Vilhelm Thomsen
- Meslek : Danimarkalı Dilbilimci, Türkolog
- Doğum : 25 Ocak 1842-Kopenhag
- Ölüm : 12 Mayıs 1927- Valby
- Başlıca Eserleri : Inscriptions de l’Orkhon déchiffrées par Vilhelm Thomsen, “Sur le système des consonnes dans la langue ouïgoure”, Turcica, Etudes concernant l’interprétation des inscriptions turques de la Mongolie et de la Sibérie, “Aus Ostturkistans Vergangenheit”
Türkoloji tarihine Orhon Yazıtları üzerine yaptığı çalışmalarla geçen Vilhelm Ludvig Peter Thomsen 1859’da babasının isteğiyle Kopenhag İlâhiyat Fakültesi’ne kaydolduysa da kısa süre içinde Filoloji Fakültesi’ne geçti. Döneminin önde gelen bilim adamlarından dil, dil bilimi ve filoloji dersleri almış olan Thomsen küçük yaşta başladığı dil öğreniminde özel ilgisi ve yeteneği sayesinde Sanskritçe, Grekçe, Latince, Arapça, İspanyolca, Rusça, Fince ve Macarca dahil on altı dil öğrendi. Hint-Avrupa dilleri üzerine çalıştı ve Dan diyalektoloji sözlüğünün yazımına katkıda bulundu. Daha çok karşılaştırmalı dil bilimi alanında araştırmalar yapan Thomsen Fin dili üzerine hazırladığı teziyle doktor unvanını aldı; eserin Almanca tercümesiyle de Berlin Bilimler Akademisi Sever Bopp ödülünü kazandı. Kopenhag Üniversitesi’nde karşılaştırmalı dil bilimi dersleri de vermiş olan Thomsen 1875’te doçent, 1887’de profesör oldu. Öte yandan Danimarka Bilimler Akademisi’nin başkanlık görevini de üstlendi.
Orhon ve Yenisey ırmaklarının kıyısındaki yazılı taşların dilini çözerek bunların Türkler’den kaldığını ispatlayan Thomsen, 15 Aralık 1893’te bunu bir bildiriyle açıkladı. Ertesi yıl bildiriyi yayımladıktan sonra Çin ve Bizans kaynaklarını derinlemesine inceleyip 1896’da Orhon yazıtlarının tamamını kitap halinde bir araya getirdi. Öğrencilerinden Kurt Wulf’la birlikte Yenisey yazıtlarıyla ilgili araştırmalar da yapmış olan Thomsen, bunları yayımlamadı. Vilhelm Grønbech ve oğlu Kaare Grønbech gibi çok sayıda önemli isime de öğretmenlik yapt. Alman dilcilerinden Willy Bang Kaup’un Germanistik alanından Türkoloji’ye geçmesinde de onun çalışmaları etkili oldu. Danimarka kralının “elefan madalyası”, Osmanlı Padişahı V. Mehmed Reşad’ın birinci rütbeden “Mecîdî nişanı” verdiği, adına biri doktorasının yirmi beşinci, diğerleri doğumunun yetmişinci yıl dönümü münasebetiyle üç armağan kitabın yayımlanıp sekseninci yıl dönümü için başlıca yazıları tekrar basılan Thomsen’in hayatı ve çalışmaları üzerine çeşitli yayımlar yapıldı.
beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar
Bilgin, A. Azmi, Vilhelm Thomsen, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 2012, c.41, sf.84-85
DİĞER ANSİKLOPEDİLER
-
Ma Zhu
Çinlileşmiş Müslüman bir ailenin çocuğu olan Zhu, Cengiz Han’a katılarak Moğollar’ın hizmetine girdi. Kubilay Han tarafından Yunnan eyaletine sivil vali olarak tayin edildi. Buharalı kumandan Seyyid el-Ecel Şemseddin Ömer’in on beşinci ve Hz. Peygamber’in kırk beşinci dereceden torunudur. İslâmî adı Yûsuf olan Ma Zhu Çinliler tarafından Wen Bing, Zhong Xiu ve Zhinan Loren diye tanınır. Yunnan’da Ming hânedanının son hükümdarı olan Yungli’nin sarayında kâtip olarak göreve başladı. Yunnan’ın Manchu hânedanı tarafından zapt edilip Ming ailesinin ortadan kaldırıldığı dönemde herhangi bir zarar görmediği anlaşılan Ma Zhu, Yunnan’ın küçük bir kasabasında Müslüman bir ailenin yanında öğretmenlik yapmaya başladı. Ma Zhu, o dönemde Yunnan eyaletinin en bilgili kişisi sayılan He Guanwu’dan öğrenim görmek üzere Kunmingin batısındaki Wuding’e gitti. Burada kısa zamanda tanınan Ma Zhu bilgisi ve başarısı ile etkili oldu. Halk onu geleneksel Çin klasiklerini ve saray hizmetinde kazandığı devlet adamlığı tecrübesini gençlere öğretmekle görevlendirdi. Bu maksatla Konfüçyanist teoriye dayanan, İslâm ahlâkı ile de bezenmiş, Jing Quan adlı politika konusundaki iki ciltlik eserini yazdı.
-
Şehdi Osman Efendi
Hayatının ilk yıllarına dair bilgi olmayan Şehdi Osman Efendi’nin bazı belge ve kaynaklarda Arnavut asıllı olduğu belirtilir. Emnî Mehmed Efendi’nin kethüdâsı olarak Rusya sefâret heyetinde bulunmasıyla ilgili olan kayıt Şehdi Osman Efendi hakkındaki en eski kayıttır. Rusya’ya bu ilk yolculuğu onun Rusya sefiri tayin edilmesinde etkili oldu. Muhtemelen divan veya maliye kâtipliğinden yetişti. 1740’ta Rusya’ya giden elçilik heyetinde iken kethüdâ idi. Avlonya ve Eğriboz mukātaacılığında bulundu. İki yıl boşta kaldıktan sonra çavuşlar kâtipliği yaptı. III. Mustafa’nın cülûsunu bildirmek üzere şıkk-ı sânî defterdarlığı pâyesiyle Rusya’ya sefir olarak tayin edildi. Şehdî Osman Efendi bu göreviyle ilgili bir sefâretnâme kaleme aldı. Şehdî Osman’ın sefirliği daha başlangıcından itibaren tartışmalara sebep oldu. Özellikle sefâreti sırasında kendisine sığınanları koruması Rus görevlileri tarafından eleştirildi. Problemlerin bir diğeri teşrifatla ilgiliydi. Kendisini “nâme-i hümâyun sefiri” diye tanıtan Osman Efendi teşrifatın buna göre düzenlenmesini istedi. Ancak Rus yetkilileri ise Osmanlılar’la artık eşit şartlarda karşı karşıya geldiklerini her fırsatta göstermeye çalışıyordu. Onun bu davranışları, III. Mustafa’nın tahta çıkışını tebrik için 1761’de Çariçe Elisabeth tarafından İstanbul’a gönderilen Prens Şahovski’nin şikâyetlerine konu oldu, özellikle nâme-i hümâyunu bizzat çariçenin eline vermekte ısrar etmesi kınandı.
-
-
Öşür
Teorik olarak Müslümanlardan alınan ve mülk topraklarının mahsullerinin zekâtını ifade eden öşür, Osmanlı uygulamasında özellikle Ebüssuûd Efendi’den sonra harâc-ı mukāseme vergisinin veya toprak kirasının alt dilimi şeklinde görülmüştür. Sözlükte “onda bir” anlamına gelen uşr kelimesinin Türkçeleşmiş şekli olan öşür fıkıhta toprak ürünlerinden tahsil edilen zekâtı ifade eder. Osmanlı toprak sisteminde hububat üretimi yapılan yerler genellikle mîrî arazi statüsünde olup timarlara bölünmüş durumdadır. Osmanlı toprak sisteminin teorik çerçevesini oluşturan Şeyhülislâm Ebüssuûd Efendi bunun esasını İslâm fetih hukukuna dayandırdı. Buna göre haraç, fetih yoluyla ele geçirilen topraklardan % 50’ye kadar alınabileceği bildirilen vergiydi. Osmanlı tatbikatında bunun çift akçesi, basma akçesi, kulluk akçesi, zemin resmi, Rumeli’nin birçok yerinde ispençe resmi, boyunduruk hakkı, ağalık hakkı adlı vergileri kapsadığı kabul edildi. Toprağını işleyen ve üretiminin sahibi olan köylü toprak kirasını veya vergisini öşür adı altında sipahiye öder.
-
Bezmiâlem Valide Sultan
Küçük yaşta esirciler eliyle saraya câriye olarak teslim edilen ve bir Gürcü kızı olduğu bilinen Bezmiâlem Vâlide Sultan sarayda yetiştirilip eğitildikten sonra Sultan II. Mahmud’un hanımı oldu. Daha sonra ondan bir şehzade dünyaya getirince “ikinci kadın”lığa yükseldi. Sultan Mahmud’un vefatından sonra, on altı yaşını henüz bitirmiş olan oğlu Abdülmecid tahta geçince Bezmiâlem de Vâlide Sultan ve Mehd-i Ulyâ-yı Saltanat unvanını kazandı. Tahta çıktığında Sultan Abdülmecid’in henüz çocuk denecek bir yaşta bulunması ve devlet işlerinde tecrübesiz oluşu, annesinin devlet ve hükümet işlerinde bizzat yol gösterici ve müessir rol oynamasına yol açtı. Vâlide Sultan hemen bütün hayatı boyunca bu rolünü başarı ile yerine getirdi. Vâlide Sultan yakalanmış olduğu amansız bir hastalık sonucunda Beşiktaş Sarayı’nda vefat etti ve aynı gün Sultan II. Mahmud Türbesi’ne defnedildi.
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun