“Matilda etkisi”, birçok başarılı kadın bilim insanının başarılarının göz ardı edilip, daha çok erkek bilim insanlarının göz önünde olması şeklinde açıklanabilir. Bilimdeki cinsiyet ayrımcılıklarına dikkat çeken bir teoridir. Her ne kadar kadın bilim insanları da erkekler gibi oldukça başarılı olsalar da, erkeklerden daha az sayıda ödül (Nobel gibi) aldıkları ve itibarlarının erkeklerden daha düşük olduğunu gözler önüne serer.
Matilda Etkisi adında bir kitap bile bulunuyor, kitabın özeti ise tahmin edeceğiniz üzere tam anlamıyla makalemizin konusu olan şey: Bilimdeki cinsiyet önyargıları. Nobel ödüllerinin 122 yıllık tarihinde, 800’ün üzerinde erkek bilim insanı ödülü almışken, kadın bilim insanlarının aldığı ödül sayısının 50’yi geçmediğini biliyor muydunuz? Peki, Matilda Etkisi tam olarak nedir? İlk kim ortaya attı? Hepsini makalemizde sizler için bir araya getirdik.
Matilda Etkisi Kavramının Kaynağı Ne?
Matilda J. Gage, 19. yüzyılda kadın süfrajeteryan ve kölelik karşıtı bir kadındı. Woman as Inventor adlı 1870 denemesinde, erkek bilim insanlarının, kadın bilim insanlarına göre ön planda tutulduğunu dile getirdi. Bilim tarihçisi Margaret W. Rossiter, bundan yaklaşık bir asır sonra bu terimi, 1993 tarihli araştırma makalesinde, “Bilimde Matilda Etkisi” başlığıyla inceledi. Kadınların bilim tarihindeki rolünün sistematik olarak zayıflatıldığını anlattığı bir makaleydi bu.
Rossiter’e göre, kadın bilim insanlarının bilime yaptığı birçok katkı erkek meslektaşlarına, hatta eşlerine ithaf ediliyordu, onların katkısı ise bir dipnottan ibaret görülüyordu. “Matilda etkisi”, sosyolog Robert K. Merton’un seçkin bilim insanlarına, daha az bilinen bilim insanlarına göre daha fazla itibar etme eğilimi olarak tanımladığı, daha önceden var olan “Mathew etkisi”nin, kadınlara göre uyarlanmış halidir Matilda Etkisi. Diğer bir deyişle, bilimsel beğeni, kartopu etkisine sahiptir ve bu sayede seçilmiş birkaç kişi tüm ihtişamı toplar.
Bazı Örnekler
Matilda etkisi birçok farklı biçimde olabilir. Bilim insanı olan çiftler söz konusu olduğunda, kutlanan genellikle kocadır. Marie Curie’nin, sekiz yıl sonra aynı kimya ödülünü kazanmadan önce 1903’te kocasıyla birlikte fizik dalında Nobel Ödülü’nü kazanarak yaptığı gibi, çok az kadın bunun aksini yapabiliyor maalesef. Diğer durumlarda ise, kadınlara bir “teselli ödülü” şeklinde övgüler de yapılmıyor: meslektaşı Otto Hahn, nükleer fisyon konusundaki ortak çalışmaları nedeniyle 1944’te Kimya dalında Nobel Ödülü’nü alırken, Lise Meitner yalnızca “yılın kadını” seçildi (Ünlü bir gazete tarafından…).
Trota of Salerno’nun tuhaf kaderi, Matilda etkisinin birden fazla yönünü ortaya koyuyor. 10. yüzyılda yaşayıp, tıp alanında birçok gelişmeye imza atsa da birçok spekülasyona konu oldu… Trota’nın önde gelen çalışmaları, kendisinden geride olan birçok erkek bilim insanının araştırmaları kadar rağbet görmedi. Nihayet onun çalışmaları da dikkat çekmeye başlamıştı ki, bu kez de erkek bir doktorla evli olması şartı ortaya atıldı. Şaka gibi, ama pek komik değil.
Peki, Neden?
Bilimde ve başka alanlarda, Matilda etkisi birçok şekilde karşımıza çıkabilir. Bireysel düzeyde, birinin başarılarının altını oymak, öz saygısını zayıflatmaya yönelik bir eylemdir, bu da en basit tabirle gelecekte yapacağı çalışmaları olumsuz etkiler. Mathew ve Matilda etkisine göre tanınmışlık ve cinsiyet, bilim insanlarının hak ettiği değeri görmemesine sebep olan iki etmendir. Mathew Etkisi, tanınmayan bilim insanlarının değersiz görülmesi iken, Matilda Etkisi ise kadın bilim insanlarının hak ettikleri değeri görmemesi olarak açıklanır.
Tüm bu bahsettiğimiz sorunların yaşanmaması için şüphesiz, çalışmayı yapan kişilere değil; çalışmanın kendisine önem ve değer vermek gereklidir.