Sultan
Yönetici
Sultan
TOLUNOĞULLARI (868-905)
1 — Ahmed b. Tolun, Devri (868-884) :
Hz. Ömer'in hilâfeti esnasında (634-644), Amr b. el-Âs tarafından fethedilen Mısır, fetihten itibaren hilâfet merkezinden gönderilen valiler tarafından idare edilmeye başlandı. Fethi takiben süratle İslâmlaşan bu ülke, İslâm Devleti'nde vuku bulan çeşitli dinî ve siyasî olaylara karıştı. Hz. Osman'ın katlinde (656) meş'um bir rol oynayan Mısır heyeti, İslâm âlemini önce siyasî daha sonra da dinî bakımdan tefrikalara dûçâr ederken, Mısır da bu üzücü olaylardan fazlasıyla nasibini aldı.
Emevîler'in, hilâfeti ele geçirmesiyle (661) yatışır gibi görülen siyasî olaylar, her an patlamaya hazır bir yanardağ gibi içten içe kaynamaya devam etti. Emevîler'in, hilâfeti ele geçirmelerini bir türlü hazmedemeyen Hz. Ali taraftarları ise Emevîlere karşı müteaddit defalar isyan teşebbüsünde bulundular. Bunu fırsat bilen Abbasîler de “Hz. Muhammed (s.a.v.)'in ailesinden birinin halifeliğine razı olmak” düşüncesiyle Abbasoğulları ve Hz. Ali taraftarlarını kendi etraflarında toplayıp Horasan'ı faaliyetleri için merkez seçerek Emevîler'e karşı amansız bir mücadeleye giriştiler. Böylece Abbasî propagandasına yeni ve kuvvetli bir unsur daha katılmış oluyordu: İran. Uzun ve amansız bir mücadele neticesinde Abbasîler, büyük ölçüde İranlıların yardımı ile hilâfeti ele geçirdiler (750).
Hilâfetin, Abbasîler'e geçmesinde mühim rol oynayan İran, bu yeni devletin kurulmasındaki hizmeti ile mütenasip bir ağırlık kazandı. Bu ise Arap unsurun ihmali ve tedrici olarak gücünü kaybetmesi demekti. Ancak, çok geçmeden Abbasîler, gittikçe ağırlaşan bu İran tesiri ve tahakkümüne karşı tedbirler almaya başladılar, önce, Abbasî Devleti'nin kurulmasında fevkalâde ehemmiyetli hizmeti geçmiş olan Ebû Müslim Horasanî'yi bertaraf ettiler. Ardından da meşhur vezir ailesi Bermekîleri imha ederek nüfuzlarını tamamen yok ettiler. Abbasî halifesi Harun er-Reşîd'in (786-809) oğulları el-Emin(809-813) ve el-Me'mûn (813-833) arasındaki mücadelenin, iki kardeş arasında hilâfet için mücadele olmaktan ziyade Arap-Acem mücadelesi hâlini alması üzerine Abbasî halifeleri, kendilerine destek olacak, onları ne Araplara ne de Acemlere muhtaç etmeyecek ve icabında her iki unsura karşı da mücadele edebilecek üçüncü bir unsur aramaya başladılar. Bu unsur, İslâm Devleti'nin yanı başında, İran'ın hemen ötesindeki Türk unsuru idi.
Türkler, Araplar ve Acemler tarafından eskiden beri bilinen, harp sanatındaki üstün kabiliyetleri, teşkilatçılıkları, cesaret, disiplin ve itaatkâr olmalarıyla meşhur idiler. Bu vasıflarından dolayı Abbasî halifeleri, kapılarını ardına kadar Türklere açtılar. Böylece Türkler, Abbasî hilâfetine hizmet etmeye başladılar. Bilhassa el-Me'mûn'dan sonra Abbasîler hizmetindeki Türkler, orduda ve idarede sayıları ve güçleri ile mütenasip olarak büyük makam ve mühim görevlere getirilmeye başlandılar. Halifeler, bunlardan başkomutanlar, vezirler ve valiler tayin ettiler.
Abbasîler hizmetindeki Türklerin evlenme yolu ile diğer milletlerle karışıp yukarıda sayılan vasıflarının bozulmaması için ayrı bir şehir inşâ edilerek Türkler oraya yerleştirildiği gibi (Samerra), Türk ülkelerinden kızlar getirtilerek bunların, İslâm Devleti hizmetindeki soydaşları olan Türk askerleri ile evlenmeleri bile teşvik edildi. Böylece sayıları gittikçe artan bu Türkler, Araplara ve Acemlere karşı bir denge unsuru olarak kalmadılar. Kısa zamanda her iki unsura da galebe çalarak Abbasî Devleti'nin dizginlerini ele geçirdiler. Araplardan ve Acemlerden kaçan halifeler, Türk bey ve komutanlarının elinde birer oyuncak hâline geldiler ve devletin en mühim görevlerine Türk asıllıları getirmeye mecbur kaldılar.
Mısır'da, Bağdat Abbasî hilâfetine karşı ilk müstakil Türk-İslâm devlet ve hanedanını kuran Ahmed b. Tolun da bu Türk valilerden birisidir. Ancak Ahmed b. Tolun, Türklerden Mısır valisi olan ilk komutan değildir. Ondan önce halife el-Mûtasım (833–842) Ebû Cafer Aşnas et-Türkiyi (834-844), Halife el-Vâsık (842-847), İtâh et-Türkî'yi (844-849), Halife el-Mütevekkil (847-861), el-Feth b. Hakan b. Artuk'u (856-861) ve Halife el-Mûtezz Billâh (866-869) da Müzâhim b. Hakan b. Urtuc et-Türkî'yi (867) Mısır valisi olarak tayin etmişlerdi. Müzâhim b. Hakan ölünce halife el-Mûtezz, yerine Ahmed b. Müzâhim'i Mısır valisi olarak tayin etti (868). Ancak Ahmed b. Müzâhim'in iki ay sonra ölmesi üzerine Mısır valiliği, Urhûz(?) b. Uluğ Tarhan et-Tür-kî'ye verildi. Ancak Urhûz da beşbuçuk ay sonra vefat edince bu defa sıra Ahmed b. Tolun'a gelmiş bulunuyordu.
Fakat Ahmed b. Tolun, başlangıçta esas vali olmayıp üvey babası Bayık Bey'in naibiydi. Çünkü bu sıralarda Bağdat hâkimiyetini ellerinde tutan Türk emirlerinin büyükleri, aleyhlerinde vuku bulabilecek gelişmeleri zamanında öğrenerek mâni olmak ve halifenin yakınında bulunarak devlet nimetlerinden âzami derecede istifâde etmek maksadıyla vali olarak tayin edildikleri eyâletlere bizzat gitmiyorlar, oraları kendi adlarına idare etmeleri için güvendikleri kişileri naip olarak gönderiyorlardı. Naipler, onlar adına o vilayeti idare ediyorlar; hutbede halife'nin adından sonra onların adı zikrediliyor, sikke'de isimleri yazılıyor ve elde edilen gelir de onlara gönderiliyordu. Bu eyaletlerin başında, uzaklığı dolayısıyla Mısır geliyordu. Öyle ki birçok Mısır valisi, hayatında bir kere bile Mısır'ı görmeden ölmüştü.
Tolunoğulları'nın Menşei:
Tolunoğulları Devleti'ni kuran Ahmed b. Tolun'dur. Türkçe bilen İslâm tarihçileri Tolun kelimesini el-Bedru'1-Kâmil (Dolunay) olarak izah ederler. Ahmed'in babası Tolun, aslen Dokuz Oğuz Türklerinden olup Samanoğullarından Buhara ve Horasan âmili Nuh b. Esed'in kölesi idi. Nuh, her yıl Bağdat'a gönderdiği para, zahire, eşya ve kölelerle beraber Tolun'u da hediye olarak zamanın halifesi el-Me'mûn (öl. 833)'a göndermiş (815–816) ve Tolun, zamanla askerî görevlerde yükselerek Bağdat'taki Türk beyleri arasına katılmıştı.
Ahmed b. Tolun'un Yetişmesi ve Şahsiyeti:
Tolunoğulları Devleti'nin kurucusu Ahmed, işte bu Tolun'un oğlu olarak 835 yılı Eylül ayında Bağdat'ta doğdu. Annesi bir cariyedir. Öte yandan Ahmed'in, 829 yılında doğduğu, Bağdat'ta değil Samerra'da dünyaya geldiği ve hatta Tolun'un oğlu değil, evlatlığı olduğu şeklinde rivayetler de vardır.
Devrinin en mükemmel askerleri olan Türklerin arasında, ordugâh şehir Samerra'da iyi bir asker olarak yetişen Ahmed, küçük yaştan itibaren dinî konuları da öğrendi ve Kur'an'ı hıfzetti. Babası Tolun'un ölümünden sonra (844 veya 854) Halife el-Mütevekkil (öl. 861), Ahmed'e babasının mevkiini verdi. Ancak o, Samerra'da kalarak ümeranın entrikalarına katılıp halife azl ve tayin etmektense hudut boylarına giderek gaza ve cihat yapmayı tercih etti. Kendi isteği üzerine Sugûr ve Dımaşk emirliği görevi ile Samerra'dan ayrıldı. Zamanın ö-nemli ve ilmî merkezlerinden biri olan Tarsus'a gitti. Orada bir yandan askerî ve idarî görevlerini yaparken diğer yandan da İslâm âleminin çeşitli ülkelerinden gelip gaza maksadıyla Tarsus'ta toplanmış bulunan âlimlerin meclislerine katılarak onlardan istifade etti. İbn Tanrıverdînin ifadesine göre, bu sırada Tarsus'ta bir milyon insan yaşamakta idi. Bu sayı, her ne kadar mübalağalı da olsa Tarsus'un o devirdeki ehemmiyetini göstermek bakımından fevkalâde mühimdir. Bu rakam, muhtemelen sadece Tarsus'a ait olmayıp o havalideki bütün hudutlarda yaşayanların yekûnu olmalıdır. Tarsus ve Sugûr halkı, Ahmed'i dindarlığı, adaleti ve şecaati ile takdir edip çok sevdi.
Halife el-Müstaîn (öl. 866) tahttan indirilerek Vâsıt'a sürüldüğü zaman, kendisine koruyucu olarak yanına kimin verilmesini istediği sorulduğunda o, Ahmed'i istemişti. Bir seferinde el-Müstaîn'e, Bizans'tan gelen kıymetli hediye ve halifenin hizmetçilerinin bulunduğu kafile eşkıyanın saldırısına uğramış, kafilede bulunan Ahmed, her türlü tehlikeyi göze alarak bu saldırıyı bertaraf etmişti. el-Müstaîn ile aralarında böylece başlayan dostluk, gittikçe daha da kuvvetlenmişti. el-Müstaîn, Ahmed'e bin dinar göndererek “kendisini sevdiğini bilmesini ve diğer beylerin kıskanarak bir kötülük yapacaklarından korkmayacak olsa kendisini yakınına almak istediğini” söylemişti. Ahmed, diğer Türk beyleri ile birlikte el-Müstaîn'in huzuruna her çıkışında halife, ona gizlice selam verir ve hususî ihsanlarda bulunurdu. Ona Meyyâs adında bir de cariye hediye etmişti ki, kendisinden sonra Tolunoğulları Devleti'nin tahtına geçecek olan oğlu Humâraveyh, bu cariyeden doğmuştur.
Halife el-Müstaîn'in kendisine gösterdiği bu yakınlığa karşılık, Ahmed de sonuna kadar ona sâdık kaldı. Halife el-Mûtezz (öl. 869) 'in annesi Kabiha'nın teşviki ile Bağdat'taki Türk beyleri, el-Müstaîn'i öldürdüğü takdirde kendisine Vâsıt valiliğinin verileceğini yazdıkları zaman Ahmed: “Allah kendisine biat ettiğim halifeyi öldürmeyi bana nasip etmesin” diyerek onların teklifini reddetti ve Samerra'ya döndü. Onun bu davranışı, Bağdat'taki ümera ve saray nezdindeki itibarını daha da artırmıştı. Ancak bundan daha önemli olan Yüce Allah'ın, doğruluğundan ve sadakatından dolayı onu mükâfatlandırmasıydı. Çünkü Ahmed, tek başına Mısır ve Suriye'ye hâkim olduğu zaman, el-Müstaîn'i öldürmesine karşılık kendisine Vâsıt valiliğinin teklif edildiğini hatırlamış ve o cinayeti işlemediği için böylece mükâfatlandırılmış olduğunu bizzat ifade etmiştir.
Tolunoğulları Devleti'nin Kuruluşu Sırasında Abbasî Hilafetinin Durumu:
Bu sıralarda artık Abbasî halifeleri, komutanların elinde birer oyuncak durumuna düşmüşlerdi. Halifelerin, güç ve otoritelerini tamamiyle kaybettikleri ve her şeyin ümeranın elinde olduğu görülmekteydi, öyle ki, vilayetlere vali tayin edilen emirler; valilik yerlerine bizzat gitmiyorlar, oralara kendi adlarına naipler gönderiyorlardı. Bağdat'taki kudretli emirlerden Bayık Bey de Halife el-Mûtezz tarafından Mısır valisi tayin edilmişti (868). Tolun'un ölümünden sonra onun annesi ile evlenip Ahmed'in üvey babası olan Bayık Bey de bizzat Mısır'a gitmeyerek, kendisine naip tayin ettiği Ahmed'i vali olarak Mısır'a gönderdi.
Ahmed'in Mısır Valisi Oluşu:
Ahmed, 15 Eylül 868 tarihinde Bayık Bey'in naibi olarak Mısır'ın idare merkezi Fustat'a vardı. Ancak bütün Mısır toprakları Ahmed'in idaresinde olmayıp yönetim, çeşitli kimseler arasında paylaştırılmıştı. Çünkü Mısır, tarihinin çeşitli devirlerinde olduğu gibi, Abbasî valileri idaresinde de ülkenin içinde bulunduğu şartlar ve Bağdat'a olan uzaklıktan istifade ile valilerin müstakil devlet kurmalarını önlemek maksadıyla birtakım idarî bölgelere ayrılmış ve ülkenin idaresi bir tek kişinin eline terk edilmemişti. Nitekim Ahmed, Mısır'a vardığı zaman İskenderiye'nin idaresi Ahmed b. Dinar'ın, Barka'nın idaresi Ahmed b. İsa es-Saidî'nin elinde olup Berîd teşkilatının (posta ve haberleşme işleri) başında ise Halife el-Mûtezz'in annesi Kabiha'nın kölesi Şukayr bulunuyordu. Mısır'ın malî idare teşkilâtının başında da Ahmed b. el-Müdebbir bulunmakta idi ve doğrudan Bağdat halifesine bağlı idi. Ahmed b. el-Müdebbir'in Halife'nin sarayında sözü dinlenen bir yardımcısı da bulunuyordu: Kardeşi İbrahim b. el-Müdebbir. Ahmed b. Tolun, tek başına Mısır'a hâkim olabilmek için, bir yandan Mısır'da bu rakipleri ile mücadele ederken diğer taraftan kendi taraftarları ve casusları vasıtasıyla Bağdat Sarayı ile de mücadele etmek mecburiyetinde idi.
Bu sıralarda Abbasî hilâfetinin içine düştüğü dâhilî ayaklanmalar ve hilâfet etrafında cereyan eden mücadeleler, Ahmed'e yardım etti. Bağdat'ta vuku bulan olaylar sonucunda Bayık Bey, Mısır valiliğinden azledilerek kısa bir müddet sonra öldürülmüştü (869). Onun yerine Mısır valiliği Yarcûh et-Türkî'ye verildi. Yarcûh, Ahmed'in kayınpederi idi. Ahmed onun kızı Hatun ile evlenmiş bulunuyordu. Bu evlilikten Ahmed'in en büyük oğlu el-Abbas dünyaya gelmişti (856). Yarcûh'un da Ahmed'i kendisinin naibi sıfatiyle Mısır valisi olarak tayin etmesiyle ayağını sağlam bir zemine basan Ahmed, artık gözü arkada olmaksızın Mısır'daki olaylarla uğraşabilirdi.
Ahmed b. Tolun'un Mısır’da İlk Faaliyetleri:
Ahmed, 869 yılı Nisan-Mayıs ayında Boğa el-Asgar'ın çıkardığı isyanı İskenderiye ile Barka arasında bastırdı ve Saîd'e kaçan Boğa yakalanarak başı kesildi. Boğa'nın kesik başı Fustat'a getirildi (Temmuz-Ağustos). Ahmed b. Tolun, Boğa gailesini hallettikten hemensonra, İbn es-Sûfî el-Alevî diye meşhur olan İbrahim b. Muhammed'in çıkardığı ayaklanma ile uğraştı. Ahmed'in İbrahim üzerine gönderdiği ordu önce yenildi ise de (Şubat 870) ikinci savaşta İhmîm'de bozguna uğrayan İbrahim kaçmak zorunda kaldı.
Suriye'de Abbasî hilâfetine karşı ayaklanan Ahmed b. İsa eş-Şeyh-in isyanını bastırma emri alan Tolunoğlu Ahmed, bu vesile ile güçlü bir ordu ve donanma hazırlayarak bizzat ordunun başında Suriye'ye yürüdü. Ancak halife el-Mûtemid (870–892) 'in elindeki bütün yetkileri gaspetmiş ve ona devletin idaresinde isimden başka birşey bırakmamış olan kardeşi el-Muvaffak, Tolunoğlu Ahmed'den şüphelendiği için, Ahmed b. İsa eş-Şeyh ile mücadeleyi başka bir emire havale etti. Tolunoğlu Ahmed de Mısır'a dönmek zorunda kaldı. Bundan sonra Halife el-Mûtemid'den, Mısır'ın diğer bölgelerinin de kendisine bırakıldığına dair bir emirname alan Ahmed, İskenderiye'yi de teslim aldı (Temmuz 870). İskenderiye o sırada Ahmed b. Dinar'ın idaresinde bulunuyordu. Böylece o, Mısır'a tamamen hâkim olmak yolunda önemli bir adım daha atmış oluyordu.
Halife el-Mûtezz'in annesi Kabiha'nın kölesi olup Mısır'daki Berîd teşkilâtının başında bulunan ve bu sebeple Ahmed b. Tolun'a meydan okuyan Şukayr'ın, hilâfet merkezi Bağdat'ta müstakil bir devlet kurmak emelinde olup ona karşı uyanık bulunulması hakkında raporlar gönderdiğini haber alan Ahmed, Şukayr'ı bu görevden azlettirecek fırsatı kollarken, el-Mûtezz'in öldürülerek (869) Şukayr'ın hamisi Kabiha'nın da eski nüfuzunu kaybetmesi üzerine bu emeline ulaşıp Mısır'ın posta ve haberleşme işlerini de kontrolüne aldı.
Bu mesele de böylece halledildikten sonra Mısır'da Ahmed b. Tolun'a en büyük rakip olarak Mısır'ın maliyesini elinde tutan Ahmed b. el-Müdebbir kalmıştı. Daha önce de zikredildiği gibi İbnü'l-Müdebbir'in de hilâfet sarayında kuvvetli bir desteği bulunuyordu. Zenci isyanı dolayısiyle, el-Mûtemid'in mektup yazarak kendisinden daha çok para istemesi üzerine Ahmed b. Tolun, İbnü'l-Müdebbir'i de ortadan çıkaracak fırsatı buldu ve halifeye: “Buna benim gücüm yetmez. Çünkü Mısır'ın harac'ı benim elimde değildir.” diye cevap verdi. Bunun üzerine halife, Şam'ın idaresini vermiş olduğu Ahmed b. Tolun'a Mısır'ın malî idaresini de havale etti. Böylece bütün Mısır'ın idaresi, tek başına Tolunoğlu Ahmed'in eline geçti (876).
Ahmed'in el-Muvaffak ile Mücadelesi:
Bu şekilde maddî ve manevî gücünü daha da artıran Ahmed b. Tolun, halifenin arzusuna göre azledilmesini önleyecek ve Mısır'ın hâkimiyetini kendi ailesi için garanti edecek tedbirleri almaya başladı.
Bu ise meşruiyeti Abbasî hilâfeti tarafından kabul ve tasdik edilen bağımsız bir hükümdarlık kurmakla mümkün olabilirdi. Bu gayeye giden yolda Ahmed için en büyük engel, halifenin unvanı dışında bütün yetkilerini ele geçirmiş olan kardeşi el-Muvaffaktı. Çünkü zayıf bir şahsiyet olan el-Mûtemid, idarî bakımdan ülkeyi iki bağımsız parçaya ayırarak Doğu tarafını ikinci veliaht olarak kabul ve ilân ettiği kardeşi el-Muvaffak'a, Batı tarafını da birinci veliaht olarak ilân ettiği oğlu el-Mufavvaz'a vermişti. Bunların her ikisi de idarî ve malî muhtariyete sahip olacaklar ve birbirlerine müdahale etmeyeceklerdi.
Bu sıralarda Bağdat'tan uzaklardaki eyaletlerde özellikle de Doğu, Güneydoğu ve Güney'de yer yer ayaklanmalar vardı. Mısır'da ise Tolunoğlu Ahmed, meydana getirdiği güçlü bir ordu ve donanma ile hiç kimseye muhtaç olmayacak ve her türlü saldırıya karşı kendisini koruyacak bir durumda bulunuyordu. Dinî bağ dışında, Mısır'ı Bağdat'a bağlayan bir bağ kalmamış gibi idi. Hâlbuki Mısır, Bağdat için hayatî bir ehemmiyet arz ediyordu. Bağdat'ta hâkim olan kim olursa olsun, gönül rızası ile Mısır'ı elden çıkaramazdı. Tolunoğlu Ahmed'in ileriye dönük emellerini sezen el-Muvaffak, ağabeyinin ona mâni olabilecek kararlılık ve kudrette olmadığını çok iyi biliyor ve bu işin kendisine düştüğünü görüyordu.
el-Muvaffak, bu durumda kendisini Abbasî hilâfetinin gerçek temsilcisi ve çıkarlarının koruyucusu olarak görüp yıllardan beri hilâfeti uğraştıran Zencî isyanlarının şiddetli bir ânında Ahmed'e bir elçi göndererek bu ayaklanmanın bastırılması için hilâfete yardım etmesini istedi. Kardeşinden memnun olmayan Halife el-Mûtemid, bu elçinin gizli görevinin bazı komutanlarını kazanarak kendisini Mısır'dan çıkarmak olduğunu, adamları vasıtasıyla Tolunoğlu Ahmed'e bildirip parayı kardeşi el-Muvaffak'a değil, kendisine göndermesini istedi. Sadece, elçinin muhtemel temas ve teşebbüslerini önleyerek şüphelendiği komutanları yakalayıp şiddetle cezalandırmakla yetinen Ahmed, bu nazik durumda el-Muvaffak ile bir savaşı göze alamadığından ayrıca zayıflığı bariz bir şekilde ortaya çıkmış bulunan Abbasî hilâfetinin, yapılacak bir savaş sonunda yıkılmasının vebalini yüklenmekten çekiniyordu. Bu yüzden kendisini manen borçlu hissettiği hilâfete karşı yardımına muhtaç bulunduğu bir sırada ilgisiz kalmayı mürüvvetsizlik olarak telakki ediyordu. Nitekim birmilyonikiyüzbin dinar gibi azımsanamayacak bir yardımı el-Muvaffak'a gönderdi. Ancak anlaşmazlık çıkarmakta kararlı olduğu anlaşılan el-Muvaffak, bu parayı az bularak Ahmed'e hakaret ve tehdit dolu bir mektup yazdı. Ahmed'in de buna aynı üslupla cevap vermesi, aralarındaki anlaşmazlığı daha da derinleştirdi. Bunun üzerine el-Muvaffak, Ahmed'in defterini dürmek için teşebbüslerde bulundu. Ne var ki onun el-Mufavvaz ve yardımcısı Musa b. Boğa et-Türkî nezdinde Tolunoğlu Ahmed'in Mısır valiliğinden azledilerek yerine Şam (Suriye) valisi Amacur'un tayin edilmesi şeklindeki teklifine başta Amacur olmak üzere kimse rağbet etmedi. Çünkü onlardan hiçbiri, Tolunoğlu Ahmed'i Mısır'dan zorla çıkaracak kuvveti kendisinde göremiyordu. el-Muvaffak'ın kendisini Mısır valiliğinden azlettirmek için giriştiği teşebbüs ve yaptığı teklifleri işiten Ahmed, Mısır'da fevkalâde kuvvetli olmasına rağmen, yine de bir takım tedbirler almaktan geri durmadı. Fustat'ı tahkim ettiği gibi Nil nehri üzerinde er-Ravza adasında da bir kale yaptırdı ve donanmasını kuvvetlendirerek muhtemel bir hücuma karşı vaziyet aldı.
el-Muvaffak, teşebbüsünün sonuçsuz kalması üzerine Halife'ye baskı yaparak Ahmed'i Sugûr valiliğinden azlettirdi. Ahmed'in azli ile Sugûr'daki sükûn ve istikrar bozulup Tarsus halkı ayaklanınca el-Mûtemid, Sugûr valiliğini ikinci defa Tolunoğlu Ahmed'e vermek mecburiyetinde kaldığı gibi, bütün Şam (Suriye) valiliğini de buna ilave etti (877). Kendisine karşı girişilen her hareketten daha da güçlenmiş olarak çıkan Ahmed, böylece Fırat'tan Mağrib'e kadar olan yerlerin valisi oldu.
Mağlubiyeti kabul etmeyen bir mizaca sahip olan el-Muvaffak ise bir yandan Zencileri yenmiş olmanın (880) kendisine verdiği rahatlık, diğer yandan da Tolunoğlu Ahmed'in Halep, Kınnesrin, Diyar-ı Müdar ve Hınıs'a naip olarak tayin ettiği kölesi Lü"lü'nün isyanı sebebi ile sıkışmasını fırsat bilerek Ahmed aleyhindeki faaliyetlerine yeniden başladı. el-Muvaffak ile aralarındaki mücadelenin bu safhasında Ahmed, büyük bir siyasî maharet ve ileri görüşlülük örneği vererek el-Muvaffak'a karşı halifeyi kullandı. Zaten bunun için pek çok sebep vardı. el-Muvaffak, halife üzerinde öyle bir baskı kurmuştu ki, el-Mûtemid devleti idare etmek şöyle dursun, onun elinde en basit ihtiyacını bile sağlayamayan bir mahpus gibi idi. el-Mûtemid'in, elçi göndererek durumdan Ahmed'e dert yanması üzerine, halifenin meşru haklarının savunucusu rolünü üstlenen Ahmed, ona itibar ve hürriyetini kazandıracağını vâdederek halifeyi Mısır'a davet etti. Bu davete uyan halife, av bahanesiyle yola çıkıp Rakka'ya kadar gelmişti ki, durum anlaşıldı ve el-Muvaffak'ın adamları onu yakalayarak geri götürdüler (882). Bunu duyan Ahmed, Dımaşk'ta bir ulema ve fukaha meclisi toplatıp bu meclisten el-Muvaffak'ın, “imamete ehil olmadığı” gerekçesiyle veliaht olamayacağı şeklinde bir karar çıkartarak onu veliahtlıktan azlettirdiği gibi, Cuma hutbelerinde de kendisine lanet okunmasını emretti. Buna karşılık el-Muvaffak da idaresi altındaki yerlerde Ahmed'in lanetlenmesini emretti. Tolunoğlu Ahmed, el-Muvaffak'ıveliahtlıktan azletmeleri için kadılara baskı yapmış, hatta onun bu kararına karşı çıkan samimi dostu Kadı Bekkâr b. Kuteybe el-Hanefî'yi hapsettirmiş ve Bekkâr, bu sebepten mahpus iken vefat etmiştir.
Ahmed b. Tolun'un Mısır'da Bağımsızlığını İlan Etmesi:
el-Muvaffak, Tolunoğlu Ahmed aleyhindeki emeline ulaşmaktan ümidini keserken, Ahmed de uzayıp giden bu anlaşmazlıktan bıkıp usanmıştı. Neticede el-Muvaffak'ın, ağabeyi el-Mûtemid'i serbest bırakarak ona itibarını iade etmesi ve Tolunoğlu Ahmed'in de el-Mu-vaffak'ı lânetlemekten vazgeçip adına dua ettirmeyi kabul etmesi ile iki taraf arasında barış yapıldı. Böylece Tolunoğlu Ahmed'in, Mısır'da bağımsız olma emeli de gerçekleşmiş oldu.
Ne var ki Tolunoğlu Ahmed, uzun süren mücadele neticesinde elde ettiği istiklâlin tadını pek çıkaramadı. Tarsus Sugûru'nda çıkan bir ayaklanma sebebiyle sefere çıkan Ahmed, burada hastalandı. Antakya'dan mahfe içinde Mısır'a doğru yola çıktı. Ancak mahfede rahat edemediğinden deniz yolu ile Mısır'a döndü. Bir süre daha hasta yattıktan sonra, 10 Mayıs 884 tarihinde öldü. Öldüğü zaman elli yaşlarında idi. Mısır'daki hâkimiyeti 16 yıldan biraz fazladır.
Tolunoğlu Ahmed'in, onyedisi erkek olmak üzere otuzüç çocuğu olmuştu. Oğullarının en büyüğü el-Abbas'dır. Aynı zamanda şair olan el-Abbas, babasının Suriye seferinde Mısır'da naip olarak kaldığı sırada (879), ayaklanarak Berberîlere gitmiş, ancak orada umduğunu bulamayarak Mısır'a döndüğünde babasının üzerine sevk ettiği orduya yenilerek hapse atılmış, beraberindekiler de idam edilmişti (881). Bu olaydan sonra babası her gittiği yere, tekrar ayaklanmasından çekindiği için, onu da beraberinde götürüyordu. Nitekim Ahmed, son Tarsus seferinde de el-Abbas'ı yanında mahpus olarak götürüp getirmişti. Bu talihsiz şehzade, babasının ölümünden az sonra kardeşi Humâraveyh tarafından öldürülecektir.
2 — Humâraveyh b. Ahmed b. Tolun (884-896) :
Tolunoğlu Ahmed'in ölümünden sonra ikinci büyük oğlu Humâraveyh Mısır, Suriye ve Sugûr hükümdarı olarak ordunun kendisine biat etmesi üzerine 884 yılı Mayıs ayının 10'unda Mısır tahtma oturdu.
Tolunoğlu Ahmed, oğlu el-Abbas'ı isyanı sebebiyle hapsedip onu tahttan mahrum etmekle birlikte, kardeşi Humâraveyh'e biat etmesi şartı ile Suriye ve bütün Sugûr valiliğinin ona verilmesini vasiyet etmişti. Ancak Humâraveyh, devletin bölünmesine ve ailenin parçalanmasına sebep olabileceği endişesi ile bunu kabul etmedi. En kudretli zamanında isyan eden ağabeyinin kendisine itaat etmesini beklemek de hayal idi. Ağabeyinin kendisine biat etmemesini de fırsat bilerek babasının kâtibi Ahmed b. Muhammed el-Vâsıtînin de teşvikleri ile ilk işi ağabeyini öldürtmek oldu.
Ardından, babasının ölümünü fırsat bilerek hemen harekete geçeceğinden zerre kadar şüphe etmediği el-Muvaf fak'a karşı tedbir olmak üzere, el-Vâsıtî'yi bir ordunun başında Suriye'ye gönderdi. Hazırladığı diğer bir ordunun başına da Sa'd el-Eyser'i getirdi. Bu iki orduyu desteklemesi ve Suriye kıyılarını koruması için kuvvetli bir donanma hazırlattı. Filistin'e varan el-Vâsıtî, ağabeyi el-Abbas'ı öldürmesi için telkinde bulunduğu Humâraveyh'in zamanla bu kararından pişman olup kendisine kötülük yapmasından korktuğu için el-Muvaffak'a mektup yazarak onu Humâraveyh ile savaşa kışkırttı. Zaten fırsat kollamakta olan el-Muvaffak, yanında Musul valisi İshak b. Kundac ve el-Cibal valisi Muhammed b. Ebi's-Sâc olduğu halde gelerek Rakka'da konakladı ve Humâraveyh'in idaresi altında bulunan Kınnesrin ile Sugûr'u aldı. Yürüyüşüne devamla Humâraveyh'in kuvvetlerini yenip Halep, Hama ve Hıms'ı alarak Dımaşk'a girdi. Mısır'ı da ele geçirmek için Remle'ye doğru ilerledi.
Bunun üzerine Humâraveyh, 884 yılı Ağustos'unda kalabalık bir ordu ile Mısır'dan çıkıp sayıca kendisinden çok az bir kuvveti olan el-Muvaffak ile Filistin'de, Remle ile Dımaşk arasında, et-Tavvahîn denilen yerde yaptığı savaşta tecrübesizliği sebebiyle yenilerek Mısır'a döndü. Pusuda bekleyen ve Humâraveyh'in yenilip gittiğini bilmeyen komutanı Sa'd el-Eyser ortaya çıkarak yağmalamaya başlamış olan Abbasî kuvvetlerini yendi ve Dımaşk'a girdi. Bu başarısından dolayı gururlanan Sa'd el-Eyser, Humâraveyh'i küçük görüp, Suriye'de onu tanımadığını ilan etti. Mısır'a döndükten sonra komutanının Abbasî ordusunu yenip kendisine âsi olduğunu duyan Humâraveyh, tekrar sefere çıkarak Filistin'e vardı (885). Burada bir ay kaldıktan sonra ordusunda çıkan bir olaydan dolayı savaşmaksızın Mısır'a döndü.
886 yılı Nisan ayında tekrar Suriye'ye sefere çıkan Humâraveyh, Sa'd ile savaşıp onu yenerek öldürdükten sonra 14 Haziran'da Dımaşk'a girdi. Orada birkaç gün kaldıktan sonra İbn Kundac üzerine yürüdü. Yapılan savaşta İshak b. Kundac yenildi ve Humâraveyh'in kuvvetleri onu Samerra kapılarına kadar kovaladılar. Böylece şöhreti artan Humâraveyh'in barış teklifi, el-Muvaffak tarafından kabul edildi. Halife'nin Mısır, Suriye ve bütün Sugûr'un otuz yıl süre ile Humâraveyh'e verildiğini bildiren mektubunu getiren hizmetçisi Aralık a-ymda Dımaşk'a ulaştı. Bu hizmetçinin dediğine göre Halife el-Mûtemid, el-Muvaffak ve el-Mufavvaz, Humâraveyh'e saygılarından ötürü mektubu bizzat kendi elleri ile yazmışlardı. Bunun üzerine Humâraveyh 887 yılı başında Mısır'a döndü. Ancak 889'da Muhammed b. Ebi's-Sâc'ın hücumu üzerine tekrar Suriye'ye sefere çıkıp onu da yendikten sonra döndü.
891'de el-Muvaffak ve 892'de de el-Mûtemid vefat etmişler ve el-Muvaffak'ın oğlu el-Mûtezid, amcasının yerine halife olmuştu. Humâraveyh, yeni halifeye hediyeler göndererek aradaki dostluğu pekiştirmek istedi. Ayrıca kızı Katrunedâ'yı halifenin oğlu el-Müktefî ile evlendirmek istediğini bildirdi. Ancak halife, Katrunedâ ile bizzat kendisinin evlenme istediğini bildirmesi üzerine 894 yılında yapılan muhteşem bir düğünle bu evlilik gerçekleşti. el-Mûtezid'in bu evlilikten asıl maksadı, Humâraveyh'in malî imkânlarından faydalanmaktı. Humâraveyh ise bu evliliği siyasî sebeplerden ötürü istiyordu. Halife ile sulhun devamını sağlamak ve Abbasî hanedanıyla sıhrî yakınlık tesis etmek suretiyle İslâm dünyasında itibarını artırmak istiyordu.
Bu evlilikten sonra Humâraveyh ile el-Mûtezid arasındaki soğukluk, yerini dostluk ve samimiyete bıraktı. el-Mûtezid, Fırat'tan Barka'ya kadar olan bütün İslâm ülkelerini Humaraveyh'e verdi. Buna karşılık Humâraveyh, vergisi ödenmemiş olan geçmiş her yıl için ikiyüzbin dinar vermeyi ve gelecek her yıl için de üçyüzbin dinar ödemeyi kabul etti. Bundan sonra el-Mûtezid Humaraveyh'e saltanat alâmetlerinden olan hil'at, kılıç, taç ve kemer gönderdi. Ancak Humâraveyh'in sevinci uzun sürmedi. Zira kızını tantanalı bir şekilde Bağdat'a gelin gönderdikten sonra gittiği Dımaşk'ta hizmetçileri tarafından öldürüldü (7 Ocak 896). Humâraveyh'in cenazesi, oğlu Ceyş tarafından Mısır'a götürüldü ve babasının yanına gömüldü. Otuziki yaşındayken öldürülen Humâraveyh'in Mısır'daki hâkimiyeti oniki yıl kadar sürmüştür.
Humâraveyh'in ölümünü takip eden on yıl içinde Tolunoğulları ailesinden üç kişi Mısır'da hükümdarlık yaptı. Humâraveyh devrinin Tolunoğullarının kudret, şevket ve büyüklüklerinin doruğunu temsil etmesine karşılık bu on yıl da Tolunoğulları devletinin çöküş ve dağılma devrini temsil eder.
Bunun başlıca sebepleri; Tolunoğulları ailesinin kendi içinde parçalanması, Humâraveyhin oğullarının yaşlarının küçük olup askerin kendilerine saygı duyacağı heybet ve olgunluktan mahrum bulunmaları, Humâraveyh'in kardeşlerinin, babalarının mirasından en büyük payı almak için faaliyette bulunmaları idi. Ayrıca Abbasî hilâfeti ile münasebetlerin düzelip orduyu uğraştıracak askerî bir hareketin kalmaması üzerine ordunun iç meselelere karışmaya başlayıp Tolunoğulları ailesi arasında çıkan anlaşmazlıklarda şu veya bu tarafa ağırlıklarını koyarak idarede etkili olmaya başlaması da oldukça önemli bir faktördü.
3 - Ceyş b. Humâraveyh Devri (896) :
Humâraveyh'in ölümünden hemen sonra, kardeşlerinden birinin tahta çıkması, ordu komutanlarının işine gelmediği için daha ondört yaşını doldurmamış bulunan oğlu Ceyş'e bîat ettiler (7 Ocak 896). İleri gelen komutanlardan bazıları Ceyş'e bîat etmek istememişlerse de arkadaşlarının ısrarı ile rıza göstermişlerdi.
Ceyş, başa geçince kendisini içkiye ve eğlenceye kaptırdı. Bazı çevrelerin telkini ile amcası Ebu'l-Aşâir Nasr'ı öldürttü. Yine bu çevrelerin tesiri ile babasının komutanlarının görev ve mevkilerini değiştirdi. Bu sebeple komutanlardan bir kısmı Bağdat'a gittiler o da sefihçe yaşayışını hiç değiştirmedi. Bu arada Dımaşk ve Sugûr naipleri ayaklanarak adını hutbede anmaz oldular. Sonunda Mısır'da kalmış bulunan ümeranın ileri gelenleri onu yakalayarak topladıkları bir mecliste kendisinin: “Hükümdarlık yükünü taşımaya gücü yetmeyip, ülkeyi yönetmekten âciz olduğunu ve kendisine bîat edenlerin biatini geçersiz saydığını” itiraf ettirdiler. Böylece Ceyş tahttan indirilerek (25 Temmuz 896) hapse atıldı ve birkaç gün sonra da hapiste öldürüldü. Ceyş'in Mısır'daki hâkimiyeti altı ay on iki gün sürmüştür.
4 - Harun b. Humâraveyh Devri (896-904) :
Ceyş'i tasfiye ettikten sonra komutanlar hep birden kardeşi Harun'a biat ettiler (25 Temmuz, 896). Ancak Harun daha ondört yaşında bir çocuk olduğundan akıllı ve kurnaz bir kişi olan Ebû Cafer b. Ebba ona vâsi tayin edildi. Bu andan itibaren devletin dizginlerini eline alan Ebû Cafer, fiilî olarak Mısır'ı idare etmeye başladı, önce Ceyş'in adamları ve taraftarları tamamen öldürüldüler. Arkasından ailesi ve çocukları ile birlikte İskenderiye'de oturmaya zorlanan Harun'un amcası Rebîa'nın, bir kısım halkın kendisinin saltanata daha lâyık olduğunu söyleyerek kışkırtmaları üzere ansızın Fustat'a gelip etrafında topladığı az sayıda bir insanla hâkimiyeti ele geçirmek için giriştiği teşebbüs, yakalanıp kırbaçlanarak öldürülmesi ile sonuçsuz bırakıldı.
Ebû Cafer b. Ebba'nın, bütün yetkileri elinde toplayarak türlü hilelerle rakiplerini ortadan kaldırdığını gören kölelikten yetişmiş komutanlar, ona haset ederek orduya el attılar ve kendilerine bağlı birlikler meydana getirerek, orduyu böldüler. Bedr, Faik, Safî vb. komutanlar, kendilerine bağladıkları askerlere bir takım vaadlerde buluna¬rak kendi çıkarlarını korudular.
Harun'un Karmatiler'le Mücadelesi:
Harun'un genç ve tecrübesiz komutanlara yüksek rütbe ve görevler verip nüfuzlu emirleri darıltması sebebiyle Mısır'daki ümerâ arasında rekabet devam ederken, Hz. Ali soyundan geldiğini iddia eden Hasan b. Zekreveyh b. Mehreveyh adında bir Karmatî propagandisti, etrafına bir miktar adam toplayarak önce Rakka dolaylarında karışıklıklar çıkardıktan sonra Dımaşk'a doğru faaliyetlerini yaymaya başladı. O sırada Dımaşk valisi olan Togac b. Cuff, bedevilerden alelade biri zannederek ciddî bir savaş hazırlığı yapmadan onun karşısına çıktı ve hezimete uğrayarak Dımaşk'a çekildi. Bu beklenmedik yenilgi üzerine Suriyeliler çok korktular ve Togac hemen Harun'a mektup yazarak imdat istedi. Bunun üzerine Harun, Bedr komutasında kalabalık bir orduyu Suriye'ye gönderdi. Yapılan savaşta Mısır ordusu da çok ağır bir mağlubiyete uğradı. Ancak Karmatî reisi Hasan da savaş meydanında ölmüştü. Onun yerine kardeşi Hüseyin, Karmatîler'in reisi oldu.
Bundan sonraki savaşların hepsinde de Karmatîler galip geldi. Suriye'de birçok şehri ele geçirip oraları kendi adamlarının idaresine bırakarak, adlarına hutbe okuttular. Karmatîlerin Suriye'de taraftarları oldukça artarak sadece Mısır'daki Tolunoğulları için değil, bizzat Abbasî hilâfeti için de büyük bir tehlike arz etmeye başladılar. Bu durum karşısında babası el-Mûtezid'in ölümü üzerine halife olan (902) ve Suriye'de Tolunoğulları ile Karmatîler arasında yapılan mücadelenin safhalarmı takip eden el-Müktefî (902-908), kalabalık bir ordu hazırlayarak Tolunoğlu Ahmed'in naibi olan ve Dımaşk'ta efendisine isyan ederek Abbasîler safına geçen Lü'lü'nün kâtibi Muhammed b. Süleyman'ın komutasında, Karmatîler'e karşı gönderdi. Bunu haber alan Karmatî reisi Hüseyin, Dımaşk'tan Hıms taraflarına çekildi. Muhammed b. Süleyman el-Kâtibî süratle yürüyerek Hama yakınında Karmatîler'e ağır bir darbe indirdi (29 Kasım 903). Kûfe'ye doğru kaçan Karmatî reisi Hüseyin, Fırat kıyısında Âne ile Rahbe arasındaki ed-Dâliyye köyünde yakalanarak Bağdat'a götürüldü ve yanındakilerle birlikte öldürüldü (13 Şubat 904).
Bu başarısından sonra el-Müktefî tarafından hilâfet ordularının başkomutanlığına getirilen Muhammed b. Süleyman el-Kâtibî'ye M¬sır meselesini halletme görevi verildi. O, kara ordusunun başında Suriye'ye doğru yürürken, donanma komutanı Damyâne'ye de Mısır'a doğru açılması bildirildi.
Harun, Tolunoğulları Devleti'nin kurulmasından itibaren Mısır'daki durumu bir türlü kabul ve hazmedemeyen Abbasî hilâfetinin kendisine karşı da şansını deneyeceğinden emin olduğu için, daha hâkimiyetinin üçüncü yılında (899), halife el-Mûtezid'e Sugûr'dan vazgeçtiğini ve her yıl halifeliğe dörtyüzellibin dinar ödeyeceğini bildirerek hilafeti yumuşatmanın yanısıra kendi yerini de pekiştirmek istemişti. Ne var ki korktuğu başına geldi. Hilâfet ordusu Dımaşk'a yaklaşınca genç komutanların kendilerine tercih edilmesinden dolayı Harun'a kırgın olan Bedr ve Faik, bütün askerleriyle onlara katıldılar. Hiçbir mukavemetle karşılaşmaksızın Suriye'yi tekrar Abbasîler'e bağlayan Muhammed b. Süleyman el-Kâtibî, böylece kendisini emniyete aldıktan sonra Tolunoğlu ümerâsı ile birlikte Mısır'a doğru yürüdü. Bunu haber alan Harun, sefer hazırlıklarını tamamlayarak yola çıktı ve el-Abbase'de karargâh kurdu
Maiyetinde amcalarından Şeybân ve Adiyy ile aile efradı bulunuyordu. Harun, el-Abbase'deki ikameti sırasında Bedr ve Fâik'e gönül alıcı mektuplar yazarak onları kendisine bağlamak istedi. Ne var ki, bu kritik durumda dahi içki ve eğlencesinden bir türlü vaz geçemeyen Harun, sarhoş hâlde çadırında uyurken kendisini öldürmeyi planlayan amcası Şeybân tarafından öldürüldü (31 Aralık, 904). Harun öldürüldüğü zaman yirmi iki yaşında bulunuyordu. Mısır'daki hâkimiyeti sekiz yıl beşbuçuk ay sürmüştür. Harun'un ölümü hakkında kaynaklarda birbirini tutmayan muhtelif rivayetler var ise de biz burada üzerinde en çok ittifak edileni tercih ettik.
5 — Şeybân b. Ahmed b. Tolun ve Tolunoğullarının Sonu:
el-Abbase'de Harun'un öldürüldüğü gecenin sabahında Tolunoğulları Devleti'nin artık yıldızının söndüğünü ve sonunun geldiğini göremeyen Şeybân, devleti iyi idare edip kendilerine güzellikle muamelede bulunacağına dair askerlere teminat vererek kendisine bîat edilmesini istedi ve böylece Şeybân'a bîat edildi (31 Aralık 904). Daha sonra yanında kardeşleri ve askerleri olduğu hâlde el-Abbase'den ayrılarak Fustat'a geldi. Askere sarfetmek için, Harun'un annesinin sakladığı para ve kıymetli eşyayı müsadere ederek savaş için hazırlıklara başladı.
Muhammed b. Süleyman el-Kâtibî'nin öncü birliklerinin komutanı olan el-Hüseyin b. Hamdan, Mısır'a doğru yürümekte iken yolda Harun'un başına gelenleri öğrenerek en yakın arkadaşlarını yanına alıp el-Abbase'deki ordugâhtan Dımaşk'a doğru kaçan Ebû Cafer b. Ebba ve komutan Necih er-Rumî ile karşılaştı. Bunlar da olup bitenleri anlatıp ona katıldılar ve birlikte el-Abbase'ye doğru yürüdüler. Bu haber Muhammed b. Süleyman el-Kâtibî'ye ulaşınca, o da süratle yürüyerek öncülerine yetişti. Hepsi bir araya geldikleri sırada Emir Yaz-man'ın kölesi olan donanma komutanı Damyâne de asker ve silah yüklü onsekiz savaş gemisi ile Nil'den gelerek Fustat'ın Nil üzerindeki batı köprüsünü tamamen ve doğu köprüsünü de kısmen yakarak tahrip etti. Muhammed b. Süleyman el-Kâtibî de gelip Fustat önünde ordugâh kurdu (10 Ocak 905).
Bunu gören Şeybân, atlı ve yayalardan oluşan kalabalık bir ordu ile şehir dışına çıkarak onlara karşı durdu. Savaş başladıktan bir süre sonra, vuruşma devam ederken, Muhammed b. Süleyman el-Kâtibi, Şeybân'a mektup göndererek teslim olduğu takdirde bütün aile efradı ile kendisinin mal ve canlarına dokunulmayacağına dair söz verdi. Şeybân, kuvvet dengesinin kendi aleyhinde olması sebebiyle sonuçtan ümitsiz olduğu ve kendisine verilen söze güvendiği için, bütün kardeşlerini yanına alarak geceleyin gizlice hilâfet orduları kumandanı Muhammed b. Süleyman el-Kâtibî'nin yanına giderek teslim oldu. Savaş düzeninde bulunan Şeybân'ın ordusunun atlıları hükümdarlarının kaçtığını öğrenerek savaş meydanından çekildiler. Durumdan habersiz, mevzilerinde bekleyen yayalar ise sabahleyin hükümdarsız ve kumandansız kaldıklarını öğrendikleri sırada, harekete geçen hilâfet ordusu tarafından kolayca dağıtıldılar. Süvariler tarafından yakalanan Mısır askerleri, istisnasız öldürdüler. Önünde hiçbir engel kalmamış olan Muhammed b. Süleyman el-Kâtibî, Fustat'a girdi (10 Ocak 905). Böylece Tolunoğulları Devleti de son bulmuş oldu. Tolunoğulları Dev-leti'nin son hükümdarı Şeybân'ın Mısır'daki hükmü, sadece dokuz gün sürmüştür.
Hilâfet Ordusu, Fustat'ta büyük tahribat yaptı. Öyle ki, başta Tolunoğlu Ahmed'in kurduğu el-Kataî şehri olmak üzere Tolunoğul-larma ait ne kadar hâtıra varsa hepsi yerle bir edildi. Bu tahripten ancak Ahmed b. Tolun'un yaptırmış olduğu ve kendi adı ile anılan cami kurtuldu.
Muhammed b. Süleyman el-Kâtibî, 9 Mayıs 905 tarihine kadar Fustat'ta kalıp Mısır'da Tolunoğulları ailesine mensup yaklaşık yirmi kişiyi demir kafesler içinde Bağdat'a götürdü.