Dünya, 1991’de Sovyetler Birliği’nin çöküşüne alışırken, o zamanki Savunma Bakanı Pavel Grachev’in de belirttiği gibi, Rusya “harabeler ve enkaz” dan başka bir şey miras almamıştı. Rusya, Amerika Birleşik Devletleri’nden sonra dünyanın en büyük ordusu unvanını korumaya devam etse de, Rus ordusu yeteneklerini derinden etkileyen önemli bir dönüşüm geçirdi. Sovyetler Birliği gibi, Rusya da güçlü bir denizcilik geleneğine sahiptir ve Rus deniz yapısında denizaltılar “deniz savaş gücünün taç mücevherleri” dir. Denizaltılar, hem nükleer caydırıcılık hem de kuvvet projeksiyonu için birer araç olduklarından, küresel askeri gücün gelişimi için çok önemlidirler. Ayrıca, hem gelişmiş konvansiyonel hem de nükleer denizaltı yetenekleri, denizaltıların geliştirilmesi, tasarım ve üretim için oldukça sofistike bir endüstriyel savunma üssü gerektirdiğinden, genel askeri yeteneklerin ne kadar gelişmiş olduğunu göstermektedir.
Modernizasyon ve finansman reformları ve birlikte nükleer denizaltılarının yeteneklerini artıran yüksek teknolojili silahlara geçiş sayesinde Rusya’nın askeri kabiliyetleri 1991’den beri önemli ölçüde gelişti. Rusya nükleer denizaltılarını ayakta tutarken, odak noktasını güç projeksiyonunu mümkün kılan yeni yeteneklere kaydırdı. Bu iyileştirmeler, Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü (NATO) kuvvetlerine yönelik yeni tehdit seviyelerini göstermektedir.
Eski Ordudan Büyük Ölçekli Silahlanmaya
Sovyetler Birliği’nin dağılması, tüm silahlı kuvvetlerde Rus askeri donanımında bir düşüşe neden oldu. Bağımsızlığını yeni kazanan Rusya Federasyonu, Sovyetler Birliği’nin ekipman ve personelinin en büyük bölümünü miras alırken, bunun büyük bir kısmı, sofistike ekipman da dahil olmak üzere eski Sovyet cumhuriyetlerine devredildi. Sonuç olarak, akademisyen Bettina Renz’in tanımladığı gibi, Rusya tarafından alınan ekipmanın büyük kısmı eskimişti. Birinci Çeçen Savaşı (1994-1996), Rus ordusunun 21. yüzyıl savaşının zorluklarını ele alma konusundaki düşük hazırlığını ve zayıf yeteneklerini ortaya koydu.
Rus denizaltı filosu bu düşüşten oldukça büyük zarar gördü. 1991 yılında, 60 SSBN (nükleer balistik füze denizaltı) dahil olmak üzere 266 denizaltı operasyonda iken, 2000 yılında toplamda sadece 64 denizaltı operasyondaydı. Rus Donanması, nükleer saldırı denizaltıları (SSN’ler) ve seyir füzelerinin sayısında ciddi bir düşüş yaşadı. Denizaltılar (SSGN’ler) da: 1991’de hizmette olan platformların sadece yüzde 25’i 2000’de aktifti. Bu büyük azalma, Rus donanmasının denizde operasyon yapma ve denizaltı tehdidinin inanılırlığını koruma kabiliyetini etkiledi. Ancak askeri harcamaların artmaya başlamasıyla bu düşüş durduruldu.
1990’larda keskin bir düşüşün ardından, savunma harcamaları, Vladimir Putin’in iktidara gelmesinin ve petrol fiyatlarının keskin bir şekilde artmasının ardından 2000 yılından bu yana artış gösterdi. 1988’de Sovyetler Birliği’ndeki zirveden sonra (344 milyar dolar), Rusya Federasyonu’nun savunma bütçesi on yıl sonra 95%’lik bir düşüşle 19 milyar dolara düştü. Bu ciddi bütçe kesintileri, Rusya’nın 21. yüzyıl için gerekli silah sistemlerini tedarik etme kabiliyetini etkiledi. Ancak düşüş eğilimi 2000’den sonra tersine döndü.
Savunma bütçesi 2015’te 90 milyar dolarla zirve yaptı ve 2019’da 65 milyar dolarda sabitlendi. Rusya’nın savunma tedariki ve askeri önceliklerinin temelini oluşturan 10 yıllık bir belge olan Devlet Silahlanma Programı (SAP), hizmet finansmanı hakkında önemli bilgiler sağlıyor. İlginçtir ki, 2010 yılında piyasaya sürülen SAP 2020’de, donanma bütçeden en büyük payı (10 trilyon rublenin yüzde 26,3’ü) aldı. Batı’nın ekonomik yaptırımları ve petrol fiyatlarındaki düşüş, Rusya’nın gelecekte güçlü askeri harcamaları sürdürme becerisine meydan okumakta. Bununla birlikte, fonlamada çok ihtiyaç duyulan bir artış, yeni ekipman tedarikinin artmasına yardımcı oldu.
Askeri yapıların yeniden örgütlenmesinin ve savunma bütçesinin artırılmasının ardından, askeri reformlar da satın alma kabiliyetini artırmaya odaklandı. Rusya’nın beyanları ile teslim edilenlerin gerçekliği arasında önemli bir boşluğun altını çizen önemli tedarik gecikmeleri gözlemlendi. SAP 2020, tedarik edilen birimlerin sayısını artırmak için iddialı hedefler belirledi: Silahlı kuvvetlerin ekipmanının 70%’inin 2020 yılına kadar modernize edilmesi gerekiyordu. “Modern teçhizatın” muhtemelen Sovyetler Birliği’nin çöküşünden sonra yapılmış teçhizat olacağına dikkat etmek gerekir. SAP hedeflerine, Sovyet dönemi tasarımlarına dayanan eski platformları modernize ederek bazı alanlarda ulaşıldı.
Bazı denizaltılar ertelenirken (örneğin, ilk olarak sekiz yerine 2020 yılına kadar dört Borei sınıfı balistik füze denizaltı devreye alınmıştı), denizaltıların hizmete alınmasında önemli gelişmeler oldu. İlk Borei sınıfı nükleer denizaltının hizmete alınması 16 yıl sürerken, sınıfının üçüncüsü sekiz yıl sürdü ve son altı yıl içinde sekiz geliştirilmiş Kilo sınıfı denizaltı teslim edildi. Bu gecikmelerden bazıları, ekonomik gerilemeye ve 2014 yılında Kırım’ın ilhakı sonrasında Ukrayna tersanesinin kaybına bağlanabilir. Ek olarak, bu denizaltılar, çok sayıda yabancı operatörle önemli bir ihracat başarısı olarak kabul edildi ve bu, Rus savunma endüstrisinin dünyanın en büyük ikinci silah ihracatçısı olarak elde ettiği başarıyı yansıtıyor (2015-2019 döneminde küresel silah ihracatının 21%’ini oluşturuyor).
Rus ordusundaki genel donanım miktarı 1991’den beri azalırken, yeni birimlerin modernize edilmesi ve Rusya’nın askeri gereksinimlerine uygun yeni yetenekler geliştirilmesi güçlü bir şekilde vurgulanmakta.
Yüksek Teknolojili Silahlara Geçiş
Çeşitli politika belgeleri ve SAP, Rus askeri yeteneklerini yeniden canlandırma ve lider bir dünya ordusunu sürdürme hırsına işaret etmektedir. Özellikle, 2015 yılında yayınlanan denizcilik doktrini ve 2017 devlet denizcilik politikası, denizaltı yeteneklerinin modernizasyonunu hedeflemektedir. 2015 deniz doktrini iki coğrafi bölgeyi (Arktik ve Atlantik) vurgularken, 2017 devlet denizcilik politikası, gelecekteki Rus donanması için temel öncelikler olarak hem Karadeniz hem de Akdeniz’de kalıcı bir deniz varlığının önemini vurgulamıştır.
Bu durum, Sovyet dönemi küresel askeri egemenlik doktrininden gücünü küresel olarak yansıtma kapasitesine sahip bir orduya doğru bir geçişi temsil etmektedir. Bununla birlikte, bu belgeler denizaltıların en kritik rolü oynadığı donanmanın gelişimi için ve ayrıca Rus askeri yeteneklerini önemli ölçüde artıracak uzun menzilli yüksek hassasiyetli konvansiyonel silahların geliştirilmesi için iddialı niteliksel planları tasdiklemektedir.
Mutlak verilere göre, Rus askeri donanımı, 2008’de başlatılan “Yeni Görünüm” modernizasyon programının doğrudan bir sonucu olarak 1990’lar ve 2000’lerde olduğundan daha modern ve teknolojik olarak daha gelişmiştir. Bu hırs, bazı Batılı güçlerle aynı seviyede görülebilen yeni ve son teknoloji su altı yeteneklerinin geliştirilmesine dönüştü. Yasen-M sınıfı nükleer denizaltıları, alt sistemleri ve silah entegrasyonu açısından önemli bir adımı temsil ediyor. ABD Donanması’na göre ‘Severodvinsk’ (Yasen sınıfı), şimdiye kadar yapılmış en yetenekli Rus saldırı denizaltısıdır ve Sovyetler Birliği’nin 1970’ler ve 1980’lerde yatırım yaptığı teknolojilerin çoğunu kullanmaktadır.
Balistik füze denizaltı bakış açısından, son Borei sınıfı denizaltı, gelişmiş gizli yetenekleri, daha iyi sualtı manevra kabiliyeti ve kendisinden önceki Typhoon sınıfından önemli bir teknolojik evrim olan Bulava balistik füzesinin (SLBM) kullanımı ile öne çıkıyor. 10 adet Borei sınıfı denizaltının 2027’ye kadar hizmete girmesi planlanıyor, bu da önemli bir yeteneği temsil ediyor ve Rusya’nın ABD Donanması’nın yaşlanmakta olan Ohio sınıfı denizaltılarına kıyasla daha modern bir nükleer denizaltı sınıfına sahip olacağı anlamına geliyor.
Denizaltı alanındaki gelecekteki AR-GE faaliyetleri ve gelişmeler, Rusya’nın Batı teknolojileriyle aynı seviyede kalma ve bazı durumlarda daha ileri düzeyde olma arzusunun bir göstergesidir. 2020’nin sonuna kadar dünyanın en büyük nükleer denizaltısını (Belgorod stratejik denizaltısı) hizmete almanın yanı sıra, Rus donanmasının bu yıl Habarovsk sınıfı yeni stratejik denizaltısını fırlatması bekleniyor. İki yeni denizaltının ortak paydası, nükleer reaktör teknolojisi ve su altı savaşında teknolojik bir sıçramayı temsil edebilecek nükleer silahlı, otonom bir drone olan ‘Poseidon’ olacak. Rusya ayrıca, hizmette olan denizaltılardan daha fazla gizlilik özelliği ve daha kapsamlı bir silah yetenekleri yelpazesine sahip olabilecek beşinci nesil bir nükleer saldırı denizaltısı üzerinde çalışıyor.
International Institute for Strategic Studies (IISS)’e göre, en önemli gelişme, denizaltılarda Kalibr uzun menzilli saldırı füzesinin kullanımıdır. Nitekim, geliştirilmiş Kilo sınıfı dizel-elektrik saldırı denizaltıları, Rus donanmasının 2015 yılında Suriye hedeflerine saldırmak için Doğu Akdeniz’den dört Kalibr füzesi ateşleyerek bu yeni yeteneği elde ettiğini kanıtladı. “Kalibrizasyon” olarak adlandırılan strateji, seyir füzesini donanmanın yüzey savaşçılarına ve daha da önemlisi denizaltılarına monte etmek. Ayrıca, şu anda test edilmekte olan Tsirkon hipersonik füzesi, Rusya’nın saldırı yeteneklerine müthiş bir katkı sağlayacaktır.
Bu olumlu gelişmelere ve başarılara rağmen, Rusya’nın küresel olarak kuvvet yönlendirme yeteneğinden yoksun olduğunu ve denizaltı karşıtı savaş, yüzey gemileri, nakliye uçakları ve otomatik kontrol sistemlerinde ABD’nin gerisinde kaldığını belirtmek önemlidir. Bununla birlikte, bazı zorluklar devam ederken, Rusya NATO güçleri için bir tehdit oluşturabileceğini de gösterdi.
The Diplomat