This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
. Demokrasinin temeli h rst r, diyor. Demokrasi adaletin temelidir, Vacherot'ya göre. Proudhon'a göre, ruhani ve cismani bütün iktidarlar n sona ermesidir. Thierry için toplumun hayat d r demokrasi. Tocqueville için, demokratik cumhuriyetlerin sonu manevi bir alçal t r. ki as r önce bas lan bir ikonoloji kitab , nazenini bir kad n olarak tecessüm ettirmi : aln nda asma yapraklar ndan bir taç, s rt nda kaba saba giysiler; bir elinde nar, ötekinde y lanlar. Her ça kendi rüyalar n , kendi emellerini söyletmi kelimeye, her demagog kendi yalanlar n . U runda sel gibi kan ak t lm . Nedir bu demokrasi? Homeros'un ahretindeki canl lar gibi, dokununca kaybolan bir hayalet mi? Genç bir sosyolog, demokrasiyi di er siyasi rejimlerden ay ran ve yaln z ona ait olan önfaraziye nedir, diye soruyor: Hürriyet. Hürriyet, demokrasinin ba lang c nda var; derece kabul etmez, kay ts z arts zd r. Hür riyeti meçhul bir istikbalde fethedilecek bir nesne olarak gösteren, diktatörlerdir sadece. Demokrasinin önfaraziyesi olan hürriyet, demokrasinin amac n da belirler: E itlik. E itlik gerçekle emez, gerçekle irse hikmet -i vücudunu kaybeder. Yerini anar iye b rak r. K saca, demokraside hürriyet ba lang çta vard r, oysa e itlik ula lmas gereken bir amaçt r. Demokrasinin ideal tipi (saf tipi) budur, yazara göre. Demokrasiyi kavram olarak ayd nlatmak, rejimin mant n veya teorisini belirlemek isteyen bir tan m bu. Tarihteki demokrasileri anlamak ve demokrasilerin özlerinden ne kadar uzakla t klar n tayin etmek için onlar bu saf tiple kar la t rmak gerek. (Bk. J. Freund, Le Nouvel Age, édit. M. Riviére, 1970) slâmiyet, bir teokrasidir, diyor Gardet, lai k bir teokrasi, daha do rusu bir nomokrasi (kanun hakimiyeti). Bu teokrasi, Kuran hükümlerinin hem tesbiti, hem de dünyevî ve siyasi planda geni letilmesidir. slâmiyetin siyasî felsefesi iki kutupta toplan r: otorite ve e itlik. slâmiyette otorite ile iktidar aras nda ananevi bir ay r m yok. Umumiyetle ikisi de bir vak a olarak kabul edilir. Ruhani iktidar Kuran bilgisine dayan r; Kuran' ve Sünneti bilen her müslüman, öteki müslümana e ittir. Ruhanî ile cismani içiçedir. deal slâm sitesinde bütün mümin lerin belli haklar vard r. Ehliyetleri olmak art yla sitenin bütün makam ve mevkilerine geçebilirler. Mevkiler ayr d r, içtimai durumlar farkl d r, ama müminlerin mümin olmak haysiyetiyle haklar e ittir. slâmda a priori bir imtiyaz ve s n f mefhumu yok tur. Hristiyan dünyas nda söz konusu olan ilk büyük de er, insan ki ili i ve hürriyetidir. Sosyal hiyerar i, tabiî hiyerar inin bir uzant s d r. E itlik nisbîdir. Oysa, hür insan kavram , slâm için hukuki bir kavramd r, meteafizik bir kavram de il. Hürriy etin temeli, slâm camias n n bütün üyeleri aras ndaki çok güçlü ve sürekli bir inanç: tam bir hak e itli i oldu u inanc . Bütün müminler, kanun kar s nda e ittirler, çünkü karde tirler. Kulun bütün haysiyeti mümin olu unda; kul, mümin olunca hukukî bir statü kazan r, dilenciyi halifeye e it k lan bir statü. man Tanr ile kul aras nda tek tarafl bir mukavele. Mukavelenin kula yükledi i görev: Rabbin birli ini ikrar. Hristiyanl a göre, her otoritenin kayna Tanr 'd r. slâmiyet her otorite Tanr 'dan gel ir demekle kalmaz, Tanr 'n n d nda otorite yoktur, der. Hükmeden Tanr 'd r, bu hakimiyet devredilemez. Tanr her cismanî efi, otorite ile do rudan do ruya teçhiz eder. ef, seçimle gelse de, durum de i mez. Yani Tanr 'n nkinin d nda gerçek bir cismanî otorite yoktur. Vard r demek, Tanr 'ya erik ko mak olur. ef, Tanr 'n n aletidir sadece. Halk, geni bir tenkit hakk na sahiptir. Hükümet tasarruflar n istedi i gibi ele tirir, ama onlara itaat etmekte devam eder. slâmiyette her türlü istibdada, ahkâm- Kuraniye d ndaki her türlü keyfîli e isyan etmek için birçok yollar vard r. Hak esast r. nsanlar do u tan e ittirler, çünkü kuldurlar, fanidirler. Menfî bir e itlik bu, hiçbir de er belirtmez. Sonra iman sayesinde yeni bir e itlik kazan r, karde olur lar. Rabbin lütuflar ndan ayn ölçüde faydalanacaklard r: hukukî ve müspet bir e itlik. Kitap sahibi kavimler, slâm n üstünlü ünü kabul etmek ve ona cizye ödemek art yla hudutlu fakat garantili bir hakka lay k görülürler. Bu himaye ümmetin bir civanmertli idir. Bir nevi misafirperverlik. Himaye edilenlerin daha az vazifeleri vard r, onun için haklar da daha azd r. Dinlerini devam ettirebilir, kendi kanunlar n uygulayabilirler. Putperestlerin camiada yeri yoktur. Ama müslümanlar zaman zaman onlar da korumu lard r. Her kâfir veya putperest slâmiyeti kabul eder etmez, misak'a dahil olur. slâm cihan ümul bir dindir, bütün insanlara hitap eder. Kast da tan maz, gerçek müslüman nazar nda sosyal s n f diye bir ey olamaz. Servet veya mevki ciddi bir de er ta maz, her Müslüman her Müslümana e ittir. Te riî magister (emr) Kuran' nd r. Kazaî magister (f k h) bütün müminlerindir. Kuranî okur, ezberler ve ona göre hareketlerini ayarlarlar. Bir de icra kuvveti (hükm) var: hem medeni, hem dinî. Hükm, yaln z Allah ' nd r. Bir arac taraf ndan ( ef) yürütülür. Bu efin ne kazaî , ne te riî bir gücü vard r. Vatanda l yapan kan ve toprak birli i de il, inanç birli i. Ümmetin avrupa dillerinde kar l yok. Hem siyasî hem dinî bir ba bu. Kuran hem bir ibadet kitab hem bir anayasa. Kuran' n muhatab bütün insanl kt r. Müslüman
camias milletlerüstü bir topluluk de il, dünyada ya amak hakk na sahip tek millet tir. F kha göre her Müslüman bulundu u herhangi bir Müslüman ülkenin vatanda d r. (Bk. L.Gardet, La Cité Musulmane, Vrin, 1969). Görüyoruz ki, slâmiyetin anahtar-kavram , e itlik. Bu bir amaç de il, bir hak. Hürriyet, e itli in bir ba ka ad veya görünü ü. S n f kabul etmeyen bir dinde imtiyaz kabul etmeyen bir dinde kimin kime kar hürriyeti? Bat , hürriyeti bir hata i leme hakk olarak tan ml yor. Müslüman n böyle bir hakk yoktur. Çünkü o ebedi hakikat n, yegâne hakikat n, cihan ümul hakikat n emrindedir. Gardet hakl : slamiyet bir nomokrasidir. Bat n n fethe çal t e itli i, çoktan gerçekle tirmi ; fik ir hürriyetin insan insana sald rtan bir tecavüz silâh olarak de il, bir ikaz bir ir ad vas tas olarak kabul etmi tir. Belki gerçek demokrasinin ta kendisidir slamiyet. Ama Bat 'n nkinden çok ba ka bir ruh ikliminde geli en, çok ba ka meseleleri olan bir demokrasi.
Cemil meriç
ZAMAN ZAMAN
I TERAKK
Cemil Meriç, Hisar Dergisi, Haziran 1979, Say : 150, s. 5,6 Meçhul iklimlere sefer eden hiçbir yolcu Avrupa n n Sadullah Pa a ya telkin etti i vecdi tadamam t r. Viyana Sefer i Kebiri nin bütün metrukat edebiyesi uzun bir kasideden ibaret. Hele On dokuzuncu As r bat n n ba l ca mitoslar n ihtiyar ark n uur alt na zerk eden bir efsâne iir. Avrupa bütün günahlar ndan ar nm , bütün tezatlar ndan s yr lm t r; bu manzumede; o art k yaln z maddî fetihlerin de il, insanl k rüyalar n n da gerçekle ti i bir ütopyad r Maddecilikten, reybîlikten uzak bir inanm insanlar ülkesi. Bir kelimeyle Pa a, Tur u Sinâ da ilahî nurdan gözleri kama m bir Musa peygamberin cezbesi içindedir. Terennümlerine: Eri ti evc i kemâlâta nur i imkâna k sm i idrikat mümteniat
Yeti ti rütbe
m sralar yla ba lar. Bütün bu mucizeler ilmin eseridir. lmin ve iman n. Asr n hikmeti, Tanr n n birli i esas na dayanmaktad r. Bütün milletler birlik s rr n kavram t r, art k. Heyhat! rfan güne i bat dan do uyor; imdi Rûm un da, Arab n da, M s r n da adlar unutuldu. Sonra air, ülkesinin insanlar na ac yarak sesleniyor. Zamân zamân terakki, cihan cihan y cemiyyat ulüm
Olur mu cehl ile kabil beka
Olmaz tabiî. O halde, bütün gücümüzle ça da la mak biricik emelimiz olmal . Torunlar , Pa a n n bu hay rhah ihtar n unutmam lard r. ntelijansiyam z bu gün de ayn hedefe ko maktad r, hem de gittikçe artan bir h zla. Ne yaz k ki, Avrupa yaratt medeniyetten üphe etmektedir: art k terakkiye inanm yor. Ayd nlar m z n bir türlü kurtulamad bu u ursuz mitosun tarihçesine bir göz atal m: H ristiyan Avrupa kaybolan cenneti mazide arad , as rlarca. nsanl k, dört merhaleden geçmi ti : Alt n ça , gümü ça , tunç ça ve demir ça . Yaln z Avrupa m ? A a yukar bütün kavimler ayn inançta birle mi lerdi. Zamanla Tanr n n vahyi unutulmu , insanl k günden güne karanl klara gömülmü tü. Kaynaktan uzakla mak soysuzla makt . On yedinci as rda ümidler istikamet de i tirir. Bat insan garip bir gurura kap l r. Dü üncedeki bu ihtilal yüzy l önce ba lam t . Madde dünyas ndaki icat ve ke ifler bak lar mazinin ihti am ndan hâlin vaidlerine çevirdi; Alt n ça belki de istikbaldeydi. Bir Jean Bodin in, bir Francis Bacon un a r nikbinli i, bir as r sonra umumi bir kanaat olacakt . Dünya bir yarat hummas içindeydi. nsanl k boyuna ilerliyordu ve ilerleyecekti. Terakki, e yan n mahiyeti icab yd . Duraklama geçici, bir ar za, bir dinleni , bir gayri tabiilikti. Bununla beraber terakki metafizi inin gerçek mimar on sekizinci as rd r; Fontenelle, Turgot, Hume Condorcet, Herder, Diderot, bu i in farkl alanda mimarlar d r. Öyle ki, terakki felsefesi felsefenin bütünü olmak temayülündedir. Ça n n ikbinli ine kar bir nevi reaksiyon olan Russo culuk bile bu ma eri inanc kuvvetlendiren say s z delillerden biridir art k, Voltaire e gelince, Candide deki bütün karamsarl k, Üstad , terâkki felsefesine kat lmaktan al koyamaz.
Yükselen bir s n f n nikbinli idir bu. Müesseselerini kuran ve iktidar ad m ad m fetheden burjuvazi, zaferleriyle sarho tur. Ne Yunan n alt n ça efsanesine inan r, ne H ristiyanl n kaybolan cennet masal na. On dokuzuncu as rda terâkki inanc cemiyetin bütün tabakalar na kök salar. Avrupa da herkes ilerici dir art k. Terâkki inanc da n k bir iyimserlik halinde kalabal n uurunu ve uur alt n fetheder. Almanya da romantik metafizi in, Fransa da pozitivizmin, daha sonra ngiliz tekâmülcülü ünün dayand bir iyimserliktir bu. Tekâmül fikri tabiat ilimlerine de girer. ktisadî ve siyasi liberalizmlerin temelinde de terâkkici görü a r basar. Klâsik iktisatç lar n doktrinleri onunla me bu; Demokratlar n ilham kayna o. Bir kelimeyle, iktisatç lar n, iktisatç lar da , demokratlarda terâkkiyi mukadder, tabiî ve kaç n lmaz sayarlar. Mukadder ve hay rl . Ütopyac lar da insan n gittikçe mükemmelle ebilece ine, refah n gittikçe artaca na ve ilmin mutlak kudretine inan rlar. Terakki vehmi, sosyalistlerden sonra anar istleri de co turur: cemiyet ister istemez önce kollektivist, daha sonra da komünist bir merhaleye ula acakt r. Hele münvevver, yar münevver ve ümmî kalabal klar için terâkki tart lmaz bir nass d r. Ma inizmin ve büyük endüstrinin muar zlar na (Sismondi ve akirtleri gibi) cevap veren iktisatç lar n dayand klar hep terâkki metafizi i, Müstemlekeci fetihlerin me ruiyet fetvas d r, bu metafizik. Emperyalizmin ideolojik silah d r. Allah n sevgili kavmi kendi nizam n di er kavimlere kabul ettirir. Ame rika n n büyük ve küçük i adamlar körü körüne inan r, bu terakkiye. Rasyonalizasyon, normalizasyon, taylorizasyon doktrinlerinde tröstle mi endüstri sayesinde her ferdi bir otomobil, bir banyo salonu, bir piyano, bir spor sahas , bir seçim kart sahibi yapmak suretiyle bahtiyar k lmak ideali hep ayn mucip sebebe dayan r. Evet, ilerleyen hakim s n f n ideolojisi bütün cemiyetin ideolojisidir. Bütün cemiyet, hatta bütün cemiyetlerin. Ama bu metafizik en ihti aml ça lar nda bile hat r say l r muar zla r bulur. Bat intelijansiyan n ay r c vasf üphe ve tenkittir. Önce edebiyat yükseltir sesini, Flaubert ler, Baudelaire ler, Leconte le Lisle ler burjuvazinin bu ahmakça iyimserli iyle alay ederler. Sonra içtimayatç lar i e kar r. St. Mill e göre; Terâkki merhalesini durgunluk merhalesi takip edecektir. nsanl n tek hedefi o merhaleyi geciktirmek. leriye at lan her ad m bize o merhaleye biraz daha yakla t rmaktad r. Öyle ki, Endüstri rma durgun bir denize dökülecek sonunda. Zira, insanl n gerçekle tirmeye çal t terakki tam bir iktisadi sizifizmdir. (Okuyucuya Sizifos un sonsuz çilesini hat rlatmaya lüzum var m ? Kuca ndaki kayay zirveye ç karmak zorunda olan o bahts z, zirveye var r varmaz kaya a a ya yuvarlan r. Sonu gelmeyen bir i kencedir bu ) ngiliz iktisatç s için de medeniyet dünyas n n kaderi uçuruma yuvarlanmaktad r, sonunda. Le Play n kehaneti daha da korkunç: Avrupa cemiyeti, bilhassa Fransa çökü halindedir. Zaten terâkki inhitat takip eder, inhitat terâkkiyi. Terâkkiyi mukaddes sayan görü de, inhitat kaç n lmaz sayan görü gibi yanl ve tehlikelidir. Teceddütperestlik (Filoneizm) manevî ilimlerin en vahim hastal . Terâkki metafizi inin sebep oldu u bir hastal k bu. Madde ilimlerinde ne kadar hay rl ysa, ma nevî ilimlerde o kadar me um. Zira, moral ve sosyal dünyada ke fedilecek yeni bir prensip yoktur. Maddî terakki manevî inhîtat n ba lang c d r, Le Play e göre. Dupont White da isimsiz, kaç n lmaz ve kendili inden bir ilerleyi e inanmaz. Toplumlar n y a ay nda herhangi bir ilerleyi olmu sa ki böyle bir zorunluluk yoktur- bu ya bir elite in (seçkinler zümresi) eseridir; yahut da devletin. Kitleye gelince, terâkkiyi tahrik edecek herhangi bir güçten mahrumdur. Bu terâkkiyi arada bir gerçekle tiren ihtilalleri bile yapan o de ildir. Geçen asr n sonlar na do ru burjuva ayd nlar terâkki inanc ndan üphe etmeye ba larlar. Ufukta yeni bir içtimaî s n f belirmi , kurulu düzenin bütün müesseseleri, dayand ideolojilerle birlikte y k lmaya yüz tutmu tur. Bergsonculuk hudutlu ve geçici bir terakki felsefesi, Pragmatizm, hümanizm, plüralizm, neorealizm gibi felsefi mektepler de terâkki fikrine dayanmazlar. lim felsefesinde de devaml bir tekâmül fikri itibar n kaybetmektedir. XX. as rda terâkki inanc sa dan ve soldan tenkitlere u rar: Maurras, Daudet, G. Sorel, Ferrero ya göre; terâkki kemiyet dünyas nda, keyfiyet dünyas nda de il. Keyfiyet meselâ iyilik ve güzellik ölçülemez. Bu itibarla sarih ve sahih mukayeselere de elveri li de ildir. Bordinaeff, Avrupa intelijansiyas n n terâkki kar s ndaki inkârc tutumunu öyle hülâsa ediyor: 19. Asr büyüleyen ve yak n istikbâli, uful eden maziden daha güzel, daha sevimli, daha mükemmel olarak gösteren terâkki nazariyelerine, inanm yoruz art k. Demek ki, Sadullah Pa a n n Zaman, Zaman Terâkki isimli iirini yazd y llarda terâkki, Avrupa n n amentüsüydü. Gerçi, komüna bo azla malar unutulmam t henüz., hürriyet ve e itlik uzak bir ümitten ibaretti. Ama burjuvazi ihtiyarlamam t daha ve A vrupa dünyan n biricik hâkimesiydi. Elbette ki kendinden emin bir içtimai s n f n parolas tekâmül olacakt . Sonra burjuvazi terâkkinin bir serap oldu unu anlamak zorunda kald . Ne var ki, cihangirlik ça n n bu eski mabudesi ba ka ülkelere ihraç edilmek art yla faydal olabilirdi, kendine. Ve terâkki bir ihraç ideolojisi oldu. Dünya ikiye bölünmü tü, ileri memleketler, geri memleketler. Böyle bir tasnifin ne kadar yersiz, ne mertebe karanl k ve müphem oldu unu çok iyi bilen Avrupa intelijansiyas inanmad klar bir mefhumu Avrupa d ülkelerde ya atmaya kalkt lar. Sadullah Pa a n n torunlar geri kald klar na ve ebediyen geri kalacaklar na inand r ld lar. Bu gerilik yaln z iktisadî planda de ildi. Avrupa y bütün günâhlar , bütün abesleri ile taklide mecburduk. Avrupa n n her sözü kerametti: fazileti de, ilmi de o temsil ediyordu. Yükselen içtimaî s n flar
için bir kanat olan terâkki inanc , bizim için bir zincir oldu. Zavall Tanzimat Pa alar mrendikleri Avrupa bir zaferler ve ümitler ülkesiydi. Toru nlar n n hayran oldu u Avrupa ise; bir tezatlar ülkesidir. Temelleri çat rdayan bir harabeye imrenmektedirler.
47 L LER YAHUT B R ROMANIN DÜ ÜNDÜRDÜKLER
Cemil Meriç, Hisar Dergisi, Haziran 1975, say : 138, sayfa: 6,7,8 47 liler harcanan bir nesil, harcanan veya intihar eden. Silahlar sustu ama zaman zaman isyan ç l klar yükseliyor, ma erî vicdan ürperten ç l klar. Bir zelzeleyi ya ayan bu bahts z nesil öfkesiyle, ac lar yla, aldan lar yla aram zdad r. Kay plar m z rakama vurmad k henüz. U rad m z felaketler bir al n yaz s m yd ? F rt na bulutlar da ld m ?
Tarihin münaka a kabul etmez ahadetiyle sabit: Zor hiçbir ça da inançlar yokedememi tir, inançlar veya i tiyaklar . Di er hükümleri - ister abese dayans n, ister ilme- ancak ba ka de er hükümleriyle sökülebilir. Cinnet hiçbir ülkede sopayla tedavi edilmiyor art k. Ayd nlar n görevi gerçeklerden korkmamak, uursuzlu a kar koymak de il mi? Diyalo un yasak oldu u yerde hakikatten söz edilemez. 47 liler günahlar ve sevaplar yla bü ülkenin çocuklar . Neden bir itham ve intikam ordusu gibi kar m za dikildiler? Ezilen bir s n f m temsil ediyorlard ? Hay r... Sava a at lanlar n ço u <<mutlu az nl k>>tand lar. Ne açl tatm , ne sefaletle k vranm t lar. Bir kelimeyle onlar sosyalizmin kuca na atan iktisadî mahrumiyetler de de ildi, içtimaî tenasüd duygusu da. Sosyalizmleri bir rüyâ sosyalizmi idi, daha do rusu bir sanr . Tecrübesizdiler. limle ideolojiyi, hakikatle hayali birbirine kar t r yorlard . Bilmiyorlard ki içtimaî ilimlerde cihan umul kanunlar yoktur. Hiçbir izm insanl k tarihinin bütününü izah edemez. Diyalektik kendi s n rlar içinde yani bir ara t rma yöntemi olarak ayd nlat c d r. Zavall çocuklar çok pahal ya ödedikleri vehimlerinin kur ban oldular. Onlara öyle geldi ki, kendilerinden önceki her nesil günahkârd r, haindir veya gaflet içindedir. Vatanperverlik de kendi inhisarlar ndad r, uur da, kahramanl k da. Ba ms z dü ünen, hakikatleri gören yaln z kendileridir. Bu imtiyaz nereden alm lard ? lhama m mazhard lar? Marksistler, proletaryay felsefenin biricik gerçekle tiricisi, objektif ilmin tek temsilcisi sayarlar. Daha do rusu bu hayalî s n f dünyan n bütün meziyetleriyle süslemek isterler. Bizde böyle bir proletarya var m ? Varsa 47 lilerin onunla münasebetleri ne? Bu garip bir vehim, ama mucib sebeplerden mahrum de il. Avrupa fikriyat ya kaçak yollardan giriyordu ülkeye, yahut da Avrupa n n i ine geldi i gibi, yani noksan ve çarp t lm olarak. Avrupa y tan maya çal rken kendimizi unutuyorduk. San yorduk ki böyle bir fetih ki ili imizi inkâr etmeden gerçekle emez. Mazimiz tecessüsümüzü tahrik etmiyordu art k. slâmiyet afyondu; Osmanl tarihi, insanl n yüzkarasayd . Padi ahlar zorbayd lar, salakt lar, seksomanyakt lar vs. O sayfalar kapanm t ve bir daha aralanmamal yd . lericili in tek art vard : ecdada sövmek. Hiçbir topluluk kendine bu kadar sefil, bu kadar yalanc bir tarih imâl etmemi tir. Tarih, Bat da da bir ideolojidir yani gerçekleri çarp tarak aksettirir. Ama bu yar ilmin belli bir hedefi vard r orada: mazi denilen mezbedeyi pisliklerden temizlemek, cinayetleri fazilet diye göstermek, içtimaî hodgâml kutsîle tirmek. Bir kelimeyle Bat da bir dev aynas d r tarih. Her millet kendini bu esrarl aynada, dah a büyük, daha muhte em görür. Bizde bir eytan aynas d r tarih, Andersen in aynas . Her fazilet çirkinle ir bu aynada, her güzellik ucubele ir. Tarih Avrupal lar için bir in â cehdidir. Avrupal bu hayâlî maziye bakarak daha parlak, daha muhte em bir gelecek kurmak ister kendine. Ve bir destane benzetti i tarihi ile övünmekten zevk al r. Biz ise dünyan n en muhte em gerçe ini inkâr ettik, ve rezil bir hayâlîyi geçirdik onun yerine. 47 lilere ezberletti imiz tarih böyle bir abesler mecmuas yd . Bu u ursuz, bu kirli maziden kurtulmak istiyorlard . Avrupa l de il miydiler? Sosyalizm, Avrupa ilminin son merhalesiydi. Ayr ca insanî idi de. Be eriyeti bölmüyordu. Ezilenlerin son ümidiydi, son ümidi ve son kalesi. Belgrad orman nda toplanan Yeni Osmanl lar da bir rüyây ya yorlard , kendilerinin olmayan bir rüyây , Carbonari li e hayrand lar. Te kilatlanmak, dö ü mek istiyorlard . Carbonari cemiyeti Lombardiya da kurulmu tu, yabanc çizmesi alt nda inleyen, parçalanm bir ülkede. ttifak Hamiyet kime kar sava acakt ? Bu müreffeh bürokrat çocuklar da devrimcilik oynuyorlard sadece, bir as r sonraki torunlar gibi. ama onlardan daha talihliydiler, zira o
47 liler hakl . Kitap inand rm yor. birbirimizi yiyerekveya intihar ederek de il. Üstadlar böyle diyorlar. Onlara atalar n küçümsemekten ba ka ne ö rettik? Hakikatte bütün suç daha önceki nesillerin. maziyle istikbal aras ndaki köprüyü yokeden biz de il miyiz? Bu zavall çocuklar gözlerini bir enkaz y n aras nda hayata açt lar. Türk gençli i ilk defa ya ad n ispat ediyordu. mukaddesleri kirleten.. sevimsiz. isyan ettiriyor. hat ralara s n yor. Kar lar nda da habis ve k y c hayâletler. hizipler ve tarikatlar gibi kimseye kapal olmayacak. Erzurumdan bir iki kartpostal. Emperyalizme kar koymak her namuslu insan n vazifesi. 47 liler say klar gibi konu uyorlar.. yeni bir kinin habercisidir. rahipleri bulunmayan. Füruzan n roman na bu dü üncelerle e ildim. 650 sayfal k bir kâbus. Bu bir roman de il. Nesiller aras nda bir diyalog zemini haz rlayabilirdi. Önce bir mü ahittir o. Yar n n ba l ca kanunu güzelim insanl a özen göstermek. bir mü ahit yani bir ara t r c . Mazinin hatalar n unutmak. Tarihi karalayan. Cellatlar korkunç. Evet 47 lileri cedlerinden i rendiren bizi. so uk. birkaç sevimli çehre. Onlara dur demiyecek miyiz? Bu dram n son perdesi oynanmam t r henüz ve oynanmamal d r. Sonra i kence.. Bütün kaleleri y k lm t . âsillerin yüzümüze tuttuklar aynayd . ya amak için inanmak zorundayd lar. Unutmayal m ki her kin. O aynada kendi uursuzlu umuzu. bu serke çocuklar kimin çocuklar yd ? Moskova dan m gönderilmi tiler. Bir kaç ay önce ya ad bir i kencenin korkunç intibalar n silmek isteyen bir ge nç k z. 47 liler bir kâbusla ba l yor. ama böyle bir sava ilmin nda yap lmal . sarp ve yaralay c de ildi. Biricik parolam z bu olmal . Arada bir insanca p r lt la. hedefini tayin edemiyen bir öfke. lmin Gelece i) . Yazar uçurumu derinle tiriyor. kinlerimizden s yr lmak mümkün mü? stesek de yapabilir miyiz bunu? Hele kalbimiz kan yorsa. vakalar n tesbit ve tahliline giri mek için aradan en az otuz y l geçmesini beklerler. Uçurumu görmeden ilerliyorlar.. Türkiye bir uçurumun kenar ndad r. Ak ldan ba ka k lavuz tan mayan. Her ad mda bir batakl a gömülüyorsunuz. Roman da f rt nal bir ça tasvir etmekte ayn sabr . 47 lileri tan maya çal mal y z. iste insanl kanatland racak biricik inanç" (Renan. Türkiye de birçok ülkeler gibi emperyalizmin istismar alan içindedir. husumetle dolduran biz de il miydik? nfilâk hazindi ama tabii idi. Bizi k zd ran bu isyan de il. insanla insan aras ndaki uçurumu. Bu zavall .. ne anla mazl klar körüklemektir. ÇA IN D N :HÜMAN ZM emil Meriç. istikbale do ru kol kola yürümek. bu sahipsiz. kurbanlar deli. Oysa 47 lileri daha çok sevdirebilirdi bize. Çinden mi? Onlar iki dü man kampa bölen biz de il miydik? Onlar kinle. ilmin nda ve bütün kuvvetlerimizi teksif ederek. bir kâbus. ayn ihtiyatkârl göstermek zorunda de il midir? Romanc n n i i ne sisleri yo unla t rmak. Hisar Dergisi. Oyuncaklar n öfkeyle parçalad lar ve üzerimize yürüdüler. 47 liler kurban edilen bir nesil. kutsile tirilecek yüceltilecek. gizli remizleri. kiliseler d dünyada gönlünce yasayan geni ve hür ilim.ça n yelde irmenleri bizimkiler kadar tehlikeli. kendi günahlar m z gördük. Ne söylediklerini anlayam yoruz. Tarihçiler.. çtimaî bir anket miydi bu? Yar n n tarihçisine yeni vesikalar m sunuyordu? Bir müdafaaname kar s nda m yd k? Roman bize hakikati aksettirdi i ölçüde muhteremdir... Kuvvetimizin zerresini bile bo a harcayamay z. i kence.. Etraf m z dü manlarla dolu. Ama pe n hükümlerimizden. tap naklar . s k c masallarla. Ocak 1980 Yürekten inan yorum ki gelece in dini kat ks z bir hümanizm olacakt r. yani insan n bütününe sayg . sevgilerimizden. Ne u runa? Uzaktan ayak sesleri geliyor. hayat ahlaki bir de er ta yacak. uursuz bir öfkeydi bu üphesiz. i kence. Gerekçesi olmayan bir ithamname bu. Neye inanacaklard ? Onlar masallarla oyalama a çal t k. Ve içinizden korkunç üpheler geçiyor: t marhanede miyim? Bir roman de il. Belli bir ekle bürünmeyecek bu inanç.
be eriyi ilahile tirmi tir". zincirlerini k rmak. Biz Rönesans ya amad m z için mi hümanist olamad k? Evvela Rönesans tarihi bir gerçekten çok bir talyan miti. Marksizm den egzistansiyalizme kadar Avrupa n n tüm dü ünce ak mlar hümanist. nsan n yabanc la mas yd din. bir Feurbach'in. kimi. Fakat nas'lar n korkulu undan atlayarak putperest dünyan n iir ve dü ünce bahçelerine aç lmak yine de tehlikeliydi. kimsenin tarife yana t yok. sosyalizm gibi. Rönesans hümanistlerinin ça da hümanizm üzerinde etkisi nedir? ba ka bir deyi le. greko latin kültürü ile hiçbir zaman göbek ba lar n koparmam t . Nas'lar n çelik korsas ndan kurtulup kilisenin duvarlar d na f rlamak hem cazip hem de tehlikesizdi. o metruk hazineden el de memi mücevherler derliyordu. Geçen asr n dü ünce fatihleri Promete'yi bayrakla t r rlar. rü tünü ispat etmek. slamiyet Yun an ve Roma'dan dü ünceyi alm t . kamil insan yapmak.man n kaybeden bir ça n dini. Çölde do an slamiyet. hürriyetti. Hümanizm nedir. hangi insan n. insan müke mmelle tirmek. bati dillerini 1850'den sonra fethetmi . Carlyle'in kahramanlar na gelince onlar da mazide yasayan veya ya and farz edilen birer gerçek veya tecrid. Diyorlar ki hümanizm. dedi. saltanat n n sars ld n anlayan kilisenin de bayra . man evi miras n yeni ba tan inceliyor. (Grouset) Ya slamiyet? Hümanizm putperest sanata kar duyulan hayranl ksa Müslüman dünya böyle bir muhabbetten habersiz ya am t r. bir meçhulü aray t hümanizm. "Humanités" edeb. kozmonotun mu. Bir egzotizm. Vesayetten kurtulu du bu. Yunan felsefesi Latin hukuk anlay ve judeo kretien teoloji ayn potaya döküldü. Filhakika hümanizmin ikinci manas insanl k dinidir. diyor. kendi kanatlar ile uçmak arzusuydu. "insanl kurtaracak tek k lavuz ilimdir". ne Rab ne ibad. yunan iirinin ç lg n ve günahkar cazibesine kapal yd . Ferdi cemaat içinde eritmeyen paganizm. onlara göre Yunus'lar. Ignace de Loyola'lar n torunlar kanl pençelerine ipek eldivenler geçirerek insano lunu karde li e ça r yor.Kilisenin abesleriyle bunalan serazad zekalardan kimi. Ama müsta riplerimiz hemen benimsemi kelimeyi. slamiyet tek gerçek hümanizmdir. Goethe mi? Nietzsche'nin ideali insan-üstü idi. nsan H ristiyanl n posala t ramad bir dü ünceyle yak ndan temas ediyordu. yak n tarihin kanl tacidarlar bu rüyan n ne kadar te hlikeli oldu unu ispat ettiler. horlanan haysiyetini kurtarmak zorundayd . as r Avrupas için bir kaç . besleyici unsurlar varl na katm . insana tabiat içinde istisnai bir de er vermekse. Antikite hem kendisiydi hem ba kas . kelime de il bukalemun: demokrasi gibi. Böylece bat ayd n çe itli tahriflerle tan nmaz hale gelen H ristiyanl bir yana b rakacak ve giderek kendi kendini tanr la t racakt r. Katolik bir tarihçi. ba ms zl n kime ispat edecekti? Hümanizm insan haysiyetine sayg . Aç ktan aç a bir isyan de ildi üphesiz. Virjil de. slamiyet te kilisede yok. feylesofun mu. Gerçek hümanist biziz diyen Pierre l'Hermite'lerin. iyi ama Promete'nin i rendi i tanr lar karanl k bir ça n kan dökücüsü. "tabiatta tanr yoktur. e siz de erine kanatland ran Rönesans n metin aktar c lar m olmu ? Onlar olmasa Comte insanl k Dinini kuramayacak m yd ? Bilemeyiz. Sözünü dinletmek isteyen her felsefe bu kaftana bürünmek zorunda. çünkü H ristiyanl k. Allah'la kul aras nda herhangi bir arac da. Unutmayal m ki karanl klar içinde bocalayan Avrupa'ya antik ça n en büyük dahisini. bu haritadan ç kan ana mefhum: insano lunun de eridir". Kavramdan çok k l f. y kt inançlar n yerini alan bir put. Hümanizm insan n tanr la t r lmas ym . Yaln z örnek kim olacak? Sokrat m . y n n m ? Hümanizm. "bütün tanr lardan i reniyorum" diyen Promete'yi. Cah z (772 -870) için dünya iiri Yedi A k airleriyle ba lar. Erasmus mu. bir yeni boyut ihtiyac . yani bat hümanizminin ana kaynaklar n n biri slamiyet tir. Dü üncede yeniden do u ve atlay olmaz. habis. efendilik. varabilece i en yüksek irtifaa yükseltmek yani gerçek insan. Ne var ki slam Homeros da ilgilendirmemi tir. Avrupal için kaybetti i dinlerin. bir çe it afyondu. Hümanizm genç bir kavram. Kilisenin yasaklar ndan kurtulmak is teyen Orta Ça insan Eski Ça edebiyatlar na kaçt . slam dü üncesi hangi bask ya kar direnecek. Vinci mi. Toplum kendi de erlerini gök kubbeye aksettirmi . bir Marx n dikkatini insano lunun muhte em kaderine. tanr y yaratan insand r. Ne olursa olsun Avrupa. Aristo'yu slamlar tan tm t r. bir Renan'in. posay b rakm t geriye. nefse hakimiyet. direni ti. Mevlana'lar. Kendi mazisine s n yordu bat . Hac Bekta Veli'ler su kat lmam birer hü manist. zenperest mabudlar de il mi? Hümanizm. mukaddese sayg ise slamiyet ve bilhassa tasavvuf . 16. Hümanizm bir ayd n hastal ama kimse bu izmin hudutlar n çizemiyor.(1) Kelimenin iki ayr manas var : 1) Antikite hayranl . "H ristiyan hümanizm i. yunanl lar n dini ideali ile ncil aras ndaki kayna man n eseridir. Sirenlerin ark s n engin denizlere aç lmayanlar duyamazlard ki. slam yunan ve Latin sanat na niçin dönecekti? Ne dilde ne zevklerde ortakl k söz konusuydu.
2) Bu özelli i sa layan e itim. toplumun adeta üst-yap s n meydana getiren davran lar n. Lalande anlamlar n öyle s ral yor: A. (Türkçülü ün Esaslar ). Teknik anlamda kullan lmad zaman beraberinde getirdi i ça r mlar Picasso. müteaddit milletlerin mü terek mal d r. almanca kultur civilisation kar l la langue philosophique. Bilgi. yabanc . yani beynelmileldir. Feyzi Hindi'nin me hur beyiti ile çerçeveledi i muhte em varl k: Haki. nsan yaln z slamiyet te e ref-i mahlukatt r.. Kültür. ça dan ça a de i ir. ülkeden ülkeye de i ir kimli i.. e er bezulmeti hesdi mu kayyedi. Kültür denince daha çok zekân n. muhakemenin ve duyarl n niteli i akla gelir (D. H SAR Dergisi Say 93. Medeniyet sunidir. insan gibi. "insaniyete muhabbet" diyor (Kamus-u fransevi)..38) Neden Picasso..) Foulqué ise. (Bu ke meke nereden geliyor.En dar ve en maddî manada. Itrî veya Tagor de il? Bu garip takdimde uurlu bir Türk ayd n yerine bir amerikan misyoneri konu uyor. moral de erlerin. 199."humanités" nin ta kendisi. sabr n yetecek mi? Kültür yabanc bir kelime. 200. tamamlay c bir isimle veya fiil olarak XVI. ingiliz kültürü. muhakemesini geli tirmi insan n özelli i. bir yan yla tanr . fakat yeter art de ildir. (1) emsettin Sami. frans zcadak i kültürün almancas bildung diyor.Medeniyet. "insan ruhunu metafizik kaynaklardan koparan ve bu sebeple insan vücuduna irca eden zavall bir sistem. Afrika'y kültür mabedinden ko an hasta bir Bat hayranl . tiyatro. Beethoven. asr n sonl ar nda fethetmi bat dillerini. tan yamazs n yoksa. Kemal Tahir hümanizm ile hümanitarizmi birbirine kar t rm t r.. Ömrün yetecek mi bu yolculu a. "devr-i teceddüd üdebas n n yani elsine ve edebiyat-i atika tarafdar n n n mezhebi. karanl k.) KÜLTÜR VE ÖTES Cemil MER Ç. B. Oysa. Garp medeniyeti. ama sevimli. imdi de bir mütercimi dinleyelim: Darwin'in akirdi olan ilk evrimciler.son a amas : makinele en insan".. Ergün Göze için. Bu izm "dünyan n en namussuz sömürüsü olan burjuva sömürüsünü örtbas etmek için ileri sürülmü bir duman perdesi" Kemal Tahir'e göre. uygun temrinlerle baz beden ve zihin melekelerinin geli tirilmesi (veya geli mi olmas ): Kültür fizik. matematik kültürü. (Vocabulaire technique et critique de la Philosophie. Mozart. e er benur-i ilahi münevveri. Toplumsal ilimlerin en kaypak ve anla lmas en zor kavramlar ndan biri kültürdür. ak n izleyeceksin. yani millîdir. Eylül 1971 Kelime de maskelidir. Kültür. Mozart ve Beethoven de Farabî. Bir yan yla balç k. Ar .. kültür tabi. al kanl klar n topuna birden kültür ad n verdiler.be eriyete ibadet mezhebi" (Lügatçe-i felsefe) (yazarlar m za sorsak). Ad n nas l türkçele tirsek: irfan desek olmaz.) C. edebiyat ve sanatla ilgilidir. Önce kelimenin kendisinden. Kayna nda yakalayacaks n kelimeyi. S. Roustan) (Bu manada daha çok genel kültür tabiri kullan l r. tek ba na XVIII. Asya'y . kültürün vazgeçilmez art d r. (Dictionnaire de Ne kadar çabuk eskiyor sözlükler. Bu tan m n frans zcadaki kültür ile pek münasebeti yok ama anglo -sakson antropolog ve . Cazibesi biraz da müphemiyetinden geliyor. (Din ve deoloji S. bir medeniyetin her millette ald hususi ekildir.Daha genel olarak ve gündelik dilde: 1) Okumu ve bu sayede zevkini.. as rda kullan lma a ba lam . tenkit kabiliyetini.. hars desek de il. fakat frans z kültürü. diyor erif Mardin.) d r. smail Fenni. Ziya Gökalp'e göre Medeniyet.
Introduction a l'ethnologie.9) Vuzuha kavu tunuz mu? Ara t rmalar m za devam edelim: Krober'le Kluckhohn koca bir kitap yazm lar bu kelime için: Culture. kültür-sonras . Art k kazan lm bir bilgiler bütünü veya her eyi okuyup. anti-kültür. her gün yeni bir macera ile sevgililerini hayretten hayrete sürükleyen bir nazenin. Bunlar. Avrupal sosyologlar. "Ça da uygarl k" garip bir Sysiphos. A a yukar medeniyetin kendisi. her eyi unuttuktan sonra kalan" de il kültür. tasavvurlar. 160 tarifini bulmu lar kültürün. kültürler aras ndaki al veri lerle u ra an ilk antropolog. y n kültürü gibi bir tak m kavramlar üzerin de durmaktad rlar. kültürler üzerinde mi? Bu tart ma iki okula ay rd antropologlar : Malinowski'den ilham alan yap salc yahut yap salc -görevci e ilim. do rudan do ruya mass media'n n. -ferdin ruhî olgunla mas na hizmet ettikleri ölçüde . Kültür fikri. reklâm n eseri oldu unu iddia ettikleri halk kültürü. yani her birinin kendine özgü bir kültürü olan bölgelerle. bu eserde oldu u gibi. Bu tariflerin kimi tasvirî. e itim sistemleri. medeniyet ise barbarl n z dd . yani oldukça ilkel bir kültür modelleri bütünüdür. kimi jenetik veya yetersiz. Kültür. hayat de i tirmek amac nda. Maziden gelen tüm s n rlar . bitnik'ler hipi olmu . Avrupa'n n resmi veya gizli festivallerinde ba tac . teklif etti i veya zorla kabul ettirdi i modellerle. kültürle do a iki z t kavram. kültürlerden söz ediyorlar. bilhassa televizyonun. mutluluk hakk nda maddeci ve çocuksu imajlar telkin etmektedir. Zen yay c s Suzuki'yi itibardan dü ürüyor. "bir hayat anlama ve ya ama tarz . Belli geleneklere de il. Hatta bu sosyologlar. nas l biçimlendirdi ini ara t ran kültüralist mektep. Konusu arkaik toplumlar olan bu tart malar bir yana b rakal m. Çe itli yazarlar taram lar. S. uyu turucu maddeler havarisi Tim Leary. 621-645) Her kültürün. konformizm yaratmakta. kimi normatif. Antropologlar birbirne dü üren bir anla mazl k da u: daha çok toplum yap lar -yani bir grubun içindeki ili kiler üzerinde mi durmal . tüm yap lar . yeni dünyaya ko uyorlar. y n kültürü halk s n f n n ya ay ve dü ünü al kanl klar n yükseltmektedir. ba lang çta insanl n umumî geli mesine ba l . Bunlar ahlakç veya filozof görü leri. "free jazz" "rock" la "pop"u taht ndan indirmek üzere. cilt IV. a critical review of concept and definitions. daha do rusu ku aktan ku a a aktar lan sosyal miras. bir olu um. magazinlerin. tüketim toplumunun i ine yaramaktad r bu kültür.insan n ve insanl n. Amerika'dan gelen bu moda. kimi tarihî. yay n organ ve araçlar yla genelle en mitler. devrimci-kültür var. Franz Boas kültür alanlar yla. müesseseleri. Zirveye t rmand ktan sonra. (Kardiner -Preble.kültür yok art k: kar -kültür. Hareketin ak l hocalar bir y l geçmeden unutuluveriyor. insan n bu amaca varmak için yaratt araçlara kültür araçlar veya daha genel olarak kültür de erleri diyebiliriz. Hayata bir ey eklemek istemiyor. Baz yazarlara göreyse. Baz yazarlara göre. radyonun. Y n haberle meleriyle (mass media) u ra anlar bu meseleye yeni bir boyut kazand rmakta. hasretle bak yor ovaya ve kendini uçurumlar n cazibesine b rak yor. kimi yap sal . nazenini son kostümü. S. Y n kültürü. 1970). diyor Fisher. kültür. MacLuhan' n yerini "teknoloji peygamberi" Fuller al yor.sosyologlar n ço unca benimsenmi bir tarif bu." (Arthaud) . uurlu veya uursuz olarak. (K sa bir özet için bak. sineman n. Kültürün en yüksek merhaleye ula t ülkede. halka bir eyler bildi ini vehmettirmekte. Kültürlerin özellikleri ve tarihleri Boas'dan sonra incelenme e ba lan r. hip-kültür. Kendini herkese kabul ettirmek iddias nda. (Malinowski'nin fikirleri için bak: Culture in Encyclopedia of the social sicences. La Sociologie. kelimenin manas n öyle geni let tiler ki. Sosyologlar teknik ilerlemelerin sebeb oldu u büyük de i iklikleri de erlendirmekte de birle emiyorlar. Caseneuve et victoroff. fert ki ili ini. nsan hayvandan ay ran ey kültür oldu una göre. can çeki en bir medeniyetin ölüm h r lt lar m ? Bâkir ve dilber bir dünyan n müjdeleri mi? Bilemiyoruz. Bu ele avuca s mayan kavram n kimli ini. Baz sosyologlara göre. her alanda ve her bak mdan kaydetti i geli melerin bütünü . Kültür ileri bir toplum durumu. bütün geleneklere dü man. bütün üslûplara asî. son hüviyeti içinde yakalamak ümidi ile. insanl n topyekûn ilerleyi inde bir merhale. Bir de bak yorlar ki. daha do rusu kimliklerini belirtebildik mi? Hay r. zaman zaman toplum yerine kullan lmaktad r. bir tutum. Antropologlar bu arka-plandan kopmamakla beraber. tüm de erleri yok etmek: kültür kavram n çatlatan bir davran bu. kültürden çok. kimi psikolojik. kavramlar. Albert Schweitzer de ayn fikirde: kültür.
ça tek ba na temsil et mek gibi abes bir iddiaya kalk mam t r. Gerçi Avrupa da uurumuzu buland rmak için. hem bamba ka. kurulu düzene kar ayaklanm . en uzun ömürlü. dü ünce selâmetine ula amay z. niçin azgeli mi . ister istemez alçalmakt . babalarla çocuklar aras nda uçurum aç lm t . Oysa tabandan gelen devrim. dü üncemiz gibi. say 2 Bat dillerinde kar l olmayan bir mefhum. Rodinson. Daha do rusu say s z mahzurlar olan bir mecbûriyet -i elîme.slâm medeniyeti bu idealleri gerçekle tirdikten sonra. mur dar. yarat lmas gereken ba ka bir realite özlemi. yâni daha ilmî bir s n fland r . her mede niyet için mukadder olan bir çökü ve çözülü merhalesine ula m t r. Tanr 'n n bîr nusha-y üras d r. bu medeniyetler içinde en parlak. mâbed ta lar n müzelere aktar r. drâkin tepe taklak edili i. sömürgecilerin kendilerine vesayet hakk haz rlamak çin uydurduklar bir mahkûmiyet karar . Evet." (MacLuhan) " nsanl n korosu" olan istikbal. tecrübenin bilgi üzerindeki zaferi. sürekliyi geçiciden nas l ay raca z? Eserin kendisi yok ki ortada. Melanchton yirmi. Hem ayn . Türk . henüz bir curcuna. cilt 1. Zaten do unun ve bat n n bütün büyük târih felsefecileri medeniyetin.slâm dünya görü ü. Onalt nc as rda da bütün bir nesil. yiyi kötüden. genç üniversitelilerdi diyor Goodman. kültürün kendi kendine sava aç bu. Hind'de kas rga gibi eser. insanl n yüzünü k zartacak zulümler icad ederler. 11 Eylül 1970 L'autre culture) Avrupal la mak m . Gelenek paramparça ama yerine geçecek bir de er de yok. tezgâhlar söker. öteki daha de ersiz diyebilelim. Ama hiçbir emperyalizm. As rl k hezimetlerin ö cünü almak için uydurulmu a benzeyen bu sefil kelime müsta riplerimiz taraf ndan hararetle benimsen di Neden azgeli mi . "Kelime hazinemizde. nsan haysiyetine büyük de er veren. yürüyü e devam etmek. Azgeli mi yalan . Eleba lar. bu haysiyeti inanc n ve dü üncenin bütün belirtilerinde görmesini bilen bir idrâktir. sanayile mi . y n arzular n n vah ice doyurulu udur" (Lebel). Gerçek dergisi. 'azgeli mi lik'.Hayalin ak l. Zirveye vard ktan sonra yükselecek ba ka irtifalar olmad için. Bu habis kelimeyi. arzuyu susturu . s cak. deoloji ile teknik bu yeni ku aklara güvensizlik veriyor sadece.sanayile memi diye ikiye ay r yor. c v k. tabiî ütopyalar. u eser daha önemli. Bu itibarla mukaddestir. Bu habasetler insansever Marx'a latifeler ilham eder: «Do uda içtimaî de i iklikler ancak Avrupa'n n istilâs . Bu devler veya cüceler ülkesinin bir çok Gulliver'leri var. hürriyet ve müsamahad r. nice laf zlar icad etmi . Ah bu Avrupa! ngilizler dünyan n en büyük medeniyetlerinden birini yok ederler. ça da dünyay .. Türk. Avrupal la t rmak m ? CEM L MER Ç. bir uyutma endüstrisi. en tan nm Edgar Morin'le. bayramd r.. bizim için bir «geri kalm l k»söz konusu de ildir. Historie du surréalizme) Medeniyetin martt bu Amerikan veletleri için "kültür. e itlik. insan. Ça da la mak. Tabiat n d nda mtiyazl bîr yeri vard r. Eski bir ark n n akordsuz tekrar : dadaizm. Ütopyalar istiyorlar. korkak. havariler ikayetçi. Ama kimse anlam yor bu yeni kültürü. Demek ki. A ustos 1978. Medeniyetin tek öl çüsü vard r: insana verdi i de er. Luther tezlerini hayk rd zaman otuz ya ndayd . eski yasalar n ve ölçülerin y k l . (Kar la t rmak için bak Nadaud. lügat hazinemizden tardetmedikçe. H ristiyan dünyan n son ke fi. Dürüst ve erkekçe bir kavgadan kaçan bu hayal hastalar n biolojileri ile ba ba a b rakal m. sürrealizm. Ke fedilmesi. kötü de. Ça da medeniyet kendini inkâr eden bu isyan hamlelerini de bünyesine katabilecek mi? Baz yazarlar hareketi Reform'a benzetiyorlar. (Konunun iyi bir özeti için bak Le Monde. sanayile mek iyi de olabilir. slâm -Türk medeniyeti. Vazge çilmez îcâblar adalet. De er yarg s belirtmiyor. Jean Jacques Lebel. Daha ayd nl k. Dionysos'tur. Bat 'n n abeslerine îtibar etmek bu alçal büsbütün h zland rd . kime göre azgeli mi ? Tarih sahnesine ç kan büyük medeniyetler birbirine e it de erdedir. en zinde medeniyetlerden biridir. Gençler için istikbâl ya anan and r. Türk . daha önce var olan bir dünyadan geldi i için kalle lik ediyor bize. kavimlerin târihinde böyle ç k ve ini merhaleleri oldu unu k abul ederler.slâm dünya görü ünde.
istikbâlin büyük Hindistan' n yaratmak. Avrupa Avrupa. çok geli mi ne demek? Bu de i me kendili inden mi oluyor. aferin ngilizlere. refah. Hind'den söz edilirken ngîlizle iyor deniyordu. daha kucaklay c . emperyalist rejimler aras nda millî men eleri bir yana büyük benzerlikler oldu unu gösterdi.. bir intihar karar d r. Portekizliler portekizlile tirmek pe indedir önceleri. Bu nki af nceleyen iktisatç lar... Yabanc la an ayd nlar m z. sonra mensub olduklar camiay . Modernisation. Hindiçin'den söz ederken Frans z la yor. Avrupal la maktan söz edilme e ba lan-d . Vico'nun ve Auguste Comte'un: Her ülkenin târihi ayn istasyonlardan geçmek zorunda. Harold D. Sosyolog buna: «Azgeli mi ülkelere. fazla gu rur k r c bulunur. MODERNLE ME Asr m z n en büyük içtimaî limler Ansiklopedisi Modernisation'a ay rd oldukça uzun bir incelemeyi Marx' n yukar daki cümlesiyle ba lat r. geli mi ülkelerin vas flar n kazand ran sosyal de i me süreci.» Marx bu sözü niçin söylemi . Sana anlatt m.»diyor. bir inkâr ç lg nl . Yerine yeni bir yalan bayrakla t r l r: Bat la ma. ngilizler ingilizle tirmek. Frans z lar frans zla t rmak. Yazar Alman okuyucusunun dikkatini çekmek istiyor konuya. iktidar. imdi dü man ülkelere teklif edilen daha sonraki modellere göz atal m: "II. Toplumlar iktisadî ba ar lar n n bütünü göz önünde tutularak s n fland r l yor.. Giderek bu mefhum da fazla sert. daha do rusu de i tirebilir mi? Asya Asya'd r.» Görüyoruz ki. Ne var ki. onlardaki direni i yok etmek. sevgi. H ristiyan korsanlar n istilâ s n rlar geni ledikçe bu tâbirler yetersiz gelmeye ba lar. Arthur Levîs'in söyleyi îyle nüfus ba na dü en gelirin art oldu u kanâatine var nca ileri do ru bir ad m at lm oldu. eski dar deyimler kullan lmaz oldu. Sanayi nk lâb bütün ihti am ve sefâletiyle ferman ferma. nüfus ba na gelir art n fiilî olarak gerçekle tiren bir çevre. Sömürge halk na bu yanl hedefi telkin edenler kimler di? Müstevliler. anlatal m: ngiltere'de kapitalizm geli m i . Demek ki. W. beceri ve bilgi bütün sosyal de erlerin yeni ba tan düzenlenmesi ve yeni ba tan payla lmas na htiyaç vard r. ki ili i öldürmekti. Görülen benzerli in esas iktisâdi idi. do ruluk. kar la t r l yor ve de erlendiriliyordu: Tek sa lam ölçü buydu. fazla dar. Ansiklopediyi okuyal m: «Uzun süren sömürgecilik y llar . Böylece iktisâdi geli menin tahlilini belli bir mihraka ba l yor ve modernisatîon'unun sosyal bir vetire olarak en anla l r tahlilini vurguluyordu. bîr k t'a. nas l bir gelenekleri bulunursa bulunsun amaçlar ndaki benzerli i tek kelimeyle belirtiyordu. onlar kendilerine benzetmek isterler. sosyal bîr de i me vetiresidir. gerek bütün modernle mi ülkelerin ister Sovyetler Birli i ve Japonya gibi do ulu ba ar daki benzerliklerini. Emperyalizmler kabza-i teshirine geçirdi i ülkeleri yok etmek için. Daha müphem. Târihlerinden kopan bîr avuç a k n n omuzlad bir teslimiyet bayra . Sanayi alan nda ise geri mi geri. geleceklerinin imaj veya tasvirleri. yani Avrupa'y . ba l ca konular n n. Almanya ise millî birli ini bile kuramam henüz. bat l sömürgeciler taraf ndan uydurulmu tur. eski bir ola y n (sayrûre) zaman m zdaki ad ym . Lawsell (1965) do ru söylüyor: Böyle bir kazanca dönük davran a sâhib olmak için. Tanzîmât ntelijansiyas n n meçhulü olan bu mefhum sonralar bir bayrak olmu . Azgeli mi .sayesinde gerçekle ebilir. Avrupa Amerikanla yordu. uurlanan Do u bu kelimeden de tedirgin olunca. daha yumu ak bir tâbir ke fedilir: Avrupal la t rmak. modernîsation. Bat 'n n yükselme devrinde. sava sonras y llar bu daha geni tâbirin de lüzumundan fazla dar oldu unu isbat etti. azgeli mi ülkeye gelece in imaj n sunar sâdece.. Avrupa'l la ma'n n Avrupal lar'ca ne manâda kullan ld n a a da anlataca z. Bu hüküm ça da dü ünceye Vico'nun arma an . Yar n sen de ngiltere gibi olacaks n. Bir iflâs n ifadesidir Avrupal la ma. sosyal bir çevre yarat r. Ama dünyan n gerî kalan bölgeleri söz konusu olunca kullan lan kelime Bat l la ma idi. bir medeniyet camias hüviyetini nas l de i ti rir. sömürge halklar na sömürgecileri taraf ndan sunuluyordu. Modernîsation. «Sanayi bak m ndan geli mi ülke. «ça da uygarl n»temsilcileri ma lûblara önce kendilerini örnek gösteriyorlar.. Kelime. modernisation sahneye ç kar l r. diyor. Dünya Sava Avrupa devletlerinin zay flay na ve Amerikan nüfuzunun yay l na ahid oldu. efen dilerine benzemekten ibaretti. Gaye. kendi hikâyendir. bu vetirenin ba l ca unsuru iktisâdi geli medir. Daha topyekûn bir tâbi e ihtiyaç vard . bütün bu lâf zlar Avrupa'n n zâde-i mel'anetidir. gerekse modernle mekte olan toplumklar n nerede olurlarsa olsunlar. Bu ihtiyac r kar lamak için modernisation kelimesi uyduruldu. Çünkü her toplum ayn merhalelerden geçecektir. Modernisation. nezleye . Ça da la ma bir yana. yoksa d müdahalelerin eseri mi? Yazar devam ediyor: «Emperyalizm ça nda. sayg .» AVRUPALILA MA (1) Avrupal la maya gelince. Bat dilleri yeni bir kelimeyle zenginle ti: Amerikanla ma. yâni Hind'i ça da medeniyete ula t rmak çin bu s k nt lara katland lar»der.»Demek ki sömürge halk için ideal (yâni bugünkü tâbirle modernisation). Bu basit ve lemsel tan m hem iktisâdi geli menin özlenen süreklili ini hem de bu süreklilik boyunca ba ar seviyelerinin mukayeseli ölçüsünü belirtiyordu. Zîrâ verimin fiilî olarak artmas için yükselen ferdî geliri üretip tüketen insanlar n kendi üretici güçlerini art racak ve bu davran topluma yayacak kadar oyunun kaidelerini anlam ve benimsemi bulunmalar lâz md r.
Young'a göre. G. Asya'n n ilk Avrupal la mas ta devrine rastlar. ki k t'a aras ndaki hâkimiyet sava târih öncesine kadar uzan r. maddî hattâ manevî kazançlar sa layacaklar na inand rmak. Afrika kültür ve medeniyetlerini istilâ etmesidir (Yazar. Avrupal la t rman n Asya üzerindeki tesiri. modern Avrupa'da kurulan ve Rönesans n. içine geçme). Asya hâkimiyetine kar ümitsiz bir sava a giri tiler. Pers ve Grek medeniyetlerine kadar sürer. Berberilerin iki ktan bi rini seçmesi gerekiyordu: Avrupal la mak veya yok olmak. Aryal Grek ve Makedonyal lar n M s r. Bir kelimeyle Avrupa'n n ba l ca dâvas Asya'n n direncini k rmak. komünizm'i. özendirme yoluyla m . E-330 M. siyasî bak mdan demokrasi fikrini. Do u'dan gelen Aryal ak nc lar ranla. sana ink lâb n n yi ürünü olan belli sosyal sistemlerin nüfuz yolu ile Asya. olmaktad r. daha âdil. En geni malûmat 1931'de yay mlanan çtimaî limler Aksiklopedisi'nde. s zma. Amerikan yerlileriyle Afrika zen cilerinin. çal mam z n ilk fasl n te kil edecektir. Ki ilikleri billurla m . daha girift. Bâbil. gerek arkeolojik ara t rmalarla gün na ç kan vesikalarda görmek kabildir. Elen imparatorlu unu Dara mparatorlu unun s n rlar na kadar geni letilen ve bir dünya devleti idealini gerçekle tiren skender fetihleri Avrupa taarruzunun sonuncusu oldu. Bugünkü Avrupal la t rman n esaslar n . idarecinin iyi niyetleri arac l yla. Young diyor ki: Avrupal la ma sözü. Amerika. Bu içtimaî sistemlerin vas flar da unlar: Avrupal la t rma. Di er taraftan Kuzey Afrika'yla berya Yar madas 'n n slâmiyet'ten gelen hamle gücüyle ve Arap fetihlerinin h z yla Sami kavimler taraf ndan Asyal la t r lmas Orta Ça da medeniyet tarihinin en esasl ak m n te kil et mi tir. Yazar n bu ifâdesini ayd nlatma a çal al m: Avrupal la t rma. Hind'i ele geçirirler. gerek târihî. Daha sonraki Mo ol göçebelerinin taarruzu tesiri bak m n dan en uzun ömürlü olmas na. Kendisini dinliyelim: O ça larda bile iki k t'a aras ndaki temel farklar aç kça belirmi bulunuyordu.. Bu dalga 732 de Charles Martel ve Franklar taraf ndan Tours'da durduruldu u zaman en yüksek noktas na varm . skender fetihlerinin sonunda kurulan Helenistik devletlerden bile daha k sa ömürlü oldu. Avrupa ile Asya aras ndaki merkezî köprü (yani stanbul) Bizansl lar taraf ndan ko rundu u için Asyal lar n Bat Dünyas na taarruzu. Afrika kültür ve medeniyetleri üzerinde yapt tesirleri belirtmek için kullan l r. gerek sonuçlan bak m n dan Amerika'lara ve Afrika'ya tesirinden çok farkl olmu tur. ne târihlerinden haberleri var.) Aryal Persler'in. O târihlerden sonra te ebbüs Asya'n n eline geçer. Yeni Avrupal la t r man n zaman m zdaki devresinde Asya devletlerine ilk kabul ettirilen felsefî ve siyasî nazariyeler in Eflâtun ve Aristo'nun fikirlerinde Atîk ve Ege medeniyetlerinin müesseselerinden ilham almas tesadüf eseri de ildir sadece. bu Avrupal la ma M s r. kuzeyden de Rusya yoluyla Balkanlara. istismarlar n gizlemek için uydurduklar bu yabanc kelimelerden ne anlad klar n aç klamak. fakat daha az verimli ve ilerlemeye daha az elveri li kollektivist ve komünal medeniyetleri kontrol alt na almak. iktisadî bak mdan ferdiyetçi kapitalizm ve rekabet ülküsünü empoze etmek. Fransa'ya. pek önemli say lmaz. s nâyile me. bu imparatorlu un vârisi o an Greko Bzantin (330-1204) imparatorlu u. Afrika'n n kabîle kültür ve medeniyetleri imdiden Avrupa'n n bask s alt ndad r ve eninde sonunda Avrupa ferdiyetçili inin ve sanayiinin taarruzuyla yok edilecektir.E.. militarizm'i ve mistisizm'i aras nda her zaman medd-ü cezir vard r. oysa Asya'da Bat medeniyetinin ferdiyetçilik. onu kendine benzetmek ve gönlüne göre istismar etmektir. Bu nüfuz. yay lma. Bu itibarla dü manlar m z n.Mukaddes'i. sanayide el tezgâh n n yerine fabrikay ve dökümhaneyi geçirmektir. Ne mâhiyetlerinden. kabîle geleneklerini y k mak ve israf önlemek. Araplar n.. ki k t'an n kaderi o ça lardan beri taayyün etmi . belli de il. Ve Avrupa hâkimiyetinde bir dü ü görülmeye ba lar. telkin yoluyla m .yakalan r gibi yakalanm onlara.S) bir taarruz ve müdafaadan ibarettir. ticarî zihniyet. Amerika. yani kapitalizmle slâmiyetin veya Bu dizmin kolektivizmi. Young'a göre. iki as r sonra skender devrinde. Cereyan (tide) Asyan n lehine dönüyordu. Cyrus devrinde [549-529 M. misyonerin Kitab. Nitekim geçen asr n Asya medeniyetlerinin ve sosyal sistemlerin esas lar na da o ça lardaki Asya imparatorluklar nda rastlamak kabil. Terbiye alan nda avrupal la t rma ise. Bu Avrupal la t rma dönemi Dara ve Keyhusrev'in Avrasya imparatorluklar yla Aryen Greklerin Avrupa site devletleri aras ndaki sava larla sona erer. On be büyük sütun Europenisation maddesini hülâsa edelim. Daha do rusu durumun icâblar na göre her üç yoldan. Avrupa'n n zaferini gerek Tevrat' n kehânetler fasl gibi eski siyâsî eserlerde. ve bu bölgenin Asya'ya kat lmas na sebep te kil etmesine ra men. Lâtin ve Haçl seferlerinden do u Avrupa'da ve bat Asya'da kurulan devletler. güneyden Kuzey Afrika yoluyla spanya'ya. sava la m gerçekle tirilecek. Roma'n n Asya imparatorlu u (189 M. Bu ilk Avrupal la t rman n son dalgalar . Avrupa d ndaki k t'alar Avrupa ilimleri elde ederek. hatta Salt k Denizi'ne kadar yönelmek zorunda kald . Lâtin imparatorlu u (1261 -1453). Bâbil ve kuzey Hindistan'a yapt istilâlard r. tüccar n mallar . çünkü kuzey ve güney Amerika medeniyetleri Anglo-Sakson sömürgecili inin ve Lâtin ticarî nüfuzunun bask s yüzünden ayn ak betle kar kar yad rlar. Yunan kültüründe bulabiliriz. olacakt r. Asya hiç bir zaman böyle bir mecburiyetle kar kar ya gelmemi tir. «permeation» kelimesini kullan yor: Nüfuz etm e. Avrupa'ya has içtimaî bütünlerin (sistem Asya. Bu dönemdeki Avrupal la t rma hamleleri eskilerine k yas la cans zd r. Protestanl n.
Asya. Sonralar Birinci Dünya Sava na kadar Almanlar ayn i i ele alm lard r. Elizabeth devrinde bile. Avrupa n n da birbirine rakip milli devletler aras nda bölünü ü de Devleti Aliye nin çökü ünü geciktirdi. yani bu kavimlerin hükümran birer devlet olmas na taraftar de ildi henüz. cânu gönülden benimsenecektir. Babiller'in kültür miras ndan daha çok faydalanm t .CemilMeric. 1453'de stanbul dü tü. Asya'n n eski kültürlerini adetlerini ve kanunlar n sürdürmekteydiler. di eri güneyden Asyay ku atan iki hareketle emperyalistik Avrupal la t rma sür'atle geli iyordu. kendi teb'as yla aras bozuldu (Türkler. Bu te ebbüslerin hepsi de semeresiz kalm t r. iç sava lar hüküm sürerken îslâmda dinî asabiyet ve içtimaî dayan ma vard . daha sonra Asya'n n merkezden Avrupa'ya do ru ilerleyi i 1683'de Viyana'da durduruldu. Bu arada. stila yoluyla ba ar lmak istenilen bütün bu Avrupal la t rma hareketlerini düvel -i muazzaman n rakip emperyalizmleri köstekledi ve sonunda bu kavimler aras ndaki milliyetçili i akamete u ratt . Osmanl mparatorlu unu parçalamak için giri ilen her te ebbüs ba ar s zl a u rad XVIII. Avrupa n n Asya ya son taarruzunu kolayla t ran Osmanl devlet ricalinin tereddisi oldu Bu zümre fesada u rad önce. her derde deva diye sunduklar temsili hükümet ve ademi merkeziyetleriyle (provincal autonomy) imparatorlu a yeni bir nizam verme e kalkt lar. nüfus art n bo altmak için sömürgeler de aram t r. Avrupal la ma onlara dolayl olarak ve demokratik yoldan Amerika taraf ndan telkin edilmi . Çin Asya's na ta mak için Avrupa devletleriyle yar a girmi . Araplar Ermeniler). Afganistan. JAPONYA'NIN AVRUPALILA MASI : Japonya'n n beklenmedik ve a rt c Avrupal la mas ispat etti ki. Orta Asya ve ran'a ve Altaylardan Mo olistan'a. M s rl lar' n. as rda Hollandal lar n yolundan giderek ticaret ve sömürge üslerine yerle iyorlard . Avrupa'n n feodal sistemi ise buna k yasla ilkel ve in safs zd . Çin'den al nan Asyaî bir kültür ve medeniyeti kendine yar d mc olarak bulmu tur. XIX ve XX. Oysa as l metindeki mânâ avrupal la ma de il.alinin patronlar . XIX. Neden? Zira daha önce Avrupan n milliyetçili i sokulmu tu bu ülkeye. as r içinde ngilizler s n rlar n ran. as rlarda devam eden ve kendini târihe ve politikaya terakkî-i âlemin sürekli görünü ü olarak kabul ettiren Avrupal la t rma. Dünya savas ndan sonra Frans z. Avrasya ve Avramerika devletleri aras nda ya l bir kemik gibi çeki me mevzuuydu. Sonra da güneye do ru. milliyetçilik icab diye sunulunca. Napolyon devrinde Frans zlar. gayri-müslim teb'an n hâmisi olan Rusya taraf ndan takip edilmi ti. Katerina ve Pitt taraf ndan giri ilen te ebbüs . transkontinantal bir cephe boyunca Asya'n n belkemi i (dorsal ridge) arkas nda ve bu bölgeyi a arak. Böylece geçen asr n sonlar nda Devlet -i Aliye nasyonalizmin Asya içlerine yay lmas n önlemek için Av rupa diplomasisi taraf ndan sun'î olarak ayakta tutulmu tu. Do uda Pasifik'e kadar yay lm bulunuyordu. sadece ticarî pazarlar pe inde ko mam . (Sobieski ve Polonyal lar) Bunun üzerine te ebbüs Avrupa'n n eline geçti ve Avrupal la t rma ça ba lad . Do u Avrupa ve Bat Asya'daki slam devleti emperyalizmin Avrupal la t rma te ebbüsüne kars nüfuz edilmez bir kaleydi. Rum lar. ngilizler. Japonlar. toplumlar n n Avrupa toplumlar ndan daha medenî olu uydu. devlet-i Aliyyenin tebas olan çe itli kavimler taraf ndan bölü ülmesine. Sava ta hafif süvarilerin. Bab. bu iki yanl taarruz da gerileme e yüz tuttu. XVIII. XVII. avrupal la mak veya avrupala t rmak. www. as rda Çar Nicholas' n I. Asyaî bir camialar toplulu uyken Büyük Petro taraf ndan Avrupal la t r lan Rusya mparatorlu u. Europeaniser yahut europeiser. gerçi daha önce bu siyâset. Avrupa devletleri.den tutun da. Avrupa ya ay na uydurmak. Osmanl adaletinin ba ar s n . Slavlar. . sonra civar ülkelerle ve tum H ristiyan dünyas yla. Türkler'in Avrupa' y atfetmelerine sebep. ngiliz ve talyanlar n parçalama te ebbüslerine kadar. XVI. Fransa.net Önce kelimenin mü taklar n tan yal m. H ristiyan Dünya'da mezhep kavgalar . Japonya pek k sa bir zamanda (bir nesillik) yaln z Avrupal la m bir millet ol makla kalmam . Çin ise ngiltere. a r topçula r n. Bu itibarla. Avrupa medeniyetini kolayca ve tahâlükle kabul etmi tir. Osmanl nizam n incelemek için ngiltere'den stanbul'a bir heyet yollanm t . Nitekim Bizans mparatorlu u da Asya'daki yenili e kars Avrupa n n eski medeniyetlerini koruma a çal m t . Asya'daki bölünme (tefrika] Bizans mparatorlu u nun çökü ünü geciktirmi tir. as rda Portekizlilerin. Asya'n n idare tarz mâkul ve âdilâneydi. biri kuzeyden. Not: Sitemizin ziyaretçilerinden Yunus Topuz'a bu makaleyi gönderdi i için te ekkür ediyoruz. Mançurya ve Vladivostok'a kadar ilerliyedursun. XIX. Almanya. emperyalistler taraf ndan giri ilen Avrupal la ma. Asya'dakî Araplar' n. Stadford Canning'in yönetiminde. as rda II. Osmanl ülkesine yerle mek ve onu istismar etmek isteyen devletlerin birbirini kovalayan gayretleri ba ar ya ula amad . Avrupal la t rma davas n n siyasi veçhesi olan « ark Meselesi» Avrupa n n modern ilmi dü ünceleri ve sosyal müesseseleriyle Orta Çag slam Devleti aras ndaki çat madan ibarettir (conflict). Yunanl lar' n.bulunu yordu. Yüzy lda Frans z ve ngiliz deniz imparatorluklar . (Meydan Larousse kelimeyi avrupal la ma ile kar lam ve tarifi öyle çevirmi : Avrupal lar n fikirlerini ve davran lar n benimseme. Orta Asya'da Rusya içlerine kadar geni lettiler. adalar nda Avrupal la maya do rudan do ruya ve zorlama yoluyla mâruz kalmam lard r. bando m z kan n kullan lmas Türklerden ö renilmi tir. hocalar ve hamileri oldular. Bu nizam n koruyucusu Osmanl lard . XVIII.
Kelime Bat 'n n iktisat ve sosyoloji kamuslar na da al nmam AYDIN Cemil Meriç. Ne var ki. Bat 'ya gecelim.» (Paul Robert) Zihni faaliyet ne demek? Ça da toplumda. Say 142 Abdalan. zahlar daha cömert fakat içtimai buud'dan mahrum oldu u için müphem ve kifayetsiz: «zihni faaliyetlere kar büyük bir alaka duyan. Manâs : Avrupa medeniyetine. Sonra müfti. fakih. ahiyan.. Shelling gibi baz yazarlar entelleküelin yarat c olmas gerekti ini söylerler. müsannif. entellektüel olmayanlar n hükümleri ise daha do rudan do ruya.. Paul Robert'in lügati biraz daha zengin: Europeaniser fiili 1830'larda kullan lma a ba lam . pe in hükümlerin tahakkümünden kurtulam yor.. diye ta n ml yor. Avrupa ya ay tarz n benimsemek. üniversite ve lise hocalar . «Entellektüel deyince hocalar gelir akla. her faaliyet bir parca zihnidir. entellektüeli isim olarak al yorlar. Fichte'ye göre. Littrede de. Bu kifayetsiz tarifleri 1970'lerde yay mlanan Büyük Larousse'den al yoruz. Asr n sözcükleri. Webster sözlü ü (II. Ne gariptir ki Fichte'den (çok sonra Evet. Ama ona rahiple demek. baciyan. Entellektüeller: hükümleri dü ünceye ve ilme dayananlar. ebedi ö renciler». Bir devrin ve bir ümmetin vicdan d r hoca. Tekamül vahdet'de tenevvü de il midir? Abdalan . ayd nlar na filozof demi . Ama bu egitimin s n rlar ne? «Yar » okumu lar. ça dan ça a de i mi .rum. Bir devletin ekono misini Avrupa iktisadî konjonktürüne göre ayarlamak.). Böyle bir te kilâta kat lmak.). ezilenlerin ac lar na ortak olan ve as rlarca hakk n havarili ini yapan bir fazilet timsali degildir ki. Homo faber'i (alet yapan insan). kad . Gerçi ahlaki ve estetik olgunluk da cok defa ayd n n vas flar aras ndadir ama kökleri ba kad r bu geli menin ve mutlaka bulunmas art de ildir entellektüelde. Larousse'da da ayn güdük kar l klar Entellektüel: zihni. daha topyekün ihsaslara dayan r. fikir hayat a r basan. Devlet -i Aliye bu sütünlar üzerinde yükseldi. gaziya. Lügatler çorak ve k s r. Rahib. manevi. Uleman n ortak s fati hocal k. Entellektüel belli bi r e itimden geçecek elbette. soysuzla demek gibi bir taleb. imam n kaybeden bat .» Bo lukta kalan bir tarif. daha sonra entellektüelin . Bilgisi ile topluma hizmet etmeli. Sonunda tek kelimeye hapsedilmis mefhum: entellektüel. ktidara geçen üçüncü s n f. Ayd n n içtimai görevleri yüklenmesini istemek cok yerinde bir dilek. Ansiklopediler de kamuslar gibi kekelemektedir.. Birtak m vas flar izafe ediyor entelleküele. En vaz hlar Seligman' n yayimladi i «içtimai limler ansiklopedisi*. Müesseseler geli tikçe isimlerde de i ti. Bununla beraber ayd n diplomayla tarif elmek yine de yanl . bat insan n n uurunu temsil edenlere entellektüel (yahud intelijansiya) ad verilmis. Ekim 1975.rum kollara ayr ld : alperen. bask 1957) u izahat veriyor : Europeanize. Bugünki hüviyetiyle geçen asr n sonlar nda beliren entellektüelin seçeresine bir göz atal m. arih.» Hangi rahib? Almanya'n n bu air filozofu. Avrupal la t rmak veya Avrupal la mak: Davran veya mizaç bak m ndan Avrupal ya benzemek.. özelli i. filhakika sadece bilgi edinenlere entellektüel demek caiz de ildir ama entellektüelin mutlaka yarat c olmas da gerekmez. yeter ki bilgilerini sindirmi olsunlar ve yapt klar i kafa faaliyetine dayans n. Okuyal m: Intelijansiya entellektüeller bütünü. ezeli hakikatin yani slami dünya görü ünün yay c s d r. Makalenin yazar Roberto Michels.Hisar Dergisi. Ayd n ele avuca s mayan bir mefhum. diyor. (Meydan Larousse: Avrupa'ya has vas flar hâiz iktisâdi ve siyasî bir te kilât kurulmas . Aron da ayn hataya dü üyor. ve onlar nas l kars layaca n ö retmelidir. mün i. Tarifi ülkeden ülkeye.) Europeisation: Avrupa tarz nda ekonomik veya politik bir organizm kurmak. Hem Avrupal la t rma. Europenisation bel kemi i olmayan seyyal bir tâbir. muhakkik. (çünkü entellektueli ca lara ve ülkelere göre de erlendirmiyor. hem Avrupal la ma. XX. Sonra filozoflar kozalar na çekilmi ler.rum dörtkenin kenarlar .avrupal la t rmad r. Avrupa zihniyetine uydurmak. daha do rusu toprak aristokrasisinin. Görüyoruz ki. Umumi ve mücerred vas flar. Etimoloji uzmanlar (mesela Bloch) entellektüelin XVIII.rum. Ayd n. Avrupan n. Feodaliteyle beraber itibar n kaybetmi kelime.rum. halka gerçek ihtiyaçlar n sezdirmeli. Hristiyanl n zaferinden sonra dü ünce manast ra s nm ve Avrupa n n uuruolmu clerc. Europeanisme de geçen as rda do an bir kelime: Avrupal mizac . yüzy ldan itibaren bugünki manada kullanmad n söyler ama belli ba l kamuslarda böyle bir iddey do rulayacak kay tlara rastlamad k.. kendi kendilerini yeti tirenler de entellektüeldirler. bir hayalin kurban d r. dervi . air. edib. fikri. homo sapiens'den (dü ünen insan) ay rabilir miyiz? Doktorlar entellektül de il mi? Ayn vasf di çilerden esir eyecek miyiz? Ayd n kafa i çisi* olarak tan nan R. çtimai uurun bu çe itli temsilcilerini toplayan tek isim: ulema. bir rahibin vas flar na sahib olmal ve rahibin görevlerini benimsemelidir. Daha eski bir sözlük (Larousse'un 17 cildlik ansiklopedik lügatinde Europeanisme'i tek millet olarak dü ünülen Avrupal lar n siyasî birli i.
çok yerinde telkin ve tespitlerle örülmü bir ara t rma. Amerikan intelijansiyas n n (bir manada Avrupa intelijansiyas n n da. 1) Kautsky'e göre. konumuzla do rudan do ruya ilgisi olmad için bütün olarak aktaramad k. Bilgi sosyolojisinin tan nm temsilcilerinden biri olan yazar. hatta entellektüel yarat c l k. filozoflar. devrim. mesle inin icab da olabilir. mali destek kaynaklar .toplumda oynad çe itli rolleri s ral yor. ekillerle ve seslerle ifa de etmek ihtiyac ndan do ar. gelenek ve yarati . Tutarl ve abjektiv bir biçim isteyen ifade . her çesit yazarlar. Ama ayd nlar i çi s n f hareketinin ba na geçerek proletaryan n müttefiki de olabilirler.) Entellektueli istihsal faaliyelinde oynad g ro le göre tarif edenler de var. Ama geli mi toplumlarda entellektüel roller daha ihtisasla m t r. hocalar) üretici olmayan bir i çidir. entellektüellik herhangi bir meslek erbab na inhisar ettirilemez. Seligman' n yayimlad bu abide-kitap. Kilise-d -«ilerici»ler için ayd n hiçbir ideolojiye bagl olmamal d r. Bu içtimai tabaka nanemollal ve karars zl ile ayr l r i çi s n f ndan». Entellektüel davran n bu iki temel motivasyonu ayn insanda ve ayn eylemde birlece i gibi birbirinden ba ms z olarak da mevcud olabilir. çal ma artlar farkl d r birbirinden. renklerle. Zihni faaliyetler neden müessesele ir? Müessesele ir çünkü kendilerinde güçlü ve yo un bir yarat l faaliyeti bulunmayan birçok kimseler. (Bu çok zengin ve son derece girift arast rmay . ilimcilik. izahlar daha «dünyevi» daha iktisadi. sosyal degi meler. entellektüelleri öyle tan ml yor: Herhangi bir toplumda. daha girift.. 15 buyük sayfa tutan makalede u konular incelenmi : entellektüel tabakala ma. Bir kelimeleyle proletaryayla ayd nlar aras nda iktisadi bir (çat ma yoktur ama hayattaki mevkileri. Edward Shils. Gercj ya ay seviyesi bak m ndan burjuvad r. geli tirmek ve bunu kelimelere. Ayd nlarla i çiler aras ndaki çat sma fertlerle de il s n flarla ilgili. ayd nlar modern kapitalist toplumda ayr bir tabaka olarak vas fland ran ferdiyetcilikleri ve te kilatlanmadaki ehliyetsizlikleridir. . Bu. bir vicdan. ona yaln z iktisadi de il içtimai ve siyasi uur da verir: vazife uuru. ezilenlerin yan nda yer almal . Bu entellektüeller. Entellektüel bir sermayedar deg ildir. siyasi bir rol oynay . Deklase olmad kça bu hayat tarz n sürdürür. ya ay ve dü ünü tarzlar i çilere de bula abilir. insano lu.. hususi de (mü ahhas hadiseler) umumi bir mana bulmak. Toplumun topyekun çal abilmesi için entelleküel eserlere ve müesseselere lüzüm vard r . entellektüel gelenek ve ictimai otorite. 2) Lenin de Kautsky'nin tahlilini benimser: Kimse inkar edemez ki. düzen. hekimler . Bir k s m yazarlar ayd n ezeli degerlerin bekçisi olma a çag r rken. ayd n da. K saca. diye hayk ran ele avuca s gmaz bir zeka. mihrakla r. teolojik faaliyetlerin maddele mi mahsulleri yaln z bu ihtiyac n (yani entellektüel kabiliyetlerin) eseri de de ildir. zira ansiklopedinin yazar-lar daha cok Avrupal d rlar) 1935'lerdeki görü lerini belirtiyor. ama ayn zamanda eme inin mahsulünü hatta çok defa çal ma gücünü satmak zorundad r. u veya bu toplulu a uzvi olarak ba l entellektüel bir tabakan n mevcudiyetini tayin eden içtimai 'münaseb etlerin bütünüdür. Yazar bunlara «ideolog ayd n* diyor. dünyadaki bütün haks zl klara dur. ayd nlar n. insan. Kapitalizm taraf ndan istismar edilir ve toplum taraf ndan küçük görülür çok defa. ort ak kültürlerin gelistirilmesi. taleb örnekleri. Fakat bütün insanlar toplumda entellektüel vazifesi görmez. avukatlar. görevleri hakim s n f n istismar edilen s n flar üzerindeki bask s n gizlemek veya hakl göstermekti r. Görülüyor ki. zihni faaliyetin maddelle mi eserlerine muhtaçt r. daha adil. Gerçek ayd n. yo unla r. entellektüellerin görevleri. milli ve milletleraras modeller. yazar veya konu urken çevrelerindeki fertlerin ço una k yasla.bilgi kabiliyetleri. entellektüel görevler yapan insanlar aras nda kesafetçe farkl d r. felsefi. . her tarif ve izah yazar n temsil etti i ideolojinin damgas n ta maktad r. felsefi. iktisadi istihsal dünyas nda do an her içtimai zümre kendisiyle beraber. yüksek kültürü yaratmak ve yaymak. hiçbir ahsa esir olmadan dövü melidir. cemiyet. Bunun icin sürekli bir isyan halindedi r. Bu manada bütün insanlar entellektüeldir. Kapitalist isletme efi. üpheli müttefiklerdir. Komünistlere göre gerçek entellektüel. Entellektüel de i en hadiseler kar s nda her an vaziyet almak zorundad r. hayat n devrime adayan ve partinin emirlerini nass gibi kabul eden bir kafa i çisidir. entellektüel hayat n müesseseleri. Emekle sermaye aras ndaki çat man n bir ba ka nevii. Onlar için zihni ve cismani bir ihtiyaçt r. bir k s m yazarlar ona içtimai kinleri körüklemesini tavsiye ediyorlar. kuca nda do duklan zümreye insicam kazand r r. Bu yüzden de dü ünce tarzlar nda az çok bir çat ma vard r. En mekanik faaliyet'de bile dü üncenin pay var. Bununla berabe ilmi. Çal anlar n. ilmi. beslenir.. yeni bir kültürün. Entellektuel. Bir k sm kurulu düzenin emrinde çoban köpe idir. kapitalizm'e dü mand r çünkü kapitalist. mücerred ve umumi. uzvi olarak bir veya bircok enteltektüel ta-bakay yarat r. Marxizmin bu konudaki izahlar n üç ba l k etraf nda toplamak kabil . ro -mantizm. Bu ihtiyaç. hizmetine daha az kar l k ödemek için entellektüellerin say s n art rmak ister. Shils'e gore. Entellektü eli. sanayi teknisyenini. popülizm. i inin veya dü üncesinin mahiyetine gore tarif edemeyiz. bir uur. talyan iktisatc s Loria'ya göre entellektüel (yani airler. Sosyalistlerin. en-tellektüeller de toplumun öteki tabakalar gibi herhangi bir tabakad r. Ayd n n toplum içindeki yeri de müphem bir «ortas n fl l k». yeni bir hukukun kurucusunu da yarat r. daha mücerred. Vazgeçilmez görevi: tenkid. entellekt üel faaliyetlerin yönetimi. Entellektüel temayüller yahud alakalar. yalanlar n peçesini y rtan. edebi eserlerin (veya sanat eserlerinin) yarat l nda ve yay l nda ba l ca amildir. Entellektüelin bu gibi sembolleri s k s k kullanmas ahsi bir temayülün eseri de.. ikt isat bilginini. daha mükemmel bir dünyan n kurulmas için aç lan sava ta hicbir disipline. 1968'de bas lan «The international Encyclopedia of the Social Sciences* in entellektüeller maddesi daha karanl k. tabiat ve kosmos hakk nda umumi sembolleri ve mücerred referanslar daha s k kullanan kimselerin bütünü. 3) En ayd l k tahlil Gramsci'ninki. Da n k fakat çok fay-dal . hakikatte onun ayr lmaz bir parças d r ama fertlerin hepsine a yn ölçüde da lmama t r. Zihni faaliyet en ilkel toplumlarda bile mevcuddur.. teolojik. bunlar. tabiat ve kosmosun en genel ve en esasl taraflar yla ilmi.ahlaki ve de erlendirici bir temas kurmak ihtiyac nsan ruhuna kök salm bir ihtiyaçt r bu. «Tu -tucu» lar n tahlillerinde ag r basan. gelenekler yani çe itli zihni faaliyetlerin kuça nda geli ti i içtimai çevrelerin ve müesseselerin kültürü ve manevi miras sayesinde belirir.
s n f . kâh ünid dolu. Genç Osmanl lar.Osmaniye. kitle -i avam n.. birer ümmmet. 9-11 Birer çocuktu Genç Osmanl lar yaramaz. Entellektüel. Evet geçen asr n ayd nlar . L gat i mefhumlar dünyas nda ilk klavuzum olmu du. birer «öykünme» dir. belli bir s n f n parças ve temsilcisidir. . Bir ça bütünüyle kötülemek. Hisar Dergisi 15 (133).avam n mucid ve müessisidir. ayn kanaatlar payla an mütecanis bir kitle de ildir. lk defa olarak. ülkesi ve tarihiyle. Entellektüel.. Türkiye de içtimai s n flar olmad ndan entellektüel de yoktur. Nerden ve nas l ba lanacakt ? Ça bir aray hummas içindedir. ölümünden y llarca sonra söyle tan t yordu üstad : Eserlerinden ziyade ahs n n etraf na zaman n gençlerini toplayabilmek için çevirdi i hilelerle. bu efendiler için. serke . bütünüyle yüceltmek kadar yanl .edebisinin tekâmülüne birkaç seneler mani olan Muallim Naci Muhatab avamd Naci nin (avam yani hristiyanla mam Türk insan ) Kendisi de. Kemal. ya yeni bir dünya kurma a çal an bir içtimai s n f n yol göstericisidir. dü ünemez çünkü kendileri dü ünemezler. En ciddileri ya Marx' n akirdidir. Ayd n. Türk dü ünemez bu efendilere göre. Entellektüel. Bir zelzelenin içindeydik. kalpleri yaral yurda döndüler.. s. ruhu da. bu ak n intelijansyan n en tan nm temsilcileri. Eskiden bir müstagribler kervan yd intelijansiyam z. Gurbet kocatm t genç ahinleri gurbet ve tecrübeler. her ikisi de birer ru eym. maziye ba l d r diye terter tepiniyordu.. Hatta her ayd n hayat n n bel li merhalelerinde oldukça farkl dü üncelerin havarisidir. Bu gölge ayd nlar n ay r c va s flar kendi kendilerini küçümsemek. kitle-i cahiliyetin ruhundan münbais idi. meçhulü ve mutlak . Avrupal bir hayvan. Ama faziletleri ve günahlar yla Osmanl yd lar. Ne kanun-u kadim kalm t . birkaç haramzade evlâd na bakarak mahk m edem eyiz. Bunun içindir ki. Daha sonraki nesiller gibi yabanc la mam lard . Mefhumlar ve müesseselerle oynuyorlard . kervana müsta ripler de kat ld . müsta riplikdi. Hür dü üncenin olmad yerde intelijansiya da yoktur. ba l ba na bir s n f de il. 346-350) . genç tecessüsümün zevkle tavaf etti i kaynak kitaplardan biri. fikri de. Hülasa edelim. Yeni Sanat . Naci ye kar gösterilen bu büyük sevgi. Abdülhak Hâmid tarz. Hazret-i Üstad taklid edebilmek hemen hemen gaye-i sanat telâkki edilme e ba lad . Ve bu garip bediiyat delisi. N aci benim de hocamd . Hakikatta Avrupay da Asyay da tan mazlar. Edebiyat. Kanatlar yorgun. Meçhulü ar yorlard . ark söyleyece ine bildiriler imzalayan bir a ustos bö ce i cok defa. Gazelleri hâlâ haf zamda. Ocak.Edebiye . Koca bir asr . Köprüler at lm t . stilâhat. Fecr -i Ati nin sevimli bir papa an .Memnun oldum.kâh bedbin. geriye dönülemezdi art k. Zaten halk Avrupa n n nefais-i asar n anlayamaz. ya zaman n öldürmü dü üncelerin aktar c s . Daha dogrusu. 1975. ya Seyid Kutbun. Ülkesi ile göbek ba n çoktan koparm t r. ne deb-i dirin. Ayd n ne mazisini bilir ne gelecek hakk nda ayd nl k tasavvurlar vard r. Çok yerinde bir hayranl k. entellektüelin magara duvar na vuran gölgesi. Ya amak için yenile mek lâz md . Entellektüel.Hamid edebiyat na kar bir aksülâmel .ulema parçalan yor.Kelimeye bu kavgac ki ili i kazand ran ayd nlar n Dreyfus davas vesilesiyle yayimlad klar beyanname (14 ocak 1898). Ama onlara Türk diyebilir miyiz acaba? Avrupa n n en sefil yazar eri ilmez bir zirvedir. Avrupa. Naci için bir özel say yay nlam . çevresine yeni teklifler sunan bir intelijansiya do uyordu. dolaplarla edebiyatta me um bir tesir yaparak. Sonunda hepsi usland . Dü man s n flarla dövü erek geli ir ve olgunla r. Melike Sultan a â k yedi gençtiler. Nerde o kahraman? AHMET M THAT-MUALL M NAC Cemil Meriç. Nesillerin gadrine u ram t Naci. dü ünce dünyas n her gün yeni ba tan yaratabilece ine inanand r. Descartes'dan beri akl n ve idrakin cihan umullu unu anlad . Ortak farikalar . edebî bir ç lg nl kt ehabeddin Süleyman a göre (Tarih-i Edeb yat.
eyh Galib e göre. Bütün zakâlar ayn hedefe yönelmeliydi:ayd nlanmak ve ayd nlatm ak. küfrün her taarruzu kar s nda yalç n bir hisard r. belâ (Mussetvari bir anlay o da. . Bahçesinde görülmedik güller açacak. cihan ümul ve cihangir. Yeni Sanatç lar . dâvan n emrine vermi kalemini. air rebab n k rmak ve kavgaya kar mak zorundad r. mazmunlar hayidele mi . Sarho ken söylenilmi e benzeyen bu garip nutku noktalayarak.dü manl k. Bir entelektüel hastal olan naz mperdazl â vedâ etmek zorundayd k. ne kinlerimiz. Divan edebiyat n n son büyük temsilcilerinden birine soral m airi. en güzel terennümler en ümidsizleri. iirin ir ad veazifesi yoktu Divan edebiyat nda. Bu u urlu daha do rusu uursuz--. Cihan ümul bir tecüssüsdür. Milton. Bir yandan ya l ve yorgun bir medeniyet: dürüst. Yeni airi air yapan çile. fedakâr. Bütün yollarda arayacak hayal ahinini. Stockholm de konu an. vakur. Efendi de bir müsta ribdir. Devlet -i Aliye.. Bazen kafes arkas ndaki bülbüller in enini kadar hazin.Ama bat c lar n anlay s zl Naci ye inhisar etmez ki. Naci yi bayrakla t r rken ba kalar na kar haks zl k ediyorlard . nas l olmu da çok sevdi i damad yla anla amam ? zah edelim: tek ba na müdafaa Ondokuzuncu as r. bir felaketler ça . Ho me rebü mutedil demektir . airlerin tab . te. Bu ölüm kal m sava nda kalemler k l çla mal yd . Midhat. idrakinin pencereleri ard na kadar aç k adam. Tanzimat Türkiye si .selimi cihan yaratan n ilhamlar n aksettirir. ba ka bir merkezi kemale götürmeye çal r : Ba aramay nca feryada ba lar. Her kabiliyete hürmetkâr olan. Osmanl n n irfan . mant n çi ve keskin na susuz. dâvan n yani nesrin. ba kalar na bilhassa Ahmed Midhat a. bizi a r aksülâmellere sürüklememeli. Evet. eytan n art klar yla geçinen erazili nas gönül vahiyine a ina olabilir mi? Ahlâki vas flar n a r bast öyle devam eder: âirli e suzü dert lâz m Enduhü belâ olur mülâz m Ruyi lebe etmeyip tenezzül Açs n çemeni görülmedik gül Her râhta eyleyip tekâpu ahini hayali ala ah Girdikte girivei hayale Çarp lmaya divi kîlü kale. Zaten ilham p narlar kurumu . dü man bir dünya ortas nda yapayaln z.Ne mukaddeslerimiz ayn d r. Midhat. bu tarif rfan m z n nüfuz edemedi i bir lü âzlar orman nday z. Ama Avrupa hayranl ça n bir bülend zekâs için oldu u gibi Avrupa da Bir Cevelan yazar için de bir teslimiyet de il bir bütünle me ihtiyac d r. Divan iiri. demiyor mu?) air. ötede haris ve hasis bir tilki uygarl k . herhangi bir ferdin de il. Nam k Kemal in te bihleri daha da karanl k. Öyle bir hengâmede. âir demek ehli dil demektir.Birer ç l k olmal yd terennümler. tek air yeti tirmemi tir Fransa da. Osmanl n n vakar . daha da seyyal: air nedir? Tabiat n en sevdal zamanlar ndaki hazin hazin tebessümlerinden yarat lm bir mahl k Tabiat her mahlukattan ziyade esir iken tabiat n fevk na ç kmak ister. yirmi y l tek m sra yazmam . ki ayr dünyan n ilk uurlu temas yd bu. Kendi vücudunu lây k yla idareye muktedir de il iken kürrei zemini zaif kollariyle sürükleye sürükleye ba ka bir noktai feyze. Yeni ehirli Avni Bey in cevab . bir medeniyetin sesidir. mü küllerini k l çla çözen nesillerin sesi. sürüden ayr lan bir Be ir Fuad bile ça n n dar anlay na kar edeb o büyük kalp. Draper i hidayete dâvet eden ses. birer h çk r kt lar. Ama ç kmazlara sap p. Onsekizinci as r. dedikodu ifritiyle kar la mak da var. Elbette ki. aldana cakt . bahtiyar ça lar n sesiydi. iltifat beklemeyecek kimseden. Osmanl n n gururudur. öyle ölümsüz ark lar bilirim ki. Devlet -i Aliyye nin bu ahane oyuna harcayarak zaman yoktu art k. Yaln z karanl a ve samimiyetsizli e dü man. ferdi tahassürlerin lo p r lt lar na de il. iir kendini tekrarlama a ba lam t . Hace -i evvel. bazen ar tan to ra a süzülen ahinlerin sevdas kadar ac .
tabiî ay klama kanunuyla aç klayanlar da. hayat konusundaki görü lerinizi alarak ba lamak istiyorum.Aslan: Üstad m. Bence. air o hümad r ki iki âleme pinhan Bir cevvi Mükaddesde hafiyyuttayyarand r.mi im gündüzünü. imdi hat rlayamad m bir yerde "Hayat" der Levi Strauss. ünlü mütefekkir ve edebiyat tarihçisi-ele tirmeni Cemil Meriç (1917-1987) ile yapt röportaj.. bütün dü üncelerinin . Ankara 1986...586-594. Münker Nekir sualleri gibi. Hüsamettin Aslan' n." Bu sözlerin hiçbiri mutlak olarak ele al nmamal elbette.Üstada göre: Bin safsata bir m sra bercesteye de mez ndimde esatir-i Felâtun hezeyand r. meziyet ve zaaflar yla Pierre Larousse un (1817-1875) ikiz karde idir CEM L MER Ç SÖYLE Cemil Meriç Röportaj "Nesillerin Miras " Türkiye Kültür ve Sanat Y ll .. "Efsane söylediler uykuya dald lar" diyor. Sizce nedir hayat n anlam ? Cemil Meriç: Hugo'nun bir sözünü not etmi tim. Bu. "bir bunal mlar serisidir". Allah kat nda bir imtihan olarak niteleyenler de var. Hepimizin söyledi i bir efsane var. Bu suale cevap verilmez. Buna mukabil öyle söyler Neyzen Tevfik: "Çözemez kimse bu dünya denilen kördü ümü/ Yaratan . bu marazi iir anlay na iltifat etmemek cesareti gösteren say l ayd nlardan biridir. sonu zulmet. Midhat Efendi. Zor sualler bunlar. bilir ancak onun içyüzünü/ Bir delikten ç karak bir deli e girmekteyiz/ Önü zulmet.. Sokrat. Onu. lham var. Amma ki bu tarif olunan airi mahir Nadir bulunur cevheri nayab zamand r. Türkiye Yazarlar Birli i Yay n .. 1986. air sözü. sorular ma. Bir airde mutlak hakikat aramak yanl . Hepimiz bir efsane söyleyip uykuya dal yoruz.. "Hayat mezarlar n çözdü ü dola k bir yumakt r" diyordu. yani hayat . s. . H. hace -i evvel. izninizle. suale sualle cevap vermek. Hayyam.
" H. Gökalp.Aslan: Ebediyet neden sümüklü böce in izleri kadar aldat c olsun? "Senin türben kelimeler. genellikle içlerinde ya ad klar insanlar n bunal mlar n çözen kurumlar yaratm lar.Aslan: Ölümden korkar m s n z? Cemil Meriç: Aksini söyleyemem. onlar at t r r. nsan n fikrî ölçülerini de i tirmesi bence bu. gazetelerden ve insanlar n yüzlerinden" diyordu Ba kald ran nsan adl kitab nda. Bütün öhretler yaland r! Ebediyeti öhret manas na kullan yorum." Cemil Meriç: Ziya Gökalp. Belli anlarda do ar airin içine bunlar. meselenin ça r mlar beni Tanp nar'a götürüyor. Hiç bir zaman cevap veremedim. Zavall çocuk. Cemil Meriç: Ölüm. Sahtekârd r. ntihar kap y açm yor. O. im ek p r lt s geçti inde daha koyu bir karanl n içinde kal r insan. Herkesin bir demon'u var. yani ebediyet. sizin de ayn tercih problemiyle zaman zaman kar kar ya olabilece inizi dü ünüyorum.demon'dan geldi ini söyler.. "Bu dünyada her eyden ölüm ak yor. Gazali de ildir. nanm yor musunuz ebediyete? Cemil Meriç: Ebediyet diye bir ey yok yeryüzünde. bazen bir im ek p r lt s gelir. Memleketten memlekete de i mez. benim bütün hayat m boyunca kendime sordu um sorular. duvarlardan. Gökalp minnac k bir adamd r. ayd nlat r insan . Her devirde dalkavukluk yapm t r. Mesele bir tercih meselesi. H. Kimse verememi . S k s k bu meseleyle ben de kar kar ya geldim ama korkak oldu um için intihar edemedim."(Bu Ülke. Bu büyük meçhul beni ürküttü.. Ben dü ünceyi bir bütün olarak ele al r m. Gazali böyle bir meseleyle kar la t nda tekkeye ko ar. Talat Pa a'ya ve ttihat Terakki'ye mesela.182) diyorsunuz. H. 'Ölüm. Yukar daki m sralar böyle anlamal y z. Somutla t rarak anlatmak mümkün de il. Yuvarlan rken t rnaklar n ka da geçirmek istiyorsun. ster istemez intihar edecekti. ebediyet sümüklü böce in izleri kadar aldat c . bilmiyorsun ki. "Benim bir demon'um var. Tarihin martt . Ziya Gökalp.Aslan: Kültürler. Napolyon mu. Durkheim' yani modern dü ünceyi tercih etti. zaman zaman da kusar. Ziya Gökalp'le Gazali aras nda mahiyet fark var. Ölmeden onbe gün önce günlü ünde u soruyu soruyor kendisine: "Tanr 'ya inan yor muyum? Evet. slamiyet. Mahiyeti meçhul bir korku. Ben. ister istemez kar la aca m z bir sual i areti! Ziya Pa a'n n dedi i gibi "Halledemedi bu lügaz n s rr n / Bin kafile geçti ulemâdan.Aslan: Ölüm hakk nda ne dü ünüyorsunuz? Ölümün sizdeki tedaileri nedir? Benim akl ma Camus geliyor. Asl nda bu sorular. Elindeki imkanlarla ba ka çaresi yoktu. Peyami Safa'n n çekti i ruh çilesini çekmemi tir. O da Mavi Sakal' n K rk nc Odas 'n aç yor. nsan ayd nland n zanneder. oysa Gökalp bunal mlar n çözmek için intihara ba vurur. füzelâdan. Bat 'n n sofra art klar yla geçinen bir zatt r. Bu konuda bizi biraz ayd nlat r m s n z? Akl ma gelmi ken söyleyeyim. syf. beni o konu turuyor" derdi. insan n can n Rabbi'ne emanet etmesidir' diyor. ka da. Marks m ? H. Burada öhret söz konusu.
Bence zorlu ve çetin bir yürüyü bu.(1) Sisyphos Efsanesi'nde söyledi i gibi. müslüman bir çevrede do dum.(2) Her ayd n bir parça eklektik olmak zorundad r. Bu soruya cevap vermi . Üçüncü bir hal çaresi yok. nan yorum da inanm yorum da. hayat bir curcuna oluyor. nan p inanmad m bilemiyorum. Ben Türkiye'de gerçekten sosyalist olabilece ini sanm yorum. Zaman zaman inand m. Bir parça eklekti im.Aslan: "Kimim ben?" diye soruyorsunuz günlü ünüzde kendinize ve insan kanser edecek . Cemalettin Efgani ile Ali eriati iç içe bu külliyatta. do u ile bat . Kim ne kadar inan r bilinmez. Ben daima intihar dü üncesi içinde ya ad m. Noktalayaca z bir gün. bn Haldun'la Marks. Cevdet Pa a'yla Weber. ya inanacaks n ya intihar edeceksin. E er Tanr olmazsa. Ancak ne kadar inan p inanmad m n cevab n mah er günü bilebilece im. "Benim trajedim u birkaç sat rda. sevebileceklerim(yani sosyalistler) dilsiz. Bu sorumlulu un idraki ba ka. Yön de bir taraf m benim. çatlam aynalarda seyreden ve bunun verdi i ac yla k vranan bir ayd n diyebilir miyiz sizin için? Arkas ndan sözkonusu parçalan n z n ülkemizle ilgili yanlar sökün ediyor. nsan çok meçhullü bir problemdir. Tanp nar benden ayd nl k görüyor ve 'Evet' diyor. uygulama imkan ba ka.bir adamd . kendini parçalanm . Tanr sorusuna cevap veremem.Aslan: Yön'le payla t klar n z? Cemil Meriç: Önce pozitivizm. Bunlar kaypak kavramlar. Müslüman m. H. Mesela R za Tevfik."Sa okumuyor..Aslan: Cemil Meriç külliyat nda el at lmayan dü ünce devi yok gibi. ntihar beni dâûss la gibi takip etmi tir. Mesela Necip Faz l' severim ama Do an Avc o lu'nu sevmem. ntihar tam bir hal çaresi oluyor o zaman. Tanp nar bahtiyar bir adamd . laiklikle din. nançlar m n bir k sm yla da öyle. Mesela dilimle Büyük Do u'ya mensubum. nsan bütündür. imdiyse intihar bile edemeyecek haldeyim. dilimi konu anlarla(yani sa c larla) konu acak lak rd m yok" -parantez içleri soruyu soran n. Ayd n olman n insana yükledi i büyük sorumluluklar var. H.. Ama ne kadar inan yorum. Bunlar matematik birer realite de il ki. Belki ben ayd n olman n sorumlulu unu idrak ediyorum ama icaplar na ne kadar uyuyorum bilemem. Sol diyalogdan kaç yor. Bilhassa materyalist hiç olmad m. Akla fazla önem veri im. H. Tevfik Fikret zaman zaman bir anlamda Yön'cüdürler. Halbuki ayd n olmak ba ka ey. Bo una ba r yorum. Eklektik bir dü ünür. H. Hayyam' n dedi i gibi." Nas l oluyor da hem Büyük Do u kadrosundan hem de Yön kadrosundan olabiliyorsunuz?Neden buna mecbur hissediyorsunuz kendinizi? Cemil Meriç: Bu kelimeleri tarif etmeden kullanmak hata. bir masal anlatt k ça da lar m za ve geçip gidece iz. Camus'nun yapt da bu. Yani idealizmle materyalizm. Bu problemde o kadar meçhul var ki. Evet derseniz biter. nsanla ilgili hiç bir problem basit de il.Aslan: Geçmi te sosyalist olman zla Yön aras nda bir ba kurulabilir mi? Cemil Meriç: Ben hiç bir zaman sosyalist olmad m. bilemiyorum.
slamiyet'in size aç klamad ey neydi de bu kitaba dört elle sar ld n z? Kaderiniz bence. Ama babam için ayn eyi söyleyemem. Elimden gelse herkese okurdum bu yaz y . ruh dünyas nda kötü akisler yapt . Evlad m. Ru en E ref'in 'Diyorlar ki' adl kitab n esas alarak yazd n z 'Diyorlar ki' ba l n ta yan yaz n z dü ünüyorum.Aslan: Umrandan Uygarl a adl kitab n zdaki müthi makalenizi. "Solun kadir na." Bu tespit. bir anlamda ki ili inizi en çok etkileyen kitaplardan biri oldu unu söylüyorsunuz. Üzerinde resim var diye eve gelen kibritlerin resimli kapaklar n y rtard . Do ru.kaderleriyle aynile iyor. Hayat ma âmil de ildir. Kitaplar n zdan birinde. yani hem yalan hem do ru bunlar. Belli bir ça da etkilemi tir beni. "Bir dü ünce sistemi" der. idealist veya materyalist olmalar bir ey de i tirmez. San r m. Russell. Türkiye gibi Ortado u'nun göbe indeki bir ülkede. Gökalp'in bir Delf kâhinine benzedi ini sizden ö rendiler. bir dü ünür için yukar daki cevab n z yeterli mi? Kimsiniz siz? Kimlik söz konusu oldu unda sorulacak bütün sorulara cevap verebilecek birdü ünür mü yoksa arafta bir yaln z m ? Cemil Meriç: Arafta bir yaln z m. Büchner'in "Madde ve Kuvvet" adl kitab n n dü ünce dünyan z . Eserlerinizde bu türden yüzlerce ifade gösterebilirim." diyorsunuz. Cemil Meriç: Biraz fazla alt n çizmi im "Madde ve Kuvvet"in. Onun üzerinde tesirli oldu bu kitap. orada sözünü etti iniz Türk ayd nlar yla sizin aran zdaki fark nedir? Bu ülkede Peygamber'den 'Muhammed' diye söz etmiyor musunuz? Bir bat l n n konu ma veya yazma biçimi bu. benim üzerimde de il. slamiyet le ilgili olarak yazd n z hepsi birer manifesto niteli indeki yaz lar n z geliyor akl ma. Gericilik nedir. Sözün geli i öyle yazm m. "Yobaza dü manl k tarihe dü manl k. ilk defa rastlanan güzel bir kad n n insan üzerindeki etkisi bu. Babam hac yd ve mûtekit bir insand . bu yamal bohçada. H. solcu. biz. Benim ça da lar m. Peki ama hocam.inas davran beni ister istemez gericilerin kuca na de il. Okumakla olmak neden aynile sin? Bir dü ünceyi ö renmek ayn zamanda bir ya ama biçimini ö renmektir. Yobaz en güzel taraflar m zla biziz. o dü ünce sistemi toptan tutars zd r ya da ilmî de ildir. Çeli ki bu. Hemen arkas ndan.a rl ktaki bu soruyu öyle cevapland r yorsunuz: "Hayat n Türk irfan na adayan münzevi ve mütecessis bir fikir i çisi. H.Aslan: Günlü ünüzde yazd klar n zla kitaplar n zda yer alan dü ünceler aras nda çeli kiler var. Ancak. kimlik bunal mlar n okuduklar kitaplarda çözümleyen binlerce insan n -sa c . okuduklar m z. Oysa günlü ünüzde. "E er yüzde yüz tutarl ysa. "Bat Felsefesi Tarihi"ndeydi. yan na itti" eklinde beyanlar n z var. sa nedir? Yeni Devir gazetesi hangi çizgidedir? Müslümanl k nedir ki böyle söylüyorsunuz? Cemil Meriç: Yeni Devir pek ciddi bir intiba b rakmam t r üzerimde. Mesela Cumhuriyet'te . o ya ama biçimini icra etmek de il." Sene 1974. Babama okuttum. Pratik hayatta kendilerini ya ayabilmek imkan n sa lam yor bize. Onsekiz ya nda bir insan çarpar elbette. görüyorsunuz. Bulû ça nda. kelimeler hiç bir ey ifade etmiyor. Bütün hayat m etkileyen bir tesiri olmam t r. Çeli kileriniz son tahlilde normal olarak da kabul edilebilir.
Umrandan Uygarl a adl kitab n z n 231-261. Eskinin devam n ister sa . Sert.. Modern bilimin bu ilkeye dayand n kabul ediyorum. mtiyazl bir mevkii yoktur. Tehlikeli.197) Sizin otobiyografiniz için de geçerli mi ayn ey? Cemil Meriç: Benimki için geçerli de il. ara t rma nesnesi maddedir. Tarihin en namussuz. Gerici benim. lmî namusumu az çok muhafaza etmi imdir. Marks'tan daha çok severim. dipnot). dövü ken. Proudhon'u yazarken ya ad n z iç hazz geliyor akl ma. Bunlar n ba nda dü ünme biçiminiz var bence.Aslan: Marksizme yakla m n z oldukça farkl . Talleyrand yükselmek istiyordu. Politikan n dili gizliliktir.Aslan: Mülkiyet kar s ndaki tavr n z nedir? Daha önceki bir konu man zda. Bilgi problemine bak aç n z marksizmden izler ta yor. Talleyrand bir politikac yd . Sa 'a antipatim yok. di er sosyalistler gibi.Aslan: "Otobiyografileri hep üpheyle kar lar m. Halbuki hayat n kendisi daima yeniye müteveccihtir. "Önce eylem vard " diyorsunuz. Dü ünen bir adamd r. bilimin nesnesi. "Ben Müslüman sosyalistim" demi tiniz. maddi gerçeklik vard . Ama bu dü ünce biçimi. Ben insan dü üncesini bn Haldun gibi ikiye ay r yorum: n a ve haber. Ortodoks olmayan marksist dü ünürler ise daima tam not al yor sizden. ihtiyar nazeninler gibi a r bir tuvaletle ç kar tarih kar s na. insan dü üncesine sayg d r. çünkü vahyi d arda b rak yor. Benim yükselmek gibi bir amac m olmad ."(Bu Ülke. Talleyrand do ru söylüyor galiba: Dilin görevi hakikati gizlemektir. Ortodoks marksizme ate püskürüyor yaz lar n z.yazmay tercih ederdim. Ailem ve çocuklar m için de öyle. en zeki adamlar ndan biridir. Merakl okuyucular. Cemil Meriç: Hay r. Ma aradakiler adl kitab n z n 391. H. ha in bir adamd r Marks. evet. Saint-Simon'u. Önce eylem vard . Marks da bn Haldun ve Farabi gibi büyük dü ünce adamlar ndan biridir. erif Mardin'e kar savunabiliyorsunuz. Marks' .366. Rodinson. sayfalar na bakabilirler.29) Müslüman sosyalizmi pek itibar görmüyor bugün Türkiye'de. bende de i meden kalan diyalektik de ildir. Genç Cemil Meriç'ten olgun Cemil Meriç'e uzanan. çizgide de i meden kalan tek unsur dü ünme biçiminiz yani diyalektik yöntem. n a ise yorum demektir ve tart maya aç kt r. H. Ayr ca. Dü ünen hiç bir insan tarafs z olamaz. Bir ey daha var: 'Umrandan Uygarl a'da(sf. Schumpeter ve di erleri. yine de marksist dü ünceyle bir çok eyi payla yorsunuz. . H. syf. Tehlikeli bu. slamiyet. K rk Ambar adl eserinizde. Ancak. Sa mezarl k bekçisi. Onun ' slamî Sosyalizme Do ru' adl bir risalesini okudu unuzu belirtiyorsunuz. Bilhassa polemik içinde ve dü manlar yla sava arak dü ünen bir adamd r. yani hayat vard . Bilginin kayna n n materyalist aç klamas bu. slamiyet aç s ndan. Haber'e oldu u gibi inan l r. Bu sözünüz bana gençli inizin Tar k Mümtaz' n hat rlat yor. Do ru.(3) Dü ünürken ve yazarken. Proudhon'u.(Bu Ülke. sf. kitaplar n zda s kça vurgulad n z slamiyet sözkonusu oldu unda çeli kilerden birini do uruyor.. O da bir insand r ve hatalar vard r. Çünkü hiç bir siyasi hareket içinde bulunmad m. En masumlar . Musevi as ll d r ve bunun dü üncelerine büyük etkisi vard r. Be inci Bask . sizce yaln zca bir dü ünme biçimi.. Marks' n da hatalar vard r.
Aslan: Stendhal eline kalemi al r.Cemil Meriç: Sosyalizm Türkiye'de ya amak için slamî bir veçheye bürünmek zorundad r. Birbirlerine yakla mal d rlar. Yazd klar m kadar yaz biçimim de önemlidir. Bir uuralt tesir. Mülkiyet konusunda Saint-Simon gibi dü ünüyorum.Aslan: Cemil Meriç. H. H. bütün hüviyetimdir. dil konusundaki hassasiyetiniz de il mi? Cemil Meriç: Bir yazar olarak dili muhafaza etmeye çal r m. Dikte ettirmenizden mi geliyor bu özellik? Cemil Meriç: Üslubum. H. ilham gelmesini beklermi yazarken.Aslan: Türk Sa ' na ve Türk Sol'una tavsiyeleriniz nelerdir? Cemil Meriç: Türkiye'de sol'un sa la mas . Yaz lar n zda konu ma cümleleri a rl kta. Onda. Türk nesrine Frans z sentaks n getirdi. yaz l yor. Benli im. lham da beklemem..Aslan: En belirgin özelliklerinizden biri.. Hayat m n manas bu. Cemil Meriç: Ben bu kutupla maya kar y m.Aslan: Ama bugün bunun tam tersi ortaya ç k yor. H. H. Frans zca'yla o kadar çok temas m oldu ki. do ru mu bu sizce? Cemil Meriç: Olabilir. sa ' n solla mas gerekir. H.Aslan: Yaz lar n z ba ka birine dikte ettiriyorsunuz. Mülkiyet toplumundur. H. Ben fark na varmadan bir etkisi olmu olabilir Frans zca'n n. Topluma faydal oldu u sürece yararl d r. Bu konuda titizim. Mülkiyet daima tahdit edilmelidir. Kutupla ma yobazl kt r. bizden önce gelenlerin de. Konu uyorsunuz. H.Aslan: Üslubunuz efendim? Cemil Meriç: Üslubum kendimdir. Gurur darg nl klar ve benzeri eylerden do an ayr l klar. yani gözlerimin kapanmas ndan önce de .(4) slamiyet de sosyalizm gibi dü üncede bir devrimdir. Edebiyata tercümeyle geçtim. kendim yaz yorken de. Sa la sol aras nda büyük bir fark yoktur. Siz nas l yazars n z? Cemil Meriç: Özel bir merasime tâbi de ildir. bizden sonra geleceklerin de hakk vard r. deniyor.Aslan: iirin tornas ndan geçmi bir dü ünürün üslubu diyebilir miyiz? Cemil Meriç: Y llarca iir yazd m. Yani herkes kendi zevki için tüketim yapamaz.
Hayat m n en mükemmel arkada .Aslan: Kad nlara bak aç n z nedir? Cemil Meriç: Büyük bir sayg ve sonsuz bir sevgi. Daima rahmetle anar m. nsanlar aras ndaki yerini bulamam t r. " nsan n tanr olmad n n tek belgesi göbekalt d r" diyor bir yerde de." Cemil Meriç: Budala. a k. Roma'y Roma yapan asil ve büyük kad nlardan biriydi. H. Hasan Âli Yücel döneminde ba ar l ö rencilerin diplomalar n Roosevelt imzalard . nsan insan yapan a kt r. Fark nda olmad bir zaaf vard kad na. Onlardan daha büyük olamayaca m hissettim. Kar m çok severim. Hz. Kad n bahsinde hiç bir zaman tatmin olmam t r.Aslan: Üstad m. H. H. ya ayanlardan Lamia. sadakatiyle. geline evlenme teklif eder. Erkek kad n e itli i yoktur. Çok mükemmel bir . Sakin bir zevceydi. H. Kad n erkekten daha yüksektir bana göre.Ebubekir soyundan geliyor. ngilizce ö renimine dört ya nda ba lam t r.Aslan: Kad nlar bahsinde hayat n zdaki en büyük yeri i gal eden kad n kimdir efendim? Cemil Meriç: Ölenlerden kar m Fevziye.böyleydi. nsanl n yüzünü a artan bir fedakârl k. Kad n vazifeleriyle üstündür. Son derece fedakârd r. nesirde bana rakip olabilecek bir zirve yoktu. Halbuki. "Sak n k rbac n z yan n za almay ihmal etmeyin. Küçüklük duygusundan ileri geliyor onun bu özelli i. iiri neden b rakt n z? Cemil Meriç: Sevdi im airler vard . Naz m. P narba lar tutulmu tu. Hastal mda bana gösterdi i efkat emsalsizdir. Salakt hazret. H.Aslan: A ka inan yor musunuz? Cemil Meriç: Elbette. Hayat mdaki önemli varl klardan biri kad n. Delirdi zaten. Fedakârl yla. Yahya Kemal. mükemmel bir anneydi. Dâhi bir salak.Aslan: "Bir kad nla yeme e mi ç k yorsunuz" der Nietsche. Talihim benim.Aslan: Lamia Han m'dan sözeder misiniz? Cemil Meriç: Son derece sevdi im ve son derece sayd m müstesna bir insand r. K rk y l n üzerinde bir beraberli imiz oldu onunla. Mükemmel bir hocad r. Necip Faz l. Diplomas nda Roosevelt ve Hasan Âli'nin imzalar var. Fevziye tam bir aile kad n . Mente o ullar boyundand . nsanlar aras ndaki biricik insani his. Tam bir erkek de ildi çünkü tam bir insan de ildi. Kar m öldükten sonra onun yerini ancak Lamia Han m doldurabilirdi. di eri kitap. H. Vazife taksimi vard r. Sanm yorum. Ana mektebini ve Arnavutköy K z Koleji'ni birincilikle bitirmi tir. Talihsiz bir izdivaç yapt . Davet edildi i dü ünde.
Aslan: Ne tür müzikten ho lan yorsunuz? Cemil Meriç: Umumiyetle alaturkay severim.Aslan: Yaz lar n zdan birinde "Dü üncenin kuduz köpek gibi kovaland ya ad m zdan söz ediyorsunuz. Türkülere özel bir zaaf m yok. Bedbahtl k içinde bahtiyar m.Aslan: Hangileri mesela? Cemil Meriç: u anda s ralayamam. insan olamaz. ster otobüs müzi i olsun ister klasik. H. Ac çekmeyen. H. . Türkiye'de ayd n yoktur. Ta ma suyla de irmen döndürüyoruz.Aslan: Sizin için demokrat diyebilir miyiz? Cemil Meriç: Elbette evlad m. Sevdi im bir insanla dinlemeliyim müzi i. H. H. Çünkü mesuliyet yoktur. Re at Nuri ile akrabad rlar. H. Herhalde Mo ollar'dan kalma bize.Aslan: K z n z efendim? Cemil Meriç: K z m mükemmel ve emsalsiz bir evlatt r.Aslan: Ayd nlar m z konusunda söyleyecekleriniz var m efendim? Cemil Meriç: Bu konuda söyleyece imi söyledim galiba.Aslan: Büyük yazar olmak için sizin hayat çizginize benzer bir yolu katetmek gerekir mi? Cemil Meriç: Gerekir. Talihim bu. bir ülkede" Cemil Meriç: Evet. H. H. En kötü yan m z müsamahakâr olamay m z.Aslan: iiri b rak n z n tarihini hat rl yor musunuz? Cemil Meriç: Acaba b rakt m m ? Söyleyemem ki bunu. Gerçek bir demokrat m. Sevdi im insanla birlikte dinledi im müzi i severim.ngilizce hocas d r Lamia. Liberal ve demokrat m. Tanp nar' n ö rencisidir. Ama sevdi im türküler de var. H.Aslan: Liberal terimini hürriyet anlam nda m kullan yorsunuz? Cemil Meriç: Evet. H. Ac lar insan ruhunu biliyor. Farketmez. Nesri iir haline getirmeye çal t m.
çabuk dar l r m. Kad n da insan kitap da insan. En son olarak da hastalan nca b rakt m.Aslan: "Bana okudu unuz kitaplar n en güzelinin hangisi oldu unu soruyorsunuz. Kad n ve erke in bir araya gelmesinde.Aslan: Bir denemenizde kitaplar kad nlara benzetiyorsunuz. Çabuk k zar m. Annenizden hat r n zda kalanlar neler? Cemil Meriç: Muhterem bir han md annem. H. H. Bilhassa bulgur ve etle yap lan yemekleri. Bu yüzden biraz mar k büyümü üm. Günde üç paket.Aslan: Sigarayla aran z nas l? Cemil Meriç: On yedi ya mdan bu yana sigara içerdim. Be karde iz.Aslan: Sevdi iniz yemekler neler? Cemil Meriç: Lamia'n n pi irdi i yemeklerin hepsini severim. Sonra b rakt m. imdi içmiyorum. Aynile irler. Her insan gibi. Hassas bir kad nd . Okumaya dü künüm. H. bu binlerce insandan yaln zca birer tanesi birbiriyle kayna r ve anla r. kisi de insan. Bütün yemeklerini severim Lamia'n n. Ba tan a a zaaf m. Soyad Kanunu'yla de i tirildi. H. Babam n dedesi Dimetoka müftüsüydü. Hayvanlar çiftle ir.H. çabuk sevinirim. Lüzumundan fazla hassas m. Lamia'n n yüzünden tekrar ba lad m. Bende de var ayn hassasiyet ve bu. Çok zengin bir masal dünyas vard ve masallar anlat rd bana. Her insanda binlerce insan vard r. Yani bunlar teke irca edebiliriz. insanlar birle ir. söyleyeyim: Annemdir" der Abraham Lincoln. Benim soyad m asl nda Hocazâde'dir.Aslan: Kitab kad na benzeten ba ka bir dü ünür hat rl yor musunuz? Cemil Meriç: Hat rlam yorum. . tekle ir.Aslan: Zaaflar m diyebilece iniz özellikleriniz neler efendim? Cemil Meriç: Çok. lk mektebi bitirmi ti annem. H. Ailenin ya ayan tek erkek evlad benim. belli bir ölçü içinde kad nlara zaaf m var. Neden kendimizle yatar z her kad nda? Cemil Meriç: Kad nla bir parça bize yak n oldu u ve bizi sevdi i için yatar z. H. kendimizle yatar z her kad nda" diyorsunuz. annemin bendeki etkisidir. Babamla akrabayd lar. Neden ba ka bir varl a de il de kad na? Cemil Meriç: Hayat mda iki önemli varl k var: Kad n ve kitap. Ümit'in pi irdiklerini de severim. Bu soyad Haf z dris Efendi'den geliyor.Aslan: "Her kitapta kendimizi okuruz.
Hakan Ula ' n notu: 1.Aslan: Kitaplar n za çocuklar n z hissiyle bakt n z oluyor mu? Cemil Meriç: Fazlas yla elbette. kültür Avrupa. 2.Aslan: Benim sormad m.Aslan: Kitaplar n z aras nda tercih yapabilir misiniz? Cemil Meriç: Yapamam. Dü üncelerim tohum halinde "Bu Ülke"dedir. H. "Umrandan Uygarl a". H. H.H. "Kültürden Irfana" olacak ad . Altm küsur y ld r Frans zca'yla u ra yorum.Aslan: Lamia Han m yüzünden? Cemil Meriç: O içiyordu çünkü.Aslan: Yeni bir çal man z var m ? Cemil Meriç: Evet. Hayat m n bütün tecrübesi.. uyu abilir tezleri toplay p uyu amayanlar n bir yana b rakma e ilimini. edebiyatta ise birbirine ayk r çe itleri ba da t ran geni s n rl zevki ifade eder. Sonradan "Bir Dünyan n E i inde" ad yla bas ld . geçmi ten bugüne idi. "Umrandan Uygarl a"n n tersi. Ancak "Hind Edebiyat "n çok severim. Bat 'dan Do u'ya gibi bir ey. rfan biziz. Yeni bir kitap haz rl yorum. nsanlara verebilece im mesaj bu. "Bu Ülke"yi de severim. 3.Cemil Meriç.Aslan: Neden Fransa'da? Cemil Meriç: En çok Frans z kültürüyle temas halinde oldum. ba ka bir yerde "O'nsuz bir sosyalizm hatta O'nsuz bir Bat dü üncesi .1960 y l nda bir otomobil kazas nda ölen Albert Camus'nun intihar etti ine inan l r.Aslan: u anda seyahat etme imkan n z olsayd hangi ülkede olmak isterdiniz? Cemil Meriç: Fransa'da. Kafam n gönlümün çocuklar . sizin söylemek istedi iniz bir ey var m ? Cemil Meriç: Her cevap noksan. nsanlar n severim. H. H.Eklektizm: Felsefede. Lamia'yla O'nun memleketi olan am'a da gitmek isterdim mesela. Cevaplamak ay klamakt r. H. Onlar da çocu um. yeni kitab m bugünden geçmi e..
emekten do mayan her kazanc mahkum eder.. I te devrimlerin giri kap s . ne mülkle tirmenin ve ne de yasan n mülkiyeti yaratamayaca n . Gerçek sosyalizmi. anar izm de. Ülkemizde sol.) . slamiyet için vahiy yani ilâhi eriat.tasavvur edilemez" diye and -anar izmin babas say lan. iradesini.. yani bu ikinci sorunun asl nda birincinin de i ik bir biçiminden ba ka bir ey olmad n hemen anlatabilmekten emin olarak. Ülkemizde sa . Kilisele en sosyalizmin hür tefekküre tahammülü yoktur..."Mülkiyet Nedir?" kitab yla ünlenen Proudhon'un bu konudaki görü üne bakal m: "Kölecilik nedir? sorusuna cevap vermek durumunda kalsayd m ve tek kelimeyle: Cinayettir. Faiz bir sömürü arac d r. önyarg lar n kal n duvarlar arkas nda hep ayn teraneleri tekrarlar.. Bat n n bütün doktrinleri içinde slamiyet'e en yak n olan felsefedir. Proudhon'un temsil etti i anar izm." Not: Yukar daki röportaj Cemil Meric Dü ünce platformuna ta yarak sizlerle payla mam z sa layan forum üyelerimizden Hakan Ula Bey e ükranlar m z sunuyoruz..." 4. anar izm için nomos(kanun) mâ eri ak ld r.. Oysa Proudhon ayd nl a ko an her insan için de erli bir k lavuzdur. dolay s yla da mülkiyetin nedensiz bir sonuç oldu unu iddia ediyorum... slamiyet de bir nomokrasi(kanun hâkimiyeti) dir.. Yaln z. Ne eme in. üstada göre. bu dürüst ve samimi insana kulaktan dü mand r. Niçin k nanacakm m bundan dolay ? Mülkiyet h rs zl kt r!. Peki ama: Mülkiyet nedir? sorusuna niye ayn ekilde.Pierre Joseph Proudhon için "Bir Facian n Hikâyesi" kitab nda da öyle yazar: "Proudhon ça m z n en büyük dü ünce adamlar ndan biri. Proudhon.. ki ili ini çekip alabilme gücünün ölümüne bir erk oldu unu ve bir insan köle haline getirmenin onu öldürmekten farks z oldu unu ispatlamak için uzun boylu konu maya ihtiyaç kalmaks z n anla l rd dü üncem. insandan dü üncesini. H rs zl kt r. gerçek demokrasiyi bütün buutlar ile tan mak isteyenler kilisenin afarozuna u ram bu yavuz ve samimi yol göstericiyi tan mak zorundad r.. cevab n veremiyorum?. deseydim. Türk Edebiyat Vakf Çar amba Sohbetleri Türk Edebiyat Dergisi (Türk Edebiyat Vakf ¶n n geleneksel olarak düzenledi i "Çar amba Sohbetleri" ne Ahmet Kabakl ¶n n davetlisi olarak kat lan Cemil Meriç¶in yapt konu ma ve di er kat l mc larla aras nda geçen sohbetler..
"Bat n n manevi fetihlerinden faydalanma arzumuzu" isabetle ba latt k. Yusuf Kâmil Pa a bu eseri müzeyyen üslûpla Türkçe'ye kazand rd . Edebiyat insan dü üncesini. dili ve muhtevas bak m ndan büyük ra bet gördü. bu kadar güzide bir toplulukla kar lanaca m ummam t m. muhterem Ahmet Kabakl Beyefendi'ye te ekkür ederim. Ferman buyurdular. Cemil Meriç: Bu kadar nadide. dünyam z geni letmek istedik. gaziler" toplulu udur. edebiyat saray önce iki hücrelik: Bir. Bu itibarla en küçük bir haz rl a imkân bulmadan. mütemadi bir co u halinde. Bugün de bu te hisim bütün s cakl yla devam etmektedir. bir nesir hücresi. naz m hücresi. Ahmet Kabakl : Esta furullah. gönlü olan. Fénelon'un hikmet ve siyasetle dolu olan eseri veliahta siyaset ö retmek için kaleme al nm t ve hikâye sadece bir süsten. "Bu itibarla. "fâtihler.. nazm n yan nda bir parça daha fakir. Nitekim senelerce eser. Nesir. Mekteplerde okutuldu ve nesiller için bir üslûp hocas mahiyetini ta d . Frenklerin tabiriyle "sanatlar n sanat . Edebiyat Vakf 'nda yap lacak bir konu man n edebiyata taalluk etmesi bence münasip olur.Cemil Meriç: Efendim. sadece gönlümden emir alarak huzurunuzda bulunuyorum. edebiyat bir bütün. Kâmil Pa a insanla cemiyet aras ndaki münasebetlerin hududunu çizen. Çünkü Türk milleti heyecan duyan. Tehlikeli bir macerayd bu. idare sanat n ayd nlatan bir eser istiyordu. y llarca önce serefyab olmu . serbestî halinde ya ayan bir ak nc lar toplulu u. Edebiyat kâ anesi. Efendim. . bir cazibeden ibaretti. Konu mam bir cesaret olacak. insan duygular n en mükemmel ekilde ifade etme sanat . kabiliyetini ilk ke fedenlerden biri s fat yla iftihar duymu tum.. Fakat Bat kar s ndaki susuzlu umuzu. Her eyi kucaklayan bir sanat. bir nevi siyasetname ar yordu. Büyük âirler yeti tirmi iz. Yani bir nevi Kelile ve Dimne. Bu bir tesadüf eseri de il. Bu imtihan sadece k ymetli dostumun arzusuna uymak için yerine getirmeye çal aca m. Filhakika. Birçok kazançlar n yan nda birçok felâketler de mukadderdi. As rlardan beri naz m hücresi a z na kadar dolu. Fransa'dan yap lan ilk tercüme Yusuf Kâmil Pa a'n n Télémaque tercümesi. Kabul buyurursunuz ki bu kadar güzide bir mecliste hiçbir haz rl k yapmadan konu mak çetin bir imtihand r. ko tum geldim. Bana bu kadar güzide bir mecliste sadece dinleyicilik dü erdi. Tanzimat'tan sonra Bat 'yla temas ettik. Ahmet Bey'in iltifatlar na da bilhassa te ekkür ederim. Konu man n mahiyeti hakk nda da bir fikrim yoktu. Yoksa Télémaque'in romanla hiçbir alâkas yoktu.
. 1960'lardan sonra Türkiye'yi salg n bir hastal k gibi istilâ eden Marksizm. maceran n cazibesinden istifade eden ikinci derecede bir nevi idi. o ça n belli ba l mütefekkirleri tefekkürü bir bütün olarak ele al rlar. Roman ise bir e lence unsuruydu. Tanzimat' n ba ar s zl yla birlikte son buldu.. Bütün dünya irfan na çevirmi lerdi. Bat ya teslim olmak de ildir. Ormanla hiç me gul olmad k. günümüzün en entelektüeli ark' de Garb' da tan mayan acayip bir mahluktur. Yani a açla me gul olmad k. Geni halk kitlelerine hitap eden. hikâyenin imkânlar ndan faydalanarak kendini okutturmak isteyen bir te ebbüstü. Bizim dikkatimiz Bat 'n n sadece dikenlerine yapraklar na tak ld . ahika idik. Rousseau'nun çtimaî Mukavele'sine e ilir. Daha sonraki Osmanl padi ahlar da dünya tefekkürüne bigâne kalmam lard . Birçok siyasetnameler elden ele dola yordu. hikâyeye yani vakit geçirmeye dald k. Cezmi. Nitekim iki roman yazm t r: ntibah. Nam k Kemal. Bu sebeple insanla cemiyet. do rudan do ruya siyasî irfan m z n yoklu undan faydalanm lard r. Ben öyle san yorum ki büyük fikir buhran m z n kaynaklar ndan biri de bu siyasî irfan eksikli idir. Ondan sonra Bat 'n n bu çe it eserleri kar s nda daha az tecessüs gösterdik. Bat 'da da öyleydi. Osmanl kay ts z de ildi. Bat iirinin bize verece i bir ey yoktu. Ziya Pa a. Daha çok romana. Bu. iktidar problemlerini konu alan kitaplar Osmanl tecessüsünü tahrik ediyordu. Plutark' n birçok yaz lar n tercüme ettirip. komünizm vs. Bu itibarla bak lar n bütün dünyaya çevirmi lerdi. anar izm. Biz Bat 'y bütün olarak tan mad k. Fatih'in tecessüsü de fetihleri gibi cihan ümuldu. Bir Cevdet Pa a. Osmanl 'n n Bat 'dan alaca herhangi bir edebiyat nevi yoktu. Tabiat yla bu. Sezar' n Galya seferlerini tercüme ettirmi . Montesquieu'nün Kanunlar n Ruhu adl eserine e ilir. Rüzgâr n tesadüfen önümüze serpti i birkaç kuru yaprakla u ra t k. Üçüncü Murat zaman nda Machiavelli'nin me hur Hükümdar' defalarca Türkçe'ye kazand r lm t . Bat 'da kendi susuzlu unu giderecek eserler ar yordu. bir Tunuslu Hayreddin. Osmanl lar elbette ki dünyan n en büyük idarecileri. Çünkü iirde biz büyük bir merhale idik. Bir kelime ile edebiyat o ça için sadece bir e lence de ildir. Tanzimat devrinde Nam k Kemal de roman yazm . Tanzimat devrinde tan mak istemi tik. Bir kelime ile günümüzün insan . . Balzac'a kadar Bat 'da roman ciddiye al nmaz. bir insan yaratmak sanat yla u ra r. Nam k Kemal ve Ziya Pa a da öyle. Marksizm bütün sahte cazibesi ve sahte ilimcili iyle kafalar istilâ etti. Küffar n topraklar n nas l fethetmi sek. insanla devlet. Bu itibarla kültürü bütün olarak ele alan Osmanl cemiyeti siyasî kültüre de ehemmiyet vermi ti. fikriyat n da fethetmek arzusunu duyuyorduk. Emile'i Türkçe'ye kazand rmaya gayret eder. okumaya al t ran. okumu tu. Bat y bütünüyle tan mak bilhassa tefekkür sahas ndaki fetihlerinden haberdar olmak arzusundayd . Tanzimat devrinde Bat fethedilecek bir ülkedir. fakat onun romanc l geni tabakalar irfan bak m ndan zenginle tirmek gayesini güden. gibi izm'ler. meçhul de ildi. en büyük medeniyetini yaratan insanlar. Bu bo lu u doldurmak için elbette ki izm'lere ihtiyaç vard .Efendim. Osmanl fazla ciddi ve vakurdu. Haddizat nda Osmanl Bat l la mas diye bir ey yok. hiçbir ciddi mütefekkirin alâkas n çekmezdi.
Dü man olarak da tan mak mecburiyetindeyiz.. Fakat kendini tan mak formülü son derece kucaklay c bir formüldür. Ignagio de Loyola'a aittir. Bu söz Fransa'ya Avrupa'ya as rlarca tahakküm eden Cizvit tarikat n n kurucusu olan bir din adam na aittir. Biz Asya ile yani kendimizle me gul de iliz. eserinin de eri nedir. tiraf ederim ki üniversitelerimizde de ciddi bir siyaset kürsüsü yoktur. nas l bir tarihten geldik. Tarihimizi unuttuk. hangi hakikatlere k tutmaktad r. Meselâ Machiavelli'ye atfedilen "gaye vas talar mübah k lar" sözü bile haf zalar m za yanl geçmi tir. Gerçi ecdad m z. Do rudan do ruya ders olarak okutulur. Elbette Machievelli de Avrupal d r ve Avrupa'n n siyaseti ahlâktan ay ran. kendini tan makla ba lar. Bu itibarla sadece kula m za üflenen formüllere ba l robotlar haline geli imiz siyasî kültürümüzün eksikli inden kaynaklanmaktad r. bir homo politikus olarak vas fland ran bir insan n mü ahedelerini billurla t r r. Meselâ Machiavelli.Evvelâ insan dü üncesi bir bütündür. "Bu gâvurun bize ö retece i bir ey yoktur" demi . Osmanl n n bir valisi bile Machiavelli'den çok daha iyi biliyordu insan ruhunu ve insan . bunlar hiçbir zaman anlat lmam t r. Bu ekilde tefekkür olmaz. Fakat Marks'tan evvel tan nmas gereken adamlar var. irfanla alâkam z kalmad . adiliklerini alan. bilhassa Servet-i Fünun devrinden itibaren unutulmu tur. Kendini tan mak dü man n da tan makt r. büyük ke ifler yapm bir insan toplulu udur. Nitekim rivayet edilir ki. Asya ile Avrupa insan beyninin iki yar m küresidir. Yani Machiavelli nas l bir cemiyetin adam d r. bütün büyük ara t r c lar talebelerin kültürüne malzeme olarak haz r ve aç kt r. neyi temsil etmektedir. Kendini tan mak için çevreyi. Hiçbir kitap haz rlanmam t r. Fakat buna mukabil Bat 'y da tan mad k. Rönesans'tan beri tefekkürde büyük merhaleler alm . hangi kavgalar n neticesinde bu hale geldik. Avrupa'y tan madan Asya'y tan maya imkân yoktur. insanla devlet aras ndaki münasebetleri dikkatlerine tevcih etmi lerdir. dost olarak da. Asya'y tan madan Avrupa'y tan maya. adeta hastal klar n ithal eden bir kumpanya haline girdik. adamlar na okutmu ve yirminci sayfaya kadar dayanabilmi . Avrupa insan n n saadet ve felâketine sebep olan tarihi vakalar bilmedi imiz gibi bu tarihi vakalar n semeresi olan nazariyeleri de bilmiyoruz. büyük fetihlerde bulunmu . dünyay da tan mak mecburiyetindedir insan. bir siyasî edebiyat dersi vardir. dilimizi unuttuk.. Elbette ki irfan. insan sadece menfaatlerine esir bir robot. Bütün büyük fikir adamlar . Machiavelli'den zaman m za kadar Avrupa'y i gal eden. elbette ki Marks' da tan mal d rlar. Bu itibarla politikayla u ra acaklar. mülevvesat n . M s rl Mehmet Ali Pa a Machiavelli'yi tercüme ettirmi . Bu söz ona ait de ildir. Çünkü dünyada yaln z ya am yoruz. Dü man veya dost Bat . Bu söz bir cinayet fetvas d r ve Machiavelli'ye de il. Fransa'da bir siyasî kültür. Gerçi Machiavelli defalarca çevrilmi . fakat bu çeviriler ciddi bir bilgiyle ku at lmad için hakikî de eriyle tan nmam t r. nas l yeti mi tir. Biz kimiz. Biz Avrupa'n n pisliklerini. Fatih'ten itibaren daha do rusu Selçuklulardan itibaren dü ünceyi bir bütün olarak alm lar. Fakat bu son zamanlarda.
. Halbuki yirminci asr n ba lar nda Fransa'da demin de belirtti im gibi bir siyasî edebiyat dersi vard r. Bizde roman do may sebepsiz de ildir. Fakat bizim de esir olmamam z için mutlaka ayn bilgilerle mücehhez olmam z gerekir. hangi artlar içinde do duklar . Çünkü Avrupal tilkidir. kendi ölçülerimiz içersinde biz de yapmak mecburiyetindeyiz. daha sonra Frans z ihtilâli. geni kalabal klara seslenen bir edebiyat nevidir. Yani bir Frans z. Roman sadece sinema gibi aylak tecessüsleri avlayan bir nevidir. Edebiyat demek... Ö renmedikçe. Roman Roman ancak. bizi nas l istismar edece ini biliyor. Biz vefay . roman demek haline geldi. Edebiyat m z n en fakir taraf siyasî edebiyatt r. nsan tabiat n psikoloji i ler. mektep kitab olarak okutulur. Nihayet birinci dünya sava ve sonras n n mütefekkirleri. Avrupal neden bahsetti ini biliyor.. muhtevas kalmam . Fakat bugün politikaya at lan insanlar n elbette ki bütün politika üstatlar na ihtiyaçlar vard r. . edebi k ymeti olan kalabal k üzerinde büyük etki yapan. ihtilâl hakk ndaki büyük tefsirler. Bugün Marksizmin kazand budalaca itibar ve dü künlük do rudan do ruya bu bo lugun eseridir. Yani bir roman merak istilâ etti bizi. K ssalar. psikiyatri i ler. Onun i tigal sahas . kar s na ç kacak ilk mütefekkiri. so uk dü ünceyi. ihtilâli haz rlayan mütefekkirler. Ayn cinsten insanlar birbirlerini tan r. Tarihimiz boyunca bu tezad ya ad k. ilme verdi i de erden ileri gelmektedir. Elbette ki geri toplumlarda büyük yeri olan fakat netice itibar yla ilerleyen bir toplumun itibar etmeyece i bir edebiyat nevidir. Zaten Do u'da ve Bat 'da en büyük hazine olan Binbir Gece yetmi tir. Fakat ç plak olarak okutulmaz. slâmiyetin romana kar gösterdi i alâkas zl k sebepsiz de ildir. so uk kanl dü ünceyi tan d . nsan ilimleri geli tikten sonra roman n sahas kalmam . Tilki ve Aslan Avrupa'n n bize göre üstünlü ü de fikre. onun bildi i eyler bizi esir etmek için kâfidir. sosyoloji. dü ünceye neler getirdikleri de uzun uzad ya anlat l r. Ayr ca roman yazmaya itibar etmemi lerdir. Çok daha ciddi i lerle u ra an Türk slâm ayd nlar . nsanlar tan yor ve tarihi tan yor. antropoloji i ler vs. Çünkü roman n konusu insand r. Do u'ya ait büyük siyaset eserleri hepimizin meçhulüdür. bir Kelile ve Dimne. tarihin ak na istikamet veren kitaplar. ilk izm'i yegâne reçete telâkki edecektir. psikanaliz i ler. Sadece Avrupa'n n ikinci derecede müelliflerini ve ikinci derecede eserlerini ald k. Bugün bir siyasetname. romanla u ra mak ihtiyac n duymam lard r. Bu itibarla onlar n yapt n . Memleketimizde bir siyasî edebiyat do mam t r. büyük tahliller okutulur. Yorumlar yla beraber okutulur. kendi dünyas ndaki fikirleri kaynaklar ndan ba layarak zaman na kadar geçirdi i bütün dönemeçler içinde bilir. Hiçbir temayül fark gözetilmeden. Yani roman ölmektedir ve ölecektir. Evvelâ on alt nc as rdan ba layarak mutlakiyeti savunanlar. nas l bahsetti ini biliyor. O hileyi. biz aslan z. neyi temsil ettikleri.cemiyetlerini. feragati. kahramanl temsil ettik. Bütün samimiyetiyle tan m yor tabiî. Tilki aslan tan maz. hikâyeler yetmi tir. Halbuki edebiyat demek roman demek de ildir. Bu itibarla büyük idarecilerin ihtiyac yoktu.
roman okumak ihtiyac ortadan kalkacakt r. nsanlar olgunla t kça romana itibar azalacakt r ve azalmaktad r. ilimler geli inceye kadar çok i yapm t r. nsanlar tekâmül ettikçe ciddi bir olgunluk devresine geldikçe. onlar konu turmak mesuliyetten kaçmakt r. Roman itibardad r çünkü mesuliyetimiz yoktur hepimiz mesuliyetten kaçar z. çat k çehresi ho umuza gitmemektedir. sosyolojinin kayna nda roman vard r. çünkü cahiliz. büyük fedakârl a ihtiyac olmad için odan za çekilip. sigaran z yakar. oysa mutlak olarak politika ilminin getirece i a muhtac z. insanla cemiyetin. lim bu vazifeyi yapmaktad r. "ben"in garip taraflar na tutulan bir aynad r. deolojilerden kurtulman n tek çaresi ilmi tan mak. Siyasî Edebiyat Roman n d nda insan inceleyen bir ba ka ilim de siyaset ilmidir. deoloji ilmi de içine al r. Dü üncelerimizi ba ka kahramanlara söyletmek. Masallarla oyalan yoruz ve ilmin ciddi sesi. insan vicdan na e ilen bir yazard r. Yani dünyan n tek dü ünce adam . bulan kt r. Çünkü mesele insan ruhunun karanl klar na k serpmektir. fakat ilmin yan nda ba ka aldatmacalara da ba vurur. Romanla televizyon ve sinema aras nda büyük bir benzerlik vard r. Romanc sadece ilimlerin geli medi i bir ça da insan uuruna. Psikoloji geli tikten sonra roman n sahas kalm yor. Bu yazar. kahvenizi içer okursunuz. sedire uzanarak. Bu üslubu psikoloji ve psikanaliz de gösterebilirse elbette ki roman n yerini alabilir. Marks'tan önce çok daha büyük adamlar gelmi . Roman itibardad r. siyaset ilmini tan makt r. Fakat bu kültür ciddi de ildir. Belki de yirmi birinci as rda romana hiçbir ihtiyaç kalmayacakt r. Roman "ben"e tutulan. Psikolojinin. ilim demek kendine mahsus bir dil demek. sosyolog da de ildir. Siyaset. Elbette de eri vard r. Marks belli bir devirde belli bir cemiyetin belli meselelerine k tutmaya çal m bir fikir adam d r. neyle me gul olacakt r? Çünkü ilim demek laboratuar demek. Bu itibarla siyaset ilmiyle yak ndan ilgilenmemiz ve ona edebiyat n bir dal olarak itibar etmemiz lüzumlu ve faydal olacakt r. limler. henüz ilimler geli medi i zamana mahsus bir edebî türdür. m uhayyel ah slar ç kartmak. Bu sayede kültür de edinebilirsiniz. nsan tan mam z kolayla t rm t r. . limler geli tikten sonra psikoloji bir ilim hüviyeti kazand ktan sonra roman neyi halledecek. psikolog da de ildir. Fakat bu mutlak de er de ildir. sosyoloji de yapmaktad r. Romanc tarihçi de ildir. Bu i te evvelâ Avrupa'n n yapt klar n bilmekle mükellefiz. Maalesef biz masal dinlemeye al m insanlar z. vakit öldürmeye yarayan birer parazit tür haline gelecektir. cemiyetlerin münasebetlerine ve insan ruhuna k tutan bir ilimdir. Bunlar n hepsi bizi tecessüsümüzden yakalayan ve sadece vakit geçirmeye yarayan. ciddi de iliz.Roman buhranlar içinde ç rp nan bir ça a. Demek ki vaktiyle roman büyük hizmetler etmi tir. Sadece üslubuyla kendini okutan bir edebiyat türüdür. Roman tecessüsümüze hitap etti i için. Marks'tan sonra da gelmi ve gelecektir. Marksizm bir ideolojidir. roman taht ndan indirmektedir. tek siyasetçisi Marks de ildir.
bizim slâmî bir politika ilmi kurmam z artt r. büyük ba ar lar vard r. ahlâkla münasebetleri nedir. musikîmiz. tedbir alacak komple insan yeti tirmek meselesi çok mühimdir." Yavuz'un cevab öyle: "Bre mel'un. . Evvelâ Bat 'y tan maya. Sizin ani kararlar n z kar s nda bir gün benim de boynum gidebilir. Kendilerine müte ekkiriz. Cahit Atasoy: Efendim. Bu yabanc sanatkâr n eser hakk ndaki kanaati öyleydi: "Muhte em bir üslûp." Yine. Tarihçi kendisine "Bu camii kimler yapt ?" diye sormu . resmimiz zirveye yükselmi tir. insand r. Büyük devlet adamlar yeti tirmi iz. olmaz m ? Bütün bu meseleleri ayd nlatmal y z. tahliller yapmaya muhtac z. Onlar n büyük tecrübeleri. edebiyat m z. Ahmet Kabakl : Efendim. yenmek yenilmek aç s ndan ö rendi imizi ifade eder. nas l bir çevrede do dular. Onu yeti tiren bir anne vard r. Meselâ Abdülhak inasi Hisar Bo aziçi Mehtaplar 'nda dert yanar: Tarihi. ahlâk n d nda bir politika olur mu. ster istemez bu konularda metot olarak hocam z. Tedbirleri alacak olan. senden daha iyisini yerine koyamam. Kelile ve Dimne'den ba layarak kendi siyasî eserlerimizi birer birer ele al p nas l bir toplumda. Frenklerin politika ilmine kar . ben seni çoktan azat ederdim. pek tabiî. Cemil Atasoy: öyle bir ey akla geliyor. tedbirler almak mânâs nda midir? Cemil Meriç: En geni mânâda insanlar idare etme sanat d r. nas l ifade ettiler. Bat insan bugün insan ve cemiyet problemlerini son derece iyi bilmekte ve bu problemlere kar son derece uyan kt r. radyodan verilen on alt nc asra ait bir musiki dikkatimizi çekti. çoktan boynunu vurdururdum ama. Efendim.Bat 'ya kar kendimizi müdafaa etmek için mutlaka siyasî edebiyat kurulmas na muhtac z. Halbuki bizim medeniyet tarihini bilmemiz gerekti ine i aret eder. Devletle fert aras ndaki münasebetleri en iyi ekilde yürütmek sanat d r. aff n z dilerim. sonra kendi siyasetnamelerimizi bilmeye. siyaset ilmi çareler arama. Yavuz Selim'e bir gün veziriazam der ki: "Beni azat edin. Hepsi mücessem ve hepsi yüksek. büyük dü ünce adamlar n n tevazular da o ölçüde büyük oluyor. Böyle bir insan n yeti mesi mühimdir. Bu bak mdan. Size lây k bir konu ma yapamad m. Bat olacakt r." Bizim mimarîmiz. Muhteval bir sohbeti bize lütfettiler. Bir gün bir yabanc yla arabada giderken. neyi. imdilik maruzat m bundan ibarettir. bunlar üzerinde dü ünmeye. "Bu camii sizler yapamazs n z. bir Yugoslav tarihçisine Süleymaniye Camiini gezdiriyormu . Bunun için de evvelâ mevcudu bilmekle mükellefiz. bir Fatih rastgele yeti mi de ildir. Hemen arkas ndan ilâve etmi ." Yine Hamdullah Suphi Bey bir konferans nda anlatm t .
Ahmet Kabakl : Bizim mütefekkirler aras nda da Süleymaniye'yi bizim yapmad m z eklindeki kanaat alm yürümü tür. Lavoisier Ayhan Songar: Cahit Bey'in konu mas bana baz eyler hat rlatt . Psikiyatri insan dü üncesine. Psikiyatriyi kuru bir t p dal zannedenler vard r. Onu beraat ettirir. Mara âlim olma merak ve iddias nda ama sadece nutuk atma merakl s . O zamanlar kurulmu olan bir ziraî te kilât n ve Frans z barut komisyonunun âzas . Be erî ilimlerin en mühimidir. insan diline. Buras dünyadaki bütün ilim adamlar n n ziyaretgâh . htilâl mahkemesinin cevab udur: htilâlin âlimlere ihtiyac yok. hocalar var. Ayr ca Cemil Meriç üstad m za bir noktada çok te ekkür ederim. iade-i itibar ettirir ve muhte em bir cenaze töreni tertip eder. ilim adamlar na aç k tutmaktad r. Bir ufak tarih bilgisi arzetmekle zannediyorum baz mukayeselere imkân verece im: Frans z htilâli Lavoisier'nin kafas n kesmi tir. Ne yaz k ki kendi tarihçilerimizden baz lar da bu dü üncededirler. Bir de kendi cemiyetimize bakt m zda aradaki fark görmü oluyoruz. Tütünü satan kendi olmad na göre böyle bir suçlama yersizdi. bir tecrübeyi tamamlamak için iki gün mehil ister. bir i gal gücüdür." htilâlden iki sene sonra Fransa'da tekrar bir mahkeme kurulur. Kendisinin Paris'te laboratuar var. onlar nemlendiriyordu. tefekkürüne bir yerde müdahale eder ve onun patolojisini de tetkik eder. Bu mukayeseyi yapabilmeniz için bunlar arzettim. Lavoisier bir metot bulmu tu. Bu Lavoisier'nin mahkemesinde âzalardan Mara da bulunmaktayd . yani organizmada al nan besinlerin kullan lmas n ilk tetkik edenlerden ve bugün de geçerli birçok teorileri ortaya koyanlardan biri. fakat böyle bir ba tekrar meydana getirmek için as rlar kâfi gelmeyecektir. Adeta Lavoisier'nin hat ras ndan ve Frans z milletinden özür diler. Lavoisier (Lavuaziye). Mahkemeyi kuran da ihtilâli yapan cumhuriyet idaresidir.bir çevresi var. yanma hadisesinin bir oksidasyon oldu unu havada oksijen diye bir gaz n bulundu unu ke feden. Tütünlerin k r lmas n önlemek için. Son derece de vatansever bir adam. O ya ta o ba ta nas l birkaç dil bilmektedir? Bunu ifade etmek istiyordum efendim. tham edildi i suç da u: Tütünü nemlendirip a rla t rma. dünyan n gelmi geçmi en büyük kimya âlimlerinden biri. Onu vefat ndan iki sene sonra g yaben muhakeme eder. Be erî ilimleri sayarken psikiyatri üzerinde de durdular. diyebilirim. Mensubu bulundu um meslek nam na da . Yine Lavoisier. Bugün de bilindi i gibi dünyan n her yan nda tütünü muhafaza için bu metot kullan l r. Kendi gayreti ve kazanc yla buray . Tarih tekerrürdür. "Bu ba kesmek için. Frans z ihtilâlinde Lavoisier tevkif edilir. Baz lar na göre Osmanl . Daha sonra giyotinle ba kesilen Lavoisier için bir tarihçi unlar söylüyor. Neticede idama mahkum edilen Lavoisier. bir an yetti. metabolizma denen hadiseyi.
hiçbir ey olmasa. Bugün kendi cemiyetimizde. edebiyat fakültemizde roman . Roman da zaman m zda be eri ilimler geli meden hüviyetlerini kazanmadan önce hepsini kucakl yordu. resmin. böylece felsefeden koptular.Say n Cemil'e bu mü ahedeleri bak m ndan ayr ca te ekkür ederim. geni bir saha. Cemil Meriç: Roman n garip bir kaderi var. sadece dili güzel kullanmak mümaresesini (maharetini) temin için dahi vazgeçilmez bir sanat eseridir. Bu bak mdan roman ve sanat belli zümrelerin nazar nda itibars z hale getiren ideolojiye bula m olmas d r. 19. sosyolojinin konular na girmekle birlikte o güzeli aramaktad r... ideolojilerin ve politik çeki melerin bir f rt na gibi dünyaya hakim olmas ndan ileri gelmektedir. Bu konuda hocam z n görü lerini de alaca z elbette. Demek ki roman okuyucusu var. fakat roman muhteva de i tirmi . Ancak ben muhterem hocam z n roman konusundaki dü üncelerine i tirak edemeyece im. stifade ettik. tiyatroyu bir sanat eseri gibi incelemesi gereken talebeler. as rda Auguste Comte'tan sonra sosyoloji. ideolojik sebeplerle yaz lmasa. Bir tecrübe sahas yd . . Yani felsefe. ideoloji yoksa alâka göstermemektedir. limler yava yava geli tiler. iiri. romanc k var. roman eski itibar n hakikaten kaybetmi tir. Roman. edebiyat tarihi elbette yaz lacakt r. ideolojik muhteva ta yor ise okundu u ve itibar edildi i aksi halde okunmad maalesef ac bir gerçektir. Ama roman n sanat oldu unu kabul etmek gerekmez mi? Psikolojinin. Siyaset tarihi. u halde say n üstad m z sanat n ilerde ya amayaca n mi ifade etmek istiyorlar? Ahmet Kabakl : Roman var. antropolojinin. hedef de i tirmi tir. Eski Yunan'da ilimler geli meden hepsi birden felsefenin içindeydi. hürriyet sahas . sosyal ilimler yüzünden be eri meseleleri ele almak vasf n kaybetse. Nitekim günümüzde sadece roman n de il. dilin imkânlar n en güzel ekilde ortaya koymak. ideolojilerin istilâs yüzünden roman n hedef ve mahiyet de i tirdi ini arzetmek istiyorum. Tahir Kutsi Makal: De erli ilim adam m z say n Cemil Meriç'i iftiharla dinledik. Bugün ça m zda. Bu itibarla ben. felsefe sadece papatyan n sap olarak kald . ben de ayn konuyla ilgili olarak konu mak istiyorum. Bugün felsefe denince. Fakat benim kanaatime göre kaybedi sebebi. Geli mi kapitalist ülkelerde romanlar insanlara ho vakit geçirtici vasf n devam ettirmektedir. iirin de ancak ideolojik hedefler güdüyor ise. ne psikoloji. Necmettin Hac emino lu: Efendim. fizi i de metafizi i de kucakl yordu. di er be erî ilimlerin ilerlemi olmas ndan ziyade. istiklâllerini ald lar. Yani bir papatyan n yapraklar n n kopu u gibi. yine ayn as rda psikoloji istiklâllerini ald lar. tiyatronun. ne de sosyoloji anla l yor. üstad m za be erî ilimlerin geli mesinden ziyade. tavsiye edilen romanda ideoloji varsa kap makta.
Romanda üslûp ne kadar aran l rsa. felsefe gibi birçok ilimleri emzirdi i gerçe ini kabul etmiyor de ilim. roman n ba na da gelecektir diye dü ünüyorum. Yani hikâyenin yerine ilim geçecektir. Bir psikologun bir kitap yazarken ilmî haz rl klara ihtiyac vard r. denemede de o kadar aran l r. yerini meselâ denemeye b rakabilir. okuyucuyu tecessüsünden yakalad için. Roman oldu mu kar la m yor. Osmanl toplumunu romanla t r yor. Bir toplumu çamurdan ve kandan rüyalar yla. Roman roman yapan faktörlerin ba nda üslûp gelir. Buyurdu unuz gibi roman roman yapan en belli ba l taraflar ndan biri üslûptur. nsanlar söyleyeceklerini aç ktan aç a söyleyebilirler. Çünkü deneme de üslûp endi esiyle kaleme al n r. Müsaade buyurursan z u nokta üzerinde durmak istiyorum. Kemal Tahir bu dü üncelerini yaz olarak. maddesiyle. hayat romana sokan Balzac't r. Endi eleriniz son derece yerindedir. meselâ Balzac bütün cemiyeti roman n konusu yapt . Meselâ bir Kemal Tahir ç k yor. Büyük romanc lar n hepsi büyük üslûpkârlard r. konusu da belli de ildir. Fakat be eri ilimler geli tikçe roman n muhtevas azalmaktad r. belki yar n ihtiyaç kalmayacakt r dedim. emperyalist bir edebiyat türüdür. Yoksa roman n cemiyetlerde büyük hizmetler gördü ü. Roman ve Deneme Roman n esasen hikâye k sm n atarsan z. Bütünüyle mutlak kucaklamak kabiliyetinde. Bir ilim adam ndan bekledi imiz ciddiyeti. Fakat ben uzak bir istikbalden bahsederek. Bu. Bu yeme ihtiyaç yok. mistik taraflar ve çirkin taraflar yla. Yani cinnete de aç kt r. lmî mahiyetin . nsan n hareketlerini tayin eden saikler. Halbuki gerçekten olgunla an bir cemiyette roman. denemedir. Deneme ile roman aras nda tek fark birisinde bir maceran n olu udur.Edebiyat nevileri içersinde kanunu olmayan tek nevi romand r. fazla yumuldu u yemdir. hti am . çocuklu kavimlerin fazla itibar ettikleri. çünkü. be eri ilimlerin geli medi i. sanat eseridir. Adeta sorumsuzluk fetvas veriyor. be eri ilimlerin büyük eserler vermedi i ülkelerde elbette roman ya ayacakt r. Romandan maceray ç kar rsan z bu fark ortadan kalkar. ilimlere yard mc oldu u. katiyyeti romanc dan beklemiyoruz. Fakat bu sanat eseri bir maceraya dayand için. deneme olarak kaleme alsa birçok itirazlarla kar la r. Sanat eseri. ihtiraslar. akla da aç kt r. hem ihti am . roman n hem felâketi. Haddizat nda Fransa'da yeti en tek büyük sosyolog bence Balzac'd r. Roman büyük hürriyet veriyor yazara. Yani Balzac'la sosyoloji mü ahhas olarak ilim hüviyetini kazan r. heyecanlar bütünüyle psiko-sosyoloji romana girer. Yaln z u var: Bugün bizim gibi. Felsefenin ba na gelen ak bet. Her türlü cesarete aç kt r. bence istikbalde ayn itibari göremez. Macera nispeten çocuk kavimlerin. Bu itibarla roman n muhte em bir hudutsuzlu u var. nsanlar hikâye dinlemekten usanacaklard r. Sayfas da belli de ildir.
Don Ki ot bu romanlar n tenkidini yapmak için sahneye ç kar ld . Denemeci. roman oldu u için okunuyor. Bütün büyük adamlarda roman okumaya kar bir alâka vard r. meselâ 21. cinler.. denemedir. roman ça m z n büyük edebiyat türüdür. okunan tek ey olmas . Ben roman n. Fakat Sarlken bir taraftan romanlar yasak ederken bir taraftan da gizli gizli roman okuyordu. Devler. diyorum. Peyami gibi kaç romanc var? Demek ki. Roman n yerine sinema geçiyor. Deneme roman n yerine pekâla geçebilir.daha suland r lm sekli. Sizin de buyurdu unuz gibi ya ideolojinin elindedir yahut sadece h rs z polis hikâyesi haline gelmi tir. hikâye insanlar n zaaf d r. büyü. Yaln z yegâne edebiyat türü olmas . üslûp s fat na bile lây k de ildir. kesin. Roman n zaman zaman bir cemiyetin edebiyat g das haline gelmesi. roman. Akla s mayan maceralar. bir parça tembelli e al t r yor insanlar . Roman n hususiyeti. Bugünkü roman hakk nda böyle bir mahkumiyet karar m yok.. Romanc elbette çok muhteremdir ve çok büyük i ler yapmaktad r. Yani Türkiye'de roman. endi eye sezad r. yaz lmas n kesinlikle yasak etti. Deneme roman n bütün üslûp ustal klar n kendinde toplamak mecburiyetindedir. Ispanya'n n ve Avrupa'n n yeti tirdi i en büyük yazar olan Theresa bile roman yazmak zaaf ndan kendini kurtaramam t r. Roman okunuyor. insandaki bu iptilan n köklerine inilmi tir. Roman. edebiyat eseri oldu u için okunmuyor. Çünkü onun da s n rlar kat' olarak çizilmi de ildir. Bunlar hiçbir edebî de erleri olmamas na ra men bütün dünyay istilâ etmi ti. bu kadar alelâde vakalar tecessüsümüzü tahrik ediyor. Vaizler kilisede romanlar aleyhinde konu tular. Her yazar edebiyat çerçevesi içinde güzel yazmaya mecburdur. as rda ayn itibari. Hele bizim gibi ilmin tad n ciddi olarak tatmam cemiyetlerde roman n ba araca çok i vard r. Don Ki ot da bu iptilây önlemek için kaleme al nm t r. Darwin de böyleydi. Yani Kemal Tahir bir üslûpkâr de ildir. Bu sadece bir faraziyedir. Roman manast rlara da girmi ti. Ben de çok okudum roman ve hâlâ okumaktay m. Bu kadar münferit. belli bir zaman için roman n yerine oturabilir. Roman okutan macerad r. Roman n gösterdi i bütün cesareti deneme de gösterebilir. Roman n cemiyeti nas l tahakkümü alt na ald ortaya konmu tur. Tabiî okuyucunun kültür seviyesini de dikkate almak lâz m. Romana gösterilen itibar bir yerde marazi bir itibard r. Hayat n H ristiyanl a vakfeden. Saint Theresa gibi bir azize evvelâ övalye romanlar yazmakla ise ba lad . Yani deneme. edebiyat n ezelî konusudur. insan belli vakalar içersinde göstermesidir. Bu belli vakalarla okuyucuyu sürüklemesidir. televizyon geçiyor. Bütün ciddiyetimize ra men hepimizin kültür temelinde romanlar n . Cervantes'ten daha önce fermanlar ç kar lm t . Elbette "güzel". Bu eserde. Bir parça muhayyele al t r yor ve insan realiteden uzakla t r yor. deli dolu bir üslûptur. S hhatli bir toplumun romana ihtiyac yoktur. alâkay görece ini tahmin etmiyorum. Kemal Tahir vak'alardaki cazibe yahut ideolojik sebeplerle okunmaktad r. deneme okunmuyor. bir laboratuar adam kadar. Sarlken romanlar n bas lmas n . Vaktiyle övalye romanlar vard . Büyük romanc say lan Kemal Tahir'in de üslubu k r k dökük. sahih konu ma mecburiyetinde de ildir. lim kitab hiç okunmaz.
Hint'te Kelile ve Dimne'nin ahlâk ç r lç plak bir ahlâkt r. Fakat unu hemen kaydetmeliyim. ilk eski siyasetname Hz. cemiyet nas l refaha kavu turulur gibi bir gayeye dayan r. Arapça'ya defalarca tercüme edilmi (Kelile ve Dimne). Siyasetnamelerden söz edilmi ti. Biz ahlâkl bir kavimiz. Buyurdu unuz gibi Kutadgu Bilig de çok de erli bir kitapt r. idare edenler. Tabiî Hint'te bu yoktur. Türkçe'ye Hümayunname ismi alt nda tercüme edilmi tir. Bu itibarla bizim siyasetnamelerimizle Bat n nkiler aras nda fark vard r. ben biraz mevzuu de i tirece im. Bizim. Ama insan n mükemmelle mesi de il de nas l idare edilece i esast r. Yani sanat de ildir siyasetname. Fakat bizim gibi hikâye dinlemeye merakl . kalbi ve ruhu bir yana b rakan. Acaba bu konuda Say n Cemil Meriç'in dü ünceleri nelerdir? Cemil Meriç: Han mefendi. Büyük romanc lar da öyle yap yorlar. mü ahhas bir ekilde kaleme al nm . Bat 'dan çok daha evvel. Machiavelli insan ikiye ay r r. ciddiye s rt n çeviren bir toplulukta romanlar n çok fazla alâka görmesi de temenniye ayan de ildir. sa'dan bin y l önce yaz lm t r. Birisi mimarlar. slâmiyet vard r. her türlü zarafetten mahrum sesidir. çok okunmu tur. Asya dü üncesinin tesiri alt nda geli mi tir. K ymetli dostum Kutsi Bey'i tenzih ederim. Yani geni kalabal klar sadece tarihin malzemesidir. Söyleyeceklerim bundan ibarettir. Müslümanl kta önce ahlâk. elbette mevzundur. Bu eser Farsça'ya. harç gibi cans z bir malzemedir. Bat l lar n siyasetnamelerinden önce Kutadgu Bilig adl eserimiz var. Bat yla Do u aras nda ba l ca u fark var: Do uda hikmet-i ameliye ba l alt nda toplanan edebiyat nevileri çoktur ve hepsinin de temelinde ahlâk vard r. Romanc n n kocakar hikâyelerine yana mamas ve eserini hiçbir ideolojiye alet etmemesi elbette temenniye ayand r. Yani Bat . Bat 'n n gayesi evvelâ kendi insan na boyun e dirmek. di eri tarihin malzemesi. önce din vard r. Ve Asya'n n siyasî dü üncesinin temeli olmu tur. Yani mükemmel insan vard r.oynad rol büyüktür. do rudan do ruya ilimdir. insan bir hekim so ukkanl l ile incelemeye çal an. normatiftir. Hem de manzum olarak yaz lm t r. Bizdeki Kutadgu Biligler. Mustafa Kafal : Kutadgu Bilig'deki hususiyetin ark için de ayr bir mümtaz yeri . Kum gibi. Eser okutmak gayesiyle san yorum. Kutadgu Bilig Nermin Pekin: Efendim. sonra dünyaya boyun e dirmektir. Bizde bütün siyasetnameler mükemmel insan nas l yeti tirilir. Yani Bat 'da siyasetname akl n çi . Bu siyasetnameler so ukkanl . Bat n n siyasetnamelerinde böyle bir kay t yoktur. insan zaaflar yla ele alan kitaplard r. Bat 'n n gayesi hiçbir zaman mukaddes olmam t r. Biz Müslüman z.
Üstad m za burada te ekkür etmek isterim. ark'ta ve Türk slâm dünyas nda ilim hürdür. Halbuki Türk slâm dünyas nda bunlar idealize edilen eyler olmay p ya anan eylerdir. gazete... Bu bak mdan. Hakikati belli ölçülerde kal plar içine dökerken ayn zamanda dü ünceye de yer veriyor. Zaman zaman kaybedilse dahi. bir adalet mefhumu daima aranan eylerdir. Hak. irfan gazeteye hapsettiniz mi haysiyetini . Türkiye'yi idare edecek olan nesillere daha kötü bir ekilde intikal edecek. Kitle haberle me araçlar . orada çal an eme inin kar l n alm t r. Ayr ca Kutadgu Bilig'deki hususiyet de udur: dealize etmek yerine. ya anan bir eyin kaleme al n vard r. meselâ bir hürriyet. hürriyeti rahatl kla görmek mümkündür. Dergi ve Kitap Gültekin Sâmanoglu: Efendim ben Say n Cemil Meriç'ten gazeteler. Yaln z. Gazete. baz belli dü ünceleri kabule mecbur edilen bir insan. Kutadgu Bilig'de aranan ey. günün artlar sebebiyle kitaplara vakit ay ram yorum. Ben ahsen zaman n. O zamanlar gazete bir kültür ta y c s yd . Zaman m zda gazeteler bir ticaret meta halindedir. ça m z n insani alâkas parçalanan ve bir nevi afyonke haline getirilen insand r. Görebildi im kadar yla..vard r. edebiyatta görmek mümkün. ama kamç yla. Bütün bu de erleri. Bat 'da eserlerde bir samimiyet bulamazs n z. Yani bir aray de il. Hedefi. fazileti. Sanatkâr gönlüyle gelmi ve orada bir âbide meydana getirmi tir. Bat 'da büyük bir âbide meydana getirilir." imdi böyle olunca. nizam getirecektir ve saadet öylece bulunacakt r. gazete için "sabah duas " diyor. çok güzeldi. Sadece belli haberleri istenilen ekilde aktarmak. Cemil Meriç: Efendim. Bu müessese kendi istedi i biçimde hakikati biçimlendirir. slâm Türk dünyas nda apayr bir ruh var. kat ve despot bir hava vard r. al kanl klar n n esiri haline getirmek ve mümkün oldu u kadar dü ündürmemek. Dü ünen de il. Bat ayr bir dünya. O nizam anlat lmaktad r. Despotluk asla yoktur. Gazeteyle dergi aras nda bir fark yoktu. telkin etmek. saadet vard r. dergiler ve kitaplar aras ndaki münasebet hakk nda bilgi rica edece im. Devlet oldu u zaman. Bat 'da. despotlukla. Yani devlet anlat lmaktad r. Tabiî bu durum. Bizim dünyam zda bir ilim adam n n katledilmesi. yine ya anaca ndan eminim. Onun yerine so uk. de erli hocam z n bir sohbet yapmalar n rica edecektim. Bu konuda bir makalesini okumu tum. kland rmak de ildir. Devlet. onun hakk nda ferman verilmesi katiyyen söz konusu de ildir. Hegel. hakkaniyet de öyle. okuyucuyu bir nevi medyum haline getirmek. idarede.. sanatta. ilimde muhtard r ve hürmet görürler. Her ne kadar bugünkü Türkçe'ye "Saadet Veren Bilgi" diye çevrilmi se de aranan saadet. nizamd r. Kitap okumak bana zor geliyor. ideal olan bir nizam n tespiti. bizden sonraki nesillere. uyand rmak. Ancak gazetelere s nabiliyorum. gazeteler de bir nevi endüstri müessesesidir. lim adamlar . Valéry'nin politikay tarifi öyledir: "Politika insanlar kendilerini ilgilendiren meselelerle u ra maktan al koymak sanat d r. Bütün bunlar elde edebilmek için bir mücadele vasat yarat lmaktad r. bir H ristiyan dünya. televizyon s bir kültürü yaymakta ve ciddi kültüre kar duyulan alâkay da azaltmaktad r. cemiyet hayat nda. Meselâ bir Süleymaniye'de samimiyeti. nizam içinde bulunmaktad r.
Kitaba. slogan yazma mecburiyetinde. bizim için de onu gazetede okumak bir fedakârl kt r. Bu hazindir. Ahmet Kabakl için bir fedakârl kt r. çok okur. Dergi bir memleketin fikir aynas d r. Bir Ahmet Kabakl 'n n gazetede yaz yazmas . Fakat bunun d nda bir posad r gazete. Çünkü Ahmet Kabakl gazeteci de ildir ve olamaz. Kitap ise daha çat k ka l . limon gibi s k l p bitecektir. Ne yapal m ki gazetede okumak mecburiyetinde kal yoruz. Tefekkürün kalesidir. Gazete sigara gibi içilecek. Bu itibarla dergi gazeteyle kitap aras ndad r. trajiktir fakat reeldir. haberlerin hepsinin ömrü bir günlüktür. mutlaka dergilerine e ilmek mecburiyetindeyiz. Gazeteleri kültürün ba l ca kayna telâkki etmek yanl t r. Hiçbir ey yazamazsa. Eline kalem alan. Ama çok sevdi imiz insanlar bu hareketin içindedirler. kitaplar yay mlanm olan yazarlar n yaz lar n n bir k smi dergi sayfalar nda kalmaktad r. Bir kültür adam d r. ciddi kitaba ay rd m z zamanla gazetelere ay rd m z zaman aras nda yap lacak mukayese son derece aleyhimizdedir. bo altmak için eline kalemi al r. Birçok büyük adamlar n. Böylece dolar. donmam genç ve gerçek dü üncedir. o bak mdan sürükleyicidir. Yazamazsa. daha geni imkânlar olan ve istikbale kalacak olan bir nesir vas tas d r. Çünkü gazetenin bir günlüktür ömrü. Bu sloganperestli in kayna da grafomanidir. Gürültüden ibarettir. A rl k merkezi belli dü üncelerin telkin edilmesidir. gider cami duvar na slogan yazar. Ço umuz üç dört gazete birden okuruz. Yani gazete fanidir. ancak belli bilgiler elde etmek için okunur. Bir memleketin irfan n tetkik etmek için. Dü üncenin gerçek ta y c s d r. Bu hastal k. Gazete ciddi bir rehber ve güvenilir bir kaynak olmaktan uzakt r. ster istemez bu harekete kat l rlar. Gündelik hayat n incir çekirde ini doldurmayan vakalar üzerine e ilmekle de erli vaktimizi öldüren bir mekanizma. dergiler kütüphanelerin en ciddi. daha smokinli dü üncedir. yaz yazmak hastal . Ayn zamanda gazete bir hastal n da ta y c s oluyor. Bu bak mdan. Bu bilgiler de politikan n konusunu te kil ediyor. dergi daha geni soluklu. en zinde malzemesidir. Dergi daha geni imkânlar önümüze serer. Roman n geli mesinde gazetelerin rolü büyük olmu tur. Kitap ise fikri . Çünkü yirminci asr n bir mecburiyetidir bu. her türlü dü ünceye aç kt r. ndeks yapmak gibi bir tak m mükellefiyetler yükler yazara. F kralar n. gazete de bir kaçma mekanizmas d r. gazeteleri didik didik eder. irfan adam d r. Bir tak m mecburiyetler bir insan olmas gerekenden ba ka ekle sokmaktad r. Birçok insanlar kitap yazmak ve bast rmaktan mahrumdurlar. Bu arada birkaç fikir adam n n oraya dü en yaz lar da ruhumuza sevinç vermektedir. mutlaka yaz yazmak mecburiyetinde. Bu bak mdan gazetede romandan daha fazla tehlike mevcut. Umumiyetle ça m zda en fazla yay lan hastal klardan biri de yaz yazmak hastal d r.kaybeder. Dergiye gelince. Grafoman. Haddizat nda roman da. Gazete tefrikac l geli tikten sonra roman bütün dünyay istilâ etmi tir.
Maksizm'e kar aç lacak cihat mutlaka ilme dayanmal d r. buyurdu unuz gibi adeta afyon yutturularak y kanmalar n mü ahede etmemiz kar s nda bir tohumu nas l ekmemiz lâz m gelir. Evvelâ siyaset adamlar n . Bilmiyorum. Bir nevi teslimiyet telkin eden bu sloganlarla mücadele etmek gerekir. arzedebildim mi? Siyasî Kültür ve Ayd nlar Cemal Ertek: Efendim. Cemil Meriç: Çok mühim bir yaraya parmak bast n z. "bükemeyece in eli öp" vs. Bu konular n da i lenmesi lüzumuna inan yorum. siyasî kültürün olgunla mas . Evvela ayd nlar n uurlanmas lâz m. adeta afyon gibi yutturulan bir nevi slogan edebiyat . atalar m z n olmad halde. Polisiye tedbirlerle veya hüsnüniyetle yap lacak bir i de ildir bu.. nsanl k bu konuda nereye varm siyaset sahnesinde boy gösteren fikir adamlar neler bulmu lar. Hele bu sene çocuk y l olmas münasebetiyle çocuklar m z n beyinlerinin. Birçok sömürücünün. Bunlar teslimiyet ve acz ifade eder. i i nereye getirmi ler. Bu itibarla ben siyasî edebiyat n mekteplerimizde okutulmas na taraftar m. gibi tamam yla siyasî literatürle ba da t r labilecek baz deyimler s zm t r. "Suya sabuna dokunma" gibi sloganlar elbette bizim dünyam z n mahsulü de ildir. Buyurdu unuz gibi halk n aras nda "darb-i mesel" ad alt nda. politika esnaf n n ekme ine ya sürer. "çirkefe ta atma sana da s çrar". Yani ayd nlar da kendileri olmal d rlar. kendimizi de kurtarmak mecburiyetindeyiz. Biz gelecek nesillerin iyi yeti mesi için evvelâ kendimizi iyi yeti tirmeliyiz.mumyala t r r. Bu itibarla yap lacak i büyüktür. Marksizm'e kar en iyi ilâç yine izm'lerdir. ne gibi tedbirler almam z gerekir? Ayr ca ben siyasî edebiyat m z n da bir folkloru oldu una inan yorum. Bütün bunlar n bilinmesi gerekiyor. sonra yap lan tahripleri önlemek. Hocam zdan bu konudaki dü üncelerini rica ediyorum. Çünkü hepimizin bilgisi s d r. Evvelâ sunu kabul etmek lâz m: Tedbirin de terbiyeye ihtiyac vard r. evet politikayla alâkal d r.. Halk m z n aras na maalesef. Kendimizi tan mak. Bu uur ayd nlar kat nda gerçekle tikten sonra nesilleri uurland rmak daha kolayd r. Biz fildi i kulede de iliz. Karanl kta dövü olmaz. tarihimizi tan mak. ters ideolojilerin körpe dima larda ye ermemeleri için. fakat politika ilmiyle alâkal de ildir. . "sana dokunmayan y lan bin ya as n". Türkiye siyasetin içine kendi insiyatifiyle de il adeta sürüklenerek girmi tir. Bildi imiz ölçüde muzaffer oluruz. Bunlar kalabal dü ünmekten al koyar. Siyasî edebiyat n bo lu una varmadan önce bu noktalar n belirtilmesi gerekiyor. Dü ünceyi bir bütün olarak almak ve izm'leri bu bütün içinde görmek mecburiyetindeyiz. izm'lerin. Avrupa'n n tasallutuna kar kendimizi sa lam bir hisarla ku atmak mecburiyetindeyiz. hocalar yani ayd nlar terbiye etmek lâz m. Evvelâ biz ayd nlar n terbiye edilmesi lâz md r. Hepimizin siyaset literatürü son derece s d r. Ben bunlar siyasî folklor olarak isimlendiriyorum. Biz nesilleri yeti tirece imiz gibi. Marksizm'in yay lmas na sebep olan siyasî kültür bo lu unun doldurulmas için çocuklar n e itimine alfabeden ba lamak gerekti ine inan yorum. kaditle tirir. Maksizm'e kar ayn ilmi cihazla ç kmak mecburiyetindeyiz.
Osmanl c l k. Sonra birçok alternatifler. Milliyetçilik mevzuuna Bediüzzaman Hazretleri yer yer eserlerinde temas ediyor. 40 milyon Robinson halindeyiz. kalem sahiplerinin ve cemiyetin meselesi. siyaset ilmidir. daima slâm' n büyük emridir. Bat c l k. Mü terek bir dil. Kimse kimseyi anlam yor. dilimiz yok. slamc l k gibi. say : 32. Evvelâ kendimizi tan mal y z. Bunun da tek çaresi bilmek ve okumakt r. ortaya at lm . kompleks bir hüviyete kar t bir ortamda gelmi . olan tarzlar yla. k sa da olsa erhetmeniz talebiyle getirdim. 2002 Safa Mürsel: Bugün ihtiyac ma ve cehaletime binaen sizin huzurunuza milliyetçilik meselesini. aralar nda nüans ayr l Türkçülük.. Nesilleri ayd nlatacak olan.Sordu unuz suali tam mânas yla cevapland racak durumda de ilim. mü terek bir tefekkür dünyas yaratmal y z. te bunlar n herbirinin kendine . Türkiye'ye Bediüzzaman bu meselelerin alevlendi i. Bu vas fta insanlar n genç nesilleri dü ünmesi imkâns z.. Bilmek. Evvelâ genç nesillerin yeti mesi bir devlet meselesidir. Cemil Meriç'le söyle i "Bir ayd n n namusunu muhafaza etmesi son derece güçtür" Cogito. Ayd n meselesi.
Fakat belli bir süreden sonra bütün insanl k Osmanl idaresi alt nda tek kalp.has. Burada kan. Darü'l-iman diye. nazariyeleri olmu . Kurey kabilesi vb. menfaatleri ayn birtak m kavimler peydahlanm t r. Me rutiyet döneminde veya Cumhuriyet'ten hemen sonra slam dü üncesiyle ba da t ramad içinde s n fland rm . Avrupa'n n farikas daha önce de söyledi im gibi kavgad r. hatt zat nda unsuriyet hissini kolay kolay kaybetmemi ler. bütün müesseseleri ekillendirmeye matuf görü leri. renk. Bu insanlann aras nda hiçbir fark yoktur. . milliyetçilik görü lerini kendi anlay Cemil Meriç. slamiyet'i kabul etmi insanlann ülkesidir. tek vicdan halinde birle mi tir. slamiyet bütün insaniyete amildir ve biliyorsunuz ki k talar ikiye bölmü tür: Darü'l-Harp. ayn memleketin insanlar . kayna mam lar. gibi birtak m gruplar üstünlükler pe inde ko mu lar. kafatas gibi mefhumlar hiçbir ey ifade etmezler.: Millet mefhumu. Bu H ristiyanl k ciddi bir vahdet unsuru olamam . Üstat II. Misaka dahiloldu u andan itibaren her insan bütün teali imkanlanna ayn derecede sahiptir. ayn kavmin insanlar da birbirleriyle kavga etmi . Avrupa bu vahdeti hiçbir zaman gerçekle tirememi . do rudan do ruya bat dan ithal edilen bir mefhumdur. vahdaniyyete inanan. Gerçi zaman zaman Araplar. her an birbirleriyle kavga etmi ler. muharebedir. Darü'l-iman hidayete eren. Barbar istilalar ndan sonra Avrupa'da dilleri ayn. Yaln z birbirleriyle de il. Gerçi H ristiyand r bunlar.
Biz Misaka dahil olan bütün kavimlere karde muamelesi yapm z. a a yukan men e birli ine dayanan kavmiyet belli zamanlarda hafiflemi . Evet O uzlardan geliyoruz. Ortodoks kilisesine ba l Rumlar . tek kalp olu tad r. Ruslar . Osmanl 'da hiçbir eye dayanmaz. kuca m z açm z. slam'a kar Haçl seferlerinde hep beraber çarp m lar. bunay nca anlatmaya ba lar z.mücadeledir. Milliyetin hiçbir kökü yoktur. Ama akl ba nda iken insan anlatmaya hiç lüzum görmez. kitap sahibi milletleri korumu uz ve üç k tada hükümran olmu uz. Bu te ebbüslerinde muvaffakiyete eri memesi elbette CenabHakk' n bir lütfudur. Fakat bu tarih Osmanl 'n n çocukluk devridir. iktisadi fetihler yapm . yani lisan birli ine dayanan. imdi Osmanl 'n n yani slamiyet'in zaferlerinin bütün s rr tek vücut. slamiyetin mitolojisini . Avrupa'ya teveccüh ettikten sonra Avrupa yeni bir Truva at daha sokmu içimize. Yani tefrika olmasayd Avrupa ile daha güç mücadele edebilirdik. Büyük tarihimiz var. Fakat burada. Bulgarlar . Milliyet. Bu parçalama hareketi epeyce muvaffak olmu . kendi aralar ndaki rekabet de büyük rol oynam t r. man na sad k kalm . Bu kavmiyet. Bu hükümranl parçalamak için Avrupa zaman zaman te ebbüslere giri mi . Osmanl da lüzum görmemi bunlara. Avrupa kuvvetlenmi . s n f hakimiyetini kurmu ve bizi yok etmek için te ebbüslere giri mi . mü terek dü man olan Osmanl ya kar . Fakat kendi ba lar na kal nca yine birbirlerini tahrip etmekten vazgeçememi ler. Hiçbirimiz gençken çocukluk devrinden bahsetmeyiz. aralar ndaki tefrika. Evvela himayemiz alt ndaki kavimleri k k rtm . S rplar k k rtm ve parçalamaya ba lam Osmanl 'y . Yani hiçbir zaman bir slam vahdeti gibi bir H ristiyan vahdeti te ekkül etmemi .
Alman kapitalizmiyle Frans z kapitalizmi ortakt lar. Bu defa da kendine kar cephe alan i çi s n f na kar ayn k zg nh . Ayr bir dili oldu unu. Kendisi de toprak aristokrasisine kar ayaklanm t vaktiyle. Mesela I. Fakat bunlar erimi slamiyet'in içinde. ngilizler. Silinmi iman n içinde. Almanlar. kendi içlerinde 1789'dan yani burjuvazi iktidara geçtikten sonra ba lar. Zaten Avrupa'da uurlu olarak milliyet fikirleri. zaferleri slam' n eseridir. Cihan Sava 'nda bu çok görüldü. kendi varl n n uuruna vard r r Fransa'y . ktidara geçen burjuvazi kendi d nda kalan içtimai s mflar yabanc gibi sömürmeye ba lar. Kendi mitolojik tarihine itibar etmemi . Çünkü erefi. Endüstri kurulu lar olan . büyüklü ü. Elbette birçok hasletler. H ristiyan kavimleri içinde belli bir yer i gal etti ini o zaman ciddi olarak fark eder. Fakat bu co rafyadan gelen milliyetçilik zamanla daha geni bir menfaat birli ine ink lab eder. Bunun d nda milliyetçi de ildirler. ayn öfkeyi ayn y rt c l izhar eder. haysiyeti. Zaten bu kan nda vard r. Hakikatte milletler sadece ba ka milletlere kar mücadele verdikleri zaman milliyetçidirler. Tabii dünyaya kar da dü mand r.benimsemi . bu d a kar kendini müdafaa mecburiyeti. ayr bir tarihi oldu unu idrak eder. 1789'dan sonra ihtilali yapan Fransa bütün Avrupa'ya kar mücadele vermek zorundad r. faziletler getirmi .
bir bayrak alt nda toplanmak zorundayd lar. Men einde bu bir Avrupa oyunuydu. dü man telkinlerle husumet beslemekte olan karde imiz. Fakat zeval devrimizde en kuvvetli taraf m z. Katiyyen tarihimizde yoktur. Var lan ve bizim de kabul edece imiz -ister istemez. prensipler etraf nda birle mek zorundad r. imdi çe itli telkinler. Elbette ki belli hudutlar içinde ya ayan. ikinci k sm da u. Bu birinci k sm i in. Bizde milliyetçilik do rudan do ruya Avrupa'dan ithal edilmi mehfumdur. Alman ayd nlar yla Frans z ayd nlar aras nda tart ma konusu olur. ayn eyleri isteyen . slamiyet'te olamaz milliyetçilik. belli dili konu an insanlar kendi hüviyetlerini d dünyaya kar hayk rmak. Bu vesilelerden birisi de milliyetçilik hikayesidir. Bu kopu tan sonra biz de ister istemez kendimize çeki düzen vermek zorunda kald k. Bat 'ya kar . dü man olduk. Kendini korumak için de belli bayrak alt nda. kapitalizme yard m etti. Baz arzu edilmez hadiseler geçti. slam olduklan halde bize husumet besleyen as rl k telkinlerle. fakat sonunda bir mecburiyet oldu.birçok yer bombaland nda kapitalizm. Milliyetin birçok tarifi var.tarif u: Mazide ortak zaferleri olan. Rusya'ya kar . Bu imam yok etmek için bilumum vesilelere müracaat edildi. Onlar aynld lar bizden. Baz sava lar geçti aram zda. fakat bizden ayr lm ülkelere kar kendi menfaatlerimizi korumak mecburiyetindeyiz. çe itli propagandalar neticesinde dinda lar m zla aram z bozuldu. Avrupal için milliyet sadece belli ölçüler içinde geçerlidir. Elbette Türk insan kendini korumak zorundad r. Almanlar n Alsace Lorraine'i i galinden sonra hukuki ve felsefi bir mesele olarak ortaya ç kar. imamm z yok edilmek istendi. Bir nefis müdafaas olarak milliyetçilik zarurettir. ayn eylere inanan.
al nteri harcayanlar mazide de ayn gaye u runda çal m olanlar. Onun gibi dünya proleteryas da tek millettir. inançt r. insan e ref-i mahlukat yapan hayvan. Sosyalizmin inanc budur: Bütün dünyada buIjuvazi bir tek millet vaziyetindedir. Çal anlar karde tirler. istikbalde ayn çat alt nda. kader birli ine dayanan bir topluluk demektir. Sosyalizm slamiyet'ten haberi olmayanlar n slamiyetidir. Dünyan n bütün proleterleri karde tirler. dü üncesi vard r. Madem ki.menfaatleri mü terek. kafas na k veren inançlar d r. Bunlar biyolojik faktörlerdir ve hiçbir mana ifade etmezler. Yani Said-i Nursi Hazretleri "bugün unsuriyet ça geçmi tir" derken iki manada hakl d r. Vicdan vard r. Bunu kuvvetlendiren kan. Bu arzu mü terek inan lardan gelir. istikbalde de ayn gaye u runda çal acak olanlar karde tirler. ayn gaye u runda mücadele eden insanlar içtimai bir s n f te kil ederler. Ona göre ayn eylere inanan. bütün hayat n belli bir istikamete sürükleyen iman d r. Çal anlar yani ayn gaye u runda emek. o halde hatt zat nda milliyeti yapan en kuvvetli faktör imand r. beynelmilel. Sovyet Rusya da bunu . Fakat insan insan yapan. akl vard r. ayn bayrak alt nda ya amak isteyen insan toplulu u. Burjuvazi zaten bu karde li i gerçekle tirmi tir. bütün milletlere aç k sadece dü ünce birli ine dayanan. Milleti millet.nat k olu udur yani insan n kafas vard r. dil gibi ba ka unsurlar da vard r. yapan birlikte ya amak arzusudur. Kendi menfaatleri u runda daima kendi insan n istismar eder. Bu arzu tarihten gelir. Enternasyonal. madem ki. Birisi ideoloji olarak bu as rda sosyalizm sahneye ç km ve bütün dünyada enternasyonaller kurulmu . Bu içtimai s n f rk ba lar yla ba l de ildir birbirlerine. smi üzerinde milletleraras .
bir Frans z i çisi. iki dünya sava t birbiriyle. Sovyetlerin sosyalizmi. nas l bir aldatmaca oldu u belli olmam t . Demek ki milletlerin d nda milletleraras bir milletten bahsetmek mümkündü. Bunu yaparken insanlar n ayn haklara sahip oldu unu. bir spanyol i çisi ayn insand r. ezilen bütün insanl k tek bir bütündür. Sosyalizm insanl ikiye böler: Sömürenler. Enternasyonale ba l yd . beynelmilelcili i samimi olarak tatbik ettikleri zannediliyordu. lll. muhterem oldu unu. En yenisidir. Bunun d nda sömürenler vard r. Frans zlar. sömürülenler. Enternasyonal kurulmu tu ve bütün Avrupa proleteryas III. ddias budur. Ruslar. Vaktiyle 1789'da milliyet hisleri bir taraftan kuvvetlenirken. Mü terek dü mana. Almanlar. Amerikal lar. imdi nazari olarak sosyalizm milletlerüstüdür. Franco iktidara geçerken spanya'da. bir taraftan da orta s n f iktidara geçer. Bütün insanlara hukuki e itlik sa lan r. Milletleraras cepheler kuruldu. kimsenin kimseyi istismar etmeyece ini ileri sürer. Sömürenler de bir bütündür. talyanlar. Sosyalizm Bat dü üncesi içinde en son sahneye ç kand r.gerçekle tirdi ini iddia ediyordu o zamanlar. Hiç olmazsa nazari olarak. . imdi de mümkün bir yerde. Ve bu cephelerde bütün Avrupa insan sava t . ngilizler. Sömürenler bir bütündür. Millet gibi birtak m suni tasniflere katiyen iltifat etmez. O dönemde henüz ne gibi mecra takip edece i. Yani bir talyan i çisiyle. Ac çeken. fa izme kar dövü tü. ayn derecede aziz oldu unu.
H ristiyanl k bunu kabul etmi tir. hiç olmazsa nazari olarak. Bu itibarla zannedildi i gibi milliyetçilik. Bu ne kadar gerçekle ebilir. hayat ba ka. Yani Frans z ihtilali insanl k nam na yap lm oldu unu iddia ediyordu. Bat bir H ristiyan vahdeti kuramam t r. Ayn milletleraras mahiyeti sosyalizm de ta r. Fakat Bat 'da bir ideoloji hüviyetiyle tarih sahnesine ç kan üç ideoloji var. Milletler daha sonra ç km t r ortaya. H ristiyanl k. Bunlar n üçü de bütün insanl k için harekete geçtiklerini iddia ederler. Sadece vatanda haklar de ildir. çok büyük facialara mal olmu tur. nsan ve vatanda haklar d r. Frans z ihtilali de kendini bütün insanl n ihtilali olarak takdim etti. liberal burjuvazi ve sosyalizm bunu kabul etmi tir. Harice kar bir müdafaa silah d r. Charlemagne mparatorlu u. liberalizm ve sosyalizm. Bu çok dikkate lay k bir eydir. milliyetçilik tarihi kanla yaz l d r. nsanl a çok büyük ac lara. Bu itibarla Said-i Nursi Hazretleri'nin . Bunlar slamiyet'e benzeyen gerçek bir vahdet kuramam t r.Fakat sonra hadiseler. Nitekim o zamanki anayasada gerekçesi de insan ve vatanda haklan beyannamesidir. Ve do rudan do ruya amentüsü de insan ve vatanda haklan beyannamesidir. dini ba ka. milli hodbinlik ekline de gelmi tir. Kuramam t r ama daima milletin d nda daha yüksek bir cemaat oldu unu kabul etmi tir. servet seviyesi ba ka insanlar n birbiriyle anla amayaca n ispat etti. neresi yaland r ayn mesele. Bat 'n n buldu u en son hakikat de ildir. fert hodbinli i. mparatorluklar kurmu tur: Roma-Cermen mparatorlu u. milliyetçilik. menfaatler bu ideolojinin mümkün olmayan esaslara istinad etti ini çünkü dili ba ka. aile hodbinli i.
Bunlann kar s na biz sadece slam olarak Ç km z. H ristiyanl k içtimai. Yani bizi Osmanl 'dan tecrit ederek. fikri ve tarihi yap s bak m ndan tamamen birbirine z t iki dünyad r. Bir kere slamiyet'le. zafer kazanm z. Elbette bizim de dilimiz var. Fakat . Bu iki dünyan n birbirleriyle anla mas na imkan ve ihtimal yoktur. Ama bugün dü manlarla çevrilmi . Yaln z imdi bu hudutlar içinde baz noktalan i aret etmek gerekiyor. ster istemez ba kalar na kar kendi varl m z müdafaa etmek için millet unsurundan da istifade etmek zorunday z. mukaddese dayanmayan bir milliyetçilik kurulamaz. dinden de tecrit etti ini zannetmi ve dinden tecrit edilen bir kalabal n da ya ayabilece ini zannetmi . ark lar m z var. bütün alicenapl m za ra men hançerlenmi . kendilerini "millet" olarak anlatm lar. Mazideki kudretimiz hat ra olarak da ya asa ayakta durmam z mümkün k lm t r. bizim de edebiyat m z var.söylediklerine ben de kat l r m. Bu itibarla tarihe dayanmayan. Cumhuriyet'in en büyük hatas bu olmu tur. Yani din olmadan esasen milliyet olmas na imkan yoktur. Yaln z bu istifade ba naz bir ekilde. H ristiyanlar tarihin belli merhalesinde milli egoizmleri sahneye ç karm lar. aldat lm vaziyetteyiz. As rlarca Müslüman olarak ya am . yobazl k eklinde olmayacak. mutaas p bir ekilde. Fakat hepsinden evvel dinimiz var. Bu itibarla bugün ister istemez bir devletimiz var ve bu devlet milli bir devlettir. Din olmayan yerde milletten bahsetme imkan yoktur. çe itli ihanetIere u ram . bütün efendili imize. uurumuzdan idrak m zdan ve ahsiyetimizden bunu ç karmaya imkan yoktur.
Din ki damarlar m zdaki her zerre kanda. Bir mukaddesler manzumesi olmad kça hiçbir topluluk ayakta duramaz. bütün hayat m za istikamet veren sevgiler. mü terek ac lar çekmekten. imand r. hem dinamik bir kuvvet olarak.Türk milletini dinin d nda mütalaa etmektir. Çünkü bir yerde bizim dilimiz de dinimizin bir parças d r. Himaye etti imiz milletleri kaybettik. melun. Toplum dinini kaybetti i andan itibaren vah i bir hayvan sürüsüdür. Fakat unutmamak gerekir bunun en kuvvetli istinadgah dindir. bir milletten bahsedilebilir. mü terek facialara maruz kalmaktan gelen Avrupal manas yla. Bu itibarla bir topluma yap lacak en büyük kötülük onun dini inançlar yla oynamakt r. hem hat ra olarak. bugün hakl de ildir. Bu itibarla dini tesanüd etraf nda dinden gelen. riyakar. Fakat toplum olamaz. dinimize göredir.mazideki ihti am nerede. Dinsizlik bir hastal kt r. Elimizde olmayan sebeplerden dolay dostlar m z kaybettik. Fert dinsiz olabilir. tarihten. undan hakl de ildir: Toplum maziden çok farkl bir yap ta yor. fert ate olabilir. bugünkü facia nerede? Cumhuriyetin en büyük hatas -hatta bir parça ttihat ve Terakki'nin de. Said-i Nursi 930'da hakl yd . en adi canavardan daha tehlikeli bir sürüdür. millet gibi adeta kabile devrinin bakiyesi olan bir hisle ayakta tutulamaz. Bu . Y rt c . Nitekim tarihin hiçbir devrinde hiçbir topluluk dinsiz ya ayamam t r. . Bütün sembollerimiz. vücudumuzdaki her zerrede mevcut. mukaddesatt r. bundan tecrit edilen Türk insan .
Arzu ederiz ki slamiyet en büyük daire olsun. Frans z polisine mensup bir adamd r. anla abildi imiz insanlar elbette bize daha yak nd r. Güya bizi Osmanl 'dan ve slamiyet'ten kurtarmak için Hunlarla. sekiz cilt halinde yazm .f rt na ortas nda da lan sürüyü bir araya toplamak için ister istemez tarihi hat ralara dayanmak. M s r'dan gelen bir koloninin devam oldu unu söyleyecek kadar bilgisizdir bu konuda. Leon Cahun. merkezleri bir olan dairelere bölünebilir. Ve Avrupa. Kendisi hariciyeye. Bütün insanl a amildir.M. Ondan sonra millettir. Mo ollar n çocu u oldu umuzu. Birisi bat kayna . Mo ollarla akraba yapm . as rda ya am . o devrin kifayetsiz bilgileriyle Çin uzman d r. Ondan sonra slamiyet'tir. slamiyet büyük bir dairedir. onun bizi karde yapt bu kavimleri lanetle yad eder.: imdi efendim. Bu milliyetçilik hareketi iki kaynaktan geldi bize. Hepsini kucaklas n. C. Hakikatte bu tarihen hiçbir zaman sabit olmam t r. Bat ' dan gelen bu tehlikeli fikir birkaç isim etraf nda toplanabilir. Ve mesela ÇinIilerin. çok eski bir mazimiz oldu unu. De Guignes 18. Bütün insanl kucaklas n. Fakat kendi dilimizi konu an. Hunlar n. Elbette bütün Müslüman karde lerimiz ayn de erdedir. Ebediyete kadar uzar. Josephe De Guignes. De Guignes bizi bizden fazla dü ünmü tür. Osmanl 'ya dü mand r. onlardan faydalanmak zorunday z. Vambery. lk daire ailedir. De Guignes slamiyet'e. En son tarihler Hunlardan "medeniyetin kendilerine yaln z harabeler borçlu oldu u Hunlar" diye . Fakat bu daire daha küçük dairelere müttehid-ül-merkez.
Medeniyet tahripçileri. Osmanl 'ya hem dostturlar. K r m' dan ayr ld ktan sonra . Eserinde De Guignes'den parçalar nakletmi tir. Dostturlar çünkü ayn medeniyet camias . Türkiye'de milliyetçili in kayna d r bu kitap. Süleyman Pa a De Guignes'yi nereden tan d ? Nas l tan d ? Hangi karanl k kaynaktan geliyor De Guignes'yi tan mas ? Belli de il. Vizigotlarla.bahseder. hem dü man. m z atalar m zIa münasebetlerimizi Bir di eri de Leon Cahun'dur. Diyor ki "Türkler hiçbir medeniyet kurmam lard r. as r sonu. Bilakis y karlar. tan mad De Guignes' den ö rendik. Tatarlarla.Kerim'i oluyor. De Guignes'den Süleyman Pa a bahsetmi tir. ayn ruh iklimi içindeler. 20. Ondan sonra Ziya Gökalp'in tavsiyesi ile Hüseyin Cahit tercüme etmi . hunhar bir sürü olarak bahseder. y rt c . Dü mand rlar. O kadar budalad rlar ki Çin medeniyeti ile uzun zaman temas etmi ler. Bu kitap Türk milliyetçili inin Kuran. Hunlarla. Önsözünü tercüme ettim onun. çünkü Osmanl kendi d lar nda. 19. imdi bir de Rusya' dan gelen Türklerin telkinleriyle kuvvetleniyor bu hakikat. ismini bilmedi imiz birçok milletlerle. asnn ba nda ya am t r. Bütün Türkçülerin üzerinde birle tikleri isimlerin ba l calar ndan biridir Leon Cahun. Asya Tarihine Giri diye bir kitab var. Ostorogotlarla vs. Vambery do rudan do ruya casustu zaten. Rusya'dan gelen Türkler. Sadece y km lard r". Fakat bu medeniyeti bir türlü nakledememi lerdir. Leon Cahun Yahudidir. Kuramazlar da. Dü ünce kabiliyetleri yoktur bunlar n.
Ziya Göka1p budala bir adamd tam manas yla. Tarih tasfiye etti Osmanl 'y . ttihad Terakki. kans z. Türk Yurdu etraf nda geli mi tir. Büyük milliyetçi. emellerine alet etti. cans z. Evvela Selanik'te pohpohlad lar. Cumhuriyet devrinde milliyetçili e san mak mecburiyetti. Burada yeni bir vatan bulmu lar. daha çok Türk motifi üzerinde durmu lard r. Hepsi ayn vaziyetteler. Ve Milliyetçi hareket Türk Yurdunda. hareket kabiliyeti olmayan bir milliyet. sen Peygambersin diye kasideler yazd . Türk Yurdu etraf nda halka1anm . Son derece ümmiydi. Milletvekiliydi. Osmanl 'n n y k l nda onun büyük rolü vard r. Prototipidir onlar n. A ao lu budala de ildi. Zaten "cihanda sulh. Yaln z dedi im gibi bu öyle bir milliyetçilik ki içi bo alm . Politikan n bütün büyüklerine. büyük söz sahibi olmak arzusuna kap lm lar. A ao lu Ahmet'i anlatmak bütün Rusya'dan gelen Türkleri anIatmak için kafidir.Allahs n. Mustafa Kemal'e sen -ha a. çünkü Rus terbiyesi görmü ler. Rusya'da yeti mi ler. milliyet nazariyecisi oldu. Bu itibarla Türkler slam medeniyetinde. Cahil bir adamd . Said-i Nursi'nin büyük bir ihtimalle bid'at erbab diye yad ettikleri aras na bunlar da girer. Ziya Gökalp ayran budalas yd . Talat'a. slam faktörü üzerinde de il.onlarla bir münasebetimiz kalmad . Fakat bu vatanda söz sahibi olmak. Mustafa Kemal'in çok sevdi i adamd ve bütün emellerine sadakatle hizmet etti. hissesi vard r. . Orada Türklük gururlar k r lm . Yusuf Akçura biliyorsunuz Tarih Kurumu'nun ba kan oldu Mustafa Kemal devrinde. Haris bir adamd . Yusuf Akçura. Binaenaleyh. aynca A ao lu Ahmet -garip bir milliyetçimiz-. Enver'e. parçaland ülke.
yurtta sulh" formülü ile ifadesini bulan bir sulhperverlik bahis mevzuu idi. mümkün oldu u kadar mü terek unsurlar bulup birle mek laz m. inançt r. bütün dünyada yaln z z. bütün külliyat n tarar. Bu itibarla ben ahsen bunlar n bugünkü cemiyette çok faydal olaca na da inanm yorum. Bu insanlann hepsi bizim. Dosta. Diyelim ki ilk kelime Adem. Adem kelimesi hangi ciltlerde. rasin ve metin hale getirmek bilhassa ayd nlar aras nda vazifemizdir. Fakat ay rmaktan. Yani elbette slamiyet'i tahkim etmek. Ne olursa olsun birle meye ihtiyac m z var. Yaln z z. Biri. dinamik olmas na zaten imkan yoktu. indeksIemeli. mutlak olarak teslim oldu umuz bir ça . A a yukar bütün büyük adamlar için . yaralay c olmaktan hazer ederim. Cihanda sulh. s cak bir tebessüme çok ihtiyac m z var. Ayr lmaya de il. Kavmi yapan dindir. Birincisi dindir tabiat yla. Bizim için bir dayan ma unsuru oldu u ölçüde kavmiyetimizi müdafaa edece iz. tahsir etmek. yurtta sulh olmas n da ne olsundu? O devrin fikir hareketleri karmakar kt r. birle meye ihtiyac m z var. kaybettirilen insanlar n mütearr z olmas na. mufassal bir lugatçesini yapmal . Herkesin dü man oldu u bir dünyada ya yoruz. hangi sayfalarda ve niçin geçer? Cilt 3. alfabetik olarak yazar. Herkes dü man. Ama kavim ikincidir. nanc n kaybeden. ay r c olmaktan. Said-i Nursi Hazretleri'nin bütün yaz lar n belli ba l klar etraf nda toplamal . Yani insanlar damgalayarak ay rmak de il. sayfa 500' de. kelimelerin alt n çizer.
n allah hata etmi imdir. Türkköri kelimesi Türk perestliktir. okumay ve anlamay kolayla t r r. Türk perestlik diyor. Dil Best-i Mevlana's çok güzeldir. yokolu tarihi 1826'd r. Ben hiç kimsenin münaka a edemeyece i eyleri ele tirdim. Bu ordu nas l kurulacak? Bu orduyu kurmak için Bat ' dan hocalar getiriyoruz. Herkesin kitab n n indeksi vard r. Türkiyat da. Baz eyler var ki münaka a edilemez. Herkes k zd . Mülhid de ildir. z nd k de ildir. Faraza Said-i Nursi Hürriyet hakk nda. Tasavvur . Ben Ziya Gökalp'in baz yazd klar n ele tirdim. Buyrun can m hata etmi olabilirim. tabii herkesin bir parça sübjektif taraflar vard r. Türkiyat. Madrabazl k yapm t r. Etüd yapmak isteyince onu da kolayla t nr. Devlet-i Aliyye'nin çökü tarihi. okumay çok kolayla t nr. Bu. Türkköri bu manaya hiç gelmez. Bütün söyledikleri yanl t r. Bunlar dünyada mevcut bütün lügatlarla ve vesikalarla ispat ettim. Hiçkimse a z n aç p cevap vermedi. Gazali'nin Gazeliyat' n ondan okudum. Niçin bunu yapt m anlatt m. Türkolojidir diyor.ayn eyi yapm lard r. nerelerde ne söylemi ? Ne kadar söylemi ? Bunun daha mufassal da olur. Bitirdim hikayeyi. Çok geni tecessüslü olan mustarip ve yaln z bir adamd . O biraz güç. Baz eyler var ki münaka a edilir. Yeniçeri topa tutulduktan sonra yeni bir ordu kurmak laz m. Çok faydal bir i olur. Abdulluh Cevdet'e gelince. Bir yerde çok faydaland m Abdullah Cevdet'ten.
Orduyu slah etmek için. vesairesi vard r. insan deli olur. Bat mektepleri aç l yor. Bizi anlamak niyetinde de il. hiçbir zaman anlayamad k Avrupa'y . mahvetmektir. Politika esnaf da geliyor. ordumuzu yeti tirmek için hoca istemek ne demektir? Yani bundan büyük felaket tasavvur edebilir misiniz? Ordunun techizat vard r. Anlamas na ihtiyaç yoktu çünkü. Avrupa da bizi anlamad . Onlar da bizi öyle. Avrupa bizi yemek istiyordu. nas l kesilir bu. Yabanc mektepler aç l yor. Tabii adam gelince bize hizmet etmek için gelmiyor. malzemesi vard r. Mü avirler getirtiliyor Bat 'dan ve Mühendishane-i Bahri. misyonerler de geliyor. Burada tabii biz ma lup olaca z. ona bakacak. mal rem . Mühendishane-i Bem aç l yor. "gel bizi yeti tir" diyoruz. Bal klar n. anlamak mecburiyetinde de de il. tarihte gazalar m z olan ve onu hidayete getirtmek için sel gibi kanlar ak tt m z bir dü mana el aç yoruz. As rlarca mücadele etti imiz. Yani bu adam n hikmet-i vücudu bizi yemektir. Halbuki biz dü man dost telakki ediyoruz. Kuca m z aç yoruz. De il mi ya? Keseriz. yeriz. Avc n n hayvan tetkik etti i gibi. Hiçbir zaman anlayamay z. Hayat n n yegane gayesi bizi yemek olan bir medeniyetten. Mekteb-i harbiye aç l yor. i adamlan da geliyor. Kesif bir taarruz ba l yor. Orduyla beraber müteahhitler de geliyor. Çünkü kar daki tilkidir.edin. bizi tetkik ediyor Avrupa. Bunlan da getirtmeye ba l yorlar Avrupa' dan. Avrupa'yla kayna yoruz. Yiyece imiz hayvan anlamaya mecbur de iliz. koyunlar n hissiyat n merak etmeyiz.
kald nrsak Osmanl toz y H.: Okuyanlar kendi adamlar d r. Bunun d nda Türkiye'de Bat dilini bilen adam yoktur. nas l y kaca n biliyor. Viyana'ya giden ordu de ildir elbette.M. Çok iyi biliyor ki. Medeniyet bir bütündür. Bat 'da. Orada "En büyük dü man m z slamiyettir. malat hatas d r. Bat dilini yaln z kendi adamlar bilir. Hilafeti y kt ktan sonra dava kazan lm t r. aç kça söylüyorlar.dünyam za sokuyoruz. ngiliz müstemlekat naz r Gladston Kur'an' kald rmal y z diyormu . lk çürüyen ve ilk yok edilen bu ordu. hilafeti d ardan y kmak mümkün de ildir. Fakat bu okuyanlar kendi dillerini biliyorlar. Yani Bat dilini bilip Bat 'dan . çöküyor: Fakat çökü orduda ba lam t r. Bat dilini bilen adam n dürüst ve namuslu olmas na imkan yoktur. çeriden kendi adamlar na y kt r yor. Tek dü man hilafet müessesidir. Avrupa bizi nereden y kaca n .M. Robert Kolej'den ç km adamlar bilir.: Bu dü ünceleri beyan eden kay tlar var.: Bediüzzaman Hazretleri'nin ifade etti i bir ey var. Haluk mamo lu: Bu beyanlar n ifade eden kaynaklar var m ? C. Kendi içinden adamlar bulmak. C. bina çökecektir. . temelleri ortadan kalk nca. lk bat l la an müessese ordudur. Mesela misyonerlerin yazd kitaplar var. yol bu. emellerimizi onlara tahakkuk ettirmek. tesadüfen bilir. slamiyeti n haline gelir" diyorlar. Osmanl 'ya ihanet etmek için d andan kuvvet kullanmak mümkün de ildir.
hikaye bu.kopmak akla hayret verecek bir i tir. Bu Tanzimattan beri böyle. Komünizm. Tecrit edemeyiz. Menfaatlar na ayk r d r. ne yaps n? Deli midir adam? Pek az deli ç km t r binaenaleyh. Arka oluyor. Tatbikatla toplumun bütün ruh dünyas na kök salar. . imdi. Sadrazaml a kadar ç kacak adam. komünizmde de vard r. Bilmiyoruz ne oldu unu. geri bir toplumda gerçekle ti komünizm.: Tilki medeniyetini (bizi yutmak isteyen medeniyet) komünizm de kendi bünyesinde kurmu mudur acaba? C. deoloji kitapta durdu u gibi durmaz. yükseliyorsun. Yani rastgele adam. sokaktaki adam Frans zca ö renince sadrazam oluyor. Binaenaleyh. Bilince de o kavimden olur.M. Çünkü Bat dilini bilince bütün mevkiler size aç kt r. Dü man olmak için sebep yok. . Bu itibarla kapitalizmde olan kepazelikler. isterseniz sosyalizm diyelim. Rusya' da nüfusun yüzde 80'i köylü idi ve köylünün içinde okuma yazma bilen yoktu. Bir kavme benzemek dilini bilmek demektir.: Efendim. ne diye Bat 'yla muharebe etsin. ister istemez bu toplumun iç dünyas komünizmin ekillenmesinde müessir olacakt . hakikatte ideolojiler insana göre ekillenir. O kavim de sana yard m ediyor. okuma yazma bilmeyen bir toplumda. mkan yok çünkü. imdi. mücadele etsin? Sebep yok. Niçin. Çünkü komünizm yoktur henüz. H.
Teorik olarak ve pratik olarak yoktur. ondan sonra komünizm merhalesi gelir. Komünist de ildir Rusya. bir doktrindir sosyalizm. sosyalizm.: Rüyadaki hitabede geçen be menfi esas Makyavelist prensipler mi dir? C. yontulmam oldu undan. H. Bu palavradan ibaret. yeni kurulmu tur. Komünizme geçmesi için devletin ortadan kalkmas laz m. kisi de Avrupa menbal d r. Buna Rusya bir Rus misti i getirmi tir. Devlet yoktur komünizmde. Nas l bir cemiyet olaca n bilemeyiz komünist cemiyetin.: Rüyadaki hitabe son derece mühim bir hitabedir. Yani kâfi derecede medeni de ildir. Rusya sosyalizmi tatbik etmek suretiyle günün birinde komünizme geçmek iddia ve arzusundad r. Komünizm merhalesi hiçbir yerde tatbik edilmemi tir. ne kadar hain. ne kadar namussuz. Rus insan cahil oldu undan. Biz komünist diyoruz. O s ralarda sosyalizm emekleme ça ndad r. ne kadar insanl k d . bugün tatbik edilen ekliyle Rusya'da. . Devlet ortadan kalkar. Sair kendinde bütün doktrinlerin hatalar n ta r sosyalizm. Aç ktan aç a sempati ile bak yor memlekete. Bu rüya kar s nda Bediüzzaman Hazretleri'nin dü ünceleri var.Komünizm diye bir ey yoktur dünyada. Fakat doktrin olarak.M. Ve bir rüya olarak caziptir. Elbette. Yani kapitalizm as rlardan beri imtihandan geçmi . Devlet oldukça komünizm olamaz. Yani gayr-i ilmi ve gayr-i ciddidir. tabiata ve Allah'a daha yak nd r. kapitalizmin bütün kepazeliklerine vâristir Yani bunlar ay rmak mümkün de ildir. Sosyalist olmak iddias ndad r.
insana dü man yapan bir hareket de ildir. istikbal var. Bu hazret milletleraras bir mücadeleyi de il s n flararas . komünizm de budur. Kapitalizm Asya'y yemektedir ve Asya'y yok etmektedir. C. Hakikatte Marx' n kominizm dedi i ey de Bediüzzaman n 5. esir Asya'y . neticesine var yor. Sosyalizme nazar. her türlü bask dan. tasvir etti iniz gibi bir dünya dü ünülmüyor. Malikiyet demek. bir kitaplarda.: imdi efendim. Bugünkü ekliyle . slamiyet'in bu harekete ba olmas . kafadaki istikbal var. Safa Mürsel: Fakat Marksizmde. mazlum Asya'y yine slamiyet'in rehberli inde fakat sosyalist bir temayülle idare etmesi arzuya ayand r. bir de ya anan realitenin getirece i tahmin edilen. Kapitalizme yüzde yüz has md r. Hiçbir bask olmamas d r. bütün insanlar n mülk sahibi olmas demektir. dost yapan bir harekettir. son derece. ezenle ezilenin mücadelesini remizle tirir. Bu arada yeni bir dünya uyan yor.müsamaha ve efkatle bakmaktad r. Yeni bir ink lap olmu tur. Bu hareket insan . De erlendirilmedi o hitabe. günahlar ndan s y rmas ve Asya'y .M.bir dü ünce oldu unu ispat etmi tir. hareket olmu tur. Marksizm de. her tür lü istibdattan kurtulmak demektir. devriyle uyu maktad r. Asya için bir felakettir. istedi i gibi ya amas . Herkesin mülk sahibi olmas . Ve hürriyet demek her türlü zulümden. Bu hitabe son derece dikkate lay kt r.
o kadar yiyeceksiniz. ahenkli bir cemiyete götürece i söylenemez. devlet s n fl bir cemiyette hakim s n f n emellerini destekleyen ve ezilen s n flara nefes ald rmayan bir makinedir. Has bir dü ünce adam n n da böyle bir netice tasavvur etmesi dü ünülemez. emel bu. çünkü devlet bir esaret müessesesidir. Fakat daha ilerdeki merhalede herkes . kavgas z bir cemiyete. Ne yap yorsan z. Halbuki istihsal o ekilde düzenlenecek. Bir rüyad r sosyalizm ve böyle dü ünülüyor. esarete. Program. Devlet. Bu makine ortadan kalkacakt r. Herkes ehliyetine göre yiyecek. çat maya. "Her ey herkesindir" ne demek? imdi u formül dü ünülüyor. Ama rüya bu de il. Tatbikat nereye götürür? Belli. hürriyetsizli e götürüyor. herkesindir. Fakat Marx' n söyledi i bu 5. o ekilde artacak ki devlete ihtiyaç kalmayacak herkes fail-i muhtar olacak. Fail-i muhtar oldu u devirde yeniden hürriyet dünyas na geçilecektir.sosyalizmin insanlar hürriyete. Bu iktidar. saadete. Mal mülkü olan s n f n iktidar d r. alt ndakileri ezer. emel bu de il. Hiçbir zaman hiçbir hakka ve hürriyete sahip olamazlar. ne kadar üretiyorsan z. imdi fail-i muhtar de ildir. Daima hakim s n f n yan . merhale u ekilde tarif edilir: Esaret tünelinden hürriyet dünyas na ç k . Bu makine ortadan kalk nca hürriyetsizlik kalmayacakt r. Kâ t üzerindeki emel bu de il. Sosyalizmin ilk merhalesinde ölçü herkese ehliyetine göredir. ne kadar çal yorsan z. sahip olanlar n devletidir. Peki ehliyetin ölçüsü nedir? Ehliyetin ölçüsü el sanat d r. daima bir bask alt ndad r. Komünist merhalede her ey.
u kadar bak r.: Bediüzzaman'la. u kadar eker. u kadar çinko. akl n emrine girince kimse kimseyi istismar etmeyecek. Hiçbir al n teri bo a harcanmad kça. Ne zaman gerçekle ece ini. Marx' ayn eyleri isteyen kimseler olarak . Fakat sosyalizmin ümidi. Bu ekilde istihsal vas talan zaten bütün cemiyetin oldu una göre herkes her eye sahiptir ve herkes ihtiyac na göre mü terek has ladan faydalanacakt r. Anar izmin de bu. Irmaktan herkes tenekesini doldurur. düzene sokulunca.000 ki ilik bir memleket. Her insan 5 saat çal acak. arzusu bu. Mesela burada 3 ki iyiz. Liberalizm bunu gerçekle tiremedi ve gerçekle tiremez de. Bu 100. Üretim planlan nca. yap lan istihsal tabii olarak Kad köy ahalisinin istedi i gibi ya amas na kâfi gelir. Her insan istedi i kadar yiyecek. kudretine göre üretecek ve her insan ihtiyac na göre yiyecek.000 ki inin ya amas için ne laz m? u kadar bu day. Esasen bütün doktrinlerin gayesi de bu bir yerde. Anar izm de ayn eyi söylüyor. Mesela Kad köy 100. imdi üretimin gayet bolla t n dü ünün. nas l gerçekle ece ini kimse bilmiyor.M. rmak kadar boIdur. u kadar arpa. içece i suyu al r.ehliyetine göre üretecek. ideal sitede. Bunlar tabiat yla evlad m birer rüya. S. stihsal bir rmak gibi. Diyelim ki istihsal yiyece imizden fazlaysa kimsenin tutup daha fazla zahire iddihar etmesine ihtiyaç yoktur. u kadar demir. Bunun için suyu kurutmas na ve küplere doldurmas na lüzum yoktur.
bir insan n birçok insan . Ama bugün o s n f yava yava tasfiye edilmekte.M. Ve bu köprü de proletarya diktatoryas d r.mütalaa etmek mümkün mü? C. gerek spanya'da. iktidan ele geçirmi tir. Proletarya diktatoryas na ihtiyaç yoktur prensibi yerle mi tir. Diyor ki. yava yava iddetini kaybetmekte ve gerek talya'da. Nas l bütün insanl k istihsal vas talar na sahip olur? Bir insan n bir insan .cerrahiyedir. Geni nüfuzu ve kudreti olan bir s n ft . bugün bunun yanl oldu u bütün sosyalistler taraf ndan kabul edilmi tir. Proletarya diktatoryas . Proletarya diktatoryas bir gaye de ildir Marx'ta. Avrupa'n n sosyalist ülkelerinde proletarya diktatoryas kalkm t r. gerek Fransa'da. Ba ka çaresi olmad için bunu söylemi tir. Marx' n sadece zaman n icab olarak kulland proleterya diktatoryas luzümsuz bir gevezelikten ibarettir . Hastal tedavi etmek için kullan lan bir b çakt r. Proleter diktatörlü ünün as l sebebi u: Burjuvazi. Bu iddet. Marx' n bütün eserlerinde bir defa geçer proletarya diktatörlü ü.: Proletarya diktatörlü ü zaruri bir merhaledir. çal anlar n haklar n n istirdad için mutlaka bir iddete ihtiyaç vard r. Burjuvazi bütün imkanlara sahiptir. burjuvazinin getirdi i anar izme son vermek ve müstakbel cemiyeti kurmak için zaruri bir ameliyat. Binaenaleyh geni halk tabakalar n n. dünyay sömürmesi nas l önlenebilir? Önlenmesi için iddete ihtiyaç vard r. istedi ini yapmaya ve istedi inden ba ka bir ey yap lmamas na kadirdir. bir insan n belki bütün insanlar n. geçilecek bir köprüdür mecburi olarak. Marx' n ya ad dünyada bu juvazi y rt c bir kuvvetti.
Ba kas na ba l olmamakt r. kimsenin kimseye tahakküm etme imkan kalmayan bir ülkede elbetteki herkes hür olacakt r. "Cümlenin maksad bir amma rivayet muhtelif" gibi.M. Elbette kullan lan kelimeler ayr . proleterya diktatoryas n . S. Hürriyet ifahi bir kelimeden ibaret de ildir. nsan akl na güvendi i . Yapabilmek de iktisadi kalk nmadan sonra olur. Ben size ba l ysam. Bediüzzamanla tel'ifte. Fakat netice itibariyle ikisinin de istedi i. bu devirde böyledir.bugün. kendini insan olarak idrak etmesi ve bunu yaparken de hiçbir bask ya maruz kalmamas d r hürriyet. Marksistler bile kabul etmiyorlar. nas l davranaca z? C.M. kendi kafas na ba l olmakt r. Marx ise do rudan do ruya insaniyete dayanarak söylüyor. Yapmak de il yapabilmektir. elbette dayand klar temeller de ayr . Kendi eme ine. Hürriyet. O devirde öyleydi. bütün imkanlar yla ya amas . farkl de il. toplumun menfaatlar çerçevesi içinde.: Serbestlik anlay u: Hatt zat nda.: Serbestlik anlay nda. insan n bütün melekelerini geli tirmesi. Kimse kabul etmiyor. ben nas l hür olabilirim? Liberal kapitalist cemiyette insanlar n hür olmas n n imkan yoktur. siz ekme imi veriyorsan z. De i mi bir hükümdür diyorlar. Hürriyet yaln z nazari de ildir. ayn zamanda iktisadi bir kendi kendini gerçekle tirmedir. Tabii. Halbuki istihsal vas talar n n cemiyete mal oldu u bir ülkede istihsalin son derece geni ledi i. Bediüzzaman Hazretleri bunlan slamiyet'e dayanarak. Her istedi ini yapabilmektir. Diyorlar ki Marx bunu bir kere söylemi tir ve belli bir zamana münhas r söylemi tir.
K lar m ? K lmaz m ? gnacio De Loyola'n n gaye dedi i i'la-y Kelimetullahd r. vas talar . . çok daha derin kökleri var.M.: Burada bir eyi düzeltmek için araya girece im.: Bunlar n ikisinin ayn olmas na imkan ve ihtimal yok. Dikkatinizi çekiyorum. Bediüzzaman semavî naslara dayan yor. S. gerçekle tirmezse insan n kendisi yok olacak. kullan lan vas talar n farkl olaca n kabul edebilir miyiz? C. Machiavelli'nin zannediyorsunuz.M. neticeler kadar önemli tutmak icabetmez mi? C.: Bu neticeye giderken. Fakat netice itibariyle gaye çok yak nd r. Çünkü hareket noktalan çok farkl . Vas talar elbette birbirinden çok farkl d r. Çok daha sa lam.için bunlar söylüyor. Bir söz vard r: "Vas talar gayeyi me ru k lar". Machiavelli ile alakas yoktur bu sözün. çok yak nd r. nsan akl bunlar gerçekle tirecek. Ama gerçekle tirilmesini istedi i ve dü ündü ü hürriyetlerle.M. Marx' n gerçekle tirilmesini istedi i ve dü ündü ü hürriyetler aras nda bir fark yoktur.M. Vas talar gayeyi me ru k lar. Çok mühim benim için bu. S. Bunu yanl biliyorsunuz hepiniz. Bu sözü Cizvit mezhebini kuran gnacio De Loyola söylemi tir.: Arada farkl l kabul bak m ndan.
: Evet. Fakat. dinidir. Ben de öyle dü ünüyorum.: Yani gerçekle tirilmesi istenen neticeleri tahsil etmeye müsait olmayabilir. Binaenaleyh bunu da biz soysuzla t rm . Burada gnacio De Loyola'n n "gaye vas talar me ru k lar" hikayesine gelip dayan yoruz. kilisenin ya amas . bu neticeye uygun olarak ayn derecede nezih olmayabilir vas talar. Mesela yine Hazret-i Muhammed'e atfedilen "el harbu hud'atün" sözü. Gaye cihan umuldür.M. Hakl d r. O zaman ne yapaca z? S.H ristiyan dininin birli i ve H ristiyan kilisesinin ya amas bahis mevzuudur. C. ilahi nizam n kurulmas için vas talar me rudur diyor. yani ona göre bütün insanl a saadet getirecek olan bir inanç sisteminin ya amas için vas talar me rudur diyor. 'lâ-y Kelimetullah için hud'a bile caizdir diyor. Bilhassa insanl k bahis mevzuu olunca. Elbette büyük bir davaya. imana dayan r. H ristiyan dininin. Halbuki bunu matbuatta falan n iktidara geçmesi için vas talar me rudur diye yaz yorlar. Böyle bir ey yok. Vas talar her zaman arzumuza uygun olmayabilir. Hud'a ay p bir ey de il mi? Ama "el harbu hud'amn" diyor. Elbette dü ünülecek vas talar. temiz yollardan gidilir. imdi bir yerde u var. temiz bir davaya. Elbette vas talar da dü ünülecek. Bir sual daha var.M. Ne kadar kullan l r bu vas talar? stisnai olarak bir defaya . bozuk hale getirmi iz.
Osmanl vard r. Vas ta bir köprü iken. vas talar ön plana geçiyor. Kemal Tahir için hapishane iyi bir laboratuard r. gaye haline geliyor. . Çe itli ülkelerden gelen. iç dünyas na. O halde. Bazen vas talar. harpte. Bu itibarla romanlar psikolojiktir. gidilmesi gereken bir yer olarak telakki edilmeye ba lan yor ve bütün felaket ba l yor o zaman.: Peyami'nin üstünlü ü nerden geliyor? C. Kulland n.: Peyami'nin üstünlü ü sadece üslubudur. Türk insan n n istidatlan vard r. Kemal Tahir'de Anadolu vard r. Peyami'de yaln z bir kesiti vard r. iç bunal mlanna çevrilmi tir. Gaye insanl n saadetidir. stanbul'un belli bir muhiti vard r. kan dökmek de. Yani en büyük tehlike udur.M. iç istidatlar na. Peyami teknik olarak usta bir . Tahlil sahas çok geni tir Kemal Tahir'in. Kemal Tahir'de sosyal hayat vard r. Peyami'de yoktur. Tarih vard r. Peyami Safa'da yaln z stanbul vard r. çe itli istidatlar olan insanlarla daha yak ndan tan t . Daha do rusu ferdin içine.mahsus. bunu kaç defa kullanacaks n? Bu kullan lmaya ba lad ktan sonra insan iradesini kaybediyor. iddet de kullan labilir. Kendi ya am n anlat r. Belki Rusya'n n en büyük felaketi budur. H. zulüm de. çe itli meseleleri olan.
smail Safa. do rudan do ruya tarihimizin son derece mühim hadiselerine e ilmi . kurtulu sava na.yazard r. Dü ünce ufkunu Ziya Gökalp çizmi tir. Peyami'nin romanlar bir odada geçer. Peyami. Bat l la may ç plakl etinde ya am ve a a yla. devrinde. hasta bir adamd r. yap lan rezilIi i. Osmanl 'n n kurulu undan itibaren meseleleri kovalam . Me rutiyet ayd n d r. Mukayese edilirse Peyami belli bir yerin adam d r. Ziya Gökalp'in d na bir ad m atmam t r. O da Opperman' n taklitçisidir hatt zat nda. Mesela bir ink lab n ba lar na. Mesela bir Serbest F rka rezaletine. II. bütün rezilIikleri görmü tür. alan çok dard r. Yani roman n s n rlar n . Kemal Tahir. men e olarak smail Safa'n n o ludur. yukan ilk defa olarak Türkiye'de nas l bir oyuna geldi imizi. Hapishaneyi. ac lanyla. Kemal Tahir'e göre. bütün kepazelikleri. ikinci. Bir st rapt r. ve bu bir tarafa b rak l rsa o da . Kemal Tahir'in romanlar bütün Türkiye'de geçer. Belli bir kurulu düzenin müdafiidir. nas l bir açmaza girdi imizi söylemi tir. Peyami. bir çiledir. Türk roman n n s n rlann geni letmi tir. üçüncü derecede bir airdir. bir mahallede geçer. Kurt Kanunu'nda girmi tir. Peyami esasen. teknik olarak. bir ç rp n t r.
"Boerler bir ngiliz subay grubunu pusuya dü ürup öldürdüler" diye cevapl yor birisi. Bunun için Abdülhamid Han' daima tel'in eder. Bir alay korsan. Abdülhamid Han sürgün etmezse ölmeyecekmi gibi. Hadiseyi anlatt m m bilmiyorum? ngilizler. "Ne oldu" diyor Spencer. "Boerleri yendiniz.ngiliz filozofu. Boerleri tahrip ediyorlar. ngilterelilerin çok sevdi i ve sayd bir adamd r. Gerçek bir budalayd smail Safa. Herbert Spencer . istila ediyorlar. gittiler. Bu arada smail Safa o zamanki arkada lar yla ngiliz Sefaretine gidiyor. müthi cam s k l yor Spencer' n. ngiliz sefaretinde. ngiliz gazetelerinde yay mlam yor bu ve tabiat yla Abdülhamid Han . kendi ülkelerini müdafaaya m gittiler? 'la-y Kelimetullah için mi çarp yorlar. Boer sava lan son derece mühim insanl k tarihinde.hastayd . Boerler aras nda ne i i vard . kraliçenin ni an n böyle zalim. "Çok iyi olmu " diyor Spencer. Spencer. Kulüpte otururken subaylar geliyorlar. gayet iyi olmu . Mukayese olsun diye söylüyorum. geberdiler. Peyami'nin hayat nda bir facia vard r. O s rada Boer muharebesi oluyor. Hayat n zehirlemi bu hadise. babas n n Sivas'ta ölmesi. "Allah zaferinizi müzdad eylesin"." Boer sava na girdikten sonra. müteessirler. Osmanl 'ya da dü mand r. hayat ndan memnun ya amaktad r ve Kraliçenin ni amna mazhard r. " ngilizlerin. Kendi mukaddeslerini. Boerler masum ve mazlum bir kavimdir. Abdülhamid Han ile beraber. tahrip ettiniz mel'unlar " diyor. ngiliz sömürgecili inin müdafaas n yap yor.Londra'da müreffeh. memnun de il. böyle namussuz bir hükümetin ni an n ben istemem diye reddetmi tir.
inanmas n. Lükse dü kündü. Basit bir adamd r smail Safa. birçok eyleri yapmayabilirdi. kazanan bir adam da de ildi. Büyük ac lar çekti. hepsi vali oldu. Peyami'yi çok severim ve ac r m. Ben. beynini satarak ya amak mecburiyetinde idi. Hastayd evvela. adamlar n hepsi milletvekili oldu. Fakat bunlar n hiçbirini tatmin edecek imkana sahip de ildi. o s rada belli bir zümre taraf ndan desteklenen fikirlerin destekleyicisi oldu. Sanki bütün tarih.bundan müthi rahats z oluyor. O devirde ya ayanlar aras nda en zekisi idi. Büyük i tihâlâr vard . Peyami'nin ruhunda bu. Yapt . hepsi elçi oldu. Adeta bir kalem e k yas idi. H. Dünya nimetlerine dü kündü. silinmeyen akisler b rakm t r. Kendini bo a harcad ve harcamak mecburiyetinde idi. mzal . Birçok eyleri . Tutup. Peyami büyük bir zeka idi. smail Safa'n n ak betiyle me gul. her entelektüel gibi. H rç n bir adamd . nans n. Bunlar n içinde smail Safa en ahmaklar d r ve en cahilleridir. hepsini de.: Ayn eyleri Kemal Tahir için de söylemi tiniz. Peyami'nin aile facias yla me gul. Mütemadiyen çal mak. namütenai yaz yazd . . Peyami kalemiyle hayat n ya amak mecburiyetinde kald . mukayese edilemeyecek kadar de ersiz. imzas z. Paray veren Peyami'yi kullanabilirdi. Kendisinden çok de ersiz. Birçok eyleri görebilirdi. Osmanl hakk ndaki hükmü daima smail Safa'n n nefy hikayesiyle beraber gitmektedir.
yapmayabilirdi diye.
C.M.: Kemal Tahir 1910 do umludur. Kemal Tahir o neslin bütün vehimlerini ta yordu kendinde. 1936'da genç bir adamd . Dergi ç kard lar, mahkum oldu. Onüç sene yatt içerde. Gençli inin en güzel y llar n hapishanede geçirdi. Çorum Hapishanesi'nde, Malatya Hapishanesi'nde. Hapishaneden hapishaneye dola t . Fakat kuvvetli bir iradesi vard . Yenilmedi ve y k lmad , çal t .
1953'te hapisten ç kt
nda çok güç durumdayd . Onüç sene hapishanede
yatm bir adam n, hapishaneden ç kt ktan sonra polis nezareti alt nda kalmas mukadderdi. Eski arkada lan terk ettiler. bulma imkan yoktu.
Zaten hapishaneye ginneden önce de avukat katipli i yap yordu. Galatasaray' bitirememi ti, tahsili yoktu. Bir ara ye' se dü tü ve Mayk Hammer tercümeleriyle ya ad . Bu taraf üzerinde durulmad Kemal Tahir'in. Halbuki durulmaya lay k bir taraft r. Senelerce Mayk Hammer tercümeleri yapt . Hayata küskündü, kafay çekiyordu boyuna. Fakat teslim olmad ve yolunu buldu. Tabii birçok tavizler vennek zorunda kald cemiyete. Mecburdu vermeye. Uydurma dilin çok aleyhinde oldu u halde. T.D.K.'den ödül ald . Yunus Nadi'den ödül ald . Bunlar bir adam için çok kirleticidir. Çirkin eylerdir. Kemal Tahir'e katiyyen yak maz. Fakat mecburdu. E er ödül almasayd , öteki romanlann bast rmak imkan da bulamazd . Yani Kemal Tahir bu alçal , merdiven yapt ister istemez. Ba ka hiç çaresi yoktu. Hakikatte Kemalistler taraf ndan kabul edildi. Kabul ettirmek için de
kendini baz eyler yapmak istedi. Ba ka çaresi yoktu. Ne memur olabilirdi ne mal mülkü vard ; nas l ya ayacakt ? Ve bunlar en az yapt hatt zat nda. Asgarisini yapt .
Bir ayd n n namusunu muhafaza etmesi son derece güçtür. Bir yerde en güç ey ayd n n namuslu olarak ya amas ve ölmesidir. Adeta mümkün de ildir.
H. .: çtimaî s n f ne demektir? çtimaî s n f n adam olmayan ahsiyetler yok mudur? slam toplumu bünyesinde de içtimaî s n f olabilir mi?
C.M.: slamî toplumun sinesinde içtimaî s n f olmaz. çtimaî s n flann kurulmas na engeldir slamiyet. Zekat müessesi, istirdat müessesesi, müsadere müessesesi büyük sevretlerin do mas n , büyümesini önlemi tir. Fakat art k slamiyet'in hakim oldu u bir durumda ya am yoruz. Bu itibarla bugünkü cemiyette de, Avrupa'da oldu u gibi içtimaî s n flar te ekkül etmi tir. Avrupa'da oldu u kadar uurlu ve kesin çizgileriyle birbirinden ayn m s n flar olmasalar da, vard r.
çtimaî s n f kelimesi tabiat yla çok müphem ve Bat ' dan getirilmi bir mefhum. Bizde içtima s n flar yoktu ama içtima zümreler ve tabakalar mevcuttu. Bilhassa 23'ten sonra.
H. .: çtima tabakayla, içtima s n f ne demektir?
C.M.: çtima tabaka zarurettir.
bölümünden do ar, bir bürokrasi vard r.
Mesela, bir memurlar zümresi vard r, bir i hayat ile u ra an bir zümre vard r. Serbest meslek sahipleri vard r. Geni halk tabakalan, köylüler vard r. Bunlar n hepsi birer tabakad r.
H. .: Lonca te kilatlan içtima tabakalara misal olabilir mi?
C.M.: Olabilir tabii. Evet, tabalar seyyaldir, kat hududlan yoktur. Belli leri görmek için belli insanlar n biraraya gelmesi, servet durumlar birbirine yak n insanlar n biraraya gelmesi, ya ay durumlar birbirine yak n insanlar n biraraya gelmesi, içtimaî tabakalar te kil eder. Tabakalar vard bizde de. Bir kere ehir burjuvazisi vard . Bunlar n hepsi yak t rma kelimelerdir. Evvela bunu kabul ediyorum da, ifade kolayl için kullan yorum. Mesela, Peyamii; hayat boyunca, zengin tabakan n ve iktidann emrinde oldu. Hiçbir zaman halkla me gul olmad ve hiçbir zaman halk kendini alakadar etmedi. Daima Halk Partisi'nin içinde ya ad ve daima Halk Partisi'nin menfaatlar na uygun bir platformda kald .
Bir de geni halk tabakalann , yani çal anlan, ezilenleri, st rap çekenleri, çilesi olanlan dü ünmek vard . Kemal Tahir böyleydi. Geni manada halk n yan ndayd . dare edenlerden çok idare edilenlerin yan ndayd . Bürokrasiden çok, çal anlann yan ndayd .
Kemal Tahir hiç bir içtima kavgada yer almad . Yani ne mümindir, ne sosyalisttir, ne fa isttir. Rengi hürriyette olmad . Kendi içine gömülü, kendi mahpesinde, kendine ark lar söyleyen insan olarak kald .
H. .: Siz kendinizi nereye yerle tiriyorsunuz?
C.M.: Evvela bu suale kaçamak bir cevap verece im, sonra meseleyi rgalayaca m. 1848'de, Fransa'da içtimaî s n flar çoktan te ekkül etmi tir. Ve ihtilal olmu tur. 1848 ihtilali, demokrasi hayat nda mühim bir merhaledir. Bizimkilerin sosyal devlet dedikleri bir devlet te ekkül eder. 1789'a nazaran çok daha ileri bir merhaledir 1848. 1848' de imdiki ifadeyle sosyal demokratlar iktidard r, a a yukar . Birçok hizipler var. O s rada
Lamartine de hariciye vekilidir. La Martine'e sorarlar "siz sa da m s n z, solda m s n z?" "Ben tavanday m" der. Ben de tavanday m imdilik. Fakat tavanda olunmaz evlad m. Bu yanl bir ey tabiat yla.
H. .: Bu kaçamak olan cevab n zd .
C.M.: Evet. Ben gençli imi içtimaî s n flar n kal pla mad
bir devirde
ya ad m. Bugün benim için Türk insan bir bütündür. Hangi siyas mezhebe mensup olursa olsun, hepsini çocu um, karde im telakki ederim. Aldananlar, gaflet içinde olanlar, hakikat arayanlar kim olursa olsun benim dostlu uma güvenebilirler. Ben hakikat arayan adam m. Hakikat mücerret midir? Yani
Do ru yolda olan te vik eder. herkes için faydal d rlar.: Bediüzzaman Hazretleri'nin öyle bir sözü var. Hiçbir eye ihtiyac m yok. Hiçbir namuslu adam Nemrud'un ve Firavun'un yan nda olamaz. Bu itibarla do rular n s n f nda ve do ruluk için çal yorum." Böyle bir ey. bu hakikatlar yaymaya çal an bir adam m.: Elbette halk n yan nda olunulmal . sömürülenler diye gruplan p bu gruplarda yer almam z gerekir mi? . Türkiye'deki bütün tabakalann üzerinde birle meleri gereken hakikatlar vard r. . H. Tek kelimeyle Müslüman olmak istiyorum. "Fikren ve me reben havas tabakas ndan. dünya üzerinde. E er bu hakikatlar.M. u ya da bu s n ftan de il de bir slam hangi s n ftansa o s n ftan olmak istiyorum. sömürenler. H. hiçbir ihtiras m yok.s n flar n d nda bir hakikat var m d r? S n flar n d nda hakikat vard r. Ya ay tarz e er s n flar n tayininde bir mikyas olabilirse. Bütün s n flar için hakikat olan eyler vard r. belli bir emekli maa m var. . Kanaatkar bir adam m. Gafili uyand r r. destek olur.: ahsiyetli adam olabilmek için. bütün Türk ve slam dünyas n ilgilendiren hakikatlarsa. kitaplar mdan ba ka hiçbir eyim yok. Ben bu hakikatlan arayan. Nemrudlar n yan nda olunmaz. Elbette Firavunlar n. C. ya ay olarak avam.
hayat n dü ünceye. Adeta ben mezarlardan seslenirim. Ben herkese hitab ederim. Cenab. onun yan nday m. kim zulüm çekiyorsa. ezilenlerden tarafay m.nat kt r ve e ref-i mahlukatt r. : Bat ve slam medeniyetleri hayata ne vermi lerdir? Neticesi ne olmu tur? nsana nas l bakm lard r? C. kitaba. Yoksa.: Uzun kavgalardan. hiçbir dü üncem yok. H. Yaland r tarafs zl k ve bir yerde namussuzluktur. Fakat benim vazifem. hayvan.C. Bat 'da böyle bir ey . etmezler. kim mahrum edilmi se haklar ndan. Böyle olunca da. Yani en sa dan. kim gadre u ram sa. Be enirler. en sola kadar herkese hitab ederim ve herkesle dostlu um vard r. Do rudan tarafay m. ilme vakfetmi bir adam olarak hepsinin d nda kalmak.: slam'da insan mukaddestir. Hiçbir menfaatim. hiçbir ey tarafs z de ildir. uzun f rt nalardan sonra 60 ya na gelen bir adam. Sadece do ru bildi im eyleri söylerim ve söylemekle mükellef telakki ederim kendimi. kim hakl ysa. nsan. Bizatihi insan ve insan hayat mukaddestir. Hakk ndan mahrum edilenlerden tarafay m.Hakk' n halifesidir.M. Adeta haklar n n bir k sm n ona devretmi . bir parça. Zalimlerin yan nda de ilim hiçbir zaman. insan n insan öldürdü ü dünyada tarafs zl k ne demek? Mazlumlar n yan nday m elbette. tavanda yer alabilir.M. Tarafs z olmak bu demektir asl nda. be enmezler. i tirak ederler. Nas l tarafs z olunabilir? Birbirinin bo az na sar lm bir dünyada.
Hayat kavgadan ibarettir. balinaya kadar bütün canl lara te mil eder. Bu itibarla insan hayat mukaddestir. Bat 'da. fert ferdi sömürür. Bunu çe itli doktrinler. slamiyet'te insan n imtiyazl bir yeri vard r. i tiyaklar yla. Bat 'da insan. fert kendi milletini sömürür. insan herhangi bir hayvan de ildir. tabakalar n taammümüdür. sonra toplum halindeki ferdin. Fert hayvand r: insiyaklar yla. te bu iklimde do mu tur kapitalizm. Sadece slamiyet gibi. ötekiler ölüp gider. nsana ait olan her ey mukaddestir. Bat ' da insan kendi ferdiyetine mahpustur. Halbuki. di er toplumlarla sava söz konusudur. bir haysiyeti yoktur. Fert. s n flar n taammümüdür. s n f kavgas d r. Bat tarihi bir sömürü tarihinden ibarettir. Evvela ferdin fertle sonra ferdin toplumla. En iyi intibak edenler ya arlar. Ayr ca bir izzeti. amipten file kadar. Bat ' da bir ümmet yoktur. Darwin "hayat kavgas " der. bir haleyle süslemi tir insan . insan için de caridir. Ve bu kavgay bütün hayvanlara. Yani Bat ' da ilim dedi imiz ey de desakralizasyon. Ama hep ayn d r. nsanlar n birbirine yard m d r. baz dinler. çe itli isimlerle yadederler. fert ba ka milletleri sömürür. Do u' da tarih. Ve kapitalizm.yok. Bat ' da tarih. Di er hayvanlar için cari olan kanunlar. cihan çap nda bir sömürü medeniyetidir. nsan da bunlar n içindedir ve insan da hayvand r. toplumu sömürür. Bat 'da ya aman n kanunu kavgad r. Ölüp gitmesi mesele de ildir. . nsan tabiat n bir parças d r. insan için kurttur. Bir hayvan olarak incelenmesi gerektir. Halesinden terit edilmelidir.
insana ait her eyi tebcil eder. seven. . bir toplulukla birdenbire temas ediyorlar ve yeniliyorlar. dünyay idare vas tas haline getiren. huda. feragatkârd r. ikiyüzlülü ü eref telakki eden. Yenilmeleri mukadder. Birisi için hile. Ac yan. Ve birdenbire tarih kar kar ya getiriyor bu iki medeniyeti. Vakurdur. Hiçbir ey mukaddes de ildir Bat insan için. insan için koruyucudur. Bat n n bize kar galebesi. melektir.insan kudsiyetinden tecrit etmekten ibarettir. Ötekisi insana hürmet eder. Bat 'da. Bu iki medeniyetten birisi madde dünyas nda tabiat yla büyük fetihler yap yor. imtiyazl bir mahluk olarak gören cemiyetle. Bütün tarih bu prensiplerden hareket edilerek in a edilebilir. adilik. insan e ref-i mahlukat telakki eden. bir kurt i tihas na sahip. ötekisi yapam yor. Silahlar ayr çünkü. Yani tilki medeniyetinin. rezillik tabiidir. Bütün iç ve d mücadeleleri bu mihvere dayan r. bir kurt kadar y rt c . Bütün felsefeleri bu mihver üzerinde kurulmu tur. Bat için muharebe bir kazanç vas tas d r. Bunda bütün mesele urada. arslan medeniyetine galebesidir. Bizim için insan. insana inanan. insan insan için kurttur. Bizim için muharebe bir i'la-y Kelimetullah'd r.
farika: ay rmaç hazer etmek: çekinmek lçtimai s n flar. bölünme tesanüd: dayan ma . ayr l k. Haluk mamo lu.* Bu söyle i 11 ubat 1977'de Rü dü Onduk taraf ndan kasete al nm t r. toplumsal s n flar Iddihar etmek: biriktirmek Istirdat: geri alma mufassal: ayr nt l mülhid: dinsiz mütearr z: sald rgan rasin: sa lam amil: kapsayan tahkim etmek: peki tirmek teali: yücelme. Cemal U ak. yükselme tebcil etmet: yüceltmek tecessüs: bilseme tefrika: ayr lma. Halil Aç kgöz'ün bulundu unu biliyoruz. Eski bir kay t oldu undan sorular n birço u duyulamam t r. Bu konu ma s ras nda Safa Mürsel.
vahdet: birlik .
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue reading from where you left off, or restart the preview.