This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
kanallarını kullanmışlardır. Bunun yanında, tarihsel süreç içinde geliştirilen çeşitli teknolojik araçlarla yüz yüze iletişimin yanı sıra “teknolojiyle aracılanmış iletişim” tarzlarını da geliştirmişlerdir. Bunlar; yazılan bir mektuptan, çekilen bir telgraf ya da faksa, dinlenilen bir radyo programından izlenilen bir TV programına ya da sinema filminden, gönderilen bir e-mail mesajına kadar değişir. Kapitalizmin gelişmesiyle birlikte, özellikle 19.yy’da kitle üretiminin egemen hale gelmesiyle kentlerde “kitle” denilen kalabalıklar ortaya çıkmıştır. Bu dönemde kitleleri birleştirme, bütünleştirme ve onlarla ilişki kurmada iletişimin çok önemli olduğu anlaşılmıştır. Kapitalizmin gelişmesi ile birlikte ortaya çıkan kitlesel üretim ve kalabalıklar, çeşitli endişe ve kaygıların yaşanmasına ve dile getirilmesine neden olmuştur. Bunlardan en önemlisi, egemenlerin ve seçkinlerin kitleleri yıkıcı bir güç olarak görmeleri ve kitleleri kontrol altına alma ve yönlendirmeyi amaçlayan kitle toplumu yaklaşımıdır. İletişim, egemenlik ve mücadelenin dinamik örgütlenişidir. İletişim toplumsal gerçekliği tanımlar ve tarihsel olarak belirlenmiştir. Dolayısıyla iletişim sistemlerinin birincil işlevi, “mesaj aktarmak” değil, “farklı söylemlerin mücadeleye girişecekleri bir alan oluşturmak”tır. Bu nedenledir ki, Golding ve Murdock’ın da belirttiği gibi, sınıflı toplumlarda üretim araçlarını kontrol eden sınıflar, düşünce üretim araçlarını da kontrol ederler. Kapitalizmin gelişmesi ve burjuva devrimler çağında kendi çıkarını toplumun genel çıkarı olarak sunan burjuva sınıfı, egemen güç haline geldikten sonra kendi denetimindeki bilimi, çalışan sınıfları denetlemek ve var olan üretim ilişkilerini sürdürmek için kullanmıştır. İletişim bilimleri de örgütlü bir araştırma faaliyeti olarak kitleleri denetlemek ve yönlendirmek ihtiyacından doğmuştur. Aynı nedenle, denebilir ki, iletişim bilimlerinde bütün toplumun gerçeğini açıklayacak tek bir kuram yoktur. Farklı sınıfların farklılaşan çıkarları, farklı kuramlar aracılığıyla dile getirilmektedir. Bu bağlamda, iletişim alanında var olan toplumsal düzeni meşrulaştırma ve sürdürmeyi amaçlayan kuram ve yaklaşımlar ana-akım kuramlar olarak adlandırılırken; mevcut sistemi ve iletişimi eleştirel bir tarzda irdeleyen çalışmalar eleştirel kuramlar olarak değerlendirilmektedir. Pozitivist-ampirik iletişim yaklaşımlarında, özellikle iletişimin propaganda içinde incelendiği 1940’lar, 50’ler ve 60’larda, iletişim “yüz yüze iletişim”, “grup iletişimi” “kalabalık” ve “kitle davranışı” sınıflandırması yapılarak incelenmiştir. Fakat “kalabalık” ve “kitle” kavramları, ayaklanma ve başkaldırıların incelenmesi ve kontrolüne eğilmeyi gerektirdiği için, dayanışmayı ima eden “yüz yüze iletişim”, sonradan bireyciliği ifade eden “kişiler arası iletişim”e çevrilmiştir. Aynı şekilde, bu yıllarda yoğunlaşan “nüfus ve aile planlaması” uygulamaları da yine kitlelerin kontrol edilmesi amacıyla yapılmıştır. İletişim kuramında Gustave Le Bon’un “kitle” anlayışı Laswell’ci görüşte de yansımıştır. Korkuyu biraz azaltan gelişme, Gabriel Tarde’ın öncülüğünü yaptığı “taklit eden halk” ve “kamuoyu” anlayışının yaygınlaşmasıyla olmuştur. Öte yandan, John Fiske’nin yaptığı başka bir ayrıma kulak verecek olursak, iletişim bilimi alanının kuramsal donanımını ve çalışma yöntemini ortaya koyan başlıca iki okulun varlığından söz edilebilir: Süreç Okuluve Göstergebilim Okulu.Süreç okulu,genel olarak iletişimi iletilerin aktarılması süreci olarak görür. Göstergebilim okulu ise, anlam üretimi ve değişimi konularıyla ilgilenir. Süreç okulu, etkililik ve doğruluk gibi konulara odaklanır ve iletişimi bir kişinin diğerinin davranışlarını ya da zihinsel durumunu etkileme süreci olarak görürken; göstergebilim okulu anlamların üretilmesinde iletilerin ya da metinlerin kültür üzerindeki rolü üzerinde durur. Son olarak, süreç okulu, kendini “iletişim eylemlerine” adama eğilimindeyken; göstergebilim okulu kendini “iletişim ürünlerine” adama eğilimindedir. Columbia Üniversitesi araştırmaları ise, medyanın, insanların daha önceden sahip olduğu inançları güçlendirdiğini ortaya koymuştur. Özellikle Klapper, 1950’ler ve 1960’lar boyunca üretilen “seçici izleme”, “seçici algılama” ve “seçici hatırlama” gibi kavramlara dayalı araştırmaları özetleyerek “fonksiyonalist bir iletişim anlayışı geliştirmiştir. “Medya tutumları değiştirmez, var olan tutumları destekler” diyen Klapper, böylece medyayı sosyal sorumluluk anlayışından da kurtarmıştır. Klapper, sonradan, Kullanımlar ve Doyumlar yaklaşımına da önemli katkılarda bulunmuştur. 1960’tan sonraki gelişmeler, “Kültürel İncelemeler” denen ve kapitalist iletişimi Marksist açıdan inceleyen araştırmaları beraberinde getirmiştir. Kültürel İncelemeler, endüstriyel ülkelerdeki anlam dolaşımı ve yaratılması üzerinde dururlar. Bu incelemelere göre anlamlar, sosyal yapıyla bağlantılıdır. Kapitalist toplumlar sınıf, ırk ve cinsiyet gibi farklılıklara göre gruplaşmışlardır. Toplum, sosyal gruplar şebekesidir. Kültür alanında da mücadele vardır. Bu, karşıt ideolojik mücadeledir. 1960’ların ikinci yarısında, Marksist siyasal ekonomiye dayanan ve iletişimin ekonomik yapısını ve ilişkilerini inceleyen araştırmalar da geliştirilmiştir. Gelişmiş kapitalist ülkelerdeki bu araştırmalar ve araştırmaların dayandığı kuramlar uluslararası ilişkilere de genişletilerek, medya emperyalizmi, kültür emperyalizmi, tek yönlü enformasyon akımı, kültürel ve ekonomik egemenlik gibi konularda araştırmalar yapılmış ve kuramlar geliştirilmiştir. ĠLETĠġĠM ALANINDAKĠ ĠLK ÇALIġMALAR Modern iletişim çalışmalarının tarihsel kökleri 19.yüzyıla kadar uzanmaktadır. Okuryazarlığın yayılmazı ve bu dönüşümün bir parçası olarak popüler edebiyatın gelişmesi ile kamuoyunun oluşmasında en güçlü araçlar olan günlük gazeteler dikkatleri üzerinde toplamıştır. Fransız tarihçi siyaset kuramcısı Alexis de Tocqueville’in 1835’te belirttiği gibi, insanların artık sağlam ve sürekli bağlarla birbirlerine bağlanamadığı bir dönemde, birbiriyle
gazete kurumunun bireysel gazetecilere sağladığı rahat ortamdan. bilişsel süreçlerle ilgilenmiştir. siyasi iktidarla. daha başka disiplinlerin farklı nedenlerle yapmış oldukları ve dolaylı olarak iletişimi konu alan araştırmalardır. iletişim çalışmaları alanının en belirgin özelliği.n Alman Sosyoloji Derneği’nin 1910’daki ilk toplantısında. pergel ve makasla gazete haberlerini ölçmek suretiyle içerik analizlerine girişti. doğrudan iletişim alanı ile ilgili olmayıp. Weber. Hovland. Carl Hovland’ın başkanlığı altında çalışan bilişsel ruhbilimciler grubu ise. Bununla birlikte. basının geniş bir düzlemde incelenmesini önermesi. bu soruların bazılarının yanıtlarının bizzat gazete sayfalarının içinde bulunduğuna inanıyordu. bir çalışma alanı olarak kitle iletişimine olan ilgi artmıştır. Lewin ve Hovland’ın araştırmaları ana-akım yaklaşımların temelini oluşturur. silahlı kuvvetlere yeni kaydolanlar için ordunun hazırlamış olduğu farklı oryantasyon filmlerinin ikna edicilik düzeyini araştırmışlardır. disiplinler arası bir görünümdeydi. Bu yanıtları bulmak için. doğrudan iletişim alanı ile ilgili olmaktan öte. O dönemde alan. 1910’lu yılların başıdır. İçerik çözümlemesi bağlamında ilk gazete incelemelerinin başladığı dönem ise. modernleşme ve kentleşme gibi süreçleri anlamaya yönelik çalışmalar olduğu görülmektedir. İletişim alanında propaganda araştırma ve çalışmaları iki açıdan önemlidir: öncelikle toplumbilimsel verilerin toplanması suretiyle düşman propagandalarının başarısı analiz edilip anlaşılır ve potansiyel olarak kontrol altına alınabilir. İletişim disipliner bir konumdan yoksundur. Max Weber’. Dünya Savaşı’nda ve sonrasında Nazi propagandaları sayesinde. vb. grup fonksiyonlarıyla. ahlaki değerlendirmelerle ilgilenmiyor. Ele alınmasını istediği sorular bugün bile hâlâ büyük ölçüde geçerliliğini korumaktadır: -Gazetelere neler girer. Özellikle ismi anılan bu dört akademisyen. 1920’li ve 30’lu yıllarda yapılan ilk çalışmalardan da hareketle diyebiliriz ki. sorular sınanmıştır. egemen literatürde akademik bir disiplin olarak iletişim çalışmalarının kurucu babaları olarak kabul edilirler. erlerin tutumlarını hangi ölçüde değiştirmiştir? Bu değişiklikler sürekli midir? Sürekliyse. dağınık) bir görünümde olması ve çalışma yapanlar arasında epistemolojik. 1930’lardan 50’lere kadar iletişim alanındaki çalışmalarda çok etkili olmuşlardır. Weber. Lasswell. iletişim alanındaki çalışmalar. neler girmez? -Gazetelere girmesi gerekenlere ilişkin görüşler nasıl değişmiştir ve bu görüşler hangi sosyal ve ideolojik değişkenlerle bağlantılıdır? -Bir enformasyon kaynağı olarak basın ile reklam aracı olarak basın arasındaki gerilimin neden ve sonuçları nelerdir? -Zincirleme mülkiyetin ve tekelciliğin kamuoyunun gelişmesine etkileri nelerdir? -Basının haber kaynaklarıyla olan ilişkileri nelerdir? Weber. daha ziyade. Sözgelimi Kurt Lewin. ailelerin yiyecek alma ve yeme alışkanlıklarını değiştirmeye ve hâlâ bol miktarda bulunan belli besin değeri olan etleri “yenmez halde” diye atmaktan bu aileleri vazgeçirmeye nasıl ikna edeceğine ilişkin deneyler yürütmüştür. İkinci olarak da bu tekniklerle kamuoyu oluşturmak ve kitleleri yönlendirmek olasıdır. olgusal haberciliğe doğru eğilimden ve daha genel olarak basın derneklerinin ve 1980’lerde “bilinç endüstrisi” olarak adlandırılacak olan şeyi temsil eden şirketlerin varlığından etkilenen gazetecilik geleneklerine kadar pek çok başka konu üzerinde de odaklanıyordu. bir gazetenin bayii satışlarına bağımlılığından. Bu dönemin egemen kitle iletişim araçları basın ve radyodur. Lewin. Araştırmacılar daha çok radyo ve basın aracılığıyla propaganda yapılması ve bu durumun kamuoyunun oluşmasına etkisi konularında çalışmaktaydılar. bunun yerine. . ya da Chicago Okulu üyelerinin yaptıkları gibi. Bu çalışmalar. Kitle iletişim kuramlarının temelinde 1910’lu ve 20’li yıllarda savaş ve kriz yılları boyunca kitleleri yönlendirme ve denetleme ihtiyacından kaynaklanan propaganda ve kamuoyu oluşturma çalışmaları yer almaktadır. iletişimi konu alan araştırmalardır. çeşitli bilim dallarının çeşitli nedenlerle yapmış oldukları. I. Sadece Lazarsfeld iletişim sorunlarıyla ilgilenmiş ve o da daha sonra matematik alanına geri dönmüştür. Amerika’da genel olarak et kıtlığının yaşandığı dönemlerde. 1930’lu yıllardan itibaren iletişim alanında Lazarsfeld. görünüşte akıl dışı olan şeyler akli olarak gösterilebilir. İletişim alanındaki ilk çalışmalar 1920’lerde ve 1930’larda ABD’de başlamıştır. İlk dönem iletişim çalışmalarının ya genel olarak siyaset bilimi ağırlıklı.bağlantı kurma olanağı ancak gazetenin “aynı anda ortaya çıkmışlık duygusu veya fikrini üstlenmesiyle” söz konusu olmuştur. daha genel bir saptama yapmak gerekirse. Alman faşizmi örneğinde olduğu gibi. Lasswell. bu doğrultuda atılmış olan ilk adımlardan birisidir. yöntembilimsel ve kavramsal düzeyde ortak bir zeminin bulunmamasıdır. Bu deneyler. olayların ve olguların niye öyle olduklarını açıklayan tarihsel ve toplumsal nedenleri bulgulamayı hedefleyen değer yargılarından arınmış bir araştırma biçimini öne çıkarıyordu. Bunlar. İlk dönem çalışmaları daha çok siyaset bilimi ağırlıklıydı. Araştırmada: Yeni alınan enformasyon. alış-veriş yapanlar arasındaki tartışmanın grup kararına bağlı olarak değişiklikler gösterdiğini ortaya koymuştur. bu alanda yapılan çalışmaların eklektik (derme çatma. hangi koşullar altında süreklidir?.
Yazar.İletişim sürecinin çeşitli parçalarına yönelik pek çok araştırma yapılmasına rağmen. çeşitli alt bölümlere ayrılarak incelenmiştir. Aynı şekilde. entelektüel Yahudi bir ailede yetişti. Yine Paul Lazarsfeld ve Robert Merton 1948 yılında yayınladıkları Düşüncelerin İletişimi (The Communication of İdeas) adlı eserlerinde. Özellikle ana-akım yaklaşımların geliştirdiği kuram ve modeller. hangi kanalla. Bu konudaki önemli ilk çalışmalardan birisi Walter Lipmann’ın 1921 yılında yazdığı “Kamuoyu” (public opinion) isimli kitabıdır. hayat anlatısı görüşmelerini. insanların tutumlarını etkileyen “duygusal unsur”. bir aracı daha fazla tüketenler başka araçları da çok fazla tüketme eğilimi göstermektedirler. “kaybedilmiş bir devrimin başvurduğu psikolog” gibiydi. medya içeriklerinin okuyucu / izleyici üzerinde son derece güçlü bir etkiye sahip olduğunu iddia ettiği “hipodermik iğne” modelini geliştirmiştir. ortanın üstü seviyede. İlk bilinen akademik araştırması Viyana’nın dışında hemen herkesin işsiz olduğu Marienthal köyünde işsizlikle ilgili araştırmadır. PAUL LAZARSFELD VE KURDUĞU GELENEK Paul Lazarsfeld (1901-1976) sosyalist hareketi benimseyen. Katolik tutucular ile sosyalistlerin yarıştığı ve Viyana’da yönetimin. ve insanların eylem ve davranışlarını etkileyen “davranışsal unsur”lardır. annesi de psikolog ve yazardı. Lasswell’in yaklaşımı da. Yine bu çalışmalarda daha kişisel araçların daha ikna edici olduğu ortaya çıkmıştır. medyayı az kullananların siyasette de daha az etkin oldukları ve bu kişilerin daha geniş cemaat yaşamındaki düşünsel faaliyetlere katılımlarının da fevkalade kısıtlı olduğu tezi üzerinde durulmuştur. insanların tuttuğu günlükleri ve kayıtları. İletişimin bu kadar önemli hale gelmesinde Amerikan ekonomisinde yaşanan gelişmeler ve dönüşümlerin önemli olduğu görülmektedir. Çünkü ekonomide ağır sanayinin yanında bilişim ve enformasyon sektörleri ağırlık kazanmaya başlamış ve iletişime ilişkin meslekler de geleceğin meslekleri olarak görülmüştür. uzun süreli işsizlik radikalizme değil. 1925’te Vienna Üniversitesinden matematik doktorası aldı ve matematik ve fizik öğretmeni olarak çalışmaya başladı. Lazarsfeld burada. Bunu sırasıyla TV. Araştırma resmi istatistikleri ve dokümanları. yüz-yüze iletişim en etkili olanıdır. Bu tarihten itibaren iletişim. Bu yaklaşım. kime. daha sonra reklâmcılık ve siyasi seçim kampanyalarının temel varsayımlarına dayanır. özellikle radyoya diğer iletişim etkinlikleri bağlamında bakılması gerektiği konusunda ısrar etmiş. Columbia Üniversitesi araştırmaları ise. Lazarsfeld üniversiteye başladığı zamanlar. bütüncül bir iletişim kuramı üretilememiştir. yazıları. Friedrich Adler’in önerisi ve teşvikiyle matematik alanında eğitim gördü. Sosyal psikolojiyi. medyanın. radyo ve yazılı basın izlemektedir. etki. “ETKĠ ARAġTIRMALARI”NDA ÇEġĠTLĠ KURAMSAL YAKLAġIMLAR İletişimin etkileri konusundaki çalışmaların tarihi 1920’li yıllara kadar gider. Medyanın etkileri konusundaki çalışmalarda. Babası avukat. Lazarsfeld. Buna göre. radyo konusunda sırf ölçme işleminin ötesine geçmiştir. kitle iletişim araçlarının propaganda amaçlı kullanıldığını ve böylece kamuoyunu doğrudan etkilediği görüşüne dayanmaktaydı. Avusturya. insanların zihinlerini ve düşünce haritalarını şekillendiren bir araç olduğu görünüşünü dile getirmektedir. Son olarak. medyanın insanların düşüncelerini biçimlendirmesi olan bilişsel unsur. film. gruplara katılımcı gözlemi ve psikolojik testleri yöntem olarak kullandı. Bu suretle üniversitelerde yeni “iletişim” bölümleri açılmıştır. yerel profesyonellerle görüşmeleri/mülakatları. Onun bu görüşüne dayanan Harold Lasswell. Buna göre. Düşünür. insanların daha önceden sahip olduğu inançları güçlendirdiğini ortaya koymuştur. Kendisi ve öğrencilerinin yaptığı araştırmalar. İletişim alanındaki asıl gelişmeler 1960’lı ve 1970’li yıllarda görülmüştür. ilgisizliğe götürmektedir.Dünya Savaşı’nda ve sonrasında propaganda. medya alanında “ya hepsi ya da hiçbiri” varsayımını ortaya koymuştur. 1933’te kitap olarak yayınlanan araştırma sonuçlarından en önemlilerinden birine göre. Paul Lazarsfeld de “Halkın Tercihi” (The People’s Choice) adlı çalışmasında. Çünkü kitle insanı propaganda etkisine karşı direnecek eleştirel bir akıldan ve bilgi birikiminden yoksun olarak görülüyordu. çizgisel bir nedensellik ilişkisine dayanmakta ve tarihsel / toplumsal gerçekliği bir bütün içinde açıklama noktasında yetersiz kalmaktadır. Özellikle “sihirli mermi” ya da “hipodermik iğne kuramı” ve Lasswell’in “kim. bu kitabında. psikoloji ve siyaset biliminden ayrılarak bir uzmanlık alanı olmaya başlamıştır. I. medyanın seçim kampanyaları esnasında oy verme davranışı üzerinde göreceli olarak birkaç doğrudan etkisinin bulunduğunu belirtmiştir. sosyoloji. kitle iletişiminin status quo’nun sürdürülmesinde temel bir toplumsal etkiye sahip olduğunu belirtmişlerdir. Bunlar. sosyalist toplumun yaratılmasının dayandığı insan davranışını anlamak için bilimsel bir yöntem olarak gördü. Konuşma ve Gazetecilik gibi bölümler “iletişim” ya da “kitle iletişimi” başlığı altında toplanmaya başlanmıştır. . sendikaların ve sosyalistlerin “sivil toplum” kurma çabalarının yoğun olduğu bir dönemdi. 1959 yılı iletişim kuram ve araştırmalarında bir dönüm noktası olmuştur. medyanın. hangi etki ile ne söylüyor?” şeklindeki formülasyonu iletişim araştırmalarındaki temeli teşkil etmektedir.
de eklenmiştir. radyo yayınlarının izleyiciler üzerindeki etkisini ölçmeye yönelik bu “Radio Research Project” araştırması sırasında. yönetimsel-eleştirel çalışma sentezine birkaç örnek vermektedir: Şayet bir program yayınlandığında ya da bir dergi basıldığında. doğanın karşısına çıkardığı sorunlarla başa çıkmak. Bu araştırmalarda yasa dışı faaliyetlerin yoğunlaştığı bölgelerle. hem de görünmez olduğu sihirli bir karaktere sahiptir ve pek çok dinleyici de. eleştirel sosyal araştırma bakış açısından kitle iletişiminin bugüne kadarki en ayrıntılı analizini temsil eder. dille kuşaktan kuşağa aktarılan simgesel ve moral bir dünyada gerçekleşir. Orta sınıf okuyucular arasında bu tarz edebiyatın başarısı. yeni sorunları olan yeni bir dünya sunmaktadır ki. endüstriyel bir kent olarak yoğun bir biçimde sürekli göç alan bir yerleşim birimidir. Dewey’in “toplum iletişim içinde ve iletişimden geçerek var olur” görüşü üzerine kurmuştur. Dewey içinse iletişim. bunların toplumsal yaşamı bir etkileşim sistemi olarak görmelerinden kaynaklanır. Daha sonra bu isimlere Edward Ross. . Princeton Radio Project (1937) projesiyle kitle iletişim araştırmaları alanını kurdu. Radyoların yayın akışının neredeyse yüzde 50’sinin ayrıldığı popüler müziğin sosyal önemi ve muhtemel etkilerine dair bir tartışma da vardır ve bu. Chicago Okulu’nun üyeleri modernleşme ve kentleşme gibi süreçleri anlamaya ve anlamlandırmaya çalışmışlardır. Lazarsfeld. bu sorunların dinleyicilerin kendi hayatlarından kaynaklanması da gerekmez. davranışçı psikolojiden hareketle yapılan çalışmalardır. Pembe diziler (soap opera) ve yarışma programlarını izleyenlerin kullanım ve doyumlarını keşfetmek için niteliksel görüşme tekniğini ve programların karakterlerini belirlemek için içerik analizini geliştirdi. Amerikan iletişiminin liberal-demokratik biçiminin kurucuları olmuşlardır: John Dewey. hem olayların gerçekleştiği.s… Lazarsfeld’in icadı olan ve “panel tekniği” adı verilen bir yenilik de 1940’lı yıllarda oy verme davranışını iletişime maruz kalmayla bağlantılı olarak açıklamanın en popüler yöntemi haline gelmiştir. ne satın alıyorlar. kamu hizmeti yayınlarını radyonun ticari yönüyle daha uyumlu bir çizgide tutma gereksiniminden kaynaklanır. İletişim aracılığıyla toplumsal çatışmaları toplumsal uyuma. kentteki örgütlü ve örgütsüz faaliyetleri incelemişlerdir. Lazarsfeld. bireylerin dünyasını genişleterek yaptığı katkıyı övüyor ve bu övgüyü hak ettiğinden şüphe duymuyoruz. Bu düşünürler. Chicago Üniversitesi’nin üç entelektüeli. memnuniyet ya da memnuniyetsizliklerinin nedenlerini anlamak için insanlarla derinlemesine mülakat (focus group interviewing) yaptı. neyin önemli olup neyin olmadığını ayırt etmek için gereken yeteneğe sahip olabilir. Fakat konu gerçekten de bu kadar basit mi? Bir çiftçi. neyin mantıklı olup neyin olmadığını anlamak. Ardından. adaptasyona ve asimilasyona dönüştürmeye çalışmışlardır. Park da kendi iletişim kuramını. hepsinin de her bir bireyin itaat ettiği toplumun. iletişimi salt ileti nakli ile sınırlı tutmamışlardır. Bu konuya müzik programları alanından bir dizi örnek verilebilir. sürekliliği olan ve içinde kültürün inşa edildiği simgesel bir süreç gibi kavramışlardır. Bu dünya. Mead’e göre. Medya teknolojileri toplum için mükemmel değildir ve yıkıcı bir güce sahiptir. Bu çalışmaların hepsi. iletişimin hem rekabet hem de çatışmayı beslediğini ileri sürer.d. Yine Dewey’e göre iletişim özgürlüğü. Lazarsfeld. Lazarsfeld Avrupa kuramıyla Amerikan ampirizmini kaynaştırmayı ummuştur. “Lazarsfeld-Stanton Program-Analyzer” ismiyle bir veri toplama aracı geliştirdi: İzleyicilerin saniyeden saniyeye izledikleri programlara yönelik memnuniyetlerini ve memnuniyetsizliklerini kaydetti. Yani başkaları ile iletişim kurularak ve onun aracılığıyla gelişmektedir. meslek yaşamının önemli bir bölümünde her türden medya etkilerini ortaya koyacak bir survey (tarama) yönteminin tasarımı ve çözümlemesiyle ilgilenmiştir: İnsanlar nasıl oy kullanıyor. sanatta ve mimaride kendini göstermektedir. toplumsal ilişkilerin iletişim aracılığıyla yürüdüğüne dikkat çekmişlerdir. düşünce toplumsaldır. eleştirel yaklaşım ile yönetimsel araştırmalar arasında köprü kurmaya çalışmakta ve bu köprünün olasılıkları üzerinde durmaktadır. Stanton ve Lazarsfeld. Chicago Okulu düşünürleri. bunlar iletişim alanıyla ilişkilendirilmiştir. törelerde. Park. kültür aracılığıyla. Chicago kenti. bu okuyuculardan pek çoğunun kendi sosyal sorunlarına ilgilerini kaybettiklerinin bir göstergesi olarak algılanmıştır. Radyonun. v.Lazarsfeld. siyasette. insanların ya da insan ruhunun genel kurallarına uygun bir dille yazıldıklarını ve aynı zamanda bahsettikleri tek bir kahramanın emsalsiz büyüklüğü ve önemine işaret ettiklerini göstermiştir. azınlık gruplara karşı tutumları nasıldır?. iletişimin tekelleşmesiyle bozulmaya uğrar. Çok değişkenli çapraz-tablo karşılaştırması kullandı. Bugün radyo. CHĠCAGO OKULU 1910’lu ve 20’li yıllarda. v. Charles Cooley ve Herbert Mead. Park. içeriği özgün bir biçimde incelemesi mümkündür. tüm insan ilişkilerinin temelinde yer alır. Onlar iletişimi. Robert E. Toplumsal yaşamda kolektif faaliyetler. iletişim alanında ilk araştırma yapanlardan birisi de Chicago Okulu adı verilen ekolün üyeleridir. Onlara göre iletişim. Sözgelimi “Başyapıtlar” olarak bilinen ve nispeten az sayıdaki eserin bitmek bilmeyen tekrarları. göreneklerde. kurallarda. Chicago Okulu’nun iletişim bilimleriyle ilgisi. bunu değerlendirebilecek kişisel deneyime sahip değildir. Örneğin geçen yüzyılın başında biyografilerin bu kadar tutmasının nedeni nedir? Bunların içerikleriyle ilgili bir çalışma. eleştirel araştırmanın. KÜLTÜREL ĠNCELEMELER EKOLÜ 1970’li yıllarda – özellikle 1968 gençlik ve sol hareketlerin başarısız olması üzerine – kültürü temel sorun haline getiren çeşitli kuramsal yaklaşımlar geliştirilerek.
ĠLETĠġĠM KURAMLARINDA ĠKĠ ANA PARADĠGMA İletişim alanında yapılan çalışmalar çok çeşitlilik arz etmesine rağmen. medya kuruluşları kapitalist pazar ekonomisinin ve siyasal bir otoritenin sınırlandırdığı bir ortamda faaliyette bulunurlar. toplumsal kontrol. davranışçı psikoloji geleneği içerisinde geliştirilmiştir. genel olarak şu konularla ilgilenir: İletişimin endüstrileşmesi. medyanın sahipliği ve kontrolü. medyanın mülkiyet biçimiyle ilgilenir. ELEġTĠREL YAKLAġIMLAR Eleştirel Paradigma.Dolayısıyla bu alanda egemen davranışçı yaklaşıma karşı önemli bir yaklaşım. Oysa iletişim bir toplumsal ilişki biçimidir. medya endüstrilerinin diğer . etnoloji. insan davranışı. bu yaklaşım. Birmingham Üniversitesi’nde Çağdaş Kültürel İncelemeler Merkezi’nin kurulmasıyla başlamıştır. ana-akım yaklaşımlarda iletişim yalnızca bir enformasyon alış-verişine indirgenir. güç ve iktidar yapısını. Marksizm’deki determinizm anlayışına karşıdır. üretim sürecini. üretim güçlerinin ve üretim ilişkilerinin belirleyiciliğini. Medyanın ve genel anlamda iletişimin ekonomi politiği konusunda yapılan çalışmalarda. ikna ve davranış değişikliklerine yönelik verileri toplamaktır. temelde alana iki paradigma hakimdir: 1. kitle iletişim araçlarının işlevinin. Wilbur Schramm’ın da dediği gibi. Bu da. Bu yaklaşıma göre. Medya. Buna göre. kendi içlerinde farklılaşırlar. incelenen konunun ve toplumun kendine özgü değişme mantığı ve kuralları vardır. kültürün özgül ve ekonomiden görece özerk bir alan olduğunu belirtmişlerdir. genellikle. Araştırmacı ile incelediği konu arasında bir mesafe olduğu ve araştırmacının toplum dışı ya da toplum-üstü ayrıcalıklı birisi olduğu varsayılır. incelediği konuyu ve toplumu dönüştürebileceği. Eleştirel akımlar. egemenlik ilişkilerini. iletişim etkinliğinde kurumları. liberal demokrasinin kuramıdır. Ana-akım yaklaşımların geliştirdiği kuram ve modeller çizgisel bir nedensellik ilişkisine dayanmakta. hatta dönüştürmesi gerektiği düşüncesinden hareket eder. ancak dış uyarılara verdiği davranışsal tepkiler gözlemlenerek anlaşılabilir. Frankfurt Okulu. Uluslar arası yönü. medyanın temel demokratik rolünün. Marksizm. Eleştirel olmayan ana-akım yaklaşımlar. meta üretimini. kültürü Raymond Williams’ın bütün bir yaşam biçimi olarak değerlendirdiği daha genel bir yaklaşıma dayandırmaya çalışmıştır. 2. geleneksel Marksist doktrinin eleştirisine dayanır. Geliştirilen yeni iletişim teknolojilerinin toplum üzerindeki etkileri. Amerikan toplumbiliminin kuramsal ideolojisi olan liberal çoğulculukla sınırdaştır. kültürün tanımını genişleterek seçkinci kültür tanımı yerine.b. feminizm. Bu yaklaşım. devleti gözleyen bir kamu gözcüsü olarak hareket etmek olduğunu ileri sürer. Bu gelenek. bu ortamda üretilen medya içeriklerini ve kültürel alandaki üretim ve dağıtım süreçlerini inceler. Tarihsel olarak belirlenmiştir ve üretim güçlerinin gelişim düzeyine bağlı olarak toplumdaki egemen güç ve iktidar mücadelelerinden ayrı düşünülemez. Kültüre yaklaşırken. Sözgelimi.Ana-Akım / Egemen Yaklaşımlar. Medyaya bir diğer eleştirel yaklaşım da Ekonomi-Politikçi Yaklaşım’dır. temel olarak. Marksizm’in aksine. Bu bakış açısı “uyarıcı-tepki” / (S-R) modeline dayanır. emeğin yabancılaşmasını görmezden gelir. Ortodoks Marksizm’e eleştirel yaklaşmayı seçerek. post yapısalcılık. tarih. Bu yaklaşımlar. bu akımlardan İngiliz Kültürel Çalışmalar Okulu. Ana-akım iletişim çalışmaları alanındaki “davranışçı gelenek” en eski gelenektir. Bu alanda başvurulan başlıca disiplinler göstergebilim. Buna göre. kültürün altyapıya (ekonomiye) bağımlı ve onunla uyumlu olduğu tezini reddederek. Ana-akım iletişim çalışmalarının temel amacı. 2. ideolojik olarak Batı Marksizmi ya da Yeni Sol olarak adlandırılabilecek düşünce geleneğine dayanırken. kurulu toplumsal düzeni içerdiği tüm eşitsizlikleriyle birlikte yeniden üretmek ve doğallaştırmak olduğunu savunur. köken olarak Marksizm’den etkilenmelerine rağmen. yapısalcılık. Bu yaklaşım. İletişim toplumsal olarak var olmanın koşuludur. egemen grup ya da çevrelerin çıkarlarına hizmet eder. tarihsel ve toplumsal gerçekliği bir bütünlük içinde açıklama konusunda yetersiz kalmaktadır. Kültürel kuramı ise. devlet otoritesinin kullanılmasındaki kötü uygulamaları açığa çıkarma biçiminde tanımlanmaktadır. inceledikleri konuları evrimci bir yaklaşımla ele alırlar. Kültürel İncelemeler adıyla İngiltere’de geliştirilmiştir. ANA-AKIM YAKLAġIMLAR İletişim çalışmalarında egemen (ana-akım) paradigma bireye dayanır. edebiyat kuramları ve edebiyat eleştirileridir. 1. Marksist tabanlı olmasına karşın. psikoloji. Kültürel İncelemeler. Başat (Ana-akım) paradigmanın toplumsal kuramı. Bunlar kuramsal müdahalelerden ve araştırmacıdan etkilenmez. Başat paradigma. Kültürel Çalışmalar Yaklaşımı.Eleştirel Paradigma. egemen toplumsal yapıyı. ayrıca. genel olarak iletişim araçlarını kültürel ve ideolojik araçlar olarak görür. Bu rol. İletişimin ekonomi-politiği v. Ekonomipolitik.
Strauss. bir yönetim araştırmasıdır. pratik sorunlara çözüm üretmeyi amaçlar. eşitsizlik. Bu yaklaşımın önemli temsilcileri. Çünkü yönetim araştırması yaptıran ve bunları finanse eden kuruluşların öncelikleri. Sözgelimi. Bu araştırma türünün amacını. tarihsel süreçleri. çünkü onlar potansiyel alıcı/tüketici olacak ekonomik güce sahip değildirler. Yönetim araştırmasının amacı. toplumda güç dengelerinin nasıl oluştuğu. Dilbilimsel yaklaşımın öncüleri Habermas. kurumsal güdüler. Buna karşılık. tarihsel arka plan analizlerini. a) Sorun tipi seçimi açısından bakıldığında. Barthes. onların güvenliğini ve karlılığını garanti altına almaktır. Bilim adamlarının ideolojik eğilimleri onların sorun seçimlerini. ekonomik olarak zayıf olan ve kültürel bakımdan sürülmüş. içerik ve söylem analizlerini kullanır. politik karar alma süreçlerini kontrol edenlerce kullanılır. yönetimsel araştırmalarda ampirik metod.Kullandıkları araştırma teknikleri açısından. eleştirel araştırmayla. toplumu dinamik ve diyalektik bir süreç olarak görürler. Dallas Smythe ve Armand Mattelart’tır. iktidarı ve egemen ideolojiyi dikkate almaz. egemen kurumsal yapının kendisini yeniden üretmesine hizmet etmektir. Bir şirket tarafından finanse edilen bir ürün ya da markanın tanıtımı ve güvenirliğiyle ilgili bir alan araştırması ya da kurumsal kârlılık araştırması da bu tip araştırmalardandır. Nicolas Garnham. Bu araştırmaların amacı. Buna en somut örnek reyting sistemidir: bu sistemde marjinal insanlar (yoksullar) reyting dışında bırakılır. ideolojik yaklaşımların önde gelen kuramcıları ise Althusser ve Gramsci’dir. Başka bir deyişle. entelektüel ve bilimsel öncelikler değildir. Ör: TRT tarafından finanse edilmiş bir “TRT Tarihi” incelemesi ya da Anadolu Ajansı’nca finanse edilmiş olan “Anadolu Ajansı Tarihçesi”yle ilgili bir araştırma bu türe girer. Eleştirel ve Yönetimsel araştırmalar arasındaki farklardan birisi de. yoğun bir şekilde survey (tarama) araştırma metodolojisini kullanırlar. nicel araştırmadır. ekonomik ve siyasal yapıların medya alanına etkisi. Noam Chomsky. bunun mümkün olmadığını ileri sürerler. ekonomik ve siyasal yapıyı. ayrıca. yönetim araştırması. Yönetim araştırmaları kuramsal sorunlardan ziyade.endüstriyel yapılarla bütünleşmesini sorunsallaştırır. c. Bilimsel araştırmalar toplumsal değişimi etkileyecek süreçlerdir. Buna karşılık. iktidar gibi kategorileri dikkate alır. Oysa eleştirel araştırmacılar. Herbert Schiller. büyük ölçüde nicel verilerin dökümü ve sıklığıyla ilgilenir. Öte yandan. b)Kullandıkları araĢtırma teknikleri açısından bakıldığında. Eleştirel araştırmalar ise. Bunlar. aile. ekonomik kurumlar. mülkiyet ve örgütsel yapıyı.Sorun tipi seçimi açısından. sıkça dile getirilen bilimsel tarafsızlık sadece bir kuruntudur. din. kontrollü deneylerde deneysel “psikolojik öğrenme” kuramına dayanır. araştırma sorunu olarak bir örgütün eylemlerinin nasıl daha etkin hale getirilebileceğini araştırır. “ELEġTĠREL” / “YÖNETĠMSEL ARAġTIRMALAR” AYRIMI İletişim alanında eleştirel ve yönetimsel araştırmaların arasında da tarihsel bir ayrılık vardır. Buna karşılık eleştirel araştırmacılar. diyalektik ve neden-sonuç ilişkisi bağlamında. yönetimsel araştırmaların genellikle ampirik yöntem ve araştırma tekniğini kullanırken. “değerler”e ilişkindir. Edward Herman. yönetimsel araştırma alanında ilk araştırma tipi. ilgili toplumsal katmanların kolektif ihtiyaçlarının karşılanmasında toplumsal kurumların nasıl yeniden biçimlendirileceği gibi konular araştırılır. pazar araştırmasını içerir. yönetim araştırmacıları akademik bilginin gelişmesine katkıda bulunmazlar. araştırmanın kendisinin de toplumsal süreçlere bir müdahale olduğundan hareketle. Yani iletişim araştırmaları eleştirel ve yönetim araştırmaları şeklinde sınıflandırıldığında 3 noktada birbirinden farklılaşırlar: a. vb. Başka bir deyişle. sendikalar ve siyasi partiler gibi diğer toplumsal kurum ve kuruluşlardan soyutlamadan. Saussure. kitle iletişim sürecini ve medya kuruluşlarını devlet. Böylece güçsüzün dışarıda bırakılması süreçleri ve alanları genişler. onlarla ilişkileri içerisinde ele alırlar. Yine eleştirel araştırmacılara göre. Çünkü bilimsel araştırmaların sonuçları. konular yer almaktadır. . Bu. tüketici olarak eksik becerileriyle her tür toplumsal iletişime katılması reddedilen veya sınırlanan bireyleri bir köşeye atar. Yönetimsel araştırma. araştırma tekniklerini ve kuramsal çerçevelerini belirler. eleştirel medya çalışmaları. b. Yani bir şirketin kârlılığının nasıl artırılacağını araştıran bir inceleme. üretim süreci ve ilişkilerini ortaya çıkarmaya dönük ekonomi-politikçi yapısal analiz yöntemleriyle. eleştirel araştırmalar daha ziyade anlamın üretimi ve yeniden üretimini. Bu tip çalışmaların metodolojisi. Bu yaklaşımın ilgi alanı içinde kısaca. toplumsal çatışma. araştırmacının değer yargılarını araştırmasına katmasını istemezler.Araştırmacının ideolojisi açısından. araştırmayı finanse eden şirketler belirler. Yönetim araştırması yapanlar.
Denge Modelleri. halklarına tek yönlü olarak istedikleri biçim ve içerikte bilgi sunmak isteyen siyasal iktidarlar. Her iki araştırma türü arasında ideolojik yönelim açısından bir başka husus da şudur: Yönetim araştırması. kitleyi oluşturan bireylerin birbirleriyle ilişkisinin ve bağlantısının olmayışı. devletin bir organı olarak faaliyetlerini sürdürmüşlerdir.Güçlü etkilere geri dönüş (Gündem Kurma. Suskunluk Sarmalı). şiddetten. Yani kendi bakış açılarını ve yöntemlerini de sorgulayarak işe başlarlar. 3. siyasal ekonomik ve toplumsal alanlarda gerçekleşen birçok değişim ve dönüşümün miladı olarak da kabul edilen I. Bunun sonucu olarak da. Yine bu görüşü savunanlara göre. savaş boyunca. GÜÇLÜ ETKĠLER DÖNEMĠ Güçlü etkiler dönemi olarak adlandırılan bu dönem 1910’lu yıllardan 1940’a kadar olan süreci kapsar. Etki-Tepki Modeli).Dünya Savaşı’ndan sonra. savaşla ilgili konularda.Sınırlı etkiler dönemi (İki Aşamalı Akış. Üçüncü durumda ise. genel olarak 3 dönemde incelenmektedir: 1. düşmana karşı nefret uyandırmak için de kitle iletişim araçlarının gücünden yararlanmışlardır. siyaset bilimi kuramcısı Harold Lasswell’in Dünya Savaşı’nda Propaganda Teknikleri’dir. Bu dönemdeki gelişmeler incelendiğinde. kendi bakış açılarını inceledikleri konuya dâhil etmeksizin. Kitle toplumunun doğuşu. Bu yapıt. yönetimsel tipte sorun seçimi. atomize olduğu ve kendi haline bırakılmış bireyler haline geldiği görüşü temel hareket noktasını oluşturmuştur. LASSWELL MODELĠ (Etki-Tepki Modeli / Sihirli Mermi Kuramı / Hipodermik ġırınga) LASSWELL VE PROPAGANDA Kitle İletişim Araştırmaları akımının kavramsal donanımına ilişkin ilk yapıtın tarihi 1927’dir. rüşvetten ya da daha başka yönetim . kavram ve araştırma metodolojileri ve bunun yorumlanmış sonuçlarıyla. kurulu düzende köklü değişiklikleri savundukları için ideolojiktir.c) AraĢtırmacının ideolojisi açısından yönetim araştırmacıları. Ayrıca. propaganda demokrasiye uyaklıdır. 2. eleştirel araştırmacılar. kendi düşünce. Kullanımlar ve Doyumlar). İlkinde. iletişim araçlarının etkilerini sihirli mermi ya dahipodermik iğne kuramlarıyla açıklamışlardır. Eleştirel yaklaşımlar da. GÜÇLÜ VE SINIRLI ETKİLER DÖNEMİ: LASSWELL MODELİ. 1. İKİ AŞAMALI AKIŞ VE EŞİK BEKÇİLİĞİ KURAMI” “Savaşta dört gazeteci. devletçe kontrol edilen ve yönetilen iletişim araçları. Yöneticilerin sansür ve diğer baskı yöntemlerini kullanarak. Sihirli Mermi. araçlar ve araştırmanın sonuçları / yorumlarıyla statükoyu desteklediği için ideolojiktir. Sovyetler Birliği’nde gazetecilik mesleği bir halkla ilişkiler etkinliği olarak yürütülmüştür (Pravda / Gerçek). döneme ilişkin başlıca üç tarihsel özellik karşımıza çıkmaktadır. Lasswell’e göre. ideoloji ve bakış açılarını sorguladıkları alana dâhil ederler. özellikle savaş döneminde. İkincisinde ise. Propaganda kitlelerin katılımını sağlayacak tek araçtır. siyasal iktidarlar temel bilgi kaynağı olarak iletişim araçlarına yönelmişler. yüz bin askerden daha etkilidir” Napolyon Bonaparte Kitle iletişim kuramları ile ilgili araştırmalar. İletişim kaynağından gönderilen iletileri sihirli mermi olarak nitelendiren sosyologlar. halkın neyi duyup. Gazeteciler de Parti’yle toplum arasındaki bütünleştirici harcı sağlayan resmi görevlilerdir. kendileriyle ilgili haberleri halkı etkilemek için istedikleri gibi sunmakla kalmamışlar.Dünya Savaşı’nın ortaya çıkardığı gelişmeler ve totaliter rejimlerin yükselişi. seçtiği sorunlar. Beklentiyi Yönlendiren Kişiler) üstlenmiştir denilebilir. propaganda ile demokrasi arasında dolaysız bir ilişki mevcuttur. Bilişsel Çelişki. Deyim yerindeyse. aynı zamanda. Benzeri bir rolü “Hür Dünya’da Körfez Savaşı sırasında Spin Doctors’lar (Fırıldak Doktorları. bireylerin bazı davranışlarını yitirdiği. totaliter rejimler kendi varlıklarını sürdürmek ve korumak için kitle iletişim araçlarını eşsiz bir propaganda malzemesi olarak kullanmışlardır.Güçlü etkiler dönemi (Hipodermik Şırınga. neyi duymayacağına karar verdiği bu rejimlerde. konudan ya da incelenen sorundan bağımsız tutarken. siyasal iktidarlar. Güçlü Etkiler Dönemine ait ilk kuramın “Görevselci Medya Sosyolojisi” tarihi içinde “Lasswell Modeli” olarak belirdiği görülmektedir. I. iletişim araçlarını kontrolleri altına almışlardır. Söz konusu dönem içinde yapılan araştırmaların sonucu olarak sosyologlar. iletilerin hedef kitleyi oluşturan bireyleri tıpkı bir iğne veya mermi gibi etkilediğini ifade etmişlerdir. etki derecesini artıran bir faktör olarak yorumlanmıştır.
propagandayı. Lasswell. 1936’da siyaset biliminin temel sorusu olarak ortaya attığı “Kim. Hoover Enstitüsü’ndeki RADIR araştırmaları. Lasswell iki savaş arasında Amerikalıların propagandaya olan güvensizliklerini kandırılmış bir kumarbaza benzetmektedir. propaganda kalıcıdır. Dolayısıyla da medyanın etki-tepki şemasına körlemesine riayet ederler. savaşların ordular arasında değil. Lasswell’e göre propaganda bir “meslek” haline gelmiştir. “hipodermik şırınga” modeline göre işlediği varsayılır. kötü adam tiplemeleriyle ünlenmiş bir oyuncuyu da bir çocuk yuvasının açılış konuşmasını yaparken görmeyi düşünemezsiniz. savaşın ayırıcı ve derin değişimini getiren özellik ne teknolojidir. Bu da. Tıpkı bazı eski Türk filmlerinde kapı önlerinde toplaşarak dedikodu yapan kadınların bir olayı kulaktan kulağa zincirleme bir şekilde aktarmalarında olduğu gibi… Yine bu modele göre. Çünkü propaganda bir anlamda savaşın kamuoyuna (sivil halka) pazarlanması amacına hizmet eder. propagandanın ne sinsi ve hilekâr. KANAL ile ilgili araştırmalar ise. “anlamlı simgelerin manipülasyonu aracılığıyla kolektif tutumların yönetimi” şeklinde tanımlamıştır. Ona göre. zincirleme bir şekilde mesajlardan etkilenen kişilerin olmasıdır. Dünya Savaşı sırasında. kötü amaçlarla da kullanılabilir. ne zaman. herhalde bir deterjan reklamında değil. medya “etkili simgelerin dolaşımını sağlayan” önemli bir güç olarak tasarımlanmaktadır. bir savaşın kaybedilmesi ya da kazanılması noktasında“sivillerin desteğinin önemli olması”dır. Bir iletişim başlıyor. propaganda ve özellikle de duygusal propaganda. Lasswell. Lasswell’in. Nasıl Bir Etkiyle Söyler?” Bu formül aslında. LASSWELL VE KURAMI Taşıma Kemeri (Transformation Belt) olarak da bilinen bu modele göre. anılabilir. Neyi. Block. aynı zamanda tanıdık bir kişiye de karşılık gelebilir. sosyal fikirler ileri sürerek doğrudan manipülasyon yoluyla yönetilmesi” şeklinde tanımlamıştır. Quaker’a göre. bir banka reklamında oynatılırsa daha etkili ve inandırıcı olur.tekniklerinden daha ekonomiktir. yoksullukla ilgili düşüncelere verilen önemde bir azalma ve refaha duyulan ilgide bir artış gibi eğilimleri ortaya koymuştur. dağıtım ve tüketimle ilgili istatistikleri kapsar. Lasswell’e göre“fikirlerin fikirlerle savaşı”dır ve bu kadar önemli hale gelmesinin nedeni ise. ikna edici tartışmayı çözümleyen Aristo’nun Retorik’i. I. maddi koşulları değiştirmeksizin durumun genel algılanışının değiştirilmesi demektir. Hangi Kanaldan. 19. İLETİ ile ilgili çözümlemeler. farklı dönem ve yerlerde. “siyasal propaganda kuramı” üzerine ilk açıklamalarından birinde (1927). İçeriğin sınıflandırılması. İletişimcinin / göndericinin toplumsal ve kişisel özellikleri. böylece zincirleme mekaniksel bir değişim süreci meydana geliyor. inanılırlığı. şu sonuç ortaya çıkmaktadır: KİM? Denetim çözümlemesi. ne de çok belirleyici olmalarına karşın kitle imha silahlarıdır. nasıl elde eder?” formülünün kitle iletişim alanına uyarlanmasıdır. Araç sayısı. Medyanın izleyiciler üzerindeki etkisinin. iletişimde ifade özgürlüğüne izin vermenin sistematik etkilerini ele alan John Milton’ın Areopagitica ve yine Mill’in Özgürlük Üzerine’si (1885). “Kim” öğesi. Ancak. Bu yapıtların tümü iletişim üzerine olmakla birlikte. Klasik çalışmalar arasında. Propaganda. o bir diğerini. özellikle de propaganda incelemeleri Antik Yunan’la birlikte başlamaktadır. iletişim literatürüne dâhil edilebilecek türden siyaset. propagandayı “seçeneklerin ve davranışların mevcut koşulları değiştirmeksizin. güvenilirliği gibi konular üzerinde durur. belirttiği anlamlar. ortak kültürel etkinliklerle ilişkisi ve 1970’li yılların ikinci yarısından sonra da ideoloji kavramı üzerinde durmuştur. büyük bölümü bir Rus gazetesinin Bolşevik Devrimi’nde oynayacağı role ayrılmış olan Ne Yapmalı?’sı (1902). modern askeri savaşların ve modern hayatın diğer alanlarının da vazgeçilmez bir unsurudur. propagandanın çocuk hikâyeleri ile olan benzerliklerini yazarken. hemen şunu belirtmekte yarar vardır ki. Lenin’in. iletinin istenilen etkiyi ortaya çıkartmadaki yapısal nitelikleri. 1930’lu yıllarda ise. o birini etkiliyor. siyasal propagandayı karşılaştıracak bir araç olarak içerik çözümlemesinin kullanımını başlatmıştır. Aynı şekilde. “Taşıma Kemeri” deyiminin ifade ettiği şey. üretim. Modern savaşlar artık kitleler arası savaşlara dönüşmüştür ve propagandacıların rolü de bu yeni duruma adapte edilmiştir. ne de uğursuz olmadığını anlatan ilk esaslı Amerikan çalışmasıdır. Lasswell 1948 yılında “Düşüncelerin İletişimi” adlı eserinde şu ünlü formülü ortaya atar: “Kim. Burada. özellikle Lenin’in Ne Yapmalı’sı tam anlamıyla kitle iletişimi üzerinde odaklanmaktadır. Lasswell’in çalışması. sözgelimi güvenilir bir hukukçu. Bu durumda. neyi. Bu yüzyılda savaşlardaki asıl değişim. Bunlar. uluslar arasında olmasıdır. Bu formülde yer alan KİM sorusu ile ilgili araştırmalar. propagandadaki ahlaksallığı ele alan Platon’unGorgias’ı. izleyici kitlesi pasif konumdadır ve büyük ölçüde birbirinden yalıtılmış bireylerden kuruludur. İyi amaçlarla kullanılabileceği gibi. yüzyıldan bu yana. Kime. iletinin ima ettikleri. Bu bakış açısından. araştırma alanlarına dönüştürüldüğünde. Yine bu formül. Lasswell. John Stuart Mill’in Mantık Sistemi (1840) adlı eseri. . ulusu krizlerden çıkarmak ve tek bir örgütlü birim olarak savaşabilir hale getirmek için kullanılan yan bir mekanizmadır. 60 yıllık bir dönem boyunca 5 ülkenin belli başlı gazetelerindeki başyazılarda kullanılan simgeleri gözden geçirmiştir.
Merton. etkinin derecesinin de değişmesine neden olur. Lazarsfeld-Stanton Çözümleyicisi olarak da adlandırılan ve önce radyo için yaratılmış olan bu yöntem. Braddock’un çalışmasında “amaç” ve “şart” gibi iki unsur ilave edilerek şu şekilde bir formülasyona gidilmiştir: Kim – Ne Diyor – Hangi Kanal ile – Kime Hangi Şartlar altında? Hangi amaçla? Lasswell’in. Medya bir propaganda aracı olarak görülmektedir. hoşnutsuzluğunu da sol elindeki kırmızı düğmeye basmak suretiyle dile getirir. KANAL? Medya çözümlemesi. Her soru kendine özgü bir çözümleme alanını çağrıştırmaktadır: Lasswell’e göre. radyo. Sorunun bu tarafı kullanılan tekniği de kapsamaktadır. televizyon veya radyoda. bu üç işleve dördüncüsünü. 8. Sonraki yıllarda Braddock. Ayrıca. her birey aynı uyarılara benzer tepkiler veren tek biçimli bir doğaya sahipmiş gibi düşünülmektedir. sihirli mermi kalabalığa atılır. tiksinti ya da ilgisizlik tepkilerini kaydetmekle yükümlü“profil makinesi”nin ya da “program çözümleyicisi”nin gelişmesine yol açar. toplumu oluşturan kişiler arasındaki ilişkiyi sağlamak. özellikle izleyicinin beğeni. Bu ölçüm cihazına göre. İçinde yaşanılan tarihsel ve toplumsal koşullarda güç ve iktidar mücadeleleri ile gerçek üretim süreçlerine yer verilmez. izleyici hoşnutluğunu sağ elinde bulunan yeşil düğmeye. okuyucu. “entertainement”. Bu modelin yarattığı ilgi. Çünkü uyaranın amacı. Lasswell’in yaklaşımında tarihsellik boyutu eksiktir. Bu düşünce. Sürecin unsurlarından herhangi birinde yapılacak en ufak bir değişiklik. İletişim eyleminin söylem yapısını sunan bu formül. "Ne dedi" sorusu iletilere ilişkindir ve bunlar seçilen bir kanalla (gazete. yani “şartlı refleks” kuramı bulunmaktadır. hedefte istenen düşünce ve davranış kalıplarını oluşturmaktır. 2. Aynı söylemle Lasswell iletişimin farklı tiplerini daha da açmaktadır. televizyon) iletilmektedir. gözlenebilen ve ölçülebilen bir değişkendir”. c) Toplumsal mirası aktarmak. Lasswell’e göre. yani “eğlendirme”yi katarlar. 3. bütün insanlara etki yapmaksızın geçmesidir. 5. hedef kitle ve feedback gibi öğeler etkiyi oluşturan unsurlardır. Nihayet sonuncu "hangi etkiyle" deyişi. 9. dostlara ve tarafsızlara zarar vermeden gidip düşman ya da hedefi bulur. İki toplumbilimci. Lasswell’in formülüyle bağıntılı ampirik araştırmaları “soyut ampirizm” olarak niteler: Soyut ampirizmde neyin doğruluğunun kanıtlanacağı ciddi bir sorun olarak düşünülmez. KİME? İzleyici çözümlemesi HANGİ ETKİYLE? Etkilerin çözümlenmesi. b) Çevreye karşı bir yanıt geliştirmek için. 1. iletişim sürecinintoplumda başlıca üç işlevi vardır: a) Bir topluluğun değerler sistemini etkileyip onu bozacak her şeyi bildirerek “çevrenin gözetimini yapmak”. modelde “feedback unsuruna yer verilmediği” hususu oluşturmuştur. kısa süre sonra uzman kişiler tarafından sinema seyircilerinin tepkilerini çözümlemek için kullanılır (Günümüzde bazı Hollywood yapımı filmlerin vizyona girmeden önce test edilmesi). Lazarsfeld ile Robert K. 6. 4. Sonuç olarak Lasswell Modeli’nde. kanal. ileti. Benzer şekilde. bir diğer eleştiri konusunu da. “etki. iletişimi “ikna süreci” olarak lanse ettiği noktasından yola çıkarak “modelde etki konusunun abartıldığı” şeklinde bir eleştiride bulunulmuştur.NE? İçerik çözümlemesi. bu sonuçlardan sadece ikisi etkili olabilmiştir: Etkilerin çözümlenmesi ve içerik çözümlemesi. savaş dönemlerindeki propaganda kuramlarına dayanmaktadır. Modelde yer alan “ikna süreci”yle ilgili gerçekleştirilmiş çalışmaların temelinde Pavlov’un etki-tepki. İletişim sürecindeki kaynak. reklâm ve propaganda alanında oldukça önemlidir. Uygulamada ise. "Kime" sorusu izleyici ile ilgilidir ve iletişimcinin kamusuna değinmektedir. İzleyici. Mills. dinleyici olarak her birey “kendisine iğne batırılan birer özne” gibi tasarlanmaktadır. Sihirli mermi kuramının “sihirli” yönü. Frank Stanton ile Paul Lazarsfeld’in işbirliği. 7. Birinci soru olan "kim". Lasswell Modeli’ne bazı eklemeler yapmıştır. çok çeşitli biçimlerde işletilmeye ve kullanılmaya müsaittir. Bu modelde. Paul F. iletişimin etkilerini içermektedir. basında gazetecilik yapan iletişimciye gönderme yapmaktadır. daha ziyade nasıl kanıtlanacağı .
sınırlı bir etkiye bırakır. “seçici algılama” gibi konuları kapsayan modeller geliştirilmiştir. alıcıyı edilgen bir rol içine hapsetmişti. Bundan sonra ise “bilişsel çelişki”. Her birey. başlangıçta. Berelson ve Gaudet’in ABD’deki 1940 Başkanlık Seçimleri sırasında. Lasarsfeld’in yaptığı People’s Choice araştırmasında. toplumsal dokudan yalıtılmış ve parçalanmış değildirler. R=Reaksiyon) Modele göre. kültür ve inanç sistemlerinin de etkili olduğu sonucu ortaya çıkmıştır. aynı uyarılara benzer bir tepki veren tek biçimli bir doğaya sahipmiş gibi düşünülmektedir. kuram ve modellere genel olarak göz atalım. 2. bu sorunu yeniden ele aldı. Bu buluş. gündelik yaşamlarında. Bu durum. Lazarsfeld ve arkadaşlarınca gerçekleştirilen bir diğer çalışma da. “kanaat önderi” ya da “kamu önderi” kavramı literatüre sokulmuştur. bu kuramda. medyayı daha az izleyen ve bilgilenmek için başkalarına bağımlı olanlar bulunur. Etkileri. İletiler . “birincil grubun” önemini yeniden keşfettiler. belirli konularda. Bu açıdan. yani koşullu reflex kuramı bulunmaktadır. kişilerin kanaatlerini. bireylerin kendi düşünce ve kanaatlerine yakın buldukları ve önceden benimsemiş oldukları fikirleri destekleyici iletilere daha duyarlı olduklarını ortaya çıkarmıştır. 3. görece daha bilgili kişiler. tutum ve davranışları değiştirmede doğrudan etki etmediği. zengin. özel bir uyarı alıcıya doğrudan bir etkide bulunmaktadır. Söz konusu iki aşamalı bu sürecin.Medyanın bireyler üzerinde doğrudan bir etkisi yoktur. İllinois’nin 60 bin nüfuslu Decatur kentinde 800 kadın üzerinde “kişisel karar verme” sürecini incelerken. “denge”. çok küçük parçaların bir bütünü olan toplumun harcı gibi düşünülmüştür. görevselci medya toplumbiliminin tarihi. “kanaat önderleri”nin rolünün kesin biçimde ortaya çıktığı iki aşamalı bir iletişim sürecidir. kitle iletişim araçlarının. diğer üyelere medyadan daha fazla ileti üretmektedirler. bireylerin kendi grubuna mensup diğer kişilerle medya arasında “aracı rolü” üstlenilmesini simgelemektedir. SINIRLI ETKĠLER DÖNEMĠ: Lazarsfeld. Yani iletişim alıcıya ani bir etki yapmaktadır. (S=Semptom. Protestan kentli kişilerin Cumhuriyetçilere oy verme yöneliminde olduğunu. düzenli bir şekilde bazı kişilerin etkilemesini anlatmaktadır. ETKĠ TEPKĠ (S/R) MODELĠ: HĠPODERMĠK MODEL İkna süreciyle ilgili gerçekleştirilmiş çalışmaların temelinde Pavlov’un etki-tepki. Bu önderlik işlevi. ĠKĠ AġAMALI AKIġ (TWO–STEP FLOW) KURAMI 1940’lı ve 50’li yıllarda. toplumsal ilişkilerin yanı sıra. yerini. kitle toplumu. Bu dönemlerin başında. İKİ AŞAMALI AKIŞ kuramı geliştirilerek “kanı önderi”. Bu model kitle iletişimine uygulandığında. İLK AŞAMASINDA. Şimdi sınırlı etkiler dönemi kapsamında geliştirilen yaklaşım. toplumsal ilişkiler içinde aşamalanmaktadır. İKİNCİ AŞAMASINDA ise. ikincil) bir parçasıdır. 1940’larda kitle iletişim araçlarının etkilerini sorgulayan Amerikan kökenli iletişim sosyolojisi. iletişim akışını. Bu araştırmayla. buna karşılık. medyaya doğrudan açık oldukları için olaylardan iyi haberdar olan. Örneğin Paul Lazarsfeld ve Elihu Katz. kamuya sunulan iletilerin onlar üzerinde doğrudan doğruya bir etkisinin olduğu sonucuna ulaşılmaktadır. Modelin ardında bir kitle toplumu kavramı yer almaktadır. özellikle önderler. Yine bu dönemde iletişim araçlarının etkileri konusu açıklanmaya çalışılırken. aksi türdeki kişilerin de Demokratlara yöneldiğini öğreniyoruz. 1948 Başkanlık Seçimleri döneminde. 2.Bireyler. Modelde yer alan “kamuoyu önderi” kavramı. İnsan. medyanın sınırsız gücüne duyulan ilgi de. bireyleri şu ya da bu adaya oy vermeye veya şu ya da bu ürünü tüketmeye yönlendiren karar süreçlerini derinlemesine inceledikleri two-steps flow (“iki aşamalı akış”) kuramını ortaya attılar. seçmenlerin oy verme davranışları üzerinde medyanın etkilerini saptamaya yönelik araştırmaları. Buna göre her toplum üyesi uyarıyı aynı biçimde kabullenmekte ve az veya çok birbirine yakın bir yankı uyandırarak toplumdaki bireylerin tümünü yakalamaktadır. iletişim sürecinin başlangıç ve bitiş noktaları arasında “bir ara öğenin” bulunuşunu bir yenilik gibi göstermiştir. bireysel kanaatleri. 1920’lerde davranışçı model. Böylece.Toplumdaki bazı kişiler.düşünülür. kanı önderlerinin rolünün kesin biçimde ortaya çıktığı iki aşamalı bir süreç gibi kavramalarını sağladı. beklenmedik sonuçları gündeme getirmiştir. iletişim akışını iki aşamalı bir süreç olarak incelediler: Lazarsfeld ve Elihu Katz. Aynı şekilde. Bu modelin temel önermeleri şunlardır: 1. Fakat Amerikan siyasetinin dinamikleri hakkında çok az şey öğreniyoruz” diye yazar. farklı grupların (birincil.
Örneğin gümrükler. haber üretim sürecinde neyin haber olacağına ya da olmayacağına karar vermede eşik bekçisi kavramsallaştırması önemlidir. kendi kanalında ya da gazetesinde belli bir habere yer verip diğerini yayımlamamaya karar verebilir. Kapı tutucuların kararları daha çok basımcının ya da yayıncının ne düşündüğüne bağlıdır. etki arayışında “kapıyı tutan fikir liderleri”etkilenmeye (satın alınmaya. Eşik bekçileri. medya etkisini genellikle “tutum ve davranışlardaki kısa dönemli etkiler” olarak görür ve değerlendirir. Basın konferansları. yeni-sömürgeciliğin yaygınlaşmasında. Yine bireysel davranışların gözlemiyle olgunlaşan bu kuram. basın bildirileri v. kararları. kalkınma adı altında sürdürülen programlarda. Aynı şekilde. Eşik bekçileri öncelikle çalıştıkları kurumların gündemini belirlerler ve böylece toplumun gündeminin belirlenmesine katkıda bulunurlar.Kapı tutucular. Kitle iletişim araçlarının gönderdiği mesajları kendi kişisel etkisi aracılığıyla yayan kanaat önderleri. Şimdi White tarafından geliştirilen “eşik bekçiliği” yaklaşımına daha yakından bakalım. Araştırmacılar. Lewin.b. kırsal alanlarda muhtarlar. Bunlara ek olarak. “sınırlama”. Eşik bekçileri. haber üretim sürecinin ilk aşamasında karar alan kişilerdir. denetim yoluyla bu kanaldan akan şeyin gruba ulaşıp ulaşmayacağı konusunda karar verir. “EġĠK BEKÇĠLĠĞĠ” (GATEKEEPER) YAKLAġIMI “Eşik Bekçisi” kavramını ilk kez 1947 yılında Kurt Lewin kullanmıştır. “tekrarlayıp tekrarlamama” v. White tarafından geliştirilen “eşik bekçiliği” modelinde. toplumu olduğu gibi ortaya koymayan ve kitle iletişim araçlarının “toplumsal denge”yi sağlaması gerektiğini savunan bir niteliğe sahiptir. M. İki aşamalı akış ve kamuoyu önderi yaklaşımı. “az gelişmiş” ülkelerde. . Eşik bekçisi ya da kapı tutucu. Bu kanal bilgi ya da mal akımı olabilir. bağımlı yapılmaya) çalışılmıştır. Özellikle kapı tutucuların habere ilişkin “seçme”. medya sunumlarını kamuoyu önderlerinin önce alıp sonra toplumun daha az aktif üyelerine bu bilgileri aktardıkları düşüncesinden hareket etmektedir. hangi olayın hangi sırada ve ne kadar süreyle haber olacağına karar verirler. aile içindeki yiyecek alımına ilişkin bir araştırmasında bu kavramdan ilk kez söz eden kişidir. AA. “zamanlama”. yazı işleri sorumlusu ya da bir yayıncı olabilir. kapı tutuculardır. Reuters gibi haber servisleri de önemli gündem belirleyiciler ya da kapı tutuculardır. genellikle haber editörleridir. köy öğretmenleri ve kentsel alanda ise burjuva entelektüelleri olarak tanımlanmıştır. Eşik bekçileri. toplumda güvenilir ve saygıdeğer bir kişi olarak görüldükçe. Bu model. kısaca tanımlandığında. “kişiler arası iletişim sistemlerini dışarıdaki bir şeye bağlayan kişiler” olarak nitelenir. en az iletişim aracının güvenilirliği ve inandırıcılığına sahip olmalıdır. Bu modelin anahtar kavramlarından olan “kamuoyu önderi”. çoğulcu bir toplumda kitle iletişim mesajlarının akışının kanı önderlerince dolayımlandığını öne süren bir yaklaşımdır. Bu. haber olmak üzere gelen olayların seçimini ve yorumlamasını yaparlar. Bu önderlik işlevi. Bu tanımlama ile birlikte. 1955) "iki aşamalı iletişim" modeli üzerinde temellenmiş olmaktadır. bir kanalın stratejik bir kısmını kontrol etmektir. grubuna mensup diğer kişilerle medya arasında aracı rolü üstlenilmesini anlatmaktadır. gün yüzüne çıkartılan bu gözlemlerin incelenmesi (Personal Influence. Eşik bekçileri. medya mesajlarını belirleyen kişi olarak eşik bekçileri üzerinde durulmuştur. Kapı tutucu. bu anlamda. enformasyon arasında seçim yaparken izleyicileri düşünmezler.b. resmi demeçler.” İki aşamalı akış. hükümet seremonileri. Buna göre. etkinliği de son derece fazla olmaktadır. “eşik bekçisi” olarak adlandırılan yeni bir kavramı daha ortaya koymuştur. “şekillendirme”. kapı tutucuların gündem belirlemede üstlendikleri rollere ilişkin önemli bazı bulgular şunlardır: 1. daha sonra gazeteye alınacak haberler için kullanılmaya başlanmıştır. 2.Kapı tutucuların haber kaynaklarının çoğu resmidir. “İki Aşamalı Akış” görüşünde kanaat önderi. AP. Daha sonraD. kitle toplumu kuramlarının aksine. enformasyon denetiminin önemli bir parçasını oluşturur. “Kapı tutucular” şeklinde de adlandırılan bu olgu. konuların haberleri ya resmi ya da yarı resmi kaynaklardan elde edilir. Eşik bekçiliği ya da kapı tutuculuğun anlamı. Medya kurumlarında. Kavram. “ortaya koyma ya da gizleme”.diğerlerine ulaşmadan önce bu önderler tarafından “süzülmektedir.
Ayrıca her ikisi de etkinin sağlanmasındahem seçici. genellikle imkânsızdır. Nihayet. Yaklaşım. İki adaydan birini desteklemek suretiyle. Yaklaşım. Alan araştırması bulgularına göre. Profesör Leon Festinger’ın “bilişsel çelişki” kuramı bunlar arasında en çok bilinenidir. davranışlarını değiştirmekten geçtiğini ortaya koymaktadır. örneğin hiyerarşik konumumuz yükseldikçe. Bu anlamda bilişsel çelişki teorisi. vergi indirimi sağlamada. yani kapı tutucuları etkilerler. medya kuruluşlarının mülkiyet ve örgütsel yapıları ile diğer endüstrilerle olan ilişkilerini v.LEON FESTĠNGER VE “BĠLĠġSEL ÇELĠġKĠ” KURAMI Bilişsel çelişki. Çelişkinin kaynağı dış dünya ise. Bu yaklaşımların temel varsayımı.3. çoğu kez bir biçimde davranmamızı ve bir başka biçimde davranmamamızı gerektiren birtakım dış talep. bilişsel öğeyi değiştirmek için dış dünyayı değiştirmek gerekir. Eşik bekçileri yoluyla çeşitli alanlarda kaynak ve enformasyon seçme ve süzme işlemi yapılır. benzer konular üzerinde durur ve benzer haberleri verirler. görüşlerimiz.s. vatandaşların siyasal oy verme davranışı üzerinde etkili olurlar. bu konsensüsün değiştirilmesine çalışılabilir ya da bu kişi veya gruplar terk edilebilir. emir veya zorlamalara bağlıdır. bilişsel çelişki teorisi. örnek aldığı. Ya kendi düşünceleriyle tutarlı olan mesajları alırlar. kanaat önderleri her statü düzeyinde vardır ve her düzeydeki kimseler arasında bulunabilir. eylemlerimiz ile tutumlarımız. 4. “DENGE MODELLERĠ & KULLANIMLAR VE DOYUMLAR YAKLAġIMI” DENGE VE TUTARLILIK MODELLERĠ 1. Bu kurama göre. oradan da bu servisi kullanan “haber örgütlerine” ve sonunda da “halka” gönderilmesine kadar geniş bir alanda yer tutarlar. başkanlık seçimlerinde üstlendikleri önemli manipülatif rolde göze çarpar. insanların inançlarının ve yargılarının birbiriyle tutarlı olduğudur. Berelson ve Katz’ın açıklamalarına göre. devletin haber kaynağı olmada. hem de yorumcu rolünü üstlenirler. bir kurum veya iş yerindeki mevkiimiz ile iş yerimiz hakkındaki görüşümüz arasında bir ilişki vardır. görmezden gelir. hareketlerimiz. . insanların tutumlarını değiştirmenin yolunun.Kapı tutucuların Amerika’daki en bilinen işlevi. Haber ajansları editörlerinden önce ve sonra yer alırlar ve haberin seçildiği “sahadan”. Eşik bekçileri birden fazla yerde konumlanmışlardır. kanaat önderleri ise alıcı araçtan sonra yer alırlar. “eşik bekçisi” ile “kanaat önderleri” birbirinden ayrı kavramlardır: Eşik bekçileri kitle iletişiminde gönderici araçtan önce. Bu yaklaşıma getirilen eleştirileri başlıca 4 grupta toplayabiliriz: Yaklaşım. ya da kendi düşünceleriyle çelişen mesajları reddederler. Davranışlarımız. Davranışlarımız. kâğıt yardımı ve kamusal ilanların dağıtımındaki rolünü dikkate almaz. ideolojimiz arasında bir tutarlılık ararız. Dolayısıyla önemli gündem konularını onlar üzerinden kurarlar. nispeten daha pozitif düşünürüz ("taç giyen baş akıllanır" sözü. insanlar medyadan ya da herhangi bir enformasyon kaynağından kendi tutum ve düşünceleriyle tutarlı olmayan mesajlar aldıklarında yapacakları iki şey vardır: 1. örneğin çelişki bireyin bağlandığı. İletişim bilimleri alanında da 1950’ler boyunca bir dizi tutarlılık kuramı geliştirilmiştir. haber üretim sürecinde kapitalist toplumsal formasyonun belirleyiciliğini ihmal eder. sosyal gerçeklik söz konusu olduğunda. bu çerçevede değerlendirilebilir). reklâm verenlerin etkisini göz ardı eder. sosyal gerçekliğin bilinci belirlediği' tezini sınıf bilinci (proleter bilinci) oluşumunun temeline koyan Marksist yaklaşımla paralellik göstermektedir. 'bilincin sosyal gerçekliği değil.Haber servisleri. günlük hayatımızda olabildiğince sık karşılaştığımız bir olgudur. özdeşleştiği kişilerin konsensüsünden ileri geliyorsa. Ancak. meslekleri ile ilgili pozitif görüş taşırlar. genellikle bir mesleği seçenler. sahada habercilerin ilişki kurduğu “haber kaynaklarından” “haber servisine”. Bunun anlamı ise şudur: Özellikle dış haberlerde ve siyasal haberlerde kapı tutucular. ilk olarak yazı işleri sorumlularını. fiziksel gerçeklik söz konusu olduğunda bu. Fakat fiziksel gerçeklik yerine. Yaklaşım. Bu nedenledir ki.
“atın ölümü arpadan olsun” türü savunma mekanizmalarına yönelmeleri. radyasyonlu olduğu ileri sürülen çayları içenlerin “bilişsel çelişki”ye düşünce. bu reklamları daha çok okur. Yine herkes bilir ki. günde en az üç kere diş fırçalamak gerektiğinin farkındadır. başka araba reklamlarına yönelmek yerine. bireylerin sahip oldukları kanaatler. yeni bir araba satın alan kişi. etraflarında söz söyleyecek birilerini ararlar. Bu çelişkiden kurtulmak için şu 3 yoldan birisine yönelir: 1. onun için epey sıkıntı verici olduğundan. Sözgelimi sonuncu örneğimize geri dönersek.s… Sonuç olarak. v. genç kızla yemeğe çıkan delikanlının sahip olduğu enformasyonu. Sözgelimi “mantığa bürüme”yi tercih ederek “sigara stresimi azaltıyor” v. bu kuramın ana konusudur. a) Tutum değişikliği yerine tutum istikrarını. bunlardan bilinçli olarak kaçınırlar. .Seçici Hatırlama:Buna göre. yalnızca kendi istediklerini hatırlarlar. belki de bireylerin bu davranışlarda bulunurken.s… diyecektir. yukarıda belirtilen yollardan birisini seçecektir. yaptığı işe hiç de uygun değildir.2. kanaatleri ve inançlarını ele alalım: Delikanlının kız hakkındaki istek ve arzuları söz konusu davranışa uygun olmakla beraber. medyadan gelen mesajları algılamada “seçici” davranırlar. şayet delikanlı. Yine bu kuram. Bu yaklaşıma göre. Örneğin. izleyiciler. delikanlı. Bu davranışa “seçici maruz kalma” denir. Algı seçiciliği kuramında iki alan vardır:Seçici maruz kalma ve Seçici hatırlama. bu tür insanların günde üç kere diş fırçalamanın zararlı olduğunu söyleyen veya belli bir diş macununun kullanılması halinde günde tek bir kez bile diş fırçalamanın yeteceğini söyleyen bir enformasyon karşısında kolaylıkla etkilenebileceklerini düşünebiliriz. ülkemizde. sigaranın kanserle ilişkisini bilen birisi günde bir paket sigara içiyorsa. “acı patlıcanı kırağı çalmaz” türünden savunma mekanizmalarına başvurdukları gözlenmiştir. kendi tutum ve davranışlarını. insanlar medyadan edindikleri enformasyon ve düşüncelerden. istemediklerini hatırlamazlar. sahip olduğu bilgiye / tutuma aykırı bir davranışta bulunan kişi “bilişsel çelişki”ye düşer. bazı TV kanallarını izler. Ya da E-5’teki travesti-fuhuş trafiğinde AİDS ile burun buruna gelenlerin bilişsel çelişkiye düşünce. ertesi gün arkadaşlarına bundan söz etmesi gerektiğinde. yaptığı seçimi destekleyecek enformasyon aramaya yönelir. yaptıkları şeye ilişkin yeter derecede haklı kılıcı nedenlere veya açıklamalara sahip olmamaları ve bu davranışlarına ilişkin ilave haklı-kılımlar (justification) aramalarıdır. Bu duruma daha başka bir örnek vermek gerekirse. Ya da genç bir kızla sadece bir tek akşam yemeğini birlikte yemek için gücünün üstünde zahmete katlanan bir delikanlı. 1986 yılındaki Çernobil Nükleer Kazası’ndan sonra. mali durumu hakkındaki bilgisi. Örneğin dersine çok fazla çalışan bir öğrenci. bu davranışı haklılaştırmak için.Davranışını değiştirir. bu okulun kendine özgü üstünlüklerini abartarak başkalarını bu kararın değerine inandırmaya çalışır. aldıkları bu mesajla uyumlu hale getirirler. Delikanlının bilgisi ile davranışı arasındaki uyumsuzluk. Bu tür ilişki.s… Tüm bu örneklerde alınan kararlar ya da sergilenen davranışların failler tarafından haklılaştırılması durumu söz konusudur. Dolayısıyla. Bazı insanlar da kendi düşüncelerine karşı olan TV kanallarını izlemez. maddi gücünün üstünde paralar harcayıp onunla akşam yemeği yemeyecekti… Bütün bunların aslında doğru ve insanı rahatlatan açıklamalar olarak kabul edilmeleri gerekir. Ya uyumsuzluk konusunun önemini azaltırlar. çelişkisinin yarattığı rahatsızlıktan kurtulmaya çalışır. bazı dergi ve gazeteleri okurlar. gazete ve dergileri okumazlar. sözgelimi pek çok insan. gerçekte üç kere dişlerini fırçalamadıkları da bilinmektedir. yemeğe götürdüğü genç kızın olağanüstü ilginç bir kız olduğuna inanmamış olsaydı. insanlar bir davranışta bulunduktan sonra. her yemekten sonra bir kez olmak üzere. delikanlının giriştiği eylem ile mali durumu hakkındaki bilgisi arasındaki ilişki. ana-bana özel okulun çok iyi olduğunu düşünmemiş olsaydı. kızın ne kadar güzel ve olağanüstü ilginç bir kişiliği olduğunu anlatmaya başlar. çalıştığı sınavın çok önemli bir sınav olduğunu düşünce olarak benimsememiş olsaydı. Fakat ortada bir soru durmaktadır: Bütün bu bireyler. Bu çelişkinin vereceği rahatsızlıktan kurtulabilmek için. bilerek. işin giriştiği eyleme uygun düşen yanını abartarak bu sıkıntıyı küçülterek azaltmaya çalışmaktadır. sınava hazırlanırken. o konudaki mevcut bilgisini değiştirir. ya da kendi düşünceleriyle uyumsuz olan mesajları kabul edip. v. İşte burada. gireceği sınavın ne kadar önemli bir sınav olduğunu etrafındakilere söyleme ihtiyacı duyar. Hal böyle olunca. çocuklarını o okula göndermeyeceklerdi. 2.Seçici Maruz Kalma: Bazı insanlar. öncelikle uyumsuz (dissonant) bir ilişkidir. bilişsel çelişki kuramına göre. Şayet öğrenci. örneğin “mantığa bürüme”yi kullanarak. bu kanı ile yapılan davranış arasında apaçık bir uyumsuzluk vardır. Oysa böyle düşünen insanların çoğunun. o kadar sıkı çalışmayacaktı.Tutumunu değiştirir ya da yeni bilgiler edinerek. yaptıkları bu işlerden niçin bu denli söz etme ihtiyacı duymaktadırlar? Bunun nedeni. etrafındakilerden sosyal destek ararlar. Yine Festinger’a göre. 1.Psikolojik savunma mekanizmalarından birisini. çoğu kez. Aynı şekilde. kolaylıkla değiştirmeleri mümkün olmayan kanaatlerdir ve bu yüzden de uyumsuzluk azaltımına girişen bireyler kabul etmeye hazır oldukları yeni görüşlerle karşılaştıklarında. 3. Çocuklarını özel bir okula göndermeyi kararlaştıran bir anne-baba. Örneğin. bilişsel çelişkiye düşecektir. 2.
reklâmcı ya da haber kaynağı olabilir. C’nin. A ve B. daha sonra yaptığı çalışmalarda. Bu modele göre. toplumda meydana gelen olay.bir kaynak (toplumsal bir kaynak) ---reklamcı. A savunmacı bir rol üstlenir. 2. herhangi bir iletişim örgütüdür. kişiler arasında kurulan iletişimsel ilişkilerde. bu kişilerin iletişim etkinliğinin içeriğini. ya da X hakkında doğrudan deneyim sahibi olabilir. iletişimde bulunan insanların sahip oldukları inanç. daha çok kişiler arası iletişim sürecini açıklar.s. tutum ve davranışlar önemli bir yere sahiptir. konusunu oluşturan bir başka kişi. Şayet A ve B. Burada. Ya da iletişimde bulunan iki kişi. sanayi odası. A. Örneğin fiyat yükselmesi ya da hava durumu değişikliği konularında… . A ve B arasındaki iletişim ilişkisinde bir dengesizlik durumu göze çarpar.bir izleyici (toplumun bir üyesi) --. Katılanlardan en az birisi için nesne önemli olduğunda. iletişim kaynağını oluşturan bir kitle iletişim kurumudur. olgu. A ile doğrudan ilişkilere de sahip olabilir. X nesnesi her iki kişinin de ortak ilgi alanı içinde olduğunda. bu rol temelde bilinçli değildir. Bu modele göre. modeline şu koşulları eklemiştir: Bireyler arasında güçlü bir cazibe olduğunda. Bu modelin ikinci bir versiyonunda.ise. kodlayarak. X veya B arasındaki bağlantının C rolünün tekelinde olmadığını göstermektir. A ve B arasında X’e ilişkin mesajların aktarılmasında C bir faktör olarak araya girer ve nelerin aktarılacağını belirler. politikacı. Ör: İki kişi. Ör. Westley ve MacLean tarafından kitle iletişim sürecine uyarlanmıştır. medya örgütü ya da örgütte çalışan bir kimsedir. olay. X ise. v. B--. X’e karşı farklı bir bakış açısı ya da düşünce ya da tutuma sahipse. A. aralarında bir uzlaşmaya varıncaya kadar bu gerilim durumu devam eder. Modelin amacı. Modelin bu versiyonunda. c) Gönderici yerine alıcıyı ön plana çıkarır. Buna göre. medya kurumunda çalışan bir tür eşik bekçisi de olabilir. birbiriyle iletişimde bulunan iki farklı kişiyi sembolize eder. hem kendi içsel iletişimlerinde. Böylece bu iki kişiden birisi diğerine ya da X’e karşı olan tutum ve düşüncesini değiştirebilir. eylem veya kişiler hakkındaki görüşlerden birisini seçerek B (izleyici) birimine ileti olarak gönderir. söz konusu kitlesel linç olayına tanık olan B tarafından da algılanıp tepkiyle karşılanabilir. Newcomb. 3. Bu kurum. hem de diğer insanlarla olan iletişimlerinde bir denge ararlar. aynı sanatçının ya da yazarın niteliği konusunda benzer şeyler düşünmeyebilirler. iletişimin ancak belli koşullar altında meydana gelebileceğini belirterek. B’nin gereksinmelerini yorumlama ve sonra düşüncelerini ortak sembol sistemiyle ifade ederek. X’i (olayı. B. olgu ya da objedir. C ise.b) Enformasyon alma yerine enformasyon aramayı.THEODOR NEWCOMB’UN ABX DENGE MODELĠ Bir psikolog olan Theodor Newcomb tarafından geliştirilen ABX Modeli. mesajı B’ye aktaran bir aracıdır ---iletişimci C. Ayrıca B. olguyu ya da eylemi) kendisi de görebilir ve A’ya bir reaksiyon gösterebilir. bazı bilinçli amaçları ve niyetleri olan bir iletişimcidir. C ile sembolize edilen kitle iletişimcisinin kanal rolünü oynadığı bir durum söz konusudur. Kitlesel bir “linç olayı”nı sunan bir TV kanalı. Böylece bireyler.izleyici C--. A--. Ya da alternatif tıbba inanan birisiyle modern tıp tekniklerine inanan birisi arasındaki düşünce ve inanç farklılığı da böyledir. B ve A’nın gereksinmelerine hizmet eden bir ajan durumundadır. bir kanal veya araç yoluyla B’ye göndermek gibi görevleri vardır. Politikacı.WESTLEY & MACLEAN’IN “ARACILANMIġ” ĠLETĠġĠM MODELĠ Newcomb tarafından kişiler-arası iletişim sürecini anlamak ve açıklamak için geliştirilen ABX Denge Modeli.
bazen de C ve B arasında politik bir ilişki olabilir.+ + + + . k için dengesiz bir durum var demektir. kitle iletişim sürecinin entegrasyon düzeyine ve savunucuların (A) iletişimcilerle (C) ve izleyicilerle (B) süreç hakkında aynı görüşü paylaştıkları yolunda yaptığı aşırı vurgudur. diyelim ki bir karı-koca ile eve alınmış bir köpek arasındaki ilişkiyi düşünelim: Şayet. iki birey ve bir tutum objesi arasındaki ilişki üzerinde odaklaşır. 1946–1958 yılları arasında yaptığı araştırmalarla dikkati çeker. Bir kişinin (k). FRITZ HEIDER VE “YÜKLEME TEORĠSĠ” . Bunun sonunda. Bu gerginlik. iki insan arasında üçüncü bir insan ya da nesne hakkında varolabilecek düşünce uygunluğu veya uygunsuzluğunun düzeyiyle ilgilenir. özel gereksinimleri olmaksızın kendilerine ne gösteriliyor ise izliyor olabilirler (örneğin. Oysa her biri birbiriyle çok az ilişkili olan amaçları gerçekleştiriyor olabilirler. denge halini yeniden sağlayacak bir değişiklik oluşmasıyla ortadan kalkar. iki insanın birbirlerine karşı ya da bir nesneye karşı geliştirdikleri hoşlanma ya da hoşlanmama şeklindeki tutumlarında bazı ilişki kalıpları dengelenecek. Aynı zamanda. düzenleyici ve bütün katılanlara karşılıklı olarak fayda sağlayıcı olduğunu varsayar. Oysa McQuail ve Windahl’ın (1993) belirttikleri gibi.FRITZ HEIDER’ĠN DENGE MODELĠ Tutarlılık kuramlarının babası olarak kabul edilen psikolog Fritz Heider. arkadaşınız da bunun tam tersini savunuyorsa. ilişkiler sisteminin kendi kendini dengeleyici. Aynı şekilde. Durumu bir başka somut örnekle daha açıklayacak olursak. bir diğer kişi (d) ve bir tutum objesi (o) arasındaki ilişkiyi incelemiş.Model. söz konusu kişinin (k) görüş açısından ele alınmıştır: Buna göre: Şayet k-d-o ilişkisinde her üç ilişki de k’ya göre olumluysa ya da ilişkilerden ikisi olumsuz. Modelin bir başka zayıf yönü de. Heider’e göre. kendi örgütlerinin amaçlarını gerçekleştirme peşinde olabilirler. İletişimciler (C) . A ve C arasında. İzleyiciler (B) ise. bu fikir farklılığı ilişkilerinizde bir dengesizlik yaratacaktır.Dengesiz durum değişime açıklık --Şimdi bu durumu örneklerle anlatalım. A’nın C üzerinde bir gücü ve etkisi olabilir ve C. her üçü arasında dengeli bir ilişki var demektir. Kişiler arası algı olayını en basite indirgeyen Heider. Bir arkadaşınız.Dengeli durum değişime direnç Yok şayet iki ilişki olumlu. pratikte üç ana katılımcı arasındaki ilişkiler nadiren dengelenir ve bu durum yalnızca bir iletişim ilişkisinde görülmez. bazıları ise dengelenmeyecektir. denge bulunduğu durumda. her ikisinin de köpeğe karşı sempatik (olumlu) bir yaklaşımı varsa. neredeyse her zaman bir ölçüde bilgi sağlamak için A rolüne bağımlı olarak çalışabilir. sorumluluklar taşımasını. Şekil 2. siz kadınların da artık ev dışına çıkmasını. ya da karısı ile kendisi arasında olumsuz bir ilişki olduğu halde. denge durumunun düzenli olduğu ve dış etkenlere direndiği varsayılır. verici ve alıcının çıkarları dengelenecektir. gerçekten arzu etmedikleri iletileri gönderiyor olabilirler. bir ilişki olumsuzsa ya da her üç ilişki de olumsuzsa. kocaya göre. koca. sosyoloji hocasının iyi bir insan olduğunu düşünüyor ve siz de bu düşünceye katılıyorsanız. karısı ve köpek arasında olumlu bir ilişki varsa. koca ve karısı birlikte yaşamaya devam ederler. Heider’in denge modeline göre. biri olumluysa k’nın zihninde denge durumu var demektir. Dengesizlik ise kişide psikolojik bir gerginlik yaratır. 4. Yani. Kadınların da erkekler gibi çok iyi yerlere geldiği konusunda arkadaşınızla anlaşamıyorsanız. Heider. Sözgelimi kaynak konumunda olanlar (A). köpek. bu durumda ilişkiniz dengelidir. “denge modeli”nde. iletişime katılanların her biri değişime karşı çıkar.+ + . magazin programları). Serbest hareket edildiğinde. özgür olmalarını ve erkek-kadın arasında ayrım yapılmamasını. Bir başka deyişle.. Şekil1. ancak bu incelemede durum. Ya da eve alınacak bir mobilya veya çocuk yapıp yapmama konusu da olabilir.
Buna göre. Sözsüz iletişimin ikinci işlevi ise sözlü iletişimi desteklemesi. ne zaman ve nasıl "niçin?" sorusunu sorduklarıyla ilgilenen alanıdır. çünkü etkileme süreci zaman alır. Burada enformasyon. “halkın bu araçlarla ne yaptığına” dikkat edilmesi gerektiğini söyler. adeta bir ilan tahtası işlevi görür. medyadan ve diğer kaynaklardan bu ihtiyaçlarını gidermek için birtakım beklentiler içine girerler. insanların toplumsal ve psikolojik kökenli ihtiyaçları vardır. davranıĢın toplumsal bir rolün bir parçası olup olmadığıdır. İnsanlar medyayı farklı nedenler ve . yakaya takılan rozetle meslek. Bu yaklaşıma göre. tek renk. kişi kendi enformasyonunun yaratıcısıdır. izleyicilerin “seçiciliği” bu etkiye engel oluşturur. sözsüz iletişim yoluyla birtakım anlamlar iletilebilmesinin mümkün olmasıdır. baĢkalarının davranıĢlarını yorumlarken. “ne hakkında düşünmeleri gerektiğine” karar verirler. sosyal psikolojinin temel kavramlarından biridir. atfetme sürecinin temelinde. izleyici merkezli olduğundan. Örneğin. Heider'e göre insanların iki güçlü motivasyonu vardır: Dünyayı tutarlı bir Ģekilde anlama Çevreyi kontrol etme ihtiyacı. Yükleme yapılırken dikkate alınan noktalardan biri. büyük ölçüde psikolog Elihu Katz’ın araştırmalarına ve çalışmalarına dayanır. 80’li yıllarda kendisine özgü “pazarlıklı okuma” kavramını derinleştirmiştir. Bilindiği üzere. Son olarak. insanlar baĢkalarının nasıl davranacaklarına yönelik önceden kestirimlerde bulunmak isterler. Medyanın etkisi doğrudan değildir. anlam ve etkiler. Bu yaklaşıma göre. KULLANIMLAR VE DOYUMLAR (USES AND GRAFITICATIONS) YAKLAġIMI Görevselci medya toplumbilimi. “gerçeğin çoğul olduğu”na ilişkindir. Kuramın epistemolojik varsayımı. onların gerçek kiĢilik özellikleriyle ilgili önceki beklentilerimizi kullanırız. sözsüz iletişimin önemli işlevleri vardır. Katz. iletişim araçlarının kullanımını “gereksinim doyumu” ve “gerilim süreci” olarak görür. Attribution Theory)’dir. Medyanın etkisi hemen olamaz. Kullanımlar ve doyumlar yaklaşımı. giyiniş tarzlarından edindikleri izlenimlerle başlayan bu atfetme (yükleme) süreci. iletişim sürecinde izleyiciyi aktif olarak kabul eder. kişiye yapılan bedensel temasla duygu ya da bir baş hareketiyle onay ifade edilebilir. iletişim alanında. yoldan geçen birinin yangını söndürmeye katkıda bulunması. çünkü arada başkaları vardır. kişiler arası iletişimde. Bu model. Yeni kişilerle karşılasan bireylerin birbirlerinin sözlü–sözsüz davranışlarından.Heider’e mal edilen teorilerden birisi de Yükleme Teorisi (İng. B. Kullanımlar ve Doyumlar Yaklaşımı “egemen model” kapsamı içine girer. sosyal psikolojinin insanların bir davranıĢla ilgili olarak. onun kiĢilik özellikleriyle iliĢkilendirilir. Fritz Heider (1958). Medyanın etkisi sınırlıdır. metinlerle okuyucuların üstlendiği rollerin etkileşiminden oluşmaktadır. Bu ihtiyaçlardan dolayı. Ya da yine örneğin ağırbaşlı biçimler. bireyler medyaya bakarak “ne düşünmeleri gerektiğine” değil. yani bir dıĢsal yükleme yaparız. 70’li yıllarda Kullanımlar ve Doyumlar diye anılan bir yaklaşımla “insanlar medyadan nasıl yararlanıyorlar?” sorusunu sorarak “kullanıcıların doyumu” ile ilgilenmeye başlamıştır. insanın kendini ve çevresini anlama isteğinin yattığını söyler. bunu onun babasıyla tartıĢmaya girmekten kaçınmasıyla açıklarız. Bu yaklaşıma göre. mesleğiyle açıklanırken. Bunlardan birincisi. Kullanımlar ve Doyumlar Yaklaşımı. Bu ihtiyaçlar sonucunda insanlar. Yani eğer solcu olduğunu bildiğimiz bir arkadaĢımız bir akĢam yemeğinde babasının muhafazakâr görüĢlerini onaylıyorsa. onun akıcılığına katkıda bulunmasıdır. bedene sımsıkı oturtulmuş klasik kesimler ciddiyeti ifade eder. “kişinin zaman ve mekân içinde hareket ederken yaşamdan çıkardığı anlam” olarak nitelenir. Yani bir itfaiyecinin yangın söndürmesi onun yardımseverliğiyle değil. Burada medya. Bu işlevler iki ana gruba ayrılabilir. Kullanımlar ve Doyumlar yaklaşımı. Katz’a göre. 1959’da kitle iletişim araçlarının halka ne yaptığından çok. Yükleme teorisi.
Suchman ve Berelson’un çalışmaları ön plana çıkmaktadır. 1945 yılındaki gazete grevi esnasında gazete okuyamayan bireylerin en çok neyi özledikleri konusunda araştırmalar yapmıştır. değerleri destekleme ve gerçekleri arama. toplumsal yarar. “etkiye karşı direnen bireyin bilinçli bir seçim yaparak ihtiyaç ve beklentilerini en iyi şekilde karşılayacağına inandığı iletişim araçlarına yöneleceği” varsayımı geliştirilmiştir. Blumler ve Brown ise.Hayali Dokunaklı İçerik: Romanlar. Lyle ve Parker. 2) Modern Dönem:Bu dönem içerisinde. kitle iletişim araçlarında “dinlenme”. 1949 yılında. okuyucuların gazete kullanımı yoluyla elde ettikleri doyumları şu şekilde sıralamışlardır: Kamu işleri ve yorum için. genellikle “Gerçeğe” ve “Fanteziye” dayalı içerik ayrımıdır.Vakit Geçirme:Günlük baskılardan. sıkıntılardan ve sorunlardan kaçma. Kişiler. genellikle farklı şekillerde medyaya yöneldiği kabul edilmiştir. Okul öncesi dönemde. Bir şey okumuş olmak için. araştırmalarında içeriği 3 sınıfa ayırmıştır: 1. olaylar ve tüketim ürünleriyle ilgili bilgi edinme. ulusal ve uluslar arası haberler. ağlatıcı.Gerçek Enformasyon Veren İçerik: Bölgesel. * Berelson ise. “yalnızlığı giderme”. * Suchman. çocukların okuduğu dergiler. Bu dönemde. Sosyal prestij için. elde edilen doyumları 4 gruba ayırmışlardır: 1. 4. Kullanımlar ve Doyumlar Yaklaşımını temel alan bazı araştırma örneklerini şu şekilde sıralamak mümkündür: Schramm. birçok şeyi fantezi programlarından öğrenirler. KURAMIN ĠÇERĠK SINIFLAMASI Bu yaklaşıma göre araştırmalarda en çok görülen içerik sınıflaması. “heyecan” ve “sorunları unutma” gibi çeşitli doyumlar arar ve elde ederler. çocuklar. yaptıkları araştırmalar sonucunda. çocukların televizyonla ne yaptığını incelemişlerdir. yarışma programları). kuram insanların büyük çoğunluğunun özgür iradelerine göre davrandıklarını varsayar. 2. McQuail.Gözetme: Çevreyi bilip tanıma. TV eğlence oyunları. 3. her bireyin farklı ihtiyaç ve beklentileri olduğu.Gerçek Dokunaklı İçerik: Tiyatro ve oyun gibi estetik bir şekilde sunulan ve aynı zamanda hayali olmayan içerik (Ör: reklâmlar. * Herzog. insan ihtiyaçlarının sonsuz ve sınırsız olduğu gerçeğinden hareketle. Berelson ve arkadaşları. hikâyeler. radyoda “klasik müzik” dinleme motivasyonları konusunda.gereksinimler için kullanırlar. 2. İzleyicilerin davranışlarını bireyin ihtiyaç ve ilgileriyle açıklaması nedeniyle “Mesaj Alma Süreci Modeli” olarak da nitelenen bu modeli. İrfan Erdoğan. 3. Dinlendiriciliği için. Buldukları sonuçlara göre. genellikle büyüklerin seyrettiği programları seyretmektedirler ve bunların çoğu fantezi ve eğlence programlarıdır. KURAMA ĠLĠġKĠN BAZI ARAġTIRMA ÖRNEKLERĠ Kullanımlar ve Doyumlar yaklaşımına yönelik araştırmaların çoğu 1960’lı ve 70’li yıllarda yapılmıştır. konuşma programları. “eğlence”. radyoda “Arkası Yarın” programlarını dinleyen bireylerin ne tür doyumlar sağladığı konusunda. canlı spor yayınları. ihtiyaç ve beklentilerini tatmin etmek isteyen bireylerin. tarihsel açıdan Klasik ve Modern Dönem olmak üzere başlıca iki dönemde ele almak mümkündür: 1) Klasik Dönem: Bu dönemde Herzog. . Sosyal temas için. belgeseller ve yorumlar.Kişisel Özdeşlik: Toplumla ilgili olaylar hakkında bilgilenme. Dolayısıyla.Kişisel İlişki: Arkadaşlık. Günlük yaşantı için bir araç olarak. güldürücü filmler.
Araştırmalar sonucunda kadınların dizi ve filmleri çok fazla izlediği. v. GÜNÜMÜZ ĠNSANININ MEDYAYA YÖNELME VE MEDYAYI KULLANMA NEDENLERĠ Günümüz toplumlarında bireylerin Kullanımlar ve Doyumlar Yaklaşımı çerçevesinde medyaya yönelme ve medyayı kullanma nedenlerini ise şu şekilde sıralamak mümkündür: Eğlenmek için. Tarihe tanıklık etmek için. Dünyaya düzen verildiğini görmek için. toplumsal bütünleşmede başarısızlık hissi. iletişim araçlarından doyum ararlar. dolayısıyla kendi etkilerini kendileri meydana getirirler. izleyici kendi etkisini kendi seçtiği zaman. TV’nin iki önemli işlevi olduğuna işaret etmiştir: “Bilmek gereksinimi” ve “gerginlikten kurtulma. Dünya hakkında bilgi sahibi olmak için. Bu bulgulara göre. “Seçici algılama”. ayrıca 1960’lı yılların ardından yapılan araştırmalarda ise. Otoriteyi temsil eden kişilerin yüceltilmesini veya aşağılanmasını görmek için. bu seçimin sonuçlarından kendisi sorumludur. Kafayı dağıtmak ve oyalanmak için.büyüdükçe basılı iletişim araçlarına yönelirler. 3. bireylerin aktif. televizyon kanallarındaki dizi ve filmler incelenerek. kişilerin kitle iletişim araçlarını öteki olanaklara tercih edip kullanmalarının toplumsal sonuçlarını açıklamamaktadır. Deterjan firmalarının bu tür dizilere bol reklâm vermesi ise. seçici. Sorumluluk almaksızın uç heyecanları yaşamak için. Bu eleştirileri şu şekilde sıralayabiliriz: 1. Dolayısıyla kitle iletişim örgütleri ve profesyonelleri üretilen etkilerden sorumlu tutulmazlar. düş kırıklığı arasında doğrudan bir ilişki olduğunu bulmuştur. Başkalarının tecrübelerinden yararlanmak için.Yaklaşım. gönderenler) önemi yeterince belirtilmemektedir. Tanrısal ve ilahi olanla özdeşleşmek için. . Bir kimlik kazanmak için. Hoş olmayan duygulardan kurtularak deşarj olmak için. Kullanımlar ve Doyumlar Yaklaşımı kapsamında.s… KULLANIMLAR VE DOYUMLAR YAKLAġIMINA YÖNELTĠLEN ELEġTĠRĠLER Kurama karşı çeşitli eleştiriler de yöneltilmiştir. Merakı tatmin etmek ve bilgilenmek için. günaha girmeksizin ele almak için. gençler arasında iletişim araçlarının kullanımı ve toplumsal bütünleşme ilişkisini incelemiş ve yoğun TV izleme ile statü. Tabuları.” Gazetelerin ise ek bir enformasyon kaynağı olduğunu ve Radyo ile TV’nin verdiği materyallerin yorumu için kullanıldığını saptamışlardır. “seçici izleme” ve “pekiştirme” gibi yaklaşımları gündeme getiren Kullanımlar ve Doyumlar Yaklaşımı. zira bunları kendileri için dünyaya açılan pencereler olarak gördükleri saptanmıştır. bireylerin bunları niçin izlediği tespit edilmeye çalışılmıştır. niyetli ve katılımcı olduğunu. Ancak burada izleyicinin ne dereceye kadar aktif olduğu ve iletişim sürecindeki öteki öğelerin (iletişim örgütleri. etkiye karşı da direnç gösterdiğini savunmaktadır. Johnson. Taklit edilecek modeller bulmak için. savaş gibi özel bir durumda.İzleyiciler aktif bir şekilde.Aktif izleyici savına göre. çocuğun toplumsal ilişkileri kötüleştikçe. Empati için. Başkalarının hatalarını görmek için. gençleri yetersizlik duygusundan kurtulmak için TV’yi kullanmaya yöneltmektedir. Katz ve Peled. sonradan bu dizilerin “sabun köpüğü” (soap opera) olarak nitelenmesine yol açmıştır. televizyon kullanımı ve fantastik içerik arayışı artar. 2. Güzelliği yaşamak için.
” Modele göre. Ayrıca. 6. kitle iletişimini önemli toplumsal etkilerden soyutlanmış olarak inceler.Bu yaklaşımın gözden kaçırdığı bir başka nokta da. bireyin gereksinimleri ve bunları doyurma ya da tatmin etme yöntemlerini şartlandıran ekonomi-politik çevreyi oluşturan sınıfsal koşullar ve bakış açıları ihmal edilir. Kullanımlar ve Etkiler.Bu yaklaşım.Yaklaşım. 7. bu içerik tüketiminin sonuçlarını kestirmede önemli rol oynar. 5. izleyicinin kontrolü elinde tutan asıl güç olmaması. tüketilen kitle iletişim içeriğinin türü.Bu yaklaşımda. Bu kuramın ana savı şudur: “İletişim araçlarının farklı kullanım türleri farklı sonuçlar üretir.4. -THE END- . ne miktarda tüketildiği ve nasıl tüketildiği gibi unsurlar. kitle iletişim araçları ile yayılan mesajların nasıl “ortak anlamlar” oluşturduğu ve bu anlamların daha sonra nasıl “ideolojiye dönüştüğü” sorusunu yanıtsız bırakır. Sven Windahl’in ürettiği bir iletişim modelidir. başka güç ve iktidar yapılanmalarına bağımlı konumda olmasıdır. aksine. izleyiciler için tek mesaj kaynağı medya değildir. KULLANIMLAR VE ETKĠLER KURAMI Kullanımlar ve Doyumlar Yaklaşımı ile Etki Modeli’nin birleşmesiyle de “Kullanımlar ve Etkiler Yaklaşımı” ortaya çıkmıştır.