İçindekiler
- 1 Böbrek Nedir?
- 2 Böbrekler neden önemlidir?
- 3 Böbrekler nasıl çalışır?
- 4 Glomerulus kanınızı filtreler
- 5 Kan böbreklerimizden nasıl akıyor?
- 6 Nefron / Nefronlar
- 7 Böbrek Korpusu (Renal corpuscle)
- 8 Böbrek Tübülleri
- 9 Böbrek korteksi
- 10 Renal Medulla
- 11 Böbrek pelvisi
- 12 Üreter
- 13 Kaynaklar;
Böbrek Nedir?
Böbrekler, omurganın her iki tarafında, kaburgalarınızın altında ve karnınızın arkasında yer alan fasulye şeklindeki organlardır. Her böbrek yaklaşık 10 veya 12 cm uzunluğunda, kabaca büyük bir yumruk büyüklüğündedir.
Böbreklerin ana görevi kanınızı filtrelemektir. Kandaki atıkları çıkarırlar, vücudun sıvı dengesini kontrol ederler ve doğru elektrolit seviyelerini korurlar. Vücudunuzdaki tüm kan günde birkaç kez böbreklerden geçer.
Her böbreğin nefron adı verilen yaklaşık bir milyon küçük filtresi vardır. Böbreklerimizi sadece %10’una kadar kullanabiliriz ve herhangi bir belirti veya sorun fark edemeyiz.
Kan böbreğe akmayı keserse, bir kısmı veya böbreğin tamamı ölebilir. Bu durum, böbrek yetmezliğine yol açar.
Böbrekler, aşağıdakiler dahil birçok önemli işlevi yerine getirir:
- Vücuttaki genel sıvı dengesini korumak
- Kanda ki minarelleri düzenleme ve filtreleme
- Kanda ki atık maddelerden, ilaçlardan ve toksik maddelerden filtreleme
- Kırmızı kan hücrelerinin üretilmesine, kemik sağlığının geliştirilmesine ve kan basıncının düzenlenmesine yardımcı olan hormonlar oluşturmak
Sağlıklı böbrekler her dakika yaklaşık yarım bardak kan filtreler. Atıkları ve idrar yapmak için ekstra suyu uzaklaştırırlar. İdrar, böbreklerden mesaneye, üreter adı verilen kaslardan, mesanenizin her iki tarafına akar. Mesaneniz böylece idrar depolar. Böbrekler, üreter ve mesane idrar yolunun bir parçasıdır.
Böbrekler neden önemlidir?
Böbrekleriniz atıkları ve fazla sıvıyı vücudunuzdan temizler. Böbrekleriniz ayrıca vücudunuzun hücreleri tarafından üretilen asidi temizler ve kanınızdaki sodyum, kalsiyum, fosfor ve potasyum gibi su, tuz ve mineral dengesini korur.
Bu denge olmazsa, vücudunuzdaki sinirler, kaslar ve diğer dokular normal şekilde çalışmayabilir.
Böbrekleriniz ayrıca yardımcı olan hormonları üretir;
- Kan basıncını kontrol eder
- Kırmızı kan hücreleri yapmak
- Kemiklerinizi güçlü ve sağlıklı tutar
Böbrekler nasıl çalışır?
Böbreklerinizin her biri nefron adı verilen yaklaşık bir milyon filtreleme ünitesinden oluşur. Her nefron, glomerulus adı verilen bir filtre ve bir tübül içerir. Nefron iki aşamalı bir süreçle çalışır: glomerulus kanınızı filtreler ve tübül gerekli maddeleri kanınıza geri verir ve atıkları giderir.
Glomerulus kanınızı filtreler
Her nefronda kan akarken, küçük kan damarları kümesine girer – glomerulus. Glomerulusun ince duvarları, daha küçük moleküllerin, atıkların ve sıvının – çoğunlukla sudan – tübule geçmesine izin verir. Proteinler ve kan hücreleri gibi daha büyük moleküller, kan damarı içinde kalır.
Tübül (boru, küçük tüp), gerekli maddeleri kanınıza geri döndürür ve atıkları giderir.
Tübül (boru, küçük tüp), boyunca bir kan damarı geçiyor. Filtrelenen sıvı boru boyunca hareket ettikçe, kan damarı vücudunuzun ihtiyaç duyduğu mineraller ve besinlerle birlikte suyun neredeyse tümünü emer. Tübül, fazla asidi kandan uzaklaştırmaya yardımcı olur. Bu boruda kalan sıvı ve atıklar idrar haline gelir.
Kan böbreklerimizden nasıl akıyor?
Kan böbreklerin içine atardamardan akar. Bu büyük kan damarı, kan nefronlara ulaşıncaya kadar daha küçük kan damarlarına dallanır. Nefronda kanınız, glomerüllerin minik kan damarları tarafından süzülür ve daha sonra böbrek damarından akar. Kanınız günde birkaç kez böbreklerinizde dolaşır. Tek bir günde böbrekleriniz yaklaşık 150 litre kanı süzer. Suyun ve glomerüllerden süzülen diğer maddelerin çoğu tübüller tarafından kanınıza geri döner.
Nefron / Nefronlar
Nefron, böbreklerin en önemli kısmıdır. Besin maddelerini metabolize ederler ve atık ürünleri filtrelenmiş kandan atmaya yardımcı olurlar. Her böbreğin yaklaşık 1 milyon nefronu vardır. Her bir nefronun kendi iç yapısı mevcuttur.
Böbrek Korpusu (Renal corpuscle)
Kan bir nefrona girdikten sonra, Malpighian cisim olarak da adlandırılan renal korpusa girer. Böbrek korpusu iki ek yapı içerir:
- Glomerulus.
- Bowman kapsülü.
Glomerulus (Böbrek Glomerülü)
Bu, böbrek hücrelerinin içinden geçen kandaki proteini emen bir kılcal damar kümesidir. Her glomerulus ve tübül ünitesine bir “nefron” adı verilir. Her böbrek yaklaşık 1 milyon nefrondan oluşur. Sağlıklı nefronlarda, kan damarını borudan ayıran glomerüler membran (Membran: Hücre membranı veya hücre zarı, hücrenin dış kısmında bulunan, molekülleri özelliklerine göre hücre içine alan veya dışarı bırakan katman.), kan hücrelerini ve proteini kan dolaşımında tutarken atık ürünlerin ve ilave suyun boruya geçmesine izin verir. Glomerulus ve etrafındaki Bowman’ın kapsülü böbreğin temel filtrasyon birimi olan böbrek Korpusu’nu oluşturur.
Bowman Kapsülü
Kapsül idrar adı verilen kalan sıvıyı, Bowman kapsülünden renal tübüllere iletir. Bowman kapsülü, böbreğin nefronlarını oluşturan idrar tübüllerinin orijini olan böbrek korpusunun bir bileşenidir. Bowman boşluğundan, parietal epitel hücre katmanları ve viseral podositlerle çevrili bir alandan oluşur. Fizyolojik olarak, Bowman kapsülleri sürekli olarak glomerüler kılcal filtrasyonla üretilen büyük miktarda primer idrara maruz bırakılır. Günde yaklaşık 150 Litre’si glomerüler kılcal damarlardan süzülür ve idrar tübüllerinden Bowman kapsülleri yoluyla geçirilir. Bu nedenle, glomerüler filtrasyondaki değişikliklerin Bowman kapsülünün dinamiklerini ve fonksiyonlarını önemli ölçüde etkileyebileceği varsayılmaktadır.
Böbrek Tübülleri
Renal Tübüldeki Ultrafiltrat
Kan böbreklerinize girerken, böbreklerinizin işlevsel biriminin ilk bölümü olan nefron tarafından süzülür. Her bir nefronun birinci bölümüne böbrek korpusu denir ve kanı filtreleyen glomerül ve ultrafiltratı toplayan Bowman kapsülünden oluşur.
Glomerulus tarafından üretilen ultrafiltrat, başlangıçta su, glukoz, amino asitler, bikarbonat, üre ve kreatinin gibi küçük moleküller ve ayrıca potasyum, sodyum, klorür, kalsiyum ve fosfat gibi iyonları içerir. Bu filtratın tümü, Bowman’ın kapsülü içindeki Bowman’ın yüzeyinden, nefrondaki topluca böbrek tübülü adı verilen uzun bir kanal serisinin birinci kısmına kanalize edilir. Bu yolculuk sırasında, vücudunuzun salgıladığı idrarı oluşturmak için bu kanalları astarlayan hücreler tarafından ultrafiltrata ve ultrafiltrattan birçok şey eklenecek ve çıkartılacaktır.
Proksimal Kıvrımlı Tübül
Daha önce bahsettiğim Bowman’ın yüzeyindeki süzüntü renal tübülün ilk kanalına giriyor. Bu kanala, böbrek korteksinde bulunan ve ultrafiltratın çoğunluğunun yeniden emilmesinden sorumlu olan renal tübülün bir bölümü olan proksimal kıvrılmış tübül adı verilir.
Proksimal kıvrımlı tübülün içindeki ‘proksimal’ kelimesi onun renal korpusa yakın veya buna bağlı olduğu anlamına gelir. Normal şartlar altında su (H20), sodyum (Na +), klorür (Cl -), kalsiyum (Ca2 +), potasyum (K +), fosfat (PÇ3- 3), bikarbonat (HCO3 -) bulunmaktadır. Proksimal tübülü bir okul mutfağında uzun bir sıradaki ilk kişi olarak düşünebilirsiniz. Mutfak, ultrafiltratı üreten glomerulus olup, sıradaki ilk kişi bizim proksimal tübülümüzdür.
Henle Döngüsü
Proksimal tübülün bıraktığı hurdaları toplamak için renal tübülün sonraki kanalına Henle halkası denir. Henle halkası esas olarak böbreğin medullasında bulunan ve suyun yeniden emilimini sağlayan ters akım değişim sistemi adı verilen bir konsantrasyon gradyanı yaratan uzun bir kanaldır. Suyun çoğunluğu, ultrafiltratın geri kalan kısmı gibi, proksimal kıvrılmış tübül tarafından emilirken, Henle halkası konsantre idrar oluşturmak için daha da fazla su emilmesine katılır.
Bu ince inişli uzuv, önceki proksimal tübül gibi suyun yeniden emilimini sürdürürken, ince inişli çıkıntıyı takip eden Henle döngüsünün geri kalanı suyu emmez. İşlevsellikteki bu fark, suyun maksimum korunumu için böbreğin medüller ozmotik gradyanını belirleyen şeydir.
Proksimal tübül ilk sırada olduğu ve açgözlü küçük bir şey olduğu için, ultrafiltratın mümkün olduğunca tekrar kan dolaşımına girmesi ve kanalların geri kalan kısmını öğle yemeği için hurda bırakması gerekir.
Proksimal tübül tarafından neyin emildiğini hatırlamak gerçekten çok kolay. Bunu şu şekilde düşünün: Proksimal tübül o öğle yemeğinde aç! Çok yemek yemek istiyor. Bu nedenle, karbonhidrat oluşturan glikoz ve proteinleri oluşturan amino asitlerin hepsi karıştı! Bir çok yiyecekte tuz vardır, sodyum klorürdür; dolayısıyla, sodyum ve klorür de yeniden emilir.
Unutmayın, çok fazla tuz yediğinizde içmeniz gerektiğinden ve su vücutta nereye giderse gitsin sodyum izlediğinden, suyun çoğunluğu da emilir! Son olarak, tüm bu suyu içtikten sonra idrara çıkmanız gerekir, dolayısıyla üre ve iki ‘p’ler (potasyum ve fosfat) da burada emilir. Bu öğle yemeği hattı örneğini hatırlayabiliyorsanız, yukarıdaki listede yalnızca tek kelime olarak bikarbonat ve kalsiyum ezberlemeniz gerekir.
Medullaya inen ince bacak, suya karşı çok geçirgendir. Bu, suyun tekrar kana geri emilimine izin verir. İnce ve kalın yükselen uzuvlar suya geçirgen değildir ve bunun yerine sodyum, klorür, kalsiyum ve potasyum gibi iyonları yeniden emerler.
Tüm Henle döngüsünün üç farklı kısmı vardır. Biri Henle’nin ince inen uzuvları , bir sonraki sırada Henle’nin ince artan uzuvları ve son kısmı da Henle’nın kalın artan uzuvları olarak adlandırılır .
Distal sarmal tübül ve bağlantı tübülü
Filtrat, Henle’nin kalın yükselen kolundan geçtikten sonra, böbrek korteksinde bulunan renal tübülün bir kanalı olan, kalsiyum, sodyum ve klorürü yeniden emen ve protonları salgılayarak idrarın pH’ını düzenleyen distal kıvrımlı tübüle girer bikarbonatı emer. Buna proksimal, bükülmüş tübülün aksine distal olarak adlandırılmasının nedeni, böbrek korpusuna pozisyon ve bağlantı açısından en uzaktaki bölüm olmasıdır.
Distal kıvrılmış tübül daha sonra, aynı şeylerin çoğunu yapacak olan bağlantı tübülü adı verilen bir bölüme bağlanacaktır, ancak bunun renal tübülün bir parçası olduğu düşünülmemektedir.
Böbrek korteksi
Böbrek korteksi, böbrek kapsülü ve renal medullanın dış kısmı olan bölgedir. Ayrıca kan damarları ve kortikal toplama kanalları içerir.
Böbrek korteksi parçası olan böbrek ultrafiltrasyon oluşur. Eritropoietin, böbrek korteksinde üretilir.
Renal Medulla
Böbreğin iç kısmının ne dendiğini hiç merak ettiniz mi? Öğrenmek üzeresin. Buna renal medulla denir. ‘Renal’ kelimesi, ‘böbrek’ için Latince adından gelir ve hem anatomik hem de tanısal anlamda kullanılabilir. Örneğin, ‘böbrek hastalığı’ böbrek hastalığı anlamına gelir. ‘Medulla’ kelimesi ‘orta’ anlamına gelir ve kemiğin iç kısmı olan ‘ilik’ için Latince kelimesinden gelir. Böylece, böbrek medullası böbreğin iç bölgesinde bulunur.
Eğer bir böbrek çekirdeği gördüyseniz, böbreklerinizin neye benzediğini bilirsiniz. Böbreğin en dış tabakası, böbrek kapsülü adı verilen sert ve koruyucu bir cilttir . Bunun altında renal korteks adı verilen kan damarları ve tübüllerle dolu bir katmandır. Korteksin altında, böbreğin merkezini, böbrek medullarını buluruz.
Medulla içindeki ana yapılar piramit şeklindedir; onlara renal piramitler denir. Her piramidin tepesi böbreğin merkezine bakar ve idrar toplama borularına bağlanır. Her böbreğin böbrek medullasında 27 ile 30 arasında piramit bulunur ve bunların her biri on binlerce nefrondan oluşur. Her böbreğin yaklaşık bir milyon nefronu vardır, böbreklerin süzme çalışmalarının büyük kısmını yapmaktan sorumlu olan temel yapısal birimleridir.
Kan, glomerulusta çözünen büyüklüğüne göre filtrelenir. Sodyum, klorür, potasyum ve kalsiyum gibi iyonlar, glikoz gibi kolayca süzülür. Proteinler, büyük boyutlarından dolayı glomerüler filtre içinden geçirilmez ve bir hastalık glomerüler kapsülü veya nefronun proksimal ve distal kıvrımlı tübüllerini etkilemediği sürece filtrat veya idrarda görünmez.
Renal medulla, böbrek kan akışının sadece küçük bir yüzdesini almasına rağmen, oksijen ekstraksiyonu çok yüksektir. Düşük oksijen gerilimi ve daha da önemlisi, hipotansiyon, hipoksi ve kan akışına kritik bir duyarlılığa neden olur. Renal medulla, oksijeni ~% 80 oranında alır ve böbrek kan akışındaki küçük değişikliklere karşı hassas bir şekilde duyarlı hale getirir. Birçok perioperatif böbrek hakaretinin mekanizmaları, böbrek medullasına yeterli kan akışının (ve dolayısıyla oksijen iletiminin) kesilmesine dayanır.
Böbrek pelvisi
Böbrek pelvisi böbreğin üreterinin huni benzeri genişletilmiş kısmıdır. İnsanlarda, renal pelvis iki veya üç büyük kalitenin birleştiği noktadır. Bir mukoza zarı geçiş epiteli ile kaplıdır ve yoğun bağ dokusu için gevşek bir alt tabaka lamina propriyası vardır.
Renal pelvis, üretere akan idrar için bir huni görevi görür.
Kas lifleri uzunlamasına ve dairesel bir tabaka halinde düzenlenmiştir. Kas tabakalarının kasılmaları, peristaltik hareketler olarak bilinen periyodik dalgalarda meydana gelir. Peristaltik dalgalar, idrarı pelvisten üretere ve mesaneye itmeye yardımcı olur. Pelvis ve üreterin astarı, idrarda bulunan normal maddelere karşı geçirimsizdir; bu nedenle, bu yapıların duvarları sıvıları emmez.
Üreter
Üreter mesaneye böbrekten idrar taşıyan bir borudur. Biri her böbreğe bağlı iki üreter vardır. Üreterin üst yarısı karnın içinde, alt yarısı da pelvik bölgede bulunur.
Tüpte, liflenebilen, kaslı ve mukus katlarından oluşan, büzüşebilen kalın duvarlar vardır.
Kaynaklar;
- https://en.wikipedia.org/wiki/Kidney#Mechanism
- https://www.healthline.com/human-body-maps/kidney#kidney-diagram
- https://www.healthline.com/human-body-maps/ureter#1
- https://www.britannica.com/science/renal-pelvis
- https://en.wikipedia.org/wiki/Renal_pelvis
- https://study.com/academy/lesson/renal-medulla-definition-function.html
- https://en.wikipedia.org/wiki/Renal_medulla
- https://www.webmd.com/kidney-stones/picture-of-the-kidneys#1
- https://www.niddk.nih.gov/health-information/kidney-disease/kidneys-how-they-work
- https://study.com/academy/lesson/the-renal-tubule-definition-function-terms.html
- https://en.wikipedia.org/wiki/Renal_cortex
- https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5932303/
- https://en.wikipedia.org/wiki/Glomerulus_(kidney)
- https://www.niddk.nih.gov/health-information/kidney-disease/glomerular-diseases
Bir önceki yazımız olan Köpeklerin Evrimi başlıklı makalemizi de okumanızı öneririz.