Arabi El Cedid sitesinin haberine göre, Katar Milli Kütüphanesi, kalbinde birçok Arapça ve Kur’an el yazması bulunan İslam dünyasının kültür merkezlerinden biridir.
Arapça El Yazmaları Enstitüsü müdürü Murad el-Rifi şöyle diyor: El yazmaları, sadece küçük bir bölümünü keşfettiğimiz kültürel hazinelerdir ve çevremizde meydana gelen temel yapısal değişiklikleri düşünmeden mirasımıza geri dönemeyiz.
El-Rafi, ayrıca dijitalleşmenin artan rolüne ve Arap harflerinin akıllıca tanınmasına ve bu mirası derinlemesine keşfetmeye ve ona uygun şekilde yatırım yapmaya yardımcı olan yazılım ve algoritmaların geliştirilmesine işaret ediyor.
El yazmalarının geniş coğrafyası
Katar Milli Kütüphanesi, yaklaşık dörtte biri Kur’an nüshası olan yaklaşık 4.000 el yazmasından oluşan bir hazineye sahiptir.
Eski deri tabakalar üzerine yazılan bu yazmaların en eskisi Hicri birinci ve ikinci yüzyılla (miladi yedinci ve sekizinci) tarihlenmektedir. Katar Ulusal Kütüphanesi başkanı Husan Tan, Kur’an'ın Afrika, Çin, Hindistan ve Güneydoğu Asya gibi İslam dünyasının merkezinden uzak merkezlerden Hicaz ve Katar'da yazılan Kur’an'lara kadar çeşitlilik gösterdiğini söylüyor.
Sonuç olarak, kütüphanenin el yazması uzmanı Mahmud Zaki tarafından açıklandığı şekliyle bu Kur'an mirası, Arap yazısını ve harflerini yazmanın ve harfleri işaretlemenin temel yöntemleri hakkında bize sadece önemli bilgiler vermekle kalmaz, aynı zamanda çeşitli sanatsal ve estetik yönler açısından da oldukça önemlidir. Bunlar, Kur'an ilimleri, el yazmaları, Arap dili, tarih, sanat ve daha pek çok alanda uzman ve bilginlerin ilgilendiği alanlardır.
Katar'ın El Zabara nüshası
Katar Milli Kütüphanesi, Kur’an'ın en eski el yazmalarından biri olan ve genel olarak Katar'da yazılmış en eski el yazmalarından biri olan al-Zabara Mushafı adlı bir Kur’an el yazmasına sahiptir. Fıkıh ilmini Kur’an'ın transkripsiyonu ile birleştiren Katarlı alim Şeyh Ahmed b Raşid b Cuma Al Merihi Maliki tarafından yazılmıştır. Kur'an'ın bu nüshasının sonunda verilen bilgilere göre, katip bu nüshayı Hicri 1221 / 1806 yılında Al-Zabara, Katar'ın kuzeyinde yazmıştır. Bu el yazması, el-Merihi hattıyla yazılmış ve Katar Ulusal Müzesi'nde saklanan Kur’anlardan biridir.
"Hazine Kubbesi", yeni Kur’anlar ve Hicaz belgeleri koleksiyonu
İlk Kur’an'ların yazıldığı Kufi yazısı, Hicaz adı verilen yazının orijinal olarak Kufi yazıdan daha eski olduğu MS on dokuzuncu yüzyıla kadar yaygındı. Mekki ve Medeni olarak tanıttılar. Oryantalistler bu iki türü tek bir isim altında toplamışlar ve onlara "Hicaz hattı" adını vermişlerdir.
Bu, Kur’an'ın ilk elyazmalarında bağımsız bir bilgin olan Ahmed Vasam Şakir tarafından vurgulanan bir noktadır. Ona göre bu adlandırma, 19. yüzyıl Fransız oryantalistlerinin ve seyyahlarının Kahire'nin Fustat semtindeki Amr bin As Camii'nin parşömen kağıdına erişmesiyle başladı. Bu yapraklar 1833'te Fransa Milli Kütüphanesi tarafından satın alındı ve bir kısmı Rusya Milli Kütüphanesi'ne satıldı.
Bize yeni Kur’anlar ve Hicaz belgeleri koleksiyonu sağlayan kaynaklardan biri de Şam'daki Emevi Camii'ndeki "Hazine Kubbesi"dir. Daha sonra I. Dünya Savaşı sırasında İstanbul'a taşındı. "Şam Kağıtları" olarak bilinen bu yazmalar, Türkiye Türk ve İslam Eserleri Müzesi'nde muhafaza edilmektedir. Bu kağıtların büyük bir kısmı da 1973 yılında Sanaa Ulu Camii'nde bulunmuştur.
İbn Nedim'in "Fihrist" inin şifresini çözme
Bu hat adını on dokuzuncu yüzyıl oryantalistlerinden Sylvester de Sassi'nin İbn Nedim'in "Al-Fihrist" adlı kitabından almıştır. İbn Nedim bu kitabında ilk Arapça hatlardan yani Mekki, Medeni, Basri ve Kufi'den bahsetmiştir.
Bazı nüshalarda hat karışımı vardır ve profesyonel olmayan yazarların çoğunun hatlar arasında uygun bir boşluk bırakmadığını görüyoruz. Benzer harflerin noktalama işaretleri örneğin با تا ثا gibi noktalama ve fethe, zamme ve kesre kullanımına bağlı kalmadılar.
Bu erken dönem Kur'an'larda, sureler arasında ayrım yapmak için boşluk bırakmak yaygındı. Bazı selefler, sûrelerin sonuna "sûrenin sonu" ibaresinin yazılmasına itiraz etmişlerdir. Çünkü metnin saf ve temiz olması için Kur’an dışı yazı ve şekillerden arındırılmış olması gerektiğine inanıyorlardı.
Çin Kur’anları; İslami ve yerel geleneklerin bir karışımı
Çinli Müslümanlar için yüzlerce Kur’an nüshası mevcuttur. Katar Milli Kütüphanesi'ne aittir ve on yedinci ve yirminci yüzyıllar arasına tarihlenir ve Kur’an'ın tam metnini veya otuz ayrı cüzünü içerir.
Çin'den Katar Milli Kütüphanesi'ne gönderilen Kur’an-ı Kerim nüshası
Katar Milli Kütüphanesi El Yazmaları ve Arşivler Dairesi Başkanı Vasilina Skolova, Kur’an'ın Çin'deki kağıt ve cilt üzerindeki ana süsleme tasarımlarından şöyle bahsediyor: Bu nüshalarda, İslam dünyasının bazı metropollerinde ortak İslami geleneklerin yerel Çin gelenekleriyle bir karışımı görülebilir. Bu motiflerden en öne çıkanları nilüfer çiçekleri ile bulut vb. bitki motifleridir.
Çin'deki Kur’an nüshalarının kapakları ve ciltleri, süslemeleri bazen yerel sanatlardan etkilenmiş olsa da, çoğunlukla İslam şehirlerinde kullanılan deriden yapılmıştır ve kapakların bir kısmı kumaşla kaplanmıştır.
Çin'de Kur'an'ı yapmakla görevli olanlar ve onu kullananlar için, Kur'an'ın dörtte birinin üzerine bölümün başladığı ayetin başlangıcını ve bazen de ayet numarasını Çince olarak kapağına veya içine yazmaları adettendi.
Güneydoğu Asya'da Kur’an Sanatları
Kur’an elyazmalarında tezhip pratik bir sanattır çünkü Kur’an metninin anlaşılmasına yardımcı olmuştur. British Library'deki Güneydoğu Asya koleksiyonları koleksiyonunun başkanı Annabel Gallup, Kur’an süslemelerinin ana işlevinin okuyucunun metinde gezinmesine yardımcı olmak olduğunu söylüyor.
Annabel Gallup, özellikle erken dönem Kur'an'da ayetlerin işaretlerini, sure adlarını, çerçeveleri ve Kur'an süslemelerinin çeşitli yönlerini içeren bu süslemelerin incelenmesinin, Güneydoğu Asya Kur'an'larının her birinin her bölgenin karakteristik stiline göre süslendiğini gösterdiğini ifade etti.
Bu metod ve süslemeler Malezya'da Terengganu, Patani ve Kalantan ve Endonezya'da Aceh ve Java gibi büyük merkezlerde yaygındı.
Şimdiye kadar Güneydoğu Asya'dan 700 ila 800 el yazması kaydedildi, bunların küçük bir kısmı 17. yüzyıla ve büyük çoğunluğu 19. yüzyıla kadar uzanıyor ve Katar Ulusal Kütüphanesi muhteşem bir el yazmasına sahip olduğu için şanslı. Terengganu bölgesinin tarzı ve geçmişi on dokuzuncu yüzyıla kadar uzanıyor.
Gallup, "Kur'an'ın bu nüshası, Güneydoğu Asya dışında bu bölgeye atfedilen tek nüshadır ve Avrupa ya da Amerika koleksiyonlarında bu türden bilinen bir nüsha yoktur. Bu nüshanın üzerinde muhtemelen yönetici sınıftan bir kişiye ait olduğu yazılıdır. " dedi
Sahra altı Afrika'da Kur’an yazma gelenekleri
Batı İslam bölgesinde ve genel olarak bu bölgenin hat mirası konusunda uzmanlaşmış araştırmacı ve hattatı Muhammed bin Ahmadu Salem Ahmadu şöyle diyor: Bu Afrika mirası sadece başkaları tarafından değil, aynı zamanda bölge halkı tarafından da ihmal edilmiştir.
Resmi Moritanya Kur’an'ını yazan Ahmadu, Kur’an hakkında bilgi eksikliğine işaret ediyor: Bu Kur’an'ın tanıtılması için çaba sarf edilmiştir. Güney çölünün farklı isimleri vardır. Son zamanlarda Afrika sahili olarak adlandırdılar. Güney Moritanya'da ve batıda Senegal'in kuzeyinde başlar, Mali'den geçer ve kuzeyde Nijer'e, kuzey Nijerya'ya, Çad'a, Sudan Cumhuriyeti'ne ve Kızıldeniz'e kadar uzanır.
Bu bölgede, Kur’an'ın hat gelenekleri çoğu durumda ortak olmuştur, ancak bazı bölgelerde her bölgenin kendine özgü etkileri ile ayırt edilmektedir. Afrikalılar, İslam dünyasının diğer bölgelerinde izlenen yaklaşıma kıyasla benzersiz olarak nitelendirilebilecek kendi Kur’an yazma okullarını kurabildiler.
Ahmedu, üreticileri tarafından "en iyi hat,süslemeler ve ciltlerle" üretilen bu Kur’an'lardan birçok örnek verdi ve Kur’an endüstrisinin Nijerya'da geliştiğini ve Kuzey Afrika ve Mısır'a ihraç edildiği noktaya geldiğini belirtti.
Bihari hattında Kur’an
Bihari, Hindistan alt kıtasında İslam'ın varlığı sırasında uzun süredir popüler olan en belirgin hatlardan biridir. Bu Kur’an yazma geleneği, Kur’an'ın büyük harflerle yazıldığı Miladi 14. ve 17. yüzyıllar arasında yaygındı.
Bu dönemdeki Kur'an-ı Kerim'in özelliği parlak renkleri ve kendine özgü süslemeleridir. Bihari alfabesindeki Kur’an'ın en önemli özelliklerinden biri, bazen çerçeveler içinde Farsça'ya tercüme edilen sayısız şerhler ve dipnotlardır. Bazen de Kur’an'ın tefsirinden ve kıraat farklılıklardan bahsedilir. Katar Milli Kütüphanesi'nde bulunan nüshada görüldüğü gibi.