Omurgalıların kafa iskeleti.
Beynin, içinde yer aldığı kafa kemikleri bütünü olan kafatasının embriyo gelişmesi sırasındaki oluşumunun ilk evresi, iki çift kıkırdak parçasının (gözlerin düzeyinde ve omurilik başlangıcının her iki yanında) ortaya çıkmasıdır. Bu dört parça, bir taban plakası biçiminde birbirine kaynayarak birleşirken, duyu organlarını koruyan burun, göz ve işitmeyle ilgili üç çift kıkırdak kapsülü de oluşur. Taşemenler, keskisolungaçlılar (ya da köpekbalıkları) ve mersinbalıklarmda bütünüyle kıkırdaktan bir kafatası taban plakası üstünde gelişir. Buna karşılık öbür omurgalılarda kıkırdak kafatası pek önemli değildir ve bazen taban plakasına indirgenmiştir: Kafatası kubbesi yalnızca zarsı kemikten, yani değişime uğramış bağ dokusundan gelişen kemiklerden oluşur. Kemikleşme merkezleri, kafatasının bütün bölümlerinde görülebilir. Karada yaşayan ilkel bir omurgalının kafatası incelenecek olursa, sözgelimi iki yaşayışlılardan zırhlı başlılarda üç bölüm ayırt edilebilir: Altderi kubbesi (zarsı kemikten oluşur); aynı biçimde alt deri kökenli damak kompleksi ve geniş çapta kemikleşmiş, kıkırdak kökenli kafatası kutusu. Altderi kubbesi, sıkı sıkıya birbiriyle kaynaşmış çift kemikleri kapsar. Bu çift kemikler şöyle sıralanabilir: Dişleri taşıyan kemikler (çene kemikleri); orta çizgi boyunca bir kemik dizisi (burun kemikleri, alın kemikleri, çeper kemikleri); her göz çukuru kemiği çevresindeki kemikler; şakak kemikleri; yanak kemikleri. Damak kompleksi, ağız tavanını oluşturan dört çift kemikten meydana gelir. Kafatası kutusu, foramen magman (omuriliğin geçtiği açıklık) çevresindeki dört kemikten oluşan bir halkayı ve işitme bölgesiyle bunun önündeki öbür kemikleri kapsar.
Sürüngenden memeliye, kafatası ve çene ekleminin gelişmesi. Solda: Kertenkelenin kafatası; çene, dört köşemsi kemik yardımıyla kafatası tabanı üstünde eklemlenir. Sağda, üstte: Memelilerin atası olan teriodont adlı sürüngenin çenesi. Sağda, altta: Memelilerin altçenesi. Çizimde fazladan bir kemiğin (üzengi kemiği) varlığı göze çarpmaktadır.
Kafatasının Evrimi
Kemikli balıklarda, karada yaşayan omurgalılarınkine oldukça benzeyen bir altderi kubbesi vardır. Çift akciğerliler ve saçak yüzgeçlilerin kafatası kutusu, bir kıkırdak evresine yönelmiştir. Dört üyeli omurgalıların kafatası kubbesiyse daha karmaşık bir evrim gösterir: Altderi öğeleri genellikle yozlaşırlar, yenileri de hemen hemen hiç gelişmez. Sürüngenlerdeyse şakak bölgesi kemikleriyle kafatasının arka bölümü çoğunlukla ortadan kalkar. Değişiklikler, damak kompleksi yapısını da etkiler. Bazı sürüngenlerde ama özellikle de memelilerde ikincil bir damağın ortaya çıkması başlıca değişimdir: Çene kemikleri ve damak kemikleri ağız tavanım oluşturmak için kıvrılırlar. Tümbeyni doğrudan doğruya içine alan kafatası kutusu da aynı evrimi geçirir. İkiyaşayışlılardaysa kemikleşmede gerileme görülür. Memelilerin kafatası kutusu tümbeyni içeren boşluğun arka çeperini ve tabanı kapsar. Omurgalıların mandibülü de bazı değişimlere uğramıştır. Hem kıkırdak, hem de altderi kökenli öğeler içerir. Bazı balıklardaysa bütün omurgalıların embriyosunda bulunan ve dişleri taşıyan Meckel kıkırdağına indirgenmiştir. Arka bölümü, genellikle üst çeneye eklem oluşturmak için kemikleşir. Omurgalıların çoğunda mandibül, altderi kökenli kemiklerden, özellikle de dişleri taşıyan diş kemiğinden (dentarius) meydana gelmiştir: Memelilerdeyse bu kemik tek başına mandibülü oluşturur.
İnsan kafatasının iskeleti
1 kafatası oynamaz eklemi
2 çeper kemik;
3. raKak kemiği eğri çizgisi;
4. alın kemiği;
5. şakak kemiği;
6. burun kemiği;
7 ku‘ak deliği;
8. yanak kemiği;
9. üstçene kemiği;
10. artkafa kemiği;
11 mememsi çıkıntı;
12. dikensi çıkıntı;
13. lokma (kondil);
14. alfcene kemiği
15. çene çıkıntısı.
İnsanın Kafatası
İnsanın kafatası tümbeyni içeren sert, sağlam bir kemik kutu içinde sıkıca birbirine kenetlenmiş kemikten oluşur. Bu kemiklerden dört tanesi ortada yer alır: Alın kemiği; alın kemiğinin tabanında kalbur kemik; kalbur kemiğe arkadan yapışan kamamsı kemik; arka bölümde yer alan, küre parçası biçimindeki artkafa kemiği. Artkafa kemiğinde art kafa deliği bulunur; bu delik kafatasının normal durumunda tam omur deliği üstünde yer alır, böylece omurilik soğanına geçiş olanağı verir. Her iki şakak kemiği, içte bir uzantıyla kaya parçasını oluşturur. Şakak, artkafa ve alın kemikleri, birbirlerine çeper kemikleriyle bağlanır. Böylece oluşan asıl kafatasını on dört kemikten meydana gelen yüz iskeleti tamamlar. Yüz kemiklerinden on üç tanesi kafatasına yapışıktır, aralarında yalnızca biri, yani sapan kemik ortada yer alır; geri kalan on iki tanesi çift ve bakışımlıdır. Elmacık kemikleri, elmacık çıkıntısıyla şakak ve alın kemiğine bağlanmıştır, dışta göz çukurunu sınırlar. Üstçene kemikleri önde kendi aralarında alın kemiğine, elmacık kemiklerine ve burun kemiklerine (tırnaksı kemik) bağlanır. İki damak kemiği, iki gözyaşı kemiği, iki alt boynuzcuk kemiği yüzün üst bölümünü tamamlar. On dördüncü kemik olan altçene kemiğiyse kafatasına yapışık değildir; lokmalarıyla şakak kemiğine asılmıştır. Üst ve alt çene kemiklerinin her birinde 16 diş çukuru (alveol) bulunur. Kafatasının uğrayabileceği bozunlar ve biçim bozuklukları çok değişiktir. Bu tür olaylar kafatasını çevreleyen yumuşak bölümlerde (saçlı deriyle bunun altodaki deriye yapışık kaslarda), kafatasını oluşturan kemiklerde ve içinde taşıdığı tümbeyinde görülebilir. Damar bakımından zengin olan saçlı derinin yaralanması durumunda çok kan akar; ezilmeler, hematomlara, bazen uzaktan fark edilen kanlı şişliklere yol açar. Yaralar kolaylıkla mikrop kapabilir. Buradaki urlar bezlerden (yağ bezi kistleri), sinirlerden ve damarlardan (anevrizmalar) doğarlar. Kafatasının ve tümbeynin oluşum bozuklukları genellikle embriyodaki gelişim duraklamalarına bağlıdır, bazıları ölüme yol açar, bazılarıysa daha az yer kaplar ya da daha önemsizdir (ansefalosel ve menengosel). Hidrosefali, beyin-omurilik sıvısının artarak herhangi bir engel nedeniyle, beyin karıncıkları içinde birikmesi sonucu kafatasının genişlemesidir.
Kafatası Kırıkları
Bu tür kırıklar tümbeynin çok yakınında olduğu için son derece ciddi sonuçlar doğurabilir. Sözgelimi, bir mermi ya da şiddetli bir çarpma ya da darbe, hızlı ve ani bir düşme kafatası kırıklarına neden olabilir. Kırıklar kapalı bir kırık, basit bir çatlak ya da içe göçme biçiminde olabilir. Açık kafatası kırıklarıysa bazen tümbeyni ya da beyin zarını açıkta bırakacak biçimdedir. Kafatası kırılan bir kişide çok kısa süreli bile olsa bilinç yitimi, kusmalar, çırpınma krizleri (iskelet kaslarının seri biçimde kasılması), kulak ya da burundan kan gelmesi başlıca belirtilerdir. Kafa çiftlerinin (12 kafa siniri çifti) bozunlarına bağlı olarak felçler de görülebilir: Yüz felçleri; şaşılık; beyin kabuğunda duyu yitimi; vb. Yaralı, çok sakin, bilinci açık ya da kaygı içinde ve aşırı hareketli olabilir. Bazı durumlarda ateş yükselmesiyle birlikte görülen ve giderek derinleşen koma hali, olayın ne derece önemli olduğunu gösterir. Kafatası kırıkları ölümcül bir gidiş de gösterebilir. Kafatası kutusunun içeri doğru çökmesi söz konusu olduğunda, cerrahi girişim gerekir. İyileşme çoğunlukla yavaş olur, bazen birkaç haftayı bulabilir; nekahet dönemiyse üç ay kadar sürer.
Apse, beyin ödemi, kanama ve iltihaplanmalar gibi ihtilaflar görülebilir. Ayrıca, görme, işitme bozukluklarıyla beyin kabuğunu uyaran bir nedbeye bağlı sara nöbetleri, özellikle kişilik bozuklukları ve bellek zayıflamaları, baş ağrıları, baş dönmeleri, göz kararmaları gibi kusurlarla birlikte ruhsal bozukluklar görülür.