Aktinik keratozlar, güneş tarafından zarar gören kuru pullu cilt lekeleridir ve güneş güneş keratozları olarak da adlandırılırlar. Aktinik keratozun epidemiyolojisi, popülasyonun genetik yapısına, cilt tipine ve yaşam tarzı alışkanlıklarına, özellikle güneşte geçirilen süreye göre dünya genelinde farklılık gösterir. Deri lezyonlarının gelişimini, prognozu etkileyen faktörlere ve bu durumun ne kadar yaygın olduğu hakkında bilgiler yer almaktadır.
Küresel Epidemiyoloji
Aktinik keratoz prevalansı, 40 yaşın üzerindeki Avustralyalı yetişkinlerde tahmini % 37-55 prevalans ile Avustralya‘da en yüksektir. Bu, nispeten açık tenli bir popülasyonda yüksek UV radyasyonuna maruz kalma ile bağlantılı olabilir. Ek olarak, açık hava sporları Avustralya kültüründe çok popülerdir ve sonuç olarak güneşte daha fazla zaman geçirme eğilimindedirler. Karşılaştırmalı olarak, Amerika Birleşik Devletleri’ndeki genel aktinik keratoz oranının yaklaşık olarak kadınlarda % 10,2 ve erkeklerde % 26,5 olduğu tahmin edilmektedir. Ayrıca Birleşik Krallık’ta prevalans erkeklerde % 15 ve kadınlarda % 6’dır.
Genel olarak, erkeklerin aktinik keratozdan etkilenme olasılığı kadınlardan daha fazladır, ancak bu, dışarıda geçirilen ortalama süre gibi diğer risk faktörleriyle bağlantılı olabilir. Ek olarak, yüksek yağlı bir diyete sahip kişiler, erkeklerde de daha yaygın olan aktinik keratoz gelişme riski daha yüksektir. Aktinik keratoz çoğunlukla beyaz tenli bireyleri etkiler ve doğrudan UV radyasyonuna kümülatif maruziyetle bağlantılıdır. Sonuç olarak, aktinik keratoz insidansı bazı kişilerde yüksektir ve bu kişiler aşağıdaki gibidir:
• Yaşlılar
• Ekvatora yakın yaşayanlar
• Dışarıda çok zaman geçirenler örneğin, açık havada çalışma veya hobilerle uğraşanlar,
Aktinik keratoz riski kümülatif güneşe maruz kalma ile bağlantılı olduğundan, yaşlı bireylerin etkilenme olasılığı daha yüksektir. 20-30 yaş arası kişilerde yaklaşık % 10’luk bir prevalans varken, 80 yaşın üzerindeki kişilerde bu oran % 90’dan fazladır. Aslında, bazı dermatologlar, tüm insanların yaşlandıkça sonunda aktinik keratoz geçirdiğine inanmaktadırlar.
Olasılık
Aktinik keratozdan en çok etkilenen kişiler açık tenli kişiler olduğundan daha koyu cilt tiplerine sahip etnik grupların etkilenme olasılığı daha düşüktür ve siyah tenli kişilerde aktinik keratoz vakaları nadir görünmektedir. Aktinik keratozlu hastaların çoğunda, UV radyasyonuna maruz kaldığında kolayca yanma ve bronzlaşma yetersizliği ile karakterize edilen Fitzpatrick tip I veya tip II cilt vardır. Durumun yaygınlığı, Fitzpatrick cilt tipleri III, IV ve V’e ilerleme sırasında, tip VI cilde sahip olanlarda çok nadir hale gelene kadar azalır. Bununla birlikte, kutanöz malignitelerin, aktinik keratoz olma olasılığı daha düşük olsa bile, koyu tenli bireyleri hala etkileyebileceği unutulmamalıdır.
Prognoz ve İlerleme Hızı
Aktinik keratozun prognozu genellikle pozitiftir, gözlemli bekleme ve tedavi teknikleriyle, her bir cilt yaması sistemik tedaviye gerek kalmadan ayrı ayrı tedavi edilebilir. Bu durumdan skuamöz hücreli karsinomaya doğru ilerleme hızı belirsiz olduğundan teşhisi takiben kişinin güneşten korunması gibi çeşitli faktörlere bağlı olması muhtemeldir. Yapılan araştırmalar, her yıl 1000 yamada 1’den daha azının kansere dönüşme riski olduğunu göstermiştir. Bununla birlikte yapılan diğer araştırmalar, 10 vakadan 1’ine yakın çok daha yüksek bir risk olduğunu bildirmişlerdir. Bağlantı tartışmasız olmasına rağmen, kesin oran bu nedenle belirsizdir. Aktinik keratoz ve diğer tipler de dâhil olmak üzere malign ve premalign cilt lezyonlarının genel insidansı 1960’lardan bu yana % 3’ten % 8’e yükselmiştir.
Aktinik Keratoz Nedenleri
Aktinik keratozun birincil nedeni, güneş ışığından veya bronzlaşma yatakları gibi diğer kaynaklardan gelebilecek ultraviyole (UV) radyasyondur. Bununla birlikte, X ışını, endüstriyel kimyasallar ve bazı ilaçlar gibi cilt rahatsızlığının birkaç başka olası nedeni vardır. Bu nedenlerin ve risk faktörleri aşağıdaki gibidir:
Güneşe maruz kalma
Aktinik keratoz vakalarının çoğunluğunun nedeni güneş ışığından gelen ultraviyole radyasyonlardır. UV ışınlarının cilde verdiği hasar kümülatiftir ve bir kişi güneşte ne kadar çok zaman geçirirse, etkilenme olasılığı o kadar artar. Bu kümülatif etkinin bir sonucu olarak, bireylerin kendilerini günlük olarak aşırı güneş ışığına maruz kalmaktan koruması, özellikle de sık sık dışarıdaysa önemlidir. Güneş ışığından gelen UV radyasyonunun yaklaşık % 70-80’i bulutlardan geçebilir ve sonuç olarak bulutlu günlerde bile potansiyel cilt hasarından muaf tutulmaz.
Solaryum salonları
Güneş ışığına benzer şekilde, bronzlaşma salonlarındaki lambalardan gelen ışık da ultraviyole radyasyon yayar ve bu cilt hastalığına neden olabilir. Aslında, zararlı UV ışınlarının konsantrasyonu genellikle daha yüksek olduğundan kısa mesafelerden cilde yönlendirilerek zarar verme potansiyelini artırır.
Röntgenler
X ışınlarına maruz kalma da aktinik keratoz gelişimiyle bağlantılıdır ve bu duruma neden olmakla ilişkilendirilebilir. Bu nedenle, X ışınlarının potansiyel olarak zararlı diğer etkilerine ek olarak, mümkün olan her yerde X-radyasyonuna maruz kalmayı en aza indirmek akıllıca olur.
Endüstriyel kimyasallar
Bazı endüstriyel kimyasallara sık sık maruz kalmak da aktinik keratoza neden olma potansiyeline sahip olabilir. Örneğin, polisiklik aromatik hidrokarbon (PAH) içeren maddelerle (örneğin kömür veya katran) çalışan kişilerin geliştirme olasılığı daha yüksektir. Bu, kimyasalın aktinik keratozda oynaması için nedensel bir role sahip olabileceğini düşündürmektedir.
İlaçlar
Bazı ilaçlar nedeniyle bağışıklık sistemi zayıflamış kişilerin de aktinik keratozdan etkilenme olasılığı daha yüksektir. Bunun nedeni, vücutlarının kendisini UV radyasyonunun zararından korumak için daha az donanımlı olmasıdır. Ayrıca tıbbi kemoterapi geçmişi olan hastalar, AIDS ilaçları ve organ naklini desteklemek için bağışıklık sistemini baskılayan ilaçlar etkilenme olasılığı en yüksek olanlar arasındadır.
Aktinik Keratoz İçin Risk Faktörleri
UV radyasyonuna maruz kalma ve diğer potansiyel nedenler aktinik keratoz gelişiminde büyük rol oynasa da, bunlar tek faktör değildir. Bazı kişiler, genotipleri veya diğer faktörler nedeniyle cilt durumuna daha yatkındır. Aşağıdaki durumlarda aktinik keratoz olma olasılıkları daha yüksek olabilir. Bu faktörler aşağıdaki gibidir:
• Çilli açık tenli olmak
• Sarı veya kızıl saçlı olmak
• Mavi, yeşil veya ela gözlü olmak
• Ekvatorun yakınında yaşamak
• Bir açık hava mesleğinde çalışmak
Yaşlı bireyler, UV radyasyonunun cilt hücreleri üzerindeki kümülatif etkisine bağlı olarak aktinik keratozdan büyük olasılıkla etkilenir. Bununla birlikte, bazı durumlarda genç yetişkinler bile, özellikle güneşte önemli miktarda zaman geçirirlerse etkilenebilir.
Aktinik Keratoz Teşhisi
Aktinik keratoz teşhisi genellikle basit gözlem yöntemleriyle yapılabilir, ancak teşhisi doğrulamak için deri biyopsisi ile daha fazla test yapılması gerekir. Bunun yanında kan testleri veya görüntüleme testleri gibi diğer testler genellikle gerekli değildir. Tedavi olmaksızın skuamöz hücreli karsinomaya ilerleyebildiği için mümkün olduğu kadar erken teşhis edilmesi önemlidir. Bununla birlikte, zamanında müdahale ile çoğu cilt kanseri vakası iyileştirilebilir.
Cilt Görünümü
Aktinik keratozu teşhis etmek için derideki karakteristik yamaların basit bir incelemesi genellikle yeterlidir. Derinin ve cildin dokusunun yamalar üzerindeki görünümü genellikle teşhis için yeterli olur. Aktinik keratozun göstergesi olabilecek tipik işaretler vardır ve bunlar aşağıdaki gibidir:
• Deride ovulduğunda ağrılı olabilecek sert bir yama (görünmeyebilir)
• Etkilenen bölgede ciltte kaşıntı veya yanma
• Kuru dudaklar
Belirtilerinin sabit olmadığını ve sert yamaların zamanla gelip gidebileceğini bilmek gerekir. Yamalar ciltte görünebilir ve birkaç ay kalabilirken ardından kendiliğinden iz bırakmadan pul pul dökülür ve yerini pürüzsüz bir cilt alır. Yamalar çoğu durumda, genellikle kişi güneş ışığından yeterli koruma olmadan dışarıda vakit geçirdikten kısa bir süre sonra yeniden ortaya çıkar.
Deri Biyopsisi
Bazı durumlarda teşhisi doğrulamak için deri biyopsisi gerekir ve bu, lezyon daha ilerlemişse veya hastada cilt kanseri öyküsü varsa, skuamöz hücreli karsinom teşhisini dışlamak için yaygın olarak kullanılır. Bu prosedür tipik olarak, bir pratisyen hekim tarafından lokal anestezik enjeksiyon kullanılarak alınabilen, etkilenen bölgeden bir deri numunesinin alınmasını içerir. Numune daha sonra mikroskop altında tam olarak analiz edilmek üzere bir laboratuvara gönderilir.
Referans
Pek çok aktinik keratoz vakası, dermatoloğa gerek kalmadan bir pratisyen hekim tarafından tamamen yönetilebilir. Bununla birlikte, bazı durumlarda daha ileri değerlendirme için bir dermatoloğa sevk gerekebilir. Bu durumlar aşağıdaki gibidir:
• Teşhis belirsiz olduğunda
• Deri yamaları şiddetli veya yaygın olduğunda
• Semptomlar tedaviye yanıt vermediğinde
• Hasta bağışıklık sistemini baskılayıcı ilaçlar alındığında
• İlişkili malignite riski yüksek olduğunda
Aktinik keratozun teşhisinde flüoresans gibi fotosensitize edici bir ilaçla başka yöntemler de kullanılır. Bu durum için uygun bir yönetim planı oluşturulduktan sonra, devam eden takip randevuları genellikle hastanın pratisyen hekimi tarafından gerçekleştirilir.
Kaynakça:
nhs.uk/conditions/solar-keratosis/Pages/Introduction.aspx
aad.org/public/diseases/scaly-skin/actinic-keratosis
dermnetnz.org/topics/actinic-keratosis/
skincancer.org/skin-cancer-information/actinic-keratosis
Yazar: Özlem Güvenç Ağaoğlu