Madem bu kadar zekisin, neden zengin değilsin? Sadece bir şans olduğu ortaya çıktı.
Servetin dağılımı, bazen 80:20 kuralı olarak adlandırılan iyi bilinen bir modeli takip eder: Servetin yüzde 80'i, insanların yüzde 20'sine aittir. Gerçekten de, geçen yılki bir rapor, yalnızca sekiz erkeğin, dünyanın en yoksul 3,8 milyar insanınınkine eşdeğer bir toplam servete sahip olduğu sonucuna vardı.
Bu, tüm toplumlarda her ölçekte ortaya çıkıyor gibi görünüyor. Bu, çok çeşitli sosyal fenomenlerde ortaya çıkan, güç yasası adı verilen iyi çalışılmış bir kalıptır. Ancak, adalet ve liyakat hakkında gündeme getirdiği sorunlar nedeniyle servetin dağılımı en tartışmalı konulardan biridir. Neden bu kadar az insan bu kadar zenginliğe sahip olsun ki?
Geleneksel cevap, insanların yetenekleri, zekaları, çabaları vb. için ödüllendirildiği bir meritokrasi içinde yaşadığımızdır. Zamanla, birçok insan bunun gözlemlediğimiz servet dağılımına dönüştüğünü düşünüyor, ancak sağlıklı bir şans dozu bir rol oynayabilir.
Ancak bu fikirde bir sorun var: servet dağılımı bir güç yasasını takip ederken, insan becerilerinin dağılımı genellikle ortalama bir değere göre simetrik olan normal bir dağılımı takip eder. Örneğin, IQ testleri ile ölçülen zeka, bu modeli takip eder. Ortalama IQ 100'dür, ancak hiç kimsenin IQ'su 1.000 veya 10.000'dir.
Aynısı, çalışılan saatlerle ölçülen çaba için de geçerlidir. Bazı insanlar ortalamadan daha fazla, bazıları daha az çalışır, ancak hiç kimse bir diğerinden milyarlarca kez daha fazla çalışmaz.
Yine de bu işin ödüllerine gelince, bazı insanlar diğer insanlardan milyarlarca kat daha fazla servete sahiptir. Dahası, çok sayıda araştırma, en zengin insanların genellikle diğer ölçülere göre en yetenekli insanlar olmadığını göstermiştir.
O halde bireylerin nasıl zenginleşeceğini hangi faktörler belirler? Şansın herkesin beklediğinden daha büyük bir rolü olabilir mi? Ve bu faktörler, her ne iseler, dünyayı daha iyi ve daha adil bir yer haline getirmek için nasıl kullanılabilir?
Bugün, İtalya'daki Catania Üniversitesi'nden Alessandro Pluchino'nun ve birkaç meslektaşının çalışmaları sayesinde bir yanıt alıyoruz. Bu adamlar, insan yeteneğinin bir bilgisayar modelini ve insanların bunu hayattaki fırsatlardan yararlanmak için kullanma şeklini yarattılar. Model, ekibin bu süreçte şansın rolünü incelemesini sağlar.
Sonuçlar göz açıcı bir şey. Simülasyonları, gerçek dünyadaki servet dağılımını doğru bir şekilde yeniden üretir. Ancak en zengin bireyler en yetenekli kişiler değildir (belli bir yetenek düzeyine sahip olmaları gerekse de). Onlar en şanslılar. Ve bunun toplumların ticaretten bilime kadar her şeye yapılan yatırımlar için elde ettikleri getirileri optimize etme biçimleri üzerinde önemli etkileri vardır.
Pluchino ve ortaklarının modeli basittir. Bu oluşmaktadır n her biri belirli bir yetenek düzeyine (beceri, zeka, yetenek vb.) sahip insanlar. Bu yetenek, bazı standart sapmalarla birlikte, bazı ortalama düzeylerde normal olarak dağıtılır. Yani bazı insanlar ortalamadan daha yetenekli, bazıları ise daha az yetenekli, ancak hiç kimse diğerinden daha yetenekli değil.
Bu, çeşitli insan becerileri ve hatta boy veya kilo gibi özellikler için görülen aynı tür dağılımdır. Bazı insanlar ortalamadan daha uzun veya daha küçüktür, ancak hiç kimse bir karınca veya gökdelen büyüklüğünde değildir. Aslında hepimiz birbirimize çok benziyoruz.
Bilgisayar modeli, her bir bireyi 40 yıllık bir çalışma ömrü boyunca çizer. Bu süre zarfında bireyler, yeterince yetenekli oldukları takdirde servetlerini artırmak için kullanabilecekleri şanslı olaylar yaşarlar.
Ancak servetlerini azaltan şanssız olaylar da yaşarlar. Bu olaylar rastgele meydana gelir.
40 yılın sonunda, Pluchino ve arkadaşları bireyleri zenginliğe göre sıralar ve en başarılıların özelliklerini inceler. Ayrıca servet dağılımını da hesaplarlar. Daha sonra sonucun sağlamlığını kontrol etmek için simülasyonu birçok kez tekrar ederler.
Ekip bireyleri servete göre sıraladığında, dağılım tam olarak gerçek dünya toplumlarında görülenle aynıdır. Pluchino ve ortaklarının bildirdiğine göre, nüfusun yüzde 80'i toplam sermayenin yalnızca yüzde 20'sine sahipken, kalan yüzde 20'si aynı sermayenin yüzde 80'ine sahip olduğundan, '80-20' kuralına saygı duyuluyor.
En zengin yüzde 20'nin en yetenekli olduğu ortaya çıkarsa, bu şaşırtıcı veya haksız olmayabilir. Ama olan bu değil. En zengin bireyler tipik olarak en yetenekli veya ona yakın herhangi bir yerde değildir. Araştırmacılar, maksimum başarının maksimum yetenekle asla örtüşmediğini ve bunun tam tersi olduğunu söylüyor.
Peki yetenek değilse, bu çarpık servet dağılımına neden olan başka hangi faktör var? Pluchino ve arkadaşları, simülasyonumuz böyle bir faktörün sadece şans olduğunu açıkça gösteriyor.
Ekip bunu, bireyleri 40 yıllık kariyerleri boyunca yaşadıkları şanslı ve şanssız olayların sayısına göre sıralayarak gösteriyor. En başarılı kişilerin aynı zamanda en şanslı kişiler olduğu da aşikardır derler. Ve daha az başarılı olanlar aynı zamanda en şanssız olanlardır.
Bunun toplum için önemli etkileri var. Şansın başarıda oynadığı rolü kullanmak için en etkili strateji nedir?
Pluchino ve arkadaşları, bunu bilim araştırma finansmanı açısından inceliyorlar, bu onların kalplerine çok yakın bir konu. Dünyanın her yerindeki finansman kuruluşları, bilim dünyasındaki yatırım getirilerini en üst düzeye çıkarmakla ilgileniyor. Gerçekten de, Avrupa Araştırma Konseyi, yakın zamanda, tesadüfiliği (bilimsel keşifte şansın rolü) ve finansman sonuçlarını iyileştirmek için bundan nasıl yararlanılabileceğini araştırmak için bir programa 1,7 milyon dolar yatırım yaptı.
Pluchino ve arkadaşlarının bu soruyu cevaplamaya hazır oldukları ortaya çıktı. Şans hesaba katıldığında hangisinin en iyi getiriyi sağladığını görmek için farklı türde finansman modellerini keşfetmek için modellerini kullanırlar.
Ekip, araştırma fonlarının tüm bilim insanlarına eşit olarak dağıtıldığı üç model üzerinde çalıştı; bilim adamlarının bir alt kümesine rastgele dağıtılır; veya geçmişte en başarılı olanlara tercihli olarak verilir. Bunlardan hangisi en iyi stratejidir?
Görünen o ki, en iyi getiriyi sağlayan strateji, fonu tüm araştırmacılar arasında eşit olarak bölüştürmektir. Ve ikinci ve üçüncü en iyi stratejiler, onu bilim adamlarının yüzde 10 veya 20'sine rastgele dağıtmayı içerir.
Bu durumlarda, araştırmacılar zaman zaman yaptıkları tesadüfi keşiflerden en iyi şekilde yararlanabilirler. Geriye dönüp bakıldığında, bir bilim insanının geçmişte önemli bir şans eseri keşif yapmış olmasının, gelecekte bir tane yapma olasılığının daha yüksek olduğu anlamına gelmediği açıktır.
Benzer bir yaklaşım, küçük veya büyük işletmeler, teknoloji girişimleri, yeteneği artıran eğitim ve hatta rastgele şanslı olayların yaratılması gibi diğer türdeki işletmelere yapılan yatırımlara da uygulanabilir.
Açıkçası, burada daha fazla çalışmaya ihtiyaç var. Biz ne bekliyoruz?
Referans: arxiv.org/abs/1802.07068 : Şansa Karşı Yetenek: Başarı ve Başarısızlıkta Rastlantısallığın Rolüsaklamak