kısmen ya da tamamen kaybetti ve yoksulluğa düştü. 1465te Başpiskopos ve Mainz elektörü II. Adolf von Nassau, Gutenbergi sarayına alarak geçimini sağladı. Ölümünden sonra Mainzdaki üniversiteye Gutenbergin adı verilmiş, 1901de de burada, buluşuna ilişkin bütün belgelerin toplandığı bir müze kurulmuştur.