Türk Lirası cinsinden senetsiz alacaklar ve borçların değerleme işlemleri Vergi Usul Kanununun 281’inci ve 285’inci maddesi hükmüne göre yapılacaktır. Madde hükümlerinde şu düzenlemeye yer verilmiştir:
“Madde: 281: Alacaklar mukayyet değerleriyle değerlenir. Mevduat veya kredi sözleşmelerine müstenit alacaklar değerleme gününe kadar hesaplanacak faizleriyle birlikte dikkate alınır.
Vadesi gelmemiş olan senede bağlı alacaklar değerleme gününün kıymetine irca olunabilir. Bu takdirde, senette faiz nispeti açıklanmış ise bu nispet, açıklanmamışsa Cumhuriyet Merkez Bankasının resmi iskonto haddi uygulanır. Bankalar ve bankerler ile sigorta şirketleri alacaklarını ya Cumhuriyet Merkez Bankasının resmi iskonto haddi veya muamelelerinde uyguladıkları faiz haddi ile, değerleme günü kıymetine irca ederler.”
“Madde: 285: Borçlar mukayyet değerleriyle değerlenir. Mevduat veya kredi sözleşmelerine müstenit borçlar değerleme gününe kadar hesaplanacak faizleriyle birlikte dikkate alınır.
Vadesi gelmemiş olan senede bağlı borçlar değerleme günü kıymetine irca olunabilir. Bu takdirde senette faiz nispeti açıklanmışsa bu nispet, açıklanmamışsa Cumhuriyet Merkez Bankasının resmi iskonto haddinde bir faiz uygulanır.
Banka ve bankerler ile sigorta şirketleri borçlarını, Cumhuriyet Merkez Bankasına resmi iskonto haddi veya muamelelerinde uyguladıkları faiz haddiyle, değerleme günü kıymetine irca ederler. (3239 sayılı Kanunun 22’nci maddesiyle eklenen fıkra) Alacak senetlerini değerleme gününün kıymetine irca eden mükellefler, borç senetlerini de aynı şekilde işleme tabi tutmak zorundadırlar.”
Buna göre, bir işletmenin aktifinde yer alan senetsiz alacaklar mukayyet değeriyle değerlenecektir. Bu çerçevede, öncelikle, “mukayyet değer” kavramının tanımının yapılması gereklidir; ki bu tanım Vergi Usul Kanununun 265’inci maddesinde yer almaktadır. Bu madde hükmünde verilen tanım şu şekildedir:
“Mukayyet değer, bir iktisadi kıymetin muhasebe kayıtlarında gösterilen hesap değeridir.”
√ Buna göre, Türk Lirası cinsinden senetsiz alacaklar ve borçlar değerleme gününde muhasebe kayıtlarında görülen hesap değeriyle değerlenmek suretiyle firmaların kayıtlarına alınacaktır. Senetsiz alacak ve borçlar için işletmelerin reeskont işlemi yapmalarına da gerek bulunmamaktadır.
Yabancı Para Cinsinden Senetsiz Alacak ve Borçların Değerlemesi İşlemleri:
Vergi Usul Kanununun 280’inci maddesine göre, yabancı para ile olan senetsiz alacaklar ve borçlar borsa rayici ile değerlenecektir. Ancak daha önce de belirttiğimiz gibi Türkiye’de yabancı paraların alım ve satımının yapıldığı bir kambiyo borsası olmadığı için yabancı para cinsinden senetsiz alacak ve borçların değerlemesinde Maliye Bakanlığı’nca ilan edilen kurlar esas alınacaktır.
√ Bu konuda 434 seri numaralı Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği ‘nde yer alan açıklamalara göre, değerleme günü itibariyle Maliye Bakanlığı’nca kur ilan edilmediği durumlarda T.C. Merkez Bankası’nca ilan edilen kurların esas alınması gerekmektedir. Bu şekilde yapılacak değerlemelerde döviz cinsinden yabancı paralar için “döviz alış kuru” uygulanmak suretiyle işlem yapılacaktır. Yabancı para cinsinden senetsiz alacak ve borçların değerlemesi sonucunda oluşacak yeni değerlere göre ortaya çıkan artı veya eksi farkların dönem sonu bilançosunda yer alması gereklidir. Bu çerçevede, bilançoda söz konusu kıymetler kambiyo zararı veya kârı olarak dikkate alınacaktır. Kambiyo zararı ve kârı hesabında gözüken değerler ise, dönem kâr veya zararına aktarılmak suretiyle işletmenin dönem sonu yabancı para cinsinden senetsiz alacak ve borçları nedeniyle oluşan kâr veya zarar kati olarak kayıtlarda yer alacaktır.