Tabloya geçmeden önce Volga üzerine biraz bilgi vermek istiyorum: Nehir ilk kez antik Yunan tarihçi Herodot tarafından belirtilmiştir. Volga’da Rusya’nın en eski şehirlerinden biri -Uglich- 937 yılında kuruldu. Nehrin su içeriği yüzde 60 oranında ilkbaharda kar erimesi ile sağlanır. Birçok modern hidrolog, 20. yüzyılda çok sayıda rezervuar nedeniyle Volga’yı bir nehir olarak görmüyordu. Mavna taşımacıları mesleği Volga kıyılarında doğdu.
Volga veya Burlaki’deki Mavna Taşıyıcıları, sanatçı Ilya Repin tarafından 1870-1873 yılları arasında tuval üzerine yapılan yağlıboya bir resimdir. Volga Nehri kıyısında bir mavnayı sürükleyen 11 adamı tasvir eder. Adamların, ağır ve sıcak havanın baskısı altında, yorgunluktan çökme noktasında olduğu görünür. İş, insanlık dışı emekten elde edilen kârın kınanmasıdır. Metanetli ve kabullenici olarak sunulmalarına rağmen, erkekler yenilir; sadece biri öne çıkar: hem sıranın hem de tuvalin ortasında, parlak renkli bir genç, deri bağlarına karşı savaşır ve kahramanca bir poz alır. Repin, Rusya seyahatleri sırasında tabloyu genç bir adam olarak tasarlamış ve karşılaştığı gerçek karakterleri resmetmiştir. Çalışan insanların zorluklarının gerçekçi tasviriyle uluslararası övgü topladı ve kariyerine başladı. Tamamlandıktan kısa bir süre sonra, resim Büyük Dük Vladimir Alexandrovich tarafından satın alındı ve Rus gerçekçi resminin bir dönüm noktası olarak Avrupa çapında geniş bir şekilde sergilendi.
Resimde, mavna taşıyıcılarının yürüdüğü, çiğnenmiş kıyı şeridi görünüyor. İmparator Paul burada çit ve bina yapılmasını yasaklamış olsa da bir iyileştirme de yapılmamış. Mavna taşıyıcılarının yolundan ne çalılar, ne taşlar, ne de bataklık olan yerler kaldırılmış. Mavna taşıyıcılarının ustabaşının birçok şarkıyı bilen zeki, güçlü ve deneyimli bir insan olduğu belli. Mavna taşıyıcıları, her adımı sağ bacakla eşzamanlı olarak atıyor ve ardından mavnayı sola doğru çekiyor.
Karakterler, Repin’in çalışmaya hazırlanırken tanıdığı gerçek kişilere dayanıyor. Bir kişinin ruhunun, görüntüsü kağıda döküldüğünde mülkünü terk edeceğine dair halkbilimci bir inanç nedeniyle, ücret karşılığında bile kendisine poz verecek konuları bulmakta zorluk çekmişti. Konular arasında eski bir asker, eski bir rahip ve bir ressam var. On bir erkeği tasvir etmesine rağmen, işi kadınlar da yaptı ve normalde mavna çeken çetede çok daha fazla insan vardı; Repin, bu figürleri, Rus toplumunun geniş bir işçi sınıfının temsilcisi olarak seçti. Bazılarının bir zamanlar görece yüksek sosyal konumlara sahip olması, başlangıçta (kendisinin de olduğu) coşkulu günübirlikçilerle yıpranmış burlakların aksine çok daha yüzeysel bir çalışma yapmayı planlayan genç sanatçıyı dehşete düşürdü. Repin, baş nakliyecisi olarak gösterilen ve izleyiciye dışarıdan bakan, rüşvet verilmiş rahip Kanin ile belirli bir empati buldu. Sanatçı şöyle yazdı:
“Doğulu bir şey vardı, bir İskit yüzü… ve ne gözler! Ne derinlikli bir görüş!… Ve alnı o kadar büyük ve bilge… Bana muazzam bir gizem gibi geldi ve bu nedenle onu sevdim. Başının etrafında bir paçavra olan, başı kendi kendine yapılan ve sonra yıpranmış olan Kanin, bir haysiyetli adam olarak göründü; o bir aziz gibiydi.”
Son olarak bu resim üzerine Dostoyevski‘nin düşüncelerini paylaşıyorum.
“Bir gazetede Bay Repin’in çalışması üzerine yazılanları okuyunca birden korkuya kapıldım. Bir kere, konusu ürkütücüydü: Yüksek sınıfların halka ödemediği borçlar üzerine bilinen sosyal düşünceyi en çok yedekçilerin yansıttığı kabul edilir bizde… Bu insanların tümünü, alınlarındaki o malum yaftayla üniformalı görmeye hazırladım kendimi; sonra bakın ne oldu.
Neşeme bakılırsa tüm endişelerim boşunaymış: Su katılmadık yedekçilerden başkası değillermiş. Tabloda görünenlerden hiçbiri, seyredene; “Ne kadar mutsuz olduğuma baksana, halka bir ölçüde senin de borcun var!” diye haykırmıyor. Sadece bu bile ressamı çok başarılı kılabilir. Anlı şanlı bildik tipler: Öndeki iki yedekçi gülümsüyor gibi, hiç değilse pek ağlamıyorlar ve sosyal durumlarını hiç de düşünmüyorlar. Bir asker bozuntusu hile düzen peşinde, gizliden piposunu doldurmak istiyor.
Bir muço ciddi tavırlar takınmış, bağırıp çağırıyor, handiyse hır çıkaracak, şaşırtıcı bir tip, tablonun neredeyse en başarılı tipi; en arka planda yüzü görünmeyen, başını öne eğmiş, güçlükle yürüyen zavallı köylü -yedekçiyle, tabloda yansıtılan ana düşünce açısından aynı etkiyi sağlıyor. Yüzyılların dertleri ve acılarıyla imanı gevreyen bu adamın zavallı, perişan başına, yüksek tabakanın halka değgin politik, ekonomik ve sosyal düşüncelerinin zamanla da olsa girebileceğini düşünmek olanaksızdır.
Kimi izleyici, bu köylüye ya da şu çırağa ve düzenbaz, aşağılık askere duyduğu bir acıma ve sevgiyle ayrılır salondan. (Ne sevgiyle ama!) Bu zavallı, savunmasız insanlara sevgi beslemeden oradan ayrılamazsınız. Bu yedekçi grubu, sonradan düşlerinize girecek, 10-15 yıl geçse de belleğinizden silinmeyecektir! Böylesine doğal, masum, sıradan olmasalardı bu denli etki ve duygu yaratmazlardı. Günümüzün tablosu gerçekten budur!
Burada sözü uzatmaya ne gerek var, tabloları sözlerle anlatmak çok güçtür. Büyük söz ama şunu söyleyeceğim sadece; Gogol tipleri bunlar. Repin‘in kendi çapında bir Gogol olduğunu söylemiyorum, resim sanatımız Gogol’a ve Dickens’e erişmedi daha.
Ancak Bay Repin‘de bazı abartmalar gözden kaçmıyor. Özellikle giysilerde, sadece iki yedekçinin giysilerinde. Bu kadar perişan, paçavralar içinde olamazlardı; örneğin gömlek, kazara kıyma makinesine düşmüş gibi. Yedekçilerin ışıl ışıl giysilere bürünecek halleri yok. Elbette bu insanların nereden geldiklerini herkes biliyor: (…) Evlerinde yaşadıkları kış boyunca neredeyse sadece bitki kabuklarıyla beslenirler, bahara doğru, hiç sözleşme yapmadan sadece pirinç lapasına manvalarda kürek çekmeye giderler. Daha çalışmaya başladıkları ilk günde açlıktan lapaya saldıran ve aşırı yemekten ‘çatlayarak’ ölen yedekçiler olduğu biliniyor.
(…) Bir de böyle bir gömleği üzerinizden çıkardıktan sonra bir daha giyemez insan, giyilecek hali kalmamıştır zaten. Ancak tablodan çıkarılacak ana düşüncenin değeri ve özgünlüğüyle karşılaştırdığımızda bu küçücük abartılar hiç kalır.”