

TOPLUMSAL VE KİŞİSEL BİR YAŞDÖNÜMÜ RÜYASI: ERENDİZ ATASÜ
Şebnem Atılgan
"Bir Yaşdönümü Rüyası", Türkiye'nin yakın geçmişini birkaç kişisel tarihin
ekseninde romanlaştırırken, '80 darbesine götüren sosyal ve siyasi çalkantıların
ortasında, savunduğu görüşün arkasında duran, ama kadın kimliğine de sırt çevirmeyen
Feride'nin öyküsünü anlatıyor. '80'den bugüne gelirken Ferhat ve Sedat'la; toplumsal
mücadeleyi, bireysel yaşamlarının, aşklarının ve ailelerinin hep önüne koyan
iki erkekle farklı boyutlarda aşklar yaşar Feride. Karmaşık iç dünyasında kendini
keşfetmeye çalışırken üvey kızıyla avunmaya çabalar ve yaşlılığın eşiğindeyken
çocuğu yaşında genç bir erkeğe tutulur; bu yeni aşkın etkisiyle kendi içine
doğru içsel bir yolculuğa çıkar; kendisiyle, bastırılmış kimliğiyle gecikmiş
bir yüzleşmeye girer.
ŞA: "Bir Yaşdönümü Rüyası" Türkiye'nin geniş bir panoramasını kapsayan,
katmanlı bir roman. Bu geniş kurgu içinde zaman geçişlerini de ustalıkla kullanmışsınız.
"Gençlik ve Geçmiş", "Orta Yaşa Uyanmak" ve "Hayatın Sonrası"... Roman, Feride'nin
üvey kızı Şirin'in bebekliği ile başlıyor. "Mazi Sayfaları"nın altında Feride'nin
Şirin'e anlattığı ilk gençliği var. Yine geçmiş zaman. Roman, bir süre sonra,
okurun bilmediği ama Feride'nin 'gelecekte yaşananları anlattığı' bölümlerle
devam ediyor. 'Zaman' üzerine kurgular yapmayı seviyorsunuz. Bu Erendiz Atasü'nün
diğer romanlarında da mı böyle, yoksa bu romanın böyle mi anlatılması gerekiyordu?
EA: Zaman beni çok ilgilendiriyor. Hayatımızda da bir anlamda somut bir şekilde
yaşarız 'zaman'ı... Zaman eskir; bu vücudumuzun eskimesidir. Zaman'ın insan
olarak bizleri ilgilendiren yanı bu. içimizde biriken zamana bizler "anı" diyoruz
ve durmadan anılar biriktiriyoruz. Anılarımız şu anda yaşadıklarımıza sürekli
müdahale ediyor. Bunun bazen bilincindeyiz, bazen değiliz... Geçmiş zaman ve
anılar, şimdiki zamandaki hayatımızı belirleyen iki büyük güç...
Romanlarımın kurgularında geriye dönüşler hep vardır; geçmişin roman kahramanlarının
bugünlere yansıyan izleri...
1980'ler ve bu yılları hazırlayan dönemler... Bir Türkiye panoraması...
Feride ve diğerlerinin Türkiye'nin bir dönemine tanıklık etmeleri... Bir yandan
kahramanların kişisel tarihlerini okurken, bir yandan da değişen Türkiye'nin
değişen değerleri ile yüz yüze kalıyor okur. Neden 1980'li yıllar? Ya da bir
başka deyişle 80'li yılların anlatılıyor olması mı geçmişi bu kadar ayrıntılı
anlatmanıza neden oldu?
Tabii '80 dönemi sizin yaşınıza göre geçmiş (gülüyoruz...) Ama bana göre 1980
ve öncesi 'geçmiş' diyeceğim kadar uzak değil. 1980 yılı hayatlarımızda büyük
değişikliklerin olduğu bir zaman dilimi. Tamamen sağa ve tüketim ekonomisi ahlakına
yöneltmelerin başladığı bir dönem. Sağdan kasıt sadece dinci sağ veya aşırı
milliyetçilik değil. Ekonomide sağa dönüş ve tüketim ahlakının hayatımıza egemen
olması ki o güne kadar ekonominin ahlakını çok ağırlıklı hissetmiyorduk. 1980
önemli bir tarih... Neden 1980 sorusunun cevabı da bu: Türkiye'de bugün olanları
yazmaya kalkıştığımızda 1980'li yıllara değinmemek mümkün değildir. Ancak romanın
amacı bu panoramaya içten bakabilmek; yani tarihselliğin kişilik yapılarında
yol açtığı değişimlerin panoramasını çizebilmek.
Romanın kahramanı Feride '60 kuşağının temsilcilerinden. Kocaları Ferhat
ve Sedat'da öyle... Feride, ilk aşkını '80'li yıllarda yaşıyor ve sevdiği adamın
eşinin ölümünün ardından onunla -Ferhat'la- evleniyor. Bu, romanın diğer kurgusu
olan 'aşk' temasının işlendiği bölümlerden biri. Ancak bu kurgu, romanın diğer
temalarından hiç de ayrı değil. Hem Ferhat hem de Sedat '80'li yılların politik
olayları içinde olan insanlar...
Ferhat ve Sedat, o dönemin tipik insanlarıdır. Toplumsal mücadele, bireysel
yaşamlarından her zaman önde olmuştur. Bu, o dönem toplumsal mücadele içinde
olan insanların tipik bir davranış şeklidir.
Dikkatimi çeken ve kahramanların oldukça sık kullandıkları bir cümle (ya
da farklı cümleler olsa da aynı anlama gelen) var: Ülke için (mi?)... Bu kişilerin
kendi içlerinde bir tür hesaplaşma ya da çelişki mi? örneğin Şirin'in babasını
"Ülke için kaybetmiş olması" onu ilkgençlik yıllarında sürekli düşündürten bir
soru... Kamuran'ı da öyle...
Sedat ve Feride '68 kuşağının temsilcileri. Memleket sevgisi ve memlekete karşı
sorumluluk duygusuyla yetiştirilmişler. Ülkeye yönelttikleri eleştiriler, başlarına
ne gelirse gelsin, nefret boyutlarına varmıyor. "Memlekete sahip çıkılır" diyor
Sedat'ın anneannesi, örneğin. Feride ve Sedat, Şirin'i de bu duyarlıkla yetiştiriyorlar,
öz anne ve babasını çok küçükken yitiren Şirin'in onlara ülkenin emaneti olduğunu
hiç unutmuyorlar. Üvey kızları Şirin'e besledikleri sevgide bu sorumluluğun
payı var. Memleket, bu kişiler için kimliklerinin vazgeçemeyecekleri bir parçası
ve bundan yüksünmüyorlar. Kamuran'a gelince, onun durumu farklı. O da anne ve
babasını '80 fırtınasında, daha bile acı koşullarda yitirmiş. Kamuran, aidiyet
duygusunun zayıflığı açısından günümüz gençliğinin tam bir temsilcisi. Gene
de istediği ölçüde silemiyor ülkeyi kendi kimliğinden, bağışlayamıyor da. Bu
çelişkiden rahatsız olduğunu, ama elinden başka türlüsü gelmediğini düşünüyorum.
Her şeye rağmen ülkeden vazgeçemeyen dedesinin etkisi olsa gerek.
Öne çıkan bir diğer konu "etnik kültürler"... Sedat'ın ve babasının durumu,
Sedat'a yansıyan yönleri ve Kamuran'ın dedesinin, Türkiye'nin bir diğer durumunu,
aşiretleri temsil ediyor olması... Bu bir temsil etme durumu ise tabii ki...
Kişisel kanım etnik aidiyetin ne bastırılmasının ne abartılmasının çıkar yol
olduğu doğrultusundadır. Haliyle bu görüş romana yansımıştır. Ülkeye aidiyetin,
etnik aidiyeti aşan daha geniş bir bilinç olduğunu düşünüyorum. Ayrıca insanların
asal kimliklerini, ne oldukları kadar, ne yaptıklarının da belirlediği bence
çok açık. Kişi sosyal koşullarının elverişsizliği ya da kendi yetersizliği nedeniyle
işlevinde doyum bulamıyorsa, ne olduğunu etnik ve dinsel, mezhepsel kökeni üzerinden
tanımlamaya hem gidiyor, hem itiliyor, iktisadi postmodernizmin dayattığı işlerin
süreksizleşmesi bireyin kendini meslekle tanımlamasını ne yazık ki günümüzde
engellemektedir.
Reşat Nuri Güntekin'in "Çalıkuşu", Feride ile özdeşleştirilen kahramanlardan
biri. Bu bağlantıyı neden kurdunuz? Ferhat ve Şirin adlarının da özel bir karşılığı
var mı?
'Çalıkuşu' yazılalı neredeyse bir yüzyıl olacak. Benim Feride'mle Çalıkuşu
Feride aşağı yukarı aynı toplumsal kesimin çocukları. Aradan geçen sürede kadın
kimliğinde oluşmuş değişimlere dikkat çekmek isterim. Bu roman 'Çalıkuşu'nun
bir alegorisi değildir; ama bir yanıyla Reşat Nuri'nin eserine bir saygı göndermesi
olarak okunabilir. Reşat Nuri'nin kahramanları asla yalınkat değildir, farklı
okumalara açıktır. Oradaki Kamuran cinsel yönelişi biraz bulanık bir delikanlı
olarak yorumlanabilir, pekâlâ... Benim Kamuran şekillendikten sonra, romanın
ilk taslaklarını okuyan arkadaşlarım arasında kendimce küçük bir anket yaptım.
'Çalıkuşu'ndaki Kamuran'ın eşcinsel bir yanının olabileceği yorumunun kadın
okura pek uygun düştüğünü gördüm... Şirin'in öz babasının adı Ferhat. Kadın
erkek aşkının temel unsurlarından biri baba-kız ilişkisi değil mi sizce?.. Hayatları
boyunca, yalnızca annelerini ve kızlarını sevmiş büyük bir erkek kitlesi olduğuna
inanıyorum.
Feride'nin cinsel hayatı, romanın izleklerinden biri... (doğru mu?) Bu
romanın "bir kadın romanı1 olmasının bir karşılığı mı? Ya da romanın bir tür
'feminist' yönünü mü okura yansıtır?
Bu roman bir kadın romanı değildir. Burada insanın kendisini bulması ve/veya
bulamayışı tartışılmaktadır. Romanın temel sorunsallarından biri, Feride'nin
iç yolculuğudur. Onun, yaşlılık arifesinde çocuğu yaşında bir delikanlıya tutulmasının,
yaşadığı büyük ölçüdeki hayali aşkın acısıyla, kendisiyle arasındaki duvarın
yıkılmasının ve bastırılmış kimliğiyle ıstıraplı yüzleşmesinin hikâyesidir,
bu roman. Onca yolculuk yapmış Çalıkuşu Feride'nin hiç çıkmadığı içsel yolculukta
buluyor, 'Bir Yaş-dönümü Rüyası'nın Feride'si kendini. Feride hiçbir zaman doyurucu
bir cinsellik yaşamıyor ki... Bunun ötesinde, romanda feminist rüzgârlar, daha
doğrusu rüzgâr demeyeyim de, "alt akıntılar" var. Nasıl olmasın, yazarı feminist!
Romanı bir denize benzetirsek, su kütlesinin en büyük hacminin yönünü belirleyen
bu alt akıntıları, okurun keşfetmesini bekliyorum doğrusu!
Feride'nin kendi kanından olmayan bir çocuğu evlat edinmesi ve onunla normal
bir ana-kız ilişkisinin üstünde bir bağ kurabilmesi de var. Burada aile bağlan
hakkında bir çıkarım mı söz konusu?
Prototipin aksine "iyi1 üvey anneler de vardır! Vurgulamak isterim. Ayrıca
biyolojik bağdan önemlidir aradaki iletişim ve paylaşım.
Ve Şirin. Romanın diğer kadın kahramanı. Roman Şirin'in yaşlılık dönemi
ile sona erer. Üstelik Şirin'i Kamuran ile karşılaştırmaktan da çekinmez yazar.
Kamuran ise okurun karşısına bambaşka bir insan olarak çıkacaktır. Belki de
değişen nesilin, bir sonraki nesilden öncesidir yazarın anlatmak istediği (?)...
Evet, haklısınız. Şirin ve Kamuran, aynı kuşağın iki zıt temsilcisi, yüz yüze
kalacaklardır romanın sonunda. Aralarındaki duygusal bağlantı ise, artık hayatta
olmayan Feride'nin titrek hayalidir... Kamuran romanın ortalarında şiire meraklı
ve yetenekli bir delikanlı olarak sahneye çıkmakta. Hırslı... '80 fırtınasının
çocukluğundaki izleri hırsını bilemekte. Romanın sonunda, hedefine ulaşmıştır,
zengin ve ünlüdür. Ne pahasına... İçindeki şiiri öldürmek pahasına...
Romanda yer yer şiirlere rastlıyoruz. Roman içinde şiir kullanımı daha
önce denediğiniz bir teknik mi? Şiirlerin bu romana kattığı anlam nedir?
Böyle bir tekniğe hiç başvurmamıştım. Dahası hayatım- da hiç şiir yazmadım.
Romandaki şiirler acemice şeyler tabii. Öyle de olmaları gerek. Feride'nin bastırılmış,
dolayısıyla hiç gelişmemiş edebiyat yaratıcılığının ilk ve son; ve sonradan
mahvedeceği kariyerinin henüz başlangıcındaki Kamuran'ın ilk denemeleri bunlar.
Neden mi şiir kullandım? Feride ve Kamuran tam da bilincinde olmadıkları ruhi
ihtiyaçları nedeniyle birbirlerine yöneliyorlar. Belki ne bu ihtiyacı, ne de
birbirlerinde neyi çekici bulduklarını mantıklı tümcelerle dillendirebilirler.
Feride'nin kaybettiği gençliğine, Kamuran'ın hiç bilmediği annesine bilinçaltı
özlemleri... Şiirin özü derinden, bilinçaltından gelir. Şiir taslağı ne kadar
hamsa, kaynağı o kadar belirgindir.
'Bir Yaşdönümü Rüyası'nı, dil olarak değerlendirmenizi istesem neler söylerdiniz?
Türkçe dünyanın en eski dillerinden biri ve durmadan kendini yenileyen bir
dil. Dünya egemenliğini eline geçirmiş dillerin Türkçemize müdahalelerinden,
ya da çeşitli ve karmaşık eğitim sorunları yüzünden Türkçe'de son on yıllarda
meydana gelen esef verici bozulmalardan söz etmiyorum elbette. '80 sonrası baskı
yönetiminin yeni sözcüklere karşı açtığı gülünç savaşı kaybetmesi, genç kuşakların
"özgürlük", "sınav", "erdem" gibi sözcüklerden yasaklara karşın dirençle vazgeçmemeleri
çok düşündürücüdür. Bugünkü Türkiye nüfusunun en büyük kısmı kırsal kökenli
ve aile geçmişinde Osmanlıca sözcüklerin çoğunun yeri bile yok. Bu gerçeği görmek
gerek. Dil devrimi bize pek çok yeni sözcük kazandırdı ve kimi yerel sözcükleri
ülkenin tümüne tanıttı. Türkçeyi Osmanlıcanın yapay ağırlığından kurtardı. Ona
sahip çıkmak durumundayız. Ancak, dil devrimine sahip çıkarken, şiiirlere, türkülere
geçmiş, halkın belleğinde yer etmiş, duygu ve tarih yüklü sözcüklerden kökenleri
Arapça ya da Farsça diye- vazgeçmek niyetinde değilim. "Aşk"ın, "sevda"nın bana
taşıdığı çağrışımları, "sevi" asla esinleyemiyor; kimseye de taşıyabildiğini
sanmıyorum. "Rikkat" sözcüğündeki nüans, "sevecenlik"te veya "acıma"da yok.
Bunun yanında, Türkçe bilen herkese hemen "doğmak- doğurmak" eylemlerini çağrıştıran
"doğa", "sınama-yanılma" eylemlerini çağrıştıran "sınav" kendiliğinden hiçbir
çağrışım uyandıramayan, hantal "tabiat" ve "imtihan" sözcüklerine göre çok daha
güçlü. Bir dilde çok farklı söylemler olabilmeli; bilimsel metin söylemine yakışan
bir sözcük romanın akışında sakil durabiliyor. Ayrıca atmosfer yaratmada sözcüklerin
rolü çok büyük; geçmiş dönemleri yansıtırken, bir miktar eski sözcük kullanmayı
gerekli, hatta kaçınılmaz buluyorum. 'Dağın Öteki Yüzü'nde 1930'ları, 1940'ları
anlatırken böyle sözcüklere başvurmam eleştirilmişti. Bir dönemi tümüyle başka
dönemlerin sözcükleriyle anlatmayı seçmemek garipsenmişti; "Bu mantıkla, dünya
edebiyatını yalnızca özgün dilinde okumak gerekir" denmişti. Özgün dilin derinliğini
kim yadsıyabilir? Sonra, çevirinin kısıtlamalarını kendi dilimizin içinde yeniden
üretmek niye?