Filedelfiya olayı?!
23 Ekim 2019 Çarşamba 10:38 Güncelleme : 23 Ekim 2019 Çarşamba 10:38
1453-Osmanlı İmparatoru Fatih Sultan Mehmet İstanbul’u aldı. Dünya henüz yeni kıtayı (Amerika kıtasını) bilmiyordu.
1492-Kristof Kolomb Amerika kıtasını keşfetti.
1776- Amerika Birleşik Devletleri 4 Temmuz 1776 tarihinde bağımsızlığını kazanarak kuruldu.
20 yıl sonra. ABD’nin kuruluşundan tam 20 yıl sonra.
1796- Osmanlı İmparatorluğu hakimiyetindeki Trablusgarp valisi Karamanlı Yusuf Paşa ile «Memâlik-i Müctemi‘a-i Amerika Devleti» arasında barış anlaşması imzalandı. Anlaşma metni Amerikanca (Amerikan İngilizcesi) değil, Osmanlıca idi.
Akdeniz bir Osmanlı gölüydü. Kuzey Afrika Osmanlı hâkimiyeti altındaydı. Cezayir, Fas ve Trablusgarp; valileri, Dersaâdet tarafından atanan birer Osmanlı eyâletiydi. Cebelitarık’tan giren gemiler Osmanlı İmparatorluğuna gümrük vergisi ödemek zorundaydı.
Yusuf Paşa anlaşmaya uymayan ABD’nin borcunu 225.000 dolara çıkarır.
1801- ABD başkanı Thomas Jefferson Akdeniz’de Osmanlıya haraç- vergi ödemek niyetinde değildir. Akdenize savaş gemileri gönderir.
Murat Reis ABD’nin Sophia ve Betsy adlarını taşıyan iki gemiyi kaçırır ve vergilerin Trablusgarp valisi Karamanlı Yusuf Paşa’ya ödenmesini ister.
ABD önce Fransa’yı daha sonrada İngiltere’yi devreye sokar, sonuç alamayınca da İstanbul’la doğrudan temasa geçer. Amerikan Kongresi 28 Aralık 1790’da Trablusgarp’ı görüşmek için acil olarak toplanır. Kongre üyeleri Trablusgarp’a bir müdahale yapılması gerektiğini öne sürerler fakat Başkan yardımcısı John Adams, olası müdahalenin Osmanlı ve ABD hükümetlerini karşı karşıya geleceğini söyleyerek sorunun diplomatik yollarla çözümünü ister.
ABD hükümeti Cezayir dayısı Hasan Paşa’nın arabuluculuğuyla Trablusgarp valisiYusuf Paşa ile anlaşmak ister. Hasan Paşa, Yusuf Paşa’ya bir mektup yazarak ABD’lilerle 40.000 dolar karşılığında barış yapılmasının faydalı olacağını söyler.Yusuf Paşa, Cezayir dayısı Hasan Paşa’nın bu teklifine sıcak bakar ve ABD temsilcisi Richard O’Brien ile anlaşma masasına oturur.
Yapılan antlaşmaya göre Amerikan hükümeti, gemilerin serbest bırakılması karşılığında 40.000 dolar ödeyecek, her yıl da 10.000 dolar verecekti. 12 maddeden oluşan antlaşmanın ilk maddesinde antlaşmanın Amerika Birleşik Devletleri ve Trablusgarp Ocağı arasında yapıldığı ve Cezayir dayısının arabuluculuğu ile gerçekleştiği belirtilmektedir. 11 madde de ise ABD ve Trablusgarp halkının aynı dinden olmadıkları fakat birbirlerine karşı hoşgörülü davranacakları belirtilmektedir.
ABD bu antlaşmadan sonra Trablusgarp’a ilk konsolosu James Leander Catchard’ı atar. ABD hükümeti taahhüt ettiği vergiyi Trablusgarp’a ödemeyince Yusuf Paşa antlaşmanın bozulduğunu söyleyerek konsolosluk bayrağının kaldırılmasını ve konsolosun bölgeyi terk etmesini ister ve ABD’ye savaş ilan eder.
Başkan Thomas Jefferson’un talimatıyla bir ay sonra Trablus limanına gelen filo aynı zamanda başkanın Yusuf Paşa’ya gönderdiği mektubu da taşıyordu.
Jefferson mektubunda Akdeniz’de barışı, insanların can güvenliğini korumak için bu filonun gönderildiğini söylüyordu.
ABD’liler daha sonra Trablus şehrini bombalamaya başladılar, yaklaşık iki ay şehri abluka altında tuttular. Trablus halkı işgalcilere karşı direniş gösterdi. Franklin gemisini ele geçirmeleri ve filonun en büyük gemisi Philadelphia’yı ele geçirmeleri üzerine ABD, kuşatmayı kaldırarak Malta’ya çekilmek zorunda kaldı. ABD’nin barış istemesi üzerine Trablus ağası ile ABD temsilcisi arasında antlaşma yenilendi.
* * *
Tarihten kıssa sunmaya çalıştım birazcık. Ben tarihçi değilim. Son günlerde Amerika ile yapılan görüşmeler, anlaşmalar vs. aklım karıştı, ben de tarihe sığındım.
* * *
Filedelfiya olayı nasıl mı sona erdi? Bunu sorduğunuzu duyar gibi oldum. Bakın tarihçiler devamını nasıl anlatıyor!
* * *
ABD, Karamanlı Yusuf Paşa’nın ağabeyi işbirlikçi Hamid Paşa’yı vali yapma vaadiyle kandırıp, Araplardan oluştukları paralı bir orduyla Derne’ye saldırtır. ABD donanmasının da sahilden desteklemesiyle, Derne kısa süre içerisinde düşer.
Derne’nin alınmasıyla Trablusgarp’a giden yol açılmış oldu. Bu gelişmeler üzerine devrileceğini düşünen Yusuf Paşa, ABD ile haraç alınmamasını içeren bir barış antlaşmasını kabul etti.
İş birlikçi Hamid Paşa’ya ne oldu? Amerikalılar istediklerini elde ettikleri için Hamid Paşa’yı yüzüstü bıraktılar. Paşa sürgüne yollandı ve burada yokluk içinde öldü.