En temel haliyle, serbest piyasa ekonomisi, devletin etkisi olmadan arz ve talep güçleri tarafından yönetilen bir ekonomidir. Ancak uygulamada, neredeyse tüm yasal piyasa ekonomileri bir tür düzenleme ile edilmektedir.
Ekonomistler, piyasa ekonomisini malların ve hizmetlerin istek üzerine ve karşılıklı anlaşma ile değiştirildiği bir ekonomi olarak tanımlarlar. Çiftlik üreticisinde yetiştiriciden belirli bir fiyata sebze almak ekonomik değişime bir örnektir. Birine sizin için işlerini yürütmesi için bir saatlik ücret ödemek başka bir örnektir.
Saf bir piyasa ekonomisinde ekonomik olarak hiçbir engelleme yoktur: herhangi bir fiyata herhangi birisine herhangi bir şey satabilirsiniz. Gerçekte, bu ekonomi şekli nadirdir. Satış vergileri, ithalat ve ihracat tarifeleri ve örneğin alkol tüketimindeki yaş sınırlaması gibi yasal yasakların tümü gerçekten serbest bir piyasa değişimine engel teşkil ediyor.
Genel olarak, Birleşik Devletler gibi çoğu demokratik kapitalist ekonomiler en özgür olan ekonomik sistemlerdir. Çünkü mülkiyet devletten ziyade bireylerin elindedir. Hükümetin bazı üretim araçlarının hepsine sahip olmamakla birlikte tüm üretim araçlarına (ülkenin yük ve yolcu demiryolu hatları gibi) sahip olabileceği sosyalist ekonomiler, pazar tüketimi yoğun olarak düzenlendiği sürece pazar ekonomileri olarak kabul edilebilir. Üretim araçlarını kontrol eden komünist hükümetler, hükümet arz ve talebi belirlediği için serbest piyasa ekonomisi olarak kabul edilmez.
Bir piyasa ekonomisinin birkaç kilit özelliği vardır.
Kaynakların özel mülkiyeti– Devlete mensup olmayan bireyler, emek arzının yanı sıra üretim, dağıtım ve mal alışverişi araçlarına da sahip veya kontrol eder.
Gelişen finansal piyasalar– Ticaret sermaye gerektirir. Bireylere mal ve hizmet edinme araçlarını tedarik etmek için bankalar ve aracı kurumlar gibi finansal kurumlar mevcuttur. Bu piyasalar işlemlerde faiz veya ücret talep ederek kar eder.
Katılma özgürlüğü– Mal ve hizmetlerin üretimi ve tüketimi isteğe bağlıdır. Bireyler, kendi ihtiyaçlarının gerektirdiği kadar veya azını edinmek, tüketmek veya üretmek konusunda özgürdür.
Dünyanın en gelişmiş ülkelerinin çoğunun serbest piyasa ekonomisine dayalı bir ekonomiye bağlı kalmasının bir nedeni var. Birçok kusurlarına rağmen, bu piyasalar diğer ekonomik modellerden daha iyi çalışır. İşte bazı karakteristik avantajlar ve sakıncalar:
Rekabet yeniliğe yol açar. Üreticiler tüketici talebini karşılamak için çalışırken, rakiplerine göre avantaj elde etmenin yollarını da ararlar. Bu, üretim sürecini daha verimli yaparak, en monoton veya tehlikeli işlerin işçilerini rahatlatan bir montaj hattındaki robotlar gibi olabilir. Aynı zamanda, yeni bir teknik yeniliğin, televizyonun insanların eğlenceyi nasıl tükettiklerini radikal bir biçimde değiştirdiği gibi, yeni pazarlara götürdüğü durumlarda da ortaya çıkabilir.
Kar teşvik edilir. Bir sektörde öne çıkan şirketler pazar payları arttıkça kar edecektir. Bu kârların bir kısmı bireylere veya yatırımcılara fayda sağlarken, diğer sermaye gelecekteki büyümeyi tohumlamak için işletmeye geri yönlendiriliyor. Pazarlar genişledikçe, üreticiler, tüketiciler ve işçilerin tümü faydalanır.
Daha büyük, genellikle daha iyidir. Ölçek ekonomilerinde, büyük sermaye ve emek havuzlarına kolay erişimi olan büyük şirketler, rekabet edebilecek kaynakları olmayan küçük üreticilerden daha fazla avantaj elde eder. Bu durum, bir üreticinin rakiplerini iş fiyatından düşürerek veya kıt kaynakların tedarikini kontrol ederek piyasaya tekelleşmesine neden olarak işten çıkarmasına neden olabilir.
Garantisi yok. Bir hükümet piyasa düzenlemeleri veya sosyal refah programları yoluyla müdahale etmeyi seçmezse, vatandaşlarının serbest piyasa ekonomisinde finansal başarı garantisi yoktur.
Kaynaklar:
Amadeo, Kimberly. “Market Economy, Its Characteristics, Pros, Cons With Examples.” TheBalance.com, 27 March 2018.
Investopedia staff. “Free Market: What Is a ‘Free Market’?” Investopedia.com.
Rothbard, Murray M. “Free Market: The Concise Encyclopedia of Economics.” EconLib.org, 2008.