Daha ileri gitmeden önce burada, beyindeki bu “Motivasyon-Mükâfat sistemiyle” öğrenme arasındaki ilişki üzerinde biraz daha duralım. “Operasyonel şartlanma”, ya da “davranışlar aracılığıyla öğrenme” (“İnstrumentelles Lernen”) de denilen bu öğrenme biçimi pratikte “sınama yanılma yoluyla öğrenme” olarak bilinir. Belirli bir hedefe ulaşmak için (bu, ya elde etmek için uğraşılan bir mükâfattır, ya da kendisinden uzak durulmaya çalışılan bir sonuçtur) gerekli davranışları (sınama-yanılma yoluyla) öğrenme olarak da ifade edebileceğimiz bu öğrenme türü, “klasik şartlanma” denilen öğrenmeden farklıdır. Klasik şartlanmada, dışardan-çevreden gelen bir informasyona-etkiye karşı belirli bir reaksiyon-davranış gerçekleşir ve bu süreç organizma tarafından kayıt altına alınırken, “sınama yanılma yoluyla öğrenme”de, ortada davranışları yöneten belirli bir informasyon-Reiz-reaksiyon zinciri yoktur. “Mükâfat”-Belohnung- denilen bir ürün vardır ortada ve ancak belirli davranış biçimleri geliştirilerek bu ürüne sahip olunabilmektedir.
Daha önceki bölümlerde öğrenme olayını, “dışardan-çevreden gelen informasyonların mev-cut bilgilerle işlenerek yeni bilgilerin üretilmesi” ve bunların kayıt altına alınması olarak tanımlamıştık. Buradaki mekanizma açıktır. İnformasyonun, ya da etkinin (-Reiz) kaynağı olan bir çevre-dış dünya vardır ortada ve bu dış dünyada yer alan nesneler-objeler- değişik biçimlerde organizmayı etkilemektedirler. Organizma da, çevreye uyum sağlayarak varlığını sürdürebilmek için, dışardan gelen bu etkileri-informasyonları alıp bunları değerlendirmekte-işlemekte- ve sonra da bunlara karşı bir cevap-reaksiyon oluşturmaktadır. Mevcut durumu-dengeyi muhafaza edebilme çabasında olan organizma, sonuçta, öğrenme adını verdiğimiz süreçle yeni bir denge durumunun oluşmasına (yeni bir bilginin üretilmesine) neden olmakta, üretilen-yani öğrenilen bu bilgi de aynı sürecin içinde oluşan ek bir yapıyla birlikte kayıt altına alınmaktadır. Bütün bunları matematiksel olarak ifade etmek için basit bir fonksi-yondan yola çıkarsak, y=f(x) de (x) dışardan gelen informasyonu-etkiyi temsil ediyorsa, (y) de buna karşı organizmanın verdiği tepkiyi-reaksiyonu gösterir. y=f(x) ise, bütünüyle bu olayı temsil eden bilgidir. Ki bu da belirli sinaptik bağlantılarla yapısal olarak temsil edilerek kayıt altına alınmaktadır. “Şartlı, ya da şartsız refleks” olayının özü budur. Belirli bir input (etki-informasyon) belirli bir outputu (tepkiyi-reaksiyonu) oluşturmakta, bu süreci temsil eden bilgi de belirli bir sinaptik yapıyla temsil olunmaktadır.
Diyelim ki karnınız acıktı. Bu duygu, daha bir his-açlık hissi olarak kendini ifade etmeden önce, beyninizdeki-Hipotalamustaki- birşeyler yiyerek karnınızı doyurmaya yönelik nöronal ağları aktif hale getiren bir sinyaldir. Ve örneğin bir hayvan, tamamen duygusal bir reaksiyonla önüne çıkan bir yiyeceği alır ve yer69. Burada, bu mekanizmada input-girdi söz konusu yiyecek ve buna ilişkin informasyonlardır. Bunlar alınır, değerlendirilir, sonra da gerekli output-reaksiyonlar oluşturularak yeme işlemi gerçekleştirilir. Bu süreci açıklarken deriz ki: Dışardan alınan ham madde (girdi) bir output-reaksiyon oluşturularak işlenmiş, sürecin sonunda oluşan ürüne de (sentez) organizma tarafından el konulmuştur (onu yiyerek). Yani, en sonunda yenilen ürün, girdinin ve çıktının birlikte ürettikleri bir sentezdir (amaç-hedef). Hayvanın yeme işlemi (reaksiyonu), ham maddeyi işleme, onu ürün haline getirme işlemidir. Ama bu, bu kadarıyla henüz motive-isteğe bağlı, belirli bir amaca ulaşmak için motive olup, sınama yanılma yoluyla öğrenilmiş bir davranış değildir. Bu durumda yiyecek maddesine ulaşmak, belirli davranış biçimlerinin geliştirilmesini-öğrenmeyi- gerektiren karmaşık bir süreç olmayıp, anında gerçekleşen bir reflekstir-reaksiyondur.
Sınama yanılma yoluyla öğrenmede-yani davranışlar aracılığıyla öğrenmede- ise, ortada belirli basit bir input-output devresi yoktur! En sondaki üründen yola çıkılarak, bu amaca ulaşabilmek için gerekli davranış biçimleri bulunmaya çalışılmaktadır. Hayvan, istediği sonucu elde edebilmek için belirli bir davranış biçimine yönelmek zorunda kalmaktadır. Yeni bir davranış ise, son tahlilde, yeni bir bilgiden kaynaklanır. Çünkü, davranış değişikliği yeni bir bilginin öğrenilmesinin sonucu olabilir. Bu durumda hayvan, henüz daha ortada öğrenilmiş ve kayıt altına alınmış yeni bir bilgi olmadığı halde, vadedilen mükâfatı elde edebilmek için rasgele bir yerden (basit duygusal bir reaksiyonla) işe başlar. Yani, sonucu bir obje olarak ele alıp, buradan gelen informasyonlara göre belirli bir duygusal reaksiyon belirleyerek işe girişir. Örneğin bir fare, kendisine gösterilen bir parça peynire ulaşabilmek için, önünde bulunan çeşitli yollardan önce birini takip ederek peynire ulaşmaya çalışır. Olmadı, diğerini dener. Her seferinde, bir önceki yolu denediği ve buradan hedefe ulaşamayacağını öğrendiği için, başka bir yolu deneyerek amaca ulaşmaya çalışır. Sonunda da, bu şekilde, “hatalarından öğrenerek” doğruyu bulmuş olur. Bir dahaki sefere aynı işi yapması gerektiği zaman artık o ne yapması gerektiğini bilmektedir.
Burda altını çizmek istediğimiz iki nokta var. Birincisi şu: Farenin ordan oraya gidip çeşitli alternatifleri deneyerek peynire ulaşmak için çaba sarfetmesine neden olan duygu-istek-motivasyon, en başta (kendisine peynir gösterildiği zaman) aktif hale gelen Motivasyon sisteminin sonucudur. Eğer bu istek-yani motivasyon olmasaydı fare peynire ulaşmak için o kadar çaba sarfetmek durumunda olmayacaktı. Nitekim, enjekte edilen bazı maddelerle Motivasyon-Dopamin sistemi bloke edildiği zaman farelerde bu isteğin-motivasyonun oluşmadığı görülmüştür. Fare, kendisine verilen şeyleri gene yiyordu, ama artık bunları elde etmek için bir çaba sarfetme zorunluluğunu hissetmiyordu. Farenin peynire ulaşma isteğine bağlı olarak ortaya çıkan faaliyeti, Dopamin sisteminin aktif hale getirdiği Önbeyinde (prämotorische Rinde’de) hazırlanan eylem programının, motor sistem aracılığıyla kaslara iletilerek gerçekleştirilmesiyle oluşur. Bizim, bir istek-motivasyon-harekete geçirici bir mesaj olarak onun farkına varabilmemizin nedeni de budur zaten.
“Atlanta’daki bomba olayının video kayıtlarını izlerken buradaki insanların davranışları bana 1940 larda Niel Miller’in farelerle yaptığı bir deneyi hatırlattı” diyor Ledoux ve devam ediyor: “Miller, fareleri, aralarında geçiş bulunan, biri beyaz diğeri siyah iki kafesten ibaret bir düzeneğe bırakmıştı. Fareler önce, belirli aralıklarla elektrik akımı verilen beyaz bölümde bulunuyorlardı. Ancak daha sonra, siyah bölüme geçerek, elektrik akımının etkisinden kurtulabileceklerini öğrendiler. Bir süre sonra artık, daha kafesin içine bırakılır bırakılmaz siyah kısma koşuyorlardı. Deneyin her tekrarlanışında bunu otomatik olarak yapar hale gelmişlerdi. Bu davranış onlar için bir alışkanlık haline gelmişti. Artık kafese hiç elektrik akımı verilmese bile bu gene böyle devam ediyordu. Deneyin daha sonraki bir aşamasında iki bölüm arasındaki geçiş kapatılır. Artık bir taraftan diğerine geçmek mümkün olamıyor, eski alışkanlık da yerine getirilemiyordu. Ancak fareler bu sefer de, sınama-yanılma yöntemiyle, bir kolu çevirdikleri zaman aradaki kapının açıldığını öğrendiler. Böylece, yeni duruma uyum sağlayarak yeni bir alışkanlığa sahip oldular” [12].
Burada, farelerin ilk davranışı basit bir reaksiyondur. Şartlı refles yoluyla siyah bölüme geçerek elektrik akımının etkisinden kurtulabileceklerini öğreniyorlar. Ama ikinci davranış, yani kolu çevirerek aradaki kapıyı açmayı öğrenme farklıdır. Bu durumda artık farelerin davranışıyla elektrik akımı arasında direkt-bire bir bir etken-reaksiyon ilişkisi yoktur. Fareler artık elektrik akımının zarar verici etkisinden kurtulabilmek için davranışlarını bir araç (İnstrument) olarak kullanmaktadırlar. Aradaki kapıyı açmayı öğrenme bu türden motive-isteğe bağlı davranışların bir sonucudur. Sonunda da sınama yanılma yöntemiyle en doğru davranışı bulmuş oluyorlar. “Burada mükâfat (ya da cezalandırma) davranışla bağlantılı olduğu için, buna etken (Reiz)-reaksiyon-öğrenme süreci diyoruz.
Davranışa bağlı şartlanmanın (instrumentelle Konditionierung) Pawlow tipi şartlanmadan farkını şöyle ifade edebiliriz: Pawlow tipi şartlanmada hayvan belirli bir mükâfat ya da cezadan bağımsız olarak davranır. İlişki (Kopplung), mükâfat veya ceza ile bir reaksiyon arasında oluşmaz. Tersine, nötral bir etkenle, onunla birlikte ortaya çıkan mükâfat veya ceza arasındadır. Bu nedenle, Pawlow tipi şartlanma yoluyla öğrenme, etken (Reiz)-etken (Reiz)-öğrenme olarak adlandırılır. Pawlow’un köpeklerinden (çan çalarken) salyalar akıyordu, çünkü çan sesi daha önceden yiyecek maddeleriyle bağlantı içine girmişti. Köpek yiyecek maddelerine ulaşmak için birşey yapmaz. O, yani yiyecek maddeleri çan sesiyle birlikte kendiliğinden ortaya çıkarlar (Reiz-Reiz Kopplung). Eğer köpek belirli bir yere giderek çan sesini işitince ayaklarıyla bir kola basmak gerektiğini, ancak bu şekilde mükâfat olarak yiyecek maddelerine sahip olabileceğini öğrenmiş olsaydı, o zaman onun bu davranışı “Instrumentell” olacaktı. Çünkü ancak bu durumda başarılı bir davranış yiyecekle mükâfatlan-dırılmış olacaktı (Reiz-Reaktion Kopplung) [12].
Şartlı (sonradan öğrenilmiş) ya da şartlı olmayan (doğuştan) bir etken Duygu sistemini (Emotions-system) aktif hale getirerek beyni öyle bir duruma sokar ki, beyin, zorunlu olarak, davranışları kullanarak belirli bir hedefe ulaşma noktasına gelir. Beyin, çevreyle etkileşerek hayatta kalabilmek için çok sayıda alt sistemi devreye sokarak faaliyette bulunan multiagent bir sistemdir70. Bu alt sistemlerin çoğunu Duygu sistemleri olarak adlandırırız. Ama burada önemli olan bu sistemlerin nasıl adlandırıldıkları değildir. Önemli olan, bunların her birinin özel fonksiyonları yerine getiriyor olmalarıdır. Bu sistemlere etkide bulunan bir etken (Objekt-Reiz), ya biyolojik olarak evrim süreci içinde daha önceden oluşmuş bir mekanizmayla, ya da, daha sonradan, yaşam süresi esnasında öğrenilmiş bilgilerle değerlendirilir. Bu şekilde, şartlı veya şartlı olmayan bir etken bir hayvanı (bir insanı da) aktif hale getirdiği zaman, o hayvan “instrumentell” davranış biçimleri gösterebilmesi için de aktif hale getirilmiş olur. Duygular tarafından harekete geçirilen bu instrumentell reaksiyonların amacı veya motivi organizmanın içinde bulunduğu duygusal durumu (Hirnzustand) değiştirmektir [12].