Eserleri 30’un üzerinde dile çevrilen dünya edebiyatının önemli isimlerinden Prof. Dr. Cengiz Hüseyinov, Kudüs’ten, Odatv’nin sorularını yanıtladı.
Hüseyinov, “Okurun ‘sağır ve dilsiz olmak’ istediğini hangi ünlü yazar söyledi? Aziz Nesin kendi mektubuyla Türk Dil Kurumunun genel kuruluna kimin katılmasını sağladı? Dünyaca ünlü yazara 'Ateş etmesini bilmek lazım' sözünü kim söyledi” gibi dikkat çekici konular hakkında konuştu.
İşte Mayis Alizade'nin sorularını hazırladığı o söyleşi:
-Dünya edebiyatının önemli kalem sahiplerinden biri olarak Türk okurunun sizi daha yakından tanımasını istiyoruz. Hayata nerede başladınız, edebiyata nerede başladınız, şu anda hayata ve edebiyata nerede devam ediyorsunuz?
Hüseyinov: Hayatımın ilk yirmi yılını( 1929-1949) Bakü'de yaşamışım.1938'de annemin kuzeni Hüseyin Rahmanov'un “halk düşmanı” olarak nasıl tutuklandığını ve kursuna dizildiğini hatırlıyorum. Azerbaycan Cumhuriyeti'nin devlet hiyerarşisinde ikinci şahıstı,buğunun Başbakanı gibi. Ve onun tüm akrabalarını Sibirya”ya sürdüler (babam ve annem 40 yaşlarında, benim 10 ve 17 yaşım olduğunda dünyaya gözlerini yumdular) Almanlarla savaşı, açlık yıllarını hatırlıyorum. Daha sonra (1949-2013), yani hayatımın 64 yılını Moskova'da yaşadım. Üniversitede okudum, evlendim, bilimle uğraştım, üniversitede ders verdim,öykü ve romanlar yazdım, Azerbaycan dilinden Rusçaya ve tersine çeviriler yaptım. Ve hayatımdaki sayısız çelişki gibi,adeta her günümü kendi vatanım Azerbaycan'da yaşadım. Oraya sık sık giderdim,yapıtlarımın konusu Azerbaycan'dır, altı romanımın hepsi bu veya diğer ölçüde benim birinci vatanımla ilintilidir. Son yıllarda- 2013 yılından bu yana- Kudüs'te yaşıyorum. Fakat onunla ilgili az sonra konuşalım...
- Yapıtlarınız 30’un üzerinde dünya diline çevrildi. 1975”de yayınlanır yayınlanmaz SSCB’de ve yurtdışında dikkatleri kendi üzerine çeken “Muhammed, Mehmet, Memiş” romanınız Türkiye’de Prof. Dr. Birsen Karaca tarafından çevirildi. Türk toplumu ve kalem erbabı sizin devrimci yaklaşımınızı ne derecede kavrayabildi?
Hüseyinov: Burada şahsımla ilgili edebiyat gerçekliklerine dokunmam gerekir.Tarihin getirip geldiği gerçek şundan ibarettir ki, 19. yüzyıldan başlayarak (20.yüzyılda daha da sıkılaştı) Azerbaycan Türkleri sadece Türkçe (veya bugünkü tabirle, Azerbaycanca) değil Rusça da yazmaya başladılar. Ve dikkati çeken şu olguya bakar mısınız, bu, hatta absürttür: son dönemlerde Azerbaycan Halk yazarı (devletin verdiği titr-Odatv) ünvanını istisnasız biçimde Rusça yazan kalem sahipleri olan Cengiz Abdullayev, Elmira Ahundova (Haydar Aliyev’in hayatını konu olan roman üçlüsü) ve Natık Resülzade aldılar. Onlardan önce o titri alan Maksut ve Rüstem İbrahimbeyov kardeşler de Rusça yazıyorlardı.İşin anlamı titrlerde olmayıp tandanslardadır.Zira gün geçtkçe daha fazla Azerbaycan’lı yazar eserlerini Rusça yazmaktadır. Benim Rusça yazmamın çok özel bir nedeni bulunmaktadır: ilk beş düz yazı kitabım Azerbaycan Türkçesinde çıkmıştı, aynı dilde yazdığım ”Muhammed, Mehmet, Memiş” romanımı ise Bakü'de yayınlamayı katiyetle redettiler. Romanda “Sosyalizme iftira” bulmuşlardı. Büyük güçlüklerle romanı kendim Rusçaya çevirirken milli dokuyu korudum. 1975’de roman Moskova'da yayınlandığında Azerbaycan’ın Komünist parti yönetiminin sert olumsuz tepkisiyle karşılaştım.Fakat buna rağmen sosyal içeriğinden dolayı roman dünyanın bir çok ülkesinde işik yüzü gördü. Ne ilginçtir ki, o dönemde roman Türkiye’de de yayınlanmadı, 21. yüzyılın başlarında çıktı. Bana göre, o dönemin “solçu” yayıncılarının SSCB’yi olumsuz planda görmek istememişlerdi, “sağcı” yayıncılarsa sovyet yazarlarla iş tutmayı akıllarından bile geçirmiyorlardı. Adeta iki orjinalde mevcut olmanın yanısıra Azerbaycancası Rusçasından yaklaşık iki misli büyük olan “Fethali fethi”nde dilin ve Bakü'nün “karından konuşan milliyetçileri”nin damgası vardır.Yani,milli bir yazar olarak bana daha büyük gerçekleri Rusça ifade etmek kolay geldi (“Kalem cihadı” diye bir tabir vardır). Fakat kendi okurumuzun kendini vatandaş olarak idrak etmesi bakımından onlar için çok yararlı olan romanlarımın Bakü’de ışık yüzü görmesi imkansızdı. Zira “Aile sırları” romanım Haydar Aliyev’in kendisinden sonra koyup gittiği Komünist Parti 1. sekreterini öfkelendirmişti. Güya ben romanın kahramanı olarak onu kastetmiştim. Böylece Rusça benim öteki romanlarımın da kaderini belirledi. “Gösterişli Oyunlar” romanımda SSCB’yi çökerten “millici savaşlar” iktidarı ele geçirmenin yolu olarak tasvir edilmiştir.
- Farklı bir devrimci yaklaşımınızı Şark’ın 19. yüzyıldaki en büyük şahsiyeti Mirza Fethali Ahundzade’nin hayatını yazdığınız “Fethali fethi” romanında gördük. 150 sene önceki, bugünkü ve 150 sene sonrakı Ahundzadeleri kıyaslarken neler söylemek isterdiniz?
Hüseyinov: Yeri gelmişken, benim iki tarihi romanımdan biri olan “Fetihali fehti”nde süje cizgisi Osmanlı imparatorluğu, “Doktor N”de ise Atatürk ile ilintilidir. Ben çağdaş Azerbaycan’ın kaderinin kaynaklarını görmek istemişim. Fetihali'nin kaderi (1981 ve 1983 yılları) özü itibariyle benim kendi kaderim olup ben onun hayatını yinelemişimdir: Rusya’ya naifçe inanmak. O da ben de adeta “apoletler” taşımışızdır, o, çarlık, bense sovyet apoletleri. Onda da bunda da despotluk, ümitlerin yeşermesi (orada imparator Nikola’nın ölümü,bende ise Stalin kültünün dağıtılması) daha sonra yaşadığımız kriz ve iflas. Eski dönem geri döndü, hiçbir şeyi değiştirmek mümkün değil. Ben o zaman SSCB'nin dağılmasının kaçınılmaz olduğuna inanmıştım fakat bu kadar çabuk olacağını kesinlikle düşünemezdim.Yani aslında ben kendi zamanımı 19. yüzyılda saklamıştım. Aynı şey iki ciltlik “Doktor N” için de geçerlidir. Yüzyılın sonundan görünen 20. asrın başları. Bağımsız Azerbaycan Narimanov’un yolunu redettiği gibi Mehmet Emin Resulzade’nin, Demokratik Cumhuriyet’in yolundan da yürümedi. Ne idüğü belli olmayan ilkel otoriterlik (Azerbaycan’ı iktidar çevreleri ve aynı zamanda yazar hiyerarşisi benim romanlarımı kabullenemiyorlar,onlar için ben Azerbaycan edebiyatında yok gibiyim)
- “Kur’anı 7. yüzyılın değil, 21. yüzyılın penceresinden incelememiz gerekir” ana ilkenizin bu olduğunu görüyoruz. Bu ilkenizin ana çizgilerini Türk okurlarıyla paylaşmanız mümkün mü?
Hüseyinov: Otuz seneden beri islam konularıyla iştigal etmekteyim. Her şey şuradan başladı: Azerbaycan’la çatışma halindeyken ermeniler iğrenç bir argümana başvurarak SSCB yöneticilerine “Biz hristiyanları barbar müslümanlardan kurtarın”- diye onlardan yardım istediler. Benim inançlı nineme hakaret ettikleri duygusuna kapıldım. Ve oradaca Muhammed Peygamber’le ilgili roman yazma düşüncesi baş kaldırdı. İnsanlığın genel uygarlığı olan islamı toprak tartışmalarında kullanarak dini lekeleyemezsiniz. Ben ayetlerin nazil olması çerçevesinde peygamberliğin gelişimini gözler önüne sermeyi istiyordum.Fakat şunu gördüm ki,insan Allah’ın kronolijisine dahil olma cüreti sergilemiştir. Çünkü kitap Muhammed peygamberin değil, O’nundur. Ve ben yıllarımı vererek (İslam Türk ve Arap alimleri de dahil olmakla islam araştırıclarının kitaplarına da isnat etmek yoluyla) surelerin ortaya çıkma kronolijisini berpa ettim. Dakik bir mantıkla! Başlangıcında islam savaşlar ve tarmarlar için değil,barış için gönderilmiştir. Orada museviliğin ve hristiyanlığın devamına ilişkin işaretler bulunmaktadır. Tek Tanrılı dinlerin tüm kitaplarının etik çekirdeği bir birine uygun gelmektedir.Kendi dönemlerinde hristiyanlar İncil’i “dinsiz”lere karşı savaş silahına dönüştürerek “Haçlı Seferleri”ni yapmışlar.Şimdi ise bazı müslümanlar aynı şeyi yapmaktadırlar. Ve burada, Kudüs’te, İsrail’de bulunurken ben Kur'anın yanlış tefsirlerinin köklerinin ne kadar derinlerde olduğunu görüyorum. Bu nedenle gerçekte ben Kur’anın şerefini gerek avantürist müslümanlardan ve gerekse Kur'anı “baştan ve tamamen terörist” sayarak inkar edenlerden kurtarmakla uğraşıyorum.
"TÜRKÇEM SES BAYRAĞIM BENİM"
- 1950’lerin ortalarından Nâzım Hikmet’le yakınlık kurduğunuzu biliyoruz. “Önümden Gelenleri Karşılarken” (2009) isimli anılar kitabınız yayımlanmıştır. Türk sinemasının devrimcisi Yılmaz Güney ve Aziz Nesin hayat ve yaratıcılık anılarınızda yer alan önemli isimlerden birkaçıdır. Kendileriyle ilgili anılarınızı paylaşabilir misiniz?
Hüseyinov: Evet, o kitapta Nazım’la ilgili benim “Nâzım Hikmet: Şimdi sen benim yüreğimin enfarktüsündesin memleketim” yazım da bulunmaktadır. Türkiye’ye özel bir gezi yapmıştım. (Irak üzerinden gitmiştim, orada Türkmenlerle buluşmuştum, beni davet etmişlerdi, onlar saf Azerbaycan Türkleridir ve Türkiye’nin Bağdat Büyükelçiliği’nin Kültür Ateşesi beni ülkesine davet etmişti) o gezi benim düşüncelerimdeki kırılma noktasını oluşturdu. Zira o gezide ben SSCB imparatorluğunun dağılacağını anladım. Uzun hikayedir, başka bir zamanda daha geniş anlatırım. 1969 yılıydı ve benim unutulmaz buluşmalarım. Kitabımda “Bağdat Misafirinin Türk Destanı” isimli bölüm de bulunmaktadır, oradaki “Aziz Nesin” başlıklı anılarımda ben kendisini görmek için Asya kıtasına nasıl gittiğimi de anlatmışımdır. O zaman köprü yoktu, vapurla geçmiştik. Sonra onunla İstanbul'un Avrupa kısmını dolaşmıştık. O, Türk Dil Kurumu’na mektup yazarak 12.Genel kurula benim de katılmamı sağlamıştı, çok ilginç bir öyküdür. Kitabımda “Fazıl Hüsnü Dağlarca” bölümü de bulunmaktadır: mütevazi görünüşlü, asil, kaya gibi sertti. Geçimini sağlamak için “ticareti”de vardı: ufak bir kitap dükanının sahibi ve satıcısı, ticarete bakıyordun, tek bir müşteri yok, kısa sürede iflas edecektir. Tezgahın arkasında yapayalnız ve önünde daktilo. Bana kendi üç ciltliğini hediye etti. Akşam Marmara kıyısına çıktık. Yakınıyordu: “Şiir kime lazım? Şiirlede acı var mı? Evet. Biz ve zamann üzerine acı düşünceler? Evet. İnsanlar gerçek insan olsunlar, böbürlenmesiz, egosuz. Öyle mi? Evet. Hiç kimseye bunlar gerek değil,benim vatandaşlarımı sağır ve kör olmak tatmin ediyor”
“Kim bilir, -ben ona söyledim,- belki kimilerine gereklidir ve siz yakın zamanda onlar için yazacaksınız? Bunun armağanı olarak bana bir yaprak imzalıyor: ”Türkçem benim ses bayrağım”
Yılmaz Güney’le ilgili anılarım vardır. Yasaklanan “Ümit” filmini bana seyrettirdi,sonra evine gittik,akşam yemeği sırasında masa arkasındaki uzuuun sohbetten sonra Taksim meydanındakı otelimə gitmek için yapımcının arabasına bindik. Ve aniden “misafirin şerefine” o, tabancasından ateş etmeye başladı. “Neden kendizini riske atıyorsunuz?”- ben onu uyardım.
“Ateş etmesini bilmek gerekir”
“Sizin filmleriniz hatta toptan bile daha gürültülü ateş ediyor”
“Ben her şeyden önce inkilapçıyım!”- o gururla ifade ediyordu.
“Tabancayla neyi değiştireceksin?”
“Bakın,göreceksiniz” Kısa süre sonra öldü.Bana ise onun imzaladığı fotoğrafı kaldı :”Dede Cengiz’e Yılmaz’dan”
Kitabımdaki tüm buluşmalarımı bir demece sığıdırmam imkansızdır,okumak gerekir.
- 91 yaşınızda en faal biçimde yazıp yaratmayı sürdürüyorsunuz. Türkiye’de, edebiyatı ve sanatı sevenlerle biraraya gelmeyi ister miydiniz?
Hüseyinov: Bir süre önce çağdaş Rusya’yı ve Azerbaycan’ı, biraz daha net desem, Putin-Aliyev bölgesini konu eden “Kısa yolun uzun mesafeleri” isimli romanımı bitirdim. Hacmi çok büyük,şimdi onu ciddi biçimde elden geçiriyorum.Elbette ki,Türkiye”de de duyulmayı isterim. Çünkü bana öyle geliyor ki, orada Azerbaycan yazarlarının sadece Bakü'de yaşadıklarını düşünüyorlar... Şunu söylemeden geçemeyeceğim: ülkede (vatanımı kastediyorum) kimi önemli sosyal sorunların objektif biçimde, propagandaya alet edilmeksizin, madalya-titr almak, padişahın hoşuna gitmek için değil de hak-adalet-vicdan-namus namına felsefi-edebi-gerçekler ışığında tahlilinin ve tefsrinin kesinlikle yasak olduğu bir ortamda ciddi edebiyat ortaya çıkamaz. O nedenle..... devamını daha sonra konuşuruz.
Söyleşi: Mayis Alizade
Odatv.com
Türkiye’nin, Suriye’nin kuzeyinde...