Annina Claesson’un Jacobin’de yayımlanan yazısının Türkçe çevirisidir. İzinle İVME Hareketi tarafından yayınlanmıştır.
Finlandiya’nın sosyal demokrat başbakanı Sanna Marin, Finlandiyalılara daha fazla boş zaman ve daha adil bir istihdam dağılımı sağlayarak, maaş kaybı olmadan altı saatlik bir iş günü çağrısında bulundu. Pandemi bizi çalışma hayatının nasıl organize edildiğini yeniden değerlendirmeye zorlarken, emeğin daha kısa bir iş günü için tarihi çağrısını kabul etmeliyiz.
İskandinav ülkelerinin bir sosyal demokrasi cenneti olduğu efsanesini sarsmak çoğu zaman zordur. Yeni politika reformları genellikle yanlış tanıtılıyor, abartılıyor ve uluslararası medyada “İskandinav istisnacılığının” sembolleri haline getiriliyor. Başlıca bir örnek, Finlandiya’nın evrensel temel gelir (UBI) deneyinde görülebilir – İngilizce konuşulan manşetlerde yaygın olarak gösterilenden çok daha küçük ve daha az iddialı bir deneme.
Bugün, COVID-19 tarafından dünyanın geri kalanı kadar sarsıldıktan sonra Finlandiya, bazılarının ütopik bir öneri olarak kınadığı şeye bir kez daha dikkat çekiyor: çalışma saatlerinin radikal bir şekilde kısaltılması. Ancak bu sefer, teklif ne istisnai ne de ulaşılmaz.
Ülkenin başbakanı Sanna Marin (Sosyal Demokrat Partili, SDP’den) uzun zamandır ulusal altı saatlik bir iş gününün savunucusuydu. 24 Ağustos 2020’de SDP’nin resmi başkanı olarak seçildikten sonra, parti üyelerine ülkenin “Finlandiya’nın daha kısa çalışma saatlerine ve Finli çalışanların daha iyi bir iş hayatına nasıl ilerleyebileceği konusunda net bir vizyona ve somut adımlara ihtiyacı olduğunu” duyurma fırsatını yakaladı.
Parti konferansı, Marin’in kesin bir sayı olarak altı saatlik bir standart belirleme önerisini reddetti. Ancak başbakan, sendikalar ve diğer işçi dernekleri ile iş birliği içinde, önümüzdeki üç yıl içinde ücretleri düşürmeden ulusal çapta çalışma saatlerini azaltmak için özel önlemler almak için bir çalışma grubu kurdu.
Bu planın başarılı olması için Marin’in Finlandiya hükümeti koalisyonundaki diğer dört partiyi de ikna etmesi gerekiyor. Sol İttifak partisinin (Vasemmistoliitto) güçlü varlığı sayesinde bu, göründüğü kadar zor bir görev olmayabilir. İskandinav komşuları da dahil olmak üzere diğer birçok Avrupa ülkesinin aksine, Finlandiya Sosyal Demokratları, şu anda birkaç bakanlık portföyünü işgal eden daha radikal meslektaşları ile yakın çalışmaktan çekinmiyor. Bunlar arasında, Marin’in tekliflerini memnuniyetle karşılayan Sosyal İşler ve Sağlık Bakanı Aino-Kaisa Pekonen de var – ulusal denemelerin yanı sıra dört günlük bir çalışma haftasının ve altı saatlik bir iş günü için çağrıda bulundu.
Tarihi Bir Talep
Finlandiya neden diğer birçok yerde hala ulaşılamaz görünen bir teklif etrafında birleşebiliyor? Marin’in hareketinin acil katalizörü, COVID-19’un bir sonucu olarak küresel çalışma modellerindeki sismik değişimdir. İşçiler Zoom toplantılarında sıkışıp kaldıklarında ya da hastanelerde ya da marketlerde hayatlarını riske atarken yakalandıklarında, kutsallaştırılmış neoliberal uzun çalışma günlerini kendi başlarına değerli bir son olarak kabul etmek zorlaşıyor.
Bu anlamda, cevabın bir kısmı, Finlandiya’nın gerçekten böyle bir istisna olmadığıdır. Aslına bakarsanız, işgününü kısaltmak hem İskandinav bölgesinde hem de dünya çapında Sol için uzun zamandır ortaklaşılan bir nokta olmuştur. İlk on yıllarından itibaren, işçi hareketi on saatlik, on iki saatlik veya on altı saatlik işgününü “iş için 8 saat, dinlenme için 8 saat ve yapacağımız şey için 8 saat”e indirme çağrısında bulundu. Bu, Sanayi Devrimi döneminde boş bir hayal olarak görülseydi bile, İskandinav ülkelerindeki ve başka yerlerdeki işçiler bu zaferi on dokuzuncu yüzyılın sonlarında ve yirminci yüzyılın başlarında kazandılar (bu süreçte de 1 Mayıs’a ilham verdiler).
Sonraki birkaç on yılda ekonomiler değiştikçe ve teknoloji ilerledikçe, çalışma saatlerinde daha fazla azalma sadece makul değil, aynı zamanda gerekli görünüyordu. 1970’lerde, İskandinav feminist örgütleri, kadınların çalışma günlerinin nadiren sekiz saatte durduğu ve aynı zamanda bakım işinin “ikinci vardiyası” ile görevlendirildikleri noktasını gündeme getirmek için sendikalar ve diğer işçi hareketleriyle ittifak kurdu. Şu anda, Kuzeyli kadınlar dünyadaki en yüksek işgücü katılım düzeylerinden bazılarına sahipken, orantısız bir şekilde yarı zamanlı çalışmayı üstleniyorlar – genellikle bakım görevlerini de yerine getirmeleri gerektiğinde bir zorunluluk haline geliyor.
Kolektif temelde çalışma saatlerinin azaltılması, böylece, topluma eşit erişime ve bireysel mutluluk arayışına yönelik uzun vadeli vizyon için doğal ve acil bir siyasi amaç haline geliyor.
Finli sosyolog Paavo Seppänen bu iddiaları 1967 gibi erken bir tarihte formüle etti. İş gününün altı saatlik iki vardiyaya bölüneceği bir “6+6” iş paylaşımı modelinin ana hatlarını verdi – bugün hala bir referans noktası olarak kullanılıyor. Taban hareketleri, sendikalar ve hükümet komisyonları, hızla değişen bir toplumda zamanın kullanımını yeniden tasavvur etmek için somut öneriler geliştirerek, “6+6” modelini incelediler ve geliştirdiler. Neoliberalizmin yükselişiyle birlikte, bu öneriler – çalışma saatlerinin azaltılması hareketiyle birlikte – ağır ideolojik direnişle karşılaştı ve siyasi ivme kaybetti. Yine de altı saatlik iş günü talebi parti programlarında ve sendika platformlarında kalmaya devam etti.
1996 ve 1999 yılları arasında Finlandiya, Seppänen’in modeline dayalı olarak haftada otuz saatlik bir çalışma denemesi uyguladı. Denemenin sonuçları, yalnızca çalışanların rapor edilen refahında değil, aynı zamanda genel üretkenlik ve verimlilikte de artışlar gösterdi. Benzer sonuçlar, huzurevlerinde altı saatlik iş günlerinin daha küçük ölçekli ancak yüksek profilli İsveç denemelerinde de gözlendi – özellikle sağlık sonuçları söz konusu olduğunda, hem işçiler hem de sakinler için.
Bu deneyler böyle bir umut verdiyse, ülke çapında bir politika hedefi olarak çalışma saatlerinin azaltılmasının önünde duran nedir? Temel sebeplerden biri, üretkenliğe göre değil, çalışılan saatler için (mümkün olduğunca az) ödeme yapmakla ilgilenen işverenlerin direnişidir. Sekiz saatlik ücret karşılığında altı saatlik iş günü, daha yüksek saatlik ücret anlamına gelir. Bu aynı zamanda, yalnızca işverenlerin çalışanların faaliyetlerini kontrol ettiği her günün daha küçük bir kısmı açısından değil, aynı zamanda işçilerin çalışma yaşamını düzenlemede daha fazla söz sahibi olması gerektiğinin zımnen kabul edilmesi yoluyla da işçiler üzerindeki kontrolün kaybedilmesi anlamına gelir. Ancak böyle bir öneri, çalışmanın öz-değerinin nihai kaynağı ve toplumda bir pay sahibi olmak için ödenmesi gereken bir bedel olarak sunulduğu neoliberal bir değer sisteminin ideolojik etkisiyle de çatışır. Bu fikirler şaşırtıcı olmayacak şekilde, sağ partilerin ve ticari çıkar gruplarının direnişiyle karşılaştı. Bu güçler aynı zamanda SDP içinde de mevcut – bu, partinin hemen altı saatlik kapsamlı bir politikaya girişme konusundaki tereddüdünü de açıklıyor.
Ayrıca altı saatlik işgününün önünde duran daha basit bir barikat var: acil maliyetler. 1990’lardan bu yana, Finlandiya’daki bireysel şirketlerde daha kısa iş günü denemeleri yürütüldü, ancak hükümet desteğiyle yürütülenlerden daha karışık sonuçlar verdi. Bireysel işverenler maliyetleri çok yüksek bulduklarında genellikle bu denemeleri terk ederler. Benzer şekilde, İsveç huzurevindeki deney, yalnızca yerel belediye tarafından karşılanan montaj maliyetleri nedeniyle sonuçta terk edildi.
Büyük ölçekli mali destek olmadan, daha küçük kuruluşlar veya yerel yönetimler için denemeler yapmak veya azaltılmış çalışma saatlerini tam olarak uygulamak için çok az teşvik vardır. Bu, yerel deneylerin finansal destek veya siyasi irade eksikliği nedeniyle bocaladığı ve başarılı girişimlerin sınırlı kanıtı nedeniyle cansız kaldığı bir ikilem durumuna yol açar. Sekiz saatlik iş gününe geçişte olduğu gibi, evrensel bir altı saatlik iş günü, ülke çapında yasal bir maksimum sayı olarak belirlenmeden gerçeğe dönüşmesi pek olası değildir. Aksi takdirde, çok az şirket daha uzun çalışma saatlerinin rekabet avantajından vazgeçmeye istekli olacaktır.
Beklenmedik bir şekilde, COVID-19 bu paslı dişlilerin tekrar hareket etmesini sağlayan yağ olabilir. Sağlık sorunlarının genel olarak yeniden önceliklendirilmesiyle ve çalışma alışkanlıklarının tamamen elden geçirilmesiyle birlikte yaklaşan bir ekonomik kriz, Finlandiya’da çalışma saatlerinin azaltılması konusundaki tartışmayı yeniden canlandırdı. Marin’in girişimiyle, siyasi iradeyi altı saatlik bir iş günü için harekete geçirmenin yalnızca uzak bir gelecekte değil, hemen ve şimdi mümkün olduğuna dair açık bir işaret var.
Ancak bu tür girişimler etkileyiciyse, İskandinav bölgesini, orada bu tür reformları mümkün kılan benzersiz koşullarla kutsanmış sihirli bir sosyal demokrasi krallığı olarak görmenin bize hiçbir faydası yok. Bu bölgedeki işçiler için olumlu veya sömürücü sonuçlara yol açan sosyal ve politik faktörler, özellikle koronavirüs çağında, dünyanın geri kalanıyla genel olarak aynıdır. Daha özgürleştirici bir çalışma geleceğini yeniden hayal etmek ve ilham bulmak için Finlandiya’ya göz atmaya değer.