rusların birinci dünya savaşında avusturya-macaristan ordusu'nun eline verdiği olay. avusturyalılar için ağır bir yenilgidir. avusturyalılar, imha olmamıştır belki, ama imha derecesinde yıpranmış ve sarsılmışlardır. "galiçya muharebesi" olarak da bilinir. "galician battles" tarafına bakın
muharebenin harita üzerinde özeti görseldedir. yazıyı okurken yan sekmede açık kalsın.
bir generalin taktik olanaksızlıklara duyduğu ilgiyi tatbik etmeye çalışması ve ordularını en kritik anlarında bile hala zorlamaya devam etmesi sonucu vuku bulan olaydır bu.
eğer conrad von hötzendorf, lemberg yakınlarında son kalkıştığı nafile taarruzlarından kaçınmış olsaydı kendisini ve avusturya ordusu'nu bu acınacak durumdan neredeyse kurtarmış olacaktı. avusturyalıların 1914 ağustos-eylül aylarındaki planları ayrıca taktik düzeyde hassas olmakla birlikte, stratejik olarak içi boştur. zaten avusturyalı general hötzendorf, mizacı gereği iyimserliğe yatkın bir adamdır. az sonra anlatacağım üzere bir bozgunu ya da sonuçsuz kalan bir hareketi bile kolayca zafere yorabilme özelliği kendisine yanlış kararlar verdirmiştir. dahası, conrad von hötzendorf'un teoride iyi bir komutan olmasının yanında 1914'ün ilk muharebelerinden galiçya/lemberg muharebesinde avusturyalıların yenilgisinin bir sebebi de kurmayın çizdiği okun avusturya ordusuna girmesidir. hötzendorf'un kafasında tasarladığı planları, manevraları yapacak bir avusturya ordusu yoktur ortada. hötzendorf ise sahadaki durumu göremeyip avusturya ordusu'nu başaramayacağı şekilde sevk ve idare edince daha savaşın ilk aylarında avusturya orduları iyice bir hırpalanıp o aylardaki savaş gücünün üçte birini kaybetmiştir. en basit ve argo tabirle "yiyemecegin y.rragın altına yatmayacaksın" sözünü doğrulayan olaydır lemberg.
dahası, avusturya ordusu zaten moral yönünden dağılmaya müsaittir ve subaylar konusunda sıkıntı çekmektedir. ruslar bu taarruz sonucunda avusturya ordusunu kelimenin tam anlamıyla "dağılma noktasına" getirmişlerdir. zira bir nevi avusturyalıların "subaylar savaşı"dır lemberg. avusturya ordusu öyle bir hırpalanmıştır ki, muhariplerinin üçte birini yitirmiş, subay oranı kritik seviyede düşmüş ve avusturya ordusu'nun morali yerle bir olmuştur. taarruz sırasında avusturya ordusu'nda savaşan ve sayıları hiç de az olmayan slav askerlerin rusların tarafına geçmesi, savaş boyunca psikolojik olarak avusturya ordusu'nun ne kadar kötü durumda olduğunu da gösterir.
psikoloji demişken, avusturya ordusunun esprit de corps'undan da söz etmemek olmaz. zira lemberg esnasında kötü moral de avusturyalıların bu durumunda etkilidir.
savaş başladığında avusturya ordusu'nun esprit de corps'u hiç de sağlam değildir. savaşın geri kalanında da olmamıştır.
avusturya, her ne kadar "avusturya-macaristan" olsa da, tebaasının gözünde bir cermen imparatorluğu ve sırpların deyişiyle "milletler hapishanesi"dir avusturya-macaristan. sayısal verileri okumuştum, ama şimdi bulamadım bir türlü. ama şöyle izah edeyim, avusturya ordusu ezici olmayan bir çoğunlukla avusturya almanlarından (österreich) oluşmakla birlikte hiç ama hiç az olmayan bir azınlık ordusuydu. yani oranı kafada canlandırmanız için oranları sallayıp örnekliyorum, orduda seferberlik sonrası %60 alman ve macar varsa, bunun %40'ı slav, sloven, boşnak, hırvat, leh, italyan, rumen, çek, slovak vb. idi. günümüzde bile tam anlamıyla bir etnik çorba olan balkanlar'ın büyük kısmına avusturya-macaristan hükmediyordu bir zamanlar. adamlar bağımsızlık aldıklarında bile rahat durmayıp birbirlerini asıp kesmek için zaman kolladılar, sonunda başardılar da. avusturya ve "alman boyunduruğu" altında mı rahat duracaklardı?
bu azınlıklardan çok çok azı da imparatorluk avusturya'sına bağlıydı. savaşın ekonomik koşulları da bu bağlılığı daha da bir azaltmaktaydı. üstüne rusların "slav gardaşlarım" propagandası da avusturya ordusu'na zarar vermekteydi. üstüne üstlük, avusturya ordusu hem doktrin, hem teçhizat, hem lojistik olarak 1914 şartlarının çok gerisinde bir orduydu. birinci dünya savaşının donanım olarak en kötü ordularından biri olan rus imparatorluk ordusu bile teçhizat bağlamında avusturyalılardan iyi durumdaydı, rusya seferberliği aceleye getirmesine rağmen.
avrupa'da savaş için hiç kimse, avusturya-macaristan orduları genelkurmay başkanı conrad von hötzendorf'dan daha fazla çalışmamıştır. isteklilik konusunda da kimse onu geçmemiştir. orduların ilk çarpışmasında kader, onu bütün askeri liderler arasında en ağır yenilgiye uğratmıştı. lakin belki de conrad von hötzendorf, aralarındaki en güçlü strateji adamıydı. birinci dünya savaşının ilk yıllarının komutanları, alman genç moltke, fransız joffre ve rus dük nikolay, belirgin mizaç farklılıkları olan ancak tempoları olmayan vasat askerlerdi. onlar ağır hareket eden ve ağır düşünen askerler iken, conrad hareketliydi ve cesur manevralar yapmak kabiliyetine sahipti.
onun stratejisi "sanatçı ruhuyla bir akrobatın atikliğini harmanlamıştı". her ne kadar hötzendorf'un fikirleri 19. yüzyıl savaş ekolleriyle sınırlandırılmış olsa da, o fikirler bu dönemin en iyilerini temsil etmişti. bunun yanı sıra bu fikirlerin en kötü kusuru, maddi unsurların modern savaşta oynadıkları artan rolün önemini değerlendirmedeki başarısızlığıdır. taktik gerçeklik kavramını sezmedeki eksikliği nedeniyle ordusu için yapısal bakımdan uygun olmayan, stratejik ustalık gerektiren başarıları elde etmeye girişecekti. ordusu yük altında eğildiğinde, onu mahvoluncaya kadar daha da zorlamaya devam etmişti.
avusturya ordusu, teçhizat bakımından merkezi devletler arasında en modası geçmiş teçhizata sahip orduydu. sahra topları sayıca azdı ve menzilleri kısaydı. tüfeklerin yaklaşık üçte ikisi eski model, dörtte biri neredeyse bir asırlıktı. ihtiyatları o kadar yetersizdi ki, eylül ayında bile karpatlar'daki geçitleri tutan birliklere tek ateşli tüfek dağıtmak zorunda kalınmıştı. ulaşımı o kadar yetersizdi ki yolları tıkayan hantal yük arabalarıyla ikmal edilmek zorunda kalınmıştı. bununla beraber fazla hareket kabiliyeti gerektiren bütün bu engellere rağmen avusturya-macaristan ordusunun eğitimi, tamamen taarruza adanmıştı. taktiksel imkansızlığa duyulan bu aşırı hayranlık, ordunun eğitildiği talimnameleri bizzat derleyen conrad von hötzendorf'un nüfuzundan kaynaklanmış gibi durmaktadır.
bu planın taktik yapısı hassas olmakla birlikte stratejik temelinin içi boştur. avusturya ve alman topraklarının çenelerinin arasına derin bir şekilde sokulan polonya muharebe hattı çıkıntısı harita üzerinde o kadar davetkar bir lokmaydı ki, herhangi bir amatör stratejist onu ısırıp koparmak fikrinin üzerine atlardı. bu conrad'ı temkinli olamayacak kadar heyecanlandırmıştı. conrad, kendisini rus birliklerini polonya'nın geniş düzlüklerinde kuşatmak için ordularını galiçya'dan taarruza geçiren ve almanları doğu prusya'dan aşağı doğru sevk eden stratejik sedan kahramanı olarak tahayyül etmişti. fakat bu projenin iki başlı ittifak yönetimi tarafından sevk ve idare edilen iki cepheli bir savaşın icra sorunları nedeniyle uyarlanması kolay değildi.
almanya, ilk taarruzlarını çok önceden fransa'ya karşı gerçekleştirmeye karar vermişti. 1909 yılında yapılan toplantıda moltke (yaşlı), conrad'a fransa'yı altı hafta zarfında yenmeyi umut ettiğini ve sonra avusturya'yı desteklemek için kuvvetlerini rus cephesine kaydıracağını söylemişti. almanların kararını göz önüne alan conrad, akıllıca bir kararla takviyeler gelene kadar savunmada kalmaya karar verebilirdi. şayet general conrad böyle davranmış olsaydı, zaman kazanması için coğrafya şartları ve rus ataleti onun lehine çalışmış olacaktı. karpatlar'dan kuzeye akan nehirler ve dereler bir dizi oyalayıcı engel meydana getirmiş olacaktı. rus ordularının yığınak oluşturmadaki hantallığı da erken tehlikeyi önleyecekti. ancak conrad zaman kazanmak için bile sadece tek bir hareket tarzı düşünebildi: taarruz.
rusya'nın seferberliğinin uzun sürmesi, bu takıntısının gerekçesi olmuştu. ne kadar erken taarruz ederse karşısında o kadar az kuvvet bulacaktı. seferberliğin yirminci gününde (18 ağustos) rusların 31 tümeninin, seferberliğin otuzuncu gününde 52 tümeninin avusturya sınırında olacağı hesaplanmıştı. conrad ilk tarihte ruslarınki kadar kuvvete sahip olacağına güveniyordu, halbuki seferberliğin otuzuncu günündeki ikinci safhasında, rusların kuvveti karşısında kendi kuvvetinin oranı 4:3 olacaktı.
her ne kadar 1914 yılının iyimser askerlerinin dışında, herkes için sadece kuvvetlerin eşit olması ve niteliği böylesine kuşkulu bir kuvvetin kati bir taarruzu gerçekleştirmek için yetersiz bir üstünlük gibi görünmüş olsa da, birlikte conrad'a göre bu durum ani bir taarruz için cesaretlendirici bir durumdu.
ancak conrad, 1909 yılında moltke'nin alman birliklerinin doğu prusya'da taarruza geçeceğine ilişkin verdiği belirsiz sözün gücüne de güveniyordu. her ne kadar hiçbir talimattan bahsedilmese ve hatta verilen söz unutulsa da, conrad böyle bir taarruzun vuku bulacağını varsaymaya devam etti.
alman genelkurmayı onu ikaz etme konusunda gösterilen başarısızlığın sorumluluğunu taşısa da, moltke onun yerine "yük arabalarını pripet bataklıklarına sürmeyi ve orada boğulmalarını" çocukça bir şekilde tavsiye etme hevesine kapılmıştı. general conrad, maharetini gösterme fırsatından vazgeçmektense, kesinlikle kendini kandırmaya istekliydi.
conrad'ın güçlü iki ordusu, 1. ve 4. avusturya-macaristan orduları, kuzeye doğru yapacakları harekat için galiçya'daki hattın solunda tertiplenmişlerdi, bu arada ise üçüncü ordu onların doğu kanadını örtmüştü; nihayet 2.ordu, sırbistan cephesindeki "ring seferinden" döndüğünde 3.ordu'ya katılacaktı. conrad, rusların polonya'daki muharebe çıkıntı
sında kuşatılacak şekilde tertiplenmek yerine kendi doğu kanadına taarruz edecek şekilde yığınak yapabilecekleri ihtimalini kabul etmişti. bu durumda conrad, ordularının yönünü çevirip, lemberg'deki hatta rusların karşısında tertiplenmeyi teklif etti. ancak böyle bir ihtimal arzularıyla bağdaşmadığından bu teklifi göz ardı etmeye çoktan razıydı. bu, itibar ettiği hatalı bilgi kaynakları sayesinde zor olmadı. conrad'ın yüz bini aşkın süvarisine karşılık sadece 42 uçağı vardı ve bu uçaklardan ancak birkaçı hizmete elverişliydi.
15 ağustos'ta avusturya ordusunun ilerlemeye başlamasından önce 150 kilometrelik alandaki bir görev için 400 kilometre genişliğindeki bir cepheyi taramak (sistematik keşif) amacıyla "çok büyük bir süvari birliği" ileri sevk edildi. birkaç gün içerisinde o kadar çok atın sırtında yara açıldı ki birkaç tümen tümüyle saf dışı kaldı. birliklerin ancak küçük bir bölümü süvari örtme kuvveti kullanmayan düşmanın menziline girdi. böylelikle avusturya süvarisi kendilerine ağır zayiat verdiren rus piyadesiyle karşılaşmış oldu. avusturya resmi harp tarihi, "süvarinin uzakta gerçekleştirdiği keşfin sonucunun verilen zayiata değmediğini" dürüstçe ifade etmiştir.
fakat gözlediği birkaç belirti conrad'ı rusların kendi planına göre tertiplenmekte oldukları yönünde tatminler yürütmeye yetmişti. bu nedenle conrad, kuzey istikametinde polonya derinliklerinde gerçekleştirilecek taarruz için 20 ağustos'ta o uğursuz emrini vermişti. avusturya piyadesi karanlıkta el yordamıyla lublin'e doğru ilerlerken, conrad meydan okuma edası içinde sağ kanadına karşı doğu istikametinden girişilebilecek herhangi bir rus hareketi belirtisi olmadığı kanaatini ifade etmişti.
yanıldığı çok geçmeden ani bir şekilde ortaya çıkacaktı; zira eksiksiz iki rus ordusu sağ kanat bölgesine doğru ilerliyordu. bilmeden girdiği tuzaktan kurtulmak için gerekli hareket tarzını yeterince çabuk öğrense de, almanların aksine conrad, düşmanın telsiz emirlerini dinleme fırsatı için çok geç kalmış gözüküyordu.
buna karşılık rus planı kurnaz ve basitti. bu planın esas itibariyle iki farklı seçeneği vardı, fakat başlangıçtaki tertiplenmeler her ikisine de uyacak şekilde hazırlanmıştı. her halükarda varşova'nın batısında bulunan ve muharebe alanı olan bütün polonya çıkıntısı ve vistül tahliye edilecekti. rus kuvvetleri iki gruba bölünmüştü. bir grup doğu prusya'nın karşısında kuzeybatı cephesinde ve diğeri de doğu galiçya'nın karşısında güneybatı cephesinde tertibat almışlardı. her grup, üç ordu ve dış kanatlarını muhafaza altına alan bir dördüncü ordudan meydana geliyordu. şayet almanlar rusya'ya karşı bir taarruz için yığınak yaparlarsa, rus birliklerinin brest-litovsk'taki kuzey-güney hattına geri çekilecekleri ve gerektiğinde sibirya ve türkmenistan'dan gelecek birliklerin onları bütün güçleriyle karşı taarruza geçirebilecek kuvveti getirene kadar, daha da geriye çekilmeyi içeren alternatif g planı (almanya) benimsenecekti. şayet almanlar asıl taarruz için fransa'yı seçerlerse ve doğuda hareketsiz kalırlarsa a planı (avusturya) yürürlüğe girecekti.
bu planda güneybatıdaki ordular grubu kuzeybatıdaki bir ordu grubunun takviyesinde avusturyalılara taarruz edecekti; kuzeybatıdaki grubun geri kalan kısmı ise doğu prusya'yı işgal edecekti.
geleneksel teorinin ışığında, birbirinden çok uzak noktalara ve zıt istikametlerden ikili bir taarruz gerçekleştirmek akılsızca gözükebilir ve hemencecik kınanabilir. bu planın gerekçesi, almanların doğu prusya'daki birliklerinin zayıf olmasında ve olayların da gösterdiği gibi, fransa'ya karşı girişilen taarruzda dikkati başka yöne çekmenin taşıdığı önemde yatmaktadır. ayrıca bu plan, asıl taarruzun kanadı için kalkan görevini yerine getirecek ve şayet taarruz başarılı olursa cepheyi küçültecekti. ayrıca bu hareket tarzı ana orduların nihai olarak silezya'ya ilerlemesi için zemin hazırlayacaktı. buradaki gerekçeler çok kuvvetliydi. üstelik yetersiz ulaşım imkanları nedeniyle galiçya bölgesinde daha fazla birliğin etkili olarak kullanılması çok zor olmuş olacaktı. planın genel tasarımındaki kusurları kuzeydeki taarruzun icrasından ve kullanılan araçların ilkel olmasındaki kusurlarından daha azdı. ne yazık ki bu kusurlar fransızların rus komuta kademesi'ne hareketlerini daha çabuklaştırmaları için uyguladıkları baskı neticesinde artmıştı.
büyük dük nikolay, fransızların kendi birliklerinin kanatlarındaki düşmana aldırmadan doğrudan silezya'ya ilerlemesi gerektiği önerisine direnmişti; fakat müttefiklerine olan sadakati nedeniyle bu harekat için en kısa zamanda merkezde iki ordu tertiplemeye başladı. nikolay ayrıca mevcut hareketlerini de hızlandırdı ve bu suretle rus ordusuna güvenle taşıyacağından daha fazla görev yüklemiş oldu. her ne kadar doğu prusya cephesinde "tannenberg"e yol açan sonuçlar çok zararlı olsa da, onların etkileri galiçya cephesinde daha önceden hissedilmişti.
burada, avusturyalıların olduğu gibi rusların da düşmanlarının planları hakkındaki fikri gerçeğin tam tersiydi. rusların bu bilgileri doğrulamak için ellerinde avusturyalılardan fazla bir imkan yoktu. güneybatıdaki ordular grubuna komuta eden ivanov, düşmanın doğu istikametinde hareket ettiğini düşünüyordu. düşman kendisinin batıya doğru ilerleyen güçlü 3. ve 8.ordularınca karşılanacaktı ve daha sonra 4. ve 5. orduları kuzeyden inerek geri bölgelerine sarkacaktı. bu çok iyi bir durumdu. her ne kadar durum yanlış algılandıysa da, tam tersi gerçekleştirilmek üzereydi.
bununla beraber başlangıçtaki durum elverişsizdi. büyük dük nikolay'ın baskısı altında ve general ivanov'un isteğinin aksine, en batıda bulunan 4.ordu seferberliğini tamamlamadan aşağıya doğru harekete geçti. 23 ağustos'ta dördüncü ordu bu hazırlıksız haliyle kuzeye doğru ilerleyen avusturya birinci ordusu'yla çarpıştı. iki taraf da şaşkındı. ancak yapılan krasnik muharebesi'nde kuvvet üstünlüğü avusturya tarafındaydı ve bu üstünlük general dankl'ın rusların kanatlarını çevirmesini ve püskürtmesini sağladı.
hezimet haberi büyük dük nikolay ve ivanov için tatsız bir şoktu; fakat gözleri hala ilk fikre çakılı kalmış olan ruslar, avusturya kuşatmasının sadece kanatlardan gelen bir taarruz olduğu sonucuna varmışlardı. plehve'nin 5.ordu'suna, bu cüretli ve küstah davetsiz misafiri cezalandırmak için avusturya 1.ordusu'nun kanat ve geri bölgesini çevirmesi ve böylece orduyu kuşatması için batıya çark etmesi emri verildi. bu yeni bir gelişmeydi.
ne yazık ki batıya doğru gerçekleştirilen bu çark etme hareketi, rusların kanadını kuzeye doğru ilerleyen auffenberg komutasındaki avusturya 4.ordusu'na karşı açık hale getirmişti. çatışma 26 ağustos'ta meydana geldi. komarov muharebesi'nde ruslar daha çok zayiat vermişti çünkü düşman kendilerini güneye dönmeye zorlarken, rusların kendi komutanları batıya doğru çark etmekte ısrar ediyordu. iki taraflı baskı altında kalan rus 5.ordusu, özellikle kanat bölgelerinde zor durumdaydı. aynı zamanda 28 ağustos akşamı auffenberg tarafından çok ciddi bir kuşatılma tehlikesi altında kalmıştı. şayet avusturya süvarisi kendi dikkatsizliklerinden dolayı auffenberg'in ilerlemesini geçici olarak tereddüte düşüren paniğe kapılmamış olsaydı 5.ordu çok geçmeden hezimete uğramış olabilirdi. kuşatmadaki bu hatanın çok önemli sonuçları oldu.
zira asıl rus harekatının gri üniformalı askerleri, şimdi auffenberg'in ikmal ve çekilme hatlarına tehlikeli arz edilecek bir yakınlıkta bulunan lemberg'e doğru yaklaşıyordu. rusların ilerlemeleri esnasında fren görevi gören temkinlilik ve hantallıkları, conrad'ın yaklaşan tehlikeden habersiz olmaması konusunda yardımcı olmuştu. ayrıca conrad'ın mizacı bu durumu daha da kötü hale getirmişti. kuzey istikametindeki ilk çatışmada elde ettiği başarıdan çoşan conrad, auffenberg'in kuvvetini artırmak için lemberg yakınlarında bulunan zayıf durumdaki3. ordu'dan üç tümeni çekmişti. aynı zamanda geriye kalan birliklerin o istikamete doğru ilerlediği varsayılan küçük rus birliğine saldırmak için, lemberg'den doğu istikametine doğru ilerlemesi teklifini onaylamıştı. conrad'ın tuna boyunda bulunan 2.ordu'su, güneyde stanislau'daki olay yerine ancak yetişiyordu.
3.ordu tarafından 26 ağustos'ta, zlota lipa'ya karşı düşünmeden acele olarak düzenlenen harekatı, 5:2 oranında üstün kuvvete sahip rus birliklerinin kolbaşılarınca düzenlenen daha da ihtiyatsız, hazırlıksız ve düzensiz taarruzlar takip etti. avusturyalılar karmaşa içinde gnila lipa'ya geri çekildiler. muharebe sahasının 40 kilometre gerisinde bulunan lemberg, o gece paniğe kapılan firarilerle dolmuştu. ertesi günü conrad, bitkin durumdaki 3.ordu'ya lemberg'e geri çekilmesini emretti ve auffenberg'e kendisinden ödünç aldığı üç tümeni sevk edeceği haberini gönderdi. aslında rusların kendilerini takip etmediği haberi geldiğinde conrad, kuzeye doğru sevk edeceği orduları durdurmak üzereydi. bunun üzerine conrad fikrini ve ayrıca önceki emirlerini değiştirdi.
hala çok büyük avusturya birlikleriyle karşı karşıya bulunduğuna inanan ivanov kırk sekiz saatlik bir ara vermeye karar vermişti. böylelikle kendi birlikleri birbirlerine yanaşabilir ve gnila lipa'daki muharebe için tertiplenebilirlerdi. şayet ivanov hemen ileri atılmış olsaydı, afallamış durumda bulunan avusturyalıları kağıt gibi yarabilirlerdi. avusturyalıların durmuş oldukları haberini alan büyük dük, lemberg harekatının derhal devam etmesi için emirler gönderdi.
uzakta bulunan bir başkomutan bir plan önerebilir, fakat bu planı icra edebilecek olanlar, emirleri altında birlikler bulunan sahadaki komutanlarıdır.
rus taarruzu 30 ağustos'a kadar varlık gösteremedi ve hatta o zaman bile kati hareket tarzı lemberg'in karşısında bulunan ruzski'nin ordusundan değil, 8.ordu'sunun büyük bir kısmıyla geceleyin yana doğru hareketle kuzeye ilerleyen ve avusturya cephesinin bir bölgesine sağ tarafında bulunan kolordusuyla ezici bir darbe indiren brusilov'dan geldi. bu kısımdaki cephenin çöküşü genel bir geri çekilmeye neden oldu. gerideki yollar firarilerle tıkanmış, toplarla ve ulaştırma araçlarıyla içinden çıkılmaz bir hale gelmişti. avusturya resmi harp tarihi sadece "kazaklar geliyor!" çığlıklarının çoğu zaman bir başka paniğe yol açmak için yeterli olduğunu açık bir şekilde belirtmektedir. yazının başında avusturya ordusu'nun moralinin üzerine bu yüzden çok düştüm.
lakin hiçbir şey avusturyalıların korkuları kadar hızlı değildi.
ruslar bir kez daha düşmanlarının toparlanmalarına zaman tanımıştı. ruslar kaçmakta olan düşmanlarının bir günden daha az sürede kat ettikleri 30 kilometreyi yaklaşık üç günde almışlardı. ondan sonra rusların geciken ilerlemeleri yeni paniklere neden olmuştu. bu panikler düşman cephesinde öylesine gedikler meydana getirdi ki, conrad 2 eylül'ün geç vakitlerinde lemberg'i terk etmeye zorlandı. fakat conrad'ın düşmanı, ona elde etmesi mümkün olmayacak bir zaman tanımıştı.
conrad, bu zamanı gerekli tedbirleri almak için değil fakat her şeyi tehlikeye atarak kuzeydeki başarısını tamamlamak ve daha ağır bir batağa saplanmak için kullandı. auffenberg burada 30 ağustos tarihine kadar plehve'nin kanatlarını pek başarılı bir şekilde çevirmiş, bu arada ise dankl'ın sağ kanadı iki rus ordusu arasına girmişti. ilk kararından emin olan auffenberg, başarıya ulaşmak için iki günlük mühlet istedi. muharebe bölgesinde bulunan bir komutanın bir talepte bulunması, conrad'ın böylesine bir mühleti kabul etmesinden daha kolaydı. conrad bütün sorumluluğu taşıyordu ve ruzski ve brusilov'un ordularını kuzeydeki ordularının ulaştırma hatlarından ayıran sadece 45 kilometre mesafe ve panik içerisindeki kalabalığın yarattığı korkutucu gerçekle karşı karşıya kalmak zorunda kalmıştı. bu ümitsiz duruma rağmen conrad, auffenberg'in isteğini kabul etti ve fazla tümenleri uhdesinde bulundurmasına izin verdi.
conrad, iki düşmanı tarafından sarılmış solak bir silahşör gibi sağ tarafını zayıf dayanaksız bir kalkanla muhafaza ederken, önündeki adama da var gücüyle saldıracaktı. conrad'ın iradesi hayranlık uyandırmaktadır: şayet kendi kendini kandırmadığına emin olunursa sınırsız hayranlık uyandıracaktı.
ayrıca modern kitle savaşında başkomutanın iradesi, ne kadar kuvvetli olursa olsun, sevk ve idaresi altında olan askerleri denetleyemediği ve kendi aklı ile astlarınınki uyumlu olmadığı sürece başarılı olmayacaktır. hemen ardından gelen olaylarda conrad'ın fikri ve elindeki imkanın (ordunun) kapasitesi arasındaki uçurum belirgin hale gelmişti.
30 ağustos gecesi tehlike altında bulunan rus 5.ordusu, içinde bulunduğu zor durumdan geri çekilme emriyle kurtulmaya gayret ediyordu. şayet bu olayda talih ihtiyatlıdan yana olmamış olsaydı, o emir onu kurtarmada yararlı olamayabilirdi. ertesi sabah kuşatmanın kıskaçları kapanacağı yerine geri çekildi. kıskacın kollarını joseph sağda ve peter solda olmak üzere iki arşidük kontrol etti. münferit hava keşfi yapan bir avusturya uçağı, joseph'in geri bölgesine doğru ilerleyen bir avuç rus süvarisini abartıp bir tümen kuvveti olarak göstermişti. joseph bu bilgi uyarınca geri bölgesini korumak için kuvvetinin büyük bir kısmını geri çekti. diğer kanatta avusturya süvarisi aynı derecede benzer bir asılsız tehlikeyi haber verdi, bunun üzerine peter bütün kuvvetini geri bölgesini örtmek için geri çekti. böylece ruslar muharebe sahasını boş terk ederek emniyet içerisinde geri çekildiler. ertesi sabah auffenberg, çok süratli bir takip emri verdiği zaman iş işten geçmişti. conrad'dan ise aksi yönde emirler gelmişti.
bu yeni emirler endişeden ziyade umut doluydu. plehve'nin ordusunun kuşatılmamış olması bir talihsizlikti fakat conrad'a göre 5.ordu bozguna uğratılmıştı. conrad'ın düşmanın koşullarını sadece kendisinin umutlarını pohpohlamaya ve kendi başarılarını büyütmeye istekli astlarının temin ettikleri büyüteçten görebildiğini belirtmek adil olmanın gereği olacaktır.
conrad, plehve'nin sahneden tamamen silindiği görüşünden aldığı cesaretle, yeni ve daha büyük bir kuşatma planladı. auffenberg'in geriye dönmesi ve ruzski ve brusilov'un ağır ağır ilerlemekte olan ordularının üzerine kuzeyden saldırması gerekiyordu. bu arada ise yeni gelen avusturya 2.ordusu güneyden diğer kanadına hücum etmeli ve arkalarını çevirmeliydi. bu, napolyon'a layık olağanüstü bir cesaret içeren, ustalıklı bir plandı. ne yazık ki conrad'ın fikri rakiplerinin durumlarının gerçekleriyle çakışmamış ve onların planlarındaki bir değişiklikten etkilenmişti. ivanov brusilov'un teyidiyle ruzski'nin aşağı, kuzeye doğru hareket etmesini emretmişti, böylelikle plehve'yi takip eden kuvvetleriyle yan ve arka tarafına taarruz edebilirdi. bu hareket tarzı sonucunda ruzski'nin birlikleri, güneye giden avusturyalılara kanadını vermek yerine onları cepheden zorlayarak conrad'ın planını etkilemişti. ayrıca bu hareket tarzı auffenberg'in son hareketini etkilemiş ve rakibinin arasında manevra yapabileceği alanı daraltmıştı. şayet conrad'ın elindeki silahı avusturya ordusu cesur ve hızlı bir manevra için uygun bir ordu olmuş olsaydı, manevra alanının dar olması bile önemli olmayabilirdi. avusturya ordusunun bu elle tutulur elverişsiz durumu, conrad'ın gerçekle arasındaki en kötü gediği meydana getirmişti.
ayrıca yeni bir tehlike doğuyordu.
conrad'ın en sol tarafındaki birliklerinin karşısında artık bir yerine iki ordu vardı. çünkü yeni teşkil edilen rus 9. ordusu, dördüncü ordu'yu desteklemek için vistül nehri'nden aşağı sevk edilmişti. dördüncü ordu, dankl'ın ordusunu baskı altında tutarken, dokuzuncu ordu avusturya ordusunun kanadına taarruz edecek ve arkasını çevirecekti. ondan sonra bütün avusturya ordularının tabii çekilme hatlarıyla irtibatları kesilebilirdi. böylece conrad, ivanov'un birliklerinin bir kısmını ölümcül bir karşıtaşınada yakalamaya çalışırken, ivanov conrad'ın sol tarafına sarkmak ve geri bölgesini kuşatmak için yan hareketlerle ilerliyordu.
bu iki planın çarpışması devasa orduların daha öncesinde ve şimdiye kadar hiç girişmedikleri ve bu özel orduların hiç uygun olmadıkları bir dizi cambazlıkları ortaya çıkardı.
auffenberg beklendiği gibi geriye döndü ve arşidük joseph'in tümenlerini artçı olarak bırakarak güneye doğru yürüyüşe geçti. ayrıca yenildiği kabul edilen plehve geri döndü ve takibe devam etti. 6 eylül'de ruzski'nin kanadına taarruz etmeyi bekleyen auffenberg, ruzski'nin rava russka'da kendi kanadına saldırmakta olduğunu tespit etti. neyse ki conrad şanslıydı, ruzski'de aynı derecede şaşırmıştı. bu şaşkınlık auffenberg'e tam geriye dönme fırsatını verdi. daha uzakta güneyde bulunan conrad'ın kuşatma harekatının diğer kolu artık etkili değildi. avusturya ikinci ordusu muharebeye henüz çok yeni gelmişti, fakat yol yorgunuydu. 2.ordu'nun topçu desteği olmayan taarruzu çok geçmeden geceleyin panik dalgalarıyla sonuçlanan bir dizi düzensiz taarruzlara dönüşerek dağıldı.
düzen tesis edildiğinde avusturya'nın 2., 3. ve 4.orduları doğuya bakan bir hat meydana getirmişlerdi.
kesin olarak ortaya çıkan gerçek ise, rus ordularının kuzeye doğru harekete geçtikleriydi. conrad için bu durum, birliklerinin durumunu dikkate almadığı bir başka taarruz planlamasının esin kaynağı olmuştu. 8 eylül gecesi auffenberg'e karşısında bulunan rus birliklerini baskı altında tutma görevi verildi, bu arada diğer iki ordu tahkim edilmiş savunma mevzilerini terk edecek ve kuzeye çark ederek rus cephesine yanlardan yüklenecekti. fakat 9 eylül günü düş kırıklığına neden oldu. keza brusilov da taarruzda kararlı olunca iki taraf birbirine karşı cepheden taarruza geçmiş oldu. avusturya birliklerinin durumu rusların sayıca üstünlüklerini ihtiyatla ele aldı ve muharebe her iki tarafı, birbirinin gücü hakkında abartılı bir izlenime sahip bırakarak, hiçbir tarafın üstünlüğüyle sonuçlanmadı.
conrad, zapt edilemeyen bir inançla o gece ordularına "lemberg cephesinde bulunan düşmana karşı aynı merkezden taarruza geçmeleri" için yeni bir emir gönderdi. ertesi sabah kendi varlığının cesaret verebileceği düşüncesiyle bizzat ileri harekat alanına gitti. normal olarak conrad'ın varlığı 80 kilometrelik bir alanın hiçbir noktasında, ya da daha geride, kayda değer hiçbir fark yaratmadı. 2.ordu komutanına "hiç durmadan, çok şiddetli bir şekilde ve zayiatı hiç dikkate almadan taarruz" etmesi için ivedi mesaj gönderdi. 2.ordu komutanı, emri birliklere göndermeye değer bulmadı. böylesine emirler dünya savaşı boyunca savaşan bütün taraflarda binlerce defa tekrarlanacaktı, sanki onu dile getirenlerin sihirli sözler söyleme erdemi varmış gibi gözükecekti. daha az sözcük ona daha fazla güç katabilirdi. bu tür emirlerin verildiği kişilerin üzerinde herhangi bir sonucun görüldüğü enderdir, hele düşman üzerinde pek nadirdir.
conrad'ın taktik olarak imkansız olanı ısrarla takip etmesi sonucunda, talihleri yaver gitmediği sürece ordularını, kurtulma ümidi olmayan bir çukura saplamıştı. talih onlara merhamet etmiş ve bu merhametini de çekilmeyen bir telgrafla göstermişti.
conrad'ın düzensiz halde bulunan birlikleri, bu emrin icrası için lemberg yakınlarında bulunan rus birliklerine taarruz eder ve bu konuda başları daha da derde girerken düşman birliklerinin karaltıları arkalarında beliriyordu. daha uzakta kuzeybatıda tecrit edilmiş halde bulunan dankl'ın ordusu kuzey istikametinden aşağı doğru ileri atılan iki katı kuvvetindeki rus 4. ve 9. ordularını durdurmak için mücadele ediyordu. dankl 9 eylül'de conrad'ı, artık onlara karşı direnemeyeceği konusunda uyardı fakat san nehri'nin gerisine çekilmek zorundaydı. daha da kötüsü dankl'ın iç kanat bölgesiyle ruzski'nin arasında 45 kilometrelik bir boşluk vardı. plehve'nin conrad'ın görmediği ve tahmin etmediği ordusu ve tam bir süvari kolordusu bu gediğe doğru ilerlemekteydiler.
fakat saf rus komutanlığı, conrad'ın imdadına tam zamanında yetişti. avusturyalılar 11 eylül'ün erken saatlerinde rusların alışkanlıkları üzere şifresiz olarak gönderdikleri bir telsiz emrini ele geçirdiler. emir, plehve'nin sol kanadının o akşama kadar rava russka'nın epey gerisindeki bölgelere ulaşmasının beklendiğini gösteriyordu. umutsuzluk içinde her çareye başvurmaya devam eden conrad, diğer kanadında bir mucize olur diye birkaç saat gecikti ve bu arada arşidük joseph'in tümeninden kalan kuvvetıere bu davetsiz birlikleri geri püskürtmesi için bir emir gönderdi. auffenberg, böyle bir emri birliklere yayımlamanın uygun olmadığını düşündü. bu nedenle öğleden sonra hiçbir mucize haberi gelmediğşnden sonunda conrad orduların düşmanla muharebeyi kesmesini, mümkün olan en hızlı şekilde san nehri'nin arkasına çekilmesini içeren emirler gönderdi.
moltke, tarihin en ilginç tesadüflerinden biri olarak, avusturyalıların geri çekilmesiyle neredeyse aynı saatte kaçınılmaz olanı kabul etmiş ve sağ kanadı için tatbik edilen zorunlu geri çekilme harekatını, fransa'da bulunan alman ordularının genelini kapsayan bir geri çekilmeye dönüştürmüştü. bununla beraber avusturyalıların geri çekilmesi, nihai bir geri çekilme olmasa da daha uzun ve daha zordu. avusturya resmi harp tarihi'nin etkileyici kelimelerinden bir alıntı yapacak olursak:
"gece ve gündüz muazzam uzunluktaki nakliye kafilesinin arkasında başları eğik, lakin cesaretleri kaybolmamış piyade yürüyordu; topçu, bataklığa dönüşen yollarda dingillerine kadar çamura batmıştı. süvari alayları kıyamet gününün atlıları gibi korkunç kargaşa içerisinde ilerlemeye çalışıyordu, varlıkları yüzlerce yedek atın iltihaplı yaralarının keskin kokusuyla uzaktan hissedilir hale geliyordu."
allah bereket versin ki, yollardaki derin çamur tabiatları gereği ağır hareket eden ruslar üzerinde bir fren görevi görmüştü. ayrıca rusların telsiz emirlerinden çıkan, muntazaman yanıp sönen titrek ışıkları, avusturyalıların düşman dinlemesinden kurtulmalarında kılavuzluk yapmıştı. fakat auffenberg'in birlikleri telsiz takibinden kurtulmak için güney istikametine gereğinden fazla dönmüşler ve 3.ordu'nun geri çekilen kısmıyla birbirlerine girdiler. conrad'ın ağustos ayında kendinden çok emin bir şekilde ileri gönderdiği avusturya birliklerinin üçte ikisinden daha az bir kısmı san nehri mevzilerine ulaşmıştı. orada bile oyalanmadılar. bu birlikler, 16 eylül'de ilk rus birlikleri yaklaştığında muharebe etmek için o kadar elverişsiz durumdaydılar ki, conrad büyük przemysl kalesi ve garnizonunu ruslara engel olarak geride bırakarak 125 kilometre batıda bulunan dunajec'e yeni bir geri çekilme emri verdi. şayet conrad lemberg yakınlarında son kalkıştığı nafile taarruzlarından kaçınmış olsaydı kendisini ve ülkesini bu acınacak durumdan neredeyse kesinlikle kurtarmış olacaktı. fakat tozpembe hayalleri onu engellemişti.
general conrad, savaştan sonra anılarını yazdığında bu konu kesinlikle yeniden gündeme gelmişti:
"avusturya-macaristan orduları yenilmedi. onlar, savaş devam ettiği takdirde pekala bir yenilgiye yol açacak bir durumdan kurtulmak için geri çekilmek zorunda kaldılar. böylece ordular imha olmaktan kurtulmuş oldular!"
conrad ordularını imha olmaktan kurtarmıştı, lakin harap olmaktan kurtaramamıştı. conrad 900.000 askerinden yaklaşık 350.000'ini kaybetmişti. sağ kalanlar galiçya vilayetini terk ederek 225 kilometre geri çekilmişlerdi. fakat nihai sonuçlar, o anda görünen sonuçlardan daha kötüydü. conrad, orduları beceriksizce sevk etmiş ve onları mahvetmişti. her ne kadar parçaları toplayıp alman tutkalıyla yapıştırdıysa da, ordular asla galiçya/lemberg öncesindeki gibi sağlam olmadı.
nihayetinde avusturyalı mareşal, liddell hart tarafından "ordularla oynayan ve onları lemberg' de mağlubiyete terk eden adam" diye anılarak tarihe geçti.