

on yedinci yüzyılda Hıristiyanlığın Avrupa kıtasındaki mezhep kavgalarının 1618-1648 yılları arasındaki safhası. On altıncı yüzyılda başlayan mezhep kavgaları, 17. yüzyılda da devam etti. Otuzyıl savaşları târih olarak 1618-1648 olarak sınırlandırılmazsa da, meşhur olanı bununla adlandırılmasıdır.
Avrupadaki dînî kökenli mezhep savaşlarının sonuncusu kabul edilen Otuzyıl Savaşları, Katolik Kutsal İmparatorluğa karşı Protestan Alman prenslerinin mücâdelesi olarak başladı. Dînî sebeplerle başlayan savaşlarda, Habsburg ve Bourbon hânedanlarının siyâsî mücâdelesinin de rolü vardır. Ayrıca 3 Ekim 1555 Augsburg Antlaşmasıyla yasaklanan, kilise mallarının kamulaştırılmasına Protestan prensler tarafından devam edilmesi, bâzı Alman prenslerinin bu antlaşmada tanınmayan Kalvinciliği benimsemeleri, Maximilian Von Bayern ile Ferdinand Von Steiermark dükleri tarafından desteklenen tarikatçı Cizvitlerin karşı reformu büyük bir şiddetle tatbik etmeleri savaşların temel sebeplerinden sayılabilir. Katolik ilerlemelerine karşı koyabilmek için bir Kalvenci olan Pflaz, 1608de Seçici bütün Protestan devletlerinden meydana gelen Protestan Birliğini kurdu. Bavyera Dükü de 1609da Katolik devletlerle prensliklerin katıldığı Kutsal Alman Birliğini Protestan Birliğe karşı kurdu. Her birlik silahlanarak ordu hazırladı. Birlik kuvvetlerinin başına meşhur kumandanlar getirildi. Protestan Birliği Ordusu Mansfeld ve Thurn, Kutsal Alman Birliği Ordusu da Tilly kontu kumandasındaydı. Bohemya Protestanları, Ferdinand Von Steiermarkın 1617de kral seçilmesiyle, 1609daki Kralın buyruklarının kalkması korkusuyla İmparator Matthiasın iki yardımcısını 23Mayıs 1618de Pragda pencereden atıp, âsi bir hükümet kurdular. Çekler, İmparator Matthiasın 1619 Martında ölümünden sonra Ferdinand Von Streiermarkın Ağustosta tahttan düştüğünü îlân ederek, tacı, Protestan Birliğinden Pfalz, seçici Beşinci Friedriche verdiler. Ferdinand Von Steiermark, seçiciler topluluğu içinde çoğunluğu Protestanlara veren bu kararı tanımadı. Bavyera birliklerinin desteğiyle Prag yakınlarındaki Bela Horada 8 Kasım 1620 târihinde zafer kazandı. 1621de Bohemyada çok ağır bir baskı idâresi devam ederken, imparator, Pflaz ünvânını kaldırdıktan sonra seçicilik hakkını Bavyera düküne verdi. Katolikler Seçiciler Meclisinde çoğunluğu sağlayınca, Alman Protestan prenslerini korkutan bu cüretli siyâset, çatışmanın yayılmasına sebep oldu.
İkinci Ferdinand ünvânını alan Ferdinand Von Steiermark Pflazın kaldırılmasından sonra Almanya içlerinde ilerledi. On iki yıl sonra 1621de Hollanda da, İspanya-Flemenk Antlaşmasının bozulmasıyla, savaş tekrar başladı. Fransız Richelien, İspanya ve Avusturya Habsburglarının ittifakının önüne geçmek için 1625te Valtelinei işgâl etti. Danimarka Kralı Dördüncü Christianı destekledi. İkinci Ferdinand güçlenerek, 6 Mart 1629da İade Fermanını çıkardı. İkinci Ferdinand, Regensburg Diyet Meclisinin desteği ile 1630da oğlunu Roma Kralı tâyin etmek isteyince, Alman ve Bavyera seçicileriyle birlikte Fransız diplomasisinin ortaklaşa hareketi neticesinde buna muvaffak olamadı.
Richelieu, İkinci Ferdinandın faaliyetlerine karşı İsveç Kralını ona râkip çıkardı. İsveç Kralıİkinci Gustaf Adolf, koyu bir Protestan olup, Baltık Denizini ülkesinin gölü hâline getirmek idealindeydi. İkinci Gustaf, köylülerden meydana gelen, dindar, disiplinli, iyi teçhiz edilmiş milli bir orduya sâhipti. Tilly, 1631 Mayısında Magdeburu yağmalayıp, yerle bir edince, İsveçliler de Baltık Denizi kıyısındaki Pomeranyaya girdi. İsveç Kralı, Saksonya ile müttefik olup, 17 Eylül 1631de Breitenfieldde Tillyi yendi. İkinci Gustafın Rene yürümesi, Fransayı da telâşlandırdı. Fransızlar Lorraineye ihtiyati askerî birlikler yerleştirdi. İkinci Gustaf, Bavyerayı istila ve Bohemyayı tehdit etti.
Danimarkalı kumandan Wallensteini, 16 Kasım 1632de Lützende yendiyse de, İkinci Gustaf bu savaşta öldü. Wallenstein, Bohemya tacına göz diktiği şüphesiyle, 25 Şubat 1634te öldürüldü. İmparatorluk için İsveç tehlikesi devam ediyordu. Şansölye Oxenstierne, General Bernhard on Weimarın emrine verilen orduyu toplayarak, 23 Nisan 1633te Protestan prensleriyle bir koalisyon kurmuştu. Alman prenslerinden kurulu, Heilbroon Birliği; 5-6 Eylül 1634te imparatorcularla İspanyolların İsveçlilere karşı Nördingende zafer kazanmalarıyla dağıtıldı. İsveçliler, Mainin ötesine çekilip, 1635te Saksonya bütün birliklerin dağılması esasını getiren Prag Antlaşmasını imzâladı. Fransız Richelien, Birleşik Eyâletler karşısında hareket serbestliğine kavuşan İmparatorun müdâhalesini önlemek için Şansölye Oxenstierne ile 28 Nisan 1635te ittifak kurdu. Richelien, 19 Mayıs 1935te İspanyaya Kutsal İmparatorluk da, 1636da Fransaya savaş îlân etti. İspanyollarla İmparatorcular Saint Jean de Losneyi kuşatıp, Corbeiyi alarak, Parisi tehdit etmeye başladılar. Saint Jean de Losne direnişi ve Corbeinin geri alınması, 1638den sonra Bernhard Von Weimar tarafından Alscaeda ve İsveçli Banerin Almanyaya saldırıları, Kutsal İmparatorluğun durumunu düzeltti. 1639da Bernhard Von Weimarın ölümüyle, Fransa onun ordusuna sâhip olarak, Alsaceı işgal edip, 1641de İsveç ile ittifakını yeniledi. Fransız Richelieu, İspanyaya karşı, Portekiz ile Katolonyayı isyana teşvik etti. Fransa, 1640ta Arras ve Perpignanı işgal ederek, 1643te Rocraide ücretli asker olan Korkunç İspanyol Tercioyı yendi. İsveçliler de 1645te Almanya, Bohemya ve Moravyayı geçerek, Viyanayı tehdide başladılarsa da, Saksonyaya çekildiler. 1645-1648 yılları arasında Güney Almanyada ileri yürüyüşe devam ettiler. 1647de Bavyerayı antlaşma istemek zorunda bıraktılar. Bu gelişmeler ve Alman prens ve prenslik şehrinden baskı gören imparator, 1640 yılından îtibâren Brendenburg ile Saksonyanın fiili desteğini kaybedince; 1644te Fransa, İsveç ve müttefikleriyle Münster ve Osnmabrückte sulh görüşmelerine başlamıştı. Bu görüşmeler 1648de Vestfalya Antlaşmalarıyla sona erdi. Otuzyıl Savaşlarının sonu kabul edilen 1648 Vestfalya Antlaşmalarıyla, Kutsal İmparatorluğun iktidarı zayıfladı. Almanyanın Fransa ve İsveç tarafından kontrolüne imkân verildi. İspanya, 1648de Münsterdeki antlaşmayla Birleşik Eyâletlerin istiklâlini tanıyınca; Fransa ile görüşmeleri reddetti. Bu durum savaşı neticelendiren antlaşmaları tehlikeye düşürdü. İspanyanın saldırılarını Fransa püskürttü. 1658de İngilizler de İspanyolları yendiler. İspanya 1659da Ren Birliğiyle Pireneler Sulh Antlaşmasını imzâladı. 1660-1661de Birinci Kuzey Antlaşması imzâlanarak anlaşmazlıklara son verildi.
Otuzyıl Savaşları neticesinde Kutsal İmparatorluk parçalandı. Milyonlarca insan öldü. Savaş öncesi nüfûsu on altı milyon olan; Bohemya, Bredenburg, Pomeranya, Rheinland bölgelerinin nüfûsu altı milyona düştü. Almanyanın, dünyâ siyâsetinden 19. yüzyılın ortalarına kadar çekilmesinin sebebi Otuzyıl Savaşlarının getirdiği; katliam, yağma ve yıkımdır. Fransa ve İsveç toprak kazandı. Habsburg ve Bourbon hânedanlarının düşmanlığını daha da artırdı. İspanya dâhil, savaşa katılan devletlerin hazînesi boşalıp, iktisâdî çöküntü başladı. İç savaşın getirdiği yağma ve yıkım ülkelere çok pahalıya mâloldu. Diğer taraftan bu mücadeleler savaş sanatına ve sanâyinin gelişmesine yolaçtı. Ordular toplar ve fitilli tüfeklerle donatıldı. Silahların çeşitleri gelişti. Topçuluk piyâde sınıfından ayrıldı. Avrupada süvâri birlikleri kuruldu. Millî ve dâimî ordular kuruldu.