Celayirliler Devleti ne zaman ve nerede kurulmuştur?
Celayirliler Devleti; Moğolların bir kolunun kurduğu devlettir. İlkeniler de denir (1340-1431). Cengiz’in fetihleriyle oymak ve boyların yeni bölgelere yerleştirilmesi sonucu önemli kolları ilhanlılarla birlikte İran ve Irak bölgelerine yerleştiler.
Moğolların kurduğu devletin yönetiminde yetki sahibi ve tanınmış Celayirliler vardı. Bağdat’ta kurulan Celayir Devleti’nin kurucusu Emir Hasan’ın baba ve dedeleri de İlhanlıların buyruğunda komutan ve yöneticiydiler. Sultan Ebu Sait Bahadır Han’ın ölümünden sonra taht kavgaları sonucunda İlhanlılar zayıflayınca Emir Hasan, bağımsız Celayirliler Devleti’ni kurdu (1340). Emir Hasan’ın 1356’da ölümünden sonra yerine oğlu Şeyh Üveys geçti. Üveys 1358’de Azerbaycan, 1364’te Musul ve Diyarbakır bölgelerini topraklarına kattı. 1374’te ölümünden sonra yerine oğlu Hüseyin Paşa geçti. Hüseyin Paşa döneminde, Celayirliler, daha çok Karakoyunlularla, İran’da bulunan Muzafferilerle savaştılar. 1382’de Hüseyin Paşa’nın ölümünden sonra Celayirliler, zayıflama dönemine girdiler. İki oğlundan Ahmet ile Bayezit arasındaki mücadeleyi Ahmet kazandı (1384). Ahmet Karakoyunlularla iyi ilişkiler kurdu. Timur’a sürekli karşı koydu.
1405’te Timur’un ölümünden sonra, Bağdat’ı yeniden ele geçirdiyse de Kara Yusuf a yenilince oğullarıyla birlikte öldürüldü (1410). 1411′ de Şah Velet, daha da sonra oğulları Üveys ve Muhammet tahta geçtilerse de bağımsız devleti koruyamadılar. Sultan Ahmet’in torunu Sultan Hüseyin, Karakoyunluların saldırısı üzerine, Hille Kalesi’ni savunmaya çekildi. Yedi ay süren bir kuşatmadan sonra Karakoyunlular kaleyi ele geçirerek (1431) Hüseyin ve ailesini öldürdüler. Bu Celayirliler soyunun sonu oldu. Celayirliler kurdukları devlette İlhanlı yönetim biçimini örnek aldılar. Bu dönemde Irak Bölgesi’nin bayındır olmasına çalışıldı, İran şairleri korundu. Türkmen oymaklarının Irak’a yerleşmeleri sonucunda Türkçe Arapçadan sonra ikinci dil durumuna geldi.
bilgi 1 Celayİrlİler
Orta Doğuda Türkleşmiş bir Moğol devleti, Celâyirliler, XIII. yüzyıl ortalarında ilhanlılarla birlikte Orta Doğuya gelmişler, İlhanlı tarihi boyunca önemli roller oynamışlardır.
Celâyirliler, İlhanlılarla birlikte Müslümanlığı kabul etmişler ve kendi dilleri yerine Türkçe konuşmağa başlamışlardır. Celâyirlilerin lideri Şeyh Hasan, 1333 tarihinde İlhanlılar tarafından Anadolu genel valiliğine tâyin edildi. 1336 tarihinde de bu vazifesinden aynla rak kendi başına bir devlet kurdu. Yeni kurulmuş olan bu devlet, Anadolu’nun doğu bölgelerinde geniş toprak sahibi oldu.
Fakat, Timur’un Anadolu’ya doğru olan akınları sırasında, Celâyir devleti, Timur’un egemenliğine geçti. Celâyir beyi Sultan Ahmet, ilkin Mısır Memlüklerine, sonra da Yıldırım Beyazit’e sığındı. Ankara Savaşı yenilgisinden sonra, büsbütün sesini çıkaramaz oldu. Fakat Timur’un ölümünden sonra, yeniden devletinin başına geçti. Bağdat’ı ele geçirdi. Fakat, bu sefer Karakoyunlularlâ devamlı savaşlara girişmek zorunda kaldı. Böylece Celâyir devleti 1411 yılında, Karakoyunluların egemenliğine geçmiş oldu.