Anayurdun doğusuna taşan Türkler, Orhun ve Selenga ırmakları dolaylarında toplanmışlar ve uzun süre ayrı ayrı boylar halinde yaşamışlardır. Hunlar adı verilen bu Türkler, daha sonra Çin’in kuzeyine doğru yayılmışlar ve kuvvetli bir Türk devleti kurmuşlardır. Çinliler, Hunlara Hiyong-Nu diyorlardı. Hunların ne zaman devlet kurdukları kesin olarak bilinmemektedir. Yalnız, M.Ö. X. yüzyıldan çok daha öncelerine ait eski Çin kaynaklarında Türkler ve Türk hükümdarları ‘ hakkında bilgi verilmektedir. Hunların iyi bilinen tarihi M.Ö. III. yüzyılda başlar. Bu zamanda Hunlar, Çin’e ardı arkası kesilmeyen akınlar yapıyorlardı.
TEOMAN VE ÇİN ŞEDDİ :
Hunların bilinen ilk hükümdarı Teoman’dır. Teoman, M.Ö. 220 yılında Hunların başına geçti. Türk boylarını bir yönetim altında topladı; düzenli ordular meydana getirdi. Çin’in iç karışıklıklarından yararlanarak buraya birçok akın yaptı. Çinliler bu akmlardan memleketlerini koruyabilmek için Çin Seddi’ni yapmışlardır (bkz. Resim: 7).
Çinliler, çok daha eski devirlerde Çin’in kuzey taraflarında surlar ve kaleler meydana getirmişlerdi. Fakat Türk saldırılarının önüne geçilememişti. Uzun ve yorucu bir çalışmadan sonra, M.ö. 210 yılında bu sur ve kaleler birleştirilerek uçsuz bucaksız bir set haline getirildi. Çin Şeddi adı verilen bu duvarın uzunluğu 2250 kilometre, yüksekliği 6 metredir. Surun üzerinde 4 metre genişliğinde bir yol vardır. Her yüz metrede de bir kule bulunmaktadır. Çin Şeddi ve Teoman’la oğlu Mete arasında çıkan savaş, Çin’e yapılan akınların bir süre durmasına sebep olmuştur.
BÜYÜK TÜRK İMPARATORU METE (M.Ö. 209-174) :
Teoman’dan sonra yerine veliaht olan büyük oğlu Mete geçecekti. Fakat Teoman, başka bir kadından olan küçük oğlunun, yerine geçmesini istiyordu. Bu çocuğun annesinin Teoman üzerinde etkisi fazlaydı. Teoman, Mete’yi veliahtlıktan attı. Hunların düşmanı olan Yüe- çiler’e rehine olarak verdi. Sonra, Mete’nin öldürülmesi için Yüeçiler’e savaş açmayı kararlaştırdı. Bu durumu öğrenen Mete, gizlice Yüeçiler’ in yanından kaçarak ülkesine döndü. Kendisini sevenler, etrafında toplandılar. Mete, kuvvetli bir ordu hazırladı. Bu orduyu görülmemiş bir askeri eğitim ve disiplinle yetiştirdi. Babasının üzerine yürüdü; onu müthiş bir yenilgiye uğrattı. Babası, kardeşi ve üvey annesi öldürüldü. Mete, Hun hükümdarı oldu (M.Ö. 209).
Mete, büyük bir komutan ve iyi bir yönetici olduğu için, kısa zamanda kuvvetli bir imparatorluk kurmayı başardı.İlkönce içişleriyle uğraştı. Memleketin güvenliğini sağladı. Sonra Moğol ırkından olan Siyenpi’leri bozguna uğratarak, Kingan dağlarının doğusuna çekilmek zorunda bıraktı. Çin’in kuzeyinde Kansu’da oturan Yüeçiler’i batıya doğru sürdü. İli boylarındaki Türk Vusun Kral- lığı’na egemenliğini kabul ettirdi. Kaşgar, Yarkent, Hotan gibi şehirleri yönetimi altına aldı. Böylece, Hindistan’a ve Hazar denizine kadar olan ülkeler Türklerin eline geçmiş oldu (bkz. Harita: 2). Bundan sonra Türklerin eski düşmanları Çinlilerle savaşa başladı. Çin Şeddi, Türk ordularını durduramadı. Türk kuvvetleri bu seti aşıp, Çin’in içerilerine kadar girdiler. Bu zamanda Çin’in başına Han Sülâlesi geçmişti. Mete, bu sülâlenin kuvvetli kurucusu Kao-Ti’yi bir meydan savaşında yendi. Geri çekilen imparatoru ve çok kalabalık ordusunu Peteng kalesinde kuşattı. İmparator, elçiler göndererek barış istedi. Her yıl vergi vermek ve kuzey eyaletlerini Türklere bırakmak şartıyla canını kurtarabildi.
Mete’den sonra Hun İmparatorları yüz yıl kadar bu devleti kuvvetli olarak devam ettirdiler ve Çinlilerle savaşlar yaparak her defasında başarı sağladılar.
HUN DEVLETİNİN PARÇALANMASI :
Çinliler, memleketlerini askerî kuvvetleriyle Hunların hücumlarından koruyamadıkları için, bu devleti içten yıkmaya çalıştılar. Gizlice gönderdikleri adamlarıyla, birliği meydana getiren hanlar ve boylar arasında anlaşmazlıklar çıkarttılar. M.Ö. 60 yılında Hunlar arasında iç savaşlar başladı. Bu savaşlar sonucunda Hun Devleti zayıf düştü. M.S. 50 yılma doğru Orhun bölgesinde oturanlar Kuzey Hunlan, Çin Şeddi yöresinde oturanlar Güney Hunlar olmak üzere ikiye bölündüler. Güney Hunlan, Çin’in egemenliğini kabul etmek zorunda kaldılar. Bu iki Türk devleti arasındaki savaşlar ayrılıştan sonra da devam etti. Çinliler, Güney Hunlarınm ve Siyenpilerin yardımıyla Kuzey Hunları- nı yendiler. Daha sonra Siyenpiler, Kuzey Hunlarmın memleketlerini zaptettiler (M.S. 150). Bu yüzden bir kısım Hunlar batıya çekilerek Seyhun ve Ural bölgelerinde yerleştiler; diğer bir kısmı da güneye inerek Güney Hunlarına katıldılar. Güney Hunlan, Çinlilerin yönetiminde bir süre daha yaşadılar; fakat aralarındaki iç savaş devam edip gitti. M.S. III. yüzyılda Çinliler burasını kendi ülkeleri gibi merkezden gönderdikleri Çinli valilerle yönetmeye başladılar. Böylece, Güney Hun Devleti siyasî bir varlık olmaktan çıkmış oldu.
HUNLARIN UYGARLIĞI :
Devlet örgütü: Hun İmparatorluğu çeşitli Türk boylarının, hanlıklarının ve şehirlerinin bir başbuğ etrafında birleşmesinden meydana gelmiş federal bir devletti. Memleket, askerî örgüte göre; orta, sol (doğu), sağ (batı) olmak üzere üçe ayrılmıştı. Ortada Hunların Tanrı- kut unvanını verdikleri hükümdar bulunuyordu. Sol taraf kutsal sayıldığından veliaht, sağ taraf ise, hanedandan bir prens tarafından yönetiliyordu. Bu bölgelerden her biri ayrıca ikinci derecede orta, sol ve sağ diye kısımlara ayrılırdı. Bunlar, içişlerinde serbest olmakla beraber, savaş ve barış yapma gibi memleket ölçüsündeki işler için birliğin başbuğu (Tanrıkut) karar verirdi.
Ordu: Hunlar, yaşadıkları yayla hayatı gereğince vücut yapılışları kuvvetli, çevik ve atılgan insanlardı. Hayatları at üzerinde ve savaş yapmakla geçerdi. Çin yazarları, Hunların binicilikte, ok atmada, kılıç ve kargı kullanmada benzeri olmadığını ve hiçbir milletin bunlara karşı duramayacağını bildirmektedir. Hunlar soğuğa, sıcağa ve susuzluğa karşı dayanıklıydılar. Başbuğlarına saygı gösterirler ve sözünden dışarı çıkmazlardı. Çocuklarını küçük yaşta ata binmeye ve ava gitmeye alıştırarak, ok, yay ve silâh kullanmayı öğretirler ye tam bir asker olarak yetiştirirlerdi. Hun ordusu, örgüt ve disiplin bakımından mükemmeldi. Barış zamanlarında sürek avları düzenlenerek ordunun savaş gücü artırılırdı. Ordu; on, yüz ve bin kişilik birliklerden kurulur, bu birliklerin başında onbaşı, yüzbaşı ve binbaşı rütbesinde subaylar bulunurdu. Düşmanı yenmek için lüzumlu savaş usullerini de en iyi şekilde kullanırlardı. Pusu kurarlar, düşmanları gafil avlamak için kaçar gibi görünerek birdenbire geri dönerler veya çöle, bozkıra doğru çekerlerdi.
Hunların yaşayışları: Hunların bir bölümü yaylalarda göçebe hayatı yaşıyordu. Bunlar, devamlı olarak bir yerde kalmazlar, mevsimlere göre sürülerine su ve ot bulmak için, sık sık yer değiştirirlerdi. Diğer bir bölümü de köy ve kasabalarda oturur, tarım ve sanatla uğraşırdı.
Din: Hunlar; gök, yeryüzü ve yeraltı tanrılarına taparlardı. Göğün en büyük tanrısı, insanları soğuğa karşı koruyan, karanlıkları kovan ve ürünleri yetiştiren Güneş’ti. Ay da büyük bir tanrı sayılırdı. Yeryüzü tanrıları; ırmaklar, dağlar, göller ve yüksek ağaçlardı. Bu tanrılar, hem sevilir ve hem de onlardan korkulurdu. Yeraltı ülkesini veya yağız yeri yöneten tanrıya Yerlik Han denirdi. İnsanları zarara sokmak, yok etmek ve sonsuz karanlıklara çekmek isteyen fena ruhlar, onun emrinde bulunuyordu. Bu, hiç sevilmeyen ve kendisinden korkulan tanrıydı. Hunlar, dünyanın birtakım ruhlarla dolu olduğunu ve in sanların yaşayışlarında bu ruhların etkisi bulunduğunu sanırlardı. Ruhlarla insanlar arasındaki ilişkileri düzenlayen din adamlarına Şaman adı verilir ve bu eski Türk dinine de Şamanizm denirdi. Hunların inanışlarına göre, insanların kötü ruhlardan temizlenmesi ve göğe çıkabilmesi için üç aydan altı aya kadar gömülmeden bekletilmesi gerekliydi. Bu zamanda ruhun, evin ve cesedin etrafından ayrılmadığına inanırlardı. Ölünün akrabaları, cenaze törenleri yaparak kurbanlar keserlerdi. Ölünün kıymetli eşyaları da mezara konurdu. Ruhun dinlenme yerine gitmesine Şamanlar yol gösterirlerdi.
Sanat: Hunlar, madenleri işlemesini biliyorlardı. Mezarlardan çıkan eserler arasında kemer tokaları, silâhlar, at koşumları, elbiseler ve diğer eşyalar vardır. Bu eşyalar, çok güzel yapılmış hayvan resimleriyle süslenmiştir. Hun sanatında Çin etkisi görülmektedir. Hunlar, dokumacılıkta da ileri gitmişlerdir.