Uzun yıllar boyunca, gözetim üzerine akademik çalışmalar, farklı izleme uygulamaları ile ilgili sorunların tanımlanması, açıklanması ve analiz edilmesiyle ilgilenmektedir. Bakış açısına ilişkin hayranlık, psikoloji literatüründen skopofili (bakmanın keyfi) kavramıyla başka bir seviyeye taşınır. Skopofili, röntgenciliğe [voyeurism] (diğer insanlara bakma arzusu) ve teşhirciliğe [exhibitionism] (kendini başkalarına maruz bırakma arzusu) ayrılabilir ve bu kavramsal çift; felsefe, psikoloji ve kültürel de dahil olmak üzere birçok akademik disiplinin üzerinde çalışmanın hedefi olmuştur. Freud, 1915 yılında yaptığı çalışmasında bu iki kavramı, insan ruhundaki cinsel zevkler ve sapıklıklar doğrultusunda gelişen iki bileşenli dürtü olarak tanımladı. Freud’un teorisinin özü, bakışların hem kontrol kazanmak hem de meraktan uzaklaşmak için diğer insanları nesnelleştirmenin bir yoludur. Skopofili, çocukların oluşumunda önemli bir rol oynamaktadır, çünkü başkalarının davranışlarına meraklı bakışlar ego oluşumuna katkıda bulunur (Lacanyen teorisindeki “ayna aşamasına” benzer).
Bu bilimsel bakış açısının yanı sıra, “gözetim” popüler kültürde tekrar eden bir tema olmuştur ve ilginç bir şekilde, popüler kültürde izleme uygulamalarının tasviri hem metaforik bir çerçeve hem de gözetim çalışmaları için kamuoyu tartışmalarında büyük bir ilham kaynağı olmuştur. İnsanların yaşamlarının yekpare, otoriter bir devlet tarafından kontrol altına alınması 1984’ü her daim korkutucu ve popüler kılmıştır. Gözetim çalışmalarında kurucu bir figür olan Rule, ipuçlarını George Orwell’in ünlü romanından alıyor; dahası, “Orwellian” endişeleri konu edinen çok sayıda bilgin var. Panoptikon’un yanı sıra, bu popüler kültür söylemi o kadar hâkimdir ki, gözetim çalışmalarındaki önemli bir isim olan David Lyon, “Elektronik Göz – Gözetim Toplumunun Yükselişi” adlı kitabında bu konuları ele alır.
Clive Norris ve Gary Armstrong’un işaret ettiği gibi, yirminci yüzyıl boyunca, gözetim fikri, öncelikle akademisyenlerin öğrendiği eğitimlerle değil, popüler kültürdeki sanatsal muameleleriyle, kitle bilincinde yazılmıştır. En azından en kalıcı ve sık sık rahatsız edici görüntüler Hitchcock’un “Arka Pencere” (1954), Francis Ford Coppola’nın “Konuşma” (1974) ya da Michael Powell’ın “Röntgenci” (1960) filmlerinde bulunabilir (Norris & Armstrong, 1999, p. 3). Çok sayıda yeni film bu listeye eklenebilir: Tony Scott’un “Konuşma”ya birkaç atıfta bulunan “Devlet Düşmanı” (1998), devletin bir bireyin mahremiyetine şiddetli müdahalesinin öyküsüdür. David Fincher’ın “Panik Odası” (2002), güvenlik önlemleri güvenlik açığını açığa çıkaran teknolojilere dönüştürüldüğü için, gözetim uygulamalarının belirsizliğini gösteren daha ustaca bir filmdir. “Devlet Düşmanı” ve “Panik Odası” teknolojik aracılı güç ilişkilerine odaklanırken, Peter Jackson’ın, Tolkien’in epik fantezi türündeki romanı “Yüzüklerin Efendisi”ne (1954-1955) gişe rekorları kıran uyarlaması (2001-2003), korkunç bir bakış açısı sunuyor. Seyretmek ve seyredilmek, hikâyenin merkezi bir temasıdır (Albrechtslund, 2008).
Hitchcock’un “Gözetim” Sunumu: Arka Pencere (Rear Window, 1954)
(Filmdeki sürpriz gelişmeleri ele verebilir)
Tüm zamanların en iyi yönetmenlerinden biri olarak kabul edilen Alfred Hitchcock’un çalışmalarında “gözetim” teması önemli bir yer tutar. Hitchcock, başkalarını röntgenci zevk için izlemenin hareketini basit bir insan özelliği olarak görür ve filmlerine yansıtır. Truffaut, “Arka Pencere”deki ana karakteri, L.B. Jeffries (James Stewart)’i, bir meraklı olarak yorumlar ve ekler: “Tabii, o bir meraklı, ama hepimiz değil miyiz? Bahse girerim, on kişiden dokuzu, avluda soyunan bir kadını, hatta odasında dolanan bir erkeği görürlerse dikizler” (Truffaut, Hitchcock, & Scott, 1984, s. 216). Hitchcock ve Truffaut, sohbetlerinde “sinematik deneyim”in karanlıkta rahatça gizlenip ekrandaki olaylara odaklanma edinimi olduğunu ortaya koyarlar ve skopofilik bakış açısına izleyicileri de dâhil ederek bu deneyimi bir röntgencilik şekli olarak yorumlarlar.
“Arka Pencere”deki ana tema skopofilidir; Jeffries, komşuları izlerken Lisa (Grace Kelly), Jeff’in dikkatini çekmeye çalışır ve izleyiciler olarak biz bütün bu olanlara tanıklık ederiz. Jeffries’in pencere gölgeleri, bir tiyatro perdesi olarak izleyiciye sunulur. Skopofilik tema, Jeffries’in izlemesi için bir dizi ayrı filmi andıran komşuların pencerelerinde net bir şekilde görülür. Hitchcock’un söylediği gibi “yol boyunca gördüğünüz şey, küçük bir evreni yansıtan […] küçük hikâyeler grubudur” (Truffaut ve diğerleri, 1984, p. 216). Film(ler) açılan pencere aracılığıyla izleyiciye sunulur; Jeffries, karşı komşusunun Lars Thorwald’ı öldürmesinden şüphelenir; Thorwald’ın eşi, Jeffries gibi, ciddi bir şekilde hasta olduğundan yatağına hapsolur, kocası şüpheli davranışlar sergilerken, kadın ise ortadan kaybolur. Profesyonel bir fotoğrafçı olan Jeffries sakattır, çünkü garip bir şekilde bir motor yarışını yakından fotoğraflamak isterken bacağını kırmıştır. Hareketsizliği her şeye burnunu sokmaya çalışmasına yol açar ve Thorwald’ın, geceleri birkaç kez dairesine bavulu ile ayrılıp daireye geri dönüp büyük bir bıçağı ve testereyi temizlemek gibi garip davranışına rastlamasıyla, paparazzi kamera lensi ve dürbünü ile olanları izlemeye koyulur. Bir bakıma, hareketsizliği onu izlemek için bir mazerettir, çünkü fiziksel sakatlığı onu hareket etme yeteneğinden mahrum eder. Hemşiresi Lisa ve Stella’ya birtakım talimatlar verir.
“Panoptikon” bağlamında “Arka Pencere”
“Arka Pencere”de görülen “gözetleyici” ve “gözetlenen” arasındaki ilişki, bir dereceye kadar panoptik olarak yorumlanmıştır (Pallasmaa, 1997), ve Hitchcock’un bu özel ortam mimarisi, Foucault’nun “Bentham’ın Panoptikon”u tanımını akla getirmektedir:
“Çevrede halka halinde bir bina, merkezde bir kule; bu kulenin halkanın iç cephesine bakan geniş pencereleri vardır; çevre bina hücrelere bölünmüştür, bunlardan her biri binanın tüm kalınlığını kat etmektedir; bunların biri içeri bakan ve kuleninkilere karşı gelen, diğeri de dışarı bakan ve ışığın hücreye girmesine olanak veren ikişer pencereleri vardır. Bu durumda merkezi kuleye tek bir gözetmen ve her bir hücreye tek bir deli, bir hasta, bir mahkûm, bir işçi veya bir okul çocuğu kapatmak yeterlidir. Geriden gelen ışık sayesinde, çevre binalardaki hücrelerin içine kapatılmış küçük siluetleri olduğu gibi kavramak mümkündür” (Canalp, 2018, s. 28).
Jeffries komşularını onlar farkında olmadan izler ve avlu da panoptik bir alanı andırır. Buna rağmen, komşular gözetiminin farkında olmadığından avlu yukarıda sunulan gerçek bir Panoptikon’u ortaya koymaz. Thorwald’ın Jeffries’in izlemekten haberdar olduğuna tanıklık ettiğimiz sonun yakınındaki korkunç anda, Jeffries gözetleyiciden gözetlenene dönüşür. Jeffries’in dairesi sahnedir, karşı apartmanlar ise Jeffries’in izlediği ve böylece röntgenci bakış açısının belirsizliğini kapsadığı sinemadır.
Filmin zirvesi, Thorwald Jeffries’i fark ederek suçun açığa çıkmasını engellemeye çalıştığında ortaya çıkar. Thorwald daireye girer, ancak Jeffries, gözetleme teknolojisiyle (kamera) defalarca flaş ampulünün sönmesine izin vererek kendini savunur. Bu savunma sadece fiziki çatışmayı geciktirir ve film pencereden düşen Jeffries ile sonuçlanır. Jeffries hayatta kalır ve Thorwald polis tarafından yakalanır. Filmin son sahnesinde Jeffries filmin başlangıcındakiyle aynı konumda gözükür ancak bu sefer iki kırık ayaklı arkaya arkaya doğru bakacak şekildedir. Jeffries, artık daha da hareketsizdir, bu yüzden de röntgencilikten uzaktadır.
Söyleşi – Prof. Chad Abel: “Hiç kimse gizliliğin istilasına karşı duyarlı değil: ”
“Arka Pencere”, Foucault tarafından sunulan “Panoptisizm” ve “Gösteri” fikirleriyle ilgili olarak nasıl yorumlanabilir?
“Arka Pencere”, filmdeki tüm kiracıların “her noktada gözlemlenen kapalı, bölünmüş bir alanda” konuşlandığı ve Jeffries tarafından gözetlendiği Panoptik fikirle ilgilidir. Foucault (1975), Panoptik’in yapısında daha fazla açıkladığı gibi “bu kişiler en küçük hareketlerin denetlendiği ve kaydedildiği sabit bir yere yerleştirilir” (s. 195). Bu film, tüm kiracıların, komşuları Jeff’in tek taraflı lensinden görüldüğü gibi düzgün bir şekilde dokunmasını sağlayarak bu dünyayı canlandırmasını temelde ortaya koymaktadır. Jeff, her gün kendilerine ve düzenli günlük yaşamlarına bakar, her biri hakkında yargılarda bulunur, ancak hiçbir zaman kendi amacını gerçekten sorgulamaz. Jeff karakteri kısaca, sıkıntılarıyla ilgili bir tür kişisel soruşturmayla karşı karşıya kalıyor gibi gözüküyor, komşularını gözlemlemek onun için saplantı haline geliyor. Kendisini, koruyucu rolüne bürüyor, hatta toplumda barışı koruyan “her şeyi gören Büyük Birader” olarak görüyor.
Bu filmin ana temasını, anlamını veya içeriğini nasıl yorumlarsınız?
Hitchcock’un filmlerinin çoğu kadınları küçümsüyor ve kadın karakterlerini kasıtlı olarak ödün vermeyen rollere bürüyordu. Fawell (2002), “Hitchcock’un -Arka Pencere-sinde, özellikle de, Hitchcock’un kadın düşmanı olarak basit bir değerlendirmesini” ortaya atmıştı (s. 88). Bu filmin vazgeçilmez bir teması olarak Arka Pencere’deki tüm kadınların, erkek izleyicinin çekiciliği için oluşturulduğunu ben de fark ettim. Cinsiyetçilik ve erkek şovenist görüşlerinin önemli temaları vardı. “Hitchcock filmlerinin çoğunda olduğu gibi, onu seven kadını önemsizleştiren ve zulmeten bir insanın hikâyesini anlatıyor ve bunu yaparken izleyici ile acı çeken kahraman arasında güçlü bir sempati bağı oluşturuyor” (Fawell, 2002, s. 89). Aslında film boyunca komik bir temayı herkesin keskin zekâsı ve birbirlerine komik dönüşlerle paylaşmasını, özellikle de dedektif arkadaşı Doyle’u bina şefinin banka açıklamasını sorgulamasında karışıklığa neden olduğu sahneleri oldukça güzel buldum.
Hitchcock, bu temaları iletmek için set tasarımı, renk, kamera açıları, kamera hareketi, ilerleme hızı veya diğer görsel ipuçlarını nasıl kullanmaktadır?
Bu filmdeki en belirgin görsel ipuçları, Hitchcock’un bu film boyunca pencereleri birkaç kez yansıtıcı kaynaklar olarak kullanma şekliydi, daha detaylı olarak, Lisa Thorwald’ın evine girerken yakalanmasıydı. Jeff’in kullandığı fotoğrafçıların kamerası ve dürbün kullanımıyla, konu daha yakından göründüğü için karakterlerin derinliğini birkaç kez vurgulayan kamera açıları vardı. Daha sonra Jeff ve diğerlerinin yaptığı yüz ifadelerinin ayrıntılı programında kullanımı da vardı. Çoğu zaman, bu bakışlar korku, endişe, hayal kırıklığı ve hatta heyecan uyandıran görsel ipuçlarına yol açtı. Ayrıca, filmi üçüncü kez izledikten sonra başka bir görsel ipucu tanıdım. Görünüşe göre Bayan Torso’nun altındaki kadın, mutfakta yemek yaparken işitme cihazını merakla kapattığı için dans veya yüksek sesli müzikten rahatsız oldu.
Karakterin röntgencilik, gözetim ve bakış açısı konusundaki tutumu film boyunca nasıl değişiyor?
Karakterin, daha özel olarak, Lisa ve Stella’nın, röntgencilik, gözetim ve bakışa yönelik tutumunun bu film boyunca nasıl değiştiğine tanık olmak ilginçti. Her iki kadın da komşuları izlerken Jeff’in takıntılı haline şiddetle karşı çıktılar. Stella ona “pencere satıcısı” gibi isimler verdi ve hatta gözetleme suçundan hapis cezası alması gerektiğini bile söyledi. Lisa ona deli bile diyor ve gözetlemede hiç yer almak istemiyor. Film ilerledikçe hem Lisa hem de Stella’da keskin bir değişiklik oldu. Çok geçmeden hepsi suçluluk duygusu gütmeden pencereden dışarı bakmaya başladılar.
Bu filmde ele alınan ahlaki ikilemler, hükümetin Ulusal Güvenlik İdaresi (NSA) aracılığıyla kitlesel gözetimi ve Facebook, Google ve Apple gibi küresel şirketler tarafından ortaya konan gizlilik ve izleme kaygılarıyla nasıl ilgilidir?
Jeff’in yazılı veya sözlü rızaları olmadan pencereden dışarıya bakarak komşularını dikizlemeleri ve onların hayatlarının içlerine girmesinin sorgulandığını ifade ettiği an, ahlaki ikilemin kısa bir özeti gibi görünüyordu. Genel olarak toplumda gerçekleşen kararsız dikizleme seviyesinin bir sonu yok gibi görünüyor. Tıpkı Arka Pencere’deki Jeff ve Lisa’nın, Thorwald’ın sahip olduğu mahremiyetinden yararlanmaya başlamaları gibi, Panoptikon ve bir bütün olarak gözetim kavramı da kişisel düzeyde insanlardan tam anlamıyla yararlanmaktadır. Artık sadece parasal işlemler ve kamu binalarına giriş için talep edilen fotoğraflı kimlik değil, aynı zamanda bireyselliği tanımlamak için kullanılan sistemler eğlence parkları, öğle yemeği hatları ve havaalanı güvenlik kontrol noktalarına kadar tarama işlemleri ile genişlemeye devam ediyor. İşler tamamen kontrolden çıktı ve hiç kimse gizliliğin istilasına karşı duyarlı değil.