KUŞÇUBAŞI, Eşref Sencer
01 Ocak 1970
(1873-1964)
Osmanlı Devletinin ilk istihbarat kurumu olan Teşkîlât-ı Mahsûsanın kurucusu ve ilk başkanı.
İstanbulda doğdu. Babası Sultan Abdülazizin kuşçubaşısı Mustafa Nûri Beydir. Dedesi de Osmanlı sarayında kuşçubaşı olan Eşref Sencer bunu önce unvan, daha sonra soyadı olarak aldı. Ailesi baba tarafından Çerkezlerin Ubuh koluna, anne tarafından Sultan Sencere bağlıdır. Öğrenimini askerî okulda yaptı. Mekteb-i Harbiyenin son sınıfında iken Sultan Abdülhamide karşı olan Yeni Osmanlılarla iş birliği yapan babasıyla birlikte Hicaza sürüldü. Bir yıl kadar Tâifte kaldı; buradan firar ederek kardeşi Selim Sâmi Beyle birlikte mücadeleye başladı. Etrafına topladığı genç subaylarla isyan edip üzerine gönderilen kuvvetleri yendi, bu sırada pek çok silâh, para ve malzeme ele geçirdi. Kendisi gibi sürgünde bulunan veteriner Miralay Râsim Beyin telkiniyle Teşkîlât-ı Mahsûsayı kurdu (1898) ve ilk başkanı oldu. Bir ara Kıbrısa ve Avrupaya gitti. Avrupada Jön Türklerle temas kurdu. Hoca kılığında Makedonyaya geçip Üçüncü Ordunun kadrosuna girdi. Burada faaliyet gösteren İttihatçılardan Niyâzi, Enver ve Eyüp Sabri beylerle sıkı iş birliği yaptı. Meşrutiyetin 1908de yeniden yürürlüğe girmesinde hizmeti geçti. Faaliyetlerini Meşrutiyet döneminde de sürdürdü. Bu arada Teşkîlât-ı Mahsûsa, Sultan Reşad tarafından onaylanarak resmiyet kazandı ve başkumandanlığa bağlandı (1910). Bu teşkilâtın başkanı olarak 1914 yılı başlarında Hint Hilâfet Komitesinin Zürihteki toplantısına gitti. Trablusgarp ve Balkan savaşlarına da katılan Eşref Sencer, gönüllü milis kuvvetlerinin başında Edirnenin geri alınmasında ve Bâbıâliye rağmen Batı Trakyada müstakil bir Türk cumhuriyetinin kurulmasında önemli rol oynadı (1913).
Teşkîlât-ı Mahsûsa reisi olarak I. Dünya Savaşının ilk yılında beş arkadaşıyla birlikte gizlice Hindistana giderek Pamirden Türkistana geçti. Burada Rusları çok zor durumda bırakan Yedisu-Kırgız ayaklanmasını başlattı. Büyük devletlerin ve Arapların Osmanlı Devleti aleyhine kışkırtmalarına karşı teskin edici faaliyetlerde bulunmak ve İslâm birliği hareketini gerçekleştirmek için teşkilât üyelerinden Said Nursi ile birlikte bir Alman denizaltısıyla Kuzey Afrikaya gitti. Libya, Cezayir ve Fasta dolaştı. Hayberde muhasara altındaki Osmanlı ordusuna para ve mühimmat götüren kafilenin başında iken İngiliz ve âsi Şerif Hüseyin kuvvetlerinin pususuna düştü. Kahramanca bir çarpışmadan sonra ağır yaralı olarak ele geçti ve Maltaya sürüldü. Mütarekeden sonra Maltadan kaçtı. İstanbulda işgalcilere karşı ilk direniş hareketini hazırladı. Çerkez Ethemin İstiklâl Savaşına girmesini sağlayan EşrefSencer, Cumhuriyetin ilânı üzerine kardeşi Hacı Selim Sâmi Beyle birlikte Yüzellilikler arasında yurt dışına çıkarıldı. Bu gurbet günlerinde yine kendisi gibi vatanından uzakta Mısırda bulunan Mehmed Âkifle (Ersoy) sürekli mektuplaştı. Türkiyeye döndükten sonraki hayatını Salihli ve Sökedeki çiftliklerinde geçirdi, 1964 sonbaharında Sökede vefat etti.
Çalışkan, cesur, teşkilâtçı bir kişi olan Eşref Sencer, uzun ömrü boyunca yaşadığı olayları ve yaptığı hizmetleri Tarihe Benden Haberler adı altında kaleme almıştır. İmparatorluğun son çeyrek asrına ışık tutan birçok gerçeği otantik belgelerle ortaya koyan basılmamış bu hâtıratı Celal Bayar Ben de Yazdım adlı eserinde kısmen kaynak olarak kullanmıştır. Ancak Cemal Kutay, Bayarın bu hâtıratı ayıklayarak tarafgirane kullandığını öne sürer (Tarih Sohbetleri, I, 58 vd.). Tarihe Benden Haberlerin önemli bir kısmının Cemal Kutayın özel kütüphanesinde bulunduğu ve bu tarihçi tarafından kısım kısım değerlendirildiği anlaşılmaktadır.
(Necmettin Şahiner)