a)Hayatı:
Kaynaklarda Seyyid Nesîmî'nin doğum yeri ve tarihi hakkında kesin bilgi bulunmamaktadır. İran kaynakları onun Şiraz ya da Şirvan'da doğduğunu belirtirler. Osmanlı tezkirecilerinden Âşık Çelebi Bursalı olduğunu ifade ederken, Mehmet Tahir Efendi, Diyarbakır/Nusaybin'de; Tezkireci, Kastamonu'lu Latîfî, Bağdat/Nesîmî karyesinde doğduğunu ve onun Türkmen asıllı olduğunu iddia etmişlerdir.
Nesîmî'nin soyu ve gerçek adı hakkında da, farklı görüşler vardır. Sıbt İbnü'l-Acemî, Nesîmî'nin gerçek adının Ali olduğunu yazar. Âşık Çelebi, “Meşâirü'ş- şuara” Vr.133, isimli eserinde Nesîmî'nin Türkmen asıllı olduğu ve gerçek adı da Ömer'dir der. “İmâdeddin” lakabı, gerçek ismi yerine geçecek genel kadar kabul görmüştür. Soy itibariyle “Seyyid” olduğu için de, “Seyyid” unvanını her zaman kullanmıştır.
Kaynakların ekserisine göre, Seyyid Nesîmî, aslen “Türkmen” veya “Azerbaycan Türküdür”. O iyi bir tahsil görmüş, hem Türkçe, hem de Farsça divan yazmıştır. Genç yaşlarında tasavvufa yönelmiş, devrinin tanınmış mutasavvıflarından Bedreddin eş- Şiblîye bağlanmış ise de, daha sonra fikirleriyle herkesin dikkatini üzerine çeken Fazlullah Hurufî'ye intisap etmiştir. Ve O'nun sadık halifesi olmuş,
Bakü'de, Şirvan'da ve daha birçok yerlerde Hurufiliği yaymaya beraber çalışmışlardır. Hurufilik, harflere rakamlar vererek mana çıkarmaktır.
Timurlenk, İran seferinde Hurufilikten rahatsızlık duymuş ve Fazlullah'ın durumunu, Ahmet Hoca ile görüştükten sonra Fazlullâh'ı idam ettirmiştir. Şeyhi'nin feci şekilde öldürülmesi olayı Nesîmî'yi, çok fazla sarstığı için İran'dan ayrılıp Anadolu'ya gelir. l. Murat zamanında Anadolu'da Diyarbakır, Karaman, Bursa ve Ankara'ya kadar bir çok vilayetlere uğrar fakat umduğunu bulamaz. Kendini dinleyen şeyhleri ve din ulularını bulamadığı gibi, Hacı Bayram-ı Velî'nin kendini huzura bile almadığını görür ve büsbütün ümitsizliğe düşer. Daha önce birkaç defa Suriye'ye gidip Halep ve Şam şehirlerinde Hurufiliği kabul etmiş müritleri olduğu için onlarla buluşmak amacıyla giderken yolu Kahramanmaraş'a uğrar. Maraş şeyhleri ve din uluları da kendini kabul etmek istemeyince:
“Rızkı Meraş'dan umarsan hoş değil Razzaku'l-erzâkımuz Merâş değil”
Tuyuğunu yazıp, yoluna devam eder.
Seyyid Nesîmî'nin, Rakka'da yaşayan meczup sıfatlı, uzun saçlı hâl ehli Şah Handan isminde bir kardeşi vardı. O kardeşi Nesîmî'nin durumundan haberdar olduğunda ona kısa bir mektup gönderir.
“Gel bu sırrı kimseye fâş eyleme Hûnı-hâsı âmeye âş eyleme”
(Gel bu sırrı kimseye açıklama; Eli ve ağzı kanlı haslarla ile bütün halka aş eyleme) der. Kardeşi Şah Handan'ın gönderdiği anlamlı mektubu alan Seyyid Nesîmî'de, kardeşi Şah Handan'a şu manzum mektubu gönderir:
1
Deryâyı muhît cûşa geldi
Kevnile mekân hurûşa geldi
2
Sırr-ı ezel oldı âşikârâ
Ârif nice eylesün müdârâ
3
Yer ü gök ârası Hak oldı mutlak
Söyler def ü çeng ü ney ene'l-Hak.
(Her yanı kuşatan deniz coştukça coştu, varlık da varlık durağı da çoğaldıkça çoğaldı.)
(Ezel sırrı ortaya döküldü, âşık artık kime mudâra eylesin?)
(Yerle gök baştanbaşa mutlak olarak Hak oldu, bundan dolayı def, saz ve ney Ene'l-Hak-benim der.)
b)Seyyid Nesîmî'nin Ölümü:
Suriye vilayetlerinde gezip Hurufîliğin yayılması için uğraşan Seyyid Nesîmî'den zahirî din adamları ve şeyhleri rahatsız oldular. Her gün kendilerine gelip Hurufîlik hakkında sorular sorup fetva isteyen halk tabakaları, kadıları, müftüleri canından bezdiriyordu. Özellikle de:
“Tanrı'nın insan yüzünde tecelli etmesi” ve “bütün organlarını harflerle izah” etme fikirleri, Sünnî çevrelerde tepkiyle karşılandı. Halep uleması onun ulûhiyet iddia ettiğini ileri sürerek katline fetva verdi. Bu fetva Memlûk Sultanı el-Melikü'l- Müeyyed Şeyh el- Mahmûdî'nin onayını alan saltanat nâibi Emir Yeşbek tarafından boynu vurulup derisi yüzülmek suretiyle uygulandı.
İslâm inancına uymayan şu sözlerin doğru veya yanlış olduğu hakkında halk müftülerden fetva istiyorlardı:
Dâim Ene'l-Hak söylerem Hak'dan çü Mansûr olmışam bu sözleri kabul edip, kendisi de:
“Mansur ene'l-Hak söyledi
Hak'dur sözü Hak söyledi” Latifî tezkiresi Vr.97b.
(Mansur ben Hakk'ım dedi, Hak sözü, Hak söyledi) gibi inancı zedeleyici sözleriyle; Evrende bulunan her şey Allah'tır manasına gelen:
“Lâ-mevcûde illâ Allah” (Allah'tan başka hiçbir şey yoktur)inancını da yaymaya çalıştığı için: Halep şehrinde toplanan Arap hocaları, Nesîmî'nin halka anlattığı sözlerin şer'i şerif'e aykırı olduğuna ittifakla karar verdiler.
Mısır Sultanı Melikü'l-Müeyyed, Nesîmî hakkında verilen fetvayı(hükmü) tasdik edip, söyle emretti:
“Derisi yüzüle, ölüsü Halep'te 7 gün teşhir edile, durumu herkese duyurula, sonra uzuvları parçalana, birer parçasın Zülkadiroğlu Ali Bey'le kardeşi Nasirü'd-din'e; bir parçasını da Kara Yülük Osman'a ve Karakoyunlu Hükümdarı Cihan Şah'a gönderile.”
İmâdeddin Seyyid Nesîmî derisi yüzülerek öldürüldü. Ferâfire Mahallesi'ndeki hükümet konağı yakınında Sultan Hamamı bitişiğinde, kendi adıyla anılan Tekye'de gömüldü.”
Hüseyin Hallac-ı Mansur, Fazlullah Hurufî ve Seyyid Nesîmî her üçü de inandıkları düşünceleri nedeniyle İslâm din adamlarınca şer'i şerife aykırı olarak her üçü de feci şekilde öldürüldüler. Bunların her üçü de birer tavır adamı olduklarından inandıkları felsefeden canları pahasına dönmediler.
c)Ölümü Hakkında Efsaneler:
Seyyid Nesîmî'nin ölümü hakkında bazı kaynaklara göre, ölüsü bir hafta halka teşhir edilmiştir. Ölümü sonrası bazı çevreler bu acıyı efsaneleştirmişlerdir. Örnek olarak;
Nesîmî, “Ene'l-Hakk'ım” sözünü söylediği zaman Hz. Muhammed, Nesîmî'ye “sen benim şeriat çadırımdan bir delik açtın” der. Nesîmî de:
“Yâ Rasulllah açtığım deliği, kendi derimle yamarım” demiş. Derisinin yüzülmesinden hiç acı duymamış ve hep gülmüştür.
Ölümüne fetva veren kadı:
“Nesîmî'nin kanı, kimin üzerine değerse, değdiği yeri kesmek gerekir” demiş. Nesîmî'nin derisi yüzülürken, Kadı'nın parmak ucuna bir damla kan isabet etmiş. Kadı efendi o kanı ne yaptıysa silip giderememiştir. Nesîmî, “bir parmak'a dahi dayanamıyorsun Ey Kadı!” Der.
Nesîmî, derisi yüzüldükten sonra deriyi, omzuna atıp: “Canı verdiysek de postu kurtardık elhamdülillah” deyip Halep'in üç kapısından aynı anda çıktığı rivayet edilmiştir.
d)Seyyid Nesîmî'nin Eserleri: 1.Türkçe Divanı:
Çeşitli kütüphanelerde yazma nüshaları bulunan divanı yanında, birçok şiir mecmualarında ve cönklerde de şiirleri vardır. Burada dikkat edilecek nokta, heceli olan şiirler Âşık Nesîmî'ye ait olmayıp daha sonra yaşamış olan Kul Nesimi'ye aittir.
Hüseyin Ayan, Türkçe Divanı üzerinde doktora çalışma yapıp iki cilt halinde yayımlamıştır. Bu yayıma göre, Divan'da üç mesnevi, 457 gazel, dört müstezad, bir murabba, üç terciibend, 315 tuyuğ, dört beyit bulunmaktadır.(İslâm Ansl.) Fatih Köksal Türkiye'de basılan Nesimi Divanlarında yer almayan 36, Ömer Zülfe'de 16 yeni tuyuğ tesbit etmişlerdir.(İslâm Ansl.)
Görülüyor ki, Nesimi'de Kadı Burhaneddin gibi halk zevkini devam ettiren tuyuğlar yazmıştır. Fakat Nesîmî'nin en güzel şiirleri gazel tarzında yazdığı İlâhi aşkı terennüm eden Türkçe manzumeleridir.
2.Farsça Dîvanı:
Nesîmî'nin basılmış olan dîvanı yanında şiir mecmualarında muhtelif şiirlerine rastlanır. Farsça divanında bulunan şiirlerde Fazlullah Hurûfî'yi sıkça methetmiş, Hurûfilikle ilgili konulara yer vermiş ve Hz. Ali ile 12 imamlara methiyeler yazmıştır.
3.Mükaddimetü'l-hakâik
Fazlullah Hurûfi'nin Cavidan isimli kitabı esas alınarak yazılmış olan bu kitabın gerçekten Seyyid Nesîmî'nin olup olmadığı şüphelidir. Seyyid Nesîmî'nin gazellerinden biri:
Gazeli
1
Çün beni Bezm-i Ezel'de eyledi ol yâr mest
Ol cihetden görünür bu çeşmime deyyâr mest
(O sevgili, beni daha Ezel toplantısında kendimden geçirdi. Onun içindir ki bu gözlerime herkes sarhoş görünüyor.)
2
Aşk-ı Subhanî meyinden vâlih oldı şöyle bil
Arş mest ü ferş mest ü kevkeb-i seyyâr mest
(Şöyle bil: İlâhî aşk şarabından içip hayran oldukları içindir ki gökler sarhoş, yerler sarhoş, dönen, dolaşan yıldızlar sarhoştur.)
3
Enbiya vü evliya vü asfiya vü etkiya
Oldular Hak meclisinde şöyle bi-hüşyâr mest
(Peygamberler, ermişler, temiz gönüllüler, Allah korkusu duyanlar (Tanrı aşkıyla) akıllarını yitirerek Tanrı meclisinde kendilerinden geçmişlerdir.)
4
Gönlümüz nûr-ı tecellî cismimizdir Kûh-i Tûr
Canımız dîdâre karşı oldu “Mûsâ” “var” mest
(Bizim gönlümüz tecellî nûru'dur; vücûdumuz Tanrı güzelliğinin görünüşü karşısında Mûsâ gibi baygın düşmüştür.)
5
Ey Nesîmî sırr-ı Hakk'ın mahremi sensin bugün
Söyledin kudret diliyle man'ni-i esrâr mest
(Ey Nesîmî! Bugün, Tanrı sırlarını yakından bilen kişi sensin. Sen bu sırların manasını kendinden geçerek, kudret diliyle söyledin.)
e)Nesîmî'nin Etkileri:
Türk edebiyatında önemli etkisi olan Seyyid Nesîmî'nin en çok Mutasavvıf şâirler ile bütün halk şairleri üzerinde etkili olmuştur. Şiirlerinde “Elest bezmin”den bahsetmeyen halk şairi yok gibidir. Bilhassa Alevi-Bektaşi şairler Nesimi'yi yedi büyük şairlerden sayarlar ve büyük saygı duyarlar.
XV. yüzyılda yaşayan Âzeri şair Habîbî; Diyarbakırlı Halîlî, Karakoyunlu hükümdarlarından Cihan Şah(Hakîkî); Hurûfî şairlerden Refîî ve Panâhî, XVl. yüzyılda Arşî ve Usûlî gibi şairler etkilenmişlerdir. Şah İsmail Hatâî de, Nesîmî'den etkilenen ve ona nazireler yazan şairlerdendir. Seyyid Nesîmî'nin Anadolu'ya yamadığı Hurufiliği yaymak için kendi çevresinde yetişmiş veya yetiştirilmiş şairleri ve şeyhleri Andolu'ya göndermek suretiyle bunlara hem mezhebî hem siyâsi propaganda yaptırmıştır. Mesela, onlardan biri de, Şeyh Temennâî'dir.
Şeyh Temennâî, siyasî amaçla gönderilen Şah İsmail'in Dâi'sidir. Siyasi amacına ulaşmak için Kayseri, yakınlarında ki Yılanlı Dağı'na gelip yerleşmiştir. Şeyh diye yanına gelen yüzlerce adam işsiz, hırsız, asker kaçağı, yaramaz adamları toplamış onlara dini terbiye yerine askeri talim yaptırarak, “cennetin ve hurilerin hepsi dünyadadır. Boş yere çula çaputa secde etmeyin, insan ot gibi, dünyada biter, ot gibi kurur gider. Sağ iken dünya nimetlerinden fazlaca faydalanmasını bilin ve zaten sizin namazını ve orucunuzu benden önceki şeyhler kılmıştır.” Der.
Şeyh Temennâî'nin sapık düşüncelerinden bazıları şöyledir:
1
“Ey sanem sen mazharu' Allâhsın
Nusha-i cümle kelâmu'llâhsın”
(Ey put gibi güzel sen Allah'ın tecellisisin.
Bütünden bir örnek olmakla Allah'ın emrisin)
Deyip, gördükleri güzele secde ederlerdi. Veya başka bir şiirinde:
2
“Sofu kalender ol gel kazıt saçı sakalı
Sana bu bir tuzaktır gider bu kîl ü kâli”
(İbadet düşkünü gel saçı sakalı kazıt. Sana bu bir tuzaktır dedi koduyu gider)
Veya bir başka şiirinde de:
3
“Ebleh olma sofu virme nakd-i ömrü nesneye
Gözün aç dîdârı cennet hûr ü gılman bundadır”
Latifî Vr. 73b
(Aptal olma sofu değerli ömrünü boşa harcama. Gözünü aç cennetin güzellikleri huri ve gılman buradadır)
Sultan Bayezit zamanında çoğunu kılıçla, kimisini de, yakarak ortadan kaldırdılar. İçlerinden dokuz kişi kurtulduğundan, daha sonra “dokuz Osmanlar” adıyla gizli bir tarikat meydana getirmişlerdir.