Vous avez dit Taner Akçam?
Voyons un peu les arguments...
20 janvier 2012
Taner Akçam: « la négation du génocide est une industrie »
Taner Akçam, sociologue et historien turc, professeur au centre d'Etudes de l'Holocauste et des génocides à l'Université Clarke (Massachussets) aux Etats-Unis. Il est l'un des tous premiers, si ce n'est le premier en Turquie, à avoir abordé frontalement la question du génocide de 1915. Auteur d'"Un acte honteux : Le génocide arménien et la question de la responsabilité turque" qui lui a valu de nombreuses menaces en Turquie.
Que pensez-vous de l'initiative de la France et de la proposition de loi pour la pénalisation de la négation des génocides en général et du génocide arménien en particulier?
Comme le dit lexpression, il ny a pas de mauvaise publicité. Même si à court terme, la loi française a été reçue de manière très négative en Turquie, je crois quà long terme, les effets seront positifs. A lintérieur de ses propres frontières, la Turquie peut essayer de continuer à interdire et à museler la vérité, mais internationalement, il y aura des rappels continus (comme cette loi française) à un problème que la Turquie doit affronter et en définitive, résoudre.
Même si l'on s'oppose à cette initiative législative, cela montre que la Turquie ne peut pas fuir la question en senfonçant la tête dans le sable. Pour cette raison, l'initiative française ne peut pas être considérée comme une simple «loi» au sens technique du terme pour la France. Pour le meilleur ou pour le pire, elle est devenue partie intégrante de la campagne internationale pour la reconnaissance du génocide arménien.
L'hystérie de la Turquie, la colère et les sautes dhumeur vont passer et quelques-uns des événements négatifs qui ont eu lieu seront vite oubliés. Ce qui restera cest la réalité lourde d'un grave problème non résolu. Un tel résultat, jespère, renforcera la position de ces intellectuels qui affirment que la confrontation de la mémoire historique est fortement liée à la création d'une société démocratique en Turquie.
Indépendamment des objectifs ultimes ou des intentions de la France, la société turque et ses classes éduquées sont une nouvelle fois averties de la nécessité de résoudre cette question fondamentale. Certains peuvent objecter que «cela devrait se passer d'une autre façon», mais si vous ne parvenez pas à résoudre vos problèmes vous-même, quelqu'un d'autre vous imposera souvent une solution. C'est comme cela que cela marche dans ce monde.
Est-ce efficace?
Chacun doit réaliser ce fait : au sujet de 1915, la Turquie a suivi une politique d'amnésie délibérée et de tactiques dilatoires. La Turquie a balayé la question sous le tapis, la enterrée et prétendu qu'elle n'existait pas, tout cela dans l'espoir que tout le monde aurait la mémoire courte et que tout serait oublié. C'est ce qu'ils ont fait pendant environ une centaine d'années. Chaque année, après le 24 avril, le commentaire, dans la plupart des quotidiens est en gros : "Ouf, nous avons échappé à cela une année de plus ». Avec 2015 approchant, la tactique est la même. Ils savent que le sujet va être soulevé, surtout à l'étranger, et tout est fait pour arriver jusqu'en 2015 avec le moins de dégâts possibles. C'est pourquoi il y a tant de colère envers la loi française. La Turquie est furieuse quon lui rafraîchisse la mémoire. Une telle mémoire est un fantôme qui les hante depuis des décennies.
Je traite du sujet du génocide arménien depuis de nombreuses années maintenant, mais chez d'autres intellectuels turcs, j'ai toujours senti un certain manque d'intérêt. Comme si pour eux, le sujet avait toujours semblé un peu irréel, inauthentique, et imposé de l'extérieur? Mes collègues internationaux parlent de mon «courage» de poursuivre ce combat en dépit des «menaces et des dangers" . En vérité, cela n'a jamais vraiment été mon problème. Mon plus grand défi était la solitude. J'ai ainsi dû, à un moment difficile essayer d'expliquer la signification de 1915 même à mes plus proches amis en Turquie. Ce fut un moment difficile. En 1997, j'ai écrit un essai intitulé «Se promener comme un lépreux dans mon propre pays." Voilà comment je me sentais, comme un lépreux, un paria. Ce n'était pas une question de «peur» ni de «courage». Ce qui me gênait le plus était leur indifférence, leur manque d'intérêt, l'aliénation et la solitude que je sentais.
La mort de Hrant Dink a-t-elle sorti la question de cet isolement?
Chaque fois que je quittais la Turquie, mon vol décollait normalement vers 5 heures du matin, et je restais debout toute la nuit à parler avec Hrant. Chacun de ces conversations tournait autour de notre solitude. Nous estimions que personne ne semblait vraiment intéressé. «Comment convaincre nos amis et nos connaissances, pour qu'ils voient à quel point ce sujet est important ?" L'un des plus grands défis de Hrant a été son isolement. À la fin cela a été un facteur contribuant à son assassinat.
La mort de Hrant a été un tournant; Les intellectuels turcs ont montré plus d'intérêt pour les événements de 1915. Nous avons commencé à comprendre que 1915 a encore plus à voir avec aujourd'hui qu'avec le passé. Progressivement, le lien entre la construction de la démocratie et les droits humains, d'une part, la mémoire et la confrontation avec l'histoire, de l'autre, est devenue plus clair et plus acceptable à travers un large sillon de la société turque.
L'activisme civil démocratique qui est né après la mort de Hrant a joué un rôle important dans ce changement. Cependant, cette opposition émergente manque encore de force. Je crois que nous avons encore besoin de beaucoup plus de pression externe. C'est là que la loi française entre en jeu.
Je me souviens d'un incident le 4 ou 5 Janvier, 2007. Le bureau du procureur à Sisli, dans le but de mettre la pression sur la défense de Hrant [ndlr: Hrant Dink était poursuivi par la justice pour insulte à l'identité turque au titre de l'article 301], m'avait pris pour cible d'une enquête en raison d'un article dans lequel j'avais utilisé le mot «génocide». Après avoir donné ma déposition au procureur, je me suis dirigé vers le bureaux d'Agos. Hrant et moi discutions. Comme auparavant, il critiquait les initiatives de la France [ndlr: en 2006, l'Assemblée nationale avait voté un texte pénalisant la négation du génocide arménien].
«Arrête, Hrant», lui ai-je dit. "Si la France n'avait pas pris cette initiative, personne ne serait ici à tenir un micro sous ta bouche. Il ne faut pas oublier », ajoutai-je, "la seule raison pour laquelle les gens savent qui tu es c'est parce que la France maintient ce travail législatif. Si les gens hors du pays ne faisaient pas ça que, tu aurais beaucoup de mal à trouver quelqu'un pour t'écouter. "
- "Tu as raison," admit-il. "Les seuls moments où on se souvient, c'est quand il y a une pression extérieure." C'est quelque chose dont l'Occident doit prendre conscience. Il n'est tout simplement pas possible de modifier la position de la Turquie sur 1915 en se fondant uniquement sur l'opposition démocratique interne. Les militants turcs de la société démocratique et civile ne possèdent pas cette force. L'assassinat de Hrant Dink est la preuve de cette faiblesse. Aujourd'hui, il y a un mouvement civil d'activistes authentiques: "Les Amis de Hrant» qui a gagné un important soutien du public en Turquie, et pourtant les vrais assassins de Hrant errent toujours librement dans le pays.
Quelle est l'ampleur de la politique de déni de l'Etat turc?
Les pays qui tolèrent et permettent cette politique de négation de la Turquie, pour leur bénéfice économique, politique et stratégique doivent comprendre une chose. Le négationnisme est une structure. Pour comprendre pourquoi la Turquie continue de nier ce qui s'est passé en 1915, vous devez la comparer avec le régime raciste d'Afrique du Sud. Les institutions, le système et la mentalité de l'Apartheid ont été établis sur les différences raciales. La négation du génocide est similaire. En niant ce qui s'est passé en 1915, la Turquie reproduit les institutions, les relations sociales, et la mentalité qui a abouti à 1915. La négation du génocide va au-delà de la défense d'un ancien régime dont les institutions et la mentalité ont abouti à un génocide dans le passé. Le déni alimente également une politique d'agression continue, tant à l'intérieur qu'à l'extérieur de la Turquie, contre toute personne qui s'oppose à la mentalité des négationnistes.
C'est pourquoi les véritables meurtriers de Hrant Dink sont toujours en fuite. C'est pourquoi des attaques sont organisées contre les Arméniens et leurs monuments en Europe. C'est pourquoi aux Etats-Unis, des campagnes de haine et d'hostilité sont organisées contre moi et d'autres intellectuels.
Cela devrait être clair pour tout le monde: En Turquie, la négation du génocide est une industrie. C'est aussi une politique d'Etat de première importance. Le Conseil de sécurité nationale, la plus haute autorité institutionnelle turque, a créé en 2001 un «Comité de coordination pour la lutte contre les allégations sans fondement du génocide." Tous les ministères importants, y compris les forces armées, sont représentés dans ce comité, qui est présidé par le vice Premier ministre. Je le répète : nier le génocide est l'une des plus importantes politiques nationales de l'Etat turc. Vous devez réaliser que vous n'êtes pas simplement confronté à un simple «déni» : vous êtes face à «régime négationniste ».
Tant que la Turquie continue cette politique étatique de négation du génocide à travers ses institutions et par sa mentalité, Ankara sera sensible à la pression extérieure. En fait cette pression doit être augmentée.
Quelles pressions?Jusqu'où peuvent-elles aller?
Si l'Occident est sérieux au sujet de la démocratie au Moyen-Orient, il ne peut pas construire la démocratie en soutenant un régime négationniste. Cela permet à la Turquie de tomber dans l'arrogance, d'intimider et de menacer d'autres pays. Cela doit cesser. La Turquie ne renoncera pas à sa politique de négation, sans pression extérieure. Le déni historique est probablement la principale pierre d'achoppement à la paix et la démocratie au Moyen-Orient. Pourquoi les chrétiens, les Kurdes et les Arabes en Syrie, au Liban et en Irak se sentent-ils intimidés par la Turquie? Pourquoi ne souhaitent-ils pas l'intervention de la Turquie pour soutenir la démocratie et les droits de l'homme? Parce qu'ils voient, dans le régime négationniste d'aujourd'hui, la mentalité des Unionistes et les crimes commis contre eux dans le passé.
Le régime sud-africain ne s'est pas effondré sous leffet de la seule pression interne. Le soutien de l'opinion publique internationale a été également très important. Tant que l'Occident permet à la Turquie de poursuivre sa politique négationniste, la négation du génocide va se poursuivre.
Nous sommes confrontés à l'énorme problème de savoir comment empêcher les meurtres de masse et les génocides dans la communauté mondiale d'aujourd'hui. Dans cet objectif, l'espace pour la négation d'un génocide dans l'arène internationale doit être réduit et finalement éliminé. La politique de négation de la Turquie devrait être reconsidérée dans cette perspective de prévention des génocides dans le monde global.
Les opposants rétorqueront que la pression externe n'est pas motivée par un désir d'apporter la démocratie en Turquie. Ils diront que l'Occident exerce une pression afin de limiter la puissance de la Turquie. Y a-t-il un grain de vérité dans cette perspective? Oui bien sûr. Mais le remède est simple: ne laissez pas les autres vous limiter. Si vous ne voulez pas que vos fautes soient utilisées contre vous, corrigez-les. Faites votre devoir. Aucun pays n'a jamais été blessé par la démocratie ou le respect des droits de l'homme.
Dans les années 1980 le régime militaire de la Turquie a été soutenue pour la même raison et des milliers de personnes ont été tuées, torturées ou jetées en prison. Les généraux turcs étaient comme les enfants gâtés de l'Occident, qui pouvaient tuer à leur guise. Ils haïssaient toute sorte de pression, ne voulait pas d'une «ingérence dans leurs affaires intérieures." Le même jeu se répète avec le déni de l'histoire."
Nous devons nous demander comment cette pression extérieure va permettre une relation saine et positive avec le processus de démocratisation interne. Le plus gros problème maintenant est l'incompatibilité et le manque d'harmonie. Des canaux de communication doivent être créés entre la Turquie, l'opposition démocratique et le monde au-delà de ses frontières. Le vrai dialogue n'a pas encore été établi entre des groupes d'activistes internes et externes qui doivent s'unir pour changer ce régime négationniste. En observant la France, je peux dire que ce que nous avons ici un véritable dialogue de sourds.
Je ne peux pas dire si l'indifférence montrée par la France envers l'opposition démocratique en Turquie explique cela. Mais la tendance nationaliste des intellectuels turcs a certainement joué un rôle dans ce dialogue futile entre deux parties qui ne parviennent pas à s'entendre. Une très forte majorité d'intellectuels turcs considère toujours toute initiative étrangère avec beaucoup de suspicion. Cette attitude est si naturelle pour eux, que malheureusement, ils ne se rendent pas compte qu'elle jaillit d'un puits de tendances nationalistes.
Dans le monde globalement connecté d'aujourd'hui, le concept même de «externe» et «interne» est très contestable. Nous devons créer une conscience globale des génocides et de leur prévention, sans faire ces distinctions. La lutte contre le déni du génocide est une question de démocratie mondiale et de droits humains. La reconnaissance est une question pertinente pour l'ensemble de l'humanité.
Comment percevez-vous les différentes initiatives civiles?
L'opposition interne en Turquie devrait être prise plus au sérieux. Un groupe de personnes mène une lutte honorable qui mérite vraiment plus de respect. Bien que la mort de Hrant Dink ait été un tournant, ils ne reçoivent toujours pas assez de soutien international.
Même si, en définitive, le projet de loi en France apparaît comme le produit d'intérêts divergents, j'aurais souhaité que ceux qui travaillent pour cette loi interrogent les militants turcs sur le terrain, pour savoir ce qu'ils pensaient d'une telle initiative. Je voudrais voir cela comme un point de départ pour le dialogue. Ce canal de communication n'a pas été ouvert et devrait être construit dès que possible.
L'une des principales raisons à cela, c'est le manque total d'intérêt hors de la Turquie, notamment par la diaspora arménienne, pour la démocratisation croissante de la Turquie.
Le dialogue entre la société civile en Turquie et la lutte mondiale pour "la reconnaissance du génocide" est un besoin urgent. Une raison pour laquelle elle n'a pas encore été initiée: les préjugés ethno-religieux mutuels, vieux de plusieurs décennies. Aussi, la société civile turque n'a pas encore réalisé l'importance de la reconnaissance du génocide dans sa propre lutte pour la démocratie. Tandis que les activistes turcs perçoivent les demandes internationales pour la reconnaissance du génocide comme des obstacles à leur propre agenda, une grande partie de la diaspora ne parvient pas à apprécier le lien fort entre la reconnaissance du génocide et la construction de la démocratie en Turquie. Ils ont tendance à minimiser et sous-estimer ce processus.
Comment rapprocher la société civile turque de la diaspora arménienne?
En vérité, la question va au-delà des perceptions mutuelles malveillantes ou bienveillantes.
La reconnaissance du génocide, par essence, est une question de justice, pas de liberté d'expression ou de liberté de pensée. Une société démocratique et libre, comme la France ou les Etats-Unis, peut aussi avoir des injustices historiques non résolues, par exemple l'Algérie ou les "Native Americans".
La société civile turque croit encore que ses propres problèmes sont dus à des restrictions à la liberté de pensée. D'autres objectifs, tels que la justice et la confrontation avec l'histoire, sont rejetés comme un luxe inabordable ou reporté à un futur imaginaire. D'où la réaction négative aux demandes de vérité et de justice. Tel est le dilemme qui doit être surmonté. La justice et la confrontation avec l'histoire ne peuvent être atteints que par la création d'une société libre et démocratique.
La campagne pour "la vérité et la justice" et le mouvement pour la «liberté et démocratie» ne sont pas mutuellement exclusifs, ils ne devraient pas conduire à l'affrontement. Bien au contraire, ils sont, et doivent être, des objectifs inséparables. Les revendications de la diaspora et de la société turque doivent être réunis.
Tiens puisqu'on parle de lui, j'aimerais partager avec vous ici, un document exceptionnel qui parle de ses méthodes contestables. C'est un peu long mais, je suis sûr que ça va en intéresser plus d'un, surtout notre ami Cüneytbelmondo.
UTANÇ VERİCİ BİR EYLEM
__________________________________
A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility [Utanç Verici Bir Eylem: Ermeni Soykırımı ve Türk Sorumluluğu Meselesi] X + 484 sayfa
Yazar: TANER AKÇAM, Türkçeden İngilizceye çeviren: PAUL BESSEMER,
2006 New York, NY: Metropolitan Books. ISBN 0-8050-7932-7
ERMAN ŞAHİN
Giriş
Ermeni Meselesini ele alan bu kitap, yazarın 1999 yılında İnsan Hakları ve Ermeni Sorunu1 başlığı ile Türkçe yayınlanmış eserinin gözden geçirilmiş İngilizce çevirisidir. Kitap özellikle yurt dışında birçok yazar ve araştırmacı tarafından beğeni ve memnuniyetle karşılanmış, ayrıca 2007 Minnesota Kitap Ödülü'ne de layık görülmüştür. Çoğu zaman Ermeni Soykırımını kabul eden ilk Türk bilim adamı olarak onurlandırılan sosyolog Taner Akçam, kitabının önsözünde siyasi merkezde planlama olmadan eylemlerin bu boyutta gerçekleşmesinin imkânsız olduğunu ileri sürmektedir (s.7).
Kitabın farklı bakış açılarını ortaya koyması ve çok boyutlu bir tartışma zemini hazırlanmasına katkıda bulunması bakımından memnuniyet verici olarak karşılanması gerekirse de, yazarın ele aldığı konuya ne derecede bilimsel katkıda bulunduğu tartışılmalıdır. Ciddi olarak revize edilmiş olmasına karşın, eserdeki hatalar ve çelişkiler zinciri çalışmayı lekelemekte ve Ermeni araştırmacı Vahakn N. Dadrianın önceki bulgu ve iddialarının etkisi Akçamın eseri boyunca kendini göstermektedir. Ayrıca yazarın kullandığı kimi kaynakları yeterince iyi kavrayamaması, bunları eksik ve hatalı kullanması, eseri daha da sorunlu hale getirmektedir. Bu bakımdan eserin katkısının sınırlı olduğu görülmektedir.
Kitap üç ana kısımdan oluşmakta; birinci kısım Osmanlı Devletini ve gayri-Müslim tebaayı, İttihat ve Terakki Cemiyeti dönemini ve Türk milliyetçiliğini ele almaktadır. İkinci kısımda yazar, soykırım olarak adlandırdığı tehcir kararına giden olaylar zincirini ve bunun akabinde neler olduğunu incelemektedir. Üçüncü kısım ise 1915- 1916 olayları sırasında işlenmiş suçlara dair yürütülen soruşturma ve yargılanmalara ayrılmıştır.
Yazar 18941896 olaylarını işlerken Ermeni devrimci grupları tarafından gerçekleştirilen ve Müslümanların Ermenilere saldırmalarında önemli bir etken olan Ermeni provokasyonlarından bahsetmemektedir. Daha sonra farklı bir konuyu tartıştığı bir bölümde buna dair tek bir örnek vermekteyse de (s.63), yazarın buradaki amacı bu tür kışkırtmaların olayların akışını nasıl etkilediğini belirtmek değil, Türk tarih yazımının bu konuyu nasıl ele aldığına dikkat çekmektir.
Akçam eserin 59. sayfasında Teşkilat-ı Mahsusanın Ermeni Soykırımının gerçekleştirilmesinde doğrudan rol oynadığını ileri sürmekte ve bu iddiayı kitap boyunca
1
sıkça tekrar etmektedir. Ne var ki bu iddianın geçerliliği konusunda ciddi itirazlar mevcuttur.2 Ayrıca, Teşkilat-ı Mahsusanın yapısını ve hedeflerini ele alırken (s.9697), Akçam, Eşref Kuşçubaşına ait olan bir ifadeyi yanlışlıkla Cemal Kutaya atfetmektedir.3
Yazar, Müslüman muhacirlerin etkisini işlerken de gelişigüzel ve hatalı bilgiler vermeye devam etmektedir. Yazara göre 18781904 yılları arasında, sadece Ermenilerin yoğun olarak yaşadıkları bölgelere 850.000 muhacir yerleştirilmiştir (s.87). Oysa konu üzerine birincil belgelere dayanarak hazırlanmış çalışma bu muhacirlerin büyük çoğunluğunun Doğu Anadolu dışındaki vilayetlere iskân edildiğini göstermektedir.4 Ayrıca muhacirlerin önemli sayılarda iskân edildiği Aydın, Hüdavendigar [Bursa], Edirne gibi Batı vilayetleri Ermenilerin yoğun olarak yaşadığı bölgeler olarak tanımlanamazlar.
Yazarın Osmanlının Birinci Dünya Savaşına girişi ve bununla hedefledikleri üzerine yaptığı değerlendirmeler de oldukça basite indirgenmiş bir çerçevede ele alınmış oldukları için sorunlu durmaktadır. Akçama göre İttihatçılar savaşa girmek için çok yoğun çaba harcamışlardır (s.112). Aslında İttihatçılar savaşa girmekten ziyade Almanya ile ittifak kurmaya çaba harcamışlardır. Bu ittifak sayesinde imparatorluğu içinde bulunduğu siyasi tecritten kurtarmayı hedeflemişler, aynı zamanda silahlı eylem için Alman baskısına yenik düşmeden önce savaşa fiilen girmeyi de mümkün olduğunca ertelemeye çalışmışlardır. Osmanlının savaşa girişini ele alan bilimsel bir çalışmanın yazarı olan Mustafa Aksakalın da belirttiği gibi Osmanlı liderleri ya tamamen savaşın dışında kalmayı ya da savaşa ancak son safhalarında girmeyi umuyorlardı, fakat Almanya ile kurdukları ittifakı korumak için de aynı derecede duyarlıydılar.5 Akçam ayrıca savaşa girerek İttihatçıların Panturanist ve Panislamist amaçlarını takip etmeyi hedefledikleri ve özellikle Balkanlarda kaybedilmiş toprakları geri kazanma ve Hıristiyan topluluklardan intikam alma peşine düştüklerini ileri sürmektedir (s.112). Akçam özellikle Balkan savaşları sonrasında ortaya çıkan intikam hisleri üzerinde epey durmakta ve Ermenilerin öldürülmelerini haklı göstermek için kullanılan bu türden hislerdir sonucuna varmaktadır
Bir Balkan ittifakı oluşturmak için Yunanistanla müzakerelerde bulunan6 ya da Bulgaristan ile sadece barışmakla ve ittifak kurmakla kalmayıp, bir de savaşa kendi tarafında girebilmesini sağlamak için toprak tavizinde bulunan7 Osmanlı yönetiminin nasıl olup da Hıristiyan topluluklardan intikam almanın ya da Balkanlarda kaybedilmiş toprakları geri kazanmanın peşine düştüğü hayli merak konusudur. Balkan Savaşlarının yıkıcı sonuçlarının birçok kişiyi acı hatıralarla ve duygularla bıraktığından hiçbir kuşku olmasa da, Osmanlı liderlerinin Akçamın ileri sürdüğü gibi basit ve duygusal ideallere kapılarak hareket ettiği oldukça şüphelidir.8 Feroz Ahmadın da işaret ettiği gibi İttihatçılar toprak bütünlüğünü garanti altına almak ve egemenliği korumak esas hedefi ile yola çıkmışlardır ve zaten oldukça masraflı bir macera olduğu ortaya çıkan Makedonyanın geri kazanılması söz konusu değildir.9
Akçam 1914 yılında salıverilen hükümlülerin rol ve faaliyetleri üzerinde de durmakta ve kendi yorumunda bu mahkûmların Ermeni Soykırımını gerçekleştirmek için İstanbulda eğitildiklerinden bahseden kaynaklara değinmektedir (s.136). Öte yandan Akçam Kırıma ilişkin esaslı kararların 1915 Martında İstanbulda İttihat ve
Terakki Cemiyeti bünyesinde alınmış olma ihtimalinin oldukça kuvvetli olduğunu ileri sürmektedir (s.152). Ne var ki Akçam, (kendi verdiği tarihten yargılamak gerekirse) ortada henüz bir kırım kararı yokken, 1914 yılında bu mahkûmların nasıl olup da soykırımı gerçekleştirmek için eğitilebilecekleri sorusunu yanıtsız bırakmaktadır. Bu, kitabın bol miktarda içerdiği çelişki ve tutarsızlıkların sadece bir örneğidir. Bununla birlikte, kitabın farklı bir bölümünde Akçamın İttihatçıları suçlu göstermek için başvurduğu (s.165) eski Yozgat mutasarrıfı Cemal Beyin Yozgat Davasının 11. oturumunda vermiş olduğu ifadeye bu konuda hiç değinmemesi de oldukça ilginçtir. Savıcının kendisine Harb-i Umûmîye girdiğimizde habshânelerden eli silah tutanlardan bir çete teşkil edilmişdi. Bunun Ermeniler hakkında olması ihtimali vardır, acaba böyle midir? şeklinde yönelttiği soruya Cemal Beyin cevabı Bunlar Ermeniler için çıkarılmış değildir, hatta bu katillerden tekrar edebsizlik edenlerin telgraf direklerine asıldığını işidiyordum olmuştur.10
Akçam ayrıca kullandığı kaynak ve materyallerde oldukça seçici davranmaktadır. Örneğin, sadece Papaz Johannes Lepsius gibi oldukça taraflı bir yazarın eserine dayanarak, Enver Paşanın [Sarıkamış] yenilgisinden hemen sonra, savaşta Ermeni askerlerinin gösterdiği fedakârlık ve kahramanlıktan dolayı Ermeni Patriğine teşekkür ettiğini iddia etmekte (s.143) ve bu iddiayı Ermenilerin gösterdikleri fedakârlıklara dair Alman konsoloslarının raporlarına atıfta bulunarak desteklemeye çalışmaktadır (s.143144). Fakat yazarın başka bir meseleyi tartıştığı 197. sayfada Alman konsolosların Kafkas seferi sırasında, Osmanlı Ordusundaki Ermeni askerlerin silahlarını Türklere karşı çevirdiğini rapor ettiklerini okumaktayız. Buradan hareketle Enver Paşanın Osmanlı Ordusundaki Ermeni askerlerin silahlarını Türklere karşı çevirdikleri bir Kafkas seferinden sonra böyle bir teşekkürde bulunması oldukça uzak bir ihtimal gibi durmaktadır.
Akçamın kullandığı kaynakları ve Osmanlı tarihini yeterince kavrayamaması, yaptığı açıklamaların değerini oldukça düşürmekte ve tartışmalı hale getirmektedir. Örneğin, 1915 Mart ayında soykırım olarak tanımladığı kararın alındığını ifade etmekte ve elde bu iddiayı destekleyen başka bilgilerin mevcut olduğunu ileri sürmektedir. Kanıt olarak Enver Paşa ve Hüseyin Cahit [Yalçın] Bey arasında geçen bir konuşmaya atıfta bulunmaktadır:
[Soykırım için] kararın Mart ayının sonlarında, Çanakkale seferinin kritik günlerinde alındığına ve bunun Almanlarla da konuşulduğuna dair elimizde başka kanıtlar da vardır. Çanakkale savaşı şiddetle devam ederken, Enver, Hüseyin Cahite Ermeni tehdidine çözümün onları bulundukları yerlerden kaldırarak başka yerlere göndermek olduğunu belirtmiştir (s.152).
Akçamın soykırım kararının kanıtları arasında sunduğu ve Mart ayında gerçekleştiğini iddia ettiği Enver Paşa ile Hüseyin Cahit [Yalçın] Bey arasında cereyan eden bu konuşma, Hüseyin Cahit Beyin hatıratında yer almaktadır. Hüseyin Cahit Bey, bu konuşmayı aktarmadan hemen önce Çanakkaleye bir gezi gerçekleştirdiklerini ve ilk defa bu gezi sırasında Enver Paşa ile Ermeni meselesini konuştuklarını belirtmiştir.
Ayrıca Hüseyin Cahit Bey anılarının daha önceki bir kısmında Savaş sırasında, müttefik donanması Boğaza saldırıp yenildikten ve bunun ardından Çanakkalede kara saldırıları geliştikten sonra, Enverle birlikte Çanakkaleye gitmiş, oradaki savaş alanlarını görmüştüm diyerek bu gezinin Müttefiklerin Çanakkale çıkartmasından sonra gerçekleştiğini aktarmaktadır11 ki bu çıkartmanın 25 Nisan 1915de başladığı evrensel olarak bilinmektedir. Farklı kaynaklardan da gezinin tam olarak ne zaman yapıldığını çıkartmak mümkündür. Çanakkale cephesinde bulunan Esat Paşa anılarında 29 Haziran 1915de Enver Paşa ve Şehzade Faruk Efendinin beraberinde İstanbul Mebusu Hüseyin Cahit Bey (Yalçın) olduğu halde cepheyi ziyaret ettiğini, birlikte 19. Fırka karargâhına gittiklerini belirtmektedir.12 Dolayısıyla Akçamın verdiği tarihten üç ay sonra gerçekleşen söz konusu konuşmayı Akçamın kendi kurmuş olduğu Mart 1915 teorisini desteklemek için kullanması vahim bir hatadır. İkinci ve daha da önemli bir nokta ise, bu konuşmanın tamamı değerlendirildiğinde bunun bir soykırım kararı kanıtı olarak kullanılamayacağı hususunun gayet açık olduğudur. Hüseyin Cahit Bey bu konuşmayı aşağıdaki şekilde aktarmaktadır:
Ülkenin savaş içinde önemli bir Ermeni sorunuyla karşılaştığını ilk kez Çanakkale'ye gittiğimiz zaman Enver'in ağzından işitmiştim. Kafkas Cephesindeki olaylardan söz ettiği sırada Ermenilerin aldatmaları yüzünden ordunun çektiği zorluğu uğradığı ziyanları ve düştüğü tehlikeyi anlatıyordu Enver bu tehlikenin önünü almak için, Doğu illerindeki bütün Ermenileri yerlerinden kaldırarak başka yanlara göndermek gereğine inandığını söylüyordu Bununla birlikte, dedi. Ülkede çalışacak kol gereklidir. Bu Ermenilere bir şey yapılmayarak, zarar vermeyecekleri yerlerde yerleştirilmeleri sağlanacaktır, [dedi.]13
Yazar burada, hem söz konusu konuşmayla ilgili olarak ciddi bir kronolojik hata yapmakta ve yanlış bir tarih vermekte, hem de konuşmadaki bir sözü saptırarak ve eksik kullanarak metindeki anlamı değiştirmektedir. Daha net bir ifadeyle belirtmek gerekirse bu konuşma ne 1915in Mart ayında gerçekleşmiştir, ne de bir soykırım kararı belirtisidir.
Akçamın tarafgir tutumu ve seçici kaynak kullanımı, mütareke sonrasında Divan-ı Harbi Örfi Mahkemelerinde görülen davaların tutanaklarını kullanımı değerlendirildiğinde daha açık bir şekilde göze çarpmaktadır. Dönemin çeşitli gazete ve yayınlarında aktarılan mahkeme tutanakları, birbirleriyle her zaman uyuşmamakta ve hatta bazen ciddi çelişkiler ihtiva etmektedir. Örneğin, yazarın Miralay Şahabettine atfettiği, güya Miralay Şahabettin tarafından Yozgat Davasının 8. oturumunda yapılan itiraf (s.200), aynı oturumun tutanaklarını aktaran iki ayrı gazetede bulunmazken14, diğer bir üçüncü gazete de aktarılanlarla çelişmektedir.15 Orijinal tutanakların yokluğunda hangi versiyonun doğru olduğunu saptamak pek mümkün değilse de, Akçamın diğer ilgili materyalleri göz ardı etmesi kitaptaki söz konusu bulgularına gölge düşürmektedir. Akçam ayrıca Yozgat Davasında dinlenen şahitlerinin çoğunluğunu Müslüman ve Türklerin oluşturduğunu ileri sürmekte ve bu şahitlerin sanıkları suçlayıcı ifadeler verdiklerini belirtmektedir (s.179180). Hâlbuki mahkeme boyunca dinlenen 27 şahitten
sadece yedi tanesi Türk idi ve bunlardan üçü sanıkların lehine ifade vermiştir. Geriye kalan şahitler arasında ise 17 Ermeni, 1 Rum ve (savaş esiri olarak Yozgatta bulunan) İngiliz ordusuna mensup bir Hindistanlı bulunmaktadır.16 Bu rakamlar göz önüne alındığında, Akçamın şahitlerin çoğunluğunu Türklerin ve Müslümanların oluşturduğu kanaatine nasıl vardığını anlamak oldukça güçtür.
Yazarın Osmanlı Arşiv belgelerini ele alışı da aynı derecede sorunlu görünüyor. Osmanlı Belgeleri ne zaman Akçamın iddialarını destekler görünürse, Akçam bu belgeleri gerçek kabul etmekte, öte yandan bunlar kendi bulguları ile çeliştiği zaman bu belgeleri sürekli bir şekilde bir komplonun parçası olarak reddetmektedir. Akçam bu ikili yaklaşımının en çarpıcı örneğini 169. sayfada büyük bir aldatmaca olarak reddettiği Dâhiliye Nezaretinden yollanmış bir genel talimatnameyi daha sonra farklı bir konuda iddialarını desteklemek için kullanarak vermektedir (s.204). Benzeri bir şekilde, eski Sadrazam Sait Halim Paşanın Ermeni tehcirinde bir rolü olmadığına dair ifadesini önce ikna edici bulan Taner Akçam (s.156), daha sonra bu ifadenin samimiyeti üzerine kuşkularını açıklamaktadır (s.263265).
Yazarın Ermeni kayıpları üzerine yaptığı değerlendirme de maalesef zayıf temeller üzerine oturtulmuş görünmektedir. Yazar, kayıplar üzerine yapılmış mevcut hesaplamaların arkasında siyasi hedeflerin yattığını kabul etmektedir (s.183). Bunu söyleyebilen bir yazarın İttihat ve Terakkiye karşı beslediği koyu düşmanlık ile sivrilmiş bir hükümetin verdiği rakamlara güvenmesi oldukça şaşırtıcıdır. Akçam, Damat Ferit Hükümetinin Dâhiliye Nazırı Cemal (Keşmir) Beyin 800.000 Ermeninin öldürüldüğüne dair verdiği rakamı doğru kabul etmektedir. Hatta bunu daha inanılır kılmak isteyen Akçam, bu rakamların Mustafa Arif Değmer tarafından kurulan komisyonun araştırmalarının sonucu olduğunu ileri sürmekte ise de, bu iddiayı destekleyecek herhangi bir kaynak gösterememektedir. Nazır Cemal Bey söz konusu açıklamasında ayrıca İttihat ve Terakkinin 4 milyon Türkü ifna [yok] ettiğini ileri sürmüştür17 ki aynı İttihat ve Terakki Akçama göre katı bir Türkleştirme politikası izliyordu. Bu durumda, Nazırın açıklamalarının arkasında siyasi bir hedefin yatmadığını düşünmek pek tutarlı ve mantıklı bir tutum değil gibi görünüyor.
Yazarın bu rakamı desteklemek için ileri sürdüğü diğer iddiaları da maalesef yanlıştır ve ikna edici değildir. İkinci el bir kaynakta Mustafa Kemale atfedilen belirsiz bir ifadeyi kullanan Akçam, Mustafa Kemalin Nazır Cemalin verdiği açıklamayı ve rakamları iftira olarak tanımladığı bir kaynağı göz ardı etmektedir.18 Genel Kurmay tarafından yayınlanmış Büyük Harpte Türk Harbi adlı kitap Akçamın iddia ettiği gibi l. Dünya Savaşı'ndaki kayıplar üzerine yazılmamışken, bu kitabın yayınlanması da Akçamın iddialarını desteklememektedir. Neticede bu kitap 1926 yılında Pariste Fransız yazar Maurice Larcher tarafından Osmanlının savaşa katılımı üzerine yazdığı Fransızca eserin tercümesidir.19 Yusuf Hikmet Bayur Ermeni kayıpları için 800.000 rakamını doğru kabul etmek gerekir dememiştir. Aslında Bayur eserinin bir önceki kısmında Ermeni Meselesini ele alırken, Ermeni kayıpları için 500.000 rakamını kullanan Maurice Larcherın olaylar üzerine yazdıklarını Hiç de lehimize olmayan ve aleyhimizde oldukça mübalagaları kapsayan bir yazı olarak nitelendirmiştir.20 Üstelik Bayur farklı bir eserinde, Nazır Cemalin açıklamasını Damat Ferit hükümetinin İtilaf Devletlerine
sonsuz yaranma çabalarının en gereksiz ve çirkin belirtisi biçiminde nitelendirerek eleştirmiştir.21
Akçam Ermeni gönüllülerine atfedilen bazı saldırıların aslında Kürt Hamidiye Alayları tarafından gerçekleştirildiğini ve bunların daha sonra toplumlar arası gerilimi artırmak ve Kürtlerin Ermenilere saldırmasını sağlamak için Ermenilerin üzerine yıkıldığını ileri sürmektedir (s. 199). Bu iddia ilginç olmakla birlikte, yazarın verdiği referansta Bu konudan bazı romanlarda da bahsedilir diyerek 1974 yılında yayınlanmış bir romana atıfta bulunmasından (s. 430, not 314) daha ciddi bir kaynak gerektirmektedir.
Yazar özenle seçilmiş birkaç örnek dışında, bölgesel koşullara ve yerel memurların tutumlarına göre büyük farklılıklar gösteren tehcir süreci üzerinde yeterince durmamaktadır. Ayrıca Akçam, Cemal Paşanın Ermeniler lehinde göstermiş olduğu çabaları kabul etmekle birlikte bu konuya da yeterince eğilmemektedir.
Akçamın iddialarının en önemli kaynağını, doğru olarak kabul ettiği 19191920 döneminde görülen Divan-ı Harbi Örfi Mahkemelerinin bulguları ve özellikle de Ana Davanın iddianamesi oluşturmaktadır. Ancak bu yargılamaların yasal prosedürleri ciddi eksiklikler ihtiva etmektedir ve ulaştıkları bulguların güvenirliği tartışmalıdır.22 Yargılamalar savaş galibi İtilaf devletlerinin baskısı altında ve imparatorluğun dağılmasını engellemek ve İtilaf devletlerinden daha yumuşak muamele görmek için İttihat-Terakkiye her türlü suçu yıkmaya hazır olan savaş sonrası Osmanlı hükümetleri tarafından gerçekleştirilmiştir.23 İddia makamının bu tutumu üzerine yorumda bulunan merhum Tarık Zafer Tunaya müddei umumi vekilinin (savcı) İttihat ve Terakkiyi Ademle Havvanın öyküsünden başlayarak (her şey için) suçladığına dikkat çekmiştir.24 Malcolm E. Yappa göre 1919 Askeri Mahkemeleri İttihat ve Terakki liderlerine herhangi bir suçu yüklemeye hevesli bir hükümet tarafından yürütüldükleri için tamamıyla göründükleri gibi değerlendirilemezler.25 Bu mahkemelerin bulguları üzerine başka saygın yazarlar da şüphelerini dile getirmişlerdir.26
Akçamın kaynaklarına göre İttihat-Terakki liderlerinden Cemal Paşa gerçekten de Ermeni sürgünler için durumu iyileştirmeye çabalamıştır (s.186). Fakat aynı Cemal Paşa bu mahkemeler tarafından (gıyaben) idam cezasına çarptırılmıştır. Akçam için değerli bir kaynak gibi görünen Falih Rıfkı Atay, kendisini idamdan kurtarmak için bu mahkemelerin üyelerine nasıl 500 liradan az bir miktar para verdiğini ve kendisi için idam hükmünün daha yargılama dahi yapılmadan verildiğini anlatmaktadır.27 Kendisi İttihat-Terakkiye ve Ankaradaki Milli Mücadeleye koyu bir muhalif olan ve bu mahkeme üyeleri ile Falih Rıfkı Atayın durumu için görüşen Refik Halit Karay da, henüz bir yargılama gerçekleşmeden Atay için idam kanaatinin verildiğini doğrulamaktadır.28
Akçamın bu mahkemeler tarafından yapılan haksızlıkları kabul etmeye dili varmamaktadır. Damat Ferit Hükümeti döneminde yapılan ve davalıların avukat tutma hakkını dahi kaldıran değişikliklerden söz etmemektedir.29 Aynı şekilde Nusret Beye verilen idam cezasındaki usulsüzlüklerden bahsetmekte (s.354), fakat bu usulsüzlüklerin neler olduğu üzerinde durmamaktadır. Yazar güvenilmez kaynaklara
atıfta bulunmaktan da geri durmamaktadır. Örneğin, Akçamın kullandığı ve 1926da Mustafa Kemalle yapıldığı iddia edilen sözde mülakatın (s.345346) gerçek olmadığı yıllar önce kanıtlanmıştır.30
Akçam, konu üzerine uzmanlaştığını iddia eden bir yazar için oldukça fazla somut hata yapmaktadır: Osmanlı İmparatorluğu 1830lardan beri hasta adam olarak nitelendirilmiyordu, bu terim ilk defa Rus Çarı tarafından 1844 yılında kullanılmıştır (s.27). Sason Kilikyada değil, Bitlis vilayetindeydi (s.41). Yusuf Kemal Tengirşenk Türkiye Cumhuriyetinin değil, Cumhuriyet kurulmadan önce Ankara Hükümetinin ikinci Dışişleri Bakanı olmuştur (s.46). Rus Dışişleri Bakanının soyadı Sazanov değil Sazonovdur. (s.9899, 213, indeks). Kurt Ziemke tarihçi değil, diplomattı (s.118). Hüseyin Cahit (Yalçın) savaş sırasında Taninin editörü değildi, Ocak 1914te bu görevi bırakmıştır. (s.143). Alma Johansson İsviçreli değil, İsveçliydi (s.150). Kayseri, Niğde, Eskişehir vilayet değil, sancaktır (s.177). Dâhiliye Nazırı Cemal Beyin açıklaması 18 Mart 1919da değil, ilk defa 13 Mart 1919da Le Moniteur Oriental gazetesine verilen bir mülakatta yapılmıştır (s.183). Hovhannes Kachaznuni Ermenistanın ilk Cumhurbaşkanı değil, ilk Başbakanıdır (s.198). Van Valisi Cevdet Paşa değil, Cevdet Beydir (s.201). Eski Van mebusunun soyadı Avras değil, Arvastır (s.201, 326, indeks). Dâhiliye Nezaretinin genel talimatnamesi tüm vilayetlere yollanmamıştır (s.204). Yunanlılar İzmiri 16 Mayıs 1919da değil 15 Mayıs 1919da işgal etmişlerdir (s.279,294). Mustafa Kemalin meclisteki söz konusu konuşması gizli celsede değil, açık celsede yapılmıştır (s.346,348). Nusret Bey Urfa kaymakamı değil, Urfa mutasarrıfıdır (s.351).
Kitaptaki çeşitli tercüme hataları ayrı bir sorunu ortaya çıkartmaktadır. Örneğin ekseriyet kelimesi azınlık değil çoğunluk anlamına gelmektedir. Dolayısıyla Cemal Kutayın bir eserinden alıntılanan Türklerden gayrı ırk ve milletlerin ekseriyeti teşkil ettikleri yerlerde cümlesi31 Akçamın kitabının 97. sayfasında yanlış bir şekilde İngilizceye Türklerden gayrı ırk ve milletlerin azınlığı teşkil ettikleri yerlerde şeklinde tercüme edilmiştir. Başbakanlık kelimesinin İngilizcesi Başkanlık ya da Cumhurbaşkanlığı anlamına gelen- Presidential şeklinde değil, Office of the Prime Minister olarak tercüme edilmeliydi (s.467, n. 65).
Ne yazık ki tercüme hataları sadece küçük hatalarla sınırlı kalmıyor. Kitap bazı noktalarda Türkçe orijinalinden oldukça farklı bilgiler veriyor. Örneğin Albay [Miralay?] Seyfi (Düzgören)nin rolünü işlerken kitabın Türkçe orijinali şu bilgiyi aktarmaktadır:
Mütareke sonrası, Sabah gazetesi 13 Aralık 1918de Albay Seyfinin, Osmanlı Karargâhındaki Siyasi Şubenin sorumlusu olarak, Bahaettin Şakir ile yakın işbirliği içinde, Teşkilat-ı Mahsusa eliyle Ermenilerin katledilmesini planlayanlardan olduğunu açıkladı.32
Görülebileceği gibi kitabın Türkçe versiyonuna göre bu iddiayı ileri süren Sabah gazetesidir. Fakat kitabın İngilizce versiyonunda bu olay şüpheli bir şekilde Albay Seyfi tarafından yapılmış bir itiraf olarak sunulmuş ve Sabah gazetesinin ilgili sayısı üzerine hiç bir tarih ya da bilgi verilmemiştir:
1918 Mütarekesinden sonra Albay [Seyfi] Sabah gazetesinde, Osmanlı Karargâhındaki Siyasi Şubenin sorumlusu olarak, Teşkilat-ı Mahsusayla birlikte ve İttihatçı Bahaettin Şakir ile yakın işbirliği içinde, kendisinin Ermenilerin katledilmesini planlayanlardan olduğunu açıkladı.33
Bunun kasıtlı bir tahrifat mı yoksa masum (fakat mazur görülemez) bir tercüme hatası mı olduğu ve hatta bu ciddi hata için kimin sorumlu tutulacağı (tercümanın mı yoksa İngilizce metni tekrar revize eden Taner Akçamın mı?) bilinemese de, çalışmanın güvenirliğini daha da zedeleyen bu tür hataların kitaba girmesine müsaade eden Taner Akçam her halükarda sorumluluğu üstlenmek zorundadır.
Kitaptaki çeşitli yazım hataları ve bazı isimlerin yazımındaki tutarsızlıklar çalışmayı daha da lekelemektedir. Bunun yanı sıra mevcut literatür üzerine bilgileri bu kitaba dayanan okurlar, Akçamın verdiği hatalı referansları takip ederek Edward J. Ericksonun Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans 19121913 (Ayrıntılarıyla Bozgun: Osmanlı Ordusu Balkanlarda 19121913) başlıklı titiz eserinin 2003 yerine 1972 yılında basıldığı (s.392, n. 114) ya da Genocide and Holocaust Studies (Soykırım ve Holokost Araştırmaları) dergisinin 7. cildinin 1993 yerine 1998 yılında yayınlandığı (s.406, n. 7 gibi yanlış fikirlere kapılabilirler.
Tahrif Edilmiş Kaynaklar
Yazarın yaptığı çeşitli hatalar ve sergilediği taraflı tutum göz ardı edildiğinde dahi Akçamın kitabıyla ilgili daha ciddi sorunlar ortaya çıkmaktadır. Kitabını hazırlarken Akçam kullandığı kaynakların içeriğini çeşitli şekillerde tahrif etmiş görünüyor. Aşağıda sunulan sınırlı sayıda örnek okurlara bu konuda fikir vermek açısından yararlı olacaktır.
Eşref Kuşçubaşı ve Celal Bayarın Eserlerinde Verilen Rakamlar
Taner Akçam, kitabının Batı Anadoluda Hıristiyanların tabi tutulduğu sürgünleri ele alan bir kısmında, Teşkilat-ı Mahsusanın önemli üyelerinden Eşref Kuşçubaşının otobiyografik eserine dayanarak Kuşçubaşı Eşref sadece harbin ilk aylarında sürülen Rum-Ermenilerin sayısının 1.350.000i bulduğunu iddia etmektedir diye yazmaktadır. Hâlbuki asıl kaynakta Eşref Kuşçubaşı tarafından verilen rakam Akçamın yanlışlıkla verdiği gibi 1.350.000 değil, 1.150.000dir. Ayrıca Eşref Kuşçubaşı sürülen miktar dememekte fakat içeri alınanlardan34 bahsetmektedir:
Ege mıntıkasında ve bilhassa sahillerde yuvalanmış ve kümelenmiş olan 1.150.000 Rum-Ermeni nüfus, daha harbin başlamasından kısa zaman evvel ve harbin ilk aylarında içeri alınmamış olsa idi, Çanakkale müdafaasının bile mümkün olamıyacağı gün gibi aşikar idi.35
Akçam bu iddia için verdiği son notta ayrıca şunları belirtmektedir Kuşçubaşının anılarından geniş bir şekilde yararlanan Celal Bayar da ayrı ayrı şehirler için farklı sayılar verir. Bunların toplamı yukarıdaki toplam sayıyı [1.350.000i] vermektedir. Fakat Celal Bayarın eserinde aktarılan sayıların toplamı okuyuculara söylendiği gibi 1.350.000 değil, bunun yarısına yakın olan 760.000dir.36 Ayrıca bu ikinci örnekte Eşref Kuşçubaşı herhangi bir tehcirden ya da sürgünden bahsetmemekte, fakat farklı şehirlerde bulunan nüfus miktarlarına dair rakamlar vermektedir.
Arif Cemil (Denker)in Anıları
Taner Akçam kitabının Erzurumdaki Ermeni Devrimci Federasyonu (Taşnaksütyun) Kongresini ele alan bir kısmında, kullandığı kaynakta dayanağı bulunmayan iddialar ileri sürmekte ve şunları yazmaktadır:
Bir belgeden şunları okumaktayız Erzurumdan çıktıklarını şifre ile bildirdiğiniz eşhas için tertibat-ı lâzıme alınmıştır Kumandanlık teşkilatımızın serbesti harekâtı hakkında icap edenlere talimatı lâzıme vermelidir. Bu belgenin yazarı, Bahaettin Şakirin telgrafta bahsedilen eşhasın yolda yakalanmaları ve imha edilmelerini istediğini doğrulamaktadır.
Hâlbuki Akçamın bu iddiası için referans verdiği asıl kaynakta, Arif Cemil (Denker), Erzurum bölge müfettişi Hilmi Beyin bir mektubundan alıntı yapmaktadır. Mektupta Hilmi Bey şunları belirtmektedir:
Erzurumdan çıktıklarını şifre ile bildirdiğiniz eşhas için tertibatı lazıme alınmıştır. Herçibadabat onları elde edebilmek için icap edenlere teslimat verdim Bu husus hakkında bir iki güne kadar haber vereceğimi ümit ediyorum. Kumandanlık teşkilatımızın serbestii harekatı hakkında icap edenlere talimatı lazıme vermelidir.37
Arif Cemil, bu mektubu alıntıladıktan sonra mektup üzerine bazı yorumlar yapmakta ve şöyle demektedir:
Hilmi Beyin mektubunda iki noktai nazarı dikkati celbeder. Bunlardan birisi Erzurumdan hareketleri Bahaettin Şakir Bey tarafından bildirilen bazı eşhasın yolda yakalanmaları, daha doğrusu imha edilmeleri[dir].38
Yukarıdan da görülebileceği gibi orijinal kaynak Bahaettin Şakir tarafından bu eşhasın [kişilerin] imha edilmelerinin istendiğine dair herhangi bir bilgi içermemektedir ve Bahaettin Şakire atfedilen tek rol, söz konusu kişilerin Erzurumdan çıktıklarını bildirmesidir. Dolayısıyla Akçamın bu kaynağa dayanarak nasıl Bu belgenin yazarı, Bahaettin Şakirin telgrafta bahsedilen eşhasın yolda yakalanmaları ve imha edilmelerini istediğini doğrulamaktadır sonucuna vardığını anlamak oldukça zor
görünüyor. Daha küçük bir nokta ise Akçamın söz konusu belgenin yazarını yanlış tanımlamasıdır. Söz konusu mektubun yazarı Hilmi Bey iken, Akçamın atıfta bulunduğu sözde doğrulamayı yapan kişi Arif Cemil (Denker)dir.
Arif Cemil (Denker)in Anıları, Başka Bir Örnek
Yazar güya Mart 1915inde alınmış soykırım kararını betimlemeye çalışırken iddialarını desteklemek için yine kasıtlı bir şekilde kullandığı kaynağı tahrif etmektedir:
Ordunun [Teşkilat-ı Mahsusayı] kontrolü meselesine ek olarak, Teşkilat-ı Mahsusanın faaliyetlerinde de esaslı değişiklikler [yapılması] görüşülmekteydi. Ermenilerin Türkiyeye karşı takındıkları tavır ve Rus ordusuna ettikleri yardım [Bahaettin Şakir Beyin] kendisinde harici düşman kadar dâhili düşmanla da uğraşmak lazım geldiği kanaatini hasıl etmişti. Bölgedeki Ermeni çetelerinin faaliyetlerine ilişkin belgeler toplamış olan Şakir, bu tehlikeden kurtulma zamanının geldiği konusunda İstanbulda arkadaşlarını ikna etmeye çalışıyordu.
Kırıma ilişkin esaslı kararların 1915 Martında İstanbulda İttihat ve Terakki Cemiyeti bünyesinde alınmış olma ihtimali oldukça kuvvetlidir. Bu müzakerelerde, Bahaettin Şakir Beyin ülkenin harici düşmanlara taalluk eden işlerinden sarfı nazar ederek sadece dâhili düşmanlarıyla meşgul olmasına karar verildi. Şakir dâhildeki Ermenilerle uğraşmakla görevlendirildi. Bu müzakereler nihayet tehcir kanununun neşri ile neticelenmişti. Bahaettin Şakir Bey bir müddet sonra Kafkas cephesine avdet ettiği zaman, yeni hazırlıklar tamamıyla belirlenmiş bulunuyordu(s.151152).
Yukarıdaki uzun alıntıda Taner Akçam tırnak işaretleri içerisinde alıntıladığı metinler ve aktardığı diğer bilgiler için savaş sırasında Teşkilat-ı Mahsusada hizmet yapmış olan Arif Cemil (Denker)in anılarına atıfta bulunmaktadır. Ancak Akçamın yukarıdaki şekilde aktardığı bu bölüm, orijinal eserde oldukça farklı şekilde geçmektedir:
Doktor Bahaettin Şakir bey İstanbulda artık teşkilatı mahsusanın harici düşmanlara taalluk eden işlerinden sarfınazar ederek memleketin dahili düşmanlarıyla meşgul olmıya karar vermişti. Çünkü Doktor Bahaettin Şakir bey Erzurumda ve Kafkas cephesinin diğer noktalarında geçirdiği dört beş ay zarfında pek çok hakikatlere şahit olmuştu. Ermenilerin Türkiyeye karşı takındıkları tavır ve Rus ordusuna ettikleri yardım kendisinde harici düşman kadar dahili düşmandan da korkmak lazım geldiği kanaatını hasıl etmişti. Dahildeki Ermeniler çete teşkiliyle ordumuzun arkasını tehdit ve hattı ricatını kesmeye çalışıyorlardı.39
( ) Doktor Bahaettin Şakir bey bunları İstanbulda İttihat ve terakki merkezi umumisinin dikkati nazarına koyarak orduyu büyük bir tehlikeden kurtarmak için alınacak tedbirleri müzakere ile meşgul bulunuyordu. Bu müzakereler nihayet tehcir kanununun neşri ile neticelenmişti. Doktor Bahaettin Şakir bey bir müddet sonra Kafkas cephesine avdet ettiği zaman yeni vaziyet tamamiyle taayyün etmiş bulunuyordu. Fakat gene bu noktalara temas edemeden geçeceğiz. Çünkü Ermenilerin tehciri meselesi teşkilatı mahsusa mevzuunun büsbütün haricinde kalmaktadır.40
Yazarın bu pasajı kullanımıyla ilgili olarak birkaç ciddi sorun bulunmaktadır:
a)
Orijinal kaynakta geçen ve dahili düşmanlardan korkmak lazım geldiğini belirten ifade, Akçam tarafından dahili düşmanlarla uğraşmak lazım geldiği şeklinde değiştirilmiş bulunuyor.
b)
Akçam bu kaynağı Bu müzakerelerde, Bahaettin Şakir Beyin ülkenin harici düşmanlara taalluk eden işlerinden sarfı nazar ederek sadece dâhili düşmanlarıyla meşgul olmasına karar verildi şeklinde ve tırnak içerisinde alıntılamaktadır. Oysa orijinal kaynakta bu olay Doktor Bahaettin Şakir bey İstanbulda artık teşkilatı mahsusanın harici düşmanlara taalluk eden işlerinden sarfınazar ederek memleketin dahili düşmanlarıyla meşgul olmıya karar vermişti şeklinde aktarılmaktadır. Yani metinde bahsedilene göre bu konuyla meşgul olmaya karar veren Bahaettin Şakir Beyin kendisidir ve Bahaettin Şakir Beyin herhangi bir şeyle meşgul olmasına karar verilen bir müzakere ya da toplantıdan bahsedilmemektedir. Bu sebeple AkçamınBu müzakerelerde, Bahaettin Şakir Beyin ülkenin harici düşmanlara taalluk eden işlerinden sarfı nazar ederek sadece dâhili düşmanlarıyla meşgul olmasına karar verildi alıntısının Akçamın kullandığı kaynakta bir dayanağı bulunmuyor ve söz konusu tahrifat Ermenileri hedef alan resmi bir politika izlenimini yaratmak için yapılmış gibi görünüyor.
c)
Benzeri bir şekilde [Bahaettin] Şakir dâhildeki Ermenilerle uğraşmakla görevlendirildi ifadesinin alıntılanan orijinal eserde hiçbir dayanağı bulunmamaktadır ve dahildeki Ermeniler ifadesi tamamen cümledeki genel bağlamının dışında kullanılmıştır. Orijinal kaynakta yer alan söz konusu pasajda sadece tek bir yerde dâhildeki Ermeniler ifadesi kullanılmakta ve bu da Dahildeki Ermeniler çete teşkiliyle ordumuzun arkasını tehdit ve hattı ricatını kesmeye çalışıyorlardı şeklindeki Ermenilerin ordu için oluşturduğu tehdide yönelik bir ifadedir. Dolayısıyla alıntılanan orijinal eserde Bahaettin Şakir Beyin herhangi bir vazife ile görevlendirildiğine dair kesinlikle bir bilgi bulunmamaktadır.
d)
Akçamın bu kaynaktan Bahaettin Şakir Bey bir müddet sonra Kafkas cephesine avdet ettiği zaman, yeni hazırlıklar tamamıyla belirlenmiş
bulunuyordu şeklinde bir alıntı aktarmasına rağmen, asıl kaynakta yeni hazırlıklara dair hiçbir ibare yer almamakta, fakat yeni bir vaziyetin ortaya çıktığı belirtilmektedir. Bu tahrifat da Ermenileri hedef alan ve bunun için de yeni hazırlıkların yapıldığı bir politika izlenimi yaratma çabasının sonucudur. Üstelik yazarın Teşkilat-ı Mahsusanın tehcirdeki rolünü göstermek için kullandığı bu kaynaktaki oldukça açıklayıcı bir cümleyi, alıntıladığı metne dahil etmemesi de son derece dikkat çekicidir. Akçamın verdiği alıntılara dahil etmediği son kısımda Arif Cemil Ermenilerin tehciri meselesi teşkilatı mahsusa mevzuunun büsbütün haricinde kalmaktadır demektedir.
Eşref Kuşçubaşının Sözleri
Yazar, soykırım olarak tanımladığı olayların uygulanışını tartışırken, hükümetin birçok üyesinin Parti tarafından yürütülen ve tehcir kararı ile üstü örtülen soykırım politikasından haberdar olmadığını ileri sürmektedir. Yazar bu iddiasına kanıt olarak, Ermeni araştırmacı Dadrianın yaptığı gibi41, Eşref Kuşçubaşı ile yapılmış mülakatları göstermektedir:
Eşref Kuşçubaşının da belirttiği gibi hükümet hiçbir zaman katliamlara ve sürgünlere ilişkin yapılan toplantılardan ve planlardan haberdar edilmezdi (s.156157).
Akçamın kullandığı orijinal kaynakta Eşref Kuşçubaşı kısaca Teşkilat-ı Mahsusanın eylemlerinden bahsederken gerçekten de Bunlar cidden <<gizli>> tutulduğu için kabine azasının bile meçhulü idiler demektedir. Ne var ki, Akçamın Kuşçubaşının sözlerini bu şekilde kullanması ve yorumlaması birkaç sorunu da beraberinde getirmektedir. Birincisi, orijinal eserde ne Ermeni tehcirine veya katliamına ilişkin, ne de Ermenilere ilişkin herhangi bir bahis geçmektedir. İkincisi ve daha önemlisi, Kuşçubaşı bu cümlenin hemen ardından Talat Paşanın da Teşkilat-ı Mahsusanın faaliyetlerinden haberdar olmayan kabine üyelerinden biri olduğunu ve hatta bunu bir sitem mevzuu yaptığını aktarmaktadır:
Bunlar cidden <<gizli>> tutulduğu için kabine azasının bile meçhulü idiler. Hatta çok iyi hatırlarım. Bir gün Talat Paşa, yarı şaka yarı ciddi: Eşref Beyefendi Sizin hükümet teşkilatından bize anlatabileceğiniz haberler yok mu? demişti. Bunu da, diğerlerinin duymaması için yavaşça kulağıma söylemişti. O tarihte Dâhiliye Nazırı ve iktidarda olan siyasi Fırkanın tabii reisi sayılan bir zatın dahi, böylecesine sitem mevzuu yapacak kadar mahrem addedilen çalışmaları nelerdi?42
Bu bilginin ışığında, Taner Akçamın Kuşçubaşının sözlerini bu şekilde yorumlaması ve bu ifadeyle katliamlar arasında ilişki kurma çabaları oldukça sorunlu hale gelmektedir. Aslında Akçamın bu yanlış yorumlamasını bir an için doğru kabul ettiğimiz takdirde, Akçamın Talat Paşanın denetimi altında gerçekleştirilmiş soykırım
tezi tamamen çökmektedir. Çünkü Kuşçubaşının aktardığı bu bilgiye göre Taner Akçamın kırım ve sürgünlerin genel koordinatörü olarak tanımladığı Talat Paşanın sözde koordine ettiği bu örgütün faaliyetlerinden haberinin olmadığı görülmektedir. Açık bir şekilde Taner Akçam yine atıfta bulunduğu metnin genel anlamını hiçe saymakta ve okuyucuları yanıltmaktadır. Bu tahrifat da, okuyucuyu yazar Akçamın zaten önceden sahip olduğu bir yargıya götürme isteğinin bir parçasıdır.
Ahmet Refik (Altınay)ın Kitabı
Akçam kitabında çetelerin katliamlardaki rollerini ele aldığı bir kısmında şunları yazmaktadır:
Ahmet Refik Adanaya 3040 km mesafedeki Pozantıda katliamların düzenleyicilerinin Kafkasyaya gönderilmiş çetelerden yeniden örgütlenmiş olduklarına dair ifade vermiştir (s.158).
Burada ilk olarak belirtmek gerekir ki Ahmet Refik (Altınay) herhangi bir yere ifade vermemiş, fakat bir kitap yazmıştır. Pozantının, ya da genel olarak Kilikya bölgesi katliamların gerçekleştiği yerler arasında olmamasının yanı sıra,43 Ahmet Refik de, Akçamın atıfta bulunduğu kitabında katliam kelimesini kullanmamakta fakat katliam ile sonuçlanıp sonuçlanmadığını belirtmeden Pozantıda çetelerin hücumundan bahsetmektedir:
Ermenilerin en ziyade korktukları Pozantı idi. Orada, çetelerin hücumu kalblerini titretiyordu. Bunlar hangi çetelerdi? İttihat hükümetinin Turan siyaseti, İslam ittihadı namına Kafkasyaya gönderdiği çetelerdi.44
Öyle görünüyor ki yazar hücum ve katliam kelimelerini değiştirmekten ve okuyucuda yanlış izlenimler bırakmaktan rahatsızlık duymuyor.
Eski Bayburt Kaymakamı Nusret Beyin İfadesi
Çoğu kez Akçamın yazdıkları ile kullandığı kaynakların içerikleri karşılaştırıldığında arada çok büyük farkların bulunduğu ortaya çıkmaktadır. Bunun başka bir örneğini kitabının, kırım emirleri olarak tanımladığı emirleri ele alan bir kısmında veren Akçam, bu konuda şöyle yazmaktadır:
Savaş sonrası [gerçekleştirilen] yargılamalarda mahkûm edilen Bayburt Kaymakamı Nusret, hiçbir Ermeninin hayatta bırakılmaması ve bu emre uymayanların da idam edileceği yolunda İstanbuldan emirler aldığına dair ifade vermiştir (s.165).
Akçamın bu iddiasını dayandırdığı kaynak Bayburt Davasının karar suretidir. Fakat burada Akçamın atladığı birkaç detayı kısaca açıklamak gerekmektedir. Bilindiği
Toutes les heures sont au format GMT + 2 Heures Aller à la page 1, 2Suivante
Page 1 sur 2
Vous ne pouvez pas poster de nouveaux sujets dans ce forum Vous ne pouvez pas répondre aux sujets dans ce forum Vous ne pouvez pas éditer vos messages dans ce forum Vous ne pouvez pas supprimer vos messages dans ce forum Vous ne pouvez pas voter dans les sondages de ce forum