Dünyada cinsiyet eşitliği konusunda en yüksek puan alan dört ülkenin sakinleriyle konuşarak, buralarda hayatın nasıl olduğunu onlardan dinledik.
Dünya cinsiyet eşitliği konusunda ne durumda?
Dünya Ekonomik Forumu’na (WEF) nazaran tablo karışık. Haziran 2023’te yayımlanan son Küresel Cinsiyet Uçurumu raporuna nazaran ibre çok yavaş da olsa yanlışsız istikamette ilerliyor.
146 ülkedeki durumu ele alan rapora nazaran, mevcut ilerleme süratiyle tam eşitliğe ulaşmak 131 yıl sürecek, ve şimdi hiçbir ülke tam cinsiyet eşitliğine ulaşmış değil.
Avrupa ve Kuzey Amerika’daki ülkeler dünyanın geri kalanından daha yeterli durumda lakin ortalarında büyük farklılıklar var. Örneğin ABD, cinsiyetler ortasındaki farkın kapanma oranının yüzde 75’in altında olduğu 43. sırada yer alıyor, ve Kolombiya, Belarus, Liberya ve Cabo Verde üzere ülkelerin gerisinde. Avustralya (yüzde 77,8) Mozambik ve Şili ortasında 26. sırada, Kanada (yüzde 77) ise Slovenya ve Barbados ortasında 30. sırada.
Rapor, bayanların ekonomik iştiraki (gelir, istihdam ve liderlik rollerindeki cinsiyet farklılıkları dahil), eğitim kazanımları (okuryazarlık oranları ve eğitim kayıtları üzere ölçütlerle), sıhhat ve hayatta kalma (yaşam beklentisi gibi) ve siyasi güç kazanma (parlamentoda bayan temsili, bakanlık durumları ve erkek yahut bayan devlet lideriyle geçen yıllar) üzere başlıkları kıymetlendiriyor.
Bu datalara dayanarak, hangi ülkeler en uygun performansı gösteriyor? Bayanlar oradaki yaşama dair neler söylüyor?
BBC, en üst sıralarda yer alan dört ülkenin sakinleri ve oralarda bir müddet yaşamış diğer ülke vatandaşlarıyla konuşarak durumu daha âlâ anlamaya çalıştı.
2023 Global Cinsiyet Uçurumu raporu
(146 ülke ortasında cinsiyet uçurumunu en yüksek oranda kapatan 10 ülke)
İzlanda (% 91.2)
Norveç (% 87.9)
Finlandiya (% 86.3)
Yeni Zelanda (% 85.6)
İsveç (% 81.5)
Almanya (% 81.5)
Nikaragua (% 81.1)
Namibya (% 80.2)
Litvanya (% 80)
Belçika (% 79.6)…
129. Türkiye (% 63.8)
İzlanda
İzlanda art geriye 14. defa WEF sıralamasında en üst sırada yer alıyor, cinsiyetler ortası farkı yüzde 91,2 oranında kapattığı kestirim ediliyor. İzlanda, ortadaki farkın yüzde 90’ından fazlasını kapatan tek ülke.
Ancak pembe tablo tam olarak neye baktığınıza bağlı. WEF raporunda İzlanda, örneğin son 50 yılın yaklaşık 25’inde bir bayan devlet liderinin misyon yapmış olması ve parlamento üyelerinin yüzde 48’inin bayan olması sayesinde siyasi güç kazanma açısından birinci sırada yer alıyor. Lakin eğitimde 79. sırada, bayan sıhhati ve ömrü hususundaysa 128. sırada.
İzlandalı bir psikolog olan Hulda Tolgyes, İzlanda’nın fiyat farkı üzere yeterli performans gösterdiği ölçümlerde bile günlük tablonun daha karmaşık olduğunu söylüyor. İzlanda’da cinsiyetler ortasındaki fiyat farkı, kısmen 25’ten fazla çalışanı olan şirketlerin eşit işe eşit fiyat vermesini (ya da günlük para cezası riskini) öngören 2018 yasası sayesinde öbür ülkelerin birçoklarından daha az.
Ancak Tolgyes, bir şirket tarafından konuşma yapması için davet aldığında, kendisine kocasından daha düşük para teklif edildiğini ve bunun çok yaygın bir durum olduğunu söylüyor.
“Buralarda işlerin hakikaten nasıl yürüdüğünü görmek bir feminist olarak benim için çok hudut bozucu” diyor. “Cumhurbaşkanımız bayandı. Artık başbakanımız bayan. Fakat benim gördüğüm, her şeyi yapabilecekleri söylenen yorgun ve tükenmiş bayanlar.”
Yine de İzlandalı bayanlar ülkede takdir edilecek çok şey olduğuna inanıyor. “Sprakkar’ın Sırları: İzlanda’nın Harikulâde Bayanları Dünyayı Nasıl Değiştirdi” kitabının muharriri, İzlanda’ya göç etmiş Kanadalı First Lady Eliza Reid, örneğin kızının babasının değil kendi soyadını taşıdığını ve kocasının her çocuğu için birkaç ay babalık müsaadesi aldığını belirtiyor.
Tolgyes üzere o da, ülkenin hala kat etmesi gereken uzun bir yol olduğunu kabul ediyor. Tekrar de İzlanda’yı “kadınların erkeklerle eşit muamele gördüğü ya da en azından bu türlü bir niyetin var olduğu bir toplum” olarak tanımlıyor.
Her cinsiyetten insan için İzlanda’da yaşamanın öbür yararları da var: İzlanda dünyanın en memnun ve en huzurlu ülkelerinden biri olarak gösteriliyor.
Norveç
Norveç, WEF’in 2023 sıralamasında ikinci sırada yer alıyor ve global cinsiyet uçurumunun yüzde 87,9 oranında kapandığı kestirim ediliyor. Ayrıyeten 2021 Bayan Barış ve Güvenlik Endeksi’nde de birinci sırada yer aldı (Türkiye bu endekste 170 ülke ortasında 106. sıradaydı).
Norveçli Thea Ringseth, yüksek performansın şaşırtan olmadığını söylüyor. “Norveç’te toplumsal cinsiyet eşitliği epey görünür durumda” diyen Ringseth, bayan başbakanın yanı sıra hükümette ve öbür kilit durumlarda çok sayıda bayan başkan olduğunu belirtiyor. Norveç’te bakanlık konumlarında temsil edilen bayan sayısı öbür tüm ülkelerden daha fazla.
Siyaset dışında Norveç, bayan okuryazarlığı (1. sırada), bayan profesyonel ve teknik çalışan sayısı (1. sırada) ve gelir eşitliği (6. sırada) açısından da düzgün bir performans sergiliyor.
Elbette Norveç yüzde 100 cinsiyet eşitliğine ulaşmış değil ve bu durum toplumsal davranışlarda da kendini gösteriyor. Ringseth, “Örneğin çocuğunuz hasta olduğunda ekseriyetle annenin meskende kalması beklenir” diyor. “Ama bence bunlar Norveç’i yansıtmıyor” diye ekliyor.
“Toplumsal olarak, gereksinimlerinizi, eğitiminizi, mesleğinizi, toplumsal ve ekonomik gereksinimlerinizi [bir bayan olarak] ilerletmek, meslek odaklı olmak, hırslı olmak sıkıntılı karşılanmıyor, tersine bu müspet görülüyor.”
Yeni Zelanda
Yeni Zelanda, WEF raporunda dördüncü sırada yer alarak Güney Yarımküre’de en âlâ performans gösteren ülke oldu. Parlamento üyelerinin yüzde 50’sinin bayan olduğu Yeni Zelanda, siyasi temsil açısından epeyce yeterli bir performans sergilerken, bayanların birinci ve orta öğretimdeki okullaşma oranı da erkeklerle neredeyse eşit.
2016’dan beri Yeni Zelanda’da yaşayan Kanadalı Jessica Redenburg, Auckland Teknoloji Üniversitesi’nde pazarlama profesörü. “Benim tecrübelerime nazaran, en azından işletme fakültesinde, cinsiyet eşitliği var. Pazarlama departmanında erkeklerden çok bayan yüklü bile olabiliriz. Dekan kadın” diyor. Erkek meslektaşlarından daha az eşit meslek fırsatları üzere bir sorun olmadığını belirtiyor.
Elbette, Yeni Zelanda da mükemmellikten uzak. Örneğin WEF’in raporuna nazaran bu ülkede bayanlar yılda ortalama 33 bin 620 dolar kazanırken, erkekler 52 bin 370 dolar kazanıyor ve fiyat eşitliği açısından 37. sırada yer alıyor.
Yeni Zelanda, bayanların ortalama hayat müddeti açısından da dünyada 109. sırada. İstatistiklere nazaran, yerli Maori nüfusu bilhassa risk altında ve Maori bayanların ömür beklentisi başka bayanlardan yaklaşık 7 yıl daha kısa.
Cinsiyet eşitliği bir yana, bölge sakinleri Yeni Zelanda’da yaşamayı tercih etmek için pek çok neden olduğunu söylüyor. Dağları ve deniziyle eşsiz tabiatı, küçük ve ulaşımı kolay bir yer olması üzere. Bir de genel havası.
Redenburg bunu şöyle tabir ediyor: “Çok rahat, çok sakin. Spor yapmaktan ve bir ortaya gelmekten hakikaten keyif alıyorlar. Bu benim çok hoşuma giden bir arkadaş ve aile, barbekü ve toplanma kültürü.”
Namibya
8. sırada yer alan Namibya, cinsiyetler ortası uçurumun yüzde 80,2 oranında kapandığı ve birinci 10’daki tek Afrika ülkesi. Yani İngiltere (15., yüzde 79,2), İspanya (18., yüzde 79,1), Kanada (30., yüzde 77) ve ABD (43., yüzde 74,8) üzere birçok ülkenin önünde.
Bir bakanlıkta toplumsal cinsiyet hassaslığı eğitmeni olan Penohole Brock’a nazaran ülkenin sıralaması manalı: “Bakanlarımızın birçok bayan. Büyükelçilerimizin birden fazla bayan. Çalışma arkadaşlarımın da meslek basamakları kelam konusu olduğunda ayrımcılıkla karşılaşmadıklarını söyleyebilirim; bu manada çok sağlıklı bir çalışma ortamı var.”
Yine de bu alanlarda bayan temsiliyeti, denklemin sırf bir modülü. “Cinsiyet eşitliği hakikat tarafta atılmış büyük bir adım. Artık de bu bayan sesleri neyi savunuyor diye bakma ve tahlil etme zamanı” diyor Brock.
Cinsiyete dayalı şiddet ve cinsel taciz konusunda ise “daha gidecek çok yolumuz var” diyor. Örneğin 2021 Bayan Barış ve Güvenlik Endeksi’nde Namibya, Mauritius, Ruanda, Güney Afrika ve Gana üzere öteki Afrika ülkelerinin gerisinde 95. sıradaydı.
Ancak hem Güney Afrika’da hem de Paris’te yaşamış olan Brock, öbür bir yerde yaşamak istemeyeceğini söylüyor. “İnsanlar, müzik, güç, burayı seviyorum. Çok çeşitli. Her bölge çok farklı” diyor. “Namibya’da çok fazla potansiyel var. Burası kusursuz bir yer.”
Türkiye
Türkiye genel cinsiyet uçurumunu kapatma oranı bakımından yüzde 63,8 ile 129. sırada yer alıyor.
Ekonomik yaşama iştirak ve fırsatlar bakımından Türkiye uçurumu yüzde 50 oranında kapatabilmiş ve 146 ülke ortasında 133. sırada yer alıyor. Suudi Arabistan 130. sırada.
Raporda Türkiye; Avrasya ve Orta Asya bölgesinde bayanların cinsiyet eşitliği uçurumunu kapatma oranı en düşük ülkeler ortasında yer alıyor.
Kadınların ekonomik hayata iştiraki bakımından Türkiye bölgede Tacikistan ile en makûs durumda ve bu alanda cinsiyet uçurumunu yüzde 60’tan az kapatmış tek ülke.
Eğitimde muvaffakiyet bakımından 99, siyasette güç kazanma bakımından 118, sıhhatte 100. sırada.
Türkiye, Hindistan ve Çin’de bakanların yalnızca yüzde 7’si bayan.