Kulağın Yapısı ve Özellikleri, Kulağın Bölümleri
Kulak vücutta işitme ve denge duyularını algılamaktan sorumlu bir organdır. Vestibulokohlear organ olarak da adlandırılabilir. Kulağın en temel görevi havada yayılan ses dalgalarını algılamak ve beyne iletmektir. Aynı zamanda vücut dengesinin sağlanmasında da etkilidir. Yapısındaki özel reseptörler sayesinde vücudun o anki durumuyla ilgili beyne veri sağlar ve dengenin sağlanmasına yardımcı olur. Kulak yapısal olarak dış kulak, orta kulak ve iç kulak olmak üzere 3 bölüme ayrılır. Kulağın her 3 bölümü işitme fonksiyonu ile ilişkiliyken denge ile ilgili bölümü iç kulakta bulunur.
Kulağın Yapısı
Dış Kulak
Dış kulak havada yayılan ses dalgalarının kulakta ilk karşılaştığı bölümdür. Dış kulak, kulak kepçesi ve dış kulak yolundan oluşur. Kulak kepçesi, kulak memesi hariç tek parça elastik kıkırdaktan oluşur. Üzerinde çeşitli kıvrımlar bulunur. Kulak kepçesinin temel görevi havada yayılan ses dalgalarını toplayarak dış kulak yoluna iletmektir. Kulak kepçesinin bir diğer görevi de sesin önden mi yoksa arkadan mı geldiğinin algılanmasına yardımcı olmasıdır.
Ses dalgaları kulak kepçesinden dış kulak yoluna iletilir. Dış kulak yolu 2,5 cm uzunluğa sahip bir kanaldır. İlk 1/3 kısmı kıkırdak, kalan 2/3 kısmı ise kemik yapıdadır. Dış kulak yolu tam olarak düz bir seyir izlemez. Kıkırdak parçası yukarı ve öne, kemik parçası aşağı ve arkaya devam eder.
Dış kulak yolunu geçen ses dalgaları yolun sonunda kulak zarıyla karşılaşır. Kulak zarı 8-10 mm çapında, oval şekilli, yarı saydam bir zardır. Dış kulak yolunun sonunda yatayla 55 derecelik bir açı yapacak şekilde bulunur. Kulak zarına çarpan ses dalgaları zarı titreştirir. Kulak zarı titreşimleri orta kulağa iletir.
Orta Kulak
Orta kulak kulağın dış kulaktan sonra gelen ikinci bölümüdür. 0,5 cm3 hacme sahiptir. Orta kulakta sesin iletimi katı yoluyla gerçekleşir. Ses dalgalarının titreştirdiği kulak zarı orta kulakta bulunan 3 adet kemiğin titreşmesini sağlar. Kulak zarının ardından sırasıyla çekiç, örs, üzengi (bilimsel isimleri malleus, incus, stapes) adındaki 3 kemik titreşir. Kemiklerin sırasıyla titreşimleri birbirlerine iletmesiyle titreşimler orta kulakta ilerlemiş olur.
Orta kulakta bulunan kemikler iletim sırasında ses şiddetinin ayarlanmasında etkilidir. Bu kemiklere tutunan kaslar sayesinde çok şiddetli seslerin şiddetinin azaltılması ve düşük şiddetli seslerin de şiddetinin arttırılması sağlanmış olur.
Orta kulak, hava basıncının ayarlanabilmesi için östaki borusu adındaki bir kanalla burun boşluğunun arkasındaki farinkse açılır. Östaki borusu ortalama 3,5 cm uzunluğa sahiptir. Normal durumda kapalı olan östaki borusu yutkunma sırasında kasların etkisiyle açılır ve atmosfer basıncı ile orta kulak basıncının dengelenmesi sağlanır.
İç Kulak
İç kulak kulağın üçüncü ve son bölümüdür. Kafanın iki yanında bulunan temporal kemiklerin iç kısımlarında bulunur. Temporal kemiğin içindeki oluk ve boşluklar zar yapısı ile çevrelenmiştir. Kemikten oluşan dıştaki bölüm “kemik labirent”, zardan oluşan içteki bölüm zar labirent olarak adlandırılır. İç kulak vestibulum, cohlea ve semisirküler kanallardan meydana gelir. Kohlea işitme ile ilgili, vestibulum ve semisirküler kanallar ise denge ile ilgili yapılardır.
İç Kulağın İşitme Bölümü
Dış kulak ve orta kulağı geçen ses dalgalarının son durağı iç kulakta bulunan kohlea (salyangoz) olur. Kohlea bir nokta etrafında 2,75 tur dönen kanal yapılarından oluşur. Orta kulağın titreşen son kemiği olan stapes, kanal yapısının başlangıcında bulunan oval pencere ile komşudur. Stapesin titreştirdiği oval pencere kohlea kanalları içinde bulunan perilenf sıvısının dalgalanmasına neden olur. Perilenf sıvısının dalgalanması sıvının komşu olduğu korti organındaki reseptör hücrelerce algılanır. Perilenf sıvısındaki dalgalanma kanalın sonundaki yuvarlak pencerede sönümlenir.
İç Kulağın Denge Bölümü
İç kulakta bulunan vestibulum ve semisirküler kanallar vücudun dengesinin sağlanmasında etkilidir. Vestibulum içerisinde utriculus ve sacculus adında endolenf sıvısı ile dolu iki kese bulunur. Utriculus ve sacculus üzerlerinde taşıdıkları reseptör hücreler sayesinde endolenf sıvısının hareketlerinden faydalanarak vücudun doğrusal hareketlerini algılar ve denge ile ilgili refleks hareketlerin oluşmasını sağlar. Utriculus ön-arka doğrultudaki hareketleri (fren yapan araba vb.), sacculus ise yukarı-aşağı doğrultudaki hareketleri (hızlanan asansör vb.) algılamak üzere özelleşmiştir.
İç kulakta utriculusun arka bölümüyle bağlantılı 3 adet dairesel şekilli kanal bulunur. Her biri diğeriyle dik açı yapacak şekilde yerleşen bu semisirküler kanallar başın dönme hareketini içlerindeki sıvının hareketinden faydalanarak algılar. Hareketin belirlenmesinde kanalların ampulla adındaki genişleme bölgelerinde bulunan jelatinöz kıvamlı hassas reseptör birimleri (çapula) görev alır.
Kulağın Özellikleri
- Kulak çeşitli şiddet ve frekanstaki ses dalgalarını algılayabilir. Bir sesin duyulabilir olup olmaması sesin şiddeti ve frekansı ile ilişkilidir.
- Ses şiddetinden bağımsız olarak insan kulağı 20-20.000 Hz aralığında frekansa sahip ses dalgalarını algılayabilir.
- Ses frekansından bağımsız olarak insan kulağı 0-130 desibel aralığında şiddete sahip ses dalgalarını algılayabilir.
- Orta kulakta bulunan üzengi kemiği insan vücudundaki en küçük kemiktir. 3,5 mm uzunluk ve 2,5 gram ağırlığa sahiptir.
- Ortak ulakta bulunan kemik ve kasılar orta kulağa ulaşan ses (veya titreşim) şiddetinin arttırılıp azaltılmasını sağlar.
Yazı içi 1. Görsel: OpenStax, CC BY 4.0 <https://creativecommons.org/licenses/by/4.0>, via Wikimedia Commons
Yazı içi 2. Görsel: This work by Cenveo is licensed under a Creative Commons Attribution 3.0 United States (https://courses.lumenlearning.com/nemcc-ap/chapter/special-senses-hearing-audition-and-balance/)