... konulu sunumlar: "BÖLÜM 2: SÜTÜN NİTELİKLERİ. Temel gıda maddesidir. Sadece süt kazein, laktoalbumin, laktoglobulin, süt yağı ve laktoz içerir. Kalsiyum, fosfor ve."— Sunum transkripti:
1
BÖLÜM 2: SÜTÜN NİTELİKLERİ
2
Temel gıda maddesidir. Sadece süt kazein, laktoalbumin, laktoglobulin, süt yağı ve laktoz içerir. Kalsiyum, fosfor ve riboflavin (B 2 vitamini) açısından önemlidir. Esansiyel amino asitleri ve yağ asitlerini içerir 1 litre % 3 yağlı içme sütü 615 kcal enerji verir.
3
Özellikle bileşiminde bulunan süt proteini, mineral maddeler ve vitaminler bu özelliği kazandırır. Süt proteini amfoter özelliği sonucu asit ve baz buharlarını tamponlayabilir, zehirli ağır metalleri ve diğer sağlığa zararlı maddeleri bağlayabilir.
4
Süt polidispers bir gıdadır. Süt yağı= emülsiyon, Protein= kolloidal dispersiyon, Laktoz/mineral maddeler = gerçek çözelti halinde bulunur.
5
Hayvandan düzenli aralıklarla sağılan ve ardından soğutulan, içerisinden herhangi bir bileşeni alınmayan veya içerisine başka bir madde ilave edilmeyen, önceden herhangi bir işleme tabii tutulmayan (ısıtma gibi) ve işlenmek üzere fabrikaya gönderilen süttür.
6
Bileşimindeki toplam proteinin en az 2/3 si kazeinden oluşmuş sütlere denir. İnek, koyun, keçi sütleri bu gruba girer Yüksek ısıya dayanıklıdır Asitler, mide salgıları, maya ile iri taneli pıhtı verir Hazmı zordur
7
Bileşiminde kazeine yakın oranda albumin ve globulin bulunduran sütlere denir. İnsan, at ve eşek sütleri bu gruptadır. Isıya duyarlıdırlar. Asitler, mide salgıları, maya ile ufak taneli ve yumuşak pıhtı verir. Hazmı kolaydır
8
Doğumdan hemen sonra 5-7 gün içerisinde salgılanan, sarımsı renkte, acımsı tatta, koyu kıvamlı olan yavrunun mutlak alması gerekli süttür. “Ağız sütü” de denir.
9
Bileşimi normal süte göre oldukça farklıdır. Özellikle protein fraksiyonları açısından zengindir. İmmunoglobülinler nedeniyle bağışıklık sistemini kuvvetlendirip yavrunun dış etkilere ve hastalıklara karşı direnç kazanmasını sağlarlar. Magnezyum tuzları ve enzimlerce zengindir (katalaz, peroksidaz, amilaz ve lipaz) Laktoz miktarı düşüktür.
10
Kolostrum normal sütle karıştırılmamalıdır ve 6. günden itibaren işletmeye gönderilmelidir. Yüksek oranda albumin ve globulin içermesi nedeniyle ısıtıldığı zaman pıhtılaşmaktadır. Bu özellik ilk 48 saatten sonra normal sütteki gibi olmaktadır. Ancak; pastörize edilirse koruyucu özelliği kısmen azalır. Kolostrum çabuk sindirilme ve kolay atılma özelliğinden dolayı yavrunun midesinde birikmiş gereksiz maddelerin atılmasının sağlar.
11
Miktarı fazla olanlar, sütün ana bileşenleri, eseri miktarda olanlar sütün minör bileşenleri olarak adlandırılır.
12
Çizelge 1- Çeşitli tür sütlerin ortalama bileşimleri (%) Tür Kuru Madde Yağ Toplam Protein Kazein Serum Proteini Laktoz Mineral Madde Kadın İnek Koyun Keçi Manda Kısrak Eşek
13
Kurumadde oranı inek sütünden %50 daha fazladır. Protein, yağ ve mineral maddeler açısından zengindir. Kurumadde ve yağ oranı yüksek olduğu için inek sütüne göre sindirimi daha güçtür. Kendine özgü ağır bir tadı ve kokusu vardır. Bu nedenle içme sütüne uygun değildir. Kazein ve yağ oranı yüksek olduğundan peynir, yoğurt, tereyağı üretiminde tercih edilir.
14
Bileşimi inek sütüne yakındır. Karoten miktarı az olduğundan rengi inek sütüne göre daha beyazdır. Keçi sütünde kaproik(C 6 ), kaprilik (C 8 ), kaprik(C 10 ) kısa zincirli yağ asitlerinin miktarı fazla olduğundan kendine has, ağır bir kokusu (teke) ve tadı vardır. Kötü bakım ve ağıl koşullarında bu koku ve tat daha belirginleşir.
15
Kazeinli sütler grubundadır ve peynir mayasıyla daha kolay pıhtılaşır. Yağ globülleri küçük olduğundan yağın ayrılması zordur ve geç kaymak bağlar. Sindirimi kolaydır ( özellikle bebek ve yaşlılar için). B 12 ve demir miktarı az, fosfat içeriği ve A vitamini fazladır.
16
Diğer tür sütler arasında yağ oranı açısından en yüksek değere sahiptir Tereyağı, kaymak ve yoğurt üretiminde kullanılır. Mandalar yeşil yemlerle aldıkları karoten’in tamamını A vitaminine çevirdikleri için sütlerinin rengi daha beyazdır.
17
Su oranı yüksek olduğundan mavimsi-beyaz renkte görünür. Laktoz oranı inek sütüne göre daha yüksektir bu nedenle daha tatlıdır. Yağ miktarı az olduğundan kalorisi düşüktür. Doğu Avrupa ve Orta Asya ülkelerinde “Kımız” adı verilen fermente ürün üretiminde yaygın olarak kullanılmaktadır.
18
İnek sütünden farklı olarak protein oranı düşük ve laktoz oranı yüksektir. Bu nedenle inek sütüne oranla daha tatlı ve proteinden dolayı asitliği daha düşüktür. Albuminli sütler sınıfındadır ve sindirimi kolaydır. Mineral madde oranı düşüktür. A, E ve C vitamini açısından inek sütünden daha zengindir.
19
İnek sütü Kurumadde (%12.6) Protein (%3.5) Kazein Laktoalbumin Laktoglobulin Proteoz-pepton immunoglobulinler Yağ ( %3.7) Trigliseridler Fosfolipidler Steroller Serbest yağ asitleri Mumlar Squelenler Yağda eriyen vitaminler Laktoz (% 4.7) Mineral maddeler (% 0.75) Ca, Na, K, Mg, P, Cl2 İz olarak; Fe, Cu, I’ un fosfat, sitrat ve klorürleri Diğer maddeler Gazlar Vitaminler Enzimler Koruyucu maddeler Organik asitler Su % 87.4)
20
Toplam kurumaddenin yaklaşık % 27’sini oluşturur. Sütün temel bileşenidir. Yapılarında vücut tarafından sentezlenemeyen dolayısıyla gıdalarla dışardan alınmaları gereken elzem (esansiyel) amino asitlerin hepsini bulundururlar.
21
Süt proteini homojen değildir, farklı nitelikte 30’dan fazla fraksiyondan oluşmaktadır. Temel olarak 2 grup altında toplanır ◦ Kazein (%80) ◦ Serum proteinleri (% 20)
22
Çizelge 2. Süt proteinlerinin bazı özellikleri Protein fraksiyonları Süt proteinindeki oranı (%) İzoelektrik noktası (pH) Molekül ağırlığı (Dalton) Kazeinler X10 8 α s -kazein β–kazein K-kazein ү -kazein X10 3 Serum Proteinleri β–laktoglobülin α-laktalbümin Serum albümini İmmunoglobülinler X10 4 Proteoz-peptonlar X10 3
23
Doğada sadece sütte bulunur ve süt proteinlerinin %80’ ni oluşturur. Sütte misel adı verilen parçacıklar halinde bulunur. Sütün esas proteini olarak bilinir. Her bir kazein miselinde kalsiyum, magnezyum, fosfat, sitrat, potasyum gibi maddeler de bulunur. Kazeinin bu maddelerle oluşturduğu komplekse; kalsiyum-kazeinat fosfat veya kalsiyum fosfo-kazeinat adı verilir.
24
Kazein miselleri nm çapında alt/sub misellerden oluşur. Alt miseller kazein misellerinin yapıtaşlarıdır. Birbirlerine yakın alt miseller arasındaki iyonik bağlar kalsiyum köprüleri ile oluşturulur. Alt misellerin çekirdek kısmında αs 1 -kazein ve β-kazein, yüzey kısmında çoğunlukla k-kazein bulunur.
25
26
27
Kazein miselleri ısıya dayanıklıdır. pH değişimlerinden kolayca etkilenir. Sütte asitlik gelişince kalsiyum ve fosfor çözünerek misellerden ayrılır. Kompleks koloidal durumunu koruyamaz ve çözelti jel haline geçer. Bu duruma asit etkisiyle sütün pıhtılaşması denir. Yoğurt ve fermente süt ürünlerinin üretiminde bu olaydan faydalanılır.
28
Bitkisel, hayvansal ve mikrobiyolojik kaynaklardan sağlanan enzimler de kazeinin kolloidal yapısını bozarak pıhtılaşmasına neden olur. Özellikle rennin enzimi (hayvansal proteaz) peynir teknolojisinde kullanılır. Rennin ile pıhtılaşma 3 aşamada olur; ◦ enzimatik proteoliz, ◦ kümeleşme (agregasyon) ◦ jelleşme
29
Yağsız sütten kazein uzaklaştırıldığında kalan süt serumu içerisinde yaklaşık % 0.7 oranında protein bulunur. Bunlara serum proteinleri veya peynir üretimi sırasında peyniraltı suyunda kaldıkları için peyniraltı suyu proteinleri adı verilir. Süt proteinlerinin yaklaşık % 20’sini oluşturur.
30
Serum proteinleri genel olarak 3 gruba ayrılır albümin (laktalbümin) globülin (immunoglobülin) proteoz-pepton
31
Proteoz-pepton hariç serum proteinleri 60 °C’nin üzerindeki sıcaklıklara hassastır. Her bir serum proteinin sıcaklığa karşı duyarlılıkları oldukça farklıdır. İmmünoglobülinler ve serum albumini; 74°C/15 sn. Albüminler; °C/5 dk. Proteoz-peptonlar; °C/ 30 dk. denature olurlar.
32
Serum proteinleri (peyniraltı suyu proteinleri) kazeinin aksine ısıl işlem sırasında sıcaklığın yüksekliğine ve uygulama süresine bağlı olarak doğal konfigürasyonlarını muhafaza edemezler. Bu şekilde meydana gelen değişikliklere proteinlerin denatürasyonu denir.
33
Şekil. Serum proteinlerinin doğal (A) ve denature (B) formları
34
Serum proteinlerinin denaturasyonun süt teknolojisi açısından önemi: Yoğurt, ayran gibi fermente ürünlerinin üretimde serum proteinlerinin denaturasyonu önemli katkı sağlar. Pıhtının su tutma kapasitesini artırır ve daha sıkı bir jel oluşturur. Peynir teknolojisinde ise problem yaratır. Sıcaklık etkisi ile oluşan pıhtı çok ince ve gözle görülmez olduğundan kazein misellerinin üzerinde yerleşerek peynir mayasının kazeine etkisini engeller.
35
Sütün kloroform, benzen ve eter gibi organik çözücülerle çözünen, fakat; suda çözünmeyen, hayvan vücudunda sentezlenen doğal bir besin öğesidir. Süt lipidlerinin % 97-98’ini oluşturan ve “süt yağı” olarak bilinen ana bileşeni trigliseridlerdir. Trigliseridler; 3 değerli bir alkol olan gliserinin yağ asitleri ile birleşmesi sonucu meydana gelen esterleridir.
36
Süt yağı; ekonomik açıdan sütün en değerli bileşenidir. Yağsız yada yağı azaltılmış süt ürünleri sert yapıda olmakta veya taneli kolay dağılabilen, su sızıntılı yapı kusurlarına sahip olabilmektedir. Süt yağının sahip olduğu kısa zincirli yağ asitlerinden ileri gelen hoş tat-kokusu süt ürünlerine üstünlük kazandırır. Bileşiminde yer alan esansiyel yağ asitleri ve yağda eriyen A, D, E ve K vitaminleri nedeniyle yüksek biyolojik değere sahiptir. Ayrıca sindirimi kolaydır.
37
Süt yağı süt serumu içerisinde yağ globülleri şeklinde ve emülsiyon halinde dağılmıştır. Yağ globüllerinin çapları µm arasında ortalama 3-4 µm civarındadır. Yağ globüllerinin çevreleri 5-10 nm kalınlığında fosfolipid-protein kompleksinden oluşan bir membran ile çevrilidir. Yağ globül membranı emülsiyon stabilitesini sağlar. Yağ globüllerinin emülsiyon stabilitesinde fosfolipid- protein kompleksinin yanısıra, küreciklerin elektrik yüklerinin negatif olması da çok etkilidir.
38
Süt yağında 400 den fazla yağ asidi saptanmıştır. Bütirik asit süt yağı için karakteristiktir. Doymuş yağ asitleri oranı % 70, doymamış yağ asitleri % 40 düzeyindedir. Doymamış yağ asitleri süt yağının fiziksel ve kimyasal özellikleri üzerinde daha fazla etkilidirler. Kısa zincirli yağ asitlerinin oranı yüksektir ve süt yağının koku ve tadını etkilerler.
39
Yağ asitleriKarbon sayısı Erime özelliğiSuda çözünürlüğü Oda sıcaklığında Doymuş Butirik Kaproik Kaprilik Kaprik Lavrik Miristik Palmitik Stearik Doymamış Oleik Linoleik Linolenik Araşidonik C4:0 C6:0 C8:0 C10:0 C12:0 C14:0 C16:0 C18:0 C18:1 C18:2 C18:3 C20: º C Çözünür Çözünmez Sıvı ve uçucu Katı ve uçucu Katı ve uçmaz Sıvı ve uçmaz
40
Süt yağının oksidasyonu Süt yağının hidrolizasyonu (Lipoliz)
41
Doymamış yağ asitlerindeki çift bağların ya da yağların hidrokarbon zincirinde bulunan doymamış kısımların oksijen ile reaksiyona girmesi sonucunda hidroperoksitlerden malonaldehitlere kadar parçalanma ürünlerinin meydana gelmesine oksidasyon denir. Oksidasyon sonucunda, balığımsı, meyvemsi, yağımsı, salatamsı, metalimsi tatlar oluşur.
42
Oksidasyonu Etkileyen Faktörler: ◦ Hava ile temas yani O 2 varlığı ◦ Pastörizasyon ◦ Bakır gibi metal iyonların varlığı ◦ pH ◦ Doymamış yağ asitleri miktarı ◦ Sütün homojenizasyonu, çalkalanması ve uzun süre saklanması gibi teknolojik işlemler ◦ Ambalaj materyali ◦ Işık
43
Süt yağının enzimatik hidrolizasyonudur. Lipaz enziminin katalitik etkisi sonucu oluşur. Trigliserid + 3 H 2 O Gliserin + Butirik asit Palmitik asit
44
Trigliseridlerin hidrolizasyonu sonucu serbest hale geçen küçük moleküllü yağ asitlerinin miktarına bağlı olarak acılaşma meydana gelmektedir. Süt ve ürünlerin özellikle tereyağının depolanacağı süreyi belirleyen bu olay lipaz enziminin aktivitesi sonucu oluşmaktadır. Lipoliz; doğal ve bakteriyel olmak üzere iki kaynaktan ileri gelmektedir.Sütte doğal olarak bulunan lipaz ısıya dayanıklı değildir. Pastörizasyon işlemi ile inaktif olmaktadır.
45
Bakteriyel lipaz bazı bakteri, maya ve küfler tarafından üretilmektedir. Lipolizi önlemek amacıyla; üretimin hijyenik koşullarda yapılması kısa sürede ısıl işlem uygulanması soğukta muhafaza edilmesi pastörizasyondan önce mümkün olduğunca mekanik işlemlerden kaçınılması gerekmektedir.
46
47
Sütün esas karbonhidratıdır ve sadece sütte bulunur. Glukoz + Galaktoz = Laktoz (disakkarit) Meme hastalıkları durumunda miktarı azalır. Sütte gerçek çözelti halinde bulunur.Sütün özgül ağırlığını, donma ve kaynama noktasını, ozmotik basıncını etkiler. Midede değil laktaz enzimi ile bağırsaklarda parçalanır.
48
Higroskopik (nem çekici) özelliktedir. Bu durum uzun süre depolanan bir ürün olan süttozunda fiziksel bozukluklara neden olarak, erime yeteneğini azaltır. Ayrıca dondurma ve koyulaştırılmış sütte sert ve iri laktoz kristallerinin varlığı yapı kusurlarına neden olur. Laktozu oluşturan galaktoz bebeklerde beyin ve sinir hücrelerinin oluşumu ve gelişimi için gereklidir.
49
Vitamin sentezlenmesinde rol alır (B1, B2, B6) Laktoz kalsiyum ve fosforun vücuda daha kolay alınmasını sağlar. Kısa zamanda parçalanarak asitliğin artmasına ve böylece sütün bozulmasına neden olur. Yüksek ısıl işlem gören süt mamüllerinde renk ve tat değişikliklerine neden olur.
50
Sütün ısıtılması sonucu Laktuloz oluşur. Toksikolojik açıdan zararsızdır ve tıbbi amaçlarla kullanılmaktadır. Isıl işlem sonucu oluşan Maillard reaksiyonu laktoz ile proteinler arasında oluşan enzimatik olmayan esmerleşme reaksiyonudur.
51
Ürünün görünüşünde özellikle renginde değişmeler olur. Rengin esmerleşmesi, çözünürlüğün azalması süttozunda önemli sorun yaratır. Üründe kötü lezzet meydana gelebilir. Süt mamüllerinin besin değerinde azalma meydana gelir. Yarayışlı lisin miktarında azalma görülür. Yüksek oranda laktoz içeren peynir altı suyunun kurutulmasında ve bebek mamalarına uygulanan kurutma işleminde lisin kaybı fazladır.
52
Laktoz hiçbir mikroorganizma tarafından doğrudan kullanılmaz. Laktoz bazı mikroorganizmaların etkisiyle aşağıdaki fermentasyonlara uğrayarak süt ve ürünlerinde olumlu/olumsuz değişimlere neden olurlar. Laktaz enzimi Laktoz + H 2 O Glukoz + Galaktoz ß –Galaktosidaz Fermentasyon; karbonhidratların anaeorobik koşullarda çeşitli mikroorganizmalar tarafından küçük komponentlere parçalanmasıdır.
53
Laktik asit fermentasyonu: Laktozdan laktik asit bakterileri etkisiyle laktik asit oluşur. Yoğurt ve peynir üretiminde yararlanılır. Alkol fermentasyonu: Mayaların etkisiyle parçalanma reaksiyonları sonucunda alkol ve karbondioksit oluşur. Temiz olmayan koşullarda üretim sırasında alkol fermantasyonu spontan olarak meydana gelir. Ancak; kontrollü olarak kefir, kımız gibi fermente süt ürünlerinin üretiminde arzulanan bir olaydır. Ürünlere tipik ata-aroma kazandırır.
54
Propionik asit fermentasyonu: Genellikle duyusal ve yapısal kusurlara neden olduğu için süt teknolojisinde arzulanmayan bir olaydır. Laktik asit fermantasyonu sonucu meydana gelen laktik asitin propiyonik asit bakterileri tarafından parçalanması sonucu karbondioksitte oluşan son ürünlerden birisidir. Peynirde göz oluşumunda etkilidir. Emmental peynirinde peynirin kendine özgü gözlü yapısının oluşumunu sağlar.
55
Butürik asit (tereyağı asidi) fermentasyonu: Clostridium grubu bakteriler laktozu anaerobik koşullarda yağ asitlerine kadar parçalarlar. Esas ürün butürik asittir. Açığa çıkan yağ asitleri süt mamüllerinde istenmeyen ta-aromaya neden olur. Ayrıca; açığa çıkan gazlar sonucunda üründe gözenekler oluşur, hatta şişmeler görülür. Peynirde geç şişme kusuru olarak isimlendirilen yapısal kusur butürik asit fermentasyonu sonucu oluşur.
56
Makro elementler: sodyum, potasyum, kalsiyum, magnezyum, klor, fosfor, sülfat, bikarbonat ve sitrat İz elementler: demir, bakır, kobalt, çinko kurşun kalay, flor, iyot, brom, silisyum, selenyum ve bordur. Sütte bulunan mineral maddelerin miktarı; süt veren hayvanın ırkına ve türüne, laktasyon durumuna, mastitisli olup olmamasına, beslenmesine, mevsime göre değişir.
58
Vücudun yapısına ve fonksiyonlarına katıldıkları için beslenme fizyolojisi açısından önemli. Kalsiyum iyonları olmaksızın süt peynir mayasıyla pıhtılaşmaz ve peynir yapımı gerçekleşmez. Kalsiyum magnezyum iyonlarıyla fosfat ve sitratlar arasında bir denge vardır bu da kolloidal stabiliteyi sağlar. Denge bozulunca sütün ısıya dayanımı azalır, sterilize içme sütleri ve koyulaştırılmış sütlerin depolama ömrü kısalır. Demir ve bakır süt yağının oksidasyonunda etkilidir.
59
Yaşam için gerekli olan vitaminlerin hemen hepsi sütte bulunur. ß-karoten (provitamin A) ve laktoflavin (B 2 ) süt ürünlerinin karakteristik renklerinin oluşmasında etkilidir. Yeşil yemle beslenen hayvanların sütlerinde A vitamini ve ß-karoten miktarı daha fazladır. Bu nedenle yazın üretilen tereyağlarının rengi daha sarıdır.
60
Bazı vitaminler süt ürünleri için yararlı mikroorganizmaların gelişmelerini sağlarken bazı mikroorganizmalar da vitamin miktarını artırabilir. Örneğin kefirde B grubu vitaminlerin arttığı gözlenmiştir. Krema ve tereyağında, yağ oranı yüksek peynirlerde yağda çözünen vitaminler daha fazladır. E vitamini süt için özellikle süt yağı için etkili antioksidan bir maddedir. Uzun süre depolanan tereyağlarında E vitamini ürünün raf ömrünü uzatır.
61
Çizelge 5. Sütte bulunan başlıca vitaminler Vitaminler Ortalama miktarlar (mg/L) 1 L sütün günlük gereksinimi karşılama oranı (%) A vitamini Karoten0.2- D vitamini E vitamini1.47 K vitamini B 1 vitamini B 2 vitamini B 6 vitamini B 12 vitamini Niasin0.956 Folik asit Pantotenik asit3.645 C vitamini H vitamini Kolin200.0-
62
Çizelge 5. Sütün işlenmesi sırasında zarar gören vitaminler Etkileyen faktörlerZarar gören vitaminler Yüksek sıcaklıkB 1, B 12, C OksijenA, C, E Ağır metallerC, A Işık (özellikle UV) A, B 2, B 6, C, E, K, nikotinik asit, folik asit Depolama sırasında oksidasyon A, E, K, C, B 1 Isıl İşlemlerVitaminler B1B1 B6B6 B 12 Folik asitC Pastörizasyon Kaynatma UHT-sterilizasyon Klasik sterilizasyon Çizelge 6. Farklı ısıl işlemler uygulanan sütlerde vitamin kayıpları (%)
63
Enzim; organizma tarafından protein yapısında üretilen ve çok düşük miktarları bile, gerek hücre içinde ve gerekse hücre dışındaki biyokimyasal reaksiyonları gerçekleştiren spesifik organik maddelerdir. “Biyokatalizör” olarak adlandırılmaktadır. Diğer katalizörlerden kolloidal protein yapılarından dolayı duyarlılıkları ile ayrılmaktadır.
64
Sütte bulunan enzimlerden bir kısmı kan veya süt hücrelerinden geçer bunlara “doğal enzim” denir. Ortamdaki bakteriler tarafından salgılanan enzimler ise “bakteriyel enzim” olarak adlandırılır.
65
Katalaz: Hidrojen peroksidi su ve oksijene parçalar. Bakteri faaliyetini engellemek için çiğ sütlere katılan hidrojen peroksidin zararsız hale getirilmesinde kullanılır, ağız sütleri ve mastitisli sütlerde miktarı yüksektir. Süt kökenli bir enzimdir. Lipaz: Yağları hidrolize ederek serbest yağ asitlerini oluşturur. Sütün doğal lipazı pastörizasyon ile inaktif olurken, bakteriyel lipaz ısıya dayanıklıdır.
66
Fosfataz: Pastörizasyon kontrolünde kullanılır. Peroksidaz: Hastalıklı hayvanların sütlerinde daha fazla bulunur. Kaynatmaya yakın sıcaklıklarda inaktif olduğundan yüksek ısıl işlem uygulanmış sütlerle pastörize sütleri ayırt etmede kullanılır. Proteaz: Proteini peptitlere parçalar dolayısıyla, peynir olgunlaşmasında rol oynar.
67
Süte sağım, taşıma, muhafaza, ürünlere işlenme, olgunlaşma ve tüketim sırasında mikroorganizma bulaşır. Yararlı olan mikroorganizmalar; süt ürünlerinin üretimi için kullanılır, tat ve aroma ile yapının oluşmasını sağlar, bunlar starter kültür olarak süte ilave edilir. Zararlı mikroorganizmalar ürünleri olumsuz etkilediği gibi insan sağlığını olumsuz yönde etkiler
68
Hastalık etkeni patojen mikroorganizma ve toksinler genellikle 3 yolla süte oradan da insanlara geçer: Hayvandan; hasta hayvanın kanından veya hayvan vücudunun dış kısmındaki enfeksiyonlardan Çevreden; İnsandan; sütün sağımı ve işlenmesiyle uğraşan ve de hastalık mikrobu taşıyan insanlardan
69
Bakteriyel, viral ve fungal kaynaklıdır Kontamine olmuş süt ve ürünlerinin vücuda alınması ve mikroorganizmaların orada çoğalmasıyla gerçekleşir Salmonella (tifo-paratifo), Clostridium perfringens (kangren), Bacillus cereus, Escherichia coli gibi bakterilerin neden olduğu hastalıklar direkt yolla bulaşır ve süt mamülleri çoğalmalarını destekler. Tüberküloz, difteri, dizanteri, Q humması, kolera gibi hastalıklar ise indirekt yolla bulaşır, süt ve ürünleri sadece taşırlar.
70
İntoksikasyonlar mikroorganizma (bakteri kaynaklı) toksinlerinden kaynaklanan gıda zehirlenmeleridir Patojenler süte girerek çoğalır ve belirli bir sayıya ulaştığında toksini sentezler. Aspergillus flavus (aflatoksin), Staphylococcus aureus, Clostridium botulinum, Bacillus cereus intoksikasyonu
71
Sütte % 5-8 oranında oksijen, karbondioksit ve azot bulunur, kan yoluyla süte karışır. Miktarı; sağım, işleme ve depolama koşullarına (çalkalama, soğutma, ısıtma, havalandırma) göre değişiklik gösterir. Oksijen; vitamin aktivitesini, bakteri faaliyetini etkiler, oksidatif ransiditeyi artırır. Karbondioksit; miktarı en fazladır, mikroorganizmalar faaliyetleri sonucunda CO 2 gazı oluştururlar, bazı peynir çeşitleri ve kefire CO 2 önemlidir.
72
Sütte çok az miktarda laktik, bütirik, propiyonik, oksalik, orotik, pirüvik, sitrik ve ürik asit bulunur. Sütün tampon sistemine ve ürünlerinde tat-aroma maddelerini oluşumunda etkilidirler. Stafilokok ve koli bakterilerinin gelişmesini belirli ölçüde engeller.
73
Endokrin bezleri aracılığıyla salgılanır, kan ile süte geçer. Hormonlar sütün oluşumunu ve sağım sırasında salgılanmasını sağlarlar. Miktarı oldukça düşüktür (nano gram =10 -9 gram düzeylerinde). Sütte bulunan başlıca hormonlar; östrojen, prolaktin, progesteron, prostaglandin ve somatotropindir.
74
Laktoperoksidaz: Sütte bulunan bir enzimdir. Koliform grubu bakteriler, Salmonella, Shigella, Pseodomonas gibi bakterileri inhibe eder. Laktoperoksidaz-tiyosiyanat aktivitesi ile çiğ sütte soğutmaya alternatiftir. Lisozim: Antibakteriyel enzimdir. Gram pozitif bakterilere karşı etkili, sert ve yarı sert peynirlerde Clostridium’ un neden olduğu geç şişmeye etkilidir. Laktoferrin: Demir bağlayan proteindir. Akut iltihaplı ineklerin sütlerinde miktarı artarak Escherichia coli ve diğer patojenleri öldürür. İmmünoglobülinler: Bağışıklık maddesi olarak görev yaparlar.
75
Sütün sentezlenmesi sırasında kandan gelen ve memenin epitelyum hücrelerinden ayrılan hücrelerdir.
76
Dezenfektan ve deterjan kalıntıları Antibiyotikler, ilaç kalıntıları Zirai mücadele ilaç kalıntıları Metalik kalıntılar Radyoaktif madde kalıntıları
77
Normal süt porselen beyazı renktedir. Kalsiyum- kazeinat ve süt yağı taneciklerinin ışığı yansıtması bunun nedenidir. Su katılmış, yağı alınmış, kurumaddesi az sütler mavimsi renkte Mikroorganizmalar ve hastalıklar; mastitis ve şap; anormal sarı renk meme kanamaları ve bakteriler; kırmızı, mavi ve kahverengi. Hayvanların tür, ırk özellikleri ile yediği yem renkte etkilidir.
78
Sütün hafif tatlımsı hoş bir tadı vardır. Bunda laktoz, süt yağı ve mineraller arasındaki denge etkilidir. Kurumaddesi yüksek olan sütlerin tat ve kokusu daha güçlü algılanır. Sütün tat ve kokusu; yem, çevre koşulları, verilen ilaçlar, mikroorganizma ve enzim faaliyetleri ile teknolojik işlemlerden etkilidir. Asetaldehit, aseton ve bütirik asit gibi aroma maddeleri ve bazı uçucu bileşikler tat kokudan sorumludur. Bu maddeler çoğunlukla yağ ve protein üzerine absorbe edilir.
79
Laktozun fermantasyonu ve laktik asit oluşumuyla ekşimsi tat, Proteolitik mikroorganizmaların ve enzimlerin etkisiyle proteinlerin peptitlere ve amino asitlere parçalanması acımsı tat, Lipolitik mikroorganizmaların süt yağının parçalaması ve serbest yağ asitlerinin ortaya çıkması sonucu acımsı tat, Meme hastalıklarında laktoz miktarı azalıp klor miktarı arttığı için tuzlumsu tat.
80
Güneş ışığı, oksijen, demir, bakır gibi ağır metallerin katalitik etkisiyle doymamış yağ asitleri oksitlenerek sütte oksidatif tat bozukluğu oluşabilir. Bu nedenle sütler toplanma sırasında ışık altında bekletilmemesi gerekir.
81
Homojenizasyon sütün daha lezzetli algılanmasını sağlar. Yüksek ısıl işlem; pişmiş tat ve koku oluşturur (kükürtlü amino asitlerden serbest hale geçen sülfidril grupları) Isıl işlemin etkisiyle koyulaştırılmış süt ve UHT sütlerde meydana gelen Maillard reaksiyonuyla sütün rengi kahverengileşir ve karamel tadı oluşur.
82
Süt hafif asidik reaksiyon gösterir (organik asitler) sağımdan hemen sonra görülen ilk asitlik veya doğal asitlik, kaynağı: - birinci derecede kazein, fosfat, sitratlar - ikinci derecede albumin, globulin ve CO 2 Daha sonra mikroorganizmaların etkisiyle oluşan asitlik gelişen asitlik Doğal asitlik +gelişen asitlik =toplam asitlik pH metre ile pH cinsinden belirlenen gerçek veya aktüel asitlik (ortamdaki serbest hidrojen iyonlarının miktarı)
83
Çizelge 7. Asitlik dereceleri ve sütün özellikleri Sütün özelliği o SH derecesi pH değeri Mastitisli süt >6.8 Normal taze süt Asitleşme başlangıcı Isıtmada pıhtılaşma Kesilen süt
84
Ağırlık (g) (m) Yoğunluk (ρ) = Hacim (ml) (v) Yoğunluk; belirli bir hacmin ağırlık olarak ifadesidir. Özgül ağırlık; T °C’ deki maddenin ağırlığının aynı hacimdeki ve sıcaklıktaki suyun ağırlığına oranıdır. Diğer bir deyişle o maddenin sudan kaç kez ağır olduğunu belirtir ve birimsizdir. Süt teknolojisinde yoğunluk belirlenirken genellikle ağırlık gram (g), hacim ml cinsinden kullanılır.
85
Süt türüÖzgül ağırlık (g/ml) İnek sütü Koyun sütü Keçi sütü Manda sütü Çizelge 8. Değişik tür sütlerin özgül ağırlıkları (20 o C)
86
Sütün en sabit fiziko-kimyasal özelliğidir. Sütte gerçek çözelti halinde bulunan laktoz ve mineral maddeler etkiler ve bu maddelerden dolayı sütün suya göre DN ve (-0.540°C) ve KN (100.16°C) daha yüksektir. Süte hile yapılıp yapılmadığını anlamak için donma noktası saptanır. Su katılan sütlerde donma noktası yükselir, nötürleyici madde katılmış sütlerde donma noktası düşer.
87
Laktoz ve mineral maddeler etkilidir. Normal sütlerde laktoz ve klorür arasında bir denge vardır ve koestler değeriyle ifade edilir ve değişir. Meme enfeksiyonunda ve laktasyonun sonuna doğru klorür miktarı artar ve koestler değeri 3’e doğru yükselir. Süte su katılması ozmotik basıncı düşürür. % Klorür (0.11) Koestler değeri = X 100 = 2.3 % Laktoz (4.7)
88
yağsız süt ve süt yağı arasındaki yoğunluk farkından kaynaklanır Süt oda sıcaklığında bırakıldığında dakika sonra görünen bir krema (kaymak) tabakası oluşur Sütün; homojenizasyonu, pastörizasyonu, viskozitesindeki artış, sütün çalkalanması, kaptan kaba aktarılması kaymak bağlama niteliğini azaltmaktadır.
89
Sütün bileşimindeki iyon miktarına bağlı olarak sodyum ve klor iyonları nedeniyle zayıf da olsa elektrik akımını iletir. Mastitis durumunda elektrik iletkenliğinin artmasına bakarak hastalığın teşhisinde yararlanılır. Su katılması ve yağın artışı; E.İ. azaltır. Asitlik gelişimi, soda katılması ve sıcaklığın yükselmesi; E.İ. arttırır. Sütün elektrik iletkenliği= 3-6x10 -3 siemens/cm’dir.
90
Akışkanlığa karşı gösterilen direncin ifadesidir. Dinamik viskozitenin birimi pascal saniye (Pa.s) veya centi poise (cp) dir. Kurumadde artışı, proteinlerin (özellikle kazein) pıhtılaşması, homojenizasyon işlemi, viskoziteyi arttırır. Sıcaklığın artışı, viskozite azalır.
91
Süt tampon bir çözeltidir. Sütün pH sını değiştirmek için önemli miktarda asit veya baz ilave etmek gerekir. Tampon etkisi protein, fosfat, sitrat ve CO 2 ’ten kaynaklanır. Proteinleri oluşturan amino asitlerde karboksil (COOH-) ve amin (–NH2) grupları bulunduğundan hem asidik hem de bazik karakter gösterir. Sütte asitlik gelişmeye başladığı zaman ortamda fazla H iyonları var demektir. Bu iyonlar amino asitlerin amin grubu ile birleşir ve amonyağı (NH3) oluşturur. Tersi durumda bazik ortamda ise fazla olan COOH grupları ortama H+ verir ve pH değişmez.
92
Redoks potansiyeli (OR-Eh) bir maddenin elektron kazanması veya kaybetmesindeki kolaylıktır. Bir element elektronlarını verdiği zaman yükseltgenir (oksidasyon), elektron aldığı zaman indirgenir (redüksiyon). Bir elektronun elektron kaybetmesi veya kazanması H iyonlarını kaybetme ve kazanma şeklindedir. Elektronların bir bileşikten diğerine aktarılması sırasında potansiyel fark oluşur. Bu potansiyel fark redoks potansiyel olarak tanımlanır. Etkili faktörler; -çözünmüş oksijen -serum proteinlerindeki indirgeyici sülfidrül (-SH) grupları -mikroorganizma faaliyeti
93
OR değeri +400mV………-400mV arasındadır Yeni sağılmış çiğ süt +250… mV Pastörize süt +100 mV Yoğurt -150 mV Eritme peyniri +50 mV Emmental peyniri -300 mV Sütün ısıtılması sonucu, oksijenin ortamdan uzaklaşması ve sülfidril gruplarının parçalanmasıyla redoks potansiyelinde azalma görülür. Redoks potansiyelinin belirlenmesi özellikle depolanan süt ve ürünlerinin kalitelerinin belirlenmesinde önem taşır.