Louis Althusser, Fransız filozof, ve Marksist düsünür. Yapısalcılığın, Yapısalcı Marksizmin önemli isimlerinden biridir. Dahı ve deli olarak 20. yüzyıl felsefesinde filozof adını hak eden istisna karekterler araşında yer almıştır. Bir bakıma aşırılığın peygamberleri arasında sayılması mümkündür; geri adım atmasına ve deliliğine rağmen sorunları ve düsünceleri sonuna kadar götürmeye ya da götürülmesine sebep oldu. Düsüncelerinin şekillenmesinde Marksist düsünürlerin yani sıra Spinoza gibi filozofların da etkisi olmuştur. Spinoza’da Althusser bir tür materyalizmi bulmanın ötesinde, bir sistem teorisi bulmuş, onun kusursuz dizgesini kendi yapısalcı yöneliminin bir temsili olarak algılamıştır.
Yasami ve genel düsünceleri
Althusser, 16 Ekim 1918’de Birmandreis-Cezayir’de dogmus – 22 Ekim 1990’da Paris’de ölmüstür. Agir psikolojik gelgitlerle, komünist parti icinde inis cikislarla ve felsefe alaninda uc girisimlerle dolu etkiliklerle yasadi. Karisini öldürdü, deli olarak hapiste yatmadi, filozof olaraksa actigi teorik kanallarda (kendi özelestirilerine ragmen) geri dönüsü olmayan kuramsal gelismelere sebep oldu.
1937’de Katolik kilisesine bağlı olan Hristiyan Öğrenci Gençliği’ne (Jeunesse Etudiante Chrétienne) üye oldu. 1939’da Ecole normale supérieure’e kabul edildi. 1940 yılında direnişe katıldı ve aynı yıl içinde esir düştü. Savaşın sonuna kadar tutuklu kaldı. 1948’de ENS’den felsefe diploması aldı. Tutuklu kampındaki komünist aydın ve militanların etkisiyle ilk gençliğindeki Katolik inançlarını terkederek komünist düşünceye yaklaştı. 1948’de Fransız Komünist Partisi‘ne üye oldu.
Althusser, teorik alanda mevcut Marks yorumlarindan hosnutsuz olarak Marks’a dogru bir yönelim icinde oldu. Çeşitli dergilerde yayımlanan makalelerini bir araya getiren Marx İçin (Pour Marx) adlı kitabının yayımlanmasından (1965) sonra Fransız sol düşünce ve yazını üzerinde ve özellikle gençlik hareketi üzerinde etkili olmaya başladı. “Marx’a dönüş” düşüncesi altında topladığı tezleriyle,Marx’ın yapıtlarında eski idealist felsefelerden kaldığını düşündüğü etkileri soyutlayarak, onda gerçekten yeni ve devrimci olanın ortaya çıkarılabileceğini ileri sürdü. Bu yönelimi, Marksi yeniden okumak olarak formüle etti. Hic bir okumanin masum olmadigi bilgisiyle Althusser, Marks’in yeniden okunmasini Marksizmi teorik-politik düzlemde yeniden anlamlandirma girisimini olarak bicimlendiurmeye calisti. Cabalarinda basarili olamadi bir cok kez kendi tezlerinden vazgectigini bildirdi; buna ragmen kuramsal yöneliminin dogrultusu ya da ana sorunsali hep ayni kaldi. Bunun sonucunda hem marksizmi hem de yapisalciligi kendi sinirlarina vardiran düsünürlerden biri oldu. Bu çerçevede özellikle Marx’ın “gençlik eserleri”yle “olgunluk eserleri”ni ayıran kriterleri tanımlamaya girişti. Hatta bu ayrimi “epistemolojik kopus” terimleriyle kuramsallastiridi.60’larda dilbilim ve antropoloji gibi alanlarda gelişen yapısalcılık akımının etkisinde. Kendisi de yapisalci düsüncenin gelistiricisi ve önemli isimlerinden biri oldu.”Teorik anti hümaniz” kavramiyla marsist düşüncedeki “hümanizm” eğilimine karşı çıktı. Kendisi de felsefeci olan FKP genel sekreteri Waldek Rochet‘nin de içinde bulunduğu önde gelen komünist aydınlar tarafından birçok defa eleştirildi.
İlerleyen yıllarda giderek Sovyet tarzında “diyalektik materyalizm” düşüncesine eleştirilerini arttırdı. Ortodoks Marksizme itirazlarını derinleştirdi ve özellikle kuramsal alanda Marksizmi yeniden kurmaya yöneldi. Yapisalci marksizm bu girisimlerin ürünü olarak ortaya cikti. Sonradan özelestirilerle bir kisim ana tezlerinden vazgectigini bildirse de genel düsünce dogrultularina uyumlu kaldi ve daha cok yandaslari tarafindan önermeleri mantiksal sonuclarina dogru gelistirildi; Althusser calismalarinin mantiksal cekirdegini sürekli gelistirmistir ve böylece hem marksizmin hem de yapisalciligin sinirlarina vardirmistir.
Genelde yapısalcılığın güçlü olmadığı ülkelerdeki teorisyenler tarafından eleştirildigi ve kabul edilmedigi, kücümsendigi, bilinmektedir. Kabul edilmez görünen noktalar gercekte Althusser’in kuramsal calismasinin hem zengin yanini hem de sonradan ettkili olacak olan kisimlarini olusturmaktaydi. Başlıca eleştiriler teorisizm olarak dile getirildi. Althusser’in, kuramı mutlaklaştırdığı söylenir bu baglamda. Özellikle İngiliz Marksist teorisyen E.P.Thompson tarafından yoğun olarak eleştirilmiştir. Thompson’un “Teorinin Sefaleti” adlı çalışması Althusser’le bir polemik niteliğindedir.
Althusser ve yapisalci Marksizm
Yapısalcı Marksizmin kuruluşu ve kuramsal şeklini alışında Althusser öncü isimdir. Althusser, kendi değişiyle “Marks’ı yeniden okuma”ya girişir ve ortaya pek çok bakımlardan bilinen Marksizmlerden bambaşka bir sistem ortaya çıkarır. Althusser’in Marx okuması, bilginin niteliğinden ideolojinin tanımlanmasına kadar, ya da altyapı-üstyapı kategorilerinin niteliklerinden öznenin kökenlerinin açıklanmasına kadar temel Marksist kategorilerin anlaşılmasında farklılaşmakta kalmaz, bir bütün Marksist öğretinin Bütünsel olarak anlaşılmasında bilinen anlamda ki Marxizmlerden ayrılır. Althusser’in başlıca hedefi, Ortodoks Marksizm ve özellikle de buna temellik eden Hegelcilik anlayışıdır. Hegelci Marksizm, epistemolojik kavramlarından teorik-politik konumlanışına kadar hiç bir noktada kabul edilemezdir buna göre.
Althusser, Hegelcilige oldugu kadar Hümanist felsefeye de kuramsal düzlemde kökten itiraz eder. Marksizmi, “kuramsal bir anti-hümanizm” olarak tanımlar Althusser.Ona göre Marx, eserlerinin belli bir noktasında ideolojik alandan bilimsel alana geçer, daha da doğrusu felsefe etkinliğinden bilim etkinliğine geçer ve hatta yeni bir bilimin öncülüğünü yapar. Bu belirli nokta ya da an Althuser tarafından ” epistemolojik kopuş ” olarak adlandırılmaktadır. Her tür bilimsel disiplinin tarihinde böyle bir kopuş an’ı sözkonusudur ve Mark’ta böyle bir kopuş ile bilim alanına geçmiştir. Bu bilim tarih bilimidir.Baslangıç yapıtlarında Marx, henüz ideoloji alandadır, felsefi kavramlarla çalışır ve bu zorunlu bir dönemdir. Grunrisse gibi öncü çalışmlarından itibaren ise Bilim alanındadır Marx.
Ancak bu sözkonusu bilimin kuramsal şeklini ve açımlanışı ortaya koymamıştır Marx, yalnızca özgül bir uygulamasını (Örneğin Kapital’de) yetkin bir şekilde ortaya koymuştur. Yapılması gereken ugraşlardan birisini Althusser bu noktada belirler; buna göre Marx’ın yapıtlarının yeni bir okumasıyla işte bu Marksist bilimin kuramsal olarak ortaya konulması gerekmektedir. Althusser’ın çalışmalarının ardındaki yönelim öncelikle budur. Marksizm, Hegelciligin ve Hümanizmin, yani idealist felsefenin etkilerinden arındırılarak gerçek maddi kuramsal temellerine oturtulmalı, ve bilim-ideoloji-felsefe üçleminde bütünsel olarak yeniden kurulması sağlanmalıdır Althusser’e göre.
Althusser’in temel kavramlari
Althusser’in baslica kavramlari söyle siralanabilir:
- üstbelirlenme
- epistemolojik kopus
- öznesiz bilgi
- öznesiz tarih
- ideolojik özne
- teorik pratik
Althusser’in pek çok özgül kavlaştırımı ve teorik formülasyonları sözkonusudur. Bunların tamamına bakmak ve değerlendirmek, 70’li yıllardan sonra özellikle büyük bir önem arz etmiştir. Felsefe, ideoloji ve bilim teorisi noktasındaki tartışmaların çoğunluğu bu tarihten itibaren özellikle Althusser’e bir şekilde bağlanmaktadir. Çünkü Althusser’in çalışmaları, genelde temel epistemolojik sorunsallara dönüktür.Sorunsal kavramının kendisi de bir bakıma Althusser’e bağlıdır, ilk olarak bunu belirtmek mümkün. Sorunsallaştırma, belirli bir bağlamda belirli bir kavramı ya da kategoriyi yeniden degerlendirmeye almak anlamındadır.
Althusser’de bir Özne teoirisi, bir İdeoloji teorisi, bir Bilim teorisi, ve bunların tamamının kesişim noktasında duran özgün bir Bilgi teorisi mevcuttur. Althusserci tarih anlayışı ya da Kültür meselesi ya da başka bir kuramsal başlık bu teorik gişimlerin icinde bulunabilir. Althusser, çalışmalarının büyük kısmını öğrencisi ve yol arkadaşı Etienne Balibar ile birlikte yürütmüş ve ortaya koymuştur. Althusser kuramsal etkinliğide bir pratik olarak değerlendirmiştir. Ancak onun anlayışı genelde praksizm olarak bilinen anlayıştan temelden farklıdır. Althusser bir cok farkli yerde, politik pratikten, ideolojik pratikten ve teorik pratikten bahseder. Felsefi etkinlik bu anlamda teorik pratik düzlemindedir.
Yakından bakıldığında Althusser’in, genel olarak felsefe alanındaki özel olarak da Marxizmdeki Özne kavramıyla tartışma halinde olduğu görülür. Onun Hegelcilige ve Hümanizme itirazlarının dayanak noktası da bu Özne kavramlaştırılmasıdır. Althusser, hem epistemoloji düzleminde hem de tarih düzleminde Özne’yi devredışı bırakmaya çalışır. Hem gerçek tarih hem de gerçek bilim öznesiz olmak durumundadır. Bunlar bir yapının iç-öğelerinin işleyişini belirleyen yasalarca ortaya çıkan ürünlerdir.
“Tarih, öznesiz bir süreçtir” Althusser’e göre ve aynı şekilde yine “Bilgi, öznesiz bir süreçtir”. Burada, kesin bir şekilde, bilgiyi özne-nesne ilişkisinin bir sonucu olarak gören ve dolayısıyla da nesnel bilgiyi, yani hakikati, öznenin nesneyi nesnelligine uygun olarak bilişi seklinde tanımlayan ampirist-pozitivist eğilimden tamamen kopulmaya çalışılmaktadır. Bilgi, öznesiz bir süreç olmak durumundadır, çünkü nesnel bir bilgiden söz edilecekse bunda öznenin özneliğinin yeri olmasa gerektir Althusser’e göre. Tarih de yine öznesiz bir süreçtir, yani Tarihin gerçekligi insan etkinliğine ya da praksisine bağlı değildir, aksine tarihin maddi yasalarının nedensel-zorunlu süreçleri sözkonusudur. Böyle yapmakla Althusser, özne kavramını tümüyle ortadan kaldırmamaktadır elbette; özne kavramı vardır, ancak önceki merkezi yerini artık kaybetmiştir.
Etkileri
Burada, Althusserci Marksizm anlayışında Fransız yapısalcılığının derin etkisi görülür. Althusser, yapısalcılık olarak bilinen teorik-felsefi yaklaşımı oldukca yetkin bir şekilde benimsemiş ve bunu Marksizmin yeniden yapılandırılmasında kullanmaya çalışmıştır. Hem yapısalcılık hem Marksizm Althusser’in calismasinin merkezi ögelerini olusturmaktadir c ve kendisi bu iki alani sonuan kadar kuramsal düzlemde zorlamıştır. Bu zorlamanın sonuçları, Althusser’in hedeflerinin ve niyetlerinin dışında sonuçlara yol açtığı bilinmektedir.
Bir yanda Marksizm, yeniden okumayla Bütünselliğine kavuşturulmak istenirken sınırılarına vardırılmıştır; öte yandan da, yapısalcılık, aynı şekilde ortaya konulan merkezsizleştirme girişimleriyle kendi sınırlarına vardırılmıştır. Althusser’den sonra Althusserci Marksizm anlayışı bir şekilde Marksizmin ana gövdesi icinde kuramsal bir etkinlikle varlığını sürdürmektedir. Althusercilik bir politik pratik hareket doğurmamistir bilindigi kadarıyla. Ama bununla birlikte teorik pratik anlamında ise her zaman tartışmamsız bir konuma sahip olmuştur. Bu, hem Marksizm içinde hem de dışında geçerlidir. Balibar büyük ölçüde Althusser’in mirasına aynı şekilde bağlı kalarak onun kuramsal mantığını sürdürmektedir. Ancak Althusser’in etkisinin asıl olarak hem Marksizm hem de Yapısalcılık için bunların ötesine geçişi sağlamak anlamına geldiğini belirtebiliriz.
Marksizm alanında, Post-Marksizmin öncüleri olan Ernesto Laclau ve Chantal Mouffe Althusser’in öğrencileri sayılırlar ve kurdukları post-marksizm anlayışlarında Althusser’e çok şey borçludurlar. Öte yandan yapısalcılık-sonrası-teori olarak bilinen postyapısalcılık ( ya da postyapısalcı felsefe ) Althusser’in kuramsal girişimlerine çok şey borçludur.Michel Foucault, Edward Said, Antonio Negri, Terry Eagleton gibi bir çok isim, elbette hiç bir zaman tam olarak bir Althusserci olmaksızın büyük ölçüde Althusser’in etkisinde yetişmişler ve onun kavramlarını yeniden degerlendirerek çalışmışlardır. Örnegin, Foucault’nun teorik pratik anlayışında Althusser’in açık etkisini görmek olanaklıdır.
*Montesqieu, Politika ve Felsefe (Montesquieu, la politique et l’histoire), PUF, 1959. *Marx İçin (Pour Marx), Maspero, « Kuram » dizisi, 1965.
*Kapital’i Okumak (Lire Le Capital), (Etienne Balibar, Roger Establet, Pierre Macherey ve Jacques Rancière’le birlikte), Maspero « Kuram » dizisi, 2 cilt, 1965.
*Lenin ve Felsefe (Lénine et la philosophie), Maspero « Kuram » dizisi, 1969.
*John Lewis’e cevap (Réponse à John Lewis), Maspero « Kuram » dizisi, 1973.
*Felsefe ve Bilim Adamlarının Kendiliğinden Felsefesi, Philosophie et philosophie spontanée des savants (1967), Maspero « Kuram » dizisi, 1974.
*Özeleştirinin temelleri (Éléments d’autocritique), Hachette « Analiz » dizisi, 1974. *Konumlar (Positions), Éditions Sociales, 1976.
*XXII. Kongre (XXII’e Congrès), Maspero « Kuram » dizisi, 1977.
*Komünist parti’de daha fazla süremeyecek olan (Ce qui ne peut plus durer dans le parti communiste), Maspero « Kuram dizisi », 1978.
*Gelecek uzun sürer (L’avenir dure longtemps), Stock / IMEC, 1992.
*Tutsaklık Güncesi (Journal de captivité, Stalag #4 1940-1945), Stock / IMEC, 1992. *Psikanaliz üzerine yazılar. Freud ve Lacan (Écrits sur la psychanalyse. Freud et Lacan), Stock / IMEC, 1993.
*Felsefe üzerine (Sur la philosophie), Gallimard « Sonsuz » dizisi, 1994.
*Felsefe ve marksizm: Fernanda Navarro’yla söyleşiler (Philosophie et marxisme : entretiens avec Fernanda Navarro (1984-1987)
*Felsefenin Dönüşümü: Grenada Konferansı (La Transformation de la philosophie : conférence de Grenade) (1976).
*Felsefi ve Politik Yazılar 1 (Écrits philosophiques et politiques 1), derleyen: François Matheron, Stock / IMEC, 1994.
*İyi Duygular Enternasyonali (L’internationale des bons sentiments) (1946)
*Hegel’e dönüş (Le retour à Hegel) (1950)
*Evlilik müstehcenliği hakkında (Sur l’obscénité conjugale) (1951)
*Sınırları içinde Marx (Marx dans ses limites) (1978)
*Yeniden Üretim Üzerine (Sur la reproduction), PUF, « Güncel Marx Tartışmaları» dizisi, 1995.
*Felsefi ve Politik Yazılar 2 (Écrits philosophiques et politiques 2), derleyen: François Matheron, Stock / Imec, 1997.
*Machiavelli ve Biz (Machiavel et nous) (1972-1986)
*Feurbach üzerine (Sur Feuerbach) (1967)
*Lévi Strauss üzerine (Sur Lévi Strauss) (1966)
*Brecht ve Marx üzerine (Sur Brecht et Marx) (1968)
*Cremonini, soyutun ressamı, (Cremoni, peintre de l’abstrait) (1977)
*Kaçış (Lam) (1977)
*Machiavelli’nin yalnızlığı (Solitude de Machiavel), Yves Sintomer’nin sunuşuyla, PUF « Güncel Marx Tartışmaları» dizisi, 1998.