Herfê Bêvengi Sessiz harfler
B b, C c, Ç ç, D d, F f, G g, Ğ ğ, H h, J j, K k, L l, M m, N n, P p,
Q q, R r, S s, Ş ş, T t, V v, W w, X x, Y y, Z z.
Herfê çh, kh, ph, th
Zazacada dört tane ses var. iki harf yan yana gelerek bu sesleri çıkarır. Bu harfler aslında tam bir harfın sesini çıkarmadıkları için Zazaca da alfebeye alınmıyor. Bu durum ~ngiliçe ve diğer Avrupa dillerinde sıkça görülür. Harflar iki harfın arasında bir ses çıkarıyorlar. Daha doğrusu iki harf yan yana gelerek bir ses verirler. Türkçe ki ç ve ş sesleri ~ngilice de iki harf yan yana gelerek bu sesleri verir. ch ve sh örneklerinde görüldüğü gibi. Bu sesler dudağın ve dilin ucundan çıkarılır. Bazılari bu sesleri kesme işaretiylede gösteriyorlar şöyleki: 'ç, 'k, 'p, 't
Aslında harfler sesleri gösteren birer semboldirlar. Önemli olan bu seslerin belli sembollerle ifade edilmesidir. Sesler Dünya'nin her yerine ayrı ayrı sembollerle ifade edilir.
Bizde bu sesleri iki harfle de gösterebiliriz.
çh çhem
kh khal
ph phonc
th thal
Herfa "Ğ"
"Ğ" harfı Zazaca'da rastlanan bir sesdir. Tükçe de "ğ" çoğu zaman yumuşak
"g" olarak okunur. "Ğ" Türkçe de hiç bir zaman bir sözcüğün başında bulunmaz.
Dilimizde ise rahatça sözcüklerin başında bulunur. Örneğin ğezal.
"Ğ" sesi "x" sesine çok yakındır. Aslında "ğ" harfı sembol olarak kullanılmıyabilinir. Bunun yerine "²" sembolu kulanılabilinir. Her ne kadar "ğ" harfı "x" harfıne yakın bir ses çıkarıyorsada; tamamıyla ayrı ve kendine özgü bir sestir. Fakat azda olsa tamamıyla "ğ" harfı bir sesi temsil ettiğinden alfebemizde bulunması daha uygundur. Bu sesi bazi kişiler "ğ" ile bazıleri de "²" harf ile ifade ediyorlar. "X" sesi ve "ğ" sesi birbirine yakın olduğunda sembollerinde birbirine yakın olmaları doğaldır. Bundan dolayi "ğ" yerine yukarıda olduğu gibi, benzer bir şekilde de "²" yazılabilinir. Biz "ğ" yerine rahatça "²" harfini de kulanabiliz. Benim "ğ" harfi kullanmamdaki maksat, bu harf Türkçe de bulunduğu için Zazaca bilenler Türkçe bildiklerin de bu harfa yabancı değil. Bu sesin dilimizde olması önemlidir yoksa hangi sembolle ifade etmek pek önemli değil.
Mesela:
xelet yanlış
ğelate hediye
Herfa "Ê"
"Ê" sesi Zazaca'da çok kullanılan sesler arasındadır. Bazen iki harf
yan yana gelerek "ê" sesini verebiliyorlar. Örneğin: "Ye" harflerı. "Aye"
yazanlara çokca rastlanır. Bence en doğrusu "aê" yazmaktır. "Piê" yerine
"piye" yazılıyor. Bazen "ê" "ey" sesi yerine yazılmakta. Buda harfın nerede
hangi harfden sonra veya önce geldiğine balıdır.
Çoğunlukla "ê" harfı ile "e" harfı birbirine karıştırılmakta. Bu harflerin birbirine yakın olmasının yanında, Türkçe bilenler pek "ê" sesine alışık olmadağında "ê" yerine "e" yazılıyor. Bu iki harf arasında söyleyişte fark vardır. Şöyleki: "ê" sesi gırtlakta çıkarılır. "e" sesi ise dilin arka ucunda çıkarılır. Bazi yörelerde bu ses genelikle "e" ile başlayıp "i" le biten harfler "ê" sesini çıkarır ei =ê.Herfa "Y"
"Y" harfı Türkçe'de iki sesli harf arasına giriyor. Bizde bazen bunu
yapıyoruz. Halbuki Zazacada her zaman buna gerek yoktur. Dilimizde rahatça
iki sesli harf yan yana yazılabilinir.
Örneğin:
koyi koi
tayina taina
niya nia
taye tae
piya pia
arêdayine arêdaine
onciya oncia
Pêyniya nami ke ebe herfa "e", "a" xelesina:
İsim e, a harflarıyla bitiyorsa:
Jü manga; dı mangi.
Jü bêçıke; bonc bêçıki.
Jü çêneke; dı çêneki.
Yukardaki örnekleri çoğaltabiliriz. Yukardaki örneklerde de görüldüğü
gibi tekil isimlerin son harfi a veya e ile bitiyorsa; bunlar çoğul olduğunlarında
i olurlar. Burada i çoğul ekidir. Bazi yörelerde tekil isimlerin son harfi
a veya e ile bitiyorsa çoğul eki i yerine "u" harfi alıyor.
Jü bijeke - dı bijeku
Jü manga - dı mangu
Yine Palo yöresinde, harfi a veya e ile bitiyorsa çoğul eki i yerine e harfi alıyor.
Yow mura - dı mure
İsim iki sesli harfle bitiyorsa. Örneğin: Sae(soe) ve rae bunlarda yukardaki örneklerde olduğu gibi çoğul olduklarında e yine i olurlar.
Jü sae(soe); dı sai(soi).
Jü rae; dı rai.
Jü miye; dı miyi olduğu gibi bazı yerlerde çoğul olduğunda dı mi de söyleniyor. Jü muriye; dı muriyi. Ayni zamanda dı muri söylenmektedir.
Isimler tekil den çoğul olduklarında eylemlerde de değişik ek alıyor.
Tekil:
Manga Hesi kewta (kowta) bostanê ma.
Jü bızeke arde ware.
Çoğul:
Mangê Hesi kewtê (kowtê) bostanê ma.
Dı bızeki ardi ware.
Pêyniya Nami ke, ebe herfa bêvengi xelesina:
İsimler sessiz harfla bitiyorsa:
Zazaca da bazen cümle içerisinde çoğul eki "i" ve "u" oluyor. Buda zamana
göre ve cümlenin söyleyişine göre veya ismin eril veya dişi olmasi çok
öemlidir.
Zazaca da cümlenin söyleyiş biçimi çok önemlidir.
A nişta here (her). O eşeğe bindi. (burada eşeğe binende eşekte dişidir.)
O nişto heri. O eşeğe bindi. (Burada eşeğe binende eşekte erkek.)
Ê niştê heru (hera). Onlar eşeklere bindiler. (Burada cümle belirli)
Heri şiyê awxe. Eşekler suya gittiler. (Burada eşeklar çoğul)
Jü dik; dı diki.
Jü azneber; dı azneberi.
Jü dest; dı desti.
Buradada görüldüğü gibi eğer tekil isim sessiz harfla bitiyorsa; ismin
sonuna i ve bazen cümlenin söyleyişina göre u harfi getirilerek çoğul halline
getirilir.
Pêniya nami ke ebe herfa "i" xelesina:
İsim i harfi ile bitiyorsa kelime hiç değişmeden çoğaliyor.
Jü kardi; dı kardi.
Burada jü cuani; dı cuani.
Jü boci; dı boci.
Yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi tekil isim çoğalırken hiç değişmeden çoğalıyor. Yani isim i harfi ile bitiyorsa, çoğul olduğundada ayni yazılır.
Ko u koi:
Jü ko; dı koi.
Jü ga; dı gai
Örnekte da görüldüğü gibi; isim tek heceli ve sesli harfle bitiyorsa "i" alır.
Çoğul i yerine y yazanlarda var. (koi=koy) Buda dilimizin bugüne kadar yazı dili olmayışında kaynaklanıyor. Buna benzer ayrılıklar elbette olaçaktır. Süreç içerisinde en uygun olanını halk benimseyecektir. Benim burada i çoğul eki almaktaki amacım: Dilimizde i ekin diğer örneklerde görüldüğü gibi çoğul eki olması ve aynı zamanda burda i oldukça ses uyumunada uymaktadır.
Türkçe'de iki sesli harf pek yan yana gelmez ama diğer başka dillerde iki ve daha fazla sesli harf yan yana gelebiliyor. Zazacanında bu dillerle yakınlığï vardır. Zazacada rahatça iki sesli harf yan yana gelmektedir.
Mı jü layik di berbêne. Ben bir oğlan gördüm ağlıyordu.
Mı layiko ke berbeno di. Ben ağlıyan oğlanı gördüm.
Tekil ve blirsiz cümle tekil ve belirli cümle olduğunda Zazaca eril ve dişi olmasıda cümleyi etkilemektedir. Yukardaki örneği karşılatırın.
Bir kaç örnek daha verelim.
A çêneke berbena. O kız ağlıyor (tekil ve belirli.)
O layik nêberbeno O çocuk ağlıyor(tekil ve belirli.)
Cênek u lazek berbenê Bir kız, bir erkek ağlıyorlar.
(tekil ve belirsiz.)
Dı çımê mı estê. iki gözüm var (çoğul ve belirli.)
Dı çımi estê. iki göz var. (çoğul ve belirsiz)
Dı lıngê mı estê. iki ayağım var . (çogul ve belirli.)
Dı lıngi estê. iki ayağ var. (çogul ve belirsiz.)
Dı domanê mı estê. iki çocuğum var. (çoğul ve belirli.)
Dı domani estê. iki çocuk var. (çoğul ve belirsiz.)
Şimdi burada belirli çoğul olduğunda yukardaki dediğimiz i ekini almıyor. Onun yerine ê veya a (bazi yörelerde a yerine u eki alır.) Demeki belirli isimlerde i yerine a, u değişiyor, veya ê çoğul eki olmaktadir.
Yeni kelime yaratmanın en önemli yollarından biri de birleştirmedir.
Türkçe'de bileşik isim denılıyor. İki isimden yeni bir ismin türemesidir.
zazaki tırki
can+weşiye canweşiye sağlık
çar+fekê çarfekê yengeç
qese+bend qesebend soru işareti
zere+weş zereweş sevgi dolu
serê+şıti serêşıti kaymak
dım+piştıke dımpiştıke akrep
zer+veti zerveti bavko
çıme+mırd çımemırd cömert
Namê Nêri u Makeki dişil ve eril isimler
Zaza dilinde eril ve dişil çok önemlidir. Insanlar, hayvanlar ve eşiyalar erillik ve dişilik bakımından ikiye ayrılır. Konuşmalarda isimlerin eril mi yoksa dişil mi olduğu hemen söylenişte belli olur. Konuya yeri geldikçe sık sık değineceğim.
nêri makeki
zazaki tırki zazaki tırki
mordem insan hermete kadın
dereza erkek akraba derêçena kız akraba
xal dayı xalceni yenge(dayının karısı)
ap anca nacni yenge(amcanın karısı)
wereza kız kardeşin oğlu werezaê kız kardeşin kızı
bıreza erkek kardeşin oğlu bırazaê erkek kardeşin kızı
Dişi ve eril cümlenin söyleyişna görede değişik ek ve değişik biçimde
söylenir. Bir örnek verirsek.
Cênıka rındeke. Güzel kadın.
Cênıka gêje. Sersem kadın.
Cênıke rındek a. Kadın güzeldir.
Cênıke gêj a. Kadın sersemdir.
Mêrıko rındek. Güzel adam.
Mêrıko gêj. Sersem adam.
Mêrık rındek o. Adam güzeldir.
Mêrık gêj o. Adam sersemdir
Bir kaç örnekte hayvanlarda verelim.
kêl bıze
beran miye
boğe manga
astor mayine
her here
verg deleverge
gamêş medege
Zazacada bütün eşyalar eril ve dişidirler.
Bir kaç örnek, dişi kelimeler:
balişna yastık.
dewe köy
merge çayir
kemere taş
awxe su
tırşıke ışkın...
A balişna biya ita. O yastışı buraya getir.
Eril kelimeler:
arê değirmen.
doşek yatak.
ko dağ
hard toprak
hêga tarla
s ung mantar...
O doşekê meymanan o. O yatak misafirlerindir.
Eril ve dişi Zazaca'da çokca rastlanır. Bazen ayni eşya durumuna göre bazen eril ve bazende dişi olmakta.
Dare ağaç burada dişidir yeşil bir ağaç kast edilmekte.
A dare. O ağaç. (dişi)
Dar (tekil) dari (çoğul) ağaç, ağaçlar. ağaç burada eril oluyor. Çünkü ağaç artık kurumuş. Başka bir hal almïştır.
O dar. O ağaç. (eril)
Zazacada kelimenin eril mı yoksa dişi mi olduğunu bulmak çok kolaydir.
Kelimenin cinsini eril olduğunu belirlemek için:
Kam o? insanlar için
Çı ko?/ Çi yo? eşyalar için sorulur.
Bir de o/ê mı no kendine mal ederek eril olup olmadığı belirelenir.
Kelimenin cinsini dişi olduğunu belirlemek için:
Kam a? insanlar için
Çı ka? eşyalar için sorulur.
Bir de a/ê mı na kendine mal ederek dişi olup olmadığı belirelenir.
bê+mae bêmae annesız
bê+pi bêpi babasız
bê + Usi bê Usi Hüseyin'siz
bê + kar bêkar işsiz
bê + non bênon ekmeksiz
bê + awxe bêawxe susuz
bê + roz bêroz talihsiz (gün görmamiş)
bê + çê bêçê evsiz
bê + çım bêçım gözsüz (kör)
bê + dest bêdest elsiz
bê + por bêpor saçsız (kel)
İsimlerin önüne bê eki getirilerek, isim olumsuz yapılır. Yeni bir varlığı ifade eder. çım gözdür, bêçım gözün kör olduğunu ifade eder. pi baba demektir; bêpi babasız yani kişinin öksüz olduğunu ifade eder. Türkeçe' de bu durum iki ayrı kelimelerle ifade edilir. Çım, kör; baba ve öksüz. Burada dikkat etmek gerekir bunu fiile karïştımamak gerekır. Yani burada olumsuz olan isimdir. Burada olumlu isimde yeni bir isim türetılıyor.
...TINE ...EY ....lik, ...lık, ...luk
İsimlerin sonuna ...tine veya bazı ağızlarda ey getirilerek yeni isim türetılır.
Eke tine u ey amê pêyniya koka nami, ancia beno name:
Mesela:
Heval + tine hevaltine arkadaşlık
Dışmen + tine dışmentine düşmanlık
Xurt + tine xurttine yiğitlik
Her + tine hertine eşeklik
Xort + tine xorttine gençlik (erkek)
Azeb + tine azebtine gençlik (kız)
Bazi yörelerde ...ey
Heval + ey hevaley arkadaşlık
Dışmen + ey dışmeney düşmanlık
Xurt + ey xurtey yiğitlik
Her + ey herey eşeklik
Xort + ey xortey gençlik
Azeb + ey azebey genç kız, gençlik(genel)
Teres + ey teresey korkaklık
Birde dilimizde isimlerde pekiştirme yapılır.
Mesela: Kar mar, qap qacax, do mo, şıt mıt, heval meval, dar mari, kıc
mıc...
Mı kar u marê xo kerd. Ben işimi yaptım.
Mı qab u qacaxe xo şuti. Ben tabaklarımı yıkadım.
No: Bu (eril) Burada nesne işaret edilmekte.
To: Senin Burada karıncanın organları işaret edilmekte.
Aê: O(dişi) Burada karıncanın yerine kullanılmıştır.
O: O (eril) Burada nesne işaret edilmekte.
İna: Onlar Soru soranların yerine kullanılmıştır.
Na: Bu (dişi) Burada nesne işaret edilmekte.
A: O (dişi) Burada karıncanın yerine kullanılmıştır.
Layik kıtav waneno, layik kıtav ra heskeno.
Çocuk kitap okuyor, çocuk kitabı seviyor.
Pek öyle güzel bir cümle olmadı. Şöyle yazarsak daha iyi olur.
Layik kıtav waneno, o dê ra heskeno.
Çocuk kitap okuyor, O onu seviyor.
Burada ikinci kez layik ve kıtav yazmak yerine o ve dê yazılıyor.
Zamirler, yerine kullanıldığı isimlerin durumuna göre beşe ayrılır.
Zamiri, gorê namê ke kewtê hürendiya, gorê halê dina, phonc zamiri estê.
Kişilerin isimleri yerine kullanılan kelimelere şahıs zamiri denir.
Piya ê ke hürdina namê dina de kelima wa ke êna vatenê, ma cıra zamirê kesi (piya) vanime.
İnsanlar konuştukları zaman üçe ayrılırlar:
Söz söyleyen kişi, birinci şahıs;
Kendisine söylenen kişi, ikinci şahıs;
Anılan kişi, üçüncu şahıs;
Waxto ke isani qesê kenê:
Mordemo ke qese vano, piya o verên; Cümla de namê xo nêvano; hürdinede ez, mı vano.
Mordemo ke cira qesa êna vatene, piya ê dıdine; Cümla de namê piya o ke tê qesê kenê, namê dê nêvano; hürdinede tı, to vano.
Mordemoke qalê cı beno, piya ê hirine; Cümla de namê piya o ke qalê cı kenê nêvanê; hürdinede a, o, aê, ê vanê.
Raşti direkt
Jükek
ez ben
tı sen
o o (eril)
a o (dişi)
Xeylê
ma biz
şıma(sima) siz
ê(i, iye) onlar
Ez herêy ama Biz geç geldim.
Tı herêy ama Sen geç geldin.
A herêy amê O geç geldi.
O herêy amê O geç geldi.
Ma herêy amê me Biz geç geldik.
Şıma herêy amê Siz geç geldiniz.
Ê herêy amê Onlar geç geldilar.
Birde zamana göre değişiyor
mı ben
to sen
ê.ey o (eril)
aê,aye o (dişi)
ma biz
şıma siz
i,ina,ine,inu onlar
Ez to ra vanke.... Ben sana söylüyorum ki ( şimdi ki zaman) Burada "ez"
ın yerine "mı" kullanılmaz. "Mı" aşağıdaki cümlede kullanılır.
Mı to ra vake... Ben sana söylemiştim. ( geçmiş zaman)
Sen dün bana gelmiyeçeğini söyledin, ama sen bu gün geldin.
To vızêri mı ra va ke, ez nêna, hama tı ewro ama. Bu cümlede "to" ve "tı" nın yerlerini değiştirdiğimizde; cümlenin söyleyiş biçimede değişir.
O köye geldi ama o benimle konuşmadı.
A amê dewe, hama aê mı de qesê nêkerd.
Aê şodır do şanıt.
O yaylaya gitti ,ama ayran getirmedi.
O şi ware, hama ê do xo de niyard.
Onkar ilkbahar da nadas yaptılar
İna usari şüvê xo kerdi.
Burada ina yerine ê kulanılmaz. Burada ê kullanıldığı zaman cümlenin anlamı değişir. O zaman cümle çoğulken tekil olur. Onlar değilde o nadas yapmïş olur.
Ma ve şıma her iki halde de aynıdır. Yani değişmiyor.
Çeperaşti indrekt
Jükek
Mı ra beni
To ra seni
Aê ra onu (Dişiler için)
Ê ra onu (erkekler için)
Xeylê
Ma ra bizi
Şıma ra sizi
İna ra onları
Tı mı ra heskêna. Sen beni seviyorsun.
Ez to ra heskêna. Ben seni seviyorum.
Ez aê ra heskêna. Ben onu seviyorum. (dişi)
Ez ê ra heskêna. Ben onu seviyorum. (eril)
Tı ma ra heskêna. Sen bizi seviyorsun.
Ez şıma ra heskêna. Ben sizi seviyorum.
Ez ina ra heskêna. Ben onlari seviyorum.
mı rê bana
to rê sana
aê rê ona (dişi)
ê rê ona (eril)
ma rê bize
şıma rê size
ina rê onlara
O mı rê kınca ceno. O (eril) bana elbise alaçak.
A to rê kınca ceno. O (dişi) sana elbise alaçak.
Ez aê rê kınca cena. Ben ona (dişi) elbise alaçağım.
Ez ê rê kınca cena. Ben ona (eril) elbise alaçağım.
O ma rê kıtav waneno. O bize kitap okuyor. (eril)
A ina rê torak ana. O onlara çökelik getiriyor. (dişi)
Zamirê Wayiri Mülkiyet zamiri
Burada zamir malın kime ait olduğunu gösterir.
Zamirê wayiri, musnenê; kam wayirê çı ki o.
Mesela:
Ê mı jü kıtav esto. Jü kıtavê mı esto. O kıtav ê mı no. Kıtavê mı.
Şıma jü beran herno. Ez beranê şıma ra heskena. Beranê şıma o.
ê mı benim
ê to senin
ê dê onun(erkek)
ê aê,ye ae onun(dişi)
ê ma bizim
ê şıma sizin
ê dina(ina) onların
Jükek Xeyle tırki
ê mı no ê mı nê benimdir
ê ti o ê ti ê senindir
ê aê o ê aê ye onundır (dişi)
ê dê o ê dê ye onundır (erkek)
ê ma o ê ma ê bizimdir
ê şıma o ê şıma ê sizindir
ê dina o ê dina ê onlarındır
ê mı no ê mı nê benimkidir
ê ma no ê ma nê bizimkidir
ê şıma no ê şıma nê sizinkidir
ê dina o ê dina nê onlarınkidır
Eğer sayip olduğu eşya çoğul ise o yerine ê alır:
O kıtavê mı no. O kitap benimdir.
Nê kıtavê mı nê. Bu kitablar benimdir.
O kıtavê ti o. O kitap senindir.
Nê kitavê ti ê. Bu kitablar senindir.
No kıtavê aê o. Bu kitap onundur.
No kitavê dê o. Bu kitap onudur.
Nê kıtavê aê ye. Bu kitablar onundur.
Nê kıtavê dê ye. Bu kitablar onundur
O kıtavê ma no. O kitap bizimkidir.
Nê kıtavê ma nê. Bu kitablar bizimkidir.
No kıtavê şıma no. Bu kitap sizinkidir.
Nê kıtavê şıma ê. Bu kitablar sizindir.
No kıtavê dina o. Bu kitap onlarindir.
Nê kıtavê dina nê. Bu kitaplar onlarinkidir.
Zamirê ke cêrenê xo ser (zamirê refleksi)
Dönüşlü zamir
Bir eylemde öznenin etkisi kendisine dönüyorsa Türkçe'de buna dönüşlü (refleks) eylem denir. Örnek:
Gül küçük Hasan'ı yıkıyor.
Gül yıkanıyor. (yani; Gül kendini yıkıyor.)
Yukaridaki birinci cümlede Gül özne ve Küçük Hasan nesnedir. ~kinci cümlede ise Gül hem özne, hemde nesnedir. Zazaca da eylemin özel bir dönüşlü hali bulunmaz bunun yerine bazı sahış zamirleri özel biçim alırlar:
Gule awxe kena Hesi ra. (Gule Hesê qıjkeki şuna.) Gül küçük Hasan'ı yıkıyor.
Gule awxe kena xo ra. (Gule xo şuna.) Gül yıkanıyor. (yani; Gül kendi kendini yıkıyor.)
Türkçe de zamir bir daha cümlede tekrarlanır. Bizim dilimizde bu xo, xu ile olmaktadır.
Mı destê xo bırna. Ben kendi elimi kestim.
To destê xo bırna. Sen kendi elini kestin.
Aê destê xo bırna. O kendi elini kesti.
Ê destê xo bırna. O kendi eline kesti.
Ma destê xo bırna. Biz kendi elimizi kestik.
Ş ıma destê xo bırna. Siz kendi elinizi kestiniz.
İna destê xo bırna. Onlar kendi ellerini kestiler
Zamir bazen tekrarlanır:
Ez zana kê ez ben nêveş. Ben biliyorum ki ben hastalanırım.
Tı zana kê tı şona. Sen biliyorsun ki sen gidiyorsun.
Zamirê nişani işaret zamirleri
İşaret zamirleri, parmakla gösterilen varlıkların isimleri yerinde kullanılır.
Zamirê nişani namê xo ra ki kıfşo ke çiya nişan kenê. Ma ebe nê zamira dayina rınd piya u çimi musnenime.
no, ine bu (eril)
na, ina bu (dişi)
o o (eril)
a o (dişi)
nê, ini bunlar
ê, eyin, yi, i onlar
ê, eyi şunlar
ê bini, eyi bin ötekiler
Nê saê(soye) tırşê. Bu elmalar ekşidir.
Bıde mı na peserokê! Bu dergiyi bana ver!
Ê heval ê minê zaf rındê. Onlar benim çok iyi arkadaşlarımdır.
Ez na şande şon. Ben bu akşam gedeceğim.
Zamirê persqese Soru zamiri
Kam? kim?
Kami? Kimler?
Kamcı? hangi?, hangisi?
Ê kami? kimin?
Çı? ne?
Çıra? Neden?
Çıko? Nedir?
No ê kam o? Bu kimindir?
No çı ko? Bu nedir?
To va çı? Sen ne dedin?
Tı vana çı? Sen nediyorsun?
Kamcı mi ê dê we? Hangi koyunlar onundur?
A dişil
O eril
Aê dişil
Ê eril
Zazaca'da dişil ve eril çok kulanılır. İnsanlarda kullanıdığı gibi hayvanlar
içinde kullanılır.
Mesela:
o astor erkek at
a mayine dişi at
o beran (vosn) koç
a miye. koyun
o ga, öküz
a manga. inek
Ç = K Tırki
çê : kê, kiye ev
çêver : kêver kapı
çêneke : kêneke kız
B = V
bi : vi olmak
ebe : eve ile
bo : vo olsun
robar : rovar elbise yıkanması
bıberbe: bıverbe ağla
teber : tever dışarı
E = İ
verde : verdi önde
caê de: caê di her hangi bir yerde
bıde mı: bıdi mı bana ver
G = C
hemgen: hemcen bal
bıge : bıce al
Z = C
roze : roce gün
laz : lac oğul
bıze : bıce al
vaze : vace söyle
j = C
jor : cor yukarı
roj : roc gün
jêr : cêr aşağı
J = Z
jü : zü bir
ma ji : ma zi bizde
jur : zur yalan
S = Ş
sıme : şıme gidelim
soder : şoder sabah
sewe : şewe gece
wes : weş iyi, sağ