“Sonuç olarak, Bereketli Hilal ile Doğu Akdeniz toplumları ekolojik açıdan kırılgan çevre koşulları içinde var olma bahtsızlığına uğradılar. Ekolojik olarak kendi kaynaklarının tabanını yok ederek kendi kuyularını kazdılar. En eski toplumlardan, doğudaki (Bereketli Hilal’deki) toplumlardan başlayarak her bir Akdeniz toplumu kendi kuyusunu kazarken güç batıya kaydı. Kuzey ve Batı Avrupa bu akıbete uğramaktan kurtuldu ama orada yaşayan insanlar daha akıllı olduğu için değil, daha fazla yağış alan, bitki örtüsünün çabucak yeniden büyüdüğü daha dayanıklı bir çevrede yaşamak gibi bir şansa sahip oldukları için böyle oldu. Kuzey ve Batı Avrupa’nın büyük bir bölümü, yiyecek üretimi buralarda ulaştıktan 7000 yıl sonra hala verimli durumda ve yoğun tarıma elveriyor. Aslında Avrupa, tarım ürünlerini, hayvan varlığını, teknolojisini, yazı sistemini Bereketli Hilal’den almıştı, Bereketli Hilal o zamanlar önemli bir güç ve yenilik merkezi olarak kendi kendisini yavaş yavaş baltalar durumdaydı.
Bereketli Hilal – Harita 1
Bereketli Hilal Avrupa karşısında o çok ileri konumunu işte böyle kaybetti. Peki Çin niçin kaybetti? Onun geri kalması öncelikle şaşırtıcıdır çünkü Çin tartışmasız üstünlüklere sahipti: Yiyecek üretimi neredeyse Bereketli Hilal’deki kadar erken bir tarihte başlamıştı; Kuzey Çin’den Güney Çin’e, kıyılardan Tibet platosunun yüksek dağlarına kadar çeşitlilik gösteren çevre koşulları çeşitli tarım bitkisi ve hayvan takımlarının yetişmesine, çeşitli teknolojilerin ortaya çıkmasına izin veriyordu; dünyada en kalabalık bölgesel nüfusu besleyen geniş ve verimli topraklara sahipti; Bereketli Hilal’inkinden daha az kurak ya da ekolojik olarak daha az kırılgan çevre koşullarına sahipti, neredeyse 10.000 yıl sonra Çin, çevre koşullarıyla ilgili sorunları artmasına ve Batı Avrupa’nınkilerden daha ciddi olmasına karşın hala verimli ve yoğun tarıma elverişliydi.
Vasco da Gama Ümit Burnu Keşif ve Hindistan Rotası – Harita 2
Bu üstünlüklerin yanı sıra yarışa önde başlamış olmak ortaçağ Çin’in dünya teknolojisinde başı çekmesini sağladı. Belli başlı teknolojik ilklerin uzun listesinde dökme demir var, pusula, barut, kağıt, matbaa var, daha önce sözü edilmiş daha pek çok başka şey var. Siyasal güç, denizcilik, denizlerin denetimi bakımından da dünyada en öndeydi. Kolomb’un üç çelimsiz gemisi dar Atlas Okyanusu’nu aşıp Amerika’nın doğu kıyısına ulaşmadan yıllar önce, 15. Yüzyıl başlarında Çin, Hint Okyanusu’nun ta öteki ucundaki Afrika’nın doğu kıyılarına, her biri 120 metre uzunluğunda yüzlerce gemiden oluşan, toplam 28.000 tayfası olan donanmalar göndermişti. Niçin Vasco da Gama’nın üç çelimsiz gemisi Afrika’nın en güneyindeki Ümit Burnu’ndan dolaşıp doğuya giderek Avrupa’nın Doğu Asya sömürgeciliğini başlatmadan önce Çin gemileri Afrika’nın en güney ucundan geçerek Batı’ya gidip Avrupa’yı sömürgeleri haline getirmediler? Çin gemileri niçin Büyük Okyanus’u geçip Amerika’nın batı kıyılarını Çin sömürgesi haline getirmedi? Kısacası niçin Çin teknolojik üstünlüğünü daha önce o kadar geri olan Avrupa’ya kaptırdı?
Kristof Kolomb Amerika Keşif Rotası – Harita 3
Çin donanmalarının sonu bize bu konuda ipucu veriyor. Bu donanmaların yedi tanesi MS 1405 ile 1433 arasında yelken açmıştı. Daha sonra dünyanın her yerinde olabilecek tipik bir yerel siyaset sapması yüzünden, Çin sarayında iki hizip (hadımlarla karşıtları) arasındaki kavga sonucu bu donanmaların gönderilmesine son verildi. Donanmaları gönderenler ve onlara kaptanlık edenler birinci hiziptendi. Bu yüzden iktidar savaşını ikinci hizip kazandığı zaman donanma göndermeyi bıraktı; sonunda tersaneleri kapattılar, okyanus aşırı gemiciliği yasakladılar. Bu olay insana 1880’lerde Londra’da sokakların elektrikle aydınlatılmasını engelleyen yasayı, I. ve II. Dünya Savaşları arasında Amerika Birleşik Devletleri’nin yalnızlaşmasını, pek çok ülkede atılan, hepsi yerel siyasal sorunlardan kaynaklanan pek çok ülkede atılan, hepsi yerel siyasal sorunlardan kaynaklanan pek çok geri adım hatırlatıyor. Ama Çin’in farklı bir yanı vardı, çünkü bütün o bölgede siyasal birliğini kurmuş bir ülkeydi. Tek bir geçici karar geriye dönüşü olmayan sonuçlar doğurmuştu çünkü o geçici kararın saçmalığını kanıtlayacak, yeniden başka tersanelerin kurulmasına odaklık edecek hiçbir tersane kalmamıştı.
Şimdi siyasal olarak parçalanmış bir Avrupa’nın limanlarından keşif gemileri yelken açmaya başladığında olan olayları Çin’deki bu olaylarla karşılaştıralım. İtalya doğumlu Kristof Kolomb önce Fransa’da Anjou Dükü’nün hizmetindeydi, daha sonra Portekiz kralının hizmetine girdi. Dük, Kolomb’un batıyı keşfetmek için istediği gemileri vermeyi kabul etmeyince Kolomb Medina-Sedonia düküne başvurdu, o da kabul etmeyince Medina-Celi kontuna gitti, o da reddedince İspanya kral ve kraliçesine başvurdu; Kolomb’un ilk başvurusunu reddeden kral ve kraliçe ikinci başvurusunu kabul ettiler. Avrupa ilk üç hükümdardan birinin buyruğu altında birleşmiş olsaydı Amrerika kıtalarını sömürgeleştirememiş olabilirdi.
İspanyol Kral ve Kraliçesi, Ferdinand ve Isabella – Görsel 4
Aslında Avrupa bölünmüş olduğu için, işte kesinlikle bu nedenden dolayı Kolomb Avrupa’daki yüzlerce prensten birini kendisini desteklemeye razı etmeyi beşinci denemesinde başarabildi. İspanya Amerika kıtalarında Avrupa sömürgeleri kurmaya başlayınca öteki Avrupa devletleri İspanya’ya akan serveti gördüler ve altı tanesi daha Amerika’da sömürge kurma girişimine katıldı. Avrupa’da elektrikle aydınlanma, top, matbaa, küçük ateşli silahlar, sayısız başka yenilik konusunda da hep böyle oldu: Her biri önce ilgisizlikle karşılandı ya da özel nedenler yüzünden Avrupa’nın bir yerinde ona karşı çıkıldı ama bir yerde benimsendikten sonra Avrupa’nın geri kalan yerlerine yayıldı.
Avrupa’nın birleşmemiş olmasının sonuçları Çin’in birleşmişliğinin sonuçlarıyla tam bir karşıtlık oluşturuyor. Çin’in sarayı zaman zaman okyanus aşırı gemiciliğin yanı sıra başka işleri de durdurma kararları aldı: Suyla işleyen ileri teknoloji ürünü bir iplik eğirme makinesi geliştirmeyi bıraktı, 14. yüzyılda bir sanayi devriminin eşiğinden döndü, saat yapımında bütün dünyaya öncülük ettikten sonra mekanik saatleri bıraktı ya da fiilen yok etti, 15. Yüzyıl sonlarından itibaren mekanik aletlerden ve genel olarak teknolojiden geri adım attı. Birlik kurmuş olmanın ilerisi için bu zararlı etkileri günümüz Çin’inde de, özellikle 1960’ların, 1970’lerin Kültür Devrimi çılgınlığı sırasında yeniden alevlendi, bir ya da birkaç önderin aldığı bir kararla bütün ülkenin okulları beş yıl kapalı kaldı” (s. 541-544).
Diamond, Jared (2010). Tüfek, Mikrop ve Çelik, (çev. Ülker İnce), TÜBİTAK, Ankara.
Tüfek, Mikrop ve Çelik Belgeseli – 1. Bölüm
Tüfek, Mikrop ve Çelik Belgeseli – 2. Bölüm
Tüfek, Mikrop ve Çelik Belgeseli – 3. Bölüm