boris thomashevsky
, victor shklovsky
ve boris eichenbaum
adlı üç rus kuramcının elinden çıkma kimi 1915'te kimi 1926'da yazılmış ya da yayınlanmış dört denemenin ta 1965'te çevrilip bir kitap halinde (russian formalist criticism: four essays) ingilizce olarak basılmasıyla varlığı doğru dürüst anlaşılmış ve takdir edilmiş bir eleştirel kuramdır. daha doğrusu zengin rus edebiyat dünyasının eleştirel ve kuramsal yanının keşfedilmesidir. dilbilim kaynaklı olan yapısalcılık
gibi biçimsel yönü ağır basan (ama onunla sınırlı kalmayan) tüm eleştirel kuramlar için yeni keşfedilmiş bir kıta gibi önemli olmuştur.
işin bana tuhaf ve komik gelen bir yönü ise rusya'da bunlar olurken abd'de de yeni eleştiri
akımı (new criticism) şekilleniyordu. iki biçimci kuramdan biri ne kadar doğurgan ve etkili olduysa diğeri de o kadar kısır ve sapkın oldu. ikinci dünya savaşı'ndan sonra bir tür sidik yarışına dönen kültürel yarışın bu faslını elbette ruslar kazanmış oldu ki kendileri bir yarış atı olduklarından habersizdi elbette. sonradan, başkalarının ürettikleri üzerinden nemalanmayı sevenler bu yarışı ve kazananları ilan ederek salaklıklarının boyutlarının sergilediler.
metni var olan her tür sosyal, kültürel, tarihsel, biyografik bağlamdan soyutlamayı ve öyle ele almayı öneren abd menşeli kuramın uygulamada çabucak sapıtması kaçınılmazdı. bu, soyutlamanın kötü olmasından değil, intentional fallacy
denen, metni "yazar burada şunu anlatmayı amaçlamıştır" şeklindeki yanlış ve saçma iddialardan arınmış olarak incelemeyi öneren çok doğru ama bir o kadar da tehlikeli bir düstur yüzündendi. özetle söylemek gerekirse ki öyle yapmayı istiyorum, yeni eleştiri yüzünden metinler zararsız süs bitkilerine dönme tehlikesiyle başbaşa kalmışlardı çünkü ortada güçlü bir yöntem ve kuramın varlığını önemli kılacak bir amaç yoktu. elimizde kelimeler ve sayfalar var, anlam avına çıkalım. elimize ne geçti. hiçbir bağlamda yeri olmayan, herşeyden izole anlamlı parçalar. bu nedenledir ki iyi niyetin ve hatta teorik olarak doğru bir başlangıcın yeterli olmadığına bir kanıt olmaktan pek de uzağa gidememiştir. hele de edebiyat gibi hayatın içinde doğup büyüyen ve gelişmeye devam eden dinamik bir kaynak şarıl şarıl akarken bir adada oturup akıntıdan çıkacak iki balığa bakıp yol almak imkansız. intentional fallacy, üzerine bir kuram inşa edilecek bir çıkış noktası değil, kuramın içereceği ilkelerden biri olurdu olsa olsa ki öyle de oldu. yapısalcılığın zengin ve iyice derine inmiş köklerinden beslenen anlatıbilim gelip herşeyin üzerinden geçti.
rus biçimciliği ise bir yandan tüm biçimci kuramların temeline çimento olurken ve olmaya devam ederken bir yandan da örneğin mikhail bakhtin
gibi devin gelişmesine kaynaklık etti. bugün de doğal olarak biçimsel eleştiri yöntemleriyle ilgili çalışmaya niyetlenen tüm deliler önce ucundan da olsa rus biçimciliğine, dilbilim temel ilkelerine ve yapısalcılığın esaslarına ve yöntemine göz atmak zorundadır.
herşey bir yana, eichenbaum'un yazmış olduğu denemede eleştirinin esasları üzerine söylenen sözler, üniversitelerde laf salatası üreterek varlığını sürdüren zerzevatçı takımının tahtlarının altlarından kaymasında etkili olmuştur. kısaca ve özetle, delil göstermeden iddiada bulunan akademisyen sıfatlı cahiller eleştirinin geriye gitmesinin ve önemini yitirmesinin baş sorumlularıdır. edebiyat eleştirisi ve kuramsal çalışmalar yapılırken bilimsel yöntemlerden sapılmamalıdır ve sapmış olan tüm çalışmalar yok sayılmalıdır demiştir. alıp çerçeveletmek lazım. sonra da türkiye'nin dört bir köşesinde dedim oldu diye ahkam kesenlerin tam karşılarına dikmek lazım.