Hayvanların sayı algısı olduğu ve bu konuda da oldukça başarılı olduklarını uzun zamandır biliyoruz. Önceki çalışmalar; bazı primatların (örneğin; şempanzelerin), papağanların, yunusların ve hatta örümceklerin toplama veya çıkarma gibi hesaplamalar yapabildiklerini göstermişti. Sonuç olarak matematiğin kullanımının doğada sanılandan çok daha yaygın bir kabiliyet olduğu gerçeğini öğrenmiştik. Bu konuyu biz de buradaki yazımızda ele almıştık. Ya aynı şeyi arıların da yapabileceği fikri? Bu gerçekten heyecan verici…
Arılar Sayıları Tanımak İçin Nasıl Eğitildi?
Hayvan bilişinde uzman Scarlett Howard ve Fransız ve Avustralyalı araştırmacılardan oluşan bir ekip tarafından yapılan birkaç deney, arıların sayıların temellerini öğrenebileceğini göstermiştir. Bunun nasıl gerçekleştiğini kısaca anlatmaya çalışalım. Howard ve ekibi çalışmalarına ilk olarak arılara 4 ve 5, 4 ve 6, 4 ve 7 gibi sayıların arasındaki farkı kavratarak başladılar. Sınıf, Y harfi şeklinde bir labirentti. Arılar labirente Y’nin gövdesindeki küçük bir delikten giriyorlar ve iki kola ulaştıklarında iki ayrı seçenek ile karşılaşıyorlardı. Bir kolda dört nesneyi gösteren semboller (çoğunlukla 4 kare, 4 daire gibi) diğerinde de bu sayıdan daha fazla nesneyi gösteren semboller vardı. Arılar bu noktada bir seçim yapmak zorundaydı.
İlk deneyde araştırmacılar doğru seçim yapan arılara bir damla şekerli suyu ödül olarak verdi. Yanlış kolu seçenler ise hiçbir ödül almadı. İkinci deneyde araştırmacılar, doğru seçim yapanlara ödül ve yanlış seçim yapanlara da ceza olarak bir damla acı tonik su verdi. İkinci denemede arılar çok daha etkili bir şekilde öğrendi. (Bu, öğrenme sürecine cezanın eşlik etmesi gerektiği anlamına gelmemelidir elbette!)
Bu Sonuç Arılar Matematik Yapabilir Anlamı Taşıyor mu?
Rakamları karşılaştırmak matematik bilmek anlamına gelir mi? Gerçekleşen gerçek saymadan çok bir görsel ve hafıza hilesi midir? Bu soruları soran bazı bilim insanları yukarıdaki çalışmanın sonucunu fazla anlamlı bulmadı. Bunun üzerine Scarlett ve ekibi deneyi daha da geliştirmeye karar verdi. Arıları şimdi daha zor bir görev bekliyordu.
Bu kez, Y şeklindeki labirente vardıklarında, arılar ya N ya da ters dönmüş bir T işaretiyle karşılaştı. Bu sembollerin herhangi bir anlamı yoktu. N, 2’yi, ters T ise 3’ü temsil ediyordu. Arıların görevi artık nesneleri eşleştirmek değil, sembolleri tanıyıp tanımadıklarını görmekti. Yeterli eğitimle arılar görevi öğrendi. Yaklaşık elli denemeden sonra, yüzde 80 civarında doğru seçim yaptılar. Elbette bu bir matematik işlemi yapmak demek değil ancak bir sembolü bir sayıyla eşleştirmek önemlidir.
İş sadece bu kadarla da kalmadı elbette. Avustralya Melbourne’deki RMIT Üniversitesi’nden araştırmacılar tarafından yürütülen başka bir çalışma da, arılara toplama ve çıkarma için sembolik olarak renkleri tanımanın öğretilebileceğini ve arıların bu bilgileri aritmetik problemleri çözmek için kullanabileceklerini gösterdi.
Arılar ve Navigasyon
Kaynakların sınırlı olduğu zamanlarda, bal arıları polen veya nektar toplamak için kovandan dört veya daha fazla kilometre uzaklara uçabilirler. Bu uzun yiyecek arama gezilerinde, arılar yolu hesaplamak için uçtuğu mesafeyi ve hareket açısını sürekli olarak güneşe göre entegre eder. Ancak uzun yolculuklarda ölçümlerde hatalar birikir. Bu durumda arının yönünü bulması için ek stratejilere ihtiyacı vardır. Arıların bunu başarmasının bir yolu, rota üzerinde bazı yer işaretlerini ezberlemesi ve eve dönüş için bu yer işaretlerini kullanmasıdır. Arılar aynı zamanda bir hedefe giden yolda geçen yer işaretlerini sayarak mesafelerini de hesaplarlar. Yani bu küçük dostlarımız içgüdüsel olarak sayı sayma yeteneğine sahiptir.
Elbette bilim insanları, arılarda elde ettiği bulguları genişletmeyi düşündü. Ancak sorun zamandır. Her yeni adım daha fazla eğitim ve daha ayrıntılı bir labirent sistemi gerektirir ve arılar o kadar uzun ömürlü değildir. Bu tür deneyler, sonuç vermeden önce deneklerin tükenmesi muhtemeldir.
En iyisi arıların matematik algısı olduğunu kabul etmek ve onları özgür bırakmak olacaktır.
Kaynaklar:
- Numerical Cognition in Bees and Other Insects; https://www.ncbi.nlm.nih.gov
- Numerical cognition in honeybees enables addition and subtraction; https://advances.sciencemag.org/
- Jay Ingram; The Science of Why, Volume 5: Answers to Questions About the Ordinary, the Odd, and the Outlandish; Simon & Schuster; Illustrated edition (Nov. 10 2020)
Matematiksel