Anlatım bozukluğu yani dil yanlışları hakkında bilinmesi gereken her şey
Dilin yanlış kullanılmasından kaynaklanan hatalara anlatım bozukluğu denir. Anlatım bozukluklarının bir kısmı anlamdan kaynaklanırken bir kısmı dil bilgisi yanlışlıklarına dayanır.
Bu yazımızda anlatım bozukluğu konusunda şu konularda bilgi verilecektir:
Anlamdan kaynaklanan anlatım bozuklukları
- Gereksiz sözcük kullanılması
- Sözcüğün yanlış anlamda kullanılması
- Yanlış yerde kullanılan sözcükler
- Anlamca çelişen sözcüklerin birlikte kullanılması
- Deyim ve atasözlerinin yanlış kullanılması
- Anlam belirsizliği
- Mantık yanlışlıkları
Dil bilgisinden kaynaklanan anlatım bozuklukları
- Özne-yüklem uyumsuzluğu
- Yükleme eksikliği
- Özne eksikliği
- Nesne eksikliği
- Dolaylı tümleç eksikliği
- Zarf tümleci ve edat tümleci yanlışlıkları
- Eylemsi eksikliği
- Ek-eylem eksikliği
- Tamlama yanlışlıkları
- Çatı yanlışları
- Bağlaçların gereksiz ya da yanlış kullanılması
- Noktalama yanlışı
- Sözcüklerin yapısının bozulması
Sözcük düzeyinde anlatım bozuklukları
Gereksiz sözcük kullanılması
Cümlede bir sözcüğün anlamı, başka bir sözcük, sözcük öbeği veya başka bir dil ögesiyle karşılanıyorsa ve o sözcük cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamında bir daralma bir bozulma olmuyorsa, o cümlede gereksiz sözcük kullanımı vardır.
Eş anlamlı sözcüklerin bir arada kullanılması
Örnek
Doktor, hastaya bir hafta dinlenip istirahat etmesini söyledi.
Türk milleti bunun gibi daha nice zor ve çetin işler başardı.
Büyüklerine saygıda ve hürmette kusur etmez.
Anlamı başka bir sözcükten çıkartılabilecek sözcük kullanılması
Eş anlamlı olmasa da bazı sözcüklerin anlamını karşılayabilecek sözler cümlede kullanılabilir. Bu durumda sözcük anlamca yinelenmiş olur.
Örnek
Kutup ayıları sıfırın altında eksi, elli derecede bile yaşarlar.
Gereksiz ek kullanımı
Türkçede sözcüklerin gereksiz kullanımı anlatım bozukluğuna yol açtığı gibi eklerin gereksiz kullanımı da anlatım bozukluğuna yol açar.
Örnek
İki asker karşılıklı selamlaştıktan sonra yemin ettiler.
Selamlaşmak fiil işteş çatılıdır. İşteş çatılı fiillerde karşılıklı anlamı vardır. Fiildeki “-ş” eki bu anlamı veriyor.
Bu ağacın eriği biraz ekşice oluyordu.
“Biraz” sözcüğüyle “ekşice” sözcüğünün “-ce” eki cümleye aynı anlamı katar.
Gece yarısı karşıma aniden çıkıverdi.
Gereksiz yardımcı eylem kullanımı
Türkçede “et-, ol-, al-“gibi yardımcı eylemler isimlerle kullanılır. Bu yardımcı eylemlerden önce gelen isim soylu sözcük ekler yardımıyla fiilleştirilebiliyorsa yardımcı eylem gereksizdir, fiilleştirilemiyorsa yardımcı eylem gereklidir.
Örnek
Öğretmen, öğrenciyi yönlendirilmeli ve ona etki etmelidir.
Bu cümlede etki etmeli yüklemi şöyle değiştirilmelidir: etkilemelidir
Okumuş olduğum romanları size de öneririm.
Okumuş olduğum yerine okuduğum denebilir.
Sözcüğün yanlış anlamda kullanılması
Aynı kökten türeyip farklı anlamlar taşıyan ya da ses benzerliğine sahip sözcüklerin birbirlerinin yerine kullanılmasıdır.
Örnek
Çocuğu yurt dışında öğretim görüyor. (öğrenim) olacak
Haberin yayını durduruldu ( yayımı) olacak
Kızın saçları bir hayli büyümüş. (uzamış)
Yanlış yerde kullanılan sözcükler
Sözcüklerin cümle içinde bulunmaları gereken yerden başka bir yerde bulunması anlam bulanıklığına neden olur. Yani bir sıfatın ait olduğu isimden bir zarfın ait olduğu fiilden önce kullanılmaması anlatım bozukluğuna yol açar.
Örnek
Kimliksiz şirkete girilmez.
“Şirkete kimliksiz girilmez.” olmalıdır.
Ağrısız kulak delinir.
“Kulak ağrısız delinir. ” şeklinde düzeltilmelidir.
Not:
Sözcüğün yanlış yerde kullanılması, mantık hatasına yol açar.
Anlamca çelişen sözcüklerin birlikte kullanılması
Anlamları birbirini dışlayan (birbirine ters düşen) sözcüklerin birlikte kullanılması anlatım bozukluğuna neden olur:
Örnek
Onu aşağı yukarı tam on yıldır görmüyorum. (Aşağı yukarı – tam ifadelerinden birisi cümleden atılmalı)
Eminim kardeşim okula varmış olmalı. (Eminim – olmalı ikisinden birisi atılmalı)
Deyim ve atasözlerinin yanlış kullanılması
Deyimler ve atasözleri anlamca ve biçimce kalıplaşmış sözlerdir. Bunların biçimlerinin değiştirilmesi veya anlamlarına uygun kullanılmaması anlatımı bozar.
Örnek
Çocuk, böyle bir hata yapınca süt dökmüş kuzuya döndü.
(Bu cümledeki anlatım bozukluğu “süt dökmüş kediye dönmek” deyiminin sözcüklerinden birinin değiştirilmesinden kaynaklanmaktadır.)
Midesi zil çalmak (Biçim bozulmuştur. Deyiminin doğrusu şöyledir: karnı zil çalmak)
Ağzına bir kaşık bal çaldılar.
Doğrusu, ” ağzına bir parmak bal çalmak” olmalı.
Anlam belirsizliği
Cümlede bazen zamir eksikliği, bazen noktalama eksikliği, bazen de bir ekin ya da sözcüğün kullanılmaması cümlenin birden çok anlam geldiğinden dolayı cümlede anlam bulanıklığına yol açar.
Örnek
Çok düşünceli bir adam. (Bu cümlede adam ince fikirli mi dert ve tasa sahibi mi belli değildir.)
İşe girdiğini duyunca çok sevindim.
(Kimin işe girdiği beli değil. Cümlenin başına “senin” veya “onun” zamiri getirilmelidir.)
Mantık yanlışlıkları
Bir cümlede mantığa aykırı ifadelerin yer alması anlatım bozukluğuna yol açar. Şarkı sözlerinde, reklam metinlerinde, haber metinlerinde mantıksal yanlışlıklara sıkça rastlanır.
Örnek
Kardeşi bırakın yumurta kırmayı dolma bile saramaz. (Dolma sarmak yumurta kırmaktan zordur.)
O dönemde bırakın mumu elektriğimiz bile yoktu. (mum ile elektrik ifadelerinin yer değiştirmesi gerekir.)
Dil bilgisinden kaynaklanan anlatım bozuklukları
Özne-yüklem uyumsuzluğu
Öznenin tekillik-çoğulluk ve kişiler yönünden uygun olmaması anlatım bozukluğuna yol açar.
Teklik- çoğunluk yönünden uygunluk
Özne, belgisizlik anlamı taşıyan, çokluk bildiren sözcük veya sözcük öbeği ise yüklem tekil olur.
Örnek
Her vatandaş sorumluluğunu bilmeliler. ( ler eki gereksiz kullanılmıştır)
Kişi bakımından uyum
Örnek
Seninle her konuda anlaşır. Doğrusu “anlaşırım” olmalı
Soyut kavramlar, çoğul özne olduğunda yüklem tekil kalır.
Örnek
Hayallerim suya düştü sen gidince.
Organ adları çoğul özne olduğunda yüklem tekil kalır.
Örnek
Dizlerim titriyorlar
Not
Kişileştirmede kavramlar insanlara özgü davranış özellikleri verilse yüklem çoğul kullanılabilir.
Örnek
Yıldızlar her gece bana göz kırpıyor. (Kırpıyorlar)
Yükleme eksikliği
Birleşik cümlelerde bulunan tek yüklem kimi zaman öznelerden ya da tümleçlerden biriyle Uyuşmaması, yüklemin bütünlüğünün sağlanmadan cümlelerin birbirine bağlanması anlatım bozukluğuna yol açar.
Örnek
Ben kendi evime, sen kendi evine git.( Ben kendi evime gideyim, sen kendi evine git.)
Özne eksikliği
Sıralı ya da birleşik cümlelerde yüklemlerin farklı özneler alması gerekirken tek özneye bağlanması anlatım bozukluğuna neden olur.
Örnek
Hastanın derdi bitecek ve hemen taburcu edilecek.
(Hastanın derdi bitecek ve hasta hemen taburcu edilecek.) şeklinde kurulmalıdır.)
Bahçenin suyu kesildi ve kurumaya başladı. ( Bu cümlede “ve” sonra bahçe getirilmeli)
Nesne eksikliği
Bazı sıralı veya bağlı cümlelerde ilk cümlede özne olan bir sözcüğün ikinci cümlede nesne olarak kullanılması gerekir. Bu durumda ilk cümlede özne olan sözcüğe gerekli eki getirip onu nesne yapmamak anlatımı bozar.
Örnek
Elindeki kağıtlara bir şeyler yazdı, arkadaşlarına dağıttı.
(Elindeki kâğıtlara bir şeyler yazdı, “onları” arkadaşlarına dağıttı.)
Dolaylı tümleç eksikliği
Sıralı cümlelerde farklı dolaylı tümleçleri alması gereken yüklemlerin tek tümlece bağlanması ya da cümlede tümlecin kullanılmaması anlatım bozukluğuna yol açar.
Örnek
Seni çok özlüyorum; ama haber alamıyorum. (“ama”dan sonra “senden” getirilmeli)
Seni görmüş olsaydı mutlaka selam verirdi. ( Selamdan önce “sana” getirilmeli)
Zarf tümleci ve edat tümleci yanlışlıkları
Birinci cümlenin herhangi bir ögesini uygun olmadığı halde ikinci cümlenin zarf tümleci ya da edat tümIeci yerine kullanmak anlatım bozukluğuna yol açar.
Örnek
Beni yanına çağırdı ve konuyu tartıştı. (tartıştı sözünden önce “benimle” sözcüğün getirilmeli)
Eylemsi eksikliği
Girişik birleşik cümlelerde yan cümleciğin bir eylemsiye bağlanmaması veya yanlış eylemsiye bağlanması anlatımı bozar.
Örnek
Tek amacımız yurdumuza dönmemiz ve ülkemize yararlı olmaktadır. (Dönmemiz değil “dönmek” olmalı)
İlk konuyu iyice, ikinci konuyu ise hiç anlamadığımı söyleyebilirim. (İlk konuyu iyice anladığımı, ikinci konuyu ise hiç anlayamadığımı söyleyebilirim) şeklinde olmalıdır.
Ek-eylem eksikliği
Bu tür anlatım bozuklukları sıralı ve bağlı cümlelerde görülür. Birinci cümlede ek eylem kullanılmadığında ikinci cümledeki ek eylem ortak kullanılmış olur. Bu durum anlatım bozukluğuna yol açar.
Örnek
Boyu kısa ve şişman değildi.
Bu cümleden “kısa değil” ve “şişman değil” anlamı çıkar. Oysaki doğrusu şöyle olmalı: “Boyu kısaydı, şişman değildi”
Örnek
Fatma çok güzel yalnız adam yakışıklı değilmiş.
Doğrusu: Fatma çok güzelmiş yalnız adam yakışıklı değilmiş.
Tamlama yanlışlıkları
Bir adla sıfatın aynı tamlanana bağlanması
Ad tamlamasında tamlanan, iyelik eki (tamlanan eki) alır; sıfat, tamlanan eki almaz.
Örnek
Olaya hem bilimsel hem de ahlak açısından bakılmalıdır.
Doğrusu: Olaya hem bilimsel açıdan hem de ahlak açısından bakılmalıdır.
Tamlayan ve tamlanan ekinin kullanılmaması
Tamlamalarda tamlayan ya da tamlanan ekinin kullanılmaması, anlatımı bozar.
Örnek
Okuma konusunda çocuklar en çok anne ve babalarını örnek aldıkları unutulmamalıdır. (çocukların olmalıdır)
Tamlanan ve tamlayan ekinin gereksiz kullanımı
Sözcüklerin ekleri dil bilgisi açısından birer işleve sahiptir. Yani her ekin bir görevi vardır. Ancak fazladan ekler kullanılırsa anIatım bozukluğuna neden olur.
Örnek
Yüzlerce öğrencimizden birisisin.
(“-si” eki gereksiz kullanılmıştır)
Çatı yanlışları
Sıralı ya da bileşik cümlelerde yüklemlerin farklı çatıda olması anlatım bozukluğuna neden olur:
Örnek
Şiirler iyi incelendiğinde şiirdeki güzelliği fark edersiniz.
“Şiirleri incelediğinizde” şeklinde etken yapılmalıdır.
Bağlaçların gereksiz ya da yanlış kullanılması
Bağlaç gerektirmeyen bir cümlede bağlaç kullanmak veya cümleye uygun bağlaç kullanmamak anlatımı bozar.
Örnek
Ne İstanbul’u ne de Ankara’yı görmedim.
(“Ne ne” bağlacı biçimce olumlu anlamca olumsuz cümleleri bağlar. Bu cümlede yüklemin olumsuz olması anlatım bozukluğuna yol açar.
Cümle ” Ne İstanbul’u ne de Ankara’yı gördüm “şekilde kurulmalıdır.)
Galatasaray, Fenerbahçe karşısına dört eksik oyuncuyla çıktı.
(Bu cümlede Galatasaray’ın Fenerbahçe’ye karşısına yedi oyuncuyla çıktığı anlamı vardır bu da mantığa aykırıdır.)
Noktalama yanlışı
Noktalama işaretleri yerli yerinde kullanılmadığında anlam belirsizliği oluşur.
Örnek
Yaralı doktora üzüntüyle baktı.
(Yaralı doktor mu başkası mı beli değil.)
Doğrusu: Yaralı, doktora üzüntüyle baktı.
Sözcüklerin yapısının bozulması
Bazı sözcükler almaması gereken ekler aldıklarında, cümle içerisinde akışı ve açıklığı bozacağından bu durum anlatım bozukluğuna neden olur.
Örnek
Kimse yasa dışı yollarla alıkoyulamaz. (alıkonamaz)
Saz çalmasını babasından öğrenmiş. (çalmayı)
Şu yazılarımız da ilginizi çekebilir
Abdülhak Hamit Tarhan Şair-i Azam Kimdir, Eserleri Nelerdir?
Deneme nedir, nasıl yazılır, temsilcileri kimlerdir?