“Sözde Özür” işe yarıyor mu?
Bir önceki yazımızda sözde özür (pseudo apology) dilemenin kapsamına kısaca bakmıştık. Bu yazıda da işleyişine ve örneklerine yar vereceğiz. Gerçek özürler yerine sahte özürlerin tercih edilme nedenlerine bakılacaktır. *
Sözde Özrü Gerçek Özürden Ne Ayırır?
Öncelikle siyaset alanında sıkça kullanıldığını belirtmek gerekir. Bazı hallerde üçüncü kişiler kendilerini kusurdan ve mağdurdan uzak tutmak isteyebilirler. Örneğin mağdur siyasal bir düşmansa bir partinin seçmenleri failden kusurlu fiille arasına mesafe koymasını isteyebilir ama mağdurla özdeşim kurmasını istemeyebilirler. Fail ve seçmenler her ikisi de mağdurla aralarına mesafe koyduğu müddetçe birbirleriyle özdeşleşebilirler ama fail mağdurdan gerçek bir özür diler ve mağdurla özdeşleşirse fail ile seçmenler arasındaki ilişkide bir dengesizlik oluşur. Hiçbir politikacı da bunu istemez. Böylece, failin seçmen kitlesiyle ilişkilerini mağdurla olan ilişkisinden daha çok önemsediği ve seçmen kitlesinin de mağdurla araya mesafe konulmasını istediği hallerde fail bir ikilemle karşı karşıyadır: Kendisiyle kusur arasına mağdurla özdeşleşmeksizin mesafe koymayı nasıl başaracaktır?
Sözde özürler bu durumda retorik bir strateji sunar. Sözde özürler gerçek özürlere göre daha az içten oldukları için fail ile mağdur arasında özdeşleşme olasılığı çok düşüktür. Ancak üçüncü kişiler fiille daha az yakında ilgili oldukları için özürleri daha farklı yorumlayabilirler (Coombs, 2012; Shepard, 2009). Sözde özürler gerçek özürlerin ritüel yönünü o kadar iyi yansıtırlar ki üçüncü kişiler onları kabul etmeye ikna edilebilir.
Örnekleriyle sözde özür
Birinci vaka Rush Limbaugh’nun 2012 yılında Sandra Fluke’tan özür dilemesidir (Bentley, 2012). İkinci vaka 2004 yılında Ebu Greyb cezaevinde mahpuslara eziyet karşısında George W. Bush’un tepkisini incelemektedir (Shepard, 2009).
Rush Limbaugh vakası
Rush Limbaugh Amerika Birleşik Devletleri’ndeki en popüler ve etkili radyo talk show sunucusu olarak tanınsa da en tartışmalılardan birisi olarak bilinmektedir. 2012 Şubat’ında Limbaugh programında 30 yaşında bir Georgetown Üniversitesi hukuk öğrencisi olan Sandra Fluke hakkında aşağılayıcı yorumlar yapmıştır. Fluke Capitol Hill’de yaptığı tanıklıkta sağlık sigortası şirketlerine kadınlar için doğum kontrolünü de kapsama alma şartı getirilmesini istemiştir. Limbaugh Fluke’la “seks için para ödenmesini” istediği şeklinde alay etmiş ve onu “sürtük” ve “fahişe” olarak adlandırmıştır (Stelter, 2012). Daha sonra Limbaugh şöyle konuşmuştur: “Senin doğum kontrol hapların için para verip sen ilişkiye gir diye ödeme yapacaksak biz de bundan hakkımızı isteriz. Videolarını internete koy da hepimiz izleyebilelim.” (Weisman, 2012, s. A1).
Limbaugh’nun retoriği liberallerin yanı sıra muhafazakarlardan da tepki gördü. Aktivist grupları Limbaugh’nun şovunun boykot edilmesi için çağrı yaparken bir grup reklam veren desteklerini çektiler ve iki radyo istasyonu şovu programlarından tamamen çıkardılar (Stelter, 2012). Bu tepkiyle karşılaşması üzerine Limbaugh birkaç gün sonra yorumlarından dolayı özür diledi. Web sitesinde, kullandığı sözlerin hatalı olduğunu ve Fluke’un şahsına saldırmak amacı olmadığını açıkladı. Limbaugh şöyle yazdı: “Seçtiğim kelimeler en iyileri değildi ve esprili olayım derken ulusal çapta bir rahatsızlığa yol açtım. Seçtiğim kelimeler nedeniyle Bayan Fluke’tan samimiyetle özür dilerim.” (Limbaugh, 2012a, para. 3)
İki gün sonra, Limbaugh bu konuyu programında tartıştı (Limbaugh, 2012b). Özür diliyor olduğunu ileri sürse de yorumları açıkça bir sözde özür oluşturuyordu. Aslında Limbaugh özrünü siyasi muarızlarını eleştirmek için bir fırsat olarak kullanmıştı:
İçgüdülerime rağmen, bilgime rağmen, eğri ve doğru bildiğim herşeye rağmen Sandra Fluke’u tarif etmek için o iki kelimeyi kullandığımda onların seviyesine düşmüş oldum. Benim hatam buydu. Aynı onlara benzedim ve bundan dolayı kendimi çok kötü hissediyorum. (Limbaugh, 2012b, para. 4)
Bir dizi yorumcu Limbaugh’nun özrünü uygunsuz ve samimiyetsiz bularak eleştirdiler ve Fluke özrü kabul etmeyi reddetti (Bentley, 2012). Yine de Limbaugh’nun ana şirketi Clear Channel onu destekledi ve reklamcılar da geri geldiler. Nihayet haber medyası başka öykülere yöneldi.
Bentley (2012) Limbaugh’nun özrünü samimiyetsiz olmak yönünden eleştirmiş ama Limbaugh Fluke ile olan ilişkisini değil yalnızca dinleyicilerinin kendisi hakkındaki görüşlerini önemsiyorsa verdiği yanıtın doğru imaj onarma stratejisi olduğunu ileri sürmüştür. Nitekim Limbaugh’nun amacı işlediği kabahat ile ilgisinin Fluke ile özdeşim kurmaksızın kesilmesi olduğu ileri sürülebilirdi. Limbaugh’nun muhafazakâr dinleyicileri bu retorikten rahatsız oldukları, ancak Fluke’u da desteklemediklerinde bu strateji anlamlı olacaktır.
Bentley’nin (2012) belirttiği üzere, Limbaugh’nun dinleyicilerinin pek çoğunun dindar olması muhtemeldi ve Limabugh’nun “sürtük” ve “fahişe” gibi sözlerini doğru bulmayacaklardı. Aynı zamanda, bu dinleyicilerin büyük kısmı sağlık sigortası şirketlerinin doğum kontrolü kapsamaması gerektiğini düşünmeyen siyasal muhafazakârlardı. Onların “seviyesine” düştüğün özrüyle Limbaugh Fluke’a ve onu destekleyen Demokrat Parti’ye karşı mesafesini korumuştu. Ayrıca kendisini kendi uygunsuz retoriğinden de uzak tutmuştu ki izleyiciler onu dinlemeye devam etmek için kendilerini bu retorikle özdeşleştirmek zorunluluğu hissetmesinler. Gerçek bir özür Limbaugh ile Fluke arasında bir özdeşleştirmeye yol açarak Limbaugh ve dinleyicileri arasındaki bağın kopmasına neden olabilecekti.
George W. Bush vakası
2004 yılında, ABD’nin Irak işgali sırasında, Amerikan askerlerinin Ebu Greyb cezaevindeki Iraklılara kötü muamele yaptığını gösteren fotoğraflar ortaya çıktı. Iraklı mahpuslar New York Times’a göre “cinsel istismar ve aşağılama içeren pozisyonlarda” gösterilmekteydi (Shanker ve Steinberg, 2004, s. A1). Shepard (2009) Başkan Bush’un skandala retorik tepkisini analiz etti.
30 Nisan 2001’de Beyaz Saray’ın Gül Bahçesinde yaptığı konuşmada Bush durumdan dolayı üzüntüsünü dile getirerek şöyle dedi: “O mahkûmların gördükleri muameleyi görmüş olmaları karşısında derin bir tiksintiyi paylaşıyorum.” (Shanker ve Steinberg, 2004, s. A1)
Başkan daha sonra Arap medyasına “Bu ülkeme kötü şekilde yansıyan bir mesele” ve “Amerika’daki vatandaşlarımız gördükleri şey karşısında şaşkınlığa gark oldular” diyecekti (Stevenson ve Weisman, 2004, s. A1). Başkan ayrıca eksiksiz bir tahkikat yapılacağı ve sorumlu personelin uygun şekilde cezalandırılacağını taahhüt ederek düzeltici bir girişimi duyurdu. Beyaz Saray basın sekreteri ve yönetimin çok sayıda üyesi resmi özürler yayımladılarsa da Bush’un kendisi bunu yapmadı (Stevenson ve Weisman, 2004).
Bu vaka özür dileyen kişinin kendisini mağdurlardan belli düzeyde uzak tutmak isterken işlenen kusurdan da uzak tutması gereken hallerin bir diğer örneğidir. Başkan Bush’un Iraklı mahpuslarla değil Amerikan halkıyla özdeşleşmesi gerekiyordu. Amerikalıların çoğunluğu Ebu Greyb’de mahpuslara yapılan muameleye tepki duymuştu ama kendilerini terörizm zanlıları veya Saddam Hüseyin’in ordusunun eski mensuplarıyla özdeşleştirmek zorunda da hissetmiyorlardı. Bu nedenle Bush mahpuslara yapılan kötü muamele ile arasına mesafe koyarken mahpuslarla özdeşleşmeyi önlemek durumundaydı. Çok sayıda Amerikalı tekrar onunla özdeşleşmeyi kabul ettiklerine göre sözde özrü hedefine ulaşmış gibi görünmektedir.
Bu vakanın bir diğer önemli yönü Başkan Bush’un zaten Cumhuriyetçi Parti ile özdeşleşmiş olmasıdır. Bu nedenle Cumhuriyetçi seçmenler kendilerini onunla özdeşleştirmeye koşullanmıştı. Bir sözde özür yayınlayarak Bush Cumhuriyetçilerin onun yanında durmasını kolaylaştırmıştır. Eğer Bush herhangi bir tepki vermemiş olsaydı kendisiyle birlikte partisi de mahpuslara kötü muameleyle özdeşleştirilmiş durumda olacaktı. Eğer tam sorumluluk üstlenseydi kendisi ve partisi mahpuslarla özdeşleştirilmiş olacaktı. Bu seçeneklerin hiçbirisi Cumhuriyetçiler için kabul edilir olmadığı için Bush’un sözde özrü Cumhuriyetçilerin ne işkenceyi ne de terörizm zanlılarını destekleyerek Bush’u desteklemelerine olanak tanıdı.
Bu örnekler neden gerçek özürlerin her zaman sözde özürlere tercih edilmediğini göstermektedir. Etik tartışmalar elbette konunun çok önemli ama başka bir yönünü oluşturmaktadır.
*Bu yazı Joshua M. Bentley’in Public Relations Review’da yayımlanan Shifting identification: A theory of apologies andpseudo-apologies makalesindeki örnekleri kapsamaktadır. Ve yazı tamamıyla olmasa bile genel olarak bu makalenin çevirisidir. Yazının tamamı ise daha kapsamlı bir yaklaşım içermekte ve konuya farklı açıladardan eğilen örnekler sunmaktadır. Konuyla ilgilenenlerin mutlaka ulaşması gereken çok önemli bir kaynak niteliğindedir.