Şili’de halk kritik seçimin eşiğinde
Şili’de pazar günü yapılacak anayasa halk oylamasında, Pinochet diktatörlüğü anayasasını “aratacak” gerici bir taslak oylanacak. Eylül 2022’de, “dünyanın en ilerici anayasası” olarak sunulan tasarı reddedilmişti.
Malte SEIWERTH / nd.Aktuell
Francisca Contreras iki haftadır neredeyse her gün sokaklarda. Komünist Parti'nin başkent Independencia belediyesindeki gençlik örgütünün 26 yaşındaki sekreteri, insanları yeni anayasaya karşı oy kullanmaya ikna etmek için el ilanları dağıtıyor. Contreras'a göre tehlikede olan çok şey var: "Biz kadınlar haklarımızı kaybedeceğiz, belediyelerin ellerinde daha az para olacak, yeni anayasa Şili için iyi bir şey ifade etmiyor."
Oylamaya 17 Aralık Pazar günü sunulacak olan anayasa taslağı, bir buçuk yıl içinde seçmenlerin önüne konulan ikinci taslak. İlk taslak feminist, ekolojik, refah devleti ve geniş kapsamlı yeni demokratik haklara sahip olarak görülüyordu. İlerici anayasanın, milyonlarca insanın neoliberal ekonomik rejimin etkilerine karşı sokaklara döküldüğü 2019'daki toplumsal isyana bir cevap olması gerekiyordu. Contreras da o sırada sokaklardaydı.
İlk anayasa taslağı aynı zamanda Komünist Parti'nin de üyesi olduğu ve üç bakanlığı elinde bulunduran Gabriel Boric başkanlığındaki mevcut ilerici hükümetin programının da kılavuzuydu. O zamanki taslağa göre hükümet, dayanışmaya dayalı yeni bir emeklilik sistemi, evrensel bir sağlık sistemi ve üniversite seviyesine kadar ücretsiz kamu eğitimi getirmeyi vaat ediyordu. Ancak 4 Eylül 2022'de seçmenlerin yüzde 62'si taslağı reddetti. Sonuç olarak, sadece birçok protestocu değişim umudunu kaybetmekle kalmadı, aynı zamanda hükümetin reform arzusu da aniden durdu. Hayal kırıklığına uğrayan Contreras, “Bunca yıldan sonra Pinochet'nin anayasasını korumak için mücadele etmek zor” diyor. Mevcut hükümet döneminde geniş kapsamlı reformların hayata geçirilmesi pek mümkün görünmüyor. Şili, ilk anayasa taslağına hayır oyu vererek, 1980 yılında Augusto Pinochet yönetimindeki askeri diktatörlük (1973-1990) tarafından oluşturulan anayasaya bağlı kalmış oluyor.
SAĞIN HÂKİMİYETİNDE
İkinci bir girişimde, yeni bir anayasa sürecinin, ilerici kamptaki umutlara göre demokratik koşullar altında hazırlanmış bir anayasaya yol açması gerekiyordu. Ancak Mayıs 2023'te yapılan Anayasa Konseyi seçimlerinde, bazıları hala askeri diktatörlüğü yücelten sağcı ve aşırı sağcı kesimler, üçte iki çoğunluğu kazandı. Eski cumhurbaşkanı adayı José Antonio Kast'ın aşırı sağcı Partido Republicano'su 50 sandalyeden 22'sini tek başına kazandı. Sağcıların hâkimiyetindeki anayasa konseyi şimdi ikinci bir taslak hazırladı. Bu, pek çok insan için tarihi bir geri adım.
Contreras “bu ikinci sürecin başından beri demokratik olmadığına” inanıyor. Bunun nedeni Anayasa Konseyi'nin cinsiyet eşitliğine sahip olmaması, yerli halka çok az yer vermesi ve çalışmalarına daha önce parlamentonun her iki kanadı tarafından atanan sözde “uzmanlar” tarafından yazılan ilk taslağı temel alarak başlamasıydı.
ÇOCUK AİLENİN ‘MALI’
Cumhurbaşkanı Boric'in de üyesi olduğu Convergencia Social partisi adına Anayasa Konseyi'nde görev yapan Nancy Márquez, sol görüşlerin en başından beri marjinalize edildiğini söylüyor. Márquez hayal kırıklığına uğramış bir şekilde “Bizim esas olarak danışmanlık rolümüz vardı” diyor. Antropolog ve üç çocuk annesi Márquez, eğitim ve çocuk hakları konusundaki görüşlerini anayasaya dâhil etmek konusunda çok istekliydi ve bu girişiminde başarısız oldu.
Márquez, görüşünü “Çocuklara ve gençlere giderek daha fazla hak ve özerklik verilmesi gerektiğine inanıyorum” diye açıklıyor. Ancak bu görüş, çocukları öncelikle ailenin malı olarak gören sağcı eğitim görüşüyle tezat oluşturuyor: “Bir uzlaşmaya varmaya çalıştık ama bu mümkün olmadı.” Anayasa taslağı artık çocuğun refahından ailenin sorumlu olduğunu belirtiyor. Küçüklere özerklik tanınmadığı gibi devlete de çocuğun refahını gözetme hakkı verilmiyor. Devlet sadece “destekleyici” bir işleve sahip.
Özel sorumluluk mantığı eğitim için de geçerli. Aileye çocuğun eğitimini sağlama ve belirleme hakkı tanınmıyor. Devlet, finanse etse bile, devlet okullarının eğitim programlarını belirleme yetkisini kaybediyor. Anayasa taslağı özellikle kişilere kendi okullarını veya eğitim kurumlarını kurma hakkını tanıyor ve bunları devlet müdahalesinden koruyor. Bu nedenle, askeri diktatörlüğün yeniden değerlendirilmesi ya da cinsel eğitim gibi sağcı kesimde hala tartışmalı olan yeni edinilmiş eğitim içeriği, genel eğitim planının bir parçası olarak risk altında.
İDEOLOJİ DAYATMASI
Eski Anayasa Konseyi Başkanı ve aşırı sağcı José Antonio Kast'ın partiden arkadaşı Beatriz Heiva, kamuoyuna yaptığı açıklamalarda ailenin rolüne neredeyse hiç değinmiyor. Bunun yerine röportajlarında ve sosyal medya paylaşımlarında taslak anayasanın suçla nasıl mücadele edeceğini anlatıyor. Ülke çapında yeni bir savcılık ofisi, organize suçlarla mücadele edecek ve suç işleyen yabancılar ilke olarak sınır dışı edilecek. Bu görevleri yeni bir sınır polis gücü üstlenecek. Bu arada, aşırı sağcı Partido Republicano bir seçim reklamında, vücudun geri kalanından ayrılmış ve bir çöp kutusuna atılmış bir kafa gösteriyor. Videoda “Şili bir terör filmi yaşıyor”, “daha fazla güvenlik için oy verin, Şili için oy verin, yeni anayasa için oy verin” deniyor.
Bu sırada Santiago'da bir metro istasyonunda yeni anayasayı destekleyen bir kişi duruyor; ismini vermek istemiyor. “General Pinochet'nin anayasasını kaybedeceğimiz anlamına gelse de yeni anayasa için mücadele ediyorum” diyor gururla. “Oylama komünist hükümeti durdurmak için önemli. Böylece kendi gündemlerini dayatamayacaklar” diyerek duruşunu açıklıyor.
Siyaset bilimci Javier Couso, Santiago'nun doğusundaki zengin bir kafede otururken “Mevcut anayasa taslağı son derece ideolojik yüklü” diyor. İlk taslak güçlü bir şekilde sola işaret ederken ve sağcı kesimlerle az çok uzlaşma ararken, şimdiki taslak bunun tam tersi.
Hıristiyan Demokrat Parti'ye yakın olan Couso, ilk anayasa taslağı lehinde konuşarak mevcut anayasa taslağını reddediyor. Bu anayasa taslağı ülkenin neoliberal yapısını pekiştiriyor ve aynı zamanda hukukun üstünlüğünü tehlikeye atabilecek aşırı muhafazakâr bir ideolojiyi dayatıyor. Couso, aşırı sağın kumar oynamış olabileceğini söylüyor: “Her zaman yeni bir anayasa için mücadele eden kesimler için, şimdi buna karşı olması başlangıçta zor görünüyordu.” Ancak olan tam da bu. Ilımlı sağ kesimler, neoliberal bir anayasayı biraz daha fazla sosyal hakla demokratik olarak meşrulaştıracak bir uzlaşma ararken, Cumhuriyetçiler maksimuma çıkarttı. Couso, “Bu durum sağ kanat içinde öfkeye yol açtı” diyor.
Anayasa taslağı içerik ve teknoloji açısından çelişkili. Giriş bölümünde bir refah devletinden söz edilse de, aynı zamanda emeklilik ve sağlık sistemindeki dayanışma ilkesi ortadan kaldırılıyor. Anayasa yeni bir sınır polis gücü öneriyor, ancak bu güce silah taşıma hakkı vermiyor. Ayrıca, bir madde iki kez yer alıyor. Tüm bunlar, halihazırda reforma ihtiyaç duyan ve muhtemelen uzun bir hukuki ihtilaf dönemine yol açabilecek bir anayasa metni üzerinde dikkatsizce çalışıldığını gösteriyor.
Couso, yeni anayasanın kabul edilmesinin Şili'nin mevcut siyasi yolunun sonu olacağından emin. Askeri diktatörlüğün sona ermesinden bu yana hükümetler çok küçük adımlarla refah devletini genişleten, daha fazla demokratik hak tanıyan ve sosyal liberalleşmeyi teşvik eden reformlar gerçekleştirdi. Bunlar arasında yeni anayasa ile kaldırılabilecek olan ölü doğum, annenin hayati tehlikesi ve tecavüz durumunda kürtaj hakkı da vardı. Örneğin sağcı başkan Sebastián Piñera bile 2021 yılında eşcinsel evliliklere izin verdi. Bu yavaş ilericilik yolu, aşırı muhafazakar bir anayasa ile sona erebilir.
Bu arada anketler muhalif kampın zafer kazanacağını öngörüyor. Couso buna karşı çıkıyor ve hiçbir ankete güvenmiyor: “Seçimlere katılım zorunluluğu nedeniyle, aslında net bir siyasi görüşü olmayanların nasıl davranacağını kimse bilmiyor.”
Peki nasıl oldu da toplumsal isyandan ve ilan edilen “neoliberalizmin sonundan” dört yıl sonra, askeri diktatörlüğün mirasına olumlu bakan bir parti Anayasa Konseyi'nde çoğunluğu elde etti? Couso cevabı suç korkusunda görüyor. “Şili bir zamanlar tüm Amerika kıtasında en düşük cinayet oranına sahip ülkeydi.” Birkaç yıl içinde bu rakam iki katına çıktı. Araba hırsızlıkları, cinayetler ve rakip uyuşturucu çeteleri arasındaki çatışmalar medyada her yerde yer alıyor.
Siyaset bilimci Couso, liberal devlet kuramcısı Thomas Hobbes'a atıfta bulunarak, “İnsanlar korkuyor” diyor ve bunun da insanların güvenlik vaadi karşılığında sosyal haklarından vazgeçmelerine yol açtığını söylüyor.
ÖNCELİKLER DEĞİŞTİ
Aslında sağcı anket kuruluşu Cadem, toplumun önceliklerinin son yıllarda nasıl değiştiğinin mükemmel bir örneği. Ekim 2019 isyanından kısa bir süre sonra toplumun öncelikler listesinin başında eğitime ücretsiz erişim, yeni bir emeklilik sistemi ve daha iyi kamu sağlık hizmetleri yer alırken, şimdi suçla mücadele geliyor. Cadem'in 10 Aralık'taki bir anketine katılanların yüzde 60'ı, 2024 yılında suç, asayiş ve uyuşturucu kaçakçılığının hükümetin siyasi gündeminin en üst sıralarında yer alması gerektiğini belirtti.
Komünist Francisca Contreras da bu analize katılıyor: “Biz solcular çok uzun zamandır güvenlik konularına dikkat etmedik.” Sağcı partiler bundan faydalandı ve sokak suçlarıyla mücadeleyi kendi “markaları” olarak kullandılar. Ancak Contreras, pazar günü çoğunluğun yeni anayasa lehinde oy kullanması halinde olacaklardan da korkuyor. Contreras, “Bu, iki yıl içinde aşırı sağcı bir adayın cumhurbaşkanlığının önünü açacaktır” diyor. Ancak ona göre umut hâkim: “Konuştuğumuz insanların çoğu yeni anayasaya karşıydı.” İnsanların sadece küçük bir kısmı yeni anayasayı destekliyordu ve bu insanlar da güçlü sağcı inançlara sahipti.