Bu bir başka çizgiroman!
|(+)|
Joe Sacco’nun hazırladığı “Footnotes in Gaza” (Gazze’deki Dipnotlar), 50 yıl öncesinin Gazzesinin peşinde dün yapılmış bir koşunun, arayışın tecessümü: yazarın 2002-2004 yılları arasında Gazze’de, 1956’da Han Yunus ve Refah’ta gerçekleşmiş ve bugün resmî belgelerdeki birkaç dipnotun ötesinde hakkında ne bir yazı ne bir fikir bulunan iki katliamı araştırma mücadelesi, bu katliamları birinci elden yaşamış görgü tanıklarıyla yaptığı söyleşiler ve bu süre zarfında Gazze’de tecrübe ettikleri, Gazzelilerin onunla etkileşimini konu alıyor.
Unutulan katliamlar
Sacco, çizgi romana kendini de koymuş ve bir nevî Gazze’deki tüm deneyimlerini birinci elden aktarmış. İşte bu aktarım sırasında, arkadaşlarıyla konuşurken nasıl insanların önemli olayları hatırladıkları fakat her gün tekrarlanan rutin olayları, örneğin önceki gün ne yediklerini, hatırlamadıklarından dem vuruyor... konuştukları kişilerin olağanüstü bir durum olduğu için araştırdıkları katliama dair anılarını unutmadığını ilan ediyor. Fakat kendisinin de farklı yerlerde belirttiği gibi – yaşayanlar dışında, bu katliamları hatırlayan yok. Her yıl ayrı katliamlarla yaralanan bir halk, 1956’daki bir katliamı hatırlayamıyor – illâ hatırlayacaksa, henüz dün yaşananı hatırlıyor, acısı hâlâ taze olanı... dünyanın geri kalanı ise bugünkü katliamlara bile gözlerini kapamakla meşgulken, geçmişteki katliamları hatırlayacak değil. İşte Sacco, bu unutuluşu yok etmek için işe koyulmuş – onun iki ana motivasyonu var, birincisi de bu unutulmuşluğa karşı durmak; hatırlamak, hatırlatmak.
Nefret ve şiddet döngüsü
Peki ya ikinci motivasyon? Sacco’yu bu olayı araştırmaya motive eden şeylerden diğerini, Hamas’ın yakın tarihte önde gelen isimlerinden biri olmuş ve Han Yunus’taki katliamı henüz 9 yaşındayken birinci elden yaşamış, bu katliamda amcasını kaybetmiş Abdülaziz el-Rantisi’nin Sacco’yu da oldukça etkileyen şu sözleri en güzel şekilde anlatıyor: “Babamın kardeşi için döktüğü gözyaşlarını ve ağıtlarını hâlâ hatırlıyorum, bu (olay)dan sonra aylarca uyuyamadım...
Hiçbir zaman iyileşmeyecek bir yara bıraktı yüreğimde. Sana bir anı anlatıyorum ve neredeyse ağlayacağım. Bu tip bir hareket asla unutulamaz... Onlar kalplerimize nefret ektiler.” Nefret tohumlarının, çoğu zaman resmî raporlara dipnot olan bu belki kendisi “ufak çaplı” fakat etkileri “geniş çaplı” katliamlarla ekildiğinin farkına varan Sacco, yeni nefret tohumlarına karşı bir duruş olarak da açığa çıkarıyor bu “dipnot”ları. Sacco 1956’da ekilen tohumları ararken, yanı başında, her dakika yeni nefret ve şiddet tohumları ekiliyor; o da bunun farkında.
Nitekim Sacco’nun etrafındaki Filistinlilerin neredeyse hepsi onun niçin 1956’daki bu “unutulmuş” katliamlarla ilgilendiğini anlayamıyorlar – yanıbaşlarında insanlar ölürken, 1956’da ölenlerin farkı ne? Önemi ne? Onlarla ilgileneceğine yanında olan biten ilgilenmesini öğütlüyor, zaman zaman Sacco’ya bu yüzden oldukça kızıyorlar...
|(+)|
Peki, nedir bu dipnotlar?
1956 yılı Kasım ayında, Süveyş Kanalı Savaşı kapsamında İsrail’in Gazze’yi işgâl ettiği ve kontrolü altına aldığı zamanlar... Han Yunus kasabasına giren İsrailli askerler, silah tutma yaşında olan tüm erkekleri ev ev toplayıp, duvarların önüne kurşuna diziyor... yüzlerce masum sivil – BM rakamlarına göre 275 kişi: tek suçları Filistinli olmak ve belki bir gün direnebilecek potansiyele sahip olmak... Refah’ta gerçekleşen ise ölümlerle sarılı tam bir işkence: eli silah tutabilecek tüm erkekler bir okulda toplanıyor, okula gelişleri ve okulda zorla tutuldukları süre zarfında sürekli olarak fiziksel ve ruhsal işkence görüyor, bazıları sebepsiz yere tüm bu karmaşada öldürülüyor.
Siyah-beyaz ile gri
Çizgiromanın siyah-beyaz çizgileri, Sacco’nun her iki tarafta gördüğü siyah-beyazlığın yansıması sanki; işin ironik olduğu kadar trajik yanı ise, doğal olarak siyah-beyaz fikirlerin ve duyguların uçuştuğu bu yerde aslında her şeyin sayısız farklı tonlarıyla gri olduğu. Sacco’nun görüştüğü kadınlardan birinin sözlerinde vücut buluyor bu grilik: askerler evlerine gelip 15 yaşındaki yeğenine silah doğrultuyor fakat namluyu doğrultmuş olan asker yapamıyor, diğerlerinin vurması yönündeki ikazlarına, “henüz yaşı genç” diye karşı çıkıyor... bu askerler gittikten sonra bir başkası evin kapısına geliyor, dışarı çıkmamalarını, evde kalmalarını tembihliyor... işte bunu anlattıktan sonra kadının kurduğu belirli bir cümle her şeyi özetliyor:
|(+)|
“O an, (askeri kastederek) onun (da) bir insan olduğunu fark ettim!” İnsanlığın öldüğü bu yerde, ana sorun da insanlığını bastıran insanlar... Bu grilik salt İsrail-Filistin arasında da varlığını sürdürmüyor. Sacco’nun araştırmasını yaptığı Gazze, seçim öncesi Gazze; Hamas ile Fetih arasındaki iplerin gergin olduğu fakat henüz kopmamış sayılabileceği, İsrailli yerleşimcilerin hâlâ Gazze’de bulunduğu bir Gazze... Hamas ile Fetih arasındaki gerilimlerde de bu grilik görülebiliyor: yıllarca Fetih’te görev yapmış direnişçiler, hâlâ Fetih’li olmakla birlikte Fetih’in o dönem Hamaslı direnişçilere karşı gerçekleştirdiği eylemlere, tutuklamalara karşı çıkıyor, yer almıyor, bazen halkı arkalarına alıp hesap soruyor, Hamaslı direnişçilere destek çıkıyor. Halk ile direnişçiler arasında da aynı grilik gözlemleniyor: canlarından özge tuttukları direnişçilere, bazen evlerinin yakınından atış açtıklarında kızabiliyor halk – yarın İsrail gelir de “buradan ateş açıldı” diyerek evlerini yıkar korkusuyla.
Çizgilerin ötesine taşan gerçeklik
Sacco, kendi ağzından Gazze’deki tecrübelerini ve araştırmasını aktardığından belki de, bir çizgiromandan beklenmeyecek bir gerçekçiliği nakşetmiş eserine. Filistinlilerin hâli öyle gerçek, öyle yalın bir şekilde sunuluyor ki – hiçbir filtre, hiçbir sansür olmaksızın... gözyaşları da geçiyor çizgiromanda, üzerlerine kurşun yağdıktan sonra gülüştükleri trajikomik anlar da... Filistinlilerin dışında kendini de tüm yalınlığı ve çıplaklığı ile ortaya koyuyor Sacco: iç hezeyanlarını, konuştuğu yaşlı bir Filistinlinin olayları yanlış hatırlaması veyahut hatırlayamamasında duyduğu hayal kırıklığını, Filistinlilerin kurşunlara bombalara ne denli alışmış olduğunu her fark edişinde yaşadığı şaşkınlığı...
Fahri Filistinli bir Amerikalı
Kitabın sonlarına doğru geçen bir kısım, Filistin davası peşinde koşan her Filistin sevdalısının gözünü nemlendirecek bir şey: Rachel Corrie’nin katli... Sacco’nun çizgiromanını hazırlarken araştırma peşinde koştuğu günlerde bir buldozerin altında can veriyor... Corrie’nin ölümünün yarattığı etkiyi birinci elden gözlemleme imkânı veriyor, ek olarak bu ölümün her gün gerçekleşen ve bu sebeple dışarıdaki gözlemciler için neredeyse “sıradanlaşan” Filistinli ölümlerinden “farkını”; Sacco’nun da ima ettiği gibi bu “ses” getirecek bir ölüm, zira bir “Amerikalı”nın ölümü...
Okunması şart farklı bir eser
Çizgiroman kültürüyle içli dışlı olmayanların dahi okuması, fırsat vermesi gereken, önemli olduğu kadar farklı olan bir eser “Footnotes in Gaza”. Bir araştırma olarak da oldukça değerli bir eser zira Sacco katliamları yaşayan kişilerle görüşmelerinde ve bunları organize edişinde oldukça titiz, BM vb. diğer birçok taraf ve kurumun kaynaklarını da belirterek tabloyu olabildiğince doğru ve bütün şekilde sunmak için çabalamış; kitabın sonunda konu aldığı katliamlarla ilgili raporlar, belgeler ve bunların yanı sıra çizgiromanda Sacco’nun araştırması sırasında etrafta olan bitenlerle, özellikle de ev yıkımlarıyla, doğrudan ilgili olan kişilerle yapılmış röportajlar yer alıyor. Sacco’nun 2009’da yayımlanan “Footnotes in Gaza” kitabının yanı sıra, Bosna Savaşı’nı konu alan “Safe Area Goražde” (Güvenli Alan Gorajde) ve yine Filistin’e dair, İthaki Yayınları’ndan Türkçesi çevirisi de yayımlanmış olan ödüllü “Palestine” (Filistin) adlı iki ünlü çizgiromanı daha mevcut.
Kübra Özgüven çizginin ardından bildirdiGüncelleme Tarihi: 02 Nisan 2010, 00:23