Katar'ın Müslüman Kardeşler'e desteği reelpolitiğin ötesinde uzun ve kişisel bir geçmişe dayanıyor. Yusuf el Kardavi'nin Mısır'dan sürgün edildikten sonra çoğu Müslüman Kardeşler üyesi alimin aksine Katar'a gitmesi Katar toplumu ve bu ülkenin dış politika dinamiklerini önemli ölçüde etkiledi.
David H. Warren, themaydan.com internet sitesinde Kardavi'nin Katar toplumu ve siyasetine etkilerini inceleyen bir dosya hazırladı. Arkadaşımız Mustafa Tok, Kardavi ve Katar krizi ile ilgili ayrıntıları içeren dosyayı Haberiyat için çevirdi.
Söz konusu dosyayı ilginize sunuyoruz:
Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri'nin (BAE) liderliğinde Körfez ülkeleri tarafından Katar'a uygulanan ambargonun sona ereceğine dair henüz bir işaret yok. Körfez politikalarını yakından takip edenler için Katar'a uygulanan ambargo bilindik bir kriz; Katar'ın İran ile ekonomi ilişkileri ve öne çıkan televizyon kanalı El Cezire ve bu ülkenin Müslüman Kardeşler'e olan desteği. Suudi Arabistan ve müttefiklerinin yayınladığı ve uygulanmasının 3 Temmuz'da sona ereceğini belirttikleri 13 maddelik talep listesi krizi daha derinleştirdi. Tüm bunlar bir bütün olarak ele alındığında Katar'ın talepleri kabul etmesi onu "etkili bir müşteri" haline getirebilir.
Uzmanlar tarafından krizin başladığı 5 Haziran'dan bu yana Katar'ın dış politikası ve Körfez İşbirliği Konseyi'nde yer alan komşularıyla arasındaki belirgin politik farklılıklara dair çok sayıda makaleler yayımlandı. Bu farklılıklardnan biri Katar'ın İran ile birlikte dünyanın en karlı doğalgaz alanlarından birini paylaşıyor olması. Yine 2011 yılında Ortadoğu'da başlayan ayaklanmalarda Katar destekli televizyon kanalı El Cezire, ayaklanmaları ön planda tutan yayınlar yaparken Suudi Arabistan ve BAE bu durumdan oldukça rahatsızdı.
Yine Katar'ın diğer Körfez ülkeleri ile politik farklılıklarından biri ve belki de en açık olanı Mısır'a yaklaşım konusu. Suudi Arabistan ve BAE, Abdülfettah el Sisi'nin Mursi'yi 3 Haziran 2013 tarihinde darbe ile devirerek cumhurbaşkanlığı koltuğuna oturmasına destek verirken Katar Müslüman Kardeşler'e olan desteğini sürdürmüştü.
Katar'ın Müslüman Kardeşler'e Olan Desteğindeki Etken: Kardavi Faktörü
Katar'ın bağımsız dış politikası ve Mısır, Suriye ve Libya'da Müslüman Kardeşler'e ve Gazze'de Hamas'a verdiği desteği tüm zorluklara rağmen devam ettirmesine dair çok az şey söylendi. Katar'ın Müslüman Kardeşler'e verdiği desteğin Katar için de bir tehlike oluşturabileceği yorumları yapıldı. Üstelik Katar, Suudi Arabistan ve BAE ile Vahhabizm noktasında derin muhafazakar sosyal değerleri paylaşıyor.
Burada benim düşüüncem ise Katar'ın Müslüman Kardeşler'e verdiği desteğin uzun bir geçmişe sahip olduğu bunun da Yusuf el Kardavi'nin ülkeye geliş tarihine dek uzanıyor olduğudur.
Kardavi, Arap Dünyası'nın en tanınmış İslam alimlerinden biridir. 1926'da Mısır'da doğan Kardavi Hasan el-Banna'nın vaazlarından etkilendi. Mısır'ın İslam eğitim konusunda amiral gemisi El Ezher Üniversitesi'nde üst düzey görev almaktan kaçınan Kardavi Müslüman Kardeşler'e katılan alimler arasında yer aldı. Kardavi hareket tarafından kendisine iki kez teklif edilen "Genel Rehberlik" görevini reddetmesine rağmen Müslüman Kardeşler'in ruhani rehberi olarak görüldü. Bu kapsamda Kardavi'nin Katar toplumu ve yerel dini unsurlar üzerindeki etkisi, Katar'ın Müslüman Kardeşler'e yönelik geniş kapsamlı desteğinin basit bir politik güç sorunu olmadığını, kişisel ve sosyal boyutlarının olduğunu da gösteren bir unsurdur.
1961 yılında Cemal Abdül Nasır'ın Müslüman Kardeşler'e uyguladığı baskı sonucu Mısır'dan sürgün edildi. Kardavi Suudi Arabistan'a giden Müslüman Kardeşler'e bağlı alimlerden farklı olarak Katar'a gitti. (O dönemde, Nasır'ın desteklediği Pan Arabizm'e karşı olan Suudi Arabistan Kralı Faysal, "İslami dayanışma kampanyası"nın bir parçası olarak Müslüman Kardeşler alimlerini ülkede ağırlıyordu) [1]
O dönem çok da ön planda olmayan Katar hala İngiliz koruması altındaydı. Kişi başına gelir (GSYİH) cinsinden Katar'ı dünyanın en zengin ülkesi haline getirecek olan doğalgaz alanlarının keşfine daha zaman vardı. Daha da önemlisi o dönem Katar'da gerçek bir dini eğitim kurumu ya da kayda değer yerel akademik kuruluşlar yoktu.
Katar İslam kurumlarını inceleyen doktora tezinde Hamed A. Hamed, o dönemde yerel Katar imamlarının kalitesini ortaya koyan korkunç bir resmi çiziyor: Katar'daki vaizler, onlardan beklenen görevleri yerine getirecek niteliklere sahip değillerdi. Çoğunluk yalnızca okuma ve yazma becerisine sahipti ve bu nedenle Katar toplumunun sorunlarıyla ilgili konuları ele alma becerisi yoktu. (Cuma vaazları için) Ellerinde sadece yılın 52 haftasına tekabül eden 52 vaazlık eski bir kitap vardı. [2] O zamanlar saygın bir İslam hukuk bilimcisi olan Kardavi, bu sorun çözmeye yardımcı olmak için Katar'a "kredi alarak" olarak gittiğini hatırlatır.
Suudi Arabistan'da ya da bölgedeki diğer ülkelerde sürgüne gönderilen Müslüman Kardeşler alimleri, köklü kurumlar ve yerel akademik seçkinler arasında yer alma mücadelesi yapmak zorunda kaldılar. Bunun aksine Katar Kardavi'ye kurumları ve eğitim programlarını istediği gibi şekillendireceği boş bir alan sundu. Karadavi, Katar'a geldikten kısa süre sonra Katar Eğitim Bakanlığı'nın İslami Eğitim Enstitüsü'nün Müdürlüğünü üstlendi. Enstitü sadece bir yıl önce kurulmuştu ve bazı sorunlar vardı. Genç Kardavi'ye göre, Katar'daki dini eğitim kurumlarının eksikliği, kendisinin ve başkalarını Mısır'da teşvik ettiği eğitim reformlarını uygulamak için eşsiz bir fırsattı. Kardavi, anılarında Enstitü müfredatını İslam hukuku ve İslam belagatı, gramer ve morfoloji bilimlerine odaklanmaktan kaçındığını, bunun yerine yabancı dil, bilim ve matematiğe vurgu yapmayı nasıl tasarladığını anlatıyor. Kardavi, bu reformları uygulamak istediğinde direnişin büyük bir kısmı kendi öğrencilerinden geldi. Kardavi ise bu tür değişikliklerin İslam alimi olacak bir kişinin modern zamanın zorluklarına göğüs germesi için gerekli olduğu konusunda ısrarcıydı. Kardavi, bu konuları incelemenin öğrencilere "Katar kamu hayatında akademisyenler, imamlar ve liderler" ile uğraşmak zorunda kalacakları ve aynı zamanda "toplumsal gerçekliği derin ve doğru bir şekilde anlamayı" sağlayacağını düşünüyordu. [3]
Kardavi'nin uyguladığı değişimler Katar Emiri Ahmed bin Ali El Sani'nin (mevcut Emir'in büyükbabası) dikkatini çekti. Kardavi, Emir ile yakın ilişki kurdu ve onun Ramazan ayı boyunca kişisel dini hocası oldu. Emir, Kardavi'ye 1969 yılında Katar vatandaşlığını verdi. Katar kraliyet ailesi, Karadavi'nin kilit bir destekçisi haline geldi ve Pakistan, Malezya, Endonezya, Avrupa, Kuzey Amerika ve hatta Japonya ve Güney Kore kadar uzanan Müslüman Kardeşler'e bağlı örgütleri ziyaret ettiği gezilerini finanse etti.
Kardavi ve Yeni Enstitünün İnşası
1977'de Kardavi, Katar Üniversitesi Şeriat Fakültesi'nde başka bir İslami enstitü kurdu ve burada Dekan oldu. Bu iki merkez, günümüzde Katar toplumunda eğitilmiş dini tüm figürlerin önemli bir bölümünü üretti. Ve bunlar Karadavi'nin projesine sempati duyan öğretmenler tarafından görevlendirildi. Buradan mezun olanlardan bazılarının bugün Katar toplumundaki etkileri büyüktür. Örnek vermek gerekirse, Meryem el-Haceri, Şeriat Fakültesi'nde Kardavi'nin öğrencisiydi. Fakülteden mezun olduktan sonra, oldukça popüler bir fetva web sitesi olan IslamOnline.net'i kurdu.[4] Site popüler olduğu dönemlerder en çok aranan Arapça web sitesiydi. Haceri'nin Kardavi dönemiyle ilgili anıları, Katarlıların Müslüman Kardeşler'e olan sempatisinin, Hareket'in İslam hukuku kurallarını günlük yaşamla bütün hale getirmek ve İslami yasaların ahlaki temellerini vurgulamak isteyen, İslam'a dönük eylemci vizyonunun bir sonucu olarak ortaya çıktığını gösteriyor.
Hacer, Kardavi ile İslami bir kural olan zekatın etik temellerini incelerken şunları kaydediyor: ''Bilginizi nasıl kullanmanız gerektiği benim için yeni bir konseptti. Önceleri zakât'ın sadece para ile alakalı olduğunu düşünürdüm. Yani, çok şey bildiğimi, en iyi öğrenci olduğumu, o yüzden bununla ne yapacağımı düşündüm. Bunun üzerine uzunca bir zaman kafa yordum.'' [5]
Haceri'nin yorumları, Müslüman Kardeşler'in İslami canlanma vizyonunun bir çok yöne sahip olduğunu gösteriyor ve demokratik yönetime ve siyasi iktidara yönelmeye verdiği önem, sıradan Katarlarlılar arasında fazla kök salmış olmasa da, İslam'ı canlandırmak ve İslam hukukunu müminlerin günlük yaşamları ile alakalı ve anlamlı kılmak için daha geniş bir çaba ve destek toplamayı başarmış görünüyor.
Arap Baharı, Kardavi, El Cezire ve IUMS
1996'da El-Cezire'nin kurulmasıyla birlikte Kardavi Arap dünyasındaki en ünlü figürlerden biri olmuştur. Ünlü gazeteci Anthony Shadid bu sözleri söylerken aklında El Cezire'nin ünlü talk show'u olan ''Şeriat ve Hayat'' programının devamlı konuğu olan Kardavi vardı.El Cezire ayrıca, Kardavi'nin Doha'nın Ömer İbn El-Hattab Camii'ndeki Cuma vaazlarını da canlı yayınlamaya başladı. Kardavi'nin Şeriat ve Yaşam programındaki yeri onu neredeyse haftalık otuzbeş milyon izleyiciye ulaştırdı. Bu programın getirdiği prestij, 2004 yılında Katar Emiri'nin başkanlığını Kardavi'nin yaptığı Uluslararası Müslüman Alimler Birliği (UIMS) Vakfı'na destek vermesini sağladı. UIMS o dönemde yeni bir oluşumdu. El Cezire gibi bağımsız gibi görünse de Katar'ın dış politikadaki hedefleri ve yumuşak gücü ile bağlantılıydı.
2011 Arap Baharı sırasında ayaklanmalara destek veren Kardavi 2013'teki Mısır'daki darbede Müslüman Kardeşler'in adayı Muhammed Mursi'nin devrilmesine sert tepki gösterirken El Cezire kanaı bu süreçte etkili şekilde rol aldı. Katar ile Mısır arasındaki gerginliğe neden olan bu durum Katar'ın Suudi Arabistan ve BAE ile olan ilişkilerini de olumsuz etkiledi. Gerginleşen ilişkiler sonrası Kardavi'nin Katar vatandaşlığıdan çıkarılarak ülkeden sınırdışı edileceğine dair iddialar yayıldı.
2013 yılının Ağustos ayında Kardavi'nin El Cezire'deki ilgi çeken programı Şeriat ve Yaşam yayından kaldırılırken Cuma vaazlarının yayınlarına da son verildi.
23 Kasım 2013 yılında imzalanan Birinci Riyad Anlaşması bölgeyi Arap Baharı etkisinden izole etmeyi planlayarak karşı devrimleri destekleyen ülkelerle olan diplomatik ilişkilere yönelik adımları kapsıyordu. Gerginliğin artması üzerine Suudi Arabistan, BAE ve Bahreyn Katar'daki büyükelçilerini 5 Mart 2014 tarihinde geri çekti. Büyükelçilerin 16 Kasım 2014'te Katar'a dönmelerine rağmen gerginlik tam olarak çözüme kavuşmamıştı.
Mısır, 6 Aralık 2014'te Interpol aracılığı ile Kardavi'nin cinayet kışkırtıcılığı iddiasıya tutuklanmasını talep etti. Interpol'ün talebe olumsuz cevap vermesi sonrasında Kardavi'nin Cuma vaazları 2014 yılında tekrar başladı.
Sonuç
Mevcut kriz, Katar ve komşuları arasındaki ilişkilerin 2014 öncesinde bozulmasına yol açan gerginliğin çözümlenememesi sonucunda ortaya çıkıyor. Katar'ın Müslüman Kardeşler'e olan desteği, Katar ve KİK arasındaki tartışmanın kilit noktası olup bu durum 2013'deki Mısır darbesi sırasında Katar ve komşularının farklı tutumları ile en açık şekilde ortaya konmuştur. Bununla beraber, Katar'ın Müslüman Kardeşler'e olan desteği Körfez bölgesi içindeki iktidar siyasetinin sonucu değildir. Bu destek daha çok, Kardavi'nin Katar'daki kişisel geçmişi ile ilişkilendirilen uzun bir tarihi geçmişe sahiptir. 1961'den beri Katar'da olan Kardavi 1969'da yılında bu ülkenin vatandaşı oldu. Katar'ın eğitim kurumlarını baştan aşağı inşa eden Kardavi'nin yetiştirdiği Meryem el-Haceri gibi öğrenciler Katar toplumu üzerinde etkili roller oynamaya devam ediyor.
Kardavi Kraliyet ailesiyle olan yakın ilişkisinin yanı sıra, Şeriat Fakültesi Dekanlığı görevi süresince, El Cezire'nin Şeriat ve Hayat programındaki pozisyonu ve Uluslararası Müslüman Alimler Birliği Başkanlığı boyunca bir bütün olarak Katar toplumu üzerinde belirgin bir etkiye sahip olmuştur. Müslüman Kardeşler'in Katar'daki varlığının yalnızca bir unsuru olsa da, onun kişisel biyografisi, Müslüman Kardeşler tarihinin Katar'da ne kadar köklü olduğunu ve ne kadar sürdüğünü göstermektedir.
Suudi Arabistan, Mısır, Bahreyn ve BAE, 9 Haziran 2017 tarihinde Kardavi dahil, sürgünde olan Müslüman Kardeşler liderlerinin isimlerinin bulunduğu listeyi ülkeden ihraç edilmeleri için Katar'a sundular. Nitekim Katar'ın bu talebe boyun eğmesi zor bir ihtimaldi. Katar'ın Müslüman Kardeşler'e olan desteği reelpolitik olmakla beraber, Kardavi ve Müslüman Kardeşler meslektaşlarını ihraç etme kararı , siyasi artı ve eksileri tartmaktan daha öte bir durumdur.
[1] Kardavi hatıralarında tam olarak neden başka bir yere değil de Katar'a gittiğini belirtmese de, bu karar Müslüman Kardeşler Genel Rehberi Hassan al-Hudaybi ile yapılan anlaşma ile ilgiliydi.
[2] Kaynak Kitap: Hamed A. Hamed “Islamic Religion in Qatar During the Twentieth Century: Personnel and Institutions” (Doctoral Dissertation, University of Manchester, 1993), 120. See also, Yusuf al-Abd Allah, Ta'rikh al-Ta'lim fi al-Khalij al-'Arabi 1913-1971 (Doha: n.p., 2003), 305–80.
[3] Kaynak Kitap: Yusuf al-Kardavi, Ibn al-Qarya wa-l-Kuttab: Sira wa-Masira, vol. 2 (Cairo: Dar al-Shuruq, 2004) 234–5, 440–2.
[4] Maryam el-Hajari 1999'da bir Katar doğumlu meslektaşı Hamid el-Ansari ile birlikte IslamOnline.net'i kurdu. El-Ansari o sırada Şeriat Fakültesi'nde öğretim görevlisi olarak görev yapıyordu. Kaynakça: Bettina Graf, “IslamOnline.net: Independent, Interactive, Popular.” Arab Media & Society, 2008, 1–21.
[5] Kaynak Kitap: Ibid., 3-4.
haberiyat