

Liberal ayrıntı...
1.Aleksandrın 1801de tahta çıkmasıyla birlikte
Rusyada liberal bir dönem başladı; bundan, imparatorluğun Baltık
eyaletleri de yararlandı. 1802de Letonyada köylü gösterileri yapıldı.
Fransız Devriminin yankıları buralara kadar ulaşıyor ve köylüler
baronları doğruyu kendilerinden gizlemekle suçluyorlardı. Köylülerin hoşnutsuzluğuna
bir de, o tarihlerde hüküm süren derin ekonomik bunalım nedeniyle soyluluğun
tatminsizliği ekleniyordu.
Köylülüğün maddi durumunda bir iyileşmenin bütün
tarıma da yararlı olacağı düşüncesi kısa sürede yönetici sınıflar
arasında yandaşlar buldu. 1803te Livonya Diyet Meclisi, yeni zihniyeti yansıtan
bir yasa taslağı hazırladı. Ertesi yıl Rus Hükümeti bunu ilan etti:
Serflik kaldırılmamıştı, ama artık köylüler ne satılabilecek ne de işledikleri
topraklardan atılabileceklerdi.
Yükümlülükler yeniden belirlenmişti. Ancak, bir kez
daha hiçbir somut değişiklik olmadı.
Bunun üzerine yeni karışıklıklar patlak verdi.
1809da Petersburg Baltık soyluluğundan, köylülüğe dayatılan angarya ve
serflik külfetlerini yeniden derinlemesine ele alınmasını istedi.
Köylü, yine de, geniş ölçüde senyöre bağımlıydı.
Artık kendi emeğini serbestçe tasarruf edebiliyordu, buna karşılık serflik
kaldırılırken köylü Tenureleri de (Feodalitede bir toprağın veriliş şekli;
bu toprağın kendisi, ç.n.) kalkıyor ve toprakların mülkiyeti senyörlere bırakılıyordu.
Toprak, soyluluk tarafından köylülere çoğunlukla çok
zorlayıcı koşullarla kiralanıyordu. Sonuç itibariyle kırsal kesimde yaşayanların
durumunda hiçbir iyileşme olmuyor, bu da özellikle Letonyada yeni
ayaklanmalara yol açıyordu (1838-1840).
Litvanyada 1.Aleksandrın önayak olduğu liberal dönem
özellikle din ve öğrenim alanında kendini gösterdi. Birbirini izleyen Rus
ilhakları sırasında başlamış olan Katoliklike karşı mücadele yavaşladı.
Aynı zamanda Adam Czartoryski de Vilnius Üniversitesinin başına
getirildi. Onun yönetiminde, Polonya-Litvanya kültürü yeniden serpilip gelişme
olanağını buldu. Rus varlığına karşı siyasal bir muhalefet yavaş yavaş
uyanmaya başladı. Resmen yazınsal, ama aslında açık bir siyasal amaç taşıyan
öğrenci dernekleri kuruldu. Vilniusta (Işık Saçanlar, Philareteler
vb.)
Eski Polonya-Litvanya toprakları üstünde gizli örgütler
kuruldu. Bunların en ünlüsü, 1821de Varşovada Valerien Lukasinski
tarafından kurulan Ulusal Yurtseverler Örgütü idi.
Zulüm uygulamalarına verilen ara kısa sürdü.
Yetkililer, bu yükselen Litvanya muhalefetine çok sert bir şekilde tepki gösterdi.
1824den itibaren çok sayıda öğretmen görevden alındı. Öğrenci önderleri
tutuklandı, bazıları Sibiryaya sürüldü.
Polonya, 1830da Rus yönetimine karşı ayaklandı ve
Diyet Meclisi Kıral Nikolayı tahttan indirdi. Büyük kargaşa Litvanyanın
yanı sıra eski Polonya-Litvanya toprakları olan Podolya ile Volhinyayı da
sardı. Ruslar buna çok sert karşılık verdi.
Bu tepkinin başlıca üç mağduru oldu: Okullar, Katolik
Kilisesi ve soyluluk. 1832de Vilnius Üniversitesi kapatıldı; öğretim üyeleri
Kieve nakledildi. Dini okullar kaldırıldı. Çok geçmeden ülkedeki çeşitli
yüksek öğrenim merkezleri de aynı sonu paylaştı. Rus Dili okullarda
zorunlu hale getirildi ve yalnızca Ortodoks dininde öğrenime izin verildi.
Katolik Kilisesi de bundan hem de fazlasıyla payını aldı. J.Meuvretye göre,
üç buçuk milyon Katolik 1830-1835 arasında Ortodoks dinine geçti.
1839da, Unyat kilisesi sorgusuz sualsiz kaldırıldı; malları Ortodoks
Kiliselerine bağışlandı. Gerginlik, kırklı yılların ilk yarısında
biraz azaldı. Catikanla bir konkordatum imzalandı. Polonya asıllı
soyluluk, kitleler halinde sürüldü. Meuvretye göre Kasım 1831de
Podolyalı 5 bin aile Kafkasyaya gönderildi. Nisan 1832de, çeşitli yönetimlerden
45 bin ailenin bir bölümü Güney Rusyaya, diğer bölümü ise Volga bölgesine
gönderildi.
Bu önlemler radikal bir sonuç verdi: Ülke Polonyalılardan
kurtarıldı. Öğrenimde Rusça zorunlulğu, evlerde konuşulmaya devam
edildiği için Litvanyacayı değil, ama Lehçeyi olumsuz etkiledi. Çoğu
Polonyalı olan Katolik din adamları ortadan kaldırılmıştı. Szlachta üyelerinin
kitleler halinde ülke dışına sürülmesi Litvanyayı, Polonyanın
siyasal etkisinden kurtardı.
Aslında Rus tepkisi, Litvanya milliyetçiliğini, farkında
olmadan kışkırtıyordu. 1863de Polonyada başka bir ayaklanma meydana
geldi. Kaunas bölgesi dışında Litvanya pek kımıldamadı. Ele başların
hedefleri köylü kitlelerini pek ilgilendirmiyordu.
Litvanya eylemcileri, bir kez daha Polonyalılardı. Sırasıyla
Muraviefi (yerli halk ona Asıcı diyordu) ve von Kaufmann adlı valilerin art
arda yürüttükleri baskının hedefi Polonizmin kalıntılarını da
(Polonya Dili, kilisesi ve soyluluğu) ortadan kaldırmak ve doğmakta olan
Litvanya milliyetçiliğini daha başlangıcında öldürmekti.
Kararlaştırılan önlemlerin en önemlisi hiç kuşkusuz
Latin harfleriyle basılı Litvanya dilinde yapıtların yasaklanması oldu.
1840ta Rus yetkililerin Litvanya adını değiştirme kararı artık
haritalarda Kuzeybatı Toprağı olarak geçiyordu- kültürsüzleştirme
politikasının etkili bir uzantısıydı.
Kaynaşma Litvanyada denetim altına alındı. Estonya
ve Letonyada Germen dili konuşan Baltık Baronlarının çıkarları ile
iyice germenleştirilmiş olan bir Rus sarayının çıkarları çakışıyordu.
(Baltık ülkeleri, Pascal Lorot)