Sahte Anımsama ve Tanıma Neden Olur?
Altta iki ayrı listemiz var. Her listedeki sözcükleri dikkatlice araştırın. Bcerahatçi Liste İplik, İğne, Apaçık, Sivri, Dikiş dikmek, Göz, Yüksük, İğne batması, Diken, Acıma, Ot istifi, Enjeksiyon, Enjektör, Kumaş, Örgü örmek İkinci liste Yatak, Bitkin, Dinlenmek, Cingöz, Uyanmak, Rüya, Şekerleme yapmak, Battaniye, Uyuklamak, Kestirmek, Horlamak, İçi geçmek, Uyku bastırmak, Gevşemek, Esnemek Şimdi de sıraladığımız listelere […]
Altta iki ayrı listemiz var. Her listedeki sözcükleri dikkatlice araştırın.
Bcerahatçi Liste
İplik, İğne, Apaçık, Sivri, Dikiş dikmek, Göz, Yüksük, İğne batması, Diken, Acıma, Ot istifi, Enjeksiyon, Enjektör, Kumaş, Örgü örmek
İkinci liste
Yatak, Bitkin, Dinlenmek, Cingöz, Uyanmak, Rüya, Şekerleme yapmak, Battaniye, Uyuklamak, Kestirmek, Horlamak, İçi geçmek, Uyku bastırmak, Gevşemek, Esnemek
Şimdi de sıraladığımız listelere bakmadan alttaki sözcüklerden hangileri listede yer alıyordu? Her kelime için bir “evet” veya “hayır” ınız olsun. Sonra listelere tekerrür bakın.
Cingöz, Kapı, Şeker, İğne, Dikiş dikme, Uyku
Yukarıyadaki deney DRM deneyi olarak öğrenilir. Bu deneyi kullanarak çalışmalar yapan üç tahlilcinin adlarının baş harflerinden oluşmuştur: Testi 1950’lerde geliştiren James Deese ve 1990’larda yine keşfedip üniversite talebelerine uygulayan psikologlar Henry L. Roediger III ve Kathleen McDermott. Roediger ve McDermott, bu listelerdeki 15 sözcüğü usta yakalamaları istenen talebeler arasında “sahte anımsama ve sahte tanımanın dikkat çekici seviyede” yüksek olduğunu keşfetmiştir. Misalin iplik, dikiş dikme ve örgü örme gibi kelimeler verildiğinde, talebelerin yarısı listede yer almasa da iğne sözcüğünü de anımsamıştır. Aynı biçimde, battaniye, kestirmek ve yastık gibi sözcüklerin yer aldığı ikinci kelime listesinde uyku kelimesinin de olduğunu bildirmişlerdir. Her iki kelime de bir evvelki sayfada yer almamaktadır. Harvard psikologlarından Daniel Schacter bu gibi deneylerde, sahte hatıraların oranının derslerine katılan suratlarca talebe arasında yüzde 80-90 lara eriştiğini belirtmiştir. McDermott’a göre, insanları dikkatli olmaları mevzusunda uyarmak ortaya çıkan neticeleri çok az değiştirir. “İnsanları hayali hatıraların ihtimaline karşı uyarmak, düşünce süreçlerini hakimiyet etmelerine dayanakçı olmadığı gibi, hayali hatıraların oluşmasına da mani olmuyor,” diyor. “İnsanların sahte hatıraların önüne geçmede zorlandığı çok sarih. Bu noktada sorulacak en ehemmiyetli sualler, bu yanılgılı hatıraların nasıl ve ne zaman üretildiği ve bunları yasaklamanın olası olup olmadığıdır.”
Roediger, Listedeki sözcükleri dinleyen insanların beyninde o sırada bir anlamsal ağın harekete geçtiğini ve uyku kavramını ortaya çıkardığını düşünüyoruz,” diyor. Bu harekete geçme hem dışsal başka bir deyişle kobaylar sözcükleri dinlediği sırada olabildiği gibi, hem manevi olabilir kelimeler arasında anlamlı bir yapı oluşturacak biçimde bağlar kurarken.
1990’ların ortalarında, Schacter bir sözcüğün listede bulunup bulunmadığına verilen doğru ya da yanlış cevaplar sırasında beynin tepkisini araştırmak için pozitron emisyon tomografisi PET taraması kullandı. Şayet beyinde doğru ya da yanlış cevapları verirken değişiklikler kollanırsa, PET taraması tıpkı bir palavra cihazı olarak kullanılabilirdi; hatta doğruyu söylemediklerinin farkında olmayan insanları, şuurlu olarak palavra söyleyenlerden ayıracak daha iyi bir palavra testi olabilirdi.
Schacter ne yazık ki istediği neticeleri elde edemedi: Kobayların beyin etkinlikleri, kelime listeleriyle alakalı doğru ya da yanlış cevaplar verseler de eş şekildeydi. Her iki vaziyette de, şakak loblarının iç kısımlarında ve hipokampusta daha cılız sinyaller görülürken, ön loblarda eforlu elektriksel etkinlikler görüldü. İlk başta görülen çok hafif değişiklikler Schacter’in takımını umutlandırdı. Kobayların yanlış bildirimleri sırasında, ön lobun hafızayı izlemekle ilişkili bir kısmının daha etkin olduğu görüldü. Ayrıca doğru andırılan hatıralar, beynin sol yarım küresinde, sözcüklerin sesleriyle ilişkili bölgede azıcık daha fazla etkinlik başlatıyordu. Ancak bu belirtiler testler daha dikkatli şartlar altında yinelendiğinde gözlemlenmedi.
Bağlantının Eforu
Kanadalı psikolog Allan Paivio bağlar arasındaki hiyerarşinin hafıza eforunu artırdığını buldu. Beyin, bir nesnenin kendisini fotoğrafından çok daha eforlu hatırlar. Beyin ayrıca nesnelerin fotoğraflarını adlarından daha iyi hatırlar çünkü adların nesnelerle hiçbir somut iletişimi yoktur Sahi, güle neden gül denir?
Yaygın Bellek Yanılgılarımız
Geçicilik: Anıların zamanla eskimesi.
Düşüncelilik: Dikkat beceriksizliği sebebiyle hatıralara ait ipuçlarının cılız oluşması.
Tıkanma: Balakaları geri çağırma gayretlerinin neticesiz kalması. Yanlış sebebe yükleme: Anının yanlış bir kaynakla ilişkilendirilmesi.
Telkine sarihlik: Telkin neticeyi sahte hatıraların oluşması. Yanlılık: Anıların yeni şartlara göre tertip edilmesi.
Kalıcılık: Şahsın unutmayı seçim ettiği hadiseleri tekerrür tekerrür andırması.
Jean Piaget’nin Kusuru
İsviçreli psikolog Jean Piaget 1896-1980 çocuk psikolojisi alanında dev bir ad olarak anılır. Çocukların etraflarına geçim sağlamayı bildikçe ortaya çıkan akılsal gelişim evrelerine ait çalışmaları çığır açıcı kabul edilir. Piaget, genç zekâların erişkinlerinkinden ne kadar değişik biçimlerde düşündüğünü göstermiştir. Ancak genç beyinlerle alakalı çalışmalara liderlik eden biri olarak kendisi de beynin beklenmedik vakalarının kurbanı olmuştu. Piaget uzun bir müddet doğruluğuna istekle inandığı sahte bir anı taşımıştı.
“On beş yaşıma kadar doğru olduğuna inandığım bu sahneyi hala tüm canlılığıyla görebiliyorum.” dedi. “Bakıcımın Champs Elysees’de sürdüğü pusetimde otururken bir adam beni kaçırmaya çalıştı. Bakıcım, adamla arama girerek onu kahramanca durdurmaya çalışırken bedenime takılı kayıştan yakalanıyordum. Bakıcım sıyrık içinde kaldı; hala suratındaki o izleri emin meçhul görebiliyorum. Çevremizde bir kalabalık toplandı, kısa pelerinli ve beyaz coplu bir polis memuru geldi ve adam da uçarcasına kaçtı. Metro istasyonunun yakınlarında geçen tüm sahneyi gözümün önüne getirebiliyorum.
Seneler sonra, bakıcı Kurtuluş Ordusuna katıldı. Dini yöneldikten sonra, Piaget’nin ailesine karşı samimi olmaya karar verdi. Onlara, suratındaki çizikler dahil, tam hadiseyi uydurduğunu anlattı. Piaget’nin anne-babasının cesaretinden dolayı ona verdiği altın saati iade etti.
Piaget’nin çocukken bu hikayeyi dinlediği ve sahte hatırayı zekâsında “reel” bir anı olarak gizlediği sarih. Bir erişkin olarak yaşadıklarının reel olmadığını Bildiğinde dahi bu hatırayı akılsal kusur olarak kabullenmekte zorlanmıştı.
Bundan ‘bir hatıranın hatırası ama sahtesi’ olarak bahsetmişti.
Sözcüklerle görüntüler arasında bir bağ kurduğunuzda hafızanın eforu çoğalır. Bunun sebebi bu gibi hatıraların kodlamalarının, dil ve görüntüyle ilişkili olanlar dâhil, değişik asap ağları süresince oluşmasıdır. Bu da antik çağlara direnen bir hafıza tekniğinin neden verimli olduğunu sarihler. Romalı şair Çiçero tarafından belirlendiği için Roma odası sınan bu teknikte, kelimeler ve tümceler ile görüntüler arasında bir bağ kurulur.
Bir kelime için somut bir görüntü yaratırsanız ve bunu muhakkak bir yere yerleştirirseniz, büyük ihtimalle o sözcüğü hatırlarsınız. Misalin, oğul sözcüğünün ingilizcesi olan son sözcüğünü, bir aileyi anne, baba, kız çocuk, oğul sıraya dizilmiş ve ailenin oğlunu da bu sıranın en sonunda resimleyerek andırabilirsiniz. Şayet sözcüklerle görüntüleri, bir odadan diğerini dolaşır gibi, tek bir anlatımla birbirine bağlarsanız uzun metin istiflerini andırabilirsiniz. Schacter görsel iletişimler kurmanın DRM testlerinin doğruluk oranını artırdığını göstermiştir. Kobaylar DRM listesindeki sözcükleri dinlerken fotoğraflar gösterildiğinde misalin, tereyağı sözcüğü sesli okunurken tereyağı fotoğrafına bakmak gibi bu iletişimler son derece ehemmiyetli oluyordu. Kobaylar kendilerine test listesinden sorulan bir sözcüğün görselini de hatırla-dıklarında o sözcüğü dinlediklerini yanılmadan söylüyorlardı.
Bibliyografi:
BBC
Yazar:Tuncay Bayraktar