Giriş bölümü
Verilen bir konuyu açıklayabilmek için önce açıklanması gereken düşünce bulunur ve bu düşünce giriş bölümünde belirtilir. Giriş bölümü kompozisyonun en kısa bölümlerinden biridir. Bu bölümde sadece açıklanması gereken düşünce belirtilir. Bu bölümde örnek verilmez ve açıklama yapılmaz. Kısa ve öz bilgi verilmelidir. Ayrıca giriş cümlelerinde noktalama işaretlerine de dikkat edilmelidir.
Gelişme bölümü
Gelişme bölümünde, giriş bölümünde belirtilen düşünce geniş bir şekilde açıklanır. Bu bölümde örnek verilmesi gerekiyorsa örnek verilir. Ancak örneğin diye başlanılmaz, örneğin sözcüğü kullanılmaz. Verilen örnek birden fazla olmamalıdır. Gelişme bölümü bir paragraftan fazla olabilir. İlk paragrafta anlatılan konunun devamı gibidir ama daha geniş ve açıklayıcı bir şekilde olmalıdır.
Sonuç bölümü
Sonuç bölümünde, giriş ve gelişmenin ortak düşüncesi yani ana düşünce yazılır. Bu bölüm yazılı anlatımın diğer kısa bölümünden biridir. Bu bölümde de dikkat edilmesi gereken önemli özellik fazla ayrıntıya girmemektir.Yine kısa ve öz olmalıdır.
Kompozisyon Nasıl Yazılır?
Giriş Bölümü :
Giriş Bölümünün Özellikleri : Giriş bölümünde konu ve konuya bakış açısı belirtilir.
Giriş Cümlesi:
ü Kısa ve ilgi çekici bir cümledir.
ü Bağlayıcı öğelerle başlanmaz. (Çünkü, Mesela gibi…)
ü Yazıda ele alınacak konuyu tanıtır; yazarın konuya nasıl bir yaklaşım getireceğini sezdirir.
ü Genelden özele (tümden gelim) yazılmış paragraflarda, paragrafın giriş cümlesi aynı zamanda paragrafın ana düşüncesidir.
ü Tanımlama, açıklama, soru cümlesi biçiminde kurulabilir.
Kompozisyon giriş cümlelerine örnek:
ü Herhangi bir halk şiiri antolojisini başından sonuna okumayı hiç denediniz mi?…
ü Şiir, ne söylediğinden çok, nasıl söylendiği ile çekiciliğe ulaşır…
ü Softalık, bir düşünce, bir bilgi kanseri diye anlatılabilir…
Gelişme Bölümü :
Gelişme Bölümünün Özellikleri :
ü Gelişme bölümü; konuyu açıklayan, ana düşüncenin ortaya çıkmasına katkıda bulunan yardımcı düşünceleri içerir.
ü Konu, bu bölümde açılır. Bunun için de örneklerden benzerliklerden, karşıtlıklardan, tanık göstermelerden yararlanılır.
ü Ayrıntılar, gelişme cümlelerinde birbirini tamamlayarak, birbirine, bağlayıcı öğelerle bağlanarak sıralanır.
ü Gelişme bölümündeki paragraflardan her biri, dil ve düşünce yönünden kendisinden önceki ve sonraki paragrafa bağlıdır.
ü Tüme varım yöntemiyle yazılan yazılarda ana düşünce, gelişme cümlelerinden biri olabilir.
Kompozisyon gelişme bölümlerine örnek 1:
Yazarken, kitapları bir yana bırakır, aklımdan çıkarırım; kendi gidişimi aksatır diye. (giriş cümlesi)
Gerçekten de iyi yazarlar üstüme fena abanır, yüreksiz ederler beni. Hani bir ressam varmış, kötü horoz resimleri yapar ve uşaklarına, dükkana hiç canlı horoz sokmamalarını sıkı sıkı tembih edermiş, ben de öyle… Hatta çalgıcı Antigenides’in bulduğu çare benim daha çok işime gelirdi Antigenides bir şey çalacağı zaman, kendinden önce ve sonra halka uzun süre kötü şarkılar dinletirmiş… (gelişme bölümü)
Kompozisyon gelişme bölümlerine örnek 2:
Tiyatronun görevi yeni kelimeleri tanıtmak ve dile yerleştirmek değildir… (giriş bölümü)
Bu görev televizyon gibi yayın araçlarına düşer. Özellikle gerçekçi oyunlarda yeni türetilen ve halkın henüz kullanmadığı kelimelerin kullanılmasına karşıyım. Şinasi : Tiyatroda kişilerin, kişiliklerine göre konuşması gerektiğini söylerken en doğru ilkeyi göstermişti. Alışılmamış kelimeler sahnede kullanıldığında halkta tepki yaratıyor. Bugün Türkçe’yi çok iyi kullanan yazarların yanı sıra, aşırı ve öz Türkçe kelimelerle dolu eserlerle de karşılaşıyoruz. Tiyatro eserlerinde bunu yapamazsınız. Tiyatroda rol alan her oyuncu, kahramanın mensup olduğu toplum kesimine uygun biçimde konuşur… (gelişme bölümü)
Sonuç Bölümü : Sonuç bölümü, belli bir bakış açısı doğrultusunda geliştirilen konunun açıklandığı, amaçlanan sonuca ulaştırıldığı, konunun bir yargıya bağlandığı bölümdür.
Sonuç Bölümünün Özellikleri :
ü Dil ve düşünce yönünden kendinden önceki paragrafa bağlıdır.
ü Kısa bir biçimde kurulan bu bölüm, toparlayıcı ve özet niteliğinde olan bağlayıcı öğelerle (kısaca, özetle, denilebilir ki) başlayabilir.
ü Tüme varım yöntemiyle yazılmış yazılarda, ana düşünce bu bölümdedir.
ü Öykü, roman, anı gibi türlerde anlatılan olayın bitiş durumunu içerir.
Sonuç bölümü için örnek :
Bir Kurban bayramı daha… 1930’lar çok çok gerilerde kaldı. O günlerin çocuğu da öldü gitti.
Sanılır ki, kişi bir kez ölür. Öyle değil oysa! Kişi, yaşam boyunca pek çok kez ölür. Bakarım zaman zaman eski resimlere: İşte Phobus Fotoğrafhanesi’nde çekilmiş resimler. Golf pantolonlu, ya da kısa pantolonlu bir çocuk… Ne oldu ona? Öldü gitti. Daha sonra ilkokul, ortaokul, lise sıralarındaki çocuklar, gençler… Hepsi yok oldular. Yok olmak değil mi ölmek? Öyle ise boyuna ölüyoruz, biçimden biçime giriyoruz, bambaşka bir insan oluyoruz zamanla. Altmışındaki kişiyle sekiz, on, on beş yaşların kişisi nasıl olur da aynı insan olur, olabilir? Zamanın bir oyunu bu bize.
Hep ölüyoruz, öle öle büyüyor, değişiyoruz, son ölüme doğru gidiyoruz.
Yazıda Başlık : Bir yazıya verilen ada başlık denir.
Başlık, bir yazının neyi anlattığını, ya da bu yazının yazılma gerekçesini sezdirecek bir özellik gösterir. Kısaca konuyu tanıtan, ana düşünceyi birkaç sözcükle yansıtan sözdür. Başka bir deyişle başlık; konu – ana düşünce uyumunu yansıtan bir özellik gösterir.
“Bu yazıya en uygun başlık hangisi olabilir?” Şeklindeki sorularda, bu açıklamalar dikkate alınarak başlık saptanmalıdır.
Kompozisyonda Paragraf Planı
Paragraf, “bir yazının iki satır başı arasındaki kısmına“, daha geniş anlamda bir yardımcı düşünceyi işleyip, geliştiren cümleye veya cümle grubuna denir. Bir nesir, bir zincirin halkaları gibi, paragrafların birbirine bağlanmalarıyla meydana gelir.
Okuyucuların, paragraftaki ana fikri kolaylıkla anlayabilmeleri fikirlerin açık ve tesirli olabilmesi için, ana fikri açmak ve zengin malzeme ile işlemek gerekir. Daha ilk paragrafta ne denilmek istendiği anlaılmıyorsa, öteki paragraflardaki fikirler de askıda kalır, anlaşılmaz. Ana fikri açmak için, tarif, açıklama, tasvir, örnekleme, mukayese, zık fikirler ve tekrar yöntemleri kullanılır. Bu yöntemlerin kullanılması sonucunda paragrafı teşkil eden fikirler birbirine bağlanabilir.
Paragraflar, bir ağacın ana kollan, cümleler ise bu kollara bağlı dallar gibidir. Bu kollar ve dallar birleşerek koca bir gövdeyi meydana getirirler. Onun için paragraf yapmanın türlü faydalarını görürüz: yazının okunması kolaylaşır; çabuk kavranması sağlanır; okuyucuya bıkkınlık verilmez ve dikkati dağıtılmaz.
Paragraf, bir yardımcı düşünceyi işleyip geliştiren cümleler grubu olduğuna göre, paragrafı meydana getiren her cümle, kenndinden önceki cümleye dil ve düşüne yönünden bağlı olmalı; ilgili yardımcı düşünceyi açıklayıcı, geliştirici, sonuca götürücü bir özellik taşımalıdır.
Bir yazar, yazısını yazarken, yazının düzeni için üç tür paragraf uygular:
1. Giriş paragrafı: Okuyucuya konuyu tanıtmak, onu konuya yöneltmek gayesini taşır. Bu sebepten giriş paragrafının kuvvetli ve tesirli bir ifadesi olması gerekir. Fıkra, röportaj, makale gibi kısa yazılarda “giriş paragrafı” bir tanedir. Roman, hikâye, tiyatro oyunu gibi uzun türlerde ise olay, çevre ve olayı yaratan kişiler tanıtılacağı için, “giriş paragrafı” iki, üç veya daha fazla olabilir.
2. Gelişme paragrafı: Giriş paragrafını takip eden ve birkaç paragraftan meydana gelen bölüm olup, sonuç bölümünden önce bulunur. Bu sebepten gelişme paragrafına giriş ile sonuç arasındaki paragraftır diyebiliriz. Bu paragrafta konu, türlü yönleriyle açıklanır, tartışılır, olgunlaştırılır; tasvirler yapılır, karakterler tanıtılır, adım adım sonca yaklaşılır.
3. Sonuç paragrafı: Yazıyı sona erdiren paragraf olup, bu paragrafta konu derli toplu birkaç cümle ile özetlenir. Konuyla ilgili bir hüküm verilmek isteniyorsa, bu paragrafta ifade edilir.
Bir yazının bütününü meydana getiren giriş, gelişme ve sonuç paragraflarından başka, olayları, tasvirleri ve açıklamaları içine alan paragraflar da bulunur ki biz bunlara “konularına göre paragraflar” adını vermekteyiz.
Olay paragrafı: Yazının bütünü içinde geçen bir olayın belli bir yönünün anlatıldığı paragraftır. Bu paragrafta olayın belli bir yönü, çevre ve çevredeki insanların davranışlarıyla birlikte anlatılır.
Tasvir paragrafı: Olayla ilgili şahısları, hayvanları, eşyaları, manzaraları tanıtan paragraftır.
a) İnsan tasviri (portre): İnsanın, boy, yüz, renk, giyim – kuşam gibi dış yapısı ile; duyguları, düşünceleri, huyları, zevkleri ve alışkanlıkları gibi iç yapısını tanıtmaktır.
b) Hayvan tasviri: Anlatılan olayda geçen belirli bir hayvanın özelliklerini, meselâ; boyunu boşunu, tüyünün veya donunun (derisinin) özelliklerini; toynağının ya da pençesinin, yelesinin ya da ibiğinin biçimi; ağzının veya gagasının yapısını, bu ağız ve gagayı tamamlayan diş, bıyık vb. diğer organların göze batan yönlerini; (koyun melemesi, inek böğörme-si, arslan kükremesi, kuş cıvıltısı, sivrisinek vızıltısı vb. gibi) çıkardığı sesleri tanıtmaktır.
c) Eşya tasviri: Anlatılan olayın belirli bir bölümünde yer alan eşyalardan birini veya hepsini ayrı ayrı, bütün özellikleriyle göz önüne seren tasvirdir. Yazar, gözlemlerine dayanarak ve eşyalar hakkındaki (sözlük ve ansiklopedik) bilgisini de kullanarak eşya tasviri yapmalıdır. Herkesçe bilinen ve kullanılan günlük ve basit bir eşya bir masal öğesi gibi abartılarak tasvir edilirse gülünç duruma düşülür.
d) Manzara tasviri: Olayın geçtiği yerdeki, deniz, dağ, ova, göl tarla, bahçe, orman, koru, sokak, cadde, köy, şehir gibi çevreleri bütün görünümleriyle, yani güzellikleri v çirkinlikleriyle tanıtmaktır. Tasvir bir fotoğraf ya da bir tablo gibi olmalıdır.
e) Hareketli varlıkların tasviri: İnsan, eşya, taşıt, hayvan gibi canlı veya cansız varlıkların hareket hâlindeki durumlarını abarılı olmadan aslına ve görüntüsüne uygun olarak tanıtmaktır.
Kompozisyon Nedir Nasıl Yazılır, Kompozisyonun Özellikleri
Türkçe dersinde hocanız gelir ve “Çocuklar şu konu hakkında bir kompozisyon yazacaksınız” der ve “Nasıl yazacağınızı biliyorsunuz, giriş, gelişme ve sonuç” diyerek devam eder ama güzel kompozisyon nasıl yazılır?
Giriş Bölümünün Özellikleri
Giriş bölümünde konu ve konuya bakış açısı belirtilir.
Giriş Cümlesi
Kısa ve ilgi çekici bir cümledir.
Bağlayıcı öğelerle başlanmaz. (Çünkü, Mesela gibi…)
Yazıda ele alınacak konuyu tanıtır; yazarın konuya nasıl bir yaklaşım getireceğini sezdirir.
Genelden özele (tümden gelim) yazılmış paragraflarda, paragrafın giriş cümlesi aynı zamanda paragrafın ana düşüncesidir.
Tanımlama, açıklama, soru cümlesi biçiminde kurulabilir.
Gelişme Bölümünün Özellikleri
Gelişme bölümü
Konuyu açıklayan, ana düşüncenin ortaya çıkmasına katkıda bulunan yardımcı düşünceleri içerir.
Konu, bu bölümde açılır. Bunun için de örneklerden benzerliklerden, karşıtlıklardan, tanık göstermelerden yararlanılır.
Ayrıntılar, gelişme cümlelerinde birbirini tamamlayarak, birbirine, bağlayıcı öğelerle bağlanarak sıralanır.
Gelişme bölümündeki paragraflardan her biri, dil ve düşünce yönünden kendisinden önceki ve sonraki paragrafa bağlıdır.
Tüme varım yöntemiyle yazılan yazılarda ana düşünce, gelişme cümlelerinden biri olabilir.
Sonuç Bölümünün Özellikleri
Sonuç bölümü, belli bir bakış açısı doğrultusunda geliştirilen konunun açıklandığı, amaçlanan sonuca ulaştırıldığı, konunun bir yargıya bağlandığı bölümdür.
Sonuç Bölümü
Dil ve düşünce yönünden kendinden önceki paragrafa bağlıdır.
Kısa bir biçimde kurulan bu bölüm, toparlayıcı ve özet niteliğinde olan bağlayıcı öğelerle (kısaca, özetle, denilebilir ki) başlayabilir.
Tüme varım yöntemiyle yazılmış yazılarda, ana düşünce bu bölümdedir.
Öykü, roman, anı gibi türlerde anlatılan olayın bitiş durumunu içerir.
Yazıda Başlık
Bir yazıya verilen ada başlık denir.
Başlık, bir yazının neyi anlattığını, ya da bu yazının yazılma gerekçesini sezdirecek bir özellik gösterir. Kısaca konuyu tanıtan, ana düşünceyi birkaç sözcükle yansıtan sözdür. Başka bir deyişle başlık; konu – ana düşünce uyumunu yansıtan bir özellik gösterir.
“Bu yazıya en uygun başlık hangisi olabilir?” Şeklindeki sorularda, bu açıklamalar dikkate alınarak başlık saptanmalıdır.