Atmaca türü ‘Sfenks güvesi’diye de anılır. Bu böcekler ‘Atmaca güvesigiller’ familyasını oluştururlar. Bu iri, kaim gövdeli güveler bütün dünyada yaygındır. 900 cinsin çoğu tropikler de yaşar. Sadece 23 ‘ü Avrupa’da bilinir.
Atmaca güvesinin vücudu kalın ve torpil biçimindedir. Ön kanatları dar ve uzun, arkadakiler küçüktür. Gözleri iridir. Dili ya da probossisi (hortum) iyi gelişmiştir ve bazen olağanüstü uzunluktadır. Larvası şişmandır, genellikle sırtının arka ucunda bir diken ya da boynuz vardır. Larvaların çoğu rahatsız edildiği zaman karakteristik bir şekilde ayağa kalkarlar. Bu ilk böcekler bilimi uzmanlarına Mısır’ın Sfenksini hatırlatmış, bu yüzden familyaya bazen ’Sfenksgiller adı da verilmiştir.
BÖCEKLERİN EN HIZLISI MI?
Atmaca güvelerinin hepsi de güçlü ve iyice kontrollü bir şekilde uçarlar. Çoğu çiçeklerin bal özüyle beslenirken sinek kuşları gibi kanat çırparak havada durabilirler. Küçük sinek kuş güvesi çiçeklerin önünde havada duraklarken gerçekten de küçücük bir kuşa çok benzer. En çok hanımeli, yasemin ve kedi otundan hoşlanır. İri cinslerden bazıları böceklerin en hızlı uçanlarındandır. Ama hemen hepsi gece uçtukları için hızlarını ölçmek son derecede zordur. Şimdiye kadar ölçülen böcekler arasında en hızlısı yusufçuktur. Bazı yusufçukların saatte 70, hatta 80 kilometre hızla gittikleri kaydedilmiştir. Ama atmaca güvelerinin güvesi daha kalın ve kaslıdır. Kanatları ve uçuş kasları yusufçuğun kinden daha elverişlidir. Ama güvenin bundan daha hızlı uçması ihtimali de vardır.
Bir yere konmuş olan bir atmaca güvesi, vücut ısısı çok düşük olduğu için hemen havalanamaz. Eğer dinlenirken rahatsız edilirse kanatlarını bir hafta ya da daha uzun bir süre titretir, sonra Anlaşılacağı gibi atmaca güvesinin güçlü uçuşu bu böceğin göçebe oluşuyla ilgilidir. Sarmaşık güvesi çok iri gri bir böcektir. Afrika ve Avrupa’dan başlayarak Asya’dan geçen ve Avustralya’ya kadar uzanan çok geniş bir bölgede yaygındır. Güve Afrika’da çoğalır ve belirli zamanlarda kuzeye doğru uçarak, Alpler’i kolaylıkla aşar. Yazın sonlarında ve sonbaharda İngiltere’ de görülür. Hatta güvenin Grönland’da ortaya çıktığı da kaydedilmiştir. Ayın derecede iri ama daha hantal görünüşlü olan ‘ölü başlı atmaca güvesi’ Avrupa’da daha ender görülür. Bunlar da zaman zaman Kuzey Afrika’dan sürüler halinde yola çıkarlar.
PATATES ZEHİRİYLE BESLENİYOR
Atmaca güvesinin larvası ve ağaçların yapraklarıyla beslenir. Çeşitli cinsler genellikle birbirleriyle akraba olan küçük bir grup bitkiyi tercih eder. Güvelerin hem Latince hem de günlük adları bunların beslendiği bitkiyi de açıklar: Kavak atmaca güvesi, ıhlamur atmaca güvesi ve kurt bağrı atmaca güvesi gibi. Ölü başlı atmaca güvesinin dev tırtılı 12,5 santim uzunluğundadır. Patlıcan giller familyasından bitkilerle beslenir. Bunların çoğu insanlar ve hayvanlar için tehlikelidir. Patates de bu ailedendir. Bir zamanlar bu tırtıllar patates tarlalarını sararlardı. Ama hastalıklara karşı ilaç püskürtülmesi sonucu tırtıllar ender görülür oldu. Eğer ölü başlı bir atmaca tırtılı bulursanız, pupanın güve oluşturmak için sıcaklığa ihtiyacı olduğunu unutmayınız. Kuzey Avrupa’da pupa dışarıda, açıkta yaşayamaz. Tırtılların daha yaygın olduğu zamanlarda bile bunlar boşuna yaşar ve hayatlarını tamamlayamazlardı.
Birçok atmaca güvesinin tırtılı yılana benzeyecek kadar iri olur. Bazı tropik türlerde gövdenin ön kısmında yalancı gözler ve bazı şekiller vardır. Bunlar uygun duruşlar ve hareketlerle birleştikleri zaman tırtıla çok belirgin, yılan gibi bir hal verirler. Herhalde bu aç kuşları korkutur. Fil atmaca güvesinin ön kısmındaki belirgin ‘gözler’ de yine düşmanları engeller.
Atmaca güvesi tırtıllarının çoğu pupa devresini yerin altında, toprakta açılmış bir hücrede geçirirler. Ama aralarında iki fil atmaca güvesi de bulunan birkaç cins toprağın yüzeyinde, çöplerin arasında ya da bitkilerin altında, bir koza örerler. Hortumun çok gelişmiş olduğu bu cinslerde probossis yani hortum pupa devresinde, böceğin önünde kavisli ya da kıvrık bir kının içinde durur. Bu kurtbağrı güvesinin pupasında da vardır. Sarmaşık güvesinin pupasında ise çok belirgindir.
ERGİN BAL ÖZÜ EMİYOR
Ergin güvelerin hemen hepsi bal özüyle beslenir. Çiçeklerin üzerinde kanat çırparak havada durur ve uzun, boru biçimi hortumlarıyla taç yapraklarının diplerini yoklarlar. Bu hortum kullanılmadığı zaman bir saat yayı gibi kıvrılır. Sarmaşık güvesinin probossisi olağanüstüdür ve tam uzatıldığı zaman 10 santimi bulur. Tütün bitkileri gibi taç yapraklarının oluşturduğu boruların çok uzun olduğu çiçeklerden bile bal özü alabilir.
Ama aslında bütün atmaca güveleri arasında dili en uzun olan da bu tür değildir. 1862’de Ingiliz doğa bilgini Charles Darvvin Madagaskar’a özgü bir orkidenin bal özünü deposunun 25-32,5 santim derinlikte olduğunu fark etmişti. Bilinen hiçbir böceğin bunlara erişmesi ve o arada tozlaşma görevini yapması imkansızdı. Darvvin bunu yapabilen bir güvenin bulunacağını önceden söyledi. 1903’te de Madagaskar’da hortumu 27,5 santim uzunluğunda böyle bir güve bulundu. Böceğe Morgan san güvesi adı verildi. Alt cins adı olarak uygun bir isim seçildi: ‘Önceden bildirilen’ (Predicta).
Ölü başlı atmaca güvesinin kısa, katı bir hortumu vardır. Bu çiçeklerin içini usul usul yoklamaya uygun değildir. Ölü başlı, bu yüzden arıların yuvalarından ve kovanlarından bal çalar. Modern kovanların çoğu ölü başlının içeri girmesini engelleyecek şekilde yapılmıştır. Ama yüzyıl ya da daha önce arıcılık yapan kimseler bu güveyi iyi tanırlardı. İlk böcek bilim uzmanları bu güveye “arı kaplanı” adını takmıştı. Güvenin modern adının nedeni göğsündeki işaretlerin fazla bir hayalcilikle ölü kafasına benzetilmesidir. Bu güvenin diğer acayip bir özelliği de oldukça yüksek, ciyaklar gibi bir ses çıkarmasıdır. Bunu hem tırtıl başarır, hem de ergin. Tırtıl bu sesi sürtmeyle çıkarır. Ergin güve ise havayı hortumunun dibindeki bir delikten basınçla çıkararak böyle bağırır. Arıcılar uzun yıllar önce bu sesin kovanda kileri yatıştırdığını, işçilerin beylerinin bağırdığını sandıklarını iddia etmişlerdir. Onlara göre güve balı böylece daha kolaylıkla çalabiliyordu. Son yıllarda çok küçük mikrofonlar kullanılarak arı beyinin sesi dinlenmiştir.
YALANCI GÖZ OYUNU
Gözlü güve bir koleksiyona konduğu zaman insana İngiliz atmacalarının en güzellerinden biriymiş gibi gelir. Zarif biçimli ön kanatlar menekşemsi gri damarlıdır. Pembe ve kırmızımsı arka kanatlarda çok belirgin mavi ve siyah ‘gözler’ vardır. Ama gözlü bir atmaca güvesi bir yere konduğu zaman arka kanatları örtülür ve böcek bu
haliyle oraya düşüvermiş, uçları kıvrık kuru bir yaprağa benzer. Avcı bir kuş keskin gözleriyle güveyi fark ettiği ve onu gagaladığı zaman böcek hemen tepki gösterir. Ön kanatlarını kaldırır ve böylece ortaya düşmana dik dik bakan, korkunç iki göz gibi gözüken o şekiller ortaya çıkar. Bunlar kedi ya da baykuş gözleri kadar iridir. Yapılan deneyler sırasında bir kuş gözlü atmaca güvesine saldırmaya teşvik edilmiştir. Ancak kuş gözleri gördüğü zaman daima korkuyla gerilemiştir. Bu ‘gözlerin’ çok gerekli olduğu anlaşılmaktadır. Arka kanatlar ovularak gözler silindiği takdirde, güve her zamanki gibi davranmakta ama kuşlar onu öldürürek yemektedir. Kanatlarının bir kısmı pulsuz ve saydam olan iki arı-güvesi de çiçek arısına çok benzedikleri için bir dereceye kadar korunurlar.