Kraliçeler böcek türleri arasında tanıdık figürler. Ancak sadece termitlerin kraliyet aileleri kralları da içeriyor. Uzun ömürlü, korunaklı kraliyet odalarına yerleşmiş, devasa kraliçelerine sadık bu hükümdarların böcekler aleminde eşi benzeri yok.
Maryland Üniversitesi’nde emekli profesör olan termit biyoloğu Barbara Thorne, ‘‘İnsanların ve termitlerin monarşi sistemi arasında bazı paralellikler var’’ diyor.
Hem kral hem de kraliçe olması şart
Birçok karınca, arı ve yaban arısı türü gibi termitler de kısır işçilerden oluşan topluluklar hâlinde yaşıyor. Ancak aralarında önemli farklılıklar var.
Karıncaların, arıların ya da eşek arılarının yuvalarındaki tek hükümdar bir kraliçe. Bu türlerde kraliçe, bir defaya mahsus ve 'son derece olaylı' bir çiftleşmeden sonra hayatının geri kalanında ihtiyaç duyacağı tüm spermleri depoluyor. Daha sonra depoladığı bu spermleri yiyecek bulma ve yavrulara bakma işlerini üstlenen dişi karıncaları üretmek için kullanıyor.
Romantik bir durum değil
Ancak diğer böceklerden ayrı olarak evrimleşmiş olan termitlerin kendi gelenekleri mevcut. Her şeyden önce, bir termit kolonisi kurmak için hem bir kraliçeye hem de bir krala ihtiyaç var. Bunun nedeni hiç de romantik değil: Dişi termitler sperm depolayamıyor, bu yüzden onları tekrar tekrar dölleyecek bir erkeğe ihtiyaç duyuyor. Hatta termitler üzerinde yapılan bir çalışmada dölleme işleminin her gün gerçekleştiği ortaya çıktı.
Çok Kral'sın: Ev işlerine yardımcı oluyor
Kral ve kraliçe ailelerini kurmak için birlikte çalışıyor. Dr. Thorne, erkeğin kuluçka bakımından beslenmeye, su temin etmeye ve kraliçesine bakmaya kadar her konuda yardımcı olduğunu anlatıyor.
Ancak kısa süre sonra kraliyet çifti geri adım atıyor. Bebek yapmaya devam ediyorlar, ancak beslenme ve çocuk bakımını artık yetişkin olan yavrulara bırakıyorlar. Yani bu yardımsever çocuklar, birlikte çalışan erkek ve kız kardeşlerden oluşan bir toplum. Bazıları da büyüyüp kolonilerini savunmak için özel olarak yetiştirilmiş askerlere dönüşüyor.
Hükümdarlarını kokularından tanıyorlar
Tabii ki de kraliçe ve kral kendilerini taçlarla ya da diğer kıyafetlerle diğerlerinden ayırmıyor ancak yetişkinliğe kanatlarla başlıyor ve daha sonra bu kanatları döküyorlar. Texas A&M Üniversitesi’nde böcek bilimci olan Ed Vargo, kraliçenin ‘‘sadece büyük, devasa bir yumurtalık kesesi’’ hâline geldiğini söylüyor. Kral, gelininin yanında küçük kalıyor olsa da işçilere ve askerlere nispeten daha irice görünüyor.
Termitler karanlıkta yaşadıkları için bu farklılıkları göremiyor. Ancak Dr. Vargo’nun laboratuvarı, işçi ve askerlerin hükümdarlarını kokularından tanıyabildiklerini gösteriyor. İşçi ya da asker bir termit, kraliçe ya da krala yaklaştığında vücudunu sallıyor ve böylelikle diğerlerini kraliyetin huzurunda oldukları konusunda uyarıyor.
Kraliçe ve kralın yalnızca kendilerine ait bir odası var’’
Majestelerinin bir sarayı ya da şatosu olmasa da Dr. Thorne, ‘‘Kraliçe ve kralın yalnızca kendilerine ait bir odası var’’ diyor. Yuvanın derinliklerinde bulunan ve daha kalın duvarlara sahip olan bu kraliyet odası, örneğin bir karıncayiyen saldırısında kraliçe ve kralı koruyor.
Krallar odalarını terk etmediklerinden, işçiler onlara kendi ağızlarından kusulmuş yiyecekler veriyor. Dr. Vargo, koloni hâlinde yaşayan diğer böceklerin iletişim amacıyla ağızdan ağıza yenen yemeklere kimyasallar eklediğini belirtiyor. Termitlerin de aynı şeyi yapıyor olması mümkün. Ancak şimdilik bu termit yemeklerinin yapısı, 3. Charles’ın yüzyıllardır kullanılan taç giyme kaşığıyla yağlanacağı ‘‘gizli yağ karışım’’ kadar gizemli.
Evlilik görevlerini yerine getiren termit kralı, eşinin her gün 15 bin kadar yumurta üretmesine yardımcı oluyor. Kral ya da kraliçe öldüğünde, yerine geçecek kişi bu varisler ve çok sayıda yedek arasından seçiliyor. Dr. Thorne, ‘‘Üreme görevi, bir veya daha fazla yavru tarafından miras alınıyor’’ diye belirtiyor.
Uzun yaşamın anahtarı kral ve kraliçede olabilir
Termitler hamamböceklerinden evrimleşti. Neden bu kadar işbirlikçi oldukları ise biraz muamma. Karıncalar, arılar ve eşek arıları, bir ailedeki dişileri normalden daha yakın akraba yapan genetik bir sisteme sahip; bu, kraliçe liderliğindeki kolonilerin bu böceklerde birkaç kez evrimleşmesiyle ilgili olabilir. Ancak bir termit kolonisi bir insan ailesinden daha yakın akraba değil (en azından akraba evliliği başlayana kadar).
Dr. Vargo, bu canlıları karma ve iş birliğine dayalı toplumlar geliştirmeye iten her neyse, bunun tarihte yalnızca bir kez gerçekleştiğini söylüyor. Günümüzde termitler yüksek düzeyde iş birliği yapan 2 bin 600 türe dönüştü. Dr. Thorne, ‘‘Termitler inanılmaz canlılar; doğal yaşam alanlarında besinlerin ayrıştırılması ve geri dönüşümü için çok önemliler’’ diye belirtiyor.
Termit krallarında uzun ömürlülüğünün moleküler mekanizmalarının çözülmesi, tüm hayvanlarda erkek bireylerde yaşam süresinin düzenlenmesine ışık tutabilir’’
Termit monarşisi aynı zamanda uzun ömürlülük bilimine de yeni bir yaklaşım sunuyor. Karınca, arı ya da yaban arısı kraliçeleri gibi termit kraliyetleri de tebaalarından çok daha uzun yaşıyor. İşçiler birkaç ay yaşarken, termit kraliyet üyeleri gözlem altında 20 yıl hayatta kalıyor.
Japonya’daki Niigata Üniversitesi’nde biyolog olan Eisuke Tasaki termit krallarının, DNA onarımı için daha aktif genler gibi, yaşlanmalarını yavaşlatan kendine özgü bir dizi moleküler araca sahip olduğunu söylüyor.
Dr. Tasaki, ‘‘Termit krallarında uzun ömürlülüğünün moleküler mekanizmalarının çözülmesi, tüm hayvanlarda erkek bireylerde yaşam süresinin düzenlenmesine ışık tutabilir’’ diyor.
Kaynak: The New York Times, Ceyda Yetim yerelleştirdi.