Blog
Büyük İskenderiye Kütüphanesi Hakkında Neler Biliyoruz?| Kategori: Arkeoloji ve Sanat Haberleri | Yorum: 0 yorum
Büyük İskenderiye Kütüphanesi Hakkında Neler Biliyoruz?
Beste Kahveci - www.arkeofili.com
Harabeye dönmeden önce Helenistik dünyanın kültürel ve entelektüel merkezi olan Mısırdaki ünlü kütüphane altı yüzyıl boyunca gelişmişti.
Mısırın ünlü İskenderiye Kütüphanesi, antik dünyanın en önemli bilgi depolarından biriydi. MÖ 4. yüzyılda inşa edilen kütüphane altı yüzyıl boyunca gelişti. Helenistik dünyanın kültürel ve entelektüel merkezi olan kütüphanenin, Platon, Aristoteles, Homeros, Herodotus gibi ünlü yazarların eserleri de dahil olmak üzere, antik dünyanın en büyük el yazmaları koleksiyonu olan yarım milyon papirüs parşömeni içerdiği düşünülüyor. Dönemin en parlak zihinlerinden bazıları kütüphanede çalıştı, okudu ve eğitim verdi.
Ancak MS 5. yüzyıla gelindiğinde kütüphane esasen varlığını sona erdirmişti. Koleksiyonlarının çoğunun çalınması, yok edilmesi ya da kaderine terk edilmesiyle, kütüphane artık bir zamanlar sahip olduğu etkiye sahip değildi.
İskenderiye Kütüphanesinin yükselişinin ve çöküşünün hikayesi hala bilim ve arkeoloji yoluyla ortaya konuyor. Ancak bu hikaye hakkında bildiklerimiz bir o kadar karmaşık ve dramatik.
İskenderiye Kütüphanesinin yaşı ve kökeni
Büyük İskender, MÖ 331 civarında Nil Deltasının kuzeybatı ucunda Mısırda İskenderiye kentini kurdu. Sekiz yıl sonra öldüğünde, imparatorluğu generalleri arasında bölüşüldü. Bu generallerden biri olan Ptolemaios Soter, Mısırın hükümdarı oldu ve başkentini İskenderiyede kurdu. Onun ve soyundan gelenlerin hükümdarlığı altında gelişen bir ticaret merkezi ve Akdeniz liman kenti olan İskenderiye, Helenistik dönemin en büyük ve en zengin şehirlerinden biri haline geldi (MÖ 323ten MÖ 30a kadar).
Mısır arkeolojisi profesörü ve Los Angeles California Üniversitesinde Afrika kültür arkeolojisi başkanı Joan Silsbee Willeke Wendrich, Kütüphane muhtemelen MÖ 331 civarında İskenderiyenin kurulmasından kısa bir süre sonra inşa edildi. Fakat kütüphanenin İskender, I. Ptolemaios veya oğlu II. Ptolemaios tarafından kurulup kurulmadığı belli değil. Ancak MÖ 284ten 246ya kadar hüküm süren II. Ptolemaiosun hükümdarlığı altında zirvesine ulaşmış olması muhtemel görünüyor. diyor.
Britannica ya göre, kalıcı bir efsane, kütüphanenin, I. Ptolemaiosun görevlilerinden biri olan Phalerumlu Demetrius adlı bir Atinalı, dünyanın bilinen tüm el yazmalarını barındıracak bir bina inşa etmeyi önerdiğinde başladığını iddia ediyor. Demetriusun görkemli tasarımıyla amacı, Aristotelesin Atina yakınlarındaki bir okul ve kütüphane olan ünlü Lyceumuna rakip olacak bir öğrenim yeri inşa etmekti. I. Ptolemaios, planı onayladıktan kısa süre sonra saray bölgesinde bir bina inşa edildi.
Wendrich, Museion ya da Musaların (Müzlerin) Yeri olarak adlandırıldı. diyor. Sanatın dokuz Yunan tanrıçası olan musaların adını aldı. (Müze kelimesi museion dan türetilmiştir.)
İskenderiye Kütüphanesinin Mimarisi ve Koleksiyonları
Ptolemaios hükümdarlarının, kentleri içinde bir öğrenme ve kültür merkezini teşvik etmenin avantajlarını görmesiyle kütüphane yıllar içinde boyut ve kapsam olarak genişledi. Cömert kraliyet fonları, Museionu çevreleyen bir bina kompleksinin yaratılmasına yol açtı.
Antik tarihçi Diodorus Siculusa göre kütüphanenin kesin yerleşimi bilinmemekle birlikte, zirve döneminde konferans salonları, laboratuvarlar, toplantı salonları, bahçeler, yemekhaneler ve hatta bir hayvanat bahçesi bulunduğu biliniyordu. Ayrıca burada bulunan tıp fakültesi öğrencileri eşsiz bir beceri gerektiren insan kadavralarının tahlilini yapabiliyorlardı. Bu beceri 15. yüzyıl Rönesansından önce Avrupada nadiren uygulanırdı.
Wendrich, Museion, terimin modern anlamındaki gibi bir müze değil, daha çok bir üniversite gibiydi. Burada edebi eserler okunur, teoriler tartışılırdı. diyor.
El yazmalarının tutulduğu kütüphanenin arşivi, tam olarak anlaşılamamasına rağmen Museiondan ayrı bir binada olabilir. Kütüphanenin, zirve döneminde yarım milyon yazılı eser barındırmış olması mümkün.
Wendrich, Bu parşömenlerin konusu, edebi eserlerden felsefi yazılara ve bilimsel açıklamalara kadar uzanan antik dünyanın bilgi bütünlüğünü içeriyordu. diyor. Bunların dışında dini, mitolojik ve tıbbi konuları içeren metinler de vardı.
Arşivlerde filozoflar Platon, Aristoteles ve Pisagor ile dramatik şairler Aeschylus, Sophocles ve Euripides de dahil olmak üzere klasik antik çağın ünlü Yunan yazarlarının birçoğunun eserleri yer alıyordu. Hipokratın tıbbi metinleri, Sappho, Pindar ve Hesiod un şiirleri ve Thales, Democritus ve Anaximanderin bilimsel yazıları da vardı.
Kütüphaneciler diğer kültürlerin eserlerini de topladılar. Britannicaya göre kütüphanede eski Mısır, Babil, Fars, Asur ve Hint metinleri yer aldı. Bunların dışında Yahudi, Zerdüşt ve Budist metinler de vardı.
Ptolemaios hükümdarları tüm dünyadaki el yazmalarını toplamak istediler ve bu amaçla papirüs arayışı içinde bilinen dünyanın her yerine temsilciler gönderdiler. Britannicaya göre, bu temsilcilere bulabilecekleri her türlü el yazmasını, tercihen en eski ve en orijinalini bulmaları ve satın almaları için açık emirler verildi. Fiyat bir sınırlama değildi. Ptolemaios hükümdarları kaliteli el yazmaları için büyük meblağlar ödemeye hazırdılar.
World History Encyclopediada yer alan popüler bir hikâyeye göre, II. Ptolemaios Philadelphosun oğlu III. Ptolemaios Euergetesin hükümdarlığı altında, kentin limanına giren tüm yelkenli gemilerin, gemide bulunan el yazmalarını teslim etmeleri gerekiyordu. İskenderiyeli katipler bunları kopyalayıp, orijinalleri sakladıktan sonra kopyaları gemilere geri gönderiyordu.
World History Encyclopediaya göre, parşömenler artık tek bir binaya yerleştirilemeyecek hale geldiğinde, yöneticiler Serapeum adı verilen ikinci bir kütüphane inşa ettiler. Bu kütüphane, MÖ 246 ile MÖ 222 yılları arasında İskenderiyedeki kraliyet sarayı yakınlarında inşa edilmiş ve Greko-Mısır tanrısı Serapise ithaf edilmişti.
Kütüphane yüzyıllar boyunca genişledikçe, antik dünyanın en ünlü bilginlerini, filozoflarını ve bilim insanlarını kendine çekti. Bunlar arasında, diğerlerinin yanı sıra, Cyreneli Eratosthenes, Samoslu Aristarchus, İskenderiyeli Euclid (Öklid) ve Rodoslu Apollonius da vardı. Bir matematikçi, coğrafyacı ve astronom olan Eratosthenes, Dünyanın çevresini hesapladığı bilinen ilk kişiydi. Ayrıca Britannicaya göre III. Ptolemaios Euergetes döneminde kütüphanenin baş kütüphanecisi oldu. Sisamlı Aristarchus, bilinen evrenin merkezine Dünyayı değil Güneşi yerleştiren helyosentrik modeli ilk ortaya koyan eski bir Yunan astronom ve matematikçiydi. MÖ 300 yıllarında geometrinin babası olarak bilinen Öklid, dünyanın en etkili matematik eserlerinden biri olan ünlü Elementler kitabını yazdı. Rodoslu Apollonius, Jason ve Argonautların klasik masalına dayanan uzun bir şiir yazmasıyla ünlüydü.
Kütüphanenin Yanıp Yok Oluşu
Iulius Caesar (Jül Sezar), Plutarkhos ve Seneca gibi tarihçiler tarafından İskenderiyede kütüphaneyi yakıp kül eden bir yangın çıkarmakla suçlandı ve uzun süredir modern tarihçiler olayların bu şekilde yaşandığını kabul ettiler. Yangın, Caesarın MÖ 48de şehri işgali sırasında, Caesarın siyasi rakiplerine karşı iç savaş verdiği bir dönemde meydana geldi. Hikâyeye göre, rakipleri tarafından kuşatılan Caesar, birliklerine limandaki düşman gemilerini ateşe vermelerini emretti. Tarihçi Plutarkhos şöyle yazdı: Caesar, tersanelerden yayılan ve Büyük Kütüphaneyi tahrip eden bir ateş kullanarak tehlikeyi püskürtmek zorunda kaldı.
Çoğu tarihçi, hikayenin muhtemelen abartıldığı konusunda artık hemfikir. Caesarın işgali sırasında bir yangın çıktı, ancak bazı parşömenler yanmış olsa da kütüphanenin büyük ölçüde etkilenmediğine inanılıyor. Tarihçiler, araştırmalarında kütüphane koleksiyonlarını kullandıklarından bahseden bilim insanı Strabon gibi daha sonraki ziyaretçilerin yazılarına işaret ederek kütüphanenin ayakta kaldığına dair kanıtları aktarıyorlar.
Wendrich, İskenderiye Kütüphanesinin yıkımını yüzyıllar boyunca gerçekleşen yavaş bir çürüme olarak nitelendiriyor. Gerçekten de bugün çoğu bilim insanı, kütüphanenin ani, dramatik bir yok oluştan ziyade uzun, acı verici bir çöküş yaşadığı konusunda genel olarak hemfikir. Etkisi zamanla azaldıkça, koleksiyonlarının çoğu satıldı ya da yok edildi ve binaları nihayetinde yıkıldı ya da kiliseler ya da camiler gibi başka yapılara dönüştürüldü.
Bununla birlikte bu çöküş, her biri İskenderiyenin entelektüel bir merkez olarak önemini azaltmada rol oynayan bir dizi dramatik olayla hızlandı. Bu olaylardan biri, hükümdar VIII. Ptolemaios (MÖ 182 116), siyasi rakibini destekleyen Samothrace baş kütüphanecisi Aristarchus (Samoslu Aristarchus ile karıştırılmamalı) dahil olmak üzere birçok bilgini sınır dışı ettiğinde meydana geldi. VIII. Ptolemaios ayrıca İskenderiyeli olmayan tüm bilim insanlarının şehirden atılmasını emretti. Bu istikrarsız ve düşmanca siyasi ortam, bilim insanlarının Atina ve Rodos gibi yerlere yayılmasına yol açtı.
MS 391de dindar bir Hıristiyan olan Roma imparatoru I. Theodosiusun imparatorluktaki pagan tapınakların yıkılmasına izin veren bir kararname çıkarmasıyla ikinci bir olay meydana geldi. World History Encyclopediaya göre İskenderiye piskoposu Theophilus, Serapeumu yok ederek ve harabelerin üzerine bir kilise inşa edilmesini emrederek bu kararnameye göre hareket etti.
Bu ve Roma imparatoru Diocletianusun MS 297de şehri kuşatması ve yağmalaması gibi diğer olaylar, kütüphanenin ve ilgili binaların daha da tahrip edilmesinde rol oynadı. Kıpti piskopos Nikiulu Johna göre, Diocletianus, şehri ateşe verdi ve tamamen yaktı.
Fakat belki de kütüphanenin yok olmasına yol açan en büyük etki, İskenderiyenin entelektüel bir merkez olarak çöküşüydü. Bu süre zarfında Roma ve Atina, her biri kendi ünlü kütüphanelerine sahip güçlü akademik merkezler haline gelerek etki kazandı. Bu prestij kaybı, kentin önemli bir kültür ve ticaret merkezi olarak gerilemesiyle birlikte meydana geldi. Siyasi ve ekonomik sorunlar, toplumsal huzursuzlukla birleştiğinde, daha sonraki birçok Ptolemaios yöneticisini kütüphanenin korunmasına daha az kaynak ve daha az enerji yatırmaya teşvik etti.
Wendrich, MÖ 3. yüzyıldaki en parlak günlerinden itibaren entelektüel iklim dalgalandı. Bazı yöneticiler kütüphaneyi desteklerken, diğerleri daha az destekliyordu. diyor.
Uzun vadede bu, inşaat projelerinin durması, diğer akademik kurumların bilginleri çekmesi ve kentin servetinin azalması nedeniyle kütüphanenin kademeli olarak dağılması anlamına geliyordu. Nitekim MS 7. yüzyıla gelindiğinde, Arap Halifeliği şehri fethettiği sırada kütüphane yalnızca bir anıdan ibaretti.
Tarihçiler ve bilim insanları uzun zamandır Büyük İskenderiye Kütüphanesinin kaybından ve bu kadar bilginin yok edilmesinden yakındılar. Hangi bilgilerin kaybedilmiş olabileceğini kesin olarak söylemek zor, çünkü kütüphanenin arşivlerinde tam olarak ne tuttuğuna dair hiçbir zaman tam bir muhasebe yapılmadı.
Live Science. 17 Ocak 2022.