İshal çok önemli bir sağlık sorunudur ve özellikle çocuklarda ciddi sonuçlar yaratabilir. Beş yaşından küçükler arasında ölüm nedenleri arasında ikinci sıradadır. Bir günde üç defadan fazla sulu dışkılama ishal olarak kabul edilir. En ciddi komplikasyon nedeni vücutta oluşabilecek su kaybıdır. Çok ağır vakalarda günde 13-14 litre kadar sıvı kaybedilebilir. Aşırı su kaybı nedeniyle özellikle bebeklere bol su verilmelidir. İshal çoğunlukla, kısa ömürlüdür, birkaç günden fazla sürmez. Uzun sürmesi genellikle başka bir sağlık sorununu işaret eder. Böyle bir durumda mutlaka doktor kontrolü gerekir. İshal basit beslenme değişiklikleri ile tedavi edilebilse de bakteriyel enfeksiyon durumunda antibiyotik kullanmak gerekebilir. Ayrıca tedavi kadar ishali önlemek de son derece önemlidir.
İçindekiler
İshal (diare) nedir?
İshal, bağırsaklarda bulunan sıvının yeterince emilmemesi veya bağırsakta ekstra sıvının serbest bırakılması nedeniyle oluşan aşırı ve sık dışkılama durumudur. İshal genellikle bağırsak enfeksiyonunun bir semptomudur, nedenleri arasında norovirüs veya rotavirüs gibi bir virüsler, Campylobacter, Escherichia coli (E. coli), salmonella veya shigella gibi bakteriler bulunur. (1)
İshal türleri
Akut ishal: Genellikle 1 – 2 gün sürer ve kendiliğinden geçer. Yaygın bir sorundur.
Sürekli ishal: 2 haftadan uzun, 4 haftadan kısa sürer.
Kronik ishal: En az 4 hafta sürer. Belirtileri sürekli olabilir veya gelip gidebilir. (1)
İshal, kalın bağırsağın yeterince sıvı emmemesi nedeniyle meydana gelir. Yemekler kalın bağırsağa varmadan önce sindirilmiş olarak sıvı durumdadır. Kalın bağırsak suyu emerek kalan malzemeyi yarı katı bir hale getirir. Kalın bağırsak zarar görmüşse su emilmesi engellenir ve sulu dışkı meydana gelir. (1)
İshal belirtileri
Sıvı dışkılama,
Acil dışkılama isteği ve büyük abdestini tutamama,
Bu belirtileri ishalin şiddetine göre sıralayabiliriz. Az miktarda sıvı kaybedildiğinde susuzluk ortaya çıkar. Vücut ağırlığının ortalama %4’ü kaybedilmiştir. Orta derecede sıvı kaybedildiğinde ağızda kuruma, idrar miktarında azalma, huzursuz bir ruh hali görülür. Sıvı kaybı, vücut ağırlığının %7-8’i kadardır. Fazla sıvı kaybedildiğinde ise belirtiler şiddetlidir ve vücut ağırlığının %10’u kadar sıvı kaybı vardır.
İshal, genellikle evde tedavi edilebilse de aşağıdaki daha ciddi durumlarda acil servise başvurmak gerekebilir:
Bebeklerde ishal; (İshal ortaya çıktıktan sonra beslenmesi kesilen bebekler, en az iki kere kusanlar, 6-7 defa sulu dışkılayan bebekler ve 1 yaşından küçükler çok fazla sıvı kaybeder. Bu bebekler daha fazla risk altındadırlar)
Yüksek ateş, orta ya da şiddetli karın ağrısı ve sıvı içerek kontrol altına alınamayan dehidrasyon (su kaybı) durumu
Hastada uyku hali (bu durumda hastayı yakınları acil servise götürmelidir)
Kanla karışık ishal.
Aşağıdaki durumlarda ise bir doktora başvurun:
Küçük çocuklarda orta derece veya şiddetli ishal,
Bebeklerde 2 veya 3 günde iyileşmeyen ya da daha kötüye giden ishal,
Hamilelik
Kusma
Sıvı kaybı belirtileri
Yaşlılık veya farklı ciddi tıbbi sorunlar (diyabet, kalp, böbrek, karaciğer hastalığı veya HIV / AIDS)
İki haftadan uzun süreli ishal,
Kramp yapmayan karın ağrısı, kilo kaybı gibi genel hastalıkla ilintili ishal,
Az gelişmiş ülkelerde seyahat edenlerde ishal, (parazit gibi alışık olmadıkları enfeksiyonları kapma olasılıkları daha yüksektir).
Virüsler: Norwalk virüsü, sitomegalovirüs ve viral hepatit ishale neden olabilir. Ayrıca rotavirüs, akut çocukluk ishalinin genel bir nedenidir. 5 yaşından küçük çocuklarda ishalin yaklaşık %40’ına Coronavirusler neden olmaktadır.
Bakteriler ve parazitler: Bakteri ve parazitlerin bulaştığı yiyecek veya sulardan tüketmek ishalin en sık görülen nedenlerinden biridir.
İlaçlar: Birçok ilaç ishale neden olabilir. Örneğin antibiyotikler bağırsaklarınızdaki iyi ve kötü bakterileri yok ederek doğal bakteri dengesini bozabilir. İshale neden olabilen diğer ilaçlar, kanser ilaçları ve magnezyumlu antasitlerdir.
Laktoz intoleransı: Laktoz, sütte ve diğer süt ürünlerinde bulunan bir tür şekerdir. Laktoz intoleransı olan (laktozu sindirmekte zorlanan) kişiler, süt ürünlerini yedikten sonra ishal olabilirler.
Fruktoz: Fruktoz meyvelerde ve balda doğal olarak bulunan ve bazı yiyecek ve içecekleri tatlandırmak için kullanılan bir tür şekerdir. Fruktozu sindirmekte zorlanan insanlar ishal olabilir.
İshal, vücutta su dahil sıvı kaybına neden olur (dehidrasyon). Bunun sonucunda vücut sodyum ve klorür gibi elektrolitleri kaybeder. Bu nedenle vücuda kaybettiği sıvıyı geri kazandırmak hayati önem taşır. Dehidrasyon özellikle çocuklarda ve yaşlılarda tehlikelidir.
İçme suyu kaybedilen sıvıyı kazanmak için ilk adımdır. Ancak 1 litre suya yarım çay kaşığı tuz ve 6 çay kaşığı şeker karıştırarak “oral rehidrasyon çözeltisi” de hazırlayabilirsiniz. Bu çözelti bağırsakların sıvıları daha iyi emmesine yardımcı olur.
Ayrıca sporcu içecekleri ya da meyve suları da kaybedilen potasyum ve sodyumu yeniden kazanmaya yardımcı olabilir. (3)
Bazı reçetesiz ilaçlar akut gelişen ishal tedavisinde işe yarayabilir. Ancak mutlaka doktor kontrolünde kullanılmaları gerekir. Bu ilaçlar: (3)
Bizmut subsalisilat (Pepto-Bismol ve Kaopectate)
Loperamid (Imodium)
Çinko: ishalin süresini % 25 kısaltırken miktarı da %30 azaltır.
Bu ilaçlar sadece belirtileri hafifletir, altta yatan nedeni tedavi etmez. Eğer 2 haftadan uzun süren ishaliniz varsa altta yatan nedeni bulmak önemlidir, ilaç kullanmak işe yaramayabilir. Mutlaka bir doktora danışmanız gerekir. Ayrıca reçetesiz ilaçlar çocuklarda ishalin tedavisi için önerilmez.
Antibiyotikler
Eğer ishalin nedeni bakteriyel enfeksiyon veya parazit ise antibiyotik kullanımı gerekebilir. Ancak antibiyotiklere nadiren ihtiyaç duyulur çünkü ishalin nedeni çoğunlukla bakteriyel değildir ve antibiyotikler bağırsak florasını bozup ishalin daha da kötüleşmesine neden olabilirler. (3)
İshal sırasında düzenli olarak, sık ve küçük öğünler şeklinde yemek yemek gerekir. Bazı yiyecekler, ishal belirtilerinin hafiflemesini ve kaybettiğiniz besinleri geri kazanmanızı sağlayabilir. Özellikle düşük lifli yiyecekler önerilmektedir: (4)
Beyaz pirinç
Dışkının sertleşmesi ve sindirim sisteminin normale dönmesi için düşük lifli, bağlayıcı gıdaların tüketilmesi önerilmektedir. Beyaz pirinç düşük lifli bir gıdadır. Ancak sadece haşlanarak, yağsız tüketilmesi gerekmektedir.
Muz
Muz, hafif ve sindirimi kolay bir meyvedir. Ayrıca ishal sırasında kaybedilen potasyum muzda bol miktarda bulunur.
Elma Sirkesi
Doğal bir antiseptik olan elma sirkesii bağırsakların ve tüm sindirim yolunun temizlenmesine yardımcı olur. Ayrıca içinde bulunan “pektin” maddesi dışkının sertleşmesini ve ishalin hafiflemesini sağlayabilir.
İshale iyi gelen diğer yiyecekler elma püresi, kızarmış ekmek, yulaf ezmesi, haşlanmış veya fırında patates (kabukları soyulmuş), derisiz fırında tavuk ve tavuk çorbası ishalde kolay tolere edilebilen yiyeceklerdir.
Kaçınılması gereken yiyecekler
Sindirim sistemini tahriş edebilecek veya yoracak yiyeceklerden kaçınmak gerekir. Örneğin:
Yağlı ve baharatlı yiyecekler
Yapay tatlandırıcı içeren yiyecek ve içecekler (sakız, diyet içecekler vb.)
Fruktoz düzeyi yüksek yiyecekler
Süt ve süt ürünleri (özellikle laktoz intoleransı olan kişiler)
Alkol ve kahve
Şişkinliği arttırabilecek meyve ve sebzeler:Fasülye, nohut, bezelye, brokoli, lahana, karnabahar, yeşil yapraklı sebzeler, çilek, mısır, vb.
Yüksek lifli yiyecekler
İshalden korunma yöntemleri
Birçok ishal vakası kişiden kişiye bulaşarak yayılır. Aşağıdaki önlemlerle ishalin bulaşmasını ve yayılmasını önlemek mümkün:
Tuvalet sonrası herhangi bir şey yemeden veya yiyecek hazırlamadan önce ellerinizi iyice yıkayın.
Hasta kişi her tuvalete girdikten sonra, klozet dezenfektanla iyice temizlenmelidir.
İshal olan kişiyle havlu, mendil, mutfak eşyaları vb. paylaşmaktan kaçının.
Seyahat ishalini önlemek için kaçınılması gereken yiyecekler ve içecekler:
Musluk suyu veya filtrelenmemiş su: Tükettiğiniz su, kirletici maddelerden arındırılmış olmalıdır. Seyahat sırasında şişelenmiş suyu tercih edin.
Açık salatalar
Açık meyve suları
Yumurta,
Çiğ veya az pişmiş et
Soyulmuş ve doğranmış meyveler
Sokaklarda satılan buz küpleri veya dondurma
Kabuklu deniz hayvanları
Soslar (mayonez vb.)
Güvenli yiyecekler:
Pişmiş yiyecekler,
Konserve,
Kapalı şişelenmiş su,
Taze ekmek,
Soyulmamış, doğranmamış ve yıkanmış meyveler,
Çay veya kahve gibi kaynamış sıcak içecekler
Ayrıca bazı sindirim sistemi hastalıklarında ishalden korunmak için beslenme düzeni değişikliklerine ihtiyaç olabilir. Örneğin; Çölyak hastaları buğday ürünlerinden kaçınmalıdır. Spastik kolon sendromu olan hastalar ishale neden olan gastrokolik reflekse aşırı tepkiyi azaltmak için diyetlerini değiştirebilirler. Çözünür lifli gıdalar almak, süt ürünleri yerine soya ve pirinç ürünleri kullanmak, posalı (çözünmeyen) lif oranı yüksek olan meyve ve sebzeleri yerken dikkatli olmak, düzenli ve küçük öğünler yemek yardımcı olur.