22 Aralık 2018, Sarıkamış Harekâtının 104. yıldönümüdür. Bu Harekâtın ilk amacı; 93 Harbi (1877-1878 Osmanlı - Rus Harbi) Osmanlı Devletinin yenilgisiyle sonuçlanınca Ruslara savaş tazminatı olarak verilen Batumu ve Berlin Antlaşması ile yine Ruslara terkedilen Sarıkamış, Kars, Ardahan ve Artvini kurtarmaktı.
3. Ordu Kumandanı Hasan İzzet Paşa, Kasım 1914te, Azap ve Köprüköye (Erzuruma) saldıran Rusları bozguna uğratarak dağıtmıştı. Ancak, Hasan İzzet Paşa, dağılmış olan Rus Ordusunu takip etmek yerine Orduyu 15 km geri çekmişti.
İşte, Harekâtın ikinci amacı ise, dağılmış olan bu Rus Ordusunu yok edip Bakü petrollerine ulaşmaktı.
Bazı tarihçiler ise, bu Harekâtın ileri safhalarında, Ruslar kesin mağlubiyete uğratıldığı taktirde, uzun vadede Kafkasyaya, oradan Afganistana geçilerek Rus esareti altındaki Müslüman toplulukları yüreklendirip, Ruslara karşı bir isyanı hedeflediğini belirtmişlerdir.
Müttefik genel karargâhının teklifi üzerine, Doğu Avrupa cephesindeki Rus taarruzunu azaltmak ve Rusları, Kafkasyada da meşgul etmek olduğunu ileri süren yazarlar da olmuştur.
Lakin bu noktada Enver Paşaya çok taarruz edilmiştir. Alman Erkan-ı Harbiyesinin emrini yerine getiren bir adam tabiri bunların en hafifidir. Halbuki Osmanlı Devleti bu savaşta tek başını değil, müttefikleriyle birlikte harp etmekteydi. Dolayısıyla müşterek harp gayesine uygun harekette bulunması yerinde ve doğru idi. Fakat mesele yalnız bundan ibaret değildi.
Enver Paşanın esas gayesi ne idi?
Enver Paşanın esas gayesi; Almanların, Rusları Doğu Avrupada şiddetli şekilde, tazyik etmesinden istifade ederek, dağınık Rus kuvvetlerini ezmek, 93te (Rumi takvime göre 1293te) kaybettiğimiz yerleri geri almak, Kafkasyaya uzanmak, yani fırsattan istifade etmek idi.
Harp döneminde, Harekât sahasında Türk ve İslam ahali yaşamaktaydı. Esasen Türk ve İslam vasıflarını haiz bu iki unsur, Rusya içlerine kadar uzanmaktaydı.
Bunlar, Osmanlı Ordusunun ilerleyişine zorluk çıkarmazlar; bilakis kolaylık gösterirler diye düşünülmüştü. Nitekim öyle olmuştur; bu Müslüman halkın gözleri, İstanbuldaki halifeye çevrilmiştir. Ümitleri Türkiyededir. Enver Paşanın gayesinin, bundan istifade etmek, Halife ordusunun kuvvetiyle bu büyük imkânı harekete geçirmek ve Çar Rusyasına karşı kullanmakta olduğunu biliyoruz. Enver Paşa, bu zaviyeden tam bir İslam ihtilalcisidir.
Harekât başarılı olsa, Rus birlikleri geri çekilse ve az çok ezilse, Kafkasya Müslüman kavimlerinin de harekete geçmeleri mümkün idi.
Diğer taraftan Anadoluda 3. Ordu, o günkü mevcut kudretiyle yerinde duramazdı. Bir kere durgunluğun, asker ve subaylar üzerinde bırakacağı tesirin daima menfi olduğu nazara alınmalıydı.
Bu şartlar altında, Rusların perakende kuvvetlerle yaptıkları hareketlerden istifade ederek, bu müteferrik kuvvetleri ezmek ve Kafkasyaya uzanarak, bu bölgedeki imkânlardan faydalanmak bir mecburiyet gibi görülmektedir.
Meselenin böyle düşünülmesi icap ederken, Enver, şahsi hırsı uğruna koskoca bir orduyu Sarıkamışa gömdü gibi ithamlar, hak ve hakikatten son derece uzaktır.
Koskoca bir ordu, her türlü meşakkate, yokluğa, soğuğa karşı fevkalade bir tahammül ile dayanır, göz yaşartacak feragat numuneleri, insanı titretecek bir harekât kabiliyeti gösterirken bunu, Enver Paşanın güzel yüzüne aşık olduğu için yapmamıştır.
Bu büyük gayret ve şahsi hırs, hamiyet; en mukaddes varlığının, dininin emri, Müslümanların esir kardeşlerinin kurtulması gibi büyük ümitler için gösterilmiştir.
Enver Paşanın şahsi hırsı için iki adım atılmayacağı bilinmelidir.
Diğer taraftan, Rus kaynakları, Sarıkamış kuşatma planını, Çok cesur ve cüretli bir harekât olarak görmüşlerdir.
Onlara göre: Yüksek komuta kademesi, Enverin cüretli karar ve emirlerini tatbik edememiş; ancak Türk askeri, soğuktan telefonların işlemediği zamanlarda bile çok kahramanca çarpışmıştır.
Rus General Maslowskynin, İlk günlerde Sarıkamış alınsa da, General Mieschlayewskyin geri çekilme emri tatbik edilseydi, Rus Ordusu hezimete uğrar, belki Kafkas Dağlarına kadar çekilirdi
şeklinde fikir belirttiği nakledilmiştir.
Yine, Rus harp tarihçisi, N.Korsun, Sarıkamış Operasyonu isimli kitabında; Türk taarruz planının çok cüretli olduğunu, Rusların çok ciddi bir tehlikeye maruz kaldığını, General Mieschlayewsky ve General Berkmannın korkuya kapıldıklarını ve kıtalara umumi çekiliş emri verdiklerini ifade etmektedir.
Harekâtın ilk günü havaların iyi gitmesi, hemen sonra dönmesi ise, tam bir talihsizlik olmuştur. 10. Kolordunun istikamet sapması yapması, ihata birliklerinin yarış halinde doğuya doğru koşturulması da taktik bir hata olarak değerlendirilmektedir.
Bununla beraber, Harekâtı tenkid edenler, Enver Paşaya pek ziyade çatanlar dahi, Planın çok iyi olduğu üzerinde müttefiktirler. Yani, Planın kendisi değil, tatbiki tenkid edilmiştir. En büyük tenkidler ise, ikmal ve levazım işlerinin yürüyememesinde toplanmaktadır.
Alman General Wavelicein dediği gibi, Türk Ordusu, hiçbir dünya ordusunun kıpırdayamayacağı şartlar altında muharebe eden ordudur. Şu vaziyete göre, Alman Ordusunun o şartlar içinde değil taarruz, muharebe etmesi bile mümkün değildir.
Bir başka asılsız suçlama da Enver Paşanın, Sarıkamış Harekâtında, Orduyu yazlık elbiselerle cepheye sürüp, ağır kış şartlarında donarak şehit olmalarına sebep olduğu iddiasıdır.
Sarıkamış Harekâtı için gerekli kışlık malzemeler, mühimmat ve teçhizat önceden hazırlanmış, İstanbuldan Bezm-i Alem, Bahr-i Ahmer ve Mithat Paşa isimli 100 metreden fazla uzunluğa sahip ve okyanusu aşabilecek büyüklükte sivil gemilere yüklenmişti.
Gemilerin içerisinde ağır kış şartlarına dayanıklı 60 bin takım elbise, iki uçak, dört pilot, Kafkas cephesinde isyan çıkarmak üzere Teşkilat-ı Mahsusa tarafından özel yetiştirilmiş Çerkez liderler de olduğu malumdur. Bu liderler Batuma giderek arka cephe yapacaklardı.
Fakat bu gemiler, Ereğli açıklarında Zonguldakı bombalamaktan dönen Rus donanması ile karşılaşmışlar ve talihsiz bir şekilde batırılmışlardır.
Bu elim olaydan anlaşılacağı üzere, başta Enver Paşa olmak üzere, Osmanlı Erkan-ı Harbiyesi tarafından, Harekât, en ince ayrıntılarına kadar hesaplanmış, her türlü malzeme, teçhizat ve mühimmatın Sarıkamış Cephesine Trabzon limanı üzerinden ulaştırılması planlanmış ama savaş şartları neticesinde bu malzemelerin cepheye intikali mümkün olamamıştır.
Haklarında yapılan kara propagandaya göre; Enver Paşa ve İttihatçılar, koca İmparatorluğu batırmışlardı. Almanya'nın emperyalist emellerine alet olmuşlar, şiddet, darbe ve entrikayla Devleti ele geçirip bir oldu bittiyle I. Dünya Savaşına girmişlerdi.
Enver Paşaya yönelik en yaygın suçlama, Almancılıktır. Çaresizliğin ve zorunlulukların dayattığı Alman ittifakından azami fayda çıkarmaya çalışması dahi soğuk savaş döneminde aşina olduğumuz uşaklık ve kullanılma geleneği ile karşılaştırarak yorumlayanlar olsa da, Enver Paşanın Alman yanlılığı ile bugünkü Amerikancılık veya Avrupacılık türleriyle kıyaslanmaz bir fark vardır. Prof. Dr. İlber Ortaylı şöyle demektedir: Birinci Cihan Savaşı başlamadan önce Almanya sanayi ve teknoloji üretimi ve kalitesi bakımından Avrupanın en güçlü ülkesidir. Sadece Enver Paşa değil İngiltere de Rusya da Almanyaya hayrandır. Ayrıca Enver Paşa daha önce askeri ateşe olarak bulunduğu Berlinde asker-sivil bütün Alman ileri gelenlerinin hayranlıkla takip ettiği bir şahsiyettir. Harp akademisinden ikincilikle mezun olmuştur. Almanca, Fransızca, Rusça, Farsça ve Arapça bilmektedir. Çok iyi resim yapmaktadır. Bir söylentiye göre Alman imparatorluk ailesinden genç bir hanım Enver Beye çok alaka göstermesine rağmen bir namus ve iffet abidesi olan Enver Bey hiç yüz vermediği için gıyabında bu bir insan olamaz, buz gibi soğuk demiştir.
Enver Paşa, önce ve sadece vatanseverdir. Rus-İngiliz-Fransız ittifakına karşı, makul ve mümkün olan tek müttefik Almanyadır.
Zaten daha önce 2.Abdülhamitin tercihi de bu yöndeydi. İngiltere ile Rusyanın Revalde Osmanlıyı parçalama ve bölüşme antlaşmasından itibaren 1.Cihan Savaşının, daha doğrusu batılı emperyalist güçlerin paylaşım savaşının adım adım yaklaştığını gören İttihat Terakki önderleri bu kaçınılmaz savaşta Fransa, İngiltere ve Rusya ile müttefik olmak için görüşmeler yapmışlar, bütün kapılar yüzlerine kapanınca, Rusyanın en yakın düşmanı olan Almanya ile ittifakı stratejik bir tercih olarak seçmişlerdir.
Enver Paşaya bu suçlamaları yöneltenler, bugün, 2018 Türkiyesinde, Ege Ordusu hariç, Türk Silahlı Kuvvetlerinin (TSKnın) tamamının NATO bünyesinde olduğunu, NATOnun herhangi bir ülkeye savaş ilan etmesi durumunda; TSK unsurlarının da bu savaşta yer alacağı gerçeğini unutmaktadırlar. Ayrıca TSKnın silah ve mühimmat envanterlerinin tamamına yakınının NATO standartları doğrultusunda tamamen Avrupa ve ABD menşeili silahlar olduğu bilinmektedir. Bugün bunu çok tabii görenler, Enver Paşanın Alman Genelkurmay ile olan münasebetlerine bu zaviyeden bakarlarsa biraz daha insaflı davranmış olurlar.
Bugün Afganistandaki, Somalideki, TSK birlikleri, NATOya uşaklık mı yapmaktadırlar? Yoksa, milletlerarası bir anlaşmanın gereğini mi yerine getirmektedirler?
Suriye ve Irakın kuzeyinde, devletimize ve milletimize yönelen tehditleri bertaraf etmek için operasyonlar düzenleyen TSKnın amacı ile Birinci Cihan Harbinde Anadolu içlerine doğru yürüyen Rus ordusuna karşı harekât başlatan Enver Paşanın gayesi arasında ne fark vardır?
Sarıkamış faciasının İstanbul basınında haber olarak çıkmasına Enver Paşanın yasak koyduğunu iddia edenler, bugün Türkiyenin herhangi bir şehrinde bomba patlayıp insanlarımız şehit olduğunda anında mahkeme kararı ile bütün televizyon ve gazetelere yayın yasağı uygulatmalarını nasıl izah edecekler? Kaldı ki Türk Milleti birçok cephede Avrupanın katil sürülerine karşı varlık-yokluk mücadelesi verirken böyle bir facianın duyurulmasının cephelerde çarpışan askerlerimizin maneviyatını büyük ölçüde bozacağı aşikardır.
Diğer taraftan, eğer bugün bağımsız bir Azerbaycan Cumhuriyeti Devleti varsa, bunu, Bakü ve Azerbaycanı işgal eden Ermenileri yenilgiye uğratarak Azerbaycan Türklerini hürriyetine kavuşturan Kafkas İslam Ordusunun komutanı Nuri Paşa ve askerlerine borçlu olduğumuzu; Nuri Paşayı bu harekâta yönlendiren, görevlendirenin de Enver Paşa olduğunu bütün namuslu tarihçiler kabul ve ifade etmektedirler.
Hakikati öğrenmek isteyenler biraz tarih okurlarsa, Hindistandaki hilafet hareketinin, İranda İngilizlere karşı ihtilal başlatanların, Filistin kurtuluş hareketinin ilk kurucusu Kudüs Müftüsü eski bir Osmanlı subayı Şerif El-Hüseyninin, Trablusgarpta İtalyanlara karşı mücadele veren Ömer Muhtarın ve Kuzey Afrikada bağımsızlık mücadelesinin öncülerinin, Enver Paşanın kurdurduğu Teşkilat-ı Mahsusa ile irtibatlı olduğunu göreceklerdir.
Çanakkale, zaferle bittiği için orada 250 bin şehitten gururla bahsedilir. Bu ordunun başkomutan vekilinin Enver Paşa olduğu, utanç verici Balkan hezimetinden sonra orduyu yeniden teşkilatlandırarak ve gençleştirip silahlandırarak zaferin en yüksek payının ona ait olduğu gerçeği unutulur. Ama 'Sarıkamışta soğuk ve hastalığa yenilip kayıp verince, herkes abartılı rakamlarla ve askeri strateji uzmanı edasıyla yalanlara sarılır.
İttihatçılar aleyhine bolca var olan Batı kaynaklı propaganda malzemesinin, 1950'lerden itibaren sol ve özellikle İslamcı-Milliyetçi çevrelerin ezbere tekrarı haline gelmesi, üzerinde düşünülmesi gereken bir olgudur.
Enver Paşa ve arkadaşları siyaseti yalanlarla, parayla değil, yüce gayeler için; bilekleriyle, yürekleriyle, haklılıklarına yaslanarak, çile çekerek ve ellerinde avuçlarında ne varsa feda ederek yapıyorlardı.
Enver Paşa ve arkadaşları doğru ya da yanlış, bir şeylere inanır ve onu sonuna kadar savunurlardı. Bir fikirleri, bir sözleri, bir namusları vardı. Gerektiğinde fikirleri ve inançlarını için gözlerini kırpmadan ölüyorlardı. Yiğitlik şanları, mertlik karakterleriydi. Rakiplerinin dahi karakterini geliştiren bir tesirleri vardı.
Elbette Sarıkamışı her yıl anacağız, hatırlayacağız, şühedanın izinden yürüyeceğiz. Sarıkamışı, o kara propagandanın, o algı operasyonunun, o kıskançlık ve kinin etkisinde kalarak değil, tarihî hakikatlerle, savaşlardan bir savaş olarak hatırlamakta ve gelecek nesillere de böyle taşımakta fayda vardır.
Yüce Tanrı, Sarıkamış şehitlerimizi, başta Enver Paşa olmak üzere, bütün şehitlerimizi rahmetiyle kuşatsın.
Şehitlerimizin ruhları şad, mekânları Cennet olsun.
Yazarın tüm yazılarını okumak için tıklayınız.