ÇALIŞMALAR30
Kadın ve kalkınma ilişkisini kadınların işgücüne katılımı bağlamında ele alan ampirik çalışmalar temelde üç ana başlık altında toplanabilir:
a) Kalkınma yazınına paralel olarak, kalkınma sürecinde kadınların işgücüne katılımının nasıl bir yapıya sahip olduğunu inceleyen çalışmalar ekonomik büyümeyi kalkınmanın temel göstergesi olarak kabul etmiş ve kadınların işgücüne katılımının ekonomik büyümeyle ilişkisini incelemiştir.
b) Boserup'ın da bahsettiği ancak esas olarak bağımlılık teorisi çerçevesinde tartışılan dış ticaret ve kadınların işgücüne katılımı ilişkisi, bazı ampirik çalışmalarda ilişkinin hangi koşullarda ve hangi yönde oluştuğu sorusu çerçevesinde ele alınmıştır.
c) Toplumsal cinsiyet ve kadın ilişkisinin eleştirilerini de dikkate alan ve işgücüne katılımın yanı sıra yeniden üretim, sosyokültürel farklılıklar ve coğrafi özellikleri de analize dahil eden çalışmalar, kadınların işgücüne katılımını belirleyen faktörleri bütüncül biçimde ele almıştır.31
İkinci bölümde ifade edildiği gibi, geleneksel kalkınma teorileri, kalkınmanın göstergesi olarak ekonomik büyümeyi temel almışlardır. Modernizasyon paradigmasıyla doğrudan ilişkili bu anlayış çerçevesinde, kişi başına düşen gayrisafi yurtiçi hasıla ya da gayrisafi milli hasıla kalkınmanın geleneksel göstergesi olarak kabul edilmiştir (Todaro ve Smith, 2003, s. 15). Alternatif kalkınma teorilerinin ortaya çıkmasıyla birlikte kalkınmanın diğer öğeleri olarak kabul edilen sosyolojik ve ekolojik olgular da bir ülkenin kalkınmışlık seviyesinin belirlenmesinde göz önüne alınmaya başlamıştır. Bu açıdan, Birleşmiş Milletler tarafından hesaplanan "İnsani Kalkınma Endeksi (Human
30 Kadınların işgücüne katılımını inceleyen çalışmalar konuyu farklı yönlerden ele almış ve kadınların işgücüne katılımının ele alınan boyutuna göre farklı analiz yöntemleri kullanmışlardır. Bu çalışmanın temel amacı, iktisadi kalkınmayla kadınların işgücüne katılımı arasındaki ilişkiyi incelemek olduğundan daha önce yapılmış çalışmalar incelenirken mikro iktisat temelli çalışmalara geniş yer verilmeyecektir. Bu durum, mikro iktisadi yöntem, genel denge analizi ve mikro ekonometri yöntemlerini kullanan çalışmaların önemli katkılarını göz ardı etmek anlamı taşımamaktadır.
31 Bu çalışmalar her ne kadar kadınların işgücüne katılımını belirleyen sosyolojik faktörleri göz önüne alsalar da temel aldıkları yaklaşım genelde modenizasyon düşüncesidir ve Toplumsal Cinsiyet ve Kadınlar yaklaşımıyla karıştırılmamalıdır.
Development Index)" kalkınmanın daha kapsayıcı bir göstergesi olarak kabul edilmektedir. İnsani kalkınma endeksi, kalkınmayı, sağlık, eğitim ve yaşam standardı olmak üzere üç ana başlıkta ele alarak, ortalama yaşam süresi, eğitime ulaşım ve ekonomik büyüme oranlarını kullanarak oluşturulan bir endekstir.32
Alternatif kalkınma tartışmalarında öne çıkan bir yaklaşım olarak Amartya Sen'in (A.
Sen, 1985) öne sürdüğü "Yapabilirlik Yaklaşımı33", kalkınmanın yalnızca ekonomik ya da sosyolojik olgularla değil, aynı zamanda, bu olguların toplum tarafından ne kadar gerçekleştirilebildiğiyle de ilgili olduğunu öne sürmüştür.34 Bazı teorik temellerini Aristoteles, Adam Smith ve Karl Marx gibi düşünürlerden alan yapabilirlik yaklaşımının en temel odak noktası, insanların etkin olarak neleri yapabileceği üzerinedir. Bu açıdan, yapabilirlik yaklaşımı, insanların mutluluğu, isteklerini gerçekleştirebilmesi ya da gelir, harcama ve meta üzerine yoğunlaşan diğer felsefi yaklaşımlardan farklılaşmaktadır (Robeyns, 2005, s. 94).
Kalkınmayı ekonomik büyüme kavramı dışında tartışan bir diğer alternatif kalkınma teorisi olan sürdürülebilir kalkınma yaklaşımında ise çevresel etmenler kalkınmanın sürdürülebilir olması için önemli yer tutmaktadır. Bu anlamda, ekolojik kalkınma tartışmaları çerçevesinde, bir ülkenin kalkınmışlığı o ülkenin çevreyi korumaya yönelik tutumuyla da yakından ilişkilidir (Todaro ve Smith, 2003, s. 464).
Kalkınmanın alternatif göstergeleri olarak öne sürülen ifadeler, işgücü piyasasının yanı sıra kalkınma olgusunun bütününü kapsayan değişkenler olduğundan bu değişkenlerin kadınların işgücüne katılımıyla doğrudan ilişkisini ortaya koymak mümkün değildir.
Diğer taraftan, Boserup'ın ve kalkınmada kadınlar yaklaşımının üzerinde durduğu marjinalleşme tezi, ekonomik büyümeyle ilişkilendirilen bir yaklaşımdır. Buna bağlı olarak, kadınların işgücüne katılımıyla iktisadi kalkınma ilişkisini inceleyen
32 İnsani kalkınma endeksiyle ilgili daha geniş bilgi için bkz. http://hdr.undp.org/en/statistics/hdi/.
33 "Capabilities Approach".
34 Yapabilirlik yaklaşımından, kalkınma dışında, pek çok alanda yararlanılmış olmakla birlikte kalkınma ve kadın konusunu ilişkilendiren çalışmalarda da bu yaklaşımdan faydalanılmıştır. Bu konuda en kapsamlı çalışmalardan biri için bkz. Nassbaum (2000).
çalışmaların pek çoğunda ekonomik büyümenin kadınların işgücüne katılımını ne şekilde etkilediği incelenmiştir.35
Ekonomik büyüme ve kadınların işgücüne katılımı ilişkisinin ampirik yöntemlerle tahmin edilmesi konusunda ilk sayılabilecek çalışma Jacob Mincer'in 1962'de yaptığı çalışmadır (Mincer, 1962). Mincer çalışmasında, Neo-Klasik işgücü arzı modelini, kadın işgücü arzının teorik temelini oluşturmak için kullanmanın yanında, çapraz kesit ve zaman serisi analizlerinin kadınların işgücüne katılımına yönelik uygulamasını da ele almıştır. Mincer, analizde, hem makro iktisadi verileri hem de hane halkı anketlerine dayanan mikro verileri kullanarak kadın işgücü arzını belirleyen önemli faktörler olarak ailenin gelir yapısı, aile içi gelir dağılımı ve ailenin tüketim davranışlarının altını çizmiştir.
Mincer'in çalışması, özellikle 1980'den sonra, kadınların işgücüne katılımını ekonomik büyümeyle ilişkilendiren pek çok ampirik çalışma için referans niteliğindedir. Claudia Goldin'in 1995'te yaptığı çalışma da bu konuda yapılan araştırmalar üzerinde büyük etki yaratmıştır (Goldin, 1995). Goldin'in çalışmasında, 84 ülke için 1980 yılına ait kadın işgücüne katılımı ve A.B.D. için 1890-1980 dönemini kapsayan veriler kullanılarak "En Küçük Hata Kareleri36" yöntemiyle analiz yapılmış ve her iki veri seti için de marjinalleşme tezinin doğruluğuna yönelik bulgulara ulaşılmıştır. Goldin'in incelediği model, kadınların işgücüne katılımını bağımlı, kişi başına düşen gayrisafi yurtiçi hasılayı ise karesel bir fonksiyon olarak bağımsız değişken kabul eden basit bir modeldir. Bunun yanında, çalışmada, eğitimin kadınların işgücüne katılımı konusunda nasıl bir etkide bulunduğunu anlamak için aynı yöntem kullanılarak uzun dönemde eğitimin kadınların işgücüne katılımı üzerinde pozitif yönde etkili olduğu sonucuna varılmıştır.
35 Kadınların işgücüne katılımını inceleyen ampirik çalışmalar arasında öncü kabul edilen Pampel ve Tanaka'nın çalışmasında (Pampel ve Tanaka, 1986), ekonomik büyümenin, petrol üreticisi konumundaki ülkelerde kişi başına düşen gelire ait verilerin yanıltıcı olması sebebiyle kalkınmanın göstergesi olarak tercih edilmeyerek, bunun yerine, kişi başına düşen enerji kullanım miktarı tercih edilmiştir. Kişi başına düşen enerji miktarı bir ülkenin üretim yapısını göstermeyi amaç edinse de petrol ihracatçısı konumundaki ülkelerde petrolün göreli olarak ucuz olması sebebiyle bu ülkelerde enerji kullanımının da aynı doğrultuda yanıltıcı olduğu düşünülmektedir. Bu sebeple, bu çalışmada incelenen ekonometrik modellerde ekonomik kalkınmanın göstergesi olarak kişi başına düşen yurtiçi hasıla kullanılacaktır.
36 "Ordinary Least Squares: OLS".
Goldin'in çalışmasında, ampirik sonuçlarla desteklenen U şekilli kadın işgücüne katılımı yaklaşımı teorik olarak da ele alınmıştır. Boserup'ın çalışması ve onu takip eden diğer çalışmaların marjinalleşme teziyle ilgili öne sürdüğü açıklamalara ek olarak, Goldin, kadın işgücü arzına mikro iktisadi bir bakış açısıyla yaklaşmıştır. Mincer'in kadın işgücü arzına yönelik yaklaşımına paralel olarak, Goldin, iktisadi kalkınma sürecinde, hane içi üretimin terk edilip ücretli işçi olarak çalışmaya başlamanın hane gelirini göreli olarak arttıracağını öne sürer. Gelirdeki göreli artış yoluyla ortaya çıkan gelir etkisi, kadınların işgücüne katılımını azaltıcı etkide bulunacaktır. Üretimdeki yapısal dönüşümün ilerleyen safhalarında ise üretimde verimliliğin artmasının reel ücretler üzerindeki etkisi, doğurganlık oranlarının azalması gibi sebeplerle işgücüne katılım kararında, ikame etkisinin baskın hale geleceği ve böylece kadınların işgücüne katılımının artacağı öne sürülmektedir. Bunun yanında, toplumda, kadınların ücretli işçi olarak çalışmasının önündeki baskıların, beklendiği gibi, kadınların işgücüne katılımını azaltıcı nitelikte olduğu ileri sürülmektedir (Goldin, 1995).
Kadınların işgücüne katılımıyla ekonomik büyümeyi ilişkilendiren çalışmalardan öne çıkan bir diğeri ise Nilüfer Çağatay ve Şule Özler'in çalışmalarıdır (Çağatay ve Özler, 1995). Bu çalışmada, marjinalleşme tezinin varlığını incelemenin yanında yapısal değişimlerin kadınların işgücüne katılımı üzerinde ne gibi etkileri olduğu da tartışılmaktadır. Çalışmanın 1985 ve 1990 yıllarını ve 135 ülkeyi kapsayan havuzlanmış veri setine dayanan bulguları, U şekilli kadın işgücüne katılım ilişkisini reddeder nitelikte olmakla birlikte, Çağatay ve Özler bu bulguların marjinalleşme tezini doğruladığını ifade etmişlerdir.37
Bu konuda, 2000 sonrası yapılan en önemli çalışmalardan biri ise Mammen ve Paxson’a aittir (Mammen ve Paxson, 2000). Bu kapsamlı çalışmada, kadın işgücünün kalkınma sürecindeki konumu geniş bir perspektifle ele alınmış ve ekonometrik yöntemlerle teorik tartışmaların tutarlılığı incelenmiştir. Çalışmanın, kadın işgücü ve ekonomik büyüme ilişkisini incelemek adına en önemli katkılarından biri uzun bir dönemi kapsaması ve sabit etkiler yöntemi gibi alternatif ekonometrik yöntemleri tartışmalara
37 Karesel formdaki bir fonksiyonda, U şekilli ilişkinin doğrulanması, kişi başına düşen gayrisafi yurtiçi hasıla parametresinin negatif, kareli ifadenin ise pozitif değer almasıyla mümkündür. Ancak; Çağatay ve Özler'in sonuçları bunun tersini ifade edecek şekildedir (Luci, 2009, s. 4).
dahil etmesidir. Bu çalışmayı takip eden diğer çalışmalarda, panel veri analizleri daha detaylı biçimde kullanılmaya başlanmış ve panel veriye uygun yöntemlerin kullanımıyla ilgili tartışmalar ağırlık kazanmıştır.
Ekonomik büyüme ve kadınların işgücüne katılımı ilişkisini Türkiye örneğinde inceleyen en önemli çalışmalardan biri Aysıt Tansel'in zaman serisi analizi ve ülkenin farklı bölgeleri için "havuzlanmış veri38" uygulamasını içeren çalışmasıdır (Tansel, 2002). Çalışmada, OLS yöntemi kullanılarak yapılan analizler sonucunda, Türkiye'de ekonomik büyümenin kadınların işgücüne katılımı üzerinde negatif etkisi olduğu ancak bu etkinin son dönemlerde zayıfladığı vurgulanmıştır. Tansel, ekonomik büyümenin negatif etkisinin kuvvetindeki azalmayla, ekonomik büyümenin devam etmesi durumunda kadınların işgücüne katılımının artabileceğini öne sürmüş ve bu öngörüleri doğru çıkmıştır.39
Burada genişçe ele alınmayan fakat farklı açılardan yazına katkıda bulunmuş önemli çalışmalar yapılmıştır. Bu çalışmalardan bazıları, ulaştığı sonuçlar ve kullandıkları analiz yöntemine göre Tablo 2’de verilmiştir.
Tablo 2: Kadınların İşgücüne Katılımı ve Ekonomik Büyüme İlişkisi-Ampirik Çalışmalar
Çalışmada Kullanılan Yöntem
Çalışmanın Ulaştığı Sonuçlar U şekilli kadın
işgücü katılımı
Çapraz Kesit / Zaman Serisi Analizi Panel Veri Analizi (Schultz, 1990), (Fatima ve Sultana,
2009), (Jaumette, 2003), (Goldin, 1995), (Tansel, 2002), (Pampel ve Tanaka, 1986), (Psacharopoulos ve Tzannatos, 1986), (Hill, 1983), (Tilly ve Scott, 1987), (Kottis, 1990)
(Luci, 2009), (Tam, 2011), (Choudhry, 2010)
Belirsiz kadın işgücü katılım oranı ve ekonomik büyüme ilişkisi
(Durand, 1975), (Standing, 1978),
(Steel, 1981) (Gaddis ve Klassen, 2013)
38 Pooled data.
39 Dünya Bankası verilerine göre Türkiye'de kadınların işgücüne katılım oranı 2002'de %27.9 iken 2005'te %23.8'e kadar gerilemiş ancak 2006'dan itibaren artış eğilimi göstermeye başlamıştır. Türkiye'de kadınların işgücüne katılımı 2011 itibariyle %28.1 olarak ölçülmüştür (Dünya Bankası, 2011).
Kadınların işgücüne katılımıyla ilişkili olduğu düşünülen bir diğer kavram ise dış ticarettir. 1980'lerde tekrar güç kazanan Neo-Liberal akımların etkisiyle, küreselleşmiş iktisadi ilişkilerin dış ticarete dahil olan bütün ülkeler açısından faydalı olacağını öne süren dış ticaret modelleri önem kazanmış ve kadınların işgücüne katılımı da bu bağlamda ele alınmıştır. Çalışmalarda varılan genel sonuç, ekonomilerin dışa açıklığının, uluslararası üretim ilişkileri bağlamında, uzmanlaşma yoluyla üretim girdilerinin etkin kullanılmasını sağlayacağı ve böylece ekonomik büyümeye yol açacağı yönündedir.40Böylece dış ticaretin kadınların işgücüne katılımını arttıracağı öne sürülmüştür.
Dış ticaretin kadınların işgücüne katılımı üzerinde negatif etkiye yol açacağını öne süren bir diğer yaklaşım ise eleştirilerinde bağımlılık teorilerinden faydalanır. Az gelişmiş ülkelerde, kadın işgücünün yoğun kullanıldığı bir sektör için dış ticaret hacminin genişlemesi durumunda uzmanlaşma hipotezi gereği diğer sektörlerde bir daralma meydana gelecek ve erkek işçiler kadınların yoğun çalıştığı sektörlere dahil olacaktır. Bu durumun kadınların işgücüne katılımını azaltıcı bir etki göstereceği ifade edilmiştir (Sauré ve Zoabi, 2009).
Yapılan çalışmalarda, iktisadi kalkınma ve kadınların işgücüne katılımı ilişkisini açıklamak üzere, ekonomik büyüme ya da dış ticaret gibi ekonomik olguların dışında, kalkınmayla yakın ilişkisi bulunan farklı sosyolojik ve demografik faktörlerin rolü de incelenmiştir. Bunların arasında eğitim, doğurganlık oranı ve teknolojik gelişme gibi değişkenler çalışmalarda en çok incelenen faktörlerdir.
Kadınların işgücüne katılımını arttırmaya yönelik politikalarda eğitimin rolünün altı çizilmiştir. Eğitimin, doğurganlık ve yeniden üretim faaliyetlerinde kadının kazanacağı bilincin yanı sıra iktisadi faaliyetlerini de arttıracağı öne sürülmüştür.41 Buna paralel olarak kadınların işgücüne katılımını inceleyen çalışmaların pek çoğunda da eğitimin rolü ele alınmıştır.42 Diğer yandan, çalışmalarda incelenen en yaygın demografik gösterge ise doğurganlık oranıdır. Doğurganlık oranın artması çocuk bakımının
40 Örneğin bkz. Gaddis ve Pieters (2012).
41 Örneğin bkz. Roudi-Fahimi ve Moghadam (2003).
42 Bkz. Pampel ve Tanaka (1986), Goldin (1995), Çağatay ve Özler (1995), Luci (2009) ve Tansel (2002).
gerektirdiği zaman sebebiyle kadının işgücüne katılması önünde engel oluşturacağından kadınların işgücüne katılım oranını azaltıcı etkide bulunacaktır. Ampirik çalışmalarda bu ilişkinin doğruluğu desteklenmektedir.
Ampirik çalışmalarda, teknolojik gelişmenin kadınların işgücüne katılımını ne şekilde etkilediği farklı açılardan incelenmiştir. Teknoloji düzeyini ifade etmek üzere işçi başına düşen sermaye miktarı ya da tüketilen enerji miktarı genel olarak kabul edilen göstergeler olarak çalışmalarda incelenmiştir. Teknoloji düzeyindeki artışın aynı zamanda ülkenin kişi başına düşen gelirini de arttıracağı varsayılarak teknoloji düzeyini gösteren değişkenler kimi çalışmalarda gelirin bir göstergesi olarak da kabul edilmiştir.
Burada kısaca bahsedilen olgular dışında, gelir eşitliği, çocuk ve yaşlı bakımı, sosyal güvenlik, esnek istihdam gibi faktörlerin kadınların işgücüne katılımıyla ilişkisi farklı alanlarda araştırma konusu olmaktadır. Kalkınma yazını dışında da yaygın biçimde incelenen bir konu haline gelen kadın emeği, sosyolojik ya da demografik tartışmalar dışında kriminoloji gibi farklı alanlardaki çalışmalarda da araştırılan bir konu haline gelmiştir.43
43 Örneğin bkz. Stack (1987) ve Witt ve Witte (1998).