Amerika’ya “Amerika” adı kimin anısına verilmiştir?
Bu soruyu ilkokul çocukları bile hiç düşünmeden hemen yanıtlar:
Amerigo Vespucci.
Oysa ikinci soru yetişkinlerin bile duraksamasına,
kararsızlığa düşmesine yol açacaktır, çünkü soru şu:
Neden dünyanın bu kıtası tam da Amerigo Vespucci’nin
ön adıyla vaftiz edilmiştir?
Vespucci, Amerika’yı keşfettiği için mi?
Hayır, burayı kesinlikle o keşfetmedi!
Yoksa Amerika açıklarındaki adalar yerine anakaraya ayak basan
ilk kişi olduğundan mı? Bu nedenle de değil, çünkü anakaraya
ilk kez Vespucci değil, Kolomb ile Sebastian Cabot ayak bastı.
Öyleyse belki de, haksız yere buraya ilk ayak basan kişi olduğunu
iddia ettiğinden mi? Vespucci hiçbir zaman herhangi bir makama başvurup
böyle bir hak iddiasında bulunmadı.
Yoksa bir bilgin ve haritacı olarak hırsa kapılıp söz konusu kıtaya
kendi adının verilmesini önerdiğinden mi? Hayır, bunu da hiçbir zaman
yapmadı ve büyük olasılıkla ömrünün sonuna kadar adının bir kıtaya
verildiğinden haberi bile olmadı. Peki bunların hiçbirini yapmadıysa
nasıl olup da adının ebedileşmesi onuruna Amerigo Vespucci erişmişti?
Neden Amerika’nın adı Kolombiya değil de Amerika?
Bunun sebebi, rastlantı, yanlışlık ve yanlış anlamalardan
meydana gelen bir arapsaçı; asla çıkmadığı ve hiçbir zaman
çıktığını iddia etmediği bir seyahat sayesinde önadını dünyamızın
dördüncü kıtasına verme şerefine erişmiş bir insanın hikâyesi.
Bu adlandırma dört yüz yıldır bütün dünyayı hem şaşırtmakta
hem de kızdırmakta. Amerigo Vespucci, sürekli sinsi ve karanlık
oyunlar aracılığıyla bu onura haksız yere erişmekle suçlandı ve
bu “gerçekleri çarpıtma yoluyla aldatma” davası,
yetkili merciler tarafından her defasında yeniden ele alındı.
Bazıları Vespucci’yi suçsuz ilan ederken başkaları onu sonsuz
bir utanca mahkûm etti. Savunucuları masumiyetini ne denli sarsılmaz
biçimde kanıtladıysa düşmanları da buna eşdeğer bir tutkuyla onu
yalancılık, sahtekârlık ve hırsızlıkla suçladı.
Günümüzde bütün bu tartışmalar, tüm varsayım, kanıt ve karşı
kanıtlarıyla koca bir kütüphaneyi doldurur; Amerika’nın vaftiz babası,
kimilerince amplificator mundi, yani dünyamızın sınırlarını genişleten
en önemli insanlardan biri, bir kâşif ve denizci, önemli bir bilgin sayılırken
diğerleri için dünya keşif tarihindeki en büyük sahtekâr ve dolandırıcıdır.
Hangi açıklama hakikate karşılık geliyor ya da daha
dikkatli ifade edecek olursak; en olası açıklama hangisi?
Vespucci vakası, günümüzde artık coğrafyanın ya da filolojinin
uzmanlık alanına giren bir sorun olmaktan çıkıp her meraklı katılımcının
kendini sınamak için el atabileceği bir akıl oyununa dönüştü;
üstelik kolay oynanabilir bir oyun bu, çünkü bilinen Vespucci külliyatı,
tüm belgeler dahil yaklaşık kırk-elli sayfayı kapsadığından,
oyunda kullanılan piyon sayısı az. Bu nedenle tüm piyonları tekrar
oyun alanına yerleştirip tarihin bu ünlü karşılaşmasını tüm şaşırtıcı ve
yanıltıcı hamleleriyle adım adım burada bir kez daha
baştan sona oynamayı uygun gördüm.
Coğrafi anlamda okurlarımdan tek beklentim, çoktan tamamlanmış
atlaslarımızdan edindikleri tüm coğrafya bilgisini şimdilik unutmaları,
kafalarının içindeki haritadan Amerika kıtasının biçimini, görünümünü,
hatta varlığını bile tamamıyla silmeleri. Çünkü sadece o yüzyılın karanlığını,
muğlaklığını ruhuna yerleştirmesini bilenler, söz konusu neslin,
o zamana dek sonsuza kadar uzandığı düşünülen ufukta,
yabancı bir dünyanın silueti belirmeye başladığında kapıldığı
heyecan ve şaşkınlığı paylaşabilir.
İnsanlık yeni bir şey bulduğunda ilk iş olarak onu adlandırmak;
coşku duyduğunda da şevkini dudaklarından kopan sevinç nidalarıyla
duyurmak ister. Bu nedenle rüzgârın, insanlığın suratına ansızın
bir isim çarptığı gün, şanslı bir gündü; insanlık da haklılık ya da
haksızlık soruları sormadan, bu çınlayan ve titreşen sözcüğü alıp
keşfettiği yeni dünyasını yeni ismi olan “Amerika” ile selamladı.