

Baltık dilleri
Geleneksel olarak Baltık halkları iki büyük dil
ailesine ayrılır. 1.Fin-Ugur Ailesi, 2.Baltık Dilleri Grubu.
Fin-Ugur Ailesi: Rusyanın doğusundan gelen
Fin-Ugur boylarının, Hıristiyanlıktan hemen önce Baltık kıyılarına
yerleştikleri sanılır. Uygarlıklarının ilkel niteliği ve yüzyıllarca
bir siyasal örgütlenmelerinin olmaması nedeniyle en güneydeki halklar, zaman
içinde Slav-Baltık boyları tarafından yutuldu. Bugün bu kavimlerin soyundan
gelenler yalnızca Estonyalılar ile Livelerdir.
A) Estonya Dili: Estonyalıların dili Fin-Ugur
dilleri ailesine bağlanır; çok yakın olan Fincenin (Suomi) yanı sıra
Macarca ile Laponca da bu dil ailesi içinde yer alır.
Estonya Dili 13. yüzyıl başlarında belgelenmiştir;
nitekim 1220de Leton Henryke ait Latince bir vakayinamede Estonyaca birkaç
cümleye rastlanmıştır. Bu dilde kaleme alınmış bilinen en eski el yazması
1524-1528 tarihlidir. Estonyaca
Latin alfabesiyle yazılır. Farklı iki lehçe vardır: Biri ülkenin kuzeyinde
(Tallinn Lehçesi) diğeri de güneyinde konuşulan lehçedir.
Estonyaca Estonyanın resmi dilidir. Aynı zamanda
Sovyetler Birliğindeki diğer Estonyalılar özellikle Letonyadaki
Estonyalılar- ve 20.yüzyılın ilk yarısındaki birtakım siyasal karışıklıklar
nedeniyle çok sayıda Estonyalının yerleştiği ABDDe de konuşulmaktadır.
B) Livce: Baltık ülkelerinde konuşulan
ikinci Fin-Ugur dilidir. Estonyacaya yakın olan bu dil artık günümüzde
yalnızca bir milyon Liv tarafından kullanılmaktadır. Livler, adını
Livonyaya (Letonyanın kuzey kesimi ile Estonyanın güneydoğu
kesimini kaplayan bölge) veren bir halktır. Letonyada, Kurzemenin kuzey
ucundaki on iki kadar köye dağılmış durumdadırlar.
2. Baltık Dilleri Grubu: Dilbilimsel anlamda Baltık
sözcüğünü ilk kez Alman dilbilimci G.H.Nesselmann, 1845te yayımlanan
Die Sprache der Alten Preussen adlı yapıtında, Ortaçağda yaşamış olan
ve Baltık dili konuşan halklar bütününü belirtmek için kullanmıştır;
bu dil grubundan varlığını sürdüren yalnızca Litvanyaca ve Letoncadır.
A) Ön Baltık Dilleri : Letonca ve Litvanyaca,
Hint-Avrupa dilleri ailesinden Baltık kolunun tek temsilcisidir. Tarihçilere
ve dilbilimcilere göre, bu iki dilin kökeni, genelikle Ön Baltık ya da
Letonca-Litvanyaca denen aynı başlangıç ağzıdır. Letonlar ile Litvanyalıların
Hıristiyanlıkın ilk yüzyıllarına kadar aynı dili konuştukları sanılır.
Daha sonraları zamanla meydana gelen bir farklılaşmanın 11.yüzyıla doğru
tamamlandığı tahmin edilir.
Her iki dil son derece arkaik diller olarak kalmışlardır.
Ama, Roger Caratininin vurguladığı gibi, iki dil arasındaki temel ayrım
Litvanyacanın Letoncaya göre çok daha arkaik olmasıdır.
Örneğin, Litvanyaca, eski sesçil birleşimleri
muhafaza etti (Söz gelemi en, in Letoncada ie, i olmuştur); vurgu
Litvanyacada değişkendir, oysa Letoncada daima sözcüğün ilk
hecesindedir. Her iki dil biçimbilimsel bazı ayrımlar gösterir:
Litvanyacada beş, Letoncada altı çekim vardır (isimler için); sıfatlar
için Litvanyacada üç, Letoncada bir çekim vardır. Fiil dizgesi her
iki dilde de aynıdır. Sözcükler, tüm Hint-Avrupa dillerinde olduğu gibi,
sonekler ve örnekler yardımıyla türetme yoluyla oluşur. Alfabe her iki
dilde de Latin alfabesidir.
B)Litvanyaca : Litvanyacadan ilk kez 11. yüzyıla
doğru tarih kaynaklarında söz edilmiştir. Uzun süre kırsal alanların halk
dili olarak kaldı; oysa grandüklükte resmi dil yüzyıllar boyu Latince, Lehçe
ya da Eski Prusya diliydi. Litvanyaca ilk metin, Luther kateşizminin 1574ta
çıkan çevirisidir. İlk sözlük 1629da çıktı; Danielus Kleinasın
ilk Litvanyaca dilbilgisi hazırlaması için 1653ü beklemek gerekecekti.
Litvanyaca iki değişkenlik gösterir: Edebiyat dilinin çıktığı
güney lehçeleri grubu ve ülkenin kuzey kesiminde, Kurzemede konuşulan
cemayit.
Litvanyaca, günümüzde, Litvanya Cumhuriyetinin resmi
dilidir. Aynı zamanda Kaliningrad bölgesi ile yarım milyon Litvanyalının
yaşadığı ABDde de konuşulur.
C)Letonca: Letoncada Litvanyaca ile aynı dönemde,
1585te Hıristiyanlıkın temel ilkelerini içeren bir kitabın çevirisiyle
belgelenmiştir. İlk Letonca dilbilgisi ise 18. yy.da yayımlanmıştır.
Letonca üç lehçeye ayrılır: Ülkenin doğu kesiminde
Yukarı Letonca, orta kesim Letoncası ve Batı Letonca. Letonca Letonya Sovyet
Cumhuriyetinin (artık bağımsız, b.n.) resmi dilidir.
D)Yokolan Baltık Dilleri: Hint-Avrupa ailesinden
Baltık dalına ait üç dil, kaybolana kadar birkaç yüzyıl konuşulmuştur.
En yaygını tartışmasız Prusyacadır; Bu, batıdan Litvanyayı çevreleyen
bir bölge olan Prusyada yaşayanların dilidir. Prusyacaya karşı amansızca
mücadele eden Töton Tarikatı Şövalyeleri Alman dilindendirler- 1283te
ülkeyi bütünüyle fethettiler. Zorla Germenleştirme politikası ve yerel
toplulukların imhası ile varlığını yitiren bu dil 17. yüzyıl sonlarında
kesin olarak yok oldu. Bu dilde yazılmış ve bize ulaşabilen belgeler iki
dilde kaleme alınmış iki kateşizm ile 16. yüzyıla tarihlenen Almanca-Prusyaca
iki sözcüktür.
Bölgenin, diğer dili, Letonyanın batı kesimi ile
Litvanyanın, daha sonraları Kurzeme adını alacak olan kuzeybatı
kesiminde konuşulan Kurcadır. Komşuları Letonlar ve Samogintiyenler tarafından
özümsenen Kurlar 16.yüzyılda ortadan kalktılar.
Nihayet, Prusya ve Litvanyanın güney sınırlarında
yaşayan Baltık dilinden bir halk olan İatviaglardan söz etmek gerekir; bu
halk da Alman ve Polonyalıların baskısına direnemedi. Dilleri 14. yüzyılda
yok oldu.
(Baltık Ülkeleri, Pascal Lorot)