

10 Soruda Avro Bölgesinde Kriz-Hayri Kozanoğlu


Soru 1- Nasıl bir kurumsal yapı Avro bölgesini derin bir krizin eşiğine getirdi?
Birleşik Avrupa Projesi malların ve hizmetlerin dolaşımında sınırları kaldıran tek pazarın ardından, Maastricht anlaşmasıyla işgücünün serbest dolaşabildiği bir aşamaya ulaştı. 1997'deki Amsterdam anlaşmasıyla da Büyüme ve İstikrar Paktı yürürlüğe girdi; böylelikle mali istikrarı ön plana alan, sorumsuz kamu açıklarına ve haddini aşan borçlanmaya prim vermeyen bir hükümet etme anlayışı karar altına alındı. En son olarak da 1999'da tek paraya geçilerek ekonomik birliğin iskeleti tamamlandı. Mart 2000'de kabul edilen Lizbon Stratejisi ise tek Avrupa'yı 2010'a kadar, özellikle ABD ve Japonya karşısında dünyanın en rekabetçi pazarına dönüştürmeyi amaçlıyordu. Ne yazık ki hedef yılın ilkbaharında Yunanistan şokuyla yaşlı kıta dünyanın en sorunlu coğrafyası haline geldi. Bugün Avro Bölgesi'nin düştüğü durumu değerlendirirken ayrıntılara boğulmak yerine, ekonomi politikalarını şekillendiren neoliberal tasarımı sorgulamak daha anlamlı görünüyor. Bu tasarım, döviz kuru yönetimi, para politikası ve maliye politikası gibi üç önemli ekonomi politikası avadanlığını depoya kaldırdı.


Döviz kurunu ayarlayamayan, faizlerini belirleyemeyen ulusal hükümetler adeta bir cendereye sokuldular. Maliye politikalarında da %3 bütçe açığı sınırını aşamayan, bölgenin GSYH'sının %1'iyle sınırlı Avrupa bütçesiyle yaralarına çare bulamayan hükümetler için mali piyasaların şefkatine sığınmaktan başka çare kalmadı. Sol Keynesyen iktisatçı Thomas Palley'in sözleriyle, bizzat avronun mimarisi tahvil piyasalarını ulusal hükümetlerin efendisi yaptı. Medyada eleştirilen, sorumsuz hükümetler imajının tersine, hedef tahtasına konulan iki örnek, İspanya ve İrlanda hükümetlerinin 2008'deki durgunluğa kadar mali sorumluluk numunesi tutumları bile onları krizden kurtaramadı. Bir anlamda, kuralların çiğnenmesi değil kuralların kendisi krize neden oldu yorumunu doğruladı.
Soru 2- Avro Bölgesi Krizi nasıl derinleşti?
Avro bölgesi 12.5 trilyon dolarlık bir ekonomi. Almanya'da ve Fransa'da kişi başına gelir 40 bin dolar civarında. Göreceli daha yoksul Club Med olarak adlandırılan İspanya, Yunanistan ve Portekiz'de bile kişi başına gelir Türkiye'nin iki katından fazla, sırasıyla 29, 26, 20 bin dolar. Buna karşın işsizlik oranı %10. İşsizlikte en vahim tablo, 25 yaşın altındakilerde %20.9'la gözleniyor. İspanya'da genel işsizlik oranı %21.2'ye, 25 yaş işsizlik oranı ise %46.2'ye kadar yükseliyor. Üstelik bir iş bulanlar da giderek daha fazla geçici, kısmi zamanlı, sözleşmeye dayalı güvencesiz işlerle karşılaşıyor. Avro krizinde dizginleri ele alan, Avrupa Komisyonu, Avrupa Merkez Bankası, IMFden oluşan Troyka kamuoyuna sorunun nedenini, başta Yunanistan olmak üzere borca ve bütçe açıklarına batmış ulusal hükümetler olarak sunuyor. Halbuki bunlar yalnızca krizin semptomları. Asıl neden, 2008'de derinleşen küresel finansal krizin faturasının kamu tarafından üstlenilmesi. Hepsi Avro kullanmayan 22 AB ülkesinde Ekim 2008 Ekim 2010 arasında finansal sektöre tam 4.5 trilyonluk destek sunulmuş. Bunun bir kısmı garantiler biçiminde de olsa, yardım yaftası altında doğrudan ödenen kısım 2008'de 237 milyar, 2009'da 354 milyar avroyu buluyor. Bu miktar aralarında tarım, balıkçılık, ulaşım altyapısının bulunduğu tüm üretici sektörlere yapılan yardımın beş katına ulaşıyor.
IMF'nin kendi yayınlarından, Avro bölgesinde krizin etkilerinin makro göstergelere yeni yeni yansıdığı 2008'de bütçe açıkları ortalama GSMH'nın %2.1 ile makul bir düzeyde iken, finansal kurtarma paketleri kamburunun da etkisiyle bu açığın 2009'da %6.4'e, 2010'da ise %6.2'ye yükseldiğini görüyoruz. Bu korkutucu açıklarda kriz nedeniyle vergi gelirlerinin düşmesinin, işsizlik ödentisi gibi sosyal programların kabarmasının da haliyle payı var. Bu eğilimin doğal bir sonucu da, Avro bölgesinde 2007'de GSMH'nın %72'si düzeyindeki kamu borçlarının ani bir sıçramayla 2010'da %93'e yükselmesi. Özetle, kamunun krizi, özel sektörden, özellikle finans sektöründen kaynaklandı. Finans kapitali kurtarmak için vergi mükellefinin cebine uzanan el sade yurttaşlara işsizlik, yoksulluk biçiminde geri döndü,sıradan yaşamları cehenneme çevirdi.
Soru 3- Avro krizine neşter vurmak için en son toplanan Brüksel zirvesinden ne karar çıktı?
Avrupa liderleri, olmazsa maliye bakanları, merkez bankası başkanları sık sık toplanıp uzun uzun müzakere ediyorlar, yeni kararlar alıyorlar, piyasaları itidale davet ediyorlar; kısa bir süre için iyimserlik rüzgarı estiriyorlar, çok geçmeden kriz tekrar nüksedince bir araya gelmek üzere dağılıyorlar. The Guardian gazetesinin ekonomi editörü Larry Elliot'a göre bu süreç yeni bir Avrupa'nın doğum sancılarının çekildiği, tam dokuz ay süren 1815 Viyana Kongresi'ne benzetilebilir. Eliot ekliyor, o dönemlerde kredi temerrüt swapleri (CDS), tahvil spreadleri, rating kuruluşlarının aniden not açıklamaları gibi işi daha da karmaşıklaştıran ayrıntılar yoktu. Brüksel'den çıkan kararları yorumlamadan önce neden bir türlü kalıcı bir çözüm bulunamadığını kısaca tartışalım.Kriz yönetiminde başrole soyunan Almanya Başbakanı Angela Merkel Fransız Cumhurbaşkanı Nicholas Sarkozy son tahlilde piyasa sisteminin erdemine inanan, neoliberal düzenle bir sorunu bulunmayan liderler. Keza Avrupa Merkez Bankası Alman Bundesbank modelinde aşırı muhafazakar, 1930'ların Weimar Cumhuriyeti'nde banknotların el arabalarıyla taşındığı hiperenflasyon döneminin kabuslarını hala uykularında gören bürokratlardan oluşuyor. IMF'nin bu konulardaki vicdan fakiri tavrını herhalde biz Türkiye vatandaşlarından daha iyi bilen bir türe dünya üzerinde rastlamak kolay değil. Dolayısıyla büyüme ve istihdamı ikinci plana atan, emekçilere bedel ödeterek kemer sıkma önlemleriyle düze çıkmayı umut eden bir zihniyetle karşı karşıyayız. Kriz döneminde onca yaşanan sıkıntıya rağmen hala piyasa sinyallerine prim veren, öncelikle piyasa aktörlerine güven aşılamaya özen gösteren bir yaklaşımla sorunları çözmek mümkün değil. Çünkü kamu kaynaklarını seferber edip, karlar özel zararlar kamusal zihniyetine ilişmeden vurgun vuranlara selam çakıp, vurgun yiyenlerin yardımına koşunca haliyle kamu borçları kabarıyor. Kamu borçlanmak için yine özel sektörün hizmetine sığınıyor ve yeni bir krizin patlak vermesinin koşulları oluşuyor. Çözüm sorusunda değineceğimiz gibi emeğiyle geçinenlerin alım gücünü artıran, kamunun ekonomik yaşama üretici ve yatırımcı olarak daha aktif katılımının önünü açan radikal bir sıçrama gerçekleştirmediği takdirde, Avrupa acil, olağanüstü tarihi gibi sıfatlarla süslenen zirveleri konuşmaya devam eder.
Gelelim alınan kararlara; öncelikle Yunan kamu kağıtlarında %50 traşlama uygulanacak. Bu da Alman bankalarına 5, Fransız bankalarına 9, kendi hazine kağıtlarının %18'ini elinde tutan Yunan bankalarına 30 milyar avro taze para enjeksiyonu demek. Bu arada Yunan kağıtlarını borç alıp açığa satanlar ciddi karlar sağlayacak. Bankalar bu indirimi gönüllü kabul ederse, bir temerrüt durumu ortaya çıkmamış sayılacak. Aksi takdirde CDS denilen kredi temerrüt sigortası sözleşmesi alanlar için gün doğacak. Avrupa bankalarının 106 milyar avro sermaye artırımı da karara bağlandı. Avrupa bankaları, küresel piyasaların en güçlü oyuncusu Amerikan para piyasası fonlarının avrodan kaçmasından muzdaripler. 106 milyar avro, çekirdek sermaye yeterlilik oranının %9'a yükselmesi için kullanılacak. Bu rakamın ne ölçüde kar dağıtmadan bankaların kendi kaynaklarından, ne ölçüde kamu bütçesinden sağlanacağı meçhul. Bankaların varlıklarını azaltarak bilançolarını daraltması ise kredi kuruması (credit crunch), yani durgunluğun derinleşmesi anlamına gelerek 440 milyar dolarlık Avrupa Finansal İstikrar Fonu da yeni yatırımcılar da cezp edilerek 1 trilyon avroya çıkarılacak. Ayrıntıları öğrenmek isteyenler, Cannes'daki 3-4 Kasım G-20 zirvesini beklemek zorundalar.Biz hiç beklemeden söyleyelim,krizin çok geçmeden nüksedeceğini öngörmek için kahin olmak gerekmiyor.
Soru 4- Avro bölgesi krizinde Almanya'nın hiç vebali yok mu?
Bilindiği gibi Almanya 3.3 trilyon dolarlık yıllık üretimle Avrupa'nın en büyük ekonomisi, yaygın kullanılan ifadeyle lokomotifi. Son bir yılda %1.6'lık Avro bölgesi ortalamasının üzerinde, %2.8'lik bir büyüme kaydetmiş. Dış ticareti 200 milyar dolar fazla veriyor. İşsizlik oranı %6.9'la geçmişe oranla oldukça yüksek seyretse de %10'luk Avro Bölgesi ortalamasının hayli altında. Çıplak rakamların ötesinde, Avrupa'da yaşanan ekonomik sürece baktığımız zaman Almanya'nın hiç de masum sayılamayacağını görüyoruz. Öncelikle tek paraya geçiş sürecinde Avrupa'daki ticaret partnerlerinin Alman Markını çıpa kabul ettiklerini hatırlayalım. Daha o zamandan emek maliyetlerini düşürme harekatına girişen, aslında kendi parası Markın değer kazanmasına izin vermeyen Berlin yarışa avantajlı başlamış oldu. İkincisi, 2000'lerle birlikte ücretleri baskı altına alan ihracata dayalı büyüme modeline hız verildi. Almanya'da reel ücretler düşerken, nominal yani çıplak ücretler üretkenlik artışının gerisinde kaldı. Fransa'da ücretlerle üretkenlik artışı atbaşı giderken; Güney Avrupa ülkelerinde teknoloji ve işgücü kalibresinin de birlik ortalamasının altında olması nedeniyle üretkenlik artışı ücretlere ayak uyduramadı. Her yıl kaydedilen ufak farklar, sonunda Almanya'nın Güney Avrupa ülkeleriyle arasında %25'lik, Fransa ile %15'lik bir rekabet avantajı kazanmasına yol açtı.
Avro partnerleri yanında, dış dünyaya karşı da büyük ticaret fazlaları veren, ücretler yükselmediği için iç talebi de hızlı artmayan, dolayısıyla büyüme performansı da tatminkar seyretmeyen Avrupa'nın Japonyası böyle ortaya çıktı. Üçüncüsü, 2005'ten başlayarak Alman hükümeti bütçeyi iyice sıkmaya başladı. Zaten özel sektörün de karları artmış, borçlanma talebi kalmamıştı. Doğal olarak elinde fonlar biriken Alman bankaları diğer Avrupa ülkelerine bol kepçeden krediler dağıtarak, cari açıklarını finanse ettiler. Bu anlamda Yunanistan başta olmak üzere çevre Avrupa ülkelerine yönelik kurtarma planları, aslında alacaklı konumundaki Almanya ve Fransa bankalarını düze çıkarma operasyonu da kabul edilebilir.
Soru 5- Gerçekten Yunanistan'ın yaşadığı bir tembellik krizi mi?
Yaygın medyada tembel,miskin, gününü gün etmeye bakan Yunanlı mentalitesinin krizin başlıca nedeni olduğu kanısı pompalanıyor. Bu yaklaşım, aslında işçilerin, emekçilerin tembel, vurdum duymaz, sorumsuz; buna karşılık sermayedarların çalışkan, disiplinli, üretken olduğu, bu nedenle esnek emek piyasalarında emek kesiminin terbiye edilmesi gerektiğini vazeden neoliberal kurguya uygun. Artık gına getiren bu malum zihniyeti biraz da Akdeniz güneşi, uzo-balık-sirtaki muhabbetiyle harmanlayıp, bilinç altından tam da silinmeyen Yunanlı önyargısıyla süslerseniz bu hikayeyiTürkiye kamuoyuna satmakda pek zorlanmazsınız. Özellikle AKP'nin pompaladığı yükselen Türkiye imajı da egoları kabartıyor; zavallı Yunanlı imajını pekiştiriyor. Konuya girmeden öncelikle, döviz kuru oynamalarıyla Türkiye'de kişi başına gelirin 9 bin doların altına indiğini, Yunanistan'da ise 26 bin dolarda seyrettiğini, diğer bir deyişle ortalama Yunanlının bizden üç misli daha zengin olduğunu hatırlayalım. AB'nin istatistik kuruluşu Eurostat'ın verilerine göre, Yunanlı işçiler haftada ortalama 42 saat çalışırken, Avro Bölgesi Ortalaması 40 saat. Gelelim ortalama ücretlere; Yunanistan'da sosyal güvenlik ve vergiler dahil ortalama ücret 800 euro dolaylarındayken bu rakam İrlanda'da 1300, Fransa'da 1250, Hollanda'da 1400 avro. Yunanistan'da emekliler ayda ortalama 750 avro alırken, beyaz saçlıların eline İspanya'da 950, Belçika'da 2800 ve Hollanda'da 3200 avro.
Sıra geldi Yunanistan'da devlet dairelerinin tıka basa memurla dolu olduğu mitine; Uluslar arası Çalışma Örgütü (ILO) verilerine göre, kamu çalışanlarının toplam işgücü içindeki oranı Yunanistan'da %22.3 iken, bu oran Fransa'da %30, İsveç'te %34, Hollanda'da %27; bir tek Almanya'da % 14'le Yunanistan'dan belirgin bir biçimde düşük . Bu arada Yunanistan'da geçici sözleşmeyle çalışan kamu görevlilerinin sayısının 300 bin olduğunu da hatırlayalım. Costas Lapavistas ve arkadaşlarının Yunanistan üzerine yaptığı kapsamlı bir araştırmaya göre, ülkenin içine sürüklendiği kriz büyük ölçüde spekülatörlerin saldırısının bir sonucu. Daha önce böyle durumlarda devalüasyon yoluyla, aşırı gevşek para politikasıyla enflasyon yaratarak, borçlu ülkeler bedel ödeyerek de olsa krizden sıyrılabilirken, Avro Bölgesinde bu yol kapalı. Kemer sıkarak bütçe açıklarını kısma politikası da, bu kurgu büyümeye izin vermediği, vergi aracılığıyla kamu gelirleri artmadığı için sonuç vermiyor. Yunanistan, kamu varlıklarını, örneğin Pire'deki Akdeniz'in en büyük limanını haraç mezat satmaya zorlanarak yoksullaştırılıyor.
Soru 6- PIGS grubu ülkelerin Yunanistan dışındaki üyeleri ne durumda?
Portekiz, İrlanda, Yunanistan, İspanya'nın oluşturduğu Avro bölgesinin ekonomik krizle boğuşan ülkeleri PIGS diye adlandırılıyor. Bu grubun en büyük ekonomisi 1409 milyar dolar GSYH ile İspanya. Portekiz 229, İrlanda 204, Yunanistan ise 300 milyar dolarlık bir ekonomiye sahipler. İspanya'da dış açıklara neden olan zayıf dış ticaret performansı, özellikle yabancı sermaye finansmanına dayanan fazlaca borçlu bir özel sektör yarattı. Kamu maliyesi ise çok az açık, hatta zaman zaman fazla veren istikrarlı bir seyir izledi. İspanya, ABD ve İngiltere'nin yanı sıra emlak fiyatlarının en hızlı arttığı ülke grubunda yer aldı. 2007'de inşaat sektörü GSYH'nın %10'unu oluştururken, istihdamın da %13'ünü sağlıyordu. Bu arada Latin Amerika ülkelerindeki hızlı büyümeyi de finanse eden bankaların bilançoları haliyle şişti. Küresel krizle birlikte emlak fiyatları inişe geçerken, borçlu hanehalkı da talebi kısıp borçlarını azaltmaya girişti. Ekonomi hızla daralırken, hükümetin ekonomiyi canlandırma paketleri yüzünden kamu borçları balon yaptı, 2007'de GSYH'nin %42'si ile Avro Bölgesi ortalamasının oldukça altında seyreden kamu borçları, 2011'de %74'e kadar tırmandı. Şu anda cari işlemler açığı 62 milyar dolar, son bir yılın büyüme performansı %1'in altında seyreden ülkenin 2012'de de kalkışa geçmesi beklenmiyor. Haliyle bu durum bütçe açıklarının artmasına, İspanya'nın kamu kağıtlarının spekülatörlerin saldırısına hedef olmasına neden oluyor.
İrlanda ise 2.Dünya Savaşı sonrası yaşanan Kapitalizmin 30 Altın Yılı döneminden nasibini alamayan, hep geri kalmışlık sendromu yaşayan bir ülkeydi. Hızlı bir büyüme kaydedip, Kelt Kaplanı ünvanını alması 21.yüzyıla kalmıştı. 1993-2000 arasında ekonomi %9 hızla büyürken, işsizlik de neredeyse bir sorun olmaktan çıkmıştı. İrlanda küreselleşme sürecine entegrasyonun ilk aşamasında Amerikan çok uluslu şirketlerinin ilgisine mazhar oldu. Büyümenin %85'i çok uluslu şirketler tarafından sağlanırken, özellikle enformasyon teknolojisi devleri ülkeye akın etti. 2001'de dotcom köpüğünün patlamasıyla, büyümenin dinamiği inşaat ve finans sektörüne kaydı. İrlanda bir yandan vergi cenneti, diğer yandan offshore finansal merkez haline geldi. Emlak fiyatları hızla artarken, 2007'de inşaat sektörü istihdamın %13'ünü karşılamaya başladı. Küresel krizle birlikte emlak sektörü çöktü, bankacılık sektörünün zararlarını üstlenmek ülkenin hazinesine düştü. 2007'de GSYH'nın %29'u dolaylarındaki kamu borcu, 2010'da % 102'ye, 2011'de %120'ye sıçradı. İşsizlik %14'e fırlarken, ülke biz Yunanistan değiliz sloganının ispatına seferber edildi. Ağır bir kemer sıkma programıyla ücretler düşürülürken, 2014'e kadar 30 milyar avroluk, hem harcamaları kısma, hem de vergileri artırmaya yönelik, meymenetsiz bir reçete uygulanıyor. Küresel talebin zayıflığı da İrlanda'nın ihracata yönelik ekonomisinin hamle yapmasını engelliyor.
Portekiz'in en büyük sendika konfederasyonu başkanı Carvalho da Silva'ya göre kamu sektörü çalışanlarının ücretleri 2010'a kıyasla bu yıl %27 gerileyecek. Ülkenin yeni iktidara gelen merkez sağ hükümeti, böylelikle 2010'da GSYH'nın %6.3'ü civarındaki bütçe açığını kısıp piyasaların güvenini yeniden kazanmayı umuyor. Hükümetin kendi projeksiyonlarıyla bile, ekonominin 2011-12'de %5 daralması, işsizliğin %13.4'e ulaşması bekleniyor. Bu nedenle Dublin şimdilik kamudan işçi çıkarmak yerine, yılda iki kez ödenen ikramiyeleri iptal ederek tasarruf sağlamaya çalışıyor.Portekiz, IMF'nin yeni icadı, mali devalüasyonun ilk deney tahtalarından biri olmaya aday. Bu stratejiye göre, işverenlerin prim yükümlülükleri kısılırken, iç piyasada dolaylı vergiler artırılıyor. Nominal ücretler değişmese bile, reel ücretler düşüyor, ihracata yönelik sektörler iç piyasaya dönük olanlara oranla daha avantajlı duruma geçiyor. Özetle, Portekiz de emek kesimine yönelik saldırıların en hararetle sürdüğü, Yunanistan'da beyhudeliği ayan beyan ortaya çıkan, kemer sıkarak krizden kurtulma stratejisine bel bağlanan bir avro ülkesi.
Soru 7- Yunanistan'ın ardından günah keçisi haline gelen İtalyan ekonomisinin durumu gerçekten bu denli vahim mi?
İtalya yaşadığı şiddetli ekonomik krize karşın 2 trilyon doları aşan yıllak üretimiyle Brezilya'nın ardından dünyanın sekizinci, AB'nin üçüncü büyük ekonomisi. Kamu borçları bilindiği gibi öteden beri İtalya için büyük sorun. Bugün GSYH'sinin %20'sine varan kamu borçları 2002'de de aynı düzeydeydi. Yalnız İtalya'nın PIGS ülkelerinin aksine büyük lokma olması, kamu borçlarının 1.9 milyon avroya dayanması spekülatörlerin iştahını kabartıyor. Fırsatı ganimet bilen neoliberal Troyka da emeklilik yaşının 67'ye çekilmesi için bastırıyor. İtalya'da kamu borçları çok yüksek olmasına karşın, hane halkı borçları GSYH'nın %40'ıyla oldukça makul bir düzeyde (örneğin bu oran Almanya için %62, İsviçre için %118), üstelik İtalya'da emlak fiyatları da aşırı bir artış göstermemiş.
Avrupa'nın ahvalini Socialist Register dergisinde kapsamlı bir biçimde inceleyen Ricardo Bellofiore ve arkadaşlarına göre İtalya, AB projesinin kurbanları arasında. Tek paraya geçişe kadar reel devalüasyonlarla rekabet gücünü ayakta tutarken, şimdi bu olanaktan mahrum kalmış. İtalya geçmişte özellikle Alman Markına karşı reel devalüasyonlara bel bağlayan zayıf bir neomerkantilizmi temsil ediyor. Buna karşın 2000'in dotcom krizinden sonra, ülke yüksek katma değerli ürünlere geçmeyi başaran küçük ve orta ölçekli çok uluslu şirketlerin önemli bir kapitalist dönüşümüne tanıklık etti. Avronun benimsenmesiyle, İtalya'nın net dış dengesi 2005'te keskin bir biçimde eksiye döndü. Genelde Avro İtalyan kapitalizminin oyun alanını daralttı. 1990'ların ortasından itibaren merkez-sol hükümet ücretleri aşındırırken, ayakkabı ve hazır giyim üretimi büyük ölçüde Romanya ve Arnavutluk'a kaydırıldı. Almanya benzer biçimde ev gereçleri ve otomotivde üretimi işçiliğin ucuz olduğu ülkelere kaydırırken net ihracatını artırmayı da başardı, İtalya'nın ise dış dengeleri giderek bozuldu. Made in İtalya imajı büyük yara aldı. Kısaca İtalya Avro bölgesinin hızla irtifa yitiren ekonomilerinden biri. Başta Almanya ve Fransa, İtalyan emekçilerinden bedel talep ediyor. Berlusconi'nin maskara bir figür olmasını bir yana bırakın, İtalya'yı sanık sandalyesine oturtup, bir an önce emeklilik yaşını 67'ye yükselt, işverenlerin elini krizde istedikleri kadar işçi çıkartabilmek için rahatlat, kamunun 21 milyar dolar tutarında varlığını haraç mezat sat talebi kabul edilebilir değil. Bu ahlaksız teklifi her şeyden öncce İtalyan halkı topyekün reddetmek, bu oyunu bozmak zorunda.
Soru 8- Avro krizinde kamu borçlarının kuruşu kuruşuna ödenmesi tanrı buyruğu mu?
Öncelikle, Yunanistan'ın kamu borçlarına %50 traşlama uygulanması, ne pahasına olursa olsun alacaklılar paralarını tıkır tıkır tahsil etmeli anlayışının geçerliliğinin kalmadığını gösteriyor. Burada traşlamanın gönüllü yapıldığı ifadesine dikkat etmek gerekiyor. Çünkü, aksi takdirde Yunan kağıtları üzerine yazılan, bir nevi kredi sigortası niteliğindeki CDS sözleşmeleri aciliyet kazanır, piyasalar allak bullak olurdu. Ama er veya geç bu CDS'lerin Avrupa'nın başına daha büyük belalar açacağını öngörmek müneccimlik sayılmamalı.
Gelelim, avro üyesi ülkelerin kamu borçlarını sorgusuz sualsiz geri ödemelerinin etik olup olmadığı konusuna. Burada musibet borç (odious debt) konusunu gündeme getirmemiz gerekiyor. Bu anlayışa göre, devletin borçları devletin ihtiyaçlarını karşılamalıdır. Eğer bazı borçlar söz konusu devletin ve o ülkenin halklarının çıkarlarına aykırı ise meşru sayılmamalı ve ödenmemelidir. Üçüncü Dünya'nın Borçlarının İptali komitesi başkanı Eric Toussaint bu anlamda, Avrupa Komisyonu-Avrupa Merkez Bankası-Uluslar arası Para Fonu'ndan oluşan Troyka'nın Yunanistan-İrlanda ve Portekiz'e uyguladığı kurtarma planının musibet ilan edilmesi gerektiğine inanıyor. Troyka'nın dayattığı kamuda kitlesel işten çıkarmalar, sosyal programların iptali, sosyal bütçenin kısılması, asgari ücretin düşürülmesi, özellikle emekçileri vuran dolaylı vergilerin artırılması gibi şartların BM Beyannamesine aykırı olduğunu öne sürüyor. Özellikle 55.maddedeki, daha iyi yaşam standartları sağlanması, tam istihdam, toplumsal ilerleme ve kalkınmaya ilişkin ifadelerin ihlali nedeniyle, uluslar arası hukuk yollarının açıldığını vurguluyor. Arjantin ve Ekvator'un borç temerrütü deneyimlerinden de yararlanarak, borç iptalleri veya yeniden yapılandırmaları Avrupa'daki toplumsal muhalefet hareketlerinin gündeminde giderek daha önemli yer tutuyor.
Özellikle Yunanistan'da ve İrlanda'da aktivistlerin gündeme getirdiği diğer bir kavram da borç denetimi. Böylelikle kamunun tüm hesplarının halkın incelemesine ve denetimine açılması talep ediliyor. Kılı kırk yaran bir denetimle finans sermayesinin çıkarlarının hükümetlerin birinci önceliği haline gelmesi, sade yurttaşların yaşamını kontrol altına alması, giderek onları sefalete sürüklemesi sürecinin teşhir edilebileceği düşünülüyor. Yunanlı akademisyen ve aktivist Costas Lapavistas, Yunanistan'ın borçlarının büyük kısmının meşru olduğuna ilişkin şüphesini dile getirirken, özellikle AB anlaşmasının kamu borçlarının GSMH'nın %60'ını geçemeyeceği şartının ihlali ile Amerikan bankası Goldman Sachs'ın Yunanistan'ın borçlarını gizlemesi vakası üzerinde duruyor. Borç denetimi önümüzdeki günlerde ekonomik demokrasi mücadelesinin önemli araçlarından biri haline gelmeye aday görünüyor.
Soru 9- Emek kesiminin Avrupa'yı krizden çıkartacak ekonomi politikası önerileri nelerdir?
8 Ekim 2011'de Londra'da 600 delegenin katıldığı, Kemer Sıkmaya Karşı Avrupa konferansı düzenlendi. Oybirliğiyle kabul edilen sonuç bildirgesinde, zenginleri kurtarmak için kamu bütçesinden trilyonlarca Avro saçıldığı, zenginle yoksul arasında servet farkının hiç bu denli büyük olmadığı vurgulandıktan sonra, alternatif bir ekonomik stratejinin gereği üzerinde duruluyor. Bankaların demokratik kontrol altına alınması, özel bankaların toplumsallaştırılması ve finansal piyasaların düzenlenmesi öneriliyor. Avrupa Birliği ve ulusal hükümetler kemer sıkma programları dayatmak yerine halkın ihtiyaçlarını karşılamalıdır. Zenginler ve şirketler için vergiler artırılmalıdır. Meşru olmayan borçlar reddedilmelidir. Borç verenler sorumlu tutulmalıdır. taleplerininardından, Krizin bedelini ödemeyeceğiz kararlılığı sergileniyor.
PRIME Economics düşünce kuruluşunun direktörü Ann Pettifor'un da ,sola ait bir B Planı niteliğindeki 5 maddelik öneri demeti özetle şöyle: Birincisi, sadece sosyal ve ekolojik anlamda gerekli projeler değil, özel ekonomik faaliyetleri de canlandıracak kamu kaynaklı bir program hazırlanmalıdır. İkincisi, şirketlerin, bireylerin ve hükümetlerin bir kargaşa içinde borçlarını azaltma çabaları yerine düzenli bir biçimde borçların silinmesi veya yeniden yapılandırılması planı uygulanmalıdır. Üçüncüsü, finansal akışların sınır tanımaksızın ülkeden ülkeye çarketmesine karşın hükümetler sermaye kontrollerine başvurmalıdır. Dördüncüsü, merkez bankaları küçük ve orta işletmeler dahil, ekonomiye kısa ve uzun dönemli finansman sağlamalıdır. Beşincisi, hükümetler ve merkez bankaları küresel finansal eliti desteklemek değil tam istihdamı ve sürdürülebilir yerel ekonomik faaliyetleri sağlamak yükümlülüğünü üstlenmelidir.
Alternatif ekonomi politikaları kapsamında, Özlem Onaran'ın, Anti-kapitalist Avrupa'ya doğru Uluslar arası bir geçiş programı önerisi de, Avrupa'nın radikal dönüşümünün köklü bir kurumsal ve ekonomi politikası değişikliğine bağlı olduğu noktasından hareket ediyor. Borç temerrütü yanında, kamu finansmanının Avrupa düzeyinde sadece gelir vergisini değil, servet, daha yüksek kurumlar vergisi, miras vergisi ve finansal işler vergisini içeren bir koordinasyon temelinde radikal yeniden yapılanmasını talep ediyor. Tam istihdamı içeren politikaların ekolojik sürdürülebilirlik ve eşitliği amaçlaması; toplumsallaştırılan bankacılık sektörünün çalışanların kontrolü altına girmesinin; Avrupa'nın çekirdek ve çevre ülkelerinde ücretlerin yeniden yapılandırılması Onaran'ın tasarladığı programın diğer köşe taşları. En sonunda da, hayati ekonomik kararların kamu mülkiyetini ve işçilerin, tüketicilerin, bölgesel temsilcilerin bu karar süreçlerine katılımını gerektirdiğinin altını çiziyor. Özetle, emekten yana kapsamlı politika önerileri mebzul miktarda mevcut, yeter ki bu programların mücadelesini sürdürecek özne ortaya çıksın.
Soru 10- Avrupa'da Öfkeliler hareketinin öne çıktığı toplumsal muhalefet nasıl bir performans sergiliyor ?
15 Ekim 2011'de küresel ekonomik krize ve halk kitlelerine getirdiği mahrumiyetlere karşı uluslar arası eylem günü düzenlendi. Şubat 2003'de yaklaşık 10 milyon kişinin seferber olduğu Irak'ın işgaline karşı gösterilerden sonra, 15 Ekim en kitlesel katılımın sağlandığı gün olarak kayda geçti. Özellikle, Öfkeliler hareketinin başladığı İspanya'da 200 binden fazlası Madrid'de olmak üzere 500 bin kişi sokaklara döküldü. Sol içindeki bölünmelere karşın canlılığını koruyan, Aralık 2008'den beri Sintigma meydanı başta olmak üzere sokakları hiç boş bırakmayan, IMF anlaşmasına karşı 13 genel grev düzenleyen Yunanistan'ın öfkelilerine zaten aşinayız. Bu bölümde daha çok İspanya Öfkeliler hareketi üzerinde durmak istiyoruz. Çünkü 15 Mayıs hareketi adını alan, büyük ölçüde gençlerden oluşan bu model bütün dünyada yaygınlaşıyor, hatta ABD'deki Wall Street'i işgal eylemlerinin esin kaynağı olarak biliniyor.
İspanyol gençler, kimse bizi temsil etmiyor metaforuyla öncelikle iki partili siyasal düzene baş kaldırdılar. Madrid'in Puerta del Sol meydanıyla Barselona'nın Placa Catalunyası müşteri toplamakta adeta Real Madrid-Barcelona benzeri kıyasıya bir rekabete girişmiş durumdalar. Ekolojik duyarlılığın yanı sıra, Barcelona'da meydanın İzlanda, Filistin ve Tahrir diye üçe bölünmesi, zaman zaman Yunan bayraklarının dalgalanması, böylece enternasyonalizme vurgu yapılması anlamlı. 15 Ekim mitinginde halkın yaşadığı temel sorunlar farklı bayraklarla, eğitim-sarı, sağlık-yeşil, konut-kırmızıyla temsil edildi. Tahrir'den esinlenerek meydanların geceleri de konaklanan alternatif mekanlara dönüştürülmesi, kararların doğrudan demokrasiye vurgu yapan genel meclislerle alınması Wall Street eylemleriyle paralellik sergiliyor. İspanya'da giderek mahallelere nüfuz edilmesi, mahalle meclislerinin inşası,doğru yolda oldukları izlenimi veriyor. Şimdilik, örgütlü işçi hareketiyle, radikal sol partilerle araya konulan mesafenin azaltılması, onların da geçmişteki hatalarından ders çıkarması yolunda naif bir temennide bulunmaktan başka elimizden bir şey gelmiyor. Çeşitli sorunlarına karşın, Portekiz'de de boy veren,giderek tüm Avrupa'ya yayılan Öfkeliler hareketi, dünyanın bütün ezilenleri, emekçi için bir heyecan, umut ve merak kaynağı olmaya devam ediyor.