Zengîler. Musul, Halep ve Şam bölgesinde hüküm süren Zengîler en parlak dönemlerini Nûreddin Mahmud Zengî devrinde yaşamışlardır. Babasının ölümünden sonra Zengî Devleti'nin Şam ve Halep koluna hükmeden Nûreddin Zengî'den İbnü'l-Esîr, Hulefâ-yi Râşidîn ve Ömer b. Abdülazîz'den sonra gelen en âdil ve sâ-lih hükümdar diye bahsetmektedir. Nûreddin Zengî seferlerden elde ettiği ganimetleri ve servetini devletin imarına harcamış; Şam. Humus, Hama, Halep ve Ba'lebek'te camiler, medreseler, hastaha-neler, kervansaraylar yaptırmıştır. Devrinde kurulan kırk iki medreseden hemen hemen yarısı Nûreddin Zengî'ye aittir. Kütüphaneleri.İslâm dünyasında bu asırda tesis edilen medreselerin tamamlayıcı birer bölümü haline geldiği de bilinmektedir. Bu bakımdan gerek Nûreddin'in gerekse diğer şahısların kurdukları medreselerde bir miktar kitap bulunduğu şüphesizdir. Ancak kaynaklarda bunların sadece birkaçı zikredilmektedir.
Nûreddin Zengî Halep'i aldığı zaman bu şehirde sadece bir medrese bulunmaktaydı. Nûreddin bu şehirde Hanefî-ler için bir, Şâfiîler için üç medrese kurdu. Kaynaklar, Hanefî medresesinde Nûreddin'in bir de kütüphane tesis ettiğini nakletmektedir. Zehebî hükümdarın buraya birçok değerli kitap vakfettiğini belirtir. Tarihçi İbn Asâkir'in öğrencilerinden Mu-hammed b, Ali b. Yâsir el-Ceyyânî el-En-delüsî'nin bir süre burada hâfız-ı kütüb olarak çalıştığı bilinmektedir. Ebû Bekir er-Râinî, Muhammed b. Şârih. Ebû Bekir b. Ahmed ez-Zâhir ve Ahmed b. Mahmûd b. İbrahim İbnü'l-Cevherî gibi âlimler kitaplarını bu kütüphaneye vakfetmişlerdir. İzzeddin İbn Şeddâd (ö. 684/1285) devrinde kütüphane mevcut olmadığına göre Zehebfnin bu şehirde yakıldığından bahsettiği 10.000 ciltlik kütüphanenin burası olması muhtemeldir.
549 (1154) yılında Nûreddin Zengî Şam'ı aldığında burada on bir medrese bulunmaktaydı. Bunlara altısı Nûreddin tarafından olmak üzere on bir yeni medrese eklendi. Onun Şam'da İbn Asâkir için kurduğu dârülhadis bu nevi medreselerin ilk örneği olarak kabul edilir. Bazı yazma eserlerin üzerindeki vakıf kayıtlarından medresede Nûreddin Zengî'nin bir kütüphane tesis ettiği anlaşılmaktadır. Kaynakların bildirdiğine göre bu kütüphaneye ulemâdan Ahmed b. Muhammed el-Cevherî, Şemseddin Abdullah b. Ahmed b. Hulvâniyye kitaplarını vakfetmişlerdir. Nûreddin Zengî'nin Şam'da 563'te (1168) kurduğu Medresetü'n-Nûriyyeti'I-kübrâ'da da bir kütüphane mevcuttu. Nuaymî, buraya birçok kitap vakfettiğini söylediği Nûreddin'in kabri de bu medresede bulunmaktadır.
Nûreddin Zengî'nin yaptırdığı üç hastahaneden Şam'dakinde bir kütüphane vardı. Kitabesinden anlaşıldığına göre Bî-mâristân-ı Nûrîve Mârîstân-ı Nûrîdiye adlandırılan hastahane 549 (1154) yılında tamamlanmıştır. Kütüphane hastaha-nenin eyvan bölümündeki iki bölmede bulunmaktaydı. Kaynaklarda, burada Ebü'l-Mecd b. Ebü'l-Hakem'in Nûreddin'in has-tahaneye vakfettiği tıbba dair kitapları okuttuğu bildirilmektedir. Nûreddin Zengî'nin Ba'lebek'te yaptırdığı Medresetü'n-Nûriyye'dede bir kütüphane mevcuttu. Zengî Devleti'nin Musul ve Halep'te hü: küm süren koluna bir süre hükmeden Nûreddin Arslanşah Zengî, Musul'da Şâfiîler için inşa ettirdiği medresede bir de kütüphane kurmuştu. Zengî Devleti'ni Nâsırüddin Mahmûd'dan sonra ele geçiren ve Musul'da bir süre hükümran olan Vezir Bedreddin Lü'lü1 sarayında zengin bir kütüphane vücuda getirmişti..Tarihçi İbnü'l-Esîr onun hakkında bir kitap yazdığı gibi zaman zaman sarayına giderek kendisine eski tarih kitapları okurdu.
Resûlîler ve Zeydîler. Yemen bölgesi tarih boyunca birkaç müslüman hanedanın hâkimiyeti altına girmiş ve bu hanedanlardan özellikle Resûlîler ile Zeydîler döneminde bölgenin kültür hayatında büyük canlanma görülmüştür. Küçük kasabalara kadar yayılan camiler ve medreselerde kütüphanelere de yer verilmiştir. Bunların İslâm dünyasının uğradığı istilâ hareketlerinden etkilenmemesi ve Yemen bölgesinde yetişen âlimlerin eserlerini ihtiva etmesi önemli bir husustur. Bu sayede asırlarca karanlıkta kalmış birçok değerli eser günümüzde Yemen kütüphanelerinde ortaya çıkmaktadır. Mu'tezilî ve İsmâilî mezhebiyle ilgili dikkate değer eserler bu kütüphaneler sayesinde günümüze ulaşabilmiştir.
Çeşitli kaynaklardan öğrenildiğine göre Câmi-i San'a, Câmi-i Zebîd, Mescid-i Eşâir (Zebîd), Câmi-i Muzaffer (Taiz), Câmi-i İmâm Hâdî (Sa'da), Câmi-i İbb, Câmi-i Ravza, Kubbet-i Talha (San'a). Kubbetü'l-Mehdî (San'a) ve Câmiu'z-Zâfirî'de (Zebid) kütüphaneler mevcuttu. Özellikle Taiz ve Zebîd bölgelerinde toplanan medreselerde önemli kütüphaneler bulunmaktaydı. Resûlî sultanlarından el-Melikü'l-Müey-yed Dâvûd İbnü'l-Melikü'l-Muzaffer'in 672 (1273-74) yılında Taiz'de kurduğu medresede zengin bir koleksiyondan oluşan bir de kütüphane vardı. Kaynaklar burada mevcut kitap sayısını 100.000 olarak verir. Kütüphanede görevli ondan fazla müstensihin istinsah ettiği eserler de koleksiyona katılırdı. Dâvûd b. Muzaffer'in kitaba olan düşkünlüğünü bilenler ona hediye olarak çeşitli eserleri takdim ederlerdi. Yakut'un hattıyla KHâbü'l-Eğânî'-nin bir nüshası kendisine hediye edildiğinde caize olarak bir rivayete göre 200, diğer bir rivayete göre 1000 Mısır dinarı vermişti. Resûlî sultanlarından el-Meli-kü'l-Eşref İsmail b. Abbas'ın 800 (1398) yılında Taiz'de, el-Melikü'z-Zâhir Yahya b. İsmail'in yine aynı şehirde yaptırdıkları Eşrefiyye ve Zâhiriyye medreselerinde kütüphaneler vardı. Zimâr'da 947'de (1540) İmam Şerefeddin'in veya oğullarından Emîr Şemseddin'in inşa ettirdiği medresede (Medresetü'ş-Şemsiyye) ulemadan bir zatın kurduğu zengin kütüphane, kitapları ödünç alıp getirmeyen kişilerin davranışları ve bölgeyi ele geçiren Ebû Fâriğ'in yağmalaması sonucunda yok olup gitmiştir. Taiz'de tesis edilen Medresetü'r-Re-şîdiyye, Medresetü'l-Cevher, Medresetü'l-Abbâsiyye, Medresetü's-Selâme ve Ze-bîd'de kurulan Medresetü'l-Ömeriyye. Medresetü İbni'l-Cellâd, Medresetü Me-hâlibiyye, Medresetü Müzcâde ve Medresetü Rıdvâniyye'de kütüphaneler mevcuttu. Cened'deki Mîkâîl, İbb'deki Esediy-ye ve Nüzzâriyye, Habalî'deki Benî Hadar ve Zî-Ya'mi'deki İbn Battal medreselerinde de kütüphaneler bulunduğu tarihî kaynaklardaki çeşitli rivayetlerden anlaşılmaktadır.
Selçuklular. X. yüzyılın sonlarına doğru müslüman olup İslâm dünyasına giren Selçuklular bir süre Mâverâünnehir'de çatışan kuvvetlerin hizmetinde asker oldular. Bu alanda gösterdikleri başarılardan sonra Bağdat'a girerek Abbasî halifelerini Şiî Büveyhîler'in vesayetinden kurtardılar ve askerliğin yanında kültür sahasında da varlıklarını ortaya koymaya başladılar. Kaynaklarda Tuğrul Bey'in veziri Amîdülmülk el-Kündürî'nin, Selçuklu ordusu Bağdat'a girdiğinde yağmalanan Büvey-hî Veziri Sâbûr b. Erdeşîr'in kütüphanesinden binlerce kitap aldığı ve bir kütüphane tesis ettiği nakledilirse de fazla bilgi verilmez.
Selçuklular, Şiî düşünceye karşı Sünnî düşüncenin hâkimiyetini sağlamaya çalıştılar. Büveyhîler ve Fâtımîler döneminde Şiî propaganda merkezi haline gelmiş olan dârülilimlerin karşısına Sünnî fikirleri ve inançları öğretecek medrese modelini oluşturdular. İslâm dünyasında Sel-çuklular'a gelinceye kadar medrese fonksiyonunu gören bazı kurumlar mevcut idiyse de ilk teşkilâtlı ve düzenli medreseler Selçuklu Veziri Nizâmülmülk tarafından tesis edilmiştir. Nizâmülmülk Selçuklu Devleti'nin Nîşâbur, Belh, Musul, Herat. Merv, Basra. İsfahan ve Tohâris-tan gibi şehirlerinde birçok medrese kurdu. Bunların en üniüsü Bağdat'taki Nizamiye Medresesi'dir. Halife sarayının yakınlarında 457'de (1065) yapımına başlanan ve 459'da (1067) tamamlanan medresenin bir bölümünde dârülkütüb diye adlandırılan bir kütüphane kurulmuştu. Vakfiyesinden anlaşıldığına göre bu kütüphanede bir hâfız-ı kütüble ona yardımcılık yapan bir müsrif görevlendirilmişti.. Kaynaklarda koleksiyonunun zenginliğinden ve çok değerli kitaplar bulunduğundan bahsedilirse de kitap sayısı hakkında bir rakam verilmez. Çeşitli rivayetlerden kütüphanenin sonraki devirlerde yapılan bağışlarla daha da zenginleştiği anlaşılmaktadır. 510(1116) yılında medresenin yakınında çıkan bir yangın dolayısıyla kütüphane boşaltılmış ve daha sonra yeniden yapılan raflara kitaplar tekrar yerleştirilmiştir. İbnü'l-Esîr'in naklettiğine göre 589'da (1193) Abbasî Halifesi Nâsır-Üdî-nillâh. Nizamiye Medresesi'nde yeni bir kütüphane inşa ettirmiş ve bu kütüphaneye kendi özel koleksiyonundan seçtiği "eşi bulunmaz" binlerce kitabı taşıtmıştı. Nizamiye Medresesi'nin Moğol istilâsında pek fazla zarara uğramadığı nakledilir. Ancak İbnü'l-Cevzî zamanında6000 kitabı olan kütüphaneden günümüze herhangi bir eser ulaşmamıştır. Nizâmülmülk'ün İsfahan'da kurduğu medresede de kıymetli eserlerden oluşan kütüphane 542 (1147) yılında çıkan bir isyanda yakılmıştır.
Selçuklular devrinde Nîşâbur, Merv, İsfahan, Hemedan, Herat, Sava, Rey, Belh, Basra, Musul ve Buhara gibi şehirlerde kurulan medreselerin çoğunda kütüphane mevcuttu. Yâküt el-Hamevî kendi zamanında sadece Merv'de on kütüphane bulunduğunu nakleder. Bunların çoğu Selçuklular döneminde kurulmuştu. Sultan Sencer'in şarabdarı Azîzüddin Ebû Bekir ez-Zencânî'nin tesis ettiği Azîziyye Kütüphanesi'nde 12.000 cilt kitap vardı. Aynı şehirde yer alan ve Hizânetü'l-Kemâ-liyye diye adlandırılan kütüphanenin kimin tarafından kurulduğu bilinmemektedir. Nizâmülmülk'ün bu şehirde tesis ettiği Nizamiye Medresesi'nde de bir kütüphane mevcuttu. Şerefülmülk Muham-med b. Mansûr el-Müstevfî Merv'de kurduğu medresesine kitaplar vakfetmişti. Sultan Sencer'in kaynaklarda zikredilen kütüphanesi de muhtemelen bu şehirde bulunmaktaydı. Ebû Ali Hasan b. Ali el-Kattân'm Merv'de tesis ettiği kütüphane 536 (1142) yılında Hârizm Hükümdarı At-sız'ın askerleri tarafından yağmalanmıştı. Muînüddin Ebû Bekir es-Sem'ânî ile Şihâ beddin es-Sem'ânfnin de Merv'de birer kütüphane kurdukları bilinmektedir. Ayrıca kaynaklarda bu şehirde Mecdülmülk, Hatuniyye, Zamîriyye adlı kütüphaneler bulunduğuna dair rivayetler yer aiır. Belhte de Ebû Saîd Halîl b. Ahmed b. İsmail'in tesis ettiği medresede bir kütüphane vardı. Yâküt el-Hamevî Sava şehrinden bahsederken bu şehrin 617 (1220) yılına kadar mâmur olduğunu ve daha sonra "Tatar kâfirleri" tarafından tahrip edildiğini, bu arada "dünyada misli görülmemiş" bir kütüphanenin de yağmalanarak yok edildiğini söyler.
Serahs şehrinde Horasan Kâdılkudâtı Muhammed b. Mansûr es-Serahsî bir hankah yaptırmış ve burada bir kütüphane kurmuştu. Senâî onun için yazdığı bir kasidede kütüphaneyi de över. Ayrıca Beyhaki bu şehirde zengin bir kütüphane bulunduğundan söz ederse de kütüphanenin kurucusu hakkında bilgi vermez. İsfahan ve Nîşâbur camilerindeki kütüphanelerin varlığından Yakut'un ve Safiy-yüddin el-Kâtib el-İsfahânrnin rivayetleri dolayısıyla haberdar olunmaktadır. Kirman Selçuklu meliklerinden Mugîsüddin Muhammed Kirman'da bir kütüphane yaptırıp 5000 kitap vakfetmişti.
Anadolu Selçukluları devrinde kurulan medreselerin birçoğunda kütüphane mevcuttu. Çeşitli vakıf kayıtlarından Selçuklu sultanlarının ve ümerâsının özel kütüphaneleri olduğu anlaşılmaktadır. Bu dönemde bir ilim ve irfan merkezi haline gelen Konya'da ilk Selçuklu kütüphanesini Şemseddin Altun-aba tesis etmiştir. II. Kılıcarslan'ın oğlu Rükneddin Süleyman Şah zamanında 598 (1202) yılında yazılan vakfiyeye göre Altun -aba Medresesi'nde (ilk mütevellisinin İplikçioğulla-n'ndan olması dolayısıyla İplikçîoğlu Medresesi diye de anılır) bir kütüphane kuran Şemseddin Altun-aba, vakıf mütevelli ve nazırının her yıl kütüphane için ayrılan vakıf gelirinden 100 dirhemle gerekli kitapları satın almasını ve mevcut koleksiyonu zenginleştirmesini şart koşmuştur. Ayrıca vakfiyede rehin karşılığında medrese dışına ödünç kitap verilmesiyle ilgili bir kayıt vardı.
Sadreddin Konevî'nin Konya'da Şeyh Sadreddin mahallesindeki hankahmda bir kütüphane mevcuttu. İmaretin 673 (1274) tarihini taşıyan Arapça kitabesinde burada kurulan dârülkütüb ve vakfedilen kitaplarla ilgili şartların vakfiyede açıklandığı belirtilmiştir. Caminin batısında yer alan kütüphanede Sadreddin Konevî'nin şahsî kitapları yanında kendisinin ve üvey babası Muhyiddin İbnü'l-Ara-bfnin el yazısıyla bazı eserleri vardı. Vakfiyesi bulunamadığından kuruluş sırasında koleksiyonda mevcut eserler tam olarak bilinememektedir. Ancak Konya vakıf ve nüfus defterinde Sadreddin Kone-vî Kütüphanesi'ndeki kitapları gösteren 888 (1483) tarihli bir sayım kaydında 170 kitabın isminin verildiği bir liste yer alır. Bu listenin yardımıyla kütüphanenin muhtevası hakkında bilgi edinilmektedir. Sirâceddin el-Urmevî evlâdından Bedred-din Mahmûd'un zevcesi Kutlu Melek Ha-tun'un kurduğu dârülhuffâzda ve emîr-i hac oğlu Müstevfî Ebü's-Senâ Mahmûd'un Nizamiye Hankahı'nda birer kütüphane tesis ettikleri vakıf kayıtlarından Öğrenilmektedir. Selçuklu vezirlerinden Sâhîb Ata'nın Anadolu'nun çeşitli şehirlerinde kurduğu medreselerde birer kütüphanenin mevcut olduğu Süheyl Ün-ver'in bazı yazma eserlerdeki vakıf kayıtlarını incelemesiyle ortaya çıkmıştır.
Hârİzmşahlar ve Gurlular. Hârizm bölgesinde Hârizmşah Devleti'nin Anuş Tegin kolunun hüküm sürdüğü dönemde (1077-1231) Merv, Merverrûz, Gür-genç gibi şehirlerde kütüphanelerin mevcut olduğu Yâküt el-Hamevî ve İb-nü'l-Esîr gibi müelliflerin rivayetlerinden anlaşılmaktadır. Moğol istilâsından Önce Merv'de üç yıl kalan ve yazacağı eseri için malzeme toplayan Yâküt bu şehirde kendi zamanında bazıları cami, medrese ve hankahlarda, bazıları müstakil binalarda olmak üzere on kütüphane bulunduğunu söyler. Yakut'a göre bu kütüphanelerden genellikle rehin vermeden Ödünç alınabiliyordu ve kendisi de bundan oldukça yararlanmıştı.
Hârizm hükümdarlarından Atsız Hâ-rizmşah ile Muhammed Hârizmşah ilim erbabını eser telifine teşvik için büyük gayret sarfetmişler ve Hârizm'de birer kütüphane kurmuşlardır. Muhammed Hârizmşah'ın kütüphanesi 616'da (1219) Moğol istilâsı sırasında yakılıp yağmalan-mıştır. İbnü'1-Esîr, Gürî Gıyâseddin'in sarayında oturan ve 1206'da vefat eden şair Fahreddin Mübarek Şah b. Hasan el-Merverrûzî'nin, içinde kitaplar ve satranç oynamaya mahsus yerler bulunan bir han yaptırdığını, burada âlimlerin kitap okuyup cahillerin satranç oynadığını nakleder. Hârizmşah Alâeddin Tekiş'in veziri Nizâmülmülk Mes'ûd b. Ali, Hârizm'de yaptırdığı medresede bir kütüphane kurmuştu. Şafiî Camii yakınında, Nesevî'nİn deyimiyle "önce ve sonra emsali görülmemiş" büyük bir kütüphane yaptıran Gür-genç ulemâsından Şehâbeddin Hivekî, Moğol istilâsında bu kitaplardan ancak en değerlilerini kurtarabilmiş, diğerleri yok olup gitmiştir.
Gurlular döneminde Herat şehrinde yüzlerce medrese olduğu kaynaklarda zikredilir. Bu medreselerden birçoğunda kütüphanenin bulunduğu bilinmektedir. Ayrıca Gur hükümdarlarından Alâeddin Cihânsûz ve Şehâbeddin Gürî'nin birer kütüphanesi mevcuttu. Sultan Gıyâseddin Gürî 597 (1201) yılında Mescid-i Câmi-i Herât'i tamir ettirince burada bir kütüphane tesis etmişti.
Memlükler. İki buçukasır süren Memlûk saltanatı süresince Mısır, Suriye ve Irak'ta inşa edilen birçok cami ve medresede kütüphane kurulduğu gibi daha önce yapılmış olan bu tür müesseselere kitap koleksiyonları vakfedilmiştir. Ayrıca bazı türbe ve ribâtlarda da kütüphaneler tesis edildiği görülmektedir.
Eyyûbîler devrinde Kahire'de kurulan medreselere VII. (XIII.) yüzyılın ortalarından itibaren Memlükler tarafından yenileri eklenmiştir. Hükümdarların yanı sıra devlet adamları, âlimler ve ticaret erbabı çoğu Kahire'de olmak üzere ülkenin çeşitli bölgelerinde birçok medrese yaptırmıştır. Vezir Sâhib Bahâeddin Ali b. Hen-nâ'nın654'te(1256) Sâhibiyye, el-Meli-kü'z-Zâhir Baybars I. el-Bundukdârî'nin 662'de (1264) Zâhiriyye, Mansûr Kala-vun'un683'te (1284) Mansûriyye, Emîr Seyfeddin Menkutamâr'ın 698'de (1299) Menkutamâriyye, el-Melikü'n-Nâsır Muhammed b. Kalavun'un703'te (1304) Nâ-sıriyye ve Emîr Alâeddin Taybars'ın 709'-da (1309) Taybarsiyye, Seyfeddin Âl-i Melik el-Cevgândâr'ın 719'da (1319) Melikiyye medresesini kurduğu ve bunların birer kütüphanesi bulunduğu kaynaklarda belirtilmektedir. Bunlardan Zâhiriyye Medresesi'ndeki kütüphane iki kısma ayrılmıştı ve alttaki kısma "beytü'l-kütübi'l-esfel" denilmekteydi. Makrizî bu kütüphanenin kendi devrinde de mevcut olduğunu söyler. el-Melikü'z-Zâhir 1. Baybars adına Şam'da 1278 yılında yaptırılan medresede de bir kütüphane bulunduğu vakfiyesi ndeki bir kayıttan öğrenilmektedir.
el-Melikü'l-Muzaffer II. Baybars, 703 (1304) yılında meydana gelen depremde harap olan Hakim Camii'ni tarnir ettirdiğinde burada bir de kütüphane kurmuştur. Ahmed b. Tolun'un Kahire'deki camisinde tesis ettiği kütüphane, el-Melikü'l-Mansûr Hüsâmeddin Lâçin tarafından düzenlenmiş ve zenginleştirilmiştir. Kahire'deki camilerden Câmi-i Zahirî, Câmi-i Hatırî ve Câmi-i Özbek Eşrefî'de de birer kütüphane bulunmaktaydı. Vakfiyesinden öğrenildiğine göre Ferec b. Berkuk'un 812'de (1409) Kal'atülcebel'de yaptırdığı Câmiu'l-ebyaz'da bir kütüphane vardı. Bâbüzüveyle'de Sultan el-Müeyyed Şeyh eI-Mahmûdî'nin de (1419) tesis ettiği Câmiü'l-Müeyyedrdeki kütüphane Memlükler devrinde kurulan en zengin cami kütüphan esidir.
VIII. (XIV.) yüzyılda Kahire'de kurulan Şihâbiyye (726/1326), Sorğutmaşiyye (757/ 1356), Hicâziyye (761/1360), Beşîriyye (761/ 1360), Kazasker(762/1361), Lukalâniyye (762/1361), Seyfeddin Olcay (768/1367), Subaykiyye, Cey 768/1367 Eşref Şa'bân (777/1375), Zâhiriyye (788/1386), Esre-fiyye (825/1422), Gavriyye (909/1503) ve Mahmûdiyye medreselerinde birer kütüphane vardı. Bunların arasında en ünlüsü, Cemâleddin Mahmûd b. Ali el-Üstâ-dâr ez-Zâhirî'nin 797'de (1395) kurmuş olduğu Mahmûdiyye Kütüphanesi'dir. Makrizî bu kütüphaneden bahsederken, "Mısır ve Şam diyarında misli yoktur. Burada her fenden kitap mevcuttur" demektedir. Sehâvî'den öğrenildiğine göre kütüphanenin hâfız-ı kütübü Kahr Osman et-Tagi, vakıf sahibinin dışarıya kitap ödünç vermeme şartına uymayıp kütüphanedeki kitapların onda bir kadarını (400 cilt) zayi ettiğinde 826 (1423) yılında görevinden azledilmiş, kitaplar çok değerli olduğundan kütüphaneye nezaret etme işini İbn Hacer ei-Askalânî üzerine almıştır. İbn Hacer kütüphane için biri alfabetik, diğer konularına göre olmak üzere iki katalog hazırlamış, kendi kitaplarını da bu kütüphaneye bağışlamıştır. Aynı kaynakta, Celâleddin es-Süyûtî'nin eserlerinin çoğunu Mahmûdiyye Kütüphane-si'ndeki kitaplardan yararlanarak yazdığı belirtilmektedir. Celâleddin es-Süyûtî'nin ayrıca, bu kütüphaneden ödünç kitap verilmesiyle ilgili olarak yazdığı Bezlü'l-Mechûd tî Hizâneti Mahmûd adlı bir risalesi vardır. Cemâleddin Mahmûd, el-Melikü"l-Eşref Şa'bân b. Hüseyin b. Kala-vun'un Kahire'de tesis ettiği medrese ve kütüphanenin adını değiştirmiş, burada kendi adıyla anılan bir medrese ve kütüphane kurmuştur. Bu medrese bir süre sonra el-Melikü'n-Nâsır Ferec Berkuk tarafından lağvedilip yerine Nâsiriyye Medresesi yaptırılmıştır.
Memlûk sultanlarından el-Melikü'1-Eş-ref Seyfeddin Kayıtbay, Mekke'de Mescid-i Haram yanında tesis ettiği medrese ve ribâtta birer kütüphane kurmuştur. 884 (1479) yılında yapımı tamamlanan medresedeki kütüphaneye Sultan Kayıtbay bir hâfız-ı kütüb tayin etmiştir. Kutbüddin en-Nehrevâlî. kütüphanedeki kitapların ödünç alan kişilerce kaybedildiğini ve geriye sadece 300 kitap kaldığını söylemektedir. Sultan Kayıtbay, Kudüs'teki Eş-refiyye Medresesi'ni 887'de (1482) tamir ettirdiğinde burada zengin bir koleksiyona sahip bîr kütüphane kurmuştur. Sultan Berkuk da Kahire'de 788 (1386) yılında iki saray arasında inşa ettirdiği medreseye birçok kitap vakfederek bir kütüphane tesis etmişti. Memlükler devrinde Mısır'da kurulan medreselerden Antabî ve Mâlikiyye medreselerinde de birer kütüphane bulunduğu kaynaklardaki bazı kayıtlardan öğrenilmektedir.
Ortaçağ'da İslâm devletlerinde kurulan hastahane kütüphanelerine Memlükler de bir yenisini ilâve etmiştir. el-Melikü'l-Mansûr Kalavun es-Sâlihî'nin 684'te (1285) yaptırdığı hastahanenin yer aldığı külliyede bir kütüphane bulunmaktaydı. Buraya tayin edilen hâfız-ı kütüb aylık40 dirhem ücret alıyordu ve kendisine beş yardımcı verilmişti. Bu kütüphaneye hekim İbnü'n-Nefîs de kitaplarını bağışlamıştı. Makrîzî ve Cebertî'nin nakillerinden kütüphanedeki kitapların bir kısmının kaybolduğu, bir kısmının da çıkan bir yangında yandığı anlaşılmaktadır.
Memlükler devrinde Kahire dışındaki camilerde de kütüphaneler tesis edilmişti. Emîr İzzeddİn Aydemir'in Bulak'ta 737'-de (1337) yaptırdığı camisinde ve Şem-seddin el-Vâsıtî'nin yine Bulak'taki camisinde birer kütüphane vardı. 1. Baybars, Kahire dışındaki camisinde kurduğu kütüphaneye devrin ulemâsından Yahya b. Abdüivehhâb b. Abdürrahîm ed-Demen-hûrî kitaplarını bağışlamıştı.
Hindistan'daki Müslüman Türk Devletleri. Sâmânîler'in sınırlarında teşekkül etmeye başlayan Gazneli Devleti tam bağımsızlığını Sultan Mahmud devrinde kazandı. İslâm dünyasında Sünnî akidenin savunucusu olarak tanınan Gazneli Mahmud, 420'de (1029) Rey"i Büveyhîler'den aldığında şehrin hâkimi Mecdüddevle'yi buradan sürdü, bazı Bâtınî ve İsmâilîler'i katletti, birtakım Rafızî kitaplarını yaktırdı. Bu arada Sâhib b. Abbâd'ın 100.000 ciltlik kütüphanesi büyük zarar gördü. Tarih-i Beyhaki'de, Sultan Mahmud Rey'e geldiğinde kendisine bu kitapların Râfizî ve münkirlerin eserleri olduğunun söylendiği ve onun da kelâm ilmiyle ilgili bazı kitapları yaktırdığı nakledilir. Ancak kaynaklar. Mahmud'un zararsız gördüğü yüzlerce kitabı başşehir Gazne'ye götürdüğünü belirtir. Mahmud bu arada Rey'den, İsfahan'dan ve fethettiği diğer şehirlerden getirdiği kitaplarla Gazne'de yaptırdığı medresede bir kütüphane kurdu. Gazneliler döneminde Nîşâbur'da Sultan Mahmud'un kardeşi Nasr b. Sebük Tegin tarafından tesis edilen Sa'diyye Medresesi'nde bir kütüphane mevcuttu. Yine bu şehirdeki Ebû Saîd.Beyhakıyye ve İsferâyîniyye medreselerinde de birer kütüphane vardı. Gazne şehrinde Sultan II. Mes'ûd'un kurduğu kütüphanenin bir süre hâfız-ı kütüblüğünü yapan şair Mes'ûd-i Sa'd-i Selmân, divanında yer alan çeşitli şiirlerde kütüphanenin koleksiyonunun zenginliğine ve düzenine temas eder. Gazneli Mahmud'un kütüpha-nesiyle şehirdeki diğer medrese ve cami kütüphaneleri 550 (1155) yılında Gazne'yi alan Gur Sultanı Alâeddin Hüseyin tarafından tahrip edilmiştir.
Hindistan'da Delhi sultanları döneminde müstakil kütüphaneler bulunduğuna dair kaynaklarda herhangi bir kayıt mevcut değildir. Bu devirde bazı sultanlara, devlet adamlarına, ulemâ ve meşâyihe ait hususi kütüphanelerden söz edilmekteyse de başka bilgi verilmemektedir. Ancak Nizâmeddin Evliyâ'nın Delhi'de hankahın-da ve Lahor Valisi Gazi Han'ın Delhi Ka-lesi'nde birer kütüphaneleri olduğu, şair Emîr Hüsrev'in Celâieddin Halacî'nin saray kütüphanesinde kütüphaneci olarak Çalıştığı. Fîrûzşah'ın Çuvala mabedinden 1300 kitap aldığı bilinmektedir.
Ekber Şah dışındaki ilk Bâbürlü sultanları çok iyi bir öğrenim görmüşlerdi. Edebiyata ve sanata düşkün olduklarından sarayları âlimlerin ve sanatkârların bir toplantı yeri haline gelmişti. Bâbür'den itibaren sarayda önemli bir kütüphane teşekkül etmeye başladı. Saray kütüphanesi dışında kendi seçtiği kitaplardan meydana gelen bir de özel kütüphanesi bulunan Bâbür, 933'te (1527) Delhi Kale-si'ni aldığında Gazi Han'ın buradaki kütüphanesinden bazı kitapları seçip oğullan Hümâyun ve Kâmrân Mirza'ya gönderdi. Tüzük-i Bâbürî'de bu kitapların çoğunun dinî eserler olduğu ve içlerinde fazla önemli sayılabilecek eser bulunmadığı zikredilir. Bâbür devrinde kurulan medreselerin çoğunda da birer kütüphane vardı. Bâbür'ün oğlu Hümâyun savaş meydanlarına bile bir miktar kitap götürecek kadar kitaba düşkündü. Boş zamanlarını kütüphane haline getirdiği Delhi'deki Şîr Şah'ın sarayında geçirirdi, ölümü de bu kütüphanenin merdivenlerinden düşmesiyle olmuştur.
Ekber Şah, kendisi okuma yazma bilmemekle birlikte sarayında âlimleri ve şairleri toplar, onlarla çeşitli meseleleri tartışmaktan zevk alırdı. Ebü'l-Fazl'ın Âyîn-i Ekberî'de naklettiğine göre Ekber Şah'ın kütüphanesi geniş bir alana yayılmış ve kitaplar değerlerine göre sınıflandırılmıştı. Özel olarak görevlendirilen kişiler her gün saraya gelip kitaplardan birkaçını alır ve Ekber'in huzurunda okurdu. Ebü'1-Fazl, Ekber'in huzurunda bu şekilde okunan birçok kitabın ismini vermektedir. Saraydaki kütüphanede mevcut koleksiyon çeşitli kütüphanelerden gelen kitaplarla zenginleşmişti. Ekber Şah 980'de (1572) Gucerât'ı aldığında Gucerât Sultanı Ahmed'in ve oğlu Mu-hammed Şah'ın burada kurdukları kütüphaneleri dağıtmış, mevcut kitaplardan Önemli bir bölümünü saraydaki kütüphanesine taşıtmış, bir kısmını da Şeyh Ab-dülhak ed-Dihlevî. Abdülkâdir el-Bedâûnî ve Şeyh Feyzî-i Hindî'ye hediye etmiştir.