"Bizden öncekilerin şeriatında câiz olan şey, dînimize aykırı olmadığı sürece, bizim için de câizdir.”
Nitekim sahâbeden iki kişi, Rasûlullah-sallallahu aleyhi ve sellem-'e gelerek kendilerine zekâttan vermesini istemiş, Rasûlullah-sallallahu aleyhi ve sellem- ikisini de güçlü ve kuvvetli görünce onlara şöyle buyurmuştur:
“Eğer isterseniz zekâttan size vereyim.Ancak zenginin ve çalışmaya gücü yetenin zekâttan payı (isteme hakkı) yoktur.”1
Çünkü fakir gözüken birini her yönden araştırıp kesin karar vermek zor ve meşakkatlidir.Bu yüzden az önce yukarıda geçen hadiste de olduğu gibi, zekâtı alan kişi fakir olduğunu iddiâ ettiği ve çalışabilen kuvvetli bir kimse olduğu ortaya çıkmadığı sürece, zekât veren kimse ona bu konudaki dînî hükmü açıklamakla beraber onun dış görünüşüyle yetinir.
Kendi ülkesinden başka bir ülkede olan ve parası çalınan bir kimseye, günümüzde mâli işlemler kolay olmasına rağmen zekât verilir mi?
Hakkında soru sorulan bu kimse, zekât verilenler sınıfından olan yolda kalanlardan (yolcu) sayılır.Bu kimse, ihtiyacı olduğunu veya yol harcırahını kaybettiğini veyahut da çalındığını iddiâ ederse, beldesinde zengin olsa bile, beldesine ulaştıracak kadar ona zekâttan verilir.
Bazı insanlar, Bosna-Hersek ve benzeri ülkelerde savaşan müslümanlara zekât verilmesi konusunda insanları şüpheye düşür-mektedirler.Muhterem hocam sizin bu konudaki görüşünüz nedir? Zekât, günümüzde onlara mı yoksa dünyanın değişik yerlerindeki İslâm merkezlerinde çalışanlara mı verilmesi daha yerinde olur? Ya da onların ihtiyacı daha çok olmasına rağmen kendi ülkesindeki fakirlere mi vermesi daha yerinde olur?
Bosna-Hersekteki müslümanlar fakir, mazlum ve yardıma muhtaç olmaları ve kalpleri İslâm’a ısındırılması için zekât almaya en lâyık insanlardır.Yine, onlar gibi olan diğer müslümanlar da zekât almayı hak eden insanlardır.Aynı şekilde İslâm merkezlerin-de insanlara eğitim veren ve onları İslâm'a dâvet eden görevliler eğer fakir iseler onlar da zekât almaya lâyıktırlar.Yine, zengin müslümanların dünyadaki bütün fakir müslümanları teselli ederek onlara şefkat göstermek, onların kalplerini kazanmak ve onları İslâm üzere sebât etmelerini sağlamak için zekâtlarını emin ve güvenilir insanlar aracılığıyla vermeleri gerekir.Yine onlar, zekât dışında, zikredilen sebeplerden dolayı şefkat gösterilmeye ve yardım edilmeye lâyık insanlardır.
“Onları Allah’tan başka hakkıyla ibâdete lâyık hiçbir ilâhın olmadığına ve benim de O’nun elçisi olduğuma dâvet et.Sana bu konuda itaat ederlerse, onlara, Allah’ın kendilerine bir günde beş vakit namaz kılmalarını farz kıldığını bildir.Sana bu konuda itaat ederlerse, Allah’ın kendilerine zenginlerinden alınıp fakirlerine verilmek üzere mallarından zekâtı farz kıldığını bildir.”1
Bilindiği gibi takılan veya takılmak için alınan veyahut da ödünç alınan altın ve benzeri zîynet eşyalarının zekâtı konusunda âlimler arasında ihtilaf vardır.Muhterem hocam sizin bu konudaki görüşünüz nedir? Zekâtının verilmesi gerektiğini farz etsek bunların nisab miktarına ulaşması gerekir mi? Nisab miktarına ulaşması gerekli ise, bu konudaki hadislerin delâlet ettiği gibi, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-’in ateşe girmekle tehdit ettiği takının nisab miktarına ulaşmadığı görülmektedir.Buna nasıl cevap verilir?
Takılan veya takılmak için alınan veyahut da ödünç alınan altın ve gümüş gibi takilan zîynet eşyalarının zekâtı konusunda âlimler arasındaki ihtilaf meşhurdur.Bu konuda en tercihli görüş, altın ve gümüşün zekâtı konusunda rivâyet edilen delillerin genel oluşundan dolayı zekâtının farz olduğudur.
Nitekim Abdullah b. Amr b. Âs'tan-Allah ondan ve babasından râzı olsun- sâbit olan bir hadiste Peygamber-sallallahu aleyhi ve sellem-’in huzuruna, yanındaki kızının elinde iki bilezik olan bir kadın girmişti. Peygamber-sallallahu aleyhi ve sellem- ona:
(( أَتُؤَدِّينَ زَكَاةَ هَذَا؟ قَالَتْ: لاَ. قَالَ: أَيَسُرُّكِ أَنْ يُسَوِّرَكِ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ بِهِمَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ سِوَارَيْنِ مِنْ نَارٍ؟ قَالَ: فَخَلَعَتْهُمَا فَأَلْقَتْهُمَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلّى الله عليه وسلّم،فَقَالَتْ: هُمَا لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ )) [ رواه النسائي وأبو داود وأحمد ]
“Bunun zekâtını veriyor musun?” diye sorunca kadın:
“Hayır” dedi.Peygamber-sallallahu aleyhi ve sellem- ona:
“Allah-azze ve celle-’nin senin eline o iki bileziğin yerine, kıyâmet günü ateşten iki bilezik giydirmesini ister misin? deyince, kadın bilezikleri çıkarıp Rasûlullah-sallallahu aleyhi ve sellem-'e doğru attı ve: Bunlar Allah ve Rasûlü içindir, dedi.”1
Yine, Ümm-ü Seleme'den-Allah ondan râzı olsun-sâbit olan bir hadiste o şöyle der:
“Ben, altından halhallar giyerdim.Ey Allah'ın eşçisi!Bu (altını kullanmak, Kur'an'da azapla tehdit edilen) birikmiş servet midir? diye sordum.Rasûlullah-sallallahu aleyhi ve sellem-: Nisab miktarına ulaşıp zekâtı verilen mal, birikmiş servet değildir”1 buyurdu.
Rasûlullah-sallallahu aleyhi ve sellem- ona: “Altın ve gümüş gibi takıların zekâtı yoktur” dememiştir.
Bütün bu hadisler, kalan diğer hadislerle birleştirilip arasının bulunması için nisab miktarına ulaşan altın ve gümüş gibi takılara yorumlanır.Zirâ Kur’an âyetleri birbirini tefsir ettiği gibi, hadisler de birbirini tefsir eder.Yine hadisler, âyetleri tefsir eder.Genel olan hükümleri özel, mutlak olanları ise mukayyed (sınırlı) kılar.Çünkü Kur'an ve sünnetin hepsi Allah Teâlâ katındandır.Allah Teâlâ katından olan hiçbir şey, birbiriyle çelişmez.Aksine birbirini tasdik eder ve birbirini açıklar.
Aynı şekilde zekât verilen mallar olan nakit paralar, ticaret malları ve hayvanlarda olduğu gibi, takıların da üzerinden bir tam sene geçtikten sonra zekâtı verilir.
Başarı Allah’tandır.
Bazı âlimler, sahâbe ve tâbiîn zamanında yaygın olmadığı için kullanma amaçlı takılara zekât gerektiğini reddetmektedirler. Oysa bu takılar, hemen hemen her evde bulunmaktaydı. Aynı şekilde Âişe-Allah ondan râzı olsun- ve Abdullah b. Ömer-Allah ondan ve babasından râzı olsun- gibi sahâbenin bazılarından, bunlara zekât gerekmediğine dâir görüşler sâbittir. Buna nasıl cevap verilir?
Bu meselenin de diğer ihtilaflı meseleler gibi güvenilir delile ihtiyacı vardır.İhtilafı ortadan kaldıracak delil bulunduğunda, onu kabul etmek gerekir.
Nitekim Allah Teâlâ bu konuda şöyle buyurmaktadır:
"Ey îmân edenler! Allah’a itaat edin. Rasûle itaat edin (hak olarak getirdiği şeylere uyun.) Sizden olan (müslüman) idârecilere (Allah’a isyanı emretmedikçe) itaat edin. Aranızda herhangi bir konuda anlaşmazlığa düşerseniz, gerçekten Allah’a ve âhiret gününe inanıyorsanız,o konuda hüküm vermek için, onu Allah'(ın kitabı Kur’an)a ve elçisi (Muhammed-sallallahu aleyhi ve sellem-'in sünneti)ne götürün.Allah'(ın kitabı Kur’an)a ve elçisi (Muhammed -sallallahu aleyhi ve sellem-'in sünneti)ne götürmek; sizin için (ayrılığa düşüp görüşlerinizle hareket etmenizden) daha hayırlı, sonuç bakımından da daha güzeldir."1
"(Ey insanlar!Dîniniz konusunda) ayrılığa düştüğünüz her-hangi bir şeyde hüküm vermek, Allah’a âittir.İşte bu Allah, benim Rabbimdir. Ben (her işimde yalnızca) O’na dayandım ve ben, (bütün işlerimde yalnızca) O’na dönerim."2
Şer'î hükmü bilen ve bu hükmü savunan kimseye aykırı hareket eden âlimlerin hiçbir zararı olmaz.Çünkü uzman olan müctehidlerden, içtihadında isâbet ederse, iki ecir alacağı dînde kararlaştırılmıştır.Kim de içtihadında hata ederse, sadece içtihad etme ecrini alır, isâbet etme ecrini elde edememiş olur.Nitekim bu konuda Rasûlullah-sallallahu aleyhi ve sellem-’den sahih bir hadis vardır. Allah Teâlâ'nın şeriatıyla hükmeden diğer müçtehid âlimler de içtihad eden hâkim gibidirler.Sahâbeden ve onlardan sonra gelen âlimlerden bazı kimseler, bu ve diğer ihtilaflı meselelerde ihtilaf etmişlerdir.Âlimlere düşen görev; bu gibi meselelerde, hakkı delili ile öğrenme konusunda bütün gayretlerini sarfetmeleridir. Doğruyu isâbet ettirene, aykırı hareket edenin olması, kendisine hiçbir zararı olmaz. Her âlimin, kendi görüşüne aykırı hareket etse bile, hakkı bilerek ona aykırı hareket ettiği açıkça belli olmadıkça kendisine aykırı hareket eden müslüman kardeşine hüsn-ü zan beslemesi ve onun bu konudaki görüşünü iyi şeylere yorumlaması gerekir.
Başarı Allah’tandır.
Elbise ve ev âletleri gibi çeşitli şeylerin ticaretiyle uğraşan bir kimse, zekâtını nasıl vermesi gerekir?
Bu kimsenin, ticaret yapmak için yanında bulunan malın üzerinden bir tam yıl geçtikten sonra, -bu konuda rivâyet olunan hadisler gereği-, altın veya gümüşün nisab miktarına ulaştığında zekâtını vermesi gerekir.Nitekim bu konudaki hadislerden birisi de, Semura b. Cundub ve Ebu Zer el-Ğıfârî'nin-Allah her ikisinden de râzı olsun- rivâyet ettikleri hadislerdir.
Günümüzde hisse senetlerini satın alma yoluyla şirketlere ortak olma yaygınlaştı. Bu hisse senetlerine zekât gerekir mi? Bu hisse senetlerinin zekâtı nasıl verilir?
Ticaret için olan hisse senetlerine sahip olanların, arsa ve araç gibi ticaret mallarında olduğu gibi, o malın üzerinden bir tam yıl geçtikten sonra zekâtını vermeleri gerekir.
Eğer hisse senetleri, satış için değil de arsa ve araba gibi kiralamak için yapılan mallarda olursa, bu malların zekâtı yoktur. Bunların zekâtı, üzerinden tam bir yıl geçtikten sonar nakit paralar gibi, nisab miktarına ulaştığında elde edilen kirasından verilir.
Başarı Allah’tandır.
Bir kimse, aylık geliri olan maaşının bir kısmını harcamakta, bir kısmını da biriktirmektedir. Bu malın zekâtını nasıl vermelidir?
Biriktirdiği parayı düzenli olarak yazarak belirlemesi, sonra da üzerinden bir tam yıl geçtikten sonra zekâtını vermesi gerekir. Bu ise, her ay biriktirdiği paranın üzerinden bir tam yıl geçtikten sonra zekâtını verir.Hepsinin zekâtını birinci ayla birlikte verirse, bir zararı yoktur.Kendisine de ecir vardır.Malın üzerinden henüz bir tam yıl geçmediği halde zekâtını vermesinden dolayı bu zekât, erkene alınmış olur.Zekât veren kimse, bu konuda bir yarar görüyorsa, zekâtını önceden vermesinde bir engel yoktur.Ancak malın üzerinden bir tam yıl geçtikten sonra, malın kaybolması veya fakirlerin olmaması gibi, dînî bir özür olmadan zekâtını geciktirmek, câiz değildir.
Arkasında mallar ve yetim çocuklar bırakan birisinin malına zekât gerekir mi? Zekât gerekiyorsa, bunu kimin vermesi gerekir?
Yetim çocukların sahip oldukları nakit paralara, ticaret mallarına, deve, sığır ve koyun gibi senenin çoğunu mezralarda otlayan hayvanlara, tahıl ve meyvelere zekât gerekir.Yetim çocukların velisi olan kimse vakti geldiğinde bu malların zekâtını vermesi gerekir.Eğer yetim çocukların, ölen babaları tarafından velileri yoksa, mallarını ve diğer işlerini takip edecek bir velinin şeriat mahkemesi tarafından tayin edilmesi için müracaat edilir. Mahkemece tayin edilen velinin, bu konuda Allah'tan korkması ve mallarla diğer işlerin yetim çocukların yararına olacak şekilde çalışması gerekir.
Nitekim Allah Teâlâ bu konuda şöyle buyurmaktadır:
"(Ey Muhammed!) Sana yetimler (ile birlikte yaşama ve onların malları) hakkında sorarlar.(Onlara) de ki: Islah etmeniz (iyi yetiştirmeniz) onlar için daha hayırlıdır.(Onlar için her zaman en faydalısını yapın).Eğer (hayatın diğer işlerinde de) onlarla birlikte yaşarsanız, onlar sizin (dîndeki) kardeşlerinizdir.Allah, (yetimlerin mallarını) ifsad eden ile islah edeni bilir.Eğer Allah dileseydi, (yetimlerle birlikte yaşamayı haram kılarak) sizi de zahmet ve meşakkate sokardı.Hiç şüphesiz ki Allah, (mülkünde) güçlü ve (yaratma, işleri tek başına çekip çevirme ve hüküm koymada) hikmet sahibidir."1
“(Ey vâsiyet sahipleri) olgunluk çağına erişinceye kadar, yetimin malına, (onu ıslah etmek ve ondan faydalanmasını sağlamak sûretiyle) en iyi şekilde yaklaşın.”2
Bu anlamda daha birçok âyet vardır.Malların zekâtı ise, babalarının ölümünden itibaren tam bir yıl geçtikten sonra verilir. Çünkü babalarının ölümüyle mallar çocukların mülkü olmuştur.
Başarı Allah’tandır.
Günümüzde elmas ve platin gibi mücevher takı çeşitleri çoğalmıştır.Yemek kapları şeklinde süs eşyası olarak veya kullanmak için olursa bunların zekâtı var mıdır?
Eğer altın ve gümüşten olan mücevherler nisab miktarına ulaştıktan ve üzerinden tam bir yıl geçtikten sonar, ister takmak, isterse başkasına ödünç vermek için olsun, -bu konuda gelen sahih hadisler gereği- âlimlerin iki görüşünden en doğru olanına göre, zekâtının verilmesi gerekir.Eğer bu mücevherler altın ve gümüşün dışında elmas ve akik gibi şeyler ise, bunların zekâtı yoktur.Ancak bunlar ticaret amaçlı ise, o takdirde ticaret malları sayılır ki, diğer ticaret mallarında olduğu gibi bunlara da zekât gerekir.Süs için bile olsa altın ve gümüşten kaplar edinmek câiz değildir.Çünkü bu durum, yeme ve içmede onları kullanılmaya kadar götürür.Nitekim Rasûlulah-sallallahu aleyhi ve sellem-'den sahih olarak bildirildiğine göre o bu konuda şöyle buyurmaktadır:
"İpek ve brokardan yapılmış elbiseler giymeyin.Altın ve gümüş kaplarda su içmeyin.Altın ve gümüş tabaklarda yemek yemeyin. Zirâ onlar, dünyada kâfirler, âhirette ise sizin içindir."1
Bu kapları edinen kimsenin Allah Teâlâ'ya tevbe etmesi ve bu kapların zekâtını vermesi gerekir.
Yine, bunları kaplara benzemeyen kolye ve bilezik gibi başka eşyalara çevirmesi gerekir.
Bazı çiftçiler, tarlalarını yağmur suyuyla sulamaktadırlar.Bu ziraatin ürününe zekât gerekir mi? Motor veya makinayla sulanan tarlanın zekâtı bundan farklı mıdır?
Yağmur suları, akarsular ve akan pınarlarla sulanan hurma, kuru üzüm, buğday ve arpa gibi tahıl ve meyve gibi ürünlerin zekâtı, onda birdir.Motor ve makinayla sulanan tahıl ve meyve gibi ürünlerin zekâtı ise, yirmide birdir.
Nitekim Peygamber-sallallahu aleyhi ve sellem- bu konuda şöyle buyurmaktadır:
"Yağmur ve pınar sularının suladığı veya yerden çıkan (kökü göl gibi bir yerden sulanan) ürünlerde öşür (onda bir), hayvanla sulanan ürünlerde ise yarım öşür (yirmide bir) zekât vardır."1
Bazı çiftlikler, çeşitli meyve ve sebzeler üretmektedir.Bu meyve ve sebzelere zekât gerekir mi? Zekâtı verilmesi gereken zirâi ürünler nelerdir?
Karpuz ve nar gibi ölçülüp saklanamayan ve ticaret için olmayan meyve ve sebzelerin zekâtı yoktur.Ancak ticaret için olursa, -ticaret mallarında olduğu gibi- nisab miktarına ulaştıktan ve üzerinden tam bir yıl geçtikten sonra değeri üzerinden zekâtı verilir.Hurma, kuru üzüm, buğday ve arpa gibi ölçülüp saklana-bilen tahıl ürünleriyle meyvelerde sadece zekât vardır.
Nitekim Allah Teâlâ bu konuda şöyle buyurmaktadır:
"Beş vesk'ten1 az olan hurma ve tahılda zekât yoktur.İki yüz dirhemden az olan gümüşte zekât yoktur.Beş taneden az olan devede zekât yoktur."2
Bu hadis, ölçülüp saklanan tahıl ürünlerinin bu ölçüye ulaştığı takdirde zekâtının verilmesinin farz olduğunu gösterir. Çünkü Peygamber-sallallahu aleyhi ve sellem-’in buğday ve arpadan zekât alması, buna benzer olan ürünlerin de zekâtının verilmesinin farz olduğunu gösterir.
Başarı Allah’tandır.
Zekâtta nisab miktarının belirlendiği ölçüler farklı olmakta-dır.Günümüzde âlimler arasında görüş ayrılıkları olan bu konuda ölçünün belirlenmesi için dayanak ne olmalıdır?
Bu konuda dayanak, Peygamber-sallallahu aleyhi ve sellem-‘in Sâ’ıdır.(Yaklaşık olarak 2.5 kilogramdır).Bu ise, âlimlerin ve Arap dilinin ehli olan imamların kararlaştırdığı gibi, 5,3 Irak ertalidir.Yani ortalama 4 avuç dolusudur.
Başarı Allah’tandır.
Birçok insan bankalar yoluyla çalışmaktadır.Örneğin kimi zaman bu işlere haram olan faiz karışabilmektedir.Bu mallara zekât gerekir mi? Gerekiyorsa nasıl verilmelidir?
Banka ve benzeri kurumlarda faizle çalışmak haramdır ve fâiz ile elde edilen bütün gelir ve kârlar da haramdır. Fâizden elde edilen bu para sahibine âit değildir.Aksine Allah Teâlâ'nın fâiz hakkındaki hükmünü bilerek almışsa, o malın hayır yolunda harcanması gerekir.Eğer paranın fâizini almamışsa, sadece ana parasını alır.
Nitekim Allah Teâlâ bu konuda şöyle buyurmaktadır:
"Ey îmân edenler! Allah’tan gereği gibi korkun.Eğer gerçekten (söz ve davranış olarak) îmân ediyorsanız, mevcut faiz alacaklarınızı terk edin.Şayet (Allah'ın size haram kıldığını) yapmazsanız, Allah ve Rasûlü tarafından (fâizcilere karşı) açılan savaştan haberiniz olsun.Eğer tevbe eder ve vazgeçerseniz (Rabbinize döner ve fâiz yemeyi bırakırsanız), sermayeniz sizindir; (böylece sermayenizden artanını almakla) ne başkasına haksızlık etmiş olursunuz, ne de (başkası tarafından) haksızlığa uğramış olursunuz."1
Ancak fâiz hakkındaki Allah Teâlâ'nın hükmünü bilmeden almışsa, o mal onundur.Onu diğer malından ayırması gerekmez.
Nitekim Allah Teâlâ bu konuda şöyle buyurmaktadır:
"Halbuki Allah, alış-verişi helâl, fâizi ise haramkılmıştır. Bundan sonra kime Rabbinden (fâizin haram olduğuna dâir) bir öğüt gelir de fâizden vazgeçerse, geçmişte olan kendisinindir ve artık onun işi Allah’a kalmıştır.(İleride tevbesine bağlı kalırsa, Allah güzel davrananların ecrini boşa çıkarmayacaktır.) Kim de (Allah'ın fâizi haram kıldığı kendisine ulaştıktan sonra) tekrar fâize dönerse, işte onlar cehennemliktir.(Artık azabı hak etmişlerdir.) Onlar orada devamlı kalıcıdırlar."2
Zekâtı verilmesi gereken diğer mallarında olduğu gibi, fâizden olmayan mallarının kazançlarından da zekâtını vermesi gerekir.Fâizin haram olduğunu bilmeden önceki kazancı da buna girer.Çünkü bu, yukarıda geçen âyet gereği, malından sayılır.
Başarı Allah’tandır.
Fıtır sadakasının hükmü nedir? Fıtır sadakasının nisab miktarına ulaşması gerekir mi? Fıtır sadakasının verildiği zirâi ürün lerle sınırlı mıdır? Sınırlı ise bu ürünler nelerdir? Bir kimse, eşi, çocukları ve hizmetçisi için de fıtır sadakası vermesi gerekir mi?
Fıtır sadakası, küçük-büyük, erkek-kadın, hür-köle her müslümanın üzerine farzdır.
Nitekim Abdullah b. Ömer'den-Allah ondan ve babasından râzı olsun- sâbit olduğuna göre o şöyle demiştir: