Bundan tam 40 yıl önce, 7 Ekim ıgöz’de günlüğüne şunları yazdı: “Ordu, kuşatılan 37 kişilik gerilla grubunun geçişini engellemek için, Serrano’da 250 kişi bulunduğu ve Acero ile Oro arasındaki bölgeye sığınmış olduğumuz yolunda bir haber yayınladı. Ama bu bir şaşırtmaca olsa gerek.” Ve günlük son bir cümle ile bitiyordu: “Yükseklik 2000 metre.”
■ ■ •
Ertesi gün, yani 8 Ekim’de, 17 kişilik gerilla kolu, San Lorenzo nehrine ulaşmak için yürüyüşe geçti. Arazi, bodur bitkiler sayılmazsa çıplaktı. Uzunluğu bir buçuk kilometre, eni 60 metrelik Yuro Boğazı’na geldiklerinde ordu birliklerinin kuşatma harekatına giriştiğini farkettiler. Ramon, boğazın sol yakasında mevzilenil-mesini istedi. Çatışma çıkması halinde sonradan toplanılacak noktayı bildirdi. Geçitten çıkmalarının imkansız olduğunu baştan beri biliyordu. Öğleden sonra 13.30 sularında ilk mitralyöz ateşi açıldığında bir kurşun önce tüfeğinin namlusuna çarptı, oradan sekip sol bacağına saplandı. Willy’nin yardımıyla yakındaki bir yamaca tırmanmaya çalıştı.
Burada askerlerle burun buruna geldiler. Mermileri tükenmişti. Çaresiz teslim oldular. Bir başçavuş Ramon’u yumruklayıp yere düşürdü. Silahını çekip ateşlemek üzereyken Willy araya girdi. Başçavuşu durdurmak için Ramon’un gerçek kimliğini söyledi.
Başçavuş önce inanmadı, birkaç yüz metre ilerdeki Yüzbaşı Gary Prado ile temasa geçti, yüzbaşı da Valle Grande’deki karargahla: “Harekat tamamlandı. Üç gerilla öldü, ikisi ağır yaralı. Bu bilgi askeri birlikler tarafından doğrulandı. Ramon ele geçirildi. Henüz doğrulaya-mıyoruz. Bizim tarafımızda 2 ölü ve 4 yaralı.” Yaklaşık bir saat sonra durum netleşti. Valle Grande’ye ikinci bir telsiz bilgisi iletildi: “Prado, Higuera’dan bildiriyor. Ramon’un yaralı durumda ele geçirildiği doğrulandı. Emir bekliyoruz.”
Askerler Ramon, Willy, Navarro ve ağır yaralı Pacho’yu yürüterek Higuera’daki derme çatma okul binasına getirdiler. Ranger taburunun komutanı Miguel Ayoroa ve Valle Grande alay komutanı Albay Andres Selnich de oradaydılar.
Tutsak gerillaların kişisel eşyaları askerler tarafından yağmalandı. Ramon’un üzerinden, bir miktar para, Troçki’nin bir kitabı, bir günlük, iki pipo, bir bıçak, şarjörsüz bir tabanca, kol saati ve bir altimetre çıktı. Bunları sonradan subaylar ve CIA görevlileri askerlerin elinden aldılar.
Aynı gün geceyarısına doğru La Paz’daki Cumhurbaşkanlığı Sarayı’na ABD elçisi eliyle Washington’dan bir mesaj geldi. Mesajda, Ramon’un yok edilmesinin uluslararası komünizme karşı mücadelenin selameti bakımından elzem olduğu söyleniyordu.
O gece tutsaklar için zor geçti. Ağır yaralı Pacho hiç bir tıbbi müdahalede bulunulmadığı için öldü. Ramon, Willy ve Navarro hakarete ve şiddete maruz kaldılar.
Sadece Eduardo Huerta isimli 22 yaşındaki asker, nöbet sırası kendisine geldiğinde Ramon’la uzun uzun konuştu. Üzerini bir battaniyeyle örttü. Bir de sabaha karşı gerillaları görmeye gelen öğretmen Julio Cortez, onunla sohbet etme firsa-tı buldu. Söylenenlere göre, Ramon genç öğretmene -içinde bulunduğu okul binasını kastederek, “Küba’da böyle okullar yoktur. Biz orada bu binalara hapishane diyoruz” dedi.
Ramon, g Ekim günü Albay Zenteno Anaya ve bölgeye o sabah gelen CIA ajanı Felix Rodriguez tarafından sorgulandı. Sorgudan sonuç alınamayınca infaza geçmeye karar verildi. Üç asker Ramon’u öldürmeyi kabul etti. ‘Gönüllüler’ önce içki içtiler. Sarhoş olan askerlerden Mario Teran, oradaki subayların da yardımıyla okul binasına girdi.
Sonrasına dair rivayet muhtelif… Heyecanlanan Teran’ın silahını ateşlese de öldürücü atışı yapamadığı, infazı esasen Albay Selnich ya da ajan Ramirez’in gerçekleştirdiği de söylenir…
Efsane gerillanın ölümünü tüm dünyaya duyurmak için Valle Grande’ye götürülen cesedinin fotoğraflarını çektiler. Fotoğraflar efsaneyi daha da büyüttü. John Berger, fotoğraflardan birini Rembrandt’ın ‘Profesör Tulp’un Anatomi Dersi’ isimli tablosuyla, bir diğerini ise Andrea Mantegna’nın ‘Ölü İsa’nın Başında Ağıt’ tablosuyla karşılaştırarak, gerillanın, bir klasiğin ölümsüzlüğüne ulaştığını yazdı. “…Çok az rastlanan bazı durumlarda bir insanın ölümündeki trajedi, onun tüm yaşamının anlamını tamamlar ve örnekler.” (O Ana Adanmış, MetisYayınları).
And dağlarının köylüleri ona ‘El Cristo de Valle Grande’ (Valle Grande’nin İsa’sı) dediler. Çocuklarını onun hikayesini anlatan ninnilerle uykuya yatırdılar… “ninni, ninni, küçük yerliye / şimdi gelir komutan yıldızlar eker geceye / purosu duman duman. nineciğim, nineciğim / kimdir o? ninni, ninni, minik yerliye / çıkarırsın, dersem ismini açılan bir çiçek gibi / yollardadır izleri. nineciğim, nineciğim / kimdir o? rüzgarın ağıdıdır / şafağın okşayışı. oğulcuğum, o umuttur / che guevara’dır adı! çocuk yürekli gerilladır.”
(çeviri: ‘viva paulista’, ekşi sözlük