Amerika Birleşik Devletleri'nin "ulus inşa işi"
ABD Başkanı Donald Trump’ın İran’daki nükleer anlaşmayı ihlal etme kararının Ortadoğu’da yeni bir rejim değişikliğinin ilk adımı olduğu ileri sürülüyor.
ABD Başkanı Donald Trump’ın İran’daki nükleer anlaşmayı ihlaletme kararının Ortadoğu’da yeni bir rejim değişikliğinin ilk adımıolduğu ileri sürülüyor.
Amacı İran bombalarını durdurup bölgesel bir silahlanma yarışınıengellemekse, mevcut anlaşma istenilen kıvama gelmişti ve kalıcıhale getirebilirdi.
Akıllı bir stratejiyle, İran'a baskıya devam edip ekdiplomasiyle dizlerinin üzerine çökertmek, müttefiklerle birlikteçalışıp ülkenin nükleere gitmesini engellemek olurdu.
Bunun yerine, Trump, Ulusal Güvenlik Danışmanı John Bolton veDışişleri Bakanı Mike Pompeo, İran anlaşmasını ihlal etmelerininİran'a yaptırımlar uygulanmasına izin vereceği yönünde.
Bu baskının İslam Cumhuriyeti'ni devireceğini ya da İran'ınkendi şahin güçlerinin nükleer zenginleştirme programını yenidenbaşlatmayı ve Bolton'un uzun süredir savunduğu önleyici savaşa birbahane sunmaya yönlendireceğini umuyorlar.
Daha aklı başında ve mantıklı stratejistler bu hedefin anlamlıolup olmadığını düşünebilirdi.
Tarih bize ne öğretir? Rejimdeki önceki çabalar (ABD vebaşkaları tarafından) beklenen faydaları sağladı mı, yoksa işleridaha da kötüleştirdi mi? Rejim değişimi nispeten düşük maliyetlegerçek fayda sağlar mı, yoksa fiyat etiketi genellikle beklenendençok daha yüksek, faydaları ise hayal kırıklığı yaratıyor mu?
Aslında, yanıtlar, aşağıdaki kısa rejim değişikliğinden degörülebileceği gibi oldukça açıktır.
Devam.
İran darbesi, 1953; Ortadoğu'da, İkinci Dünya Savaşı sonrasırejim değişiminin atası Operasyon Ajax idi. Operasyon Ajax, 1953'tedemokratik yollardan seçilmiş İran Başbakanı Muhammed Mussadık'ıdevirmek ve genç Şah Muhammed Rıza Pehlevi'yi tahttan kurtarmakiçin Amerikan ve İngiliz ortak çabaları. Komplo, parlak birtaktiksel başarıydı ve Şah'ın 1979'a kadar Birleşik Devletleredeğerli bir müttefik olduğunu iddia edebilirdi. Fakat şeyh,müttefik olarak karmaşık biriydi.. İran nükleer silah programınabaşladı ve ABD’nin onu desteklemedeki rolü, Ayetullah RuhullahHumeyni’nin ve onun siyasi torunlarının ABD’ye karşı düşmancadavranmasının başlıca nedenleri oldu.
Süveyş tartışması; Mısır hükümetinin 1956'da Süveyş KanalŞirketi'ni (bu arada mükemmel bir yasal manevra)devletleştirmesinden sonra, İngiltere, Fransa ve İsrail liderleriMısır lideri Cemal Abdül Nasır'ı devirmek için hararetli bir planiçinde toplandılar. İsrail, Sina Yarımadası'nı istila etmeyi kabuletti ve Britanya ve Fransa'nın “kanalı korumak” için müdahaledebulunmasını sağladı. Saldırganlar, yenilginin Nasır'ın saygınlığınıyumuşatacağını ve öfkesine yol açacağını varsaydılar. Sonuç küçükdüşürücü bir başarısızlıktı... İsrail saldırısı başarılıydı, ancakbu plan hiç kimseyi manipüle edemedi, ABD ve Sovyetler Birliğiİngiltere, Fransa ve İsrail'i ele geçirdikleri topraklardançekilmeye zorladı. Nasır sadece iktidardan düşmedi, aynı zamandaiki eski sömürgeci güçlerin ve İsrail'in meydan okuması da onunprestijini yükseltti. Nihayetinde Süveyş savaşı, İngiltere veFransa'nın artık büyük güçler olduğunu göstermekte başarılıoldu...
Mısır’ın Yemen macerası; Nasır, 1960’ların başlarında Yemen İçSavaşı’nda sözde ilerici güçlerin yanına müdahale etmeye kararverdi. Mısır sonunda 50.000'den fazla asker gönderdi, sahipolmadığı parayı harcadı ve beş yıl sonra büyük bir hiç ile heridöndü.
Ariel Şaron’un büyük planı; İsrail’in Londra’daki büyükelçisinesuikast teşebbüsüne yönelik misilleme olarak ve daha sonra döneminSavunma Bakanı Ariel Şaron’un hazırladığı büyük bir planın parçasıolarak 1982’de İsrail, Lübnan’ı işgal etti. FKÖ'nün üstesindengelmek ve İsrail yanlısı bir hükümeti Lübnan'a kurmak içinİsrail’deki birlikler komşusunu işgal etti, bir grup Suriyeli uçağıvurdu ve Yaser Arafat ile FKÖ’yi Beyrut’a kadar takip etti. Fakattüm bu sistem kısa sürede çözüldü, İsrail 2000 yılına kadar GüneyLübnan'ı işgal etti ve çıkan sonuç Hizbullah’ın yaratılmasıydı.
Saddam Hüseyin dünyaya karşı; İran-Irak Savaşı'nı takip edenborçlarda, 1990'da Irak Cumhurbaşkanı Saddam Hüseyin Kuveyt'i işgaletti ve onu ilhak etmeye çalıştı. Pek çok ekonomik ve iç probleminiçözme girişimi tamamen başarısız oldu, çünkü ABD'nin önderlikettiği Batılı ve Arap güçlerin beklenmedik bir koalisyonu, Irak'ıKuveyt'ten atmak, askeri gücünün büyük bir kısmını yok etmek veardından çeşitli kitle imha silahlarını ortadan kaldırmak içinhızla toplandı. Saddam iktidara gelmeyi başardı, ancak Kuveyt'teki“rejim değişikliği” konusundaki çabası büyük birbaşarısızlıktı.
Taliban'la savaşta; Afganistan'daki Taliban rejimi 11 Eylül'densonra Usame bin Ladin'i ABD’ye teslim etmeyi reddettiğinde, AmerikaBirleşik Devletleri Afgan Kuzey İttifakı'na katıldı ve Taliban'ıiktidardan sürmek için müdahale etti... Washington, Hamid Karzaiyönetimindeki yeni bir Afgan hükümetinin oluşumunu koordine etti.Bilin bakalım ne oldu? 15 yıldan fazla bir müdahale ve bir trilyondolarlık bir kayıp ve bugün Amerika Birleşik Devletlerinin halenkazanamadığı ve çıkamayacağı bir savaş... Devrilmekte olanhükümetler kolay; yenilerini koordine edip ortaya çıkarmakgerçekten çok zor. Ve Sovyetler Birliği'nin Kabil'deki rejimdeğişikliğini denemeye çalıştığı ve kazanamayacağı bir savaşadönüştüğü zaman benzer bir deneyime sahip olduğunu daunutmayın.
Amerika Birleşik Devletleri ve Saddam Hüseyin, 2003; 11 Eylül'ünardından, George W. Bush yönetimi, Irak'ın işgali ve SaddamHüseyin'in alaşağı edilmesinden başlayarak, Ortadoğu'daki “bölgeseldönüşüm” için yeni muhafazakar bir planı benimsedi... Başkan Bushve Başkan Yardımcısı Dick Cheney bu saçma sapan planın içine düştü;Şimon Peres, Benjamin Netanyahu ve Ehud Barak gibi İsrailliliderler fikri Amerikan halkına satmaya yardım ettiler ve birçokliberal şahin de bu fikri satın aldı. Ancak arka planda tüm fikirolumlu bir şekilde yanıltıcıydı. ABD'nin Saddam’ın dördüncü sınıfordusunu yenme konusunda çok az sıkıntıları vardı, ancak sonuçtabüyük bir isyan ve büyük ölçüde İran’ın nüfuzu ve sonunda İslamDevleti’nin ortaya çıkması oldu. Savaş ayrıca 7.000'den fazlaAmerikan askerinin ve yüklenicinin hayatına mal oldu. 50.000'denfazla yaralı arkasında bıraktı. Amerikan vergi mükellefine birkaçtrilyon dolara mal oldu...
Kaddafi; Libya lideri Muammer El-Kaddafi, 1969'da iktidarı elegeçirmesinden bu yana Amerika'nın yanında duran bir liderdi, ancakgenişletilmiş çok taraflı yaptırımlar kampanyası sonunda, Libya’nınçok ilerlemiş olan KİS programlarından vazgeçmesi için ikna etti.Buna karşılık, George W. Bush yönetimi onu iktidarda bırakmaya verejim değişikliğinden kaçınmaya karar verdi. Bununla birlikte, birKaddafi karşıtı ayaklanma, Arap Baharı'nın bir parçası olarakbaşladığında, Başkan Barack Obama hemen Bush'un vaatlerini yerinegetirdi ve Britanya, Fransa, Umman ve diğer bazı Arap ülkeleri ilesinir bozucu gördükleri bir diktatörden kurtulmak için güçlerinibirleştirdi. Son sonuç yeni, müreffeh ve sakin bir Libya değildi;bunun yerine, ülke kısa süre içinde anarşi devletine dönüştü...
“Esad gitmeli” (ya da gitmemeli); Libya'da olduğu gibi, dışgüçler Suriye diktatörü Beşar Esad'a karşı ayaklanmaya müdahaleetmeye karşı direnemediler. Obama yönetimi “Esad'ın gitmesigerektiğini” ilan etti ve Suudi Arabistan, ABD, Türkiye ve diğerbazı güçler, Cihad karşıtı güçlere neden olabileceğine dairkorkularına rağmen, Esad karşıtı güçlere yardım etmeye çalıştılar.Ancak Rus ve İran müdahalesi Esad'ı iktidarda tuttu ve sonuç olarakyarım milyondan fazla ölü ve iktidarı tehdit etmeye devam eden güçmücadelesi daha da arttı.
Amerika’nın Yemen ya da Somali gibi yerlerdeki siyasi geçişleriyönetmedeki çabaları da başarısız...
Sebepleri anlamak zor değil.
Birincisi, yabancı bir rejimi devirmek, diğer rejimleri uyarırve benzer bir kaderden kaçınmak için harekete geçmeye başlar.Örneğin, İran ve Suriye’nin, Irak’taki ABD’nin çabalarınıengellemesine müdahale etmesi şaşırtıcı değil, çünkü Irak’ınmacerası başarılı olsaydı, ABD’nin isabet listesinde olduklarınıbiliyorlardı. Ve Kuzey Kore'nin nükleer silah elde etmek için çokfazla fedakarlık ettiği ya da İran'ın ABD'nin defalarca ölümünütalep ettiği düşünüldüğünde İran'ın bunu yapmayı ciddi olarakdüşündüğü de aynı derecede şaşırtıcı değildir. Amerika BirleşikDevletleri ne kadar çok rejimi dış politikasının temel bir aracıolarak değiştirirse, o kadar dirençli olması muhtemeldir.
İkincisi, bu, sıkı çalışma gerçekten başladığında yabancı birhükümeti devirmek işin sonu değildir... Varolan bir rejiminkaldırılması kazananları ve kaybedenleri ortaya çıkarır ve ikincisigenellikle eski pozisyonlarını yeniden kazanmaya çalışmak içinsilah almaya veya diğer hoş olmayan şeyleri yapmaya isteklidir.Başarılı ve istikrarlı bir demokrasi yerine, köklü ve meşrukurumlar ve normlar tarafından düzenlenen siyasi rekabet ile, dahamuhtemel sonuç, başarısız bir devlet ve iç savaştır.
Üçüncüsü, bir kez iktidara kurulduğunda, yeni hükümet nadirenrejim değiştiricilerin beklediği uyumlu bir araçtır. Hamid Karzai,Taliban sonrası Afganistan için ideal lider olarak kabul edildi,ancak yolsuzluktan vazgeçmeyi reddeden veya hükümetinin bağlıolduğu Amerikalıların tavsiyelerini kabul etmeyen, yardımsever veişbirlikçi olmayan bir politikacı olduğunu kanıtladı. Irak’ınSaddam sonrası liderleri, ABD’nin güvenilir müttefikleri için pekde güvenilir değildi ve eski Başbakan Nuri El Maliki gibi bazıkimseler İran’a baştan beri daha sempati duyuyorlardı. Birisiniiktidara getirmeye yardım ettiğinde bile, kendi çıkarları vepolitik hayatta kalmaları göz önünde bulundurularak yönetilmeli vebu genellikle Amerikalıların beğenmeyeceği şeyler yapmak anlamınageliyor. Bu özellikle Amerika Birleşik Devletleri'nin Ortadoğu’dagenel olarak sevilmediği gerçeği...
Bu sorunu birleştirmek cehalettir; Bir yerel yönetimi devirmekiçin müdahale eden yabancı güçler, şimdi oluşturmaları gereken yenidüzen hakkında akıllı kararlar vermek için girmekte olduklarıtoplum hakkında nadiren bilgi sahibi olurlar. Hangi yerelliderlerin güvenilir ya da dürüst olduğunu bilmezler ya da yerelhalk tarafından meşru olarak görülecek kurumlar tasarlamak içinyeterli kültürel anlayışa sahip olurlar. Eski rejimindevrilmesinden önce ne kadar kötü olursa olsun, eski düzeninçökmesinden sonra durum daha da kötüleşecektir.Rejim-değiştiriciler her zaman kurtarıcı olarak karşılanacağınıiddia ederler, ancak daha muhtemel sonuç hızlı bir şekilde hayalkırıklığına uğramış ve kısa süre içinde küskün ve şiddete dönüşenbir toplumdur.
Son olarak, hiç bir popülasyon, iyi niyetli silahlı yabancıişgalcilerin emirlerini almaktan hoşlanmaz; asıl niyetleri ne kadaryardımsever olursa olsun, ve direniş cepleriyle uğraşmak için ağırönlemler, milliyetçi tutkuları ateşleyecek ve yeni muhalefetkaynakları yaratacaktır. ABD'nin son yıllarda neredeyse her yeremüdahale ettiği hikaye buydu ve ABD deneyimi benzersiz değildi.
Gerçek olan şu ki ABD'nin bu oldukça açık dersi öğrenmekten acizgöründüğü. Öğrenmediği bir neden de, onun emperyalist tabakalarınınmaliyetlerinin çoğunu karşıladığı müdahalede bulunduğu ülke iken,ölen ya da yaralanan tek Amerikalıların askerlik hizmetine gönüllüolan kişiler olmasıdır. Ve Amerika Birleşik Devletleri artıkborçlanmayla savaşı finanse ettiğinden, ekonomik maliyetler bugünkarar verenler tarafından değil, gelecek kuşaklar tarafındankarşılanacaktır.