Hammadde veya kompost testlerinde orta numune alımının doğru bir şekilde yapılması çok önemlidir. Orta numune, kimyasal içerik ve temel özellikler bakımından mümkünse tüm kompost partisi veya hammadde ile birebir aynı olmalıdır. Bu nedenle numune alımı aşama aşama gerçekleştirilir. İlk başta rastgele ve toplu numuneler ve sonrasında bunlardan orta numune elde edilir.
Preslenmemiş kuru ot veya saman hammaddesinden (her yerden 200-250 g) orta numune alımı,1 ton hammadde için bir numune olmak üzere manuel olarak veya numune alım cihazı ile gerçekleştirilir.
Bunun için balyadan demir tel veya sicim çıkarılıp otların yırtılmamasına ve saman tozunun oluşmamasına dikkat edilerek birinci balyadan en üst katman, ikinci balyadan üst katman altındaki katman vs. olmak üzere her balyadan birer katman alınır.
Ayçiçeği kabuğu veya başka bir dökme hammaddeden numune alınırken özel bir numune çubuğu kullanılır. Numuneler, farklı yerlerden: üstten, alttan vs. alınıp bir branda bezi veya kağıt üstüne ayrı ayrı dökülür ve homojenliği kontrol edilir.
Tüm rastgele numuneler birleştirilip karıştırıldıktan sonra toplu numune elde edilir ve ağırlığı oldukça büyük (fakat en fazla 5 kg) olabilir.
Orta numune veya örnek, iyice karıştırılmış toplu numuneden alınır. Saman veya kuru ottan orta numune alınması için toplu numune 2×2 m büyüklüğündeki branda bezi üstüne konulur ve farklı yerlerden toplamda yaklaşık 0,5-1,0 kg olmak üzere 90-110 gramlık küçük numuneler alınır. Bununla birlikte hammadde karıştırılırken oluşan saman tozu ve küçük bitki parçalarında orta numuneye dahil edilir.
Ayçiçeği kabuğunda homojenlik olması halinde rastgele numuneler karıştırılıp toplu numune elde edilir ve bundan yaklaşık 1 kg ağırlığında orta numune alınır. Burada çeyrekleme yöntemi kullanılır:
Numune, 1-2 cm’lik düz dikdörtgen bir katman şeklinde dökülüp çapraz olarak 4 üçgene bölünür. Bunlardan birbirinin karşısında bulunan iki üçgen çıkarılıp kalan iki üçgen,test için gönderilecek olan 400-500 gramlık bir numune kalıncaya kadar tekrar karıştırılır ve bölünür.
Bazen kompost blokunun nem oranı testi yapılmalıdır. Blok ortasındaki sıcaklık ve hava sıcaklığı arasındaki fark nedeniyle su, film altındaki katmana doğru gider. Kompostun orta nemli olması gerektiği halde ilk önce bir disk kesilir ve kompost karıştırılır, sonrasında orta numune ayrılır.
Orta numune polietilen veya çok katmanlı bir kağıt torbasına paketlenir. Torbaya bir etiket yapıştırılır ve aynı etiket torba içine konulur. Etikette aşağıdaki bilgiler belirtilir:
— Hammadde adı,
— Tedarikçi adı,
— Parti numarası,
— Parti ağırlığı,
— Numune alım tarihi,
— Numune alan kişinin soyadı ve görevi.
Bu numune, kimyasal test için laboratuvara gidecek nihai orta numune sayılır.
Laboratuvar yöntemi
Analitik saman veya kuru ot numuneleri, en fazla 1cm büyüklüğünde parçalar kalacak şekilde(bir makas veya bıçak ile) doğranıp gerekli numune ağırlığı elde edilinceye kadar yapılacak çeyrekleme işlemi için iyice karıştırılır.
Karşılaştırılacak verilerin elde edilmesi için her bileşenin kütle yüzdesi, tamamen kuru komposta göre hesaplanır, çünkü kompost ve bileşenleri higroskopik olup kuru ortamda hava nemi ile dengeli bir şekilde belirli bir higroskopik su miktarı içerirler. Nem oranı, test edilen hammaddenin orta numunesinden alınan üç parça kurutma dolabında sabit ağırlığa kadar 105°С sıcaklığında kurutularak tespit edilir. Bu şekilde tamamen kuru bir madde elde edilir.
Tespit yöntemi
Önceden kurutulmuş ve analitik terazi ile tartılmış sıkı kapaklı cam veya alüminyum vezin kabına yaklaşık 1 g test maddesi (talaş) konulur ve numune ile birlikte kurutma dolabında 103±2°С sıcaklığında 3-4 saat kurutulur. Sonrasında içinde numune bulunan vezin kabı desikatörde soğutulur ve kapak ile kapatılıp tartılır. İkinci ve sonraki kurutmalar birer saat devam eder. Bu işlem, vezin kabının içeriği sabit ağırlığa kurutuluncaya kadar, yani son tartım önceki tartıma göre ağırlık kaybının 0,0004 g’dan daha az olduğunu gösterinceye kadar veya oksidasyon süreçleri sonucu ağırlık artışı başlayana kadar tekrarlanır.
Kompostun bağıl nem oranı (%) aşağıdaki formül ile hesaplanır:
Burada:
m:vezin kabı (g),
m1: kurutmadan önce vezin kabı ve numune ağırlığı (g),
m2: kurutmadan sonra vezin kabı ve numune ağırlığı (g).
İki paralel test sonuçları arasındaki fark %0,5’ten fazla olmamalıdır.
Mantar üretim tesislerinin çoğu, kendi laboratuvarı olmadığı için tarım kimyası laboratuvarlarının hizmetlerinden yararlanmak zorunda kalır. Ancak laboratuvarların mantar üretim tesislerinden uzak olması ve kaliteli bir kompost üretimi için günlük test sonuçlarına ihtiyaç duyulması nedeniyle son derece hassas olmayan, fakat daha hızlı olan bir test mevcuttur. Dikkatli bir şekilde yapıldığında genellikle bu test sonuçları, laboratuvar sonuçlarına göre aynı fark gösterir.
Gerekli ekipman: mikrodalga fırın, 3 kilograma kadar tartabilen ve1 grama kadar hassasiyet ile ölçüm yapan terazi (mutfak terazisi), kurutma için geniş bir tabak.
100 gramlık bir numune alınıp sabit ağırlığa kadar 20-40 dakika kurutulur. Bu süre içinde fırın 5 dakikada bir havalandırılır. Mikrodalga fırının gücü, kurutma süresine göre deneme yoluyla belirlenir. Alevli veya alevsiz yanma olduğu halde test sonuçları doğru olmaz. Bu durumda cihazın gücü azaltılıp test tekrar yapılmalıdır.