Yaralama iki kısım olup bir kısmında kısas, bir kısmında diyet gerekir. Biz burada Önce kısası gerektiren yaralamadan bahse başlayarak, "Kısasın lazım gelmesi için yaralama suçunu işleyen ve yaralanan kimselerle yaralanmanın şartları nelerdir" ve "Yaralamada ne zaman kısas alınır?" konulan üzerinde duracağız. [1]
Yaralamaktan dolayı kısas lazım gelmesi için yaralayan kimse ile yaralanan kimsenin kan bakımından aynı değeri taşımaları gerekir. Bunun ölçüsü de kölelik ile hürriyettir. Zira birinin hür, diğerinin köle olduğu zaman birbirlerini öldürmelerinin, kısası gerektirip gerektirmediğinde ihtilaf ettikleri gibi, birbirlerini yaraladıkları zaman da kısas lazım gelir mi gelmez mi diye ihtilâf etmişlerdir. Kimisi «Hür, köleyi Öldürdüğü zaman kendisine nasıl kısas lazım gelmiyorsa, köleyi yaraladığı zaman da kısas lazım gelmez. Fakat hürü yaralayan köleye kısas lazım gelir», kimisi «Birbirlerini ister öldürsün ister yaralasınlar, kısas ikisine de lazım gelir» kimisi, öldürme ile yaralama arasında ayırım yaparak, «Köleyi öldüren hüre kısas lazım gelir. Fakat köleyi yaralayan hüre lazım gelmez» demiştir, ki İmam Mâlik'ten bu her iki görüş de rivayet olunmuştur. Fakat hak şudur ki, öldürme ile yaralama arasında fark yoktur. Köleyi öldüren hüre kısas lazım geliyorsa, köleyi yaralayan hüre de kısas lazım gelmelidir. İşte bu ihtilaf birinin hür, birinin köle olması halindedir.
Her ikisinin de köle olması halinde ise ulema üç çeşit görüşte bulunmuşlardır:
1- Birbirlerini öldürmede de, yaralamada da kısas lazım gelir. Bu görüş, İmam Şafiî ile bir cemaatındır.
2- Köleler hayvanlar gibi olup, .ne birbirlerini öldürürken, ne de yaralarken kısas lazım gelmez. Bu görüş de Hasan Basrî, İbn Sihrime ve bir cemaatındır.
3- Birbirlerini öldürdüklerinde kendilerine kısas lazım gelir. Fakat yaralamada lazım gelmez. Bunu da İmam Ebû Hanife ile Süfyan Sevrî söylemişlerdir. Aynı zamanda İbn Mes'ud'dan da rivayet olunmuştur.
Birinci grubun dayanağı, kısas âyetinde geçen, «Köle köleye» sözüdür. Hanefî'lerin dayanağı da, îmrân b. Hıısayn'dan «Fakir bir ailenin kölesi,'zengin olan bir ailenin kölesinin kulağını kesmişti. Peygamber Efendimize geldiler. Peygamber Efendimiz kısas etmedi» [2] mealinde rivayet olunan hadistir. [3]
Kısası gerektirmesi için kasten işlenmiş olması şart olan yaralama ile, kişinin bir organı ya sakat kalır, ya sakat olmaz. Eğer sakat olmazsa, bu yaralamanın kasten işlenmiş olması, yaralayanın yaralananı öfke ve kesici bir alet ile vurmuş olması ile olur. Eğer ona, şaka olarak ya da kesici olmayan bir
alet ile veyahut terbiye maksadı ile vurmuş ise, bir kimseye şaka olarak ya da -çoğunlukla- öldürücü olmayan bir alet ile veyahut terbiye için vurarak öldüren kimseye kısas lazım gelip gelmediğinde edilen ihtilaf, bunda da edilmiş olmalıdır. Çünkü İmam Ebû Hanife, alete itibar etmektedir. Hatta ona göre, kişiyi ağır bir cisimle öldüren kimseye kısas lazım gelmez. Halbuki bu onun için şaz bir görüştür.
Eğer yaralama ile kişinin bir organı sakat olursa, bu yaralamanın da kısası gerektirmesi için kasten işlenmiş olmasının şart olduğunda ihtilaf yoktur. Ancak bu yaralamanın kasıtlısı hangisidir, kasıtlı olmayanı hangisidir diye ihtilaf etmişlerdir. Şayet kesici bir aletle ve bizzat organa vurarak keserse veyahut öfke ile vurursa, bu yaralamanın kısası gerektirdiğinde ihtilaf yoktur. Fakat eğer organa -yumruk, kamçı ve benzeri- vuruşu ile, zahiren organın sakatlanması kastolunmayan bir şey ile vurup da organ sakatlanırsa, mesela: yüzüne yumruk vurmak suretiyle gözü çıkarsa, cumhura göre Şibh-i Amd olup kısas gerekmez. Ancak ona ağır diyet lazım gelir. Irak ulemasının İmam Mâlik'ten rivayet ettikleri görüş de bu yoldadır. Fakat Mâliki mezhebinde meşhur olan görüş, bu tür yaralamanın kasten işlenenlerden olup onunla kısas lazım geldiği yolundadır. Meğer baba ile oğul arasında vaki olsun. İmam Ebû Hanife, İmam Ebû Yûsuf ve İmam Muhammed ise, Şibh-i Amd'ın öldürmeye mahsus olup, yaralamanın Şibh-i Amd'ınm bulunmadığını söylemişlerdir.
Kişinin şaka olarak herhangi bir kimseye vurarak o kimsenin bir organını sakatlaması halinde ise, iki görüş vardır. Birisine göre kısas lazım gelir, birisine göre lazım gelmez. Kısas lazım gelmediği görüşünde olanlar da iki gruba ayrılarak, kimisi «Ağır diyet», kimisi «Yanlışlıkla işlenen yaralamanın diyeti lazım gelir» demiştir. Vurma terbiye için olduğu zaman da hüküm böyledir.
Cenâb-ı Hak "Biz Tevrat'ta onlara cana can, göze göz buruna burun, kulağa kulak, dişe diş ile ve yaralara karşılıklı ödeşme yazdık"[4] buyurduğu için, yaralama kasten ve yukarıda geçen şartlar dahilinde işlendiği zaman kısas lazım geldiğinde ihtilaf yoktur. Bu da, eğer kısasa imkân olur ve kişi için kısasta ölüm tehlikesi bulunmazsa böyledir. Eğer kısasa imkan bulunmaz ve kısasta ölüm tehlikesi bulunursa, o zaman kişi kısas olunmaz. Zira Peygamber Efendimiz'in, beyine işleyen, karın boşluğunda olan ve herhangi bir organı yerinden oynatan yaralarda -ki birincisine ME'MÛME, ikincisine CÂİFE, üçüncüsüne de MÜNAKKİLE denilir- kısas hükmünü kaldırdığı rivayet olunmuştur [5]. Bunun içindir ki imam Mâlik ile onun göıiişünde olanlar, «Boyun, bel, göğüs, uyluk ve benzeri organların kemiklerini kırmak gibi, aynı vasfı taşıyan her yara da bu yaralar gibidir» demişlerdir. İmam Mâlik,
kişinin bir organını yerinden oynatan yara hakkında da bir kere «Kısas», bir kere «Diyet lazım gelir» demiştir. İmam Mâlik'e göre, görme veyahut işitmeden bir kısmının gitmesi gibi aynı miktarda kısas alınması mümkün olmayan bütün yaralar böyledir. îmam Mâlik'e göre -bir âmânın, gören bir kimsenin gözünü çıkarması gibi- sakatlanan organın aynısının sakatlayanda bulunmaması halinde de kısas yoktur.
Bir gözü kör olan kimsenin, iki gözü sağlam olan bir başkasının bir gözünü kasten çıkarması halindeki ihtilaf da bu bâbtandır. Cumhur «Gözleri sağlam olan kimse, eğer isterse, onun tek gözünü kısas edebilir» demiştir. Ancak eğer kısas etmeyip diyet almak isterse, diyetin tamamı mı, yoksa yansı mı kendisine düşer diye ihtilaf etmişlerdir. Kimisi «Eğer isterse, diyetin tamamını, yani bir dinar alabilir» demiştir. Bu görüş îmam Mâlik'indir. Kimisi de «Ona diyetin yansından fazla bir şey yoktur» demiştir. İmam Şafiî de buna katılır. Bu görüş, aynı zamanda İmam Mâlik'ten de nakledilmiştir. İmam Mâîik'in tâbilerinden fbnu'l-Kasım, İmam Şafiî gibi, Muğire ile îbn Dinar da İmam Mâlik gibi söylemişlerdir. Küfe fukahası ise, «Gözleri sağlam olan kimse, eğer ondan kısas almazsa, ona ancak, üzerinde anlaştıktan diyet düşer» demişlerdir. Kimisi de «Ondan kısas alamaz. Fakat diyetin tamamı kendisine düşer» demiştir. Bu görüş de Said b. el-Müseyyeb üe Hz. Osman'dan rivayet olunmuştur. Bu görüşün sahipleri, «Çünkü bir gözü kör olan kimsenin tek gözü, kendisi için iki gözün vazifesini görmektedir. Eğer onu da çıkarırsa, bir gözü karşılığında onun iki gözünü kısas etmiş gibi olur» demişlerdir. Eğer kısastan vaz geçerse, ona diyetin tamamı düşer» diyenler de böyle bir şeyi düşünmüşlerdir. Fakat bu görüşün sahipleri de bu düşünceye dayanarak, «Ondan kısas alamaz» demeli idiler. «İsterse kısas edebilir. Fakat eğer kısas etmezse ona diyetin yansı düşer» diyenler ise, usûle daha bağlı kalmışlardır. Bunu iyice düşen. Zira bu, açık bir şeydir. Bununla beraber gerçeği ancak Allah bilir.
Yaralayandan kısas ne zaman alınır konusuna gelince: îmam Mâlik «Yaralanan, tamamen iyileşmedikçe yaralayandan kısas alınamaz» imam Şafiî «Hemen alınır» demiştir. îmam Şafiî zahire dayanmışken, îmam Mâlik «Çünkü yaralananın iyİleşmeyip ölüm ihtimali vardır. Eğer yarası iyileşmeden yaralayandan kısas alınırsa, öldüğü zaman bu sefer ona ölüm kısası lazım geleceğinden, ondan iki kez kısas alınmış olur» demiştir.
Ulema, yaralayanın, kendisinden kısas alınması yüzünden ölmesi halinde, yaralanana bir şey lazım gelip gelmediğinde ihtilaf etmişledir. îmam Mâlik, îmam Şafiî, îmam Ebû Yusuf ve îmam Muhammed «Yaralayana bir şey lazım gelmez» demişlerdir. Hz. Ali ile Hz. Ömer'den de buna benzer bir şeyi söyledikleri rivayet olunmuştur. îmam Ahmed, îmam Dâvuâ ve Ebû Sevr de bu görüştedirler. îmam Ebû Hanife, Süfyan Sevrî, îbn Ebî Leylâ ve bir cemaat ise, «Yaralananın âkilesine diyet lazım gelir» demişlerdir. Kimisi
de «Lazım gelen diyet, yaralananın malına düşer» demiştir. Osman el-Bettî de «Diyetten kısas edilen organın değeri düştükten sonra gen kalanı lazım eeîir» demiştir. Birinci grubun dayanağı, eli kesilen hırsızın elinin kesümesı vüzünden öldüğü zaman, elini kesene bir şey lazım gelmediği hususundaki ulemanın icma'ıdır. îmam Ebû Hanife ise, «Bu, yanlışlıkla işlenen öldürmedir Onun için diyet gerekir» demiştir. îmam Mâlik'e göre çok soğuk ve sıcak havalarda kısas alınamaz. Çünkü soğuk ve sıcak havalarda yaranın kangrenlesin sahibinin ölümüne yol açma tehlikesi vardır. Bunun için hava mutedıl-lesinceye kadar beklemek gerekir. Kimisi de «Mevsim kadar yer de önemlidir. Çünkü soğuk ve sıcak havalarda kısas alınamadığı gibi, Mekke Hare-mi'nde de kısas alınamaz» demiştir.
îşte kasten adam öldürmenin ve kasten organ kesmenin veyahut yaralamanın hükmü budur. Bundan sonra yanlışlıkla adam öldürmenin ve yanlışlıkla organ kesme veyahut yaralamanın hükmünü anlatmaya geçiyoruz. [6]
[1] İbn Rüşd Kadı Ebu'l-Velid Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. Rüşd El-Hafîd, Bidayetül-Müctehid ve Nihayetül-Muktesid, Beyan Yayınları: 4/239.
[2] Ebû Dâvûd, Diyât, 33/27, no: 4590.
[3] İbn Rüşd Kadı Ebu'l-Velid Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. Rüşd El-Hafîd, Bidayetül-Müctehid ve Nihayetül-Muktesid, Beyan Yayınları: 4/241.
[4] Mâide, 5/45.
[5] İbn Mâcc, Diyât, 21/9, no: 2637.
[6] İbn Rüşd Kadı Ebu'l-Velid Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. Rüşd El-Hafîd, Bidayetül-Müctehid ve Nihayetül-Muktesid, Beyan Yayınları: 4/242-245.