Halının dokuma sanatı
İran, evrensel olarak el dokuması halının doğum yeri olarak bilinir. Halı kelimesi Latince'den geliyor tapetum, bu da Yunancadan geliyor tapis-tapetosmuhtemel İran menşeli tabseh, tabeh, tabastah. Bugün Farsça'da Arap kökenli ifadesi ile belirtilmektedir. farsh veya ghalikökenli Türk.
Halı, nemli ve soğuktan uzanmak veya oturmak için bir nesne olarak doğdu ve ancak daha sonra mobilyanın bir parçası haline geldi.
Halıya değer veren nedir? Düğümlemenin inceliği ve yoğunluğu. Bir metrekare halı yüz binden iki milyona kadar düğüm içerebilir. Abadeh, Qom, Isfahan, Kashan, Kerman ve Tabriz, halı dokuma sanatı için dünyanın en ünlü İran merkezleridir.
Bilinen en eski halı, 2500 yıl öncesine dayanır ve Orta Asya'daki Altay Dağları'ndaki Pazyryk vadisinde bulunur, ancak aslen Pers'den gelmektedir.
En büyük halı İran'tır: dört bin metrekaredir ve Birleşik Arap Emirlikleri'nde bulunmaktadır.
Üretim
Tüm oryantal halıların kendine özgü özelliği el düğümlemesidir. Halı kumaşı üç kısımdan oluşur: çözgü, polar ve atkı. Çözgü, genellikle pamuklu, birbirine paralel ve dokuma tezgahının iki ucu arasında dikey olarak düzenlenmiş iplik kümesidir. Yapağı, halının görünen yüzeyidir; genellikle yünlü, çözgü üzerine düğümlenmiş kısa ipliklerden oluşur. Düğümler genişlik boyunca sıralar halinde dizilir, hiçbir zaman uzunluk değildir. Atkı, hemen hemen her zaman bir sıra düğüm ile diğeri arasına yerleştirilmiş pamuktan oluşan bir veya daha fazla iplikten oluşur.
Hammaddeler
Halının düğümlenmesinde kullanılan malzemeler yün, ipek ve pamuktur. Kullanılan yün esas olarak koyun olmakla birlikte deve yünü de çok yaygındır; keçi yünü kullanımı daha nadirdir. Koyun yünü söz konusu olduğunda, doğal olarak uzun lif tercih edilir; nitelikler de bölgeden bölgeye değişir. Horasan yünü de oldukça popülerdir. Koyun postunun kışın taranması ve ilkbaharda kesilmesi ile elde edilen yün, kurk olarak bilinir ve mükemmel kalitededir. Kullanılmadan önce, tüm yağ kalıntılarını gidermek için yün dikkatlice yıkanmalıdır; ne kadar çok yıkanırsa, boya o kadar parlak ve saf renkler verecektir. Bazı özellikle rafine halılarda ipek bir yün vardır. Pamuk ise yalnızca çözgü ve atkı ipliklerinde kullanılır. Antik halılarda bunlar neredeyse her zaman yündür. Mevcut üretimde, tamamı yünden yapılan göçebe halıları haricinde, çözgü ve atkı pamuktan yapılmaktadır.
Boyalar
Boyama işlemi çok hassastır ve öncesinde bir mordan görevi gören bir şap banyosu vardır; daha sonra iplik, renklere bağlı olarak birkaç saat ile birkaç gün arasında kaldığı boyama banyosuna daldırılır. Son olarak güneşte kurumaya bırakılır. Yapay boyaların ortaya çıkmasına kadar (anilin 1856'da keşfedildi ve renkleri geçen yüzyılın son yıllarında İran'a ulaştı), boyacılar tarafından kullanılan boyalar tamamen doğaldı ve neredeyse tamamı bitkisel kökenliydi. Pers boyacılar, bitkisel maddelerden tükenmez bir dizi boya elde etmeyi başararak yüzyıllar boyunca önemli bir ün kazandı. Ancak İran'da yapay boyalar ortaya çıktığında, çok daha ucuz yeni renkleri tercih ederek geleneği yavaş yavaş terk ettiler, tüm bunlar kalitenin zararına ve uzun vadede İran halılarının şöhretini de anilin renklerinin tonlarını verdi. birbirleriyle uyuşmayan ve dahası renk değiştirme eğilimi gösteren. Günümüzde, kimyanın gelişmesiyle birlikte, göçebeler yalnızca doğal boyalarla boyama eğilimindeyken, zanaatkarlar ve büyük şehir laboratuvarları, anilin renklerinde bulunan kusurları olmayan birçok sentetik krom boyası kullanıyor.
Farsça halılarda, ilk bakışta göründüğü gibi, duruma, bir kusur veya kaliteye bağlı olarak ve bunun yerine sadece merak uyandıran bir özellik ortaya çıkıyor: belli tasarımlar veya arka planlar, hassas bir renk tonu ile başlıyor, Aynı renk, ancak biraz farklı bir renk tonu, hatta başka bir renk. Boyamadaki nüanstaki bu değişime denir Abrash. Varlığı, halının bitkisel renklerle boyandığının bir kanıtı; Aslında bunlarla aynı rengi iki ayrı boyada elde etmek çok zordur.
Çerçeve ve araçlar
Daha önce de belirtildiği gibi, doğu halıları tamamen el yapımıdır. Çerçeveler iki tipte olabilir: yatay ve dikey.
Yatay dokuma tezgahı, aralarında çözgü ipliklerinin uzunlamasına gerildiği 2 ahşap kirişten oluşur. İşleme sırasında bunlar, 2 çubukla 2 kiriş arasında gergin tutulur, her bir kirişin uçlarına bağlanır ve zemine dikilir. Bu tür dokuma tezgahı, kolayca taşınabilir olduğu için neredeyse sadece göçebe kabileler tarafından kullanılmaktadır.
Sabit dikey çerçeve, iki dikey destekle desteklenen 2 paralel kirişten oluşur. Çözgü iplikleri iki kiriş arasında gerilir ve halının düğümlenmesi her zaman alttan başlar. Dokumacılar, iş ilerledikçe kaldırılan ahşap bir destek üzerinde oturarak çalışırlar. Bu tür dokuma tezgahlarında genellikle üç metreden uzun olmayan halılar düğümlenir. Alt kiriş üzerinde yapılan işin sarılması ve daha önce üst kirişe sabitlenmiş çözgü ipliklerinin ikinci kez gerilmesi ile daha uzun halılar elde edilebilir.
Halı işlemede kullanılan aletler azdır ve çok basittir: bıçak, tarak ve makas. bıçak düğümün iplerini kesmek için kullanılır ve düğüm yapmak için kullanılan bıçağın uçlarında bir kroşe kancası olabilir. Tarak, atkı ipliğini veya iplikleri düğümlerin hizalanmasına karşı sıkıştırmak için kullanılır.
Düz ve geniş makaslar halının yapısını düzeltmek için kullanılır.
Düğümleme
Halıların neredeyse her zaman (bazı göçebe imalatçılar hariç) doğmuş, her karenin bir düğüme karşılık geldiği bir milimetre kartonunda tasarım yapan uzman personel tarafından hazırlanan kesin bir projeden doğduğu unutulmamalıdır. Karton düğüme yapması gereken gözlerin önündeki çerçeveye yerleştirilir.
El düğümlemesi tüm doğu halılarının vazgeçilmez özelliğidir. Kullanılan düğümler iki türdendir: Ghiordes o turkibaft e Senneh o farsibaft .
Il turkibaft veya Türk veya simetrik düğüm, esas olarak Türkiye ve Kafkasya'da ve komşu İran bölgelerinde (Azerbaycan Doğu ve Batı) kullanılır.
Il farsibaft veya Farsça veya asimetrik düğüm, ağırlıklı olarak Pers'te kullanılır.
Halının imalatı her zaman alttan başlar. Halıyı daima sağlam tutan, düğümlerin yıpranmasını ve gevşemesini önleyen sağlam bir kenar boşluğu oluşturmak için dikey olarak gerilmiş çözgü ipliklerinin üzerinden belirli sayıda atkı ipliği geçirilir. Daha sonra yün ipliklerinin çözgü ipliklerine düğümlenmesi başlar. Her yün ipliği, iki ana teknik olan düğüm noktasına göre iki bitişik çözgü ipliğine sabitlenir. turkibaft ve düğüm farsibaft. Bir halının maliyetinin onu üretmek için harcanan zamana ve içerdiği düğüm sayısına bağlı olduğu açıktır.
Bu nedenle, kurnaz ve aceleci zanaatkârlar hileli bir şekilde düğümlenir. Örneğin, "çift düğüm" denen uygulama jofti iki çözgü ipliğine düğümlenmek yerine yün ipliğin dörde düğümlendiği. Bu teknik, halının değerini düşürme ve daha da kötüsü, yün havını daha az yoğun ve tasarım ve dekoratif motifleri daha az kesin ve tanımlı yapma etkisine sahiptir. Tüm düğümleme işi çok eğitimli ve hızlı dokumacılar tarafından elle yapılır. Ortalama olarak, iyi bir işçi günde on binden maksimum on dört bin knot'a kadar performans gösterir. Gerçekten muazzam bir iş: orta kalitede (desimetrekare başına 2500 düğüm yoğunlukta) ve iki metreye üç metre ölçülerinde bir halı yapmak için günde on bin düğüm hızında beş çalışma ayı gerektiğini düşünün.
Çizimler
Oryantal halılar, tasarımlarına bağlı olarak iki büyük gruba ayrılabilir: geometrik desenli halılar ve çiçek halılar olarak bilinen eğri desenli halılar.
Geometrik desen halıları
Dikey, yatay ve eğik çizgilerden oluşan çizgisel unsurlarla süslenmiş tüm halılar bu gruba aittir. Tüm tasarım genellikle aynı motifin tekrarlanmasıyla oluşur. Geometrik desenli halılar çoğunlukla göçebe kabileler tarafından düğümlenen halılardır, ancak halı deseninin daha ilkel kaldığı bazı köylerde geometrik desen de kullanılmaktadır. İlk halılar aslında geometrik desenliyken, çiçek desenli ilk örnekler sadece XNUMX. yüzyılın başlarına kadar uzanıyor. Geometrik halıların motifleri pratik olarak ezbere aktarılmıştır.
Eğrisel veya çiçek desenli halılar
Safevi hanedanının başlangıcı, aynı zamanda doğu halılarının gerçek el sanatının yükselişiyle aynı zamana denk gelir. Aslında göçebeler ve köylüler tarafından düğümlenen halılar, Safevi hükümdarlarının incelikli zevkini tatmin edemiyordu. Böylece çiçek desenli halıların düğümlendiği ilk zanaat merkezleri doğdu ve bu da birkaç yıl içinde İslam sanatına daha fazla prestij kazandırdı. Göçebe ve zanaatkâr imalat arasındaki temel fark, usta ressam tarafından gerçekleştirilen işlevdir. Aslında göçebe halıların tasarımları halıyı yapan kişinin hayal gücünden gönülden ya da pınardan aktarılırken, çiçekli halının tasarımı bir karton üzerine yapılıyor ve düğümleme işine giren zanaatkarlar tarafından titizlikle yeniden üretiliyor. Bu durumda, sanatsal değer, karikatürü tasarlayan ve renklendiren ustaya atfedilmelidir.