Miguel de Unamuno (1864-1936): Gerek Aşk ve Pedagoji, Sis ve Tula Teyze romanları, gerekse en tanınmışı olan Yaşamın Trajik Duygusu gibi felsefi denemeleri düşünüldüğünde, Unamuno, 20. yüzyıl İspanyol yazınına damgasını vurmuş en önemli modern-klasiklerden biridir. I. Dünya Savaşı'nın başladığı yıl yayımlanan ve yazarın en çarpıcı romanlarından biri sayılan Sis (1914) ise, Unamuno'nun ölümünden 70 yıl sonra nihayet İspanyolca aslından yapılan bir çeviriyle okurla buluşmaktadır.
Yıldız Ersoy Canpolat; 19. ve 20. yüzyıl İspanyol romancılığı üstüne yayımladığı iki telif kitabının ve İspanyol öykücülüğünü örnekleyen kapsamlı bir antolojinin yanı sıra, Cervantes'ten Fuentes'e, Unamuno'dan Paz'a yaptığı çevirilerle de İspanyol ve Latin Amerikan yazınlarını okura ulaştıran en önemli adlardan biridir.
“Sis”e inceleme yazmayı düşünmüyordum ancak bazı düşünceler sıcağı sıcağına kağıdın güvenli kollarına emanet edilmezlerse kısa bir süre sonra unutuluyorlar ve ben bu hissi hiç sevmiyorum. Bu yazı bir tür “kendime hatırlatmalar ve çağrışımlar yazısı” olacak baştan belirteyim. İstanbul Okuma Grubu’nun toplantılarını seviyorum. Birkaç saat boyunca beyin fırtınası yoluyla herkesin kendine has fikirlerini özgürce ifade ettiği motive edici toplantılar yapıyoruz ve ben her defasında -toplantı sırasında pek fark etmesem de- sonrasında beynimde şimşekler çakarken buluyorum kendimi. Şimdi gecenin bir vakti yazmak için oturmuş olmam da yine bu etkiden.
“Sis”e dair ne söylenebilir? Açıkçası Unamuno’nun hayat hikayesi “Sis”ten daha enteresan geldi bana öncelikle onu ifade edeyim. Dik duruşu, hiçbir totaliter sistem karşısında hiçbir zaman boyun eğmemesi, hayatı boyunca doğru bildiğini savunması, bildiği yabancı diller, hatta sevdiği bir yazarı okumak için o yazarın dilini öğrenmesi hayran etti beni kendine. (Detaylı okumak isteyenler şu yazıya bakabilir: (http://www.cumhuriyet.com.tr/...guel_de_Unamuno.html)
Romana dair neler söylenebilir dediğimizde ise… Öncü bir roman olduğu, pek çok postmodern romanda görülen teknik özellikleri çok erken bir tarihte kullandığı, katmanlı bir yapısı olduğu, yazarın bu romanla “Aslında bütün edebi eserler bir kurgunun parçası, onları pek de ciddiye almayın, onlar yazarın zihninin oyunları, diyalog diye okuduklarınız da yazarın monologları.” dediği / demek istediği söylenebilir. Yazarın kitabının türüne “nivola” demesinden yola çıkarak kendi türünü oluşturma çabası içine girdiği, nivola’nın novela’dan farklı olarak Unamuno’ya has bir tür olduğu, hatta Unamuno’nun romanına “nivola” adını vermesinin eleştirmenlerin eleştirilerinden kurtulma yöntemi olduğu da ifade edilebilir. Kitaptaki metinlerasılıktan söz edilebilir, hatta Unamuno’nun eserlerine göndermede bulunduğu isimler ve yazarlar tek tek tespit edilip buna dair bir çalışma yapılabilir. “Neden sis?” Sorusu sorulup sonra yazarın sis metaforu ardına neler gizlediği üzerine uzun uzun yazılabilir. Roman kahramanının bir -ya da birkaç kadının- peşinden koşmasından yola çıkarak romanın bir aşk romanı olarak ortaya çıktığı sonra başka bir şekle evrildiği ifade edilebilir. Romandaki her biri nev’i şahsına münhasır karakterlerin tek tek özellikleri çıkarılıp bu karakterler üzerine uzun yorumlar yazılabilir hatta felsefeci köpek Orfeus’un bile romana konulmasının bir anlamı olduğundan söz edilebilir bununla da yetinmeyip Orfeus isminin tercih nedenleri üzerinden bir isim sembolizasyonu çözümlemesi yapılabilir. Bu liste uzar gider…
İnsanın dünyaya gelme gayesi nedir? Neden kitap okuyoruz, herkesin gezip tozduğu bu güzel bahar gününde sıcak ve havasız bir salonda kendimizden geçercesine neden bir kitabı tartışıyoruz, bütün bunlar niye? Unamuno, Danimarkalı filozof Kierkegaard’ı anlamak için Danca öğrenmiş bir yazar. Onu çok iyi anlıyorum zira ben de bir ara Aytmatov’u anlamak için Rusça öğrenmeye başlamıştım ve Unamuno kadar azimli çıkmasam da empati kurabilecek durumdayım. Kierkegaard’ın “Ölümcül Hastalık Umutsuzluk” kitabını okurken kitaptaki bir bölüm çok dikkat çekici gelmişti bana ve üzerinde uzun uzun düşünmüştüm. Sonra Sis’te de şu cümlelere rastlayınca bendeki taşlar yerine oturdu. Alıntıları arka arkaya paylaşacağım:
“Yalnızlık gereksinimi her zaman içimizde tinsel bir yan olduğunu kanıtlar ve bu tinselliği ölçmemizi sağlar. Kuşbeyinli insanlar sürüsü, birbirinden ayrılamayanların kalabalığı bu gereksinimi o kadar az hisseder ki, muhabbet kuşları gibi yalnız kaldıkları an ölürler; kendilerine şarkı mırıldanmadıkça uyumayan küçük çocuklara benzerler; onlara yemek, içmek, uyumak, dua etmek ve aşık olmak, vs. için gerekli toplumsallığı sağlayan şarkı nakaratlarına gereksinimleri vardır.” (Soren Kierkegaard, Ölümcül Hastalık Umutsuzluk, çev: Mukadder Yakupoğlu, Doğu Batı Yayınları, s. 75)
“Hemen hemen hepimiz bilinçsizce sıkılıyoruz. Sıkıntı yaşamın temeli; oyunları, eğlenceleri, romanları ve aşkı bulan sıkıntıdır. Yaşamın sisi, tatlı bir sıkıntı, ekşimtırak bir likör damlatıyor. Bütün bu günlük ve anlamsız olaylar; vakit geçirdiğimiz, yaşamı uzattığımız bütün bu tatlı söyleşiler dünya tatlısı sıkıntıdan başka nedir ki?” (Unamuno, Sis, s.21)
Yani özetle "her şey can sıkıntısından" diyor Kierkegaard da Unamuno da. İnsanın bu hayatta ilk yüzleşmesi gereken konu yalnız olduğu gerçeğidir. Ne zaman bu hakikati kabullenir ve bu doğrultuda hareket edersek rahat ederiz. Ne zaman ki yalnızlığı bir külfet olarak değil de bir nimet olarak görmeye başlar bakış açımızı değiştiririz ve bu durumu eser yaratmak için bir fırsata dönüştürürüz işte o zaman hayatımız çok daha yaşanabilir hale gelir. Yalnızlığımızla yüzleşmek ve bu yalnızlıktan ve onun getirdiği can sıkıntısından kurtulmak yerine yalnızlığımızla barışmak kastettiğim. Gece vakti bir kitabın zihnine doldurduklarını sıcağı sıcağı yazmanın mutluluğu, bir deniz kenarında tabiatın yeni yeni uyanmaya başladığı bir bahar gününde güneşin verdiği mutlulukla kanatlarını yıkayan martıları seyretmenin coşkusu, çimlerin arasında nasılsa açıvermiş mor bir gelinciğe rastlamanın çılgın sevinci, üç yapraklı yoncaların arasında dört yapraklı bir yoncaya rastladığında duyduğun o tarif edilemez hayranlık, demli bir çay, bol köpüklü bir Türk kahvesi, ruhu ruhuna eş bir yazar bulmanın keşfi… Yoksa şarkıda da dediği gibi "yalnızlık ömür boyu"...
Bask Bölgesi + Katalonya + Endülüs + Diğer İspanyol şehirleri = İspanya
Kan + balgam + safra + sevda = Sağlıklı vücut
Orfeo + Evridiki + Aristaeus + lir = Müzik
Augusto (kan) + Eugenia (balgam) + Ludovina (safra) + Rosario (sevda) = Sisle vücut bulan sesli bir İspanyol "nivola"sı.
Sisin hangi çeşidinden başlamalı?
Kitap, 1914 yılında yazıldı. I. Dünya Savaşı'nda İspanya tarafsız devlet kaldı. Kitabın yazımından 5 yıl önce 1909 yılında Trajik Hafta'da anarşistler, sosyalistler ve cumhuriyetçiler militarizme ve sömürgeye karşı isyan etmişti. Siyasi sis.
İspanya coğrafyası Bask Bölgesi, Katalanlar, Endülüs İspanyası ve belli başlı diğer İspanyol şehirlerinden meydana geliyor. Coğrafi sis.
Orfeo, Aristaeus'tan kaçan sevgilisi Evridiki'yi bulmak için Tanrılardan müzik ve liri aracılığıyla yardım ister. Mitolojik sis.
Augusto'nun olmak ve görünmek istediği karakter çıkmazı Mauricio. Psikolojideki karşılığı alter ego. Psikolojik sis.
İbn Sina gibi tıp alimlerine göre vücutta dört sıvı vardır: Kan, balgam, safra ve sevda. Kısaca ahlat-ı erbaa. Bunlar vücutta dengeli bir miktarda karışırsa vücut da sağlıklı olur. Fakat biri diğerinden fazla olursa bünyenin sağlığı bozulur. Bask Bölgesi, Katalanlar, Endülüs İspanyası ve diğer İspanyol şehirleri dengeli bir miktarda karışırsa sağlıklı bir İspanya vücudu olur. Eğer Madrid Barcelona'dan fazla olursa İspanya'nın vücudunun sağlığı bozulur.
Augusto, Eugenia, Ludovina ve Rosario karakterleri dengeli bir şekilde karışırsa edebi bir Sis olur. Eğer kadın karakter Eugenia Rosario'dan fazla olursa Unamuno'nun edebi kurmacasının dengesi bozulur. Unamuno da kitabında böyle demiş bize:
"Karıştırmak gerek. Özellikle karıştırmak, her şeyi karıştırmak. Uykuyu uyanıklıkla, düşü gerçekle, özgünü sahteyle karıştırmak; bütün her şeyi tek bir siste karıştırmak." (s. 190)
Gerçek ile kurmaca karışır edebi sis içerisinde. Kan olan Augusto'nun, mide işlevindeki safra Ludovina'nın hazırladığı özsularıyla karışması gibi:
"(...) midenin kanı oluşturan özsuları hazırladığını, kalbin, işlevlerini yerine getirebilmeleri için beyni ve mideyi bununla beslediğini, beynin de midenin ve kalbin hareketlerini idare ettiğini söylüyordum." (s. 214)
Sevdayı karşılayan Rosario, normalde tiksineceğimiz ve insanın kafasını sürekli bulandıran balgam işlevindeki Eugenia ve mide işlevindeki Ludovina'yı fizyonomik bir sis içerisinde karıştırır:
"İmgelemime ve kafama hitap eden Eugenia, yüreğime hitap eden Rosario, mideme hitap eden aşçımız Ludovina." (s. 155)
İnsan, köpeğin Tanrısı. Orfeo, lirin Tanrısı. Tanrı, insanın Tanrısı. İnsan ölürse köpek ölür. Orfeo ölürse müzik ölür. Tanrı ölürse insan ölür.
Karıştırmak gerek. Özellikle karıştırmak, her şeyi karıştırmak. Bütün her şeyi tek bir siste karıştırmak...
Orfeo, Augusto'nun köpeği. Anarşizm, militarizmin köpeği. Müzik, piyanonun köpeği. Eugenia, piyano çalar. Augusto, lir Tanrısı köpeği Orfeo'yla birlikte hayatının müziğine kavuşur. Intro'da müzik ölüyse, outro'da da müzik ölüdür. Müzikal sis. Bütün her şeyi tek bir siste karıştırmalı.
Unamuno, Bask Bölgesi (Bilbao) doğumlu. Üstkurmaca. Kurmaca içinde kurmaca. Yazarla karakteri konuşturmaca.
"Kadınlar çok göz alıcı ve güzel Yüreğim öyle salak ki haberi yok yaşlanmışım Bu ben, ben değil Bu ben, ben değil" Peyk - Bu Ben şarkısı
Augusto, salağın teki. Kendisinin öteki bir ben'e sahip olduğunu söyler. Alter ego. Yüreği de çok salak. Rosario. Bir kadını seven bütün kadınları sever. O kişi için bütün kadınlar göz alıcı ve güzel olur.
Karıştırmak gerek. Özellikle karıştırmak, her şeyi karıştırmak. Bütün her şeyi tek bir siste karıştırmak...
Katalanların çalışkan ve ticari bir zekası var. İspanyollar bunları balgam gibi görüp vücutlarından atmak ister. Oysaki kan, balgam, safra, sevda olmadan dengeli bir vücut sağlığı da olmaz. İspanyollar neşeli, eğlence arayan ve boğa güreşleriyle vakitlerini geçiren "kan"lı canlı bir millet. Safrası, butifarra, fideua, chorizo sosis, paella. Sevdası Bask ve Endülüs arasındaki mesafenin uzaklığı. Mesafeler ne kadar uzaklaşırsa duyulan sevgi de o kadar artar. Augusto ve Eugenia'nın yaşadığı gibi.
"Özgürlük, akılsız yüreğe göre değildir." Dostoyevski. Özgürlük, Katalansız İspanya'ya göre değildir. Özgürlük, Augusto'suz Eugenia'ya göre değildir. Özgürlük, Augusto'suz Orfeo'ya göre değildir. Özgürlük, Evridiki'siz Orfeo'ya göre değildir. Özgürlük, anarşizmsiz militarizme göre değildir. Özgürlük, Sis'siz Unamuno'ya göre değildir.
Karıştırmak gerek. Özellikle karıştırmak, her şeyi karıştırmak. Bütün her şeyi tek bir siste karıştırmak...
Bu kitabı ocak ayındaki fuarda almış,8 Ocak 2017 diye de üzerine not düşmüştüm.Ancak sırasını beklemek zorunda bıraktığım kitaplardan biriydi.Belki de yazarı tanımıyor oluşum ve aldığım ilk kitabı olmasıydı bu sıralamanın nedeni.Hakkında bildiğim tek şey ise,bir gün bir arkadaşıma hediye aldığım kitaba yazdığım ve ona ait olan “Yaşamın tek öğretmeni yalnızca yaşamdır” sözüydü.Ve artık okunma zamanı geldiğini düşünüp elime aldığım andan itibaren içinde kaybolduğum düşünsel bir serüvene dahil olacağımı tahmin edemediğim ve bitişinden üzüntü duyduğumu hissettmeme de neden olan güzellikte bir kitap olduğu fikriydi.Böylesi güçlü bir yapıtla karşılaşınca istiyorsunuz ki bundan sonra elinize aldığınız ilk kitaptan itibaren tüm diğerleri bu şekilde sizi doyursun,düşünsel sarsıntı yaşatsın,size eklemlensin,varlığınıza yeni bir esinti kaynağı olsun…
Bu,bir roman tasvirindeki derinlikli bir felsefi yaratımdı bana göre..Ve felsefeye ilginiz varsa ruhunuza ayrıcalıklı bir doyum sunacağına emin olun…
Kitaba normal bir romana başlar gibi başlıyorsunuz,varlıklı bir adam,güzel bir kadın,bir ev, süregiden bir yaşam ve birkaç insan daha.. Normal ve bilindik bir hikaye kurgusu başlangıcı olduğunu size düşünürerek kadın-erkek ilişkisi ile başlatılan romanın aslında öyle olmadığını ve olmayacağını, satırlarda kontrolsüzce ilerleyişinizi fark ederken dikkatinizi daha farklı bir çabayla toplamaya başlıyorsunuz.Bu çaba daha çok düşünsel yetilerinizi ortaya koymanız gerektiğinin alarmını verir gibi bir uyarıya dönüşmeye başlıyor!Çünkü şimdiye kadar okuduklarınızdan farklı bir kurguda yer aldığınızı hissettiren bir yazarla tanışmış olduğunuzu anlamaya başlamakla birlikte romanın felsefi derinliği olan bir anlatıya dönüşeceğinin idraki üzerinde olacağınız Unamuno’nun ne demek istediğini anlamak üzere size farkındalığınızı artırıcı bir oturuş pozisyonu aldırıyor..Algılar açık,dikkat uyanık,beyin çalışmaya hazır…
Önsözden itibaren karşılaştığınız cümlelerdeki felsefi mesajların hayata dair değinmelerinde zihin istemdışı da olsa sorgulamaya başlıyor bile. Altını çizdiğim ilk satırlardan biriydi önsözde; “..bir yerde acı yoksa ironi de yoktur ve sakınım mizahla kavga halindedir..” Önsözün çekiciliği ise başlı başına kafa yorulması gereken bir bölüm olarak önce sizi etkisi altına alarak düşündürmeye zorlarken kitabın sonlarına geldiğinizde zaten yaşamış olduğunuz genel şaşkınlığınız daha da artıyor.Önsözü yazan kim?
Hem bir hikaye hem de varoluş gerçekliğinin sorgulanmaya başlandığı sahnelerin içinde yer alırken diyalogların çokça oluşu ve akıcılığı size kendinizi bir tiyatro sahnesinin baş aktörlerinden biriymiş gibi hissettiriyor.Konu itibariyle insan-aşk-acı-ruh-varlık-evlilik-yaşam vs. ekseninde sorgulanan varoluşun ruhunuzdaki tezahürü o anda başkalaşım geçirmeye müsait bir hal alıyor.İşte tam da o bölümleri bir solukta okumamak gerek,anlatım dili ne kadar akıcı olsa da.Çünkü o bölümlerde insanın hayat ile olan bağlantısının felsefi temeline “varoluş” yoluyla uzanırken,bu sorunlara dair yanılsamaları sıradışı bir üslupla uzunca bir diyalog içerisine yerleştiriyor yazar.Anlatının omurgasını bu diyaloglar oluşturuyor. Yazar,her okurun beynine,ruhuna Agusto vasıtasıyla ulaşma amacını güderken bunu ustaca kaleme döktüğü bir anlatıya dönüştürüyor.
Agusto Perez’in hissettiği aşkın beraberinde acıyı getirmesi, ona kendi varoluşunun kaynağına dair sorgulamaları başlatırken acı duyduğu ölçüde var olabildiğini de öğretiyor.İlk kez, acı çektikçe düşündüğünü,düşündükçe varlığını,acı çektikçe ruhunu hissediyor. Descartes’in o ünlü “düşünüyorum öyleyse varım” sözü,onun zihninde sürekli “varım o halde düşünüyorum” , "seviyorum öyleyse varım" gibi kendince söylemleriyle değişimlere uğruyor ve soluksuz bir septik sorgulamanın içinde buluveriyor kendini.Düşlerimizin düş kırıklıklarına dönüşümünde yaşadığımız acının derinliği, insanı felsefi boyutuyla düşünmeye zorluyor belki de her seferinde.Bir nedensellik döngüsü içinde yaşamın varoluş gerçekliğini aklileştirme çabasıyla Perez, içinde bulunduğu durumu ve geldiği noktayı ruhsal bir bakış açısıyla yeniden irdelerken kendinde gördüğü eksiklikleri de zihninde kurguladığı psikolojik deneylerle tamamlamaya ve aradığı sorulara yanıt bulmaya çalışıyor.Ruhunda çığlık atan aşkın acısıyla zihnindeki ve ruhundaki karmaşayı dindirme çabası onu üç kadın arasında kurguladığı deneysel bir deneyime sürüklerken, aşkını da bu deneye teslim etmekten başka çaresi kalmıyor. Bu bölümleri heyecanlı bir film izler gibi tasvir etmekten kendinizi alamıyor,içinizden yükselen sesleri Agusto’ya duyurmak istiyorsunuz hatta.Onu uyarmak ister gibi.Bir aşk bir insanı tahmin edemeyeceği bir sona ulaştırabilir mi?Felsefeyi ve tüm kavramları bir yana bırakarak düşünecek olursak Agusto’nun son noktada -deney sonrasında- yaşadığı acının boyutlarını anlamamak imkansız olurdu.İnsanların sevinçleri farklı olsa da acıları ortaktır neticede ve bazı acılardaki duyguların derinliğini duyumsamak elbette ruhun ilk ve en kolay algıladığı şey olabiliyor.Özellikle bu bir kadının sadece gözlerinde başlayan aşkın acısıysa!... Fakat her deneyimin acısı, her kişiyi farklı bir idrak boyutuna ulaştırırken kimilerinde ise yaşamın en öngörülemez noktasına taşımış olduğu sürprizini de beraberinde getiriyor.
Agusto’nun yaşamında,düşüncelerinde ve hayatını etkisi altına alan bu aşk deneyiminde her şeyin bir sis tabakası gibi beynini kapladığını, görünenle görünmeyeni,bilinenle bilinmeyeni varoluş temelinde ayırt etme noktasında yaşadığı her şeyin düşsel bir yanılsama gibi olduğunu ve fakat aynı zamanda olmadığını da anlamaya, hatta kendini ikna etmeye çalışırken, karmaşık olan hayatın idrakinin kavramsal zorluğunu da ustaca gözler önüne seriyor yazar.Özellikle finalde.Kitaptaki en önemli bölümlerden biri de sonda yer alan Agusto’nun köpeği Orfeo’nun monologlarının dikkate değer oluşu.Bağlılık kavramının üzerinde bu noktalarda üstüne basa basa durmuş ve bizi en acıtan ve düşündüren bölüm olarak müthiş bir tasvirle sahnelenmesini sağlamış diye düşünüyorum.
Bunun dışında bahsi geçen varlık,mülkiyet,mülkiyetin gücü,maddi kavramlar üzerine değinmelerinin boşuna olmadığını,yazar hakkında biraz araştırma yapınca anlıyorsunuz.Faşizme olan karşıtlığı nedeniyle tepkilere maruz kaldığı,sürgün edildiği ve ölümüne dair bilgiler sizi ona ve onun deliliğinin boyutlarını anlamaya daha da yaklaştırıyor.
Yazar ummadığınız bir sürpriz de yapıyor sonlarda. Birden bire kendinizi bambaşka bir yerde bulmanız, ummadığınız biriyle bir diyaloğun sahnesinde olmanız sizi şaşkına çevirirken, yazar şimdiye kadar böyle bir sahnenin içinde yer almadığınızı da size fark ettirerek sıra dışı bir deliliğin üstadı olduğunu bir kez daha kanıtlıyor.İşte sadece oldukça ilginç olan bu deneyimi yaşamanız için bile okunmayı hak eden bir kitap.
Çok hassas olma çabasıyla ve çok zorlanarak,ipucu vermemeye çalışarak, adeta kıvranarak kapalı ifadelerle bu incelemeyi yazma gayretinde oldum elimden geldiğince,fakat aynı zamanda bunun bir inceleme olmadığının da farkındayım böyle bir yazarla tanıştıktan sonra..Ancak bir edebi yapıtta varoluşçuluğu; bilindik bir konu olan aşk ile böylesi bir ustalıkla anlatma,okuru hiç beklemediği bir yerden vurup düşünsel yetilerini zorlayıcı bir kurgunun içine çekme ve tüm bildiklerinizi size yeniden sorgulatma yeteneğine sahip Unamuno’ya hayran kaldığımı,zekasının ne kadar incelikli kıvrımlara sahip olduğunu belirtmeliyim.Böyle yazarlar tanıdıkça hiçliğinizin bir kez daha farkına varıyorsunuz..
Mutlaka okuyun.. Keyifli okumalar dilerim. Sevgiler...
Bu yazarı ilk defa okudum ve gerçekten bundan şeref duydum . Biyografisine kısacık göz attığımda bile kitapla birebir örtüştüğünü gördüm . Ne de olsa her yazar kendini yazar değil mi ? İspanyol yazar olan Unamuno , yer yer ispanya iç savaşına ve anarşizme gönderme yapıyor . Genelde böyle yazarlar sürgüne gitme ihtimallerinden dolayı bunu üstü kapalı dile getirirler ama Unamuno öyle değil , Tanrı’ya bile baş kaldırıyor çoğu zaman . Kurduğu diyaloglar , felsefi sorgulamalar gerçekten ayrı bir başyapıt olmayı hak ediyor . Kurgusu aslında çok basit , karşılıksız aşkı ele alıyor ama salt bununla yetinmiyor araya serpiştirdiği anarşizm , varoluş sorgulaması , feminizm , tüm bu kurguyu süslüyor .
En çok dikkat ettiğim husus da Unamuno ‘nun feminizim anlayışı .Tuhaf bir şekilde kadındaki bağımsızlık anlayışını ve feminizmi aşılamaya çalışıyor bu neredeyse her sayfada var .Bu beni çok mutlu etti bir kadın olarak , ama bu kadar çok değinmesi bende bir soru işareti yarattı .Diğer yandan , kitapta hep bir varoluşsal sancı var sürekli neden dünyaya geldiğini sorgulayan ve yaşadığı hayatın ne kadar kötü olduğundan bahseden , hatta gülüşünde bile bir acı olduğunu söyleyen bir karakter mevcut . Bu da Unamuno ‘un sadece siyaset felsefi ile ilgilenmediğini aynı zamanda varoluşçuluk akımı ve nihilizmi nasıl benimsediğini gösteriyor . Belki biraz komik olacak ama , okurken şunu da hissettim : Fi adlı kitabın Sis ile ne kadar benzerlik gösterdiğini . Çünkü Fi ‘de olduğu gibi bu kitapta da otokontrol ve karşılıksız aşk derinlemesine işlenmiş . Don Augusto sürekli aşık olduğu kadını elde etmek çin savaşıyor ve kendi şansını yaratmaya çalışıyor . Bence Azra Kohen bu kitabı en az bir defa okumuştur .
Sizi bilemem ama beni iliklerime kadar etkileyen her sayfada altını çizdiğim cümleler olan bir kitaptı .Teşekkürler Unamuno.
#augustoperez Miguel de Unamuno zihninin bir ürünü olarak, varoluşunu sorgularken okuru da bu yola çeken unutulmayacak bir karakter. Augusto Perez, bir gün bir çift göze, Eugenia'ya, aşık olur; geri çevrilişinin ardından gelen hafif pırıltılı günlerde ve aldatılması ile tekrar ruhuna hakim olan sisli günlerinde gördüğü tüm kadınlarda, o bir çift gözü duyumsayarak varoluşunu monologlarıyla sorgular. Augusto'nun yakın ilişkili olduğu kişiler, onların aşka ve yaşama bakış açıları, olayların gidişatı ile yoğunlaşan sis, bu defa diyaloglara evrilmiş olarak çıkar karşımıza. Nihayetinde Augusto, varlığının ve Sis'in yoğunluğunun Tanrısı olarak Unamuno'ya karışarak yok olur ya da bundan sonra okurda var olur. Bu anlamda, yazar-karakter-okur ilişkisinde dönüşümü, yerine geçmeleri çok başarılı buldum. Ve #orfeo ... Augusto'nun sorularının cevabı, duygularının, sorgulamalarının ulaşacağı en sade yer olarak, efendi-sahip ilişkisinin sadık, dürüst, felsefi yüzüyle #orfeo , bir köpekten, bir epilogdan çok daha fazlası, sevdiğim bir karakter oldu.
Bu kitabın ilk sayfalarını açıp okumadan önce bir yerlere gitmek istiyordum. O an göğüs kafesimde hissettiğim garip boşluğu doldurabilecek bir yer... Evet... Keskin, kıvrak bir zeka ve trajikomik kelimelerle oluşturulmuş bir dünyaya gitmek istiyordum. İşte o aradığım, yüzümü güldüren ilk sayfanın sahibi bu eser. İncelemek için elime aldığım ve okumaya devam edip elimden bir türlü bırakamadığım bu eser... Augusto, dostları, sevdiği kadınlar, köpeği Orfeo ve zihnindeki sis... Augusto'nun yalnızlıkla başladığı serüvenine Aşk'ın dahil olmasıyla birlikte devam eden yolculukta yaşadığı acı tecrübeler ona bir deney yapma kararı aldırıyor. Fakat duygularını karıştırmaması gereken bu deneyde, duygularıyla hareket ederek, asıl kobay o oluyor. Eserin bu bölümlerini ve sonrasını ağzım açık okudum diyebilirim. Çünkü bence Augusto, sonu uçurum olan bu serüvene yalnızca kendi iradesiyle atlamadı. Başından beri, onu bu uçuruma atlaması için teşvik eden dostlarıydı. Dostları...
Bu kitabı İstanbul okuma grubu etkinliği kapsamında kafamın içinde sis-pus karışık şekilde okudum. Bu yazı bir inceleme olmaktan ziyade düşüncelerimin silinmemesi için kendime aldığım notlardır.
Unamuno varoluş felsefesinin temsilcilerinden biri. Peki nedir bu varoluşçuluk biraz bunu açıklamak, sonrasında ise kitap hakkında kavramlardan yola çıkarak birkaç fikrimi ve okurken ki hislerimi paylaşmak istiyorum. Kitabın konusunun detayına ve karakter analizlerine değinmeyeceğim.
Varoluşçuluk; varlığın, varoluşun özden, içerikten önce geldiğini, yani insanın önce var olduğunu daha sonra tavır ve tutumlarıyla, davranış ve eylemleriyle kendisini, sürekli olarak yarattığını, biçimlendirdiğini öne süren, insan ne ise o değil, ne olmuşsa odur diyen bir felsefi akımdır.
Örneğin; Jean Paul Sartre, her nesnenin bir özü, bir varlığı vardır der ve kendisi olarak var olma ve kendisi için var olma durumlarından bahseder. Soren Kierkegaard insanın ezici bir varoluşun, kaçınılmaz bir yazgının, bir iç sıkıntısının esareti altında yaşadığına değinir. Martin Heidegger ise var olmak nedir sorusunun cevabını sadece insanın kendisinde bulabileceğini söyler.
Çoğu düşünürün kendine sorduğu sorular vardır ve bunları kendilerince cevaplamaya çalışmışlardır. Unamuno da sis adlı eserinde ''varoluşu'' kendisi için ''çelişkiler'' ile karmaşıklığı ''karıştırmak;'' şeklinde bir izaha girmiştir.
Kitap konu itibariyle şu şekilde ilerliyor, aylak denebilecek bir adam olan Augusto Perez’in bir gün yolda Eugenia’yı görüp ona karşı kalbinde bir aşk duygusu hissetmesi ve bunun neticesinde çeşitli kavramları sorgulamaya başlaması ile devam ediyor. (Başta belirttiğim gibi konu hakkında çok fazla detaya girmeyeceğim ve kendimce önemli bulduğum sorgulanan kavramları dile getireceğim.)
Varoluştan kuşkulanma, özgür istenç, toplumdaki ve insanın kendi içerisindeki kuşku, ruh bilim, ritmin insana etkisi, insan-hayvan hayvan-insan arasındaki ilişki, yaşam üzerine sorgulamalardan bahsediliyor.
‘’Yaşam sandığından çok daha karmaşık.’’ ‘’Yaşam da bir oyun mu, değil mi?’’ ‘’Yoksa bir eğlence mi?’’ Gibi birçok soru mevcut kitapta.
Tanımak, affetmek, bağışlamak, aşk kavramı, sezinlemek, kuşkulanmak, sıkıntı, kafanın içinde gerçekleşen çeşitli sisli görüntüler, yeni doğan günün getirileri, aşkın kaybettirdiği oyunlar, annesi ile olan ilişkiler, evlilik olgusuna karşı hayranlığı varan istenç, önseziler, hafif bir anarşizm… Unamuno’nun diliyle Augusto’nun sorguladığı kavramlar olarak karşımıza çıkıyor. Bir bölümde hafif bir feminizm dokundurması da mevcut. Augusto, Eugenia’ya aşık olduktan sonra tüm kadınlara aşık olabildiğini, adeta ruhunun açıldığını duyumsuyor. Bunun neticesinde beynine, kalbine ve midesine hitap eden üç kadın üzerinden psikanalitik bir tahlil yapmayı kafaya koyuyor. Ancak kendisinin deney faresi olduğunu geç fark ediyor.
Kitaptaki karakterlerden olan Victor Goti öncelikle önsöz bölümünde karşımıza çıkıyor. Ve Unamuno karaktere önsöz yazdırarak ilerleyen süreçlerde çok daha farklı şeylerin olabileceğinin mesajlarını veriyor. Victor ile Augusto’nun aralarındaki sorgulamaya dayalı diyalogların, köpeği Orfeo ile olan mono-di-yalogların bulunduğu ve benim sonlarına doğru olan ''şaşırtmaca''larla sevdiğim bir eser oldu sis. Aşk-müzik-yemek-uyku dörtgeninin çevresinde dönen hayatı ve hayatı anlamlandırmaya çalışan bir birey olgusunu anlatıyor.
Dile getirmek istediğim bir diğer husus ise, karakterlerin fiziksel özelliklerinin, içerisinde bulundukları mimari mekanların hiç tasvirinin yapılmamış olması. Sanırım bu özellikle tercih etmiş olduğu bir tarz ve kitapta yer alan içerisi ve dışarısı şeklinde tanımlanan mekan olgusu benim kafamda düşünsel olarak kafanın içi ve kafanın dışı şeklinde bir iz bıraktı.
Son olarak ise kitapta vuku bulan ve birkaç yerde de bahsi geçen intihara ve bunun neticesinde intiharın çeşidine değinmek istiyorum. Emile Durkheim’ın intiharın ortaya çıkması ile ilgili çeşitli araştırmaları var ve toplumsal nedenlerden önce toplumsal olmayan nedenler üzerinde durur ve intiharı 4 çeşit olarak kategorize eder. Bunlardan ilki toplumsal bunalım sonucu, toplumun yapısında meydana gelen değişikliklerin bireyin yaşam biçiminin değişmesi sonucunda gerçekleşen anomik intihar, ikincisi anomik intiharın zıttı, bireyin üzerinde baskı yapan kuralların katılığından kaynaklanan fatalist(kaderci) intihar. Kaderci intihara örnek olarak köleler gösterilebilir. Bir diğer çeşit bireyin bağlı olduğu din, politik zümre, aile tarafından korunulmamış olmasından kaynaklanır. Toplumsal bağların gevşek olduğu, bireyin kendini yalnız ve mutsuz hissetmesi durumunda gerçekleşir ve bencil(egoistic) intihar şeklinde tanımlanır. Dördüncü intihar çeşidi ise bireyin toplumdan koptuğu, yalnız hissettiği zaman değil, topluma çok bağlı olduğu zaman ortaya çıkan elcil(altruistic) intihardır. Örnek olarak Hindistan’da eşi ölen kadınların, eşlerinin cenazesinde kendilerini yakmalarını gösterilebilir. Bir nevi toplumdaki görevi, ödevi yerine getirmektir ve hayatın anlamını yitirmesi durumu yoktur.
SİS’te karşımıza çıkan ise bencil intihar olmakla birlikte , hepimizin ölecek olması durumunun da üzerine basılarak vurgulanması toplumsal bir hissiyat bıraktı ve çok çok az da olsa elcil intihar olarak da sayılabilir diye düşünüyorum…
Çevremizi görmemize engel olacak kadar kalın bir su buğusu olan ‘’sis’’in düşüncelerinizi bulandırması ve düşünsel ufuk açması dileklerimle.
Kitap, Victor Goti imzalı müthiş bir “Ön Söz” ve Miguel de Unamuno imzalı -pek karşılaşmadığımız- “Son - Ön Söz”le başlıyor. Victor Goti’nin romanın kahramanlarından biri olduğu ön sözde sezildiği andan itibaren, postmodernist bir anlatıyla karşı karşıya olduğumuzu anlıyoruz. Esere bütünsel olarak baktığımızda, tam anlamıyla postmodern roman özellikleri taşımasa da bu tarzın birçok özelliğini büyük bir ustalıkla veriyor yazar. Romanın ilk sayfalarından itibaren anlayacağınız üzere başkahramanımız olan Augosto, yolda karşılaştığı Eugenia adında bir kıza vurulur ve onu elde etmek için çeşitli yollar dener. Bir anlamda kadınlara bakışı değişen Augosto’nun hayatına Rosario adında ütücü bir genç kız girer ve ona karşı da hisleri oluşmaya başlar. Aslında roman, bu çerçevede gelişen basit veya sıradan bir kurgu izlenimi verir ilk başlarda. Ancak hizmetçileri Ludivina ve Domingo, tesadüfen bulduğu köpeği Orfeo, arkadaşı Victor gibi önemli karakterlerle olağanüstü bir sorgulama ya da varoluş anlatısını yaratır. Eserde numaralandırılmış otuz üç bölüm var ve bu bölümlerin birçoğu diyaloglardan oluşuyor. Bu durum esere tiyatral bir hava katıyor ve yazar, neredeyse her bölümü, bir tiyatro oyununun sahneleri gibi okura seyrettiriyor. Ayrıca, şiirsel dilin etkileyiciliği çeviri dahi olsa hissediliyor. Bu konuda çevirmenin de (Yıldız Ersoy Canpolat) hakkını teslim etmek gerekir. Romanın son bölümlerinde bir kahraman olarak kendisini de gördüğümüz Unamuno; varoluş, aşk, kıskançlık, aile, babalık, intihar, kadın psikolojisi, sanat gibi pek çok kavram üzerine düşünmenizi sağlayacaktır. Bu muhteşem eseri, kendi deyimiyle “nivola”yı, “kafanızdaki ve yüreğinizdeki sisi dağıtmak için” okumalısınız. Bu sis dağılacak mı peki? Tabii ki hayır!
İspanyol düşünür ve yazar Miguel De Unamuno’nun ilk defa bir kitabını okudum. Doğrusu daha önceden alıntılarından ve okuduğum bazı incelemelerden tanıdığım kitabın içeriğinde neyle karşılaşacağımı tam olarak bilmiyordum. O nedenle önsözü okumaya başlar başlamaz gördüğüm felsefi derinlik karşısında bir yandan tedirgin oldum bir yandan da merak duygum arttı. Bu duygum romanın hikâyesini okumaya başlamadan yazarla ilgili kısa bir araştırma yapmama vesile oldu. Kitabı okuyup bitirdiğimde iyi ki romanı okumaya başlamadan böyle bir araştırma yapmışım dedim kendi kendime. • • • Gerçekten Unamuno’nun hikâyesi ilginç bir hikâye. 1864-1936 yılları arasında yaşamış, roman, öykü, deneme, şiir ve oyun türünden eserler vermiş İspanya’nın en önemli düşünür ve yazarlarından biri o. Yaşadığı dönemin yönetimlerini eleştirdiği için dünyada birçok düşünürün ve yazarın başına geldiği gibi önce Fransa’ya sürgün edilmiş, memleketine döndüğünde de ev hapsine alınmış. Düşüncelerinden hiçbir zaman taviz vermeyen Unamuno ev hapsindeyken yaşamını yitirmiş. Aynı zamanda bir üniversite hocası olan Unamuno, sürgünde, göz hapsinde ve öğrencilerine ders verdiği yıllarda hep felsefeyle düşünmüş, felsefeyle konuşmuş ve felsefeyle yazmış. Varoluşçu felsefenin önemli temsilcilerinden biri olarak görülen Unamuno, edebi dili ve romanı felsefi düşüncelerini ifade etmede güçlü bir araç olarak kullanmış. • • • İşte Unamuno’nun “Sis” romanında onun felsefi düşüncesi ve derinliğini kahramanı Augusto’nun hikâyesi üzerinden tüm boyutlarıyla görüyorsunuz. Augusto’nun hikâyesi bir kadına aşık olmasıyla başlıyor. Yazar onun bu hikâyesi üzerinden adeta hayatın anlamını, yaşamı, ölümü, inancı, sevgiyi, kadınları, erkekleri, evliliği ve tüm bunlarla birlikte insanın varoluşunu sorguluyor. “Biz insanlar ne büyük acılara, ne büyük mutluluklara dayanıyoruz, çünkü bu acılar ve mutluluklar küçük olaylardan oluşmuş büyük bir sis tabakasına bürünerek geliyor. Yaşam bu işte, sis” diyen yazar, özellikle de varoluşu, “sis metaforu” üzerinden sorguluyor. • • • Augusto’nun hikâyesini okurken, eğer daha önceden okuduysanız Albert Camus’un “Yabancı”daki kahramanı Meursault’un, Yusuf Atılgan’ın da “Aylak Adam”daki kahramanı Bay C.’nin gelgitleri ve çelişkileri aklınıza geliyor. Yalnız Augusto’nun bu gelgitleri ve çelişkileri okuyanı çok yormuyor. Zira yazar, kurgu ile gerçekliğin iç içe geçtiği kendine özgü bir yazım ve anlatım tekniği kullanmış. İnsanı yoran tasvirlerden kaçınmış, kitap bazen iç konuşma, bazen diyalog, bazen de monologlar şeklinde ilerliyor. Eserde öyle diyaloglar var ki insan, bazen Shakespeare ya da Moliere’in tiyatro eserlerinden birini okuyormuş hissine kapılıyor. O nedenle kitabı okurken birden çok duyguyu aynı anda yaşıyorsunuz. Bir yandan düşünürken bir yandan da içinizi acı ve hüzün kaplayabiliyor. Felsefi ve psikolojik derinliği olan veciz sözler ise uzun süre zihninizden çıkmıyor ve sürekli bu sözleri düşünürken buluyorsunuz kendinizi. • • • Kitabı okumaya başlamadan önce okurların varoluşçu felsefeyle ilgili özet de olsa genel bir bilgiye sahip olmalarının kitaptan istifadelerini artıracağını düşünüyorum. Kurgusu, kendine özgü anlatım tekniği, felsefi ve psikolojik derinliğiyle kolay okunan bu sıra dışı eseri özellikle insanı, yaşamın anlamını ve varoluşu sorgulamayı seven okurlara mutlaka okumalarını tavsiye ederim.
“Yaşamın tek öğretmeni yalnızca yaşamdır” (#123236237) sözünü merak eden okurlara… Keyifli okumalar dilerim!
Bu kitap inanılmaz bir şeydi. Son zamanlar da okuduğum beni çok farklı perspektiflerden bakmaya iten nadide bir eser. Bu kitaptan önce Hamlet'i okumam da benim için ayrıca güzel oldu. Kitap ana karakterimizin hiç tanımadığı bir kadını görmesi ve ona aşık olması ile başlıyor. Bu aşk öyle bir aşk ki karakterimizin bir bedene olan tutkusu değil tüm bedenlere karşı olan tutkusunu canlandırıyor. Bir kadın sayesinde düşünmeye zihnini kapayan sisten kurtulmaya başlıyor. Kitapta gerçek bir aşktan bahsedilmiyor ki bu beni inanılmaz cezb etmişti. Kitabın içinde de zaten aşk denen şeyin kitaplara özgü olduğundan bahsediliyor. Kitapta geçen felsefi düşünceler o kadar derin ve inanılmaz ki okurken hiç sıkılmıyorsunuz. İnanılmaz akıcı bir bölüm kurgusuna sahip. En çok hoşuma giden diyalog ve monologları oldu. Betimleme kanadında eksik lakin bunun sebebi felsefe ve düşünce üzerinde bolca durmasından kaynaklanıyor. Yani bir eksiklik olarak nitelemek doğru olmaz. Okuduğum en iyi kitaplar arasına girmeye hak kazandı. Bir gün sıkılmadan tekrar okuyacağım nadide bir eser. Herkese tavsiye ederim.
"Başka yazarların neden bazı sözcükleri italik yazdığını anlayamıyorum. Sanırım o sözcüğe dikkat çekip önem artırmak istiyorlar. Hâlbuki, benim yazdığım her sözcük zaten önemlidir" Alıntıladığım cümlenin yazarı Miguel de Unamuno. Ve SİS'in yazarı bu cümle ile romanın bence en güzel özetini yapmış. Bunun üzerine yazılacak sözcükler fazlalık olacak ama yazmamak da benim için zor. Roman, baş kahramanımız Augusto'nun şahsında yazarı Miguel de Unamuno'nun insanı, hayatı ve varoluşu sorgulaması üzerine kurgulanmış. Okumaya başladığımda kendimi bir an Moliere'den tiyatro eseri okuyor gibi hissetim. Bunun iki sebebi vardı; birincisi kitapta hiçbir tasvirin, karakterler dahil yapılmamış olması, ki bu konunun bir tiyatro eseri gibi, diyaloglar içerisinde akmasına neden olmaktaydı, ikincisi ise özellikle ilk yarısında karakterler arasındaki diyalogların okurun yüzünde sürekli gülümseme efekti sağlamasıydı. Ben diyalog diyorum ama Yazar buna farklı bakış açısı getiriyor ve diyor ki; " Aslında bütün edebi eserler bir kurgunun parçası, onları pek de ciddiye almayın, onlar yazarın zihninin oyunları, diyalog diye okuduklarınız da yazarın monologları." Bu ifade romanın ilk katmanından ikinci katmanına doğru yumuşak geçiş yapmamıza sebep oluyor. Aynı zamanda neden Moliere tadı aldığıma dair başka bir cevap da buluyorum. Miguel de Unamuno eserin ikinci yarısında roman kahramanı Augusto ile kendi monologunu, diyaloga dönüştürüyor ve kendi romanının yaratıcısı rolünden kahramanı rolüne geçerek, ölümsüzlük iksirini yudumluyor..:) Benzer bir şekilde "Hastalık Hastası"nda Moliere de, roman karakteri Argan'ı ; "O senin Moliere dediğin herif, edepsizin biri; yerin dibine batsın güldürüleri! " diye konuşturarak kendisini eserine dahil etmişti. Çok uzun oldu oysa bunu hiç istememiştim. Hayatı, kadın erkek ilişkilerini, varoluşu sorgulatan, gülümseten düşündüren ve güzel olduğu kadar akıcı, kolay okunan, özellikle betimleme sevmeyen okurlar için tam aradıkları bir kitap. "Her arayan bulmaz ama bulanlar arayanlardır" denir. Zihnimizi ve algıladığımız evrenimizi çevreleyen, sarıp sarmalayan SİS içerisinde arayanların bulacağına dair güçlü bir his var içimde.
Miguel de Unamuno (1864-1936): Gerek Aşk ve Pedagoji, Sis ve Tula Teyze romanları, gerekse en tanınmışı olan Yaşamın Trajik Duygusu gibi felsefi denemeleri düşünüldüğünde, Unamuno, 20. yüzyıl İspanyol yazınına damgasını vurmuş en önemli modern-klasiklerden biridir. I. Dünya Savaşı'nın başladığı yıl yayımlanan ve yazarın en çarpıcı romanlarından biri sayılan Sis (1914) ise, Unamuno'nun ölümünden 70 yıl sonra nihayet İspanyolca aslından yapılan bir çeviriyle okurla buluşmaktadır.
Yıldız Ersoy Canpolat; 19. ve 20. yüzyıl İspanyol romancılığı üstüne yayımladığı iki telif kitabının ve İspanyol öykücülüğünü örnekleyen kapsamlı bir antolojinin yanı sıra, Cervantes'ten Fuentes'e, Unamuno'dan Paz'a yaptığı çevirilerle de İspanyol ve Latin Amerikan yazınlarını okura ulaştıran en önemli adlardan biridir.