“Dang humması hastasıyım!” Tropikal tıp uzmanı Prof. Tomas Jelinek, 2013 yılında muayene odasına gelen ve bu cümleyi büyük bir kesinlikle söyleyen kadını hâlâ hatırlıyor. Öğretmen Côte d’Azur’daki tatilden yeni dönmüştü ve gözle görülür bir acı çekiyordu. Tropikal hastalık hakkında daha önce bir şeyler okuduğu için semptomlarının buradan geldiğinden emindi. Düsseldorf’taki CRM Seyahat Tıbbı Merkezi’nin bilimsel direktörü Jelinek, “Ona inanmadığımı itiraf etmeliyim” diyor. O zamanlar Fransa’nın güneyinde birisinin enfekte olmasının pek mümkün olmadığını düşünüyordu. Ancak bir test şunu gösterdi: Kadın haklıydı. Bugün Jelinek farklı tepki verirdi. Avrupa’da Dang humması virüsünün bulaşması artık göz ardı edilemez. Son zamanlarda Garda Gölü’nde enfeksiyon raporları bile vardı.
Ancak Bernhard Nocht Tropikal Tıp Enstitüsü’nden Prof. Jonas Schmidt-Chanasit paniğe kapılmak için bir neden görmüyor. Hamburglu doktor ve virolog, “İtalya’dan gelen raporlar bizi şaşırtmadı” diyor. “Buna benzer vakaları neredeyse her yıl görüyoruz” 2010’dan bu yana Hırvatistan, Fransa ve İspanya’da otokton bulaşmalar yaşanıyor. Bu, yerel olarak insanların enfekte olduğu anlamına gelir. Genellikle uzun mesafelere seyahat ederken enfekte olursunuz: Enfeksiyon riski özellikle Güneydoğu Asya’da yüksektir.
Asya kaplan sivrisineği Ren Nehri boyunca yayılıyor
Hastalık, eski Yunancada “iğrenç” anlamına gelen “Aedes” cinsi sivrisinekler tarafından bulaşıyor. Özellikle sarıhumma sivrisineği ve Asya kaplanı sivrisineği ısırdıklarında dang humması virüsünü bulaştırabilir. Her ikisi de tropiklerden geliyor. İklim değişikliği ve küreselleşmenin bir sonucu olarak, Asya kaplan sivrisineği artık Akdeniz bölgesinde kendine yer edinmiş durumda ve Almanya’da da yayılıyor. Schmidt-Chanasit, “Özellikle Ren nehrinde, kabaca Freiburg’dan Frankfurt’a kadar yerleşik popülasyonlar var” diyor. Bu nedenle, yakın gelecekte bu ülkede yerel dang humması virüsü enfeksiyonlarının yaşanacağını kesin olarak beklemektedir. Bu, geri dönen hasta kişilerin kaplan sivrisinekleri tarafından ısırılması ve virüsün yayılması durumunda meydana gelebilir. Virolog, “Şu anda İtalya’da olanlara benzer şekilde yaz sonunda yerel vakalar görülecek” diyor. “Fakat birkaç münferit vaka olacak.” Jelinek de durumu benzer şekilde değerlendiriyor.
Enfeksiyonların sıklıkla fark edilmediği bile varsayılabilir. Çoğu insanda herhangi bir semptom gelişmez. Semptomların ortaya çıkması halinde bunlar çok spesifik değildir ve diğer ateşli enfeksiyonlarla karıştırılabilir. Jelinek, “Hastaların ağrıları var, özellikle de uzuv ağrıları” diyor. “Hareket ettiğinde her şeyin acıdığını hissediyorsun.” Bu nedenle dang hummasına “kemik kıran hastalık” da deniyor. Bazen güneş yanığına benzeyen bir döküntü ortaya çıkar. Çoğu insan yaklaşık bir hafta içinde iyileşir. Vakaların yaklaşık yüzde birinde hastalık şiddetlidir: Bu durum huzursuzluğa, karın ağrısına, sürekli kusmaya ve deride ve mukozada kanamaya neden olur ve bunu bazen hayatı tehdit eden şok takip eder. Jelinek, “Kanama başlar başlamaz hastaneye kaldırılmayı gerektiren bir uyarı işaretidir” diyor.
Kural olarak, yalnızca daha önce dang humması virüsüne yakalanmış kişiler bu kadar ciddi şekilde hastalanır. Virüsün dört serotipi var. Yalnızca enfekte olduğunuz serotipe karşı ömür boyu bağışıklığınız vardır. Tropikal tıp doktoru, “Antikorlar bu patojenle tam olarak eşleşiyor” diyor. Ancak farklı bir serotiple enfekte olursanız antikorlar onu nötralize edemez ve aslında hücrelere nüfuz etmesini kolaylaştırır. Uzman, “Bu, bağışıklık sisteminin krize girmesine neden oluyor” diye açıklıyor.
Spesifik bir tedavisi yoktur. Tedavi yalnızca semptomları hafifletmeyi amaçlıyor; ancak bu, ciddi hastaları bile kurtarmak için yeterli.
Aşı hastaneye yatmaya karşı korur
Almanya’da her yıl seyahat edenler arasında yaklaşık bin vaka kaydediliyor. CRM’ye göre bunun büyük bir kısmı Güneydoğu Asya’dan dönenlerden kaynaklanıyor; neredeyse her üç enfeksiyondan biri Tayland’da gerçekleşti. Bildirilmeyen vakaların sayısı muhtemelen daha yüksek olsa bile, dang humması bu ülkede hala oldukça nadir görülen bir hastalıktır. Dünyanın birçok yerinde işler farklıdır. Dünya Sağlık Örgütü’ne (WHO) göre, son yıllarda görülme sıklığı dünya çapında önemli ölçüde arttı. Kuruluşa bildirilen vaka sayısı 2000’de 500.000 civarındayken 2019’da 5,2 milyona yükseldi. Hastalık şu anda dünya çapında 100’den fazla ülkede endemiktir, yani sürekli olarak ortaya çıkmaktadır. Buna artık Madeira adası gibi bölgeler de dahil. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre bu, yaklaşık dört milyar insanın dang humması riski taşıyan bölgelerde yaşadığı anlamına geliyor ve bunların her yıl 400 milyon kadarının enfekte olduğu tahmin ediliyor.
Schmidt-Chanasit, “Güçlü artışın nedenleri çok çeşitli” diyor. Seyahat etmek bir yandan virüslerin ve sivrisinek türlerinin yayılabileceği anlamına geliyor. Öte yandan iklim değişikliğinin de rolü var. Araştırmacı, “Daha yüksek sıcaklıklar, sarıhumma ve kaplan sivrisineklerinin daha iyi ve daha hızlı çoğalmasını sağlıyor” diyor. “Virüs sivrisineklerde de daha hızlı çoğalabiliyor.” Yoksul mahallelere sahip hızlı büyüyen şehirler de yayılmayı teşvik ediyor: Açık su kapları ve aynı zamanda yağmurun toplandığı çöpler sivrisineklere ideal üreme koşulları sunuyor.
Dang humması riski taşıyan bir bölgede bulunan herkes, örneğin sivrisinek ağları, örtücü giysiler ve böcek kovucular gibi sürekli sivrisinek korumasına dikkat etmelidir. Ayrıca iki aşı var ama bunlardan sadece biri seyahat edenler için uygun. Schmidt-Chanasit, Daimi Aşılama Komisyonu’nun (Stiko) şu anda bir aşı önerisi üzerinde çalıştığını bildirdi. Zaten dang virüsü enfeksiyonu teşhisi konmuş ve riskli bir bölgeye tekrar seyahat etmeyi planlayan kişiler için aşının anlamlı olduğu zaten açık. “En yüksek önceliğe sahipler, aksi takdirde farklı pozisyonlar olur” diyor. Örneğin Jelinek, dang humması riskinin yüksek olduğu ülkelere seyahat eden herkese aşı yapılmasını öneriyor. Bunlar arasında Brezilya, Guatemala, Kolombiya, Bangladeş, Tayland, Vietnam ve Filipinler yer alıyor. Jelinek, “Aşı mükemmel değil ama hastaneye kaldırılmaya karşı çok iyi koruyor” diyor.