Çayxana Şeb, yani Halk Çayxanesi. Silêmanî’deki bu çayxane ünlü ve tarihi birçok edebiyatçı, sanatçı ve siyasetçinin uğrak yeri. Üçüncü kuşağın işlettiği çayxane, tarihin aynası gibi
Ber Derge Sera, Silêmanî’nin ortasında bir yer. Ber Derge, kapının önü; Sera ise, hisar/kale anlamında şehrin savunmasının yapıldığı yer manasını taşıyor. Eskiden, çok eskiden Silêmanî’nin giriş kapısıymış. Şimdilerde Silêmanî şehir merkezi olmuş. Silêmanî’nin Halk Pazarı’nın tam ortası. İşte Çayxana Şeb’in hikâyesi burda başlıyor. 1930’da Ber Derge Sera’da Mirza Hüseyin tarafından yapılan taş duvarlı, toprak damlı iki katlı bir ev otel yapılır. İki katlı evin alt tarafındaki köşe başına ise, bir çay ocağı açılır. Çay ocağını açan 1910 doğumlu Westa Şerif Silêmanîlidir. Westa Şerif, 1950’de işlettiği çay ocağını büyüterek adını Çayxana Şeb (Halk Çayhanesi) yapar.
Derge Sera’yı onlardan dinleyin
Ber Derge Sera’nın hikâyesini Silêmanîliler şöyle anlatıyorlar: “İngilizler, 1920’de Irak’a gelir. Irak ordusu ile birlikte Silêmanî’yi işgale kalkışırlar. Silêmanîliler, Sera denilen yerde o dönemin koşullarına uygun, uzun bir duvar örer. Duvarın gerisinde savaşçıların mevzilenip savunma yapabileceği şekilde küçük delikler bırakılır. Bir nevi savunma duvarı oluşturulur. 1920’lerin sonunda Şêyh Mahmud Berzencî İsyanı başlar. İngiliz savaş uçakları günlerce Berzencî güçlerini bombalayarak, isyanı bastırır. Sera’daki savunma duvarının yapımı o yıllara denk gelir. Savunma duvarının arka tarafındaki meydanda Şêyh Mahmud Berzencî’nin dev bir posteri yapılmış uzun süre önce. Posterin bu meydanda olması, Sera’nın kime karşı yapıldığının da bir anlamda cevabıdır. Berzencî’nin dev posterinin hemen yanında Güney Kürdistan’nın büyük şairlerinden Pîremerd’in heykeli yer alıyor. Pîremerd (1867-1950), sonraki kuşaklara binlerce şiirden oluşan eser hazinesi bırakmıştır.”
Herkesin uğrak yeri Çayxana Şeb
Derge Sera’daki en ünlü, ünlü olduğu kadar tarihi, tarihi olduğu kadar birçok şair, yazar, siyasetçi ve direnişçinin uğrak yeri Çayxana Şeb’in hikâyesi ise, şöyle başlar; 1930’da Ber Derge Sera’da taş duvarlı, toprak damlı iki katlı bir ev, Mirza Hüseyin tarafından otel yapılır. İki katlı evin alt tarafındaki köşe başına ise, bir çay ocağı açılır. Çay ocağını açan 1910 doğumlu Westa Şerif Silêmanîlidir. Westa Şerif, 1950’de işlettiği çay ocağını büyüterek, adını Çayxana Şeb yapar. Westa Şerif, çay ocağında o dönemin çıkan günlük gazetelerin hepsinden bulundurur. Çayxaneye gelenler çayxanede gazete okur, edebiyat, şiir, sanat tartışmalarını yapar. Westa Şerif, 1981’de yaşamını yitirince, çayxanesi oğullarına miras olarak olarak kalır.
Çayxane babadan oğullara kalır
Westa Şerif çay ocağını Çayxana Şeb’e dönüştürdüğünde, büyük oğlu Bekir henüz 3 yaşındadır. 5 yaşına geldiğinde babasının yanında çalışmaya başlar. Arkasından ikinci oğlu Ömer doğar. Ömer de büyüyünce babasının yanında çalışmaya başlar. Ömer’den sonra kardeşi (şimdi 52 yaşında) Hiva doğar. O da büyüyüp babasının yanında çalışmaya başlar. Hiva’nın ardından (şimdi 48 yaşında) kardeşi Celal da büyüyünce, çalışmaya başlar. Cemal (şimdi 40 yaşında) henüz 4 yaşındayken, yani çalışma yaşına gelmememişken babası vefat eder. İşte bu 5 oğul şu an baba yadigârı Çayxana Şeb’i işletiyor. Kardeşler babaları öldükten sonra Çayxane’de domino, tavla ve satranç oyunlarının oynanmasına da izin verir.
‘Kürtlük büyük bir acıdır’
Çayxana Şeb’in duvarlarında yer alan fotoğraflar bir düzene göre asılmış. Sanatçılar için bir bölüm, Kürt liderleri için ayrı bir bölüm. Edebiyatçılar, müzisyenler, gerilla ve pêşmergeler için ayrı bölümler. Çayxana Şeb’de fotoğraflara bakarken, en çok dikkatimi çeken liderler bölümüydü. İbrahim Ahmed, Mam Celal, Mele Mistefa, İdris Barzani, Newşirvan Mustafa, Dr. Qasimlo, Kürt Halk Önderi Abdullah Öcalan… Her önderden alınan bir alıntı da Soranî olarak fotoğrafların altına iliştirilmiş. En dikkat çeken alıntı ise, Kürt Halk Önderi Abdullah Öcalan’ın; “Kürtlük büyük bir acıdır. Ondan kaçmak ise ihanettir!” sözüydü.
Çayxanenin bir de 40 yıllık müdavimleri var. 70’li yaşlarda olan Kurdo Karwan, Çayxane’nin müdavimlerinden. Kurdo Karwan, dört divanı olan Silêmanîli bir şair. Çayxanede bir köşesi bulunan Kurdo Karwan geldiği gibi oraya geçer, oturur. Kendisi olmayınca kimse yerine oturmaz. Bazen bilmeyen birileri gelip oturmak istediğinde nazikçe uyarılarak, oturmaması istenir. Karwan, Şerko Bêkes’in yakın arkadaşlarından.
Kurdo Karwan’a buradan kimlerin geçtiğini soruyorum. “Şerko Bêkes ölünceye kadar buradan çıkmadı. 50 yıl kadar gidip geldi” deyip sıralıyor: “Mamoste Goran, Pîremêrd, Şerko’nun babası Taha Bêkes, İbrahim Ehmed, Mihemmed Salih Dîlan, Kamuran Mukuri, Abdullah Cevher, Hüseyin Arif, Ayn Haba, Dilşad Merîwanî, Şerzat Hesen, Rauf Begir ve daha niceleri burayı mekân belledi. Bu büyük şair, yazarların yanı sıra Prof. Dr. İzzeddin Mustafa Resul, Prof. Dr. Maruf Xeznedar ve Remzi Mela Maruf gibi bilim insanlarının da mekânıydı. Hesen Zirek, Mihemmed Ceza, Kerim Kaban gibi büyük sanatçıların gelip gittiğine tanıklık yaptım.”
Edebiyat ve sanat harmanı
Karwan, 1990’lı yıllara kadar Çayxane’de büyük ustaların da katılımıyla edebiyat, sanat tartışmalarının yapıldığını söylüyor. Çayxane’de edebiyat akımlarını günlerce tartıştıklarını belirten Karwan, şunları paylaşıyor: “Bizden büyük ve ustalarımız olan Mamoste Goran, Pîremêrd, Taha Bêkesler bunları tartışırken, biz daha yeni yeni şairliğe adım atıyorduk. O yüzden onların tartışmalarının dinleyicileri oluyorduk. Onlardan sonra biz de bir süre bu tartışmaları yürüttük. Hâlâ da yürütüyoruz. Ama eskisi gibi değil tabi. Zaman değişti, devran döndü. Artık edebiyat, sanat tartışmaları da eskisi gibi ve eskisi kadar yapılmıyor. Artık eskisi kadar edebiyat, sanat, şiire ilgi de yok. Biz hâlâ ustalarımızdan öğrendiğimiz yoldan devam ediyoruz. Bize de yol görünüyor ya…”
Yolda herhangi birine sorabilrsiniz
Çayxane, Silêmanî’ye gelen yerli ve yabancı turistlerin de uğrak yeri. Silêmanî ve çevresinde bilmeyen yok. O yüzden eğer yolunuz düşerse ve gitmek isterseniz, yolda herhangi birine sorsanız size tarif edebilir. Ayrıca, Çayxanayı Mam Celal ve Newşirvan Mustafa da defalarca ziyaret etmiş. Ziyaret ettikleri tarihte olanlarla çektirdikleri fotoğraflar da, duvarlarındaki yerini almış.
Kürt tarihinden kesitler sunuyor
Çayxana Şeb’in duvarlarında Kürtlerin ve Kürdistan’ın tarihinde yer alan Kürt siyasetçi, tarihçi, yazar ve sanatçıların fotoğraflarını görmek mümkün. Sadece bunlar değil, Kürt halkına öncülük, liderlik yapanlar, Kürtler için savaşan pêşmerge, gerillaların da fotoğrafları var. Çayxana Şeb’in duvarları dört parça Kürdistan için mücadele ve öncülük eden kahramanların fotoğraflarıyla süslenmiş. Bu fotoğraflar aynı zamanda ziyaretçilere Kürt tarihinin kesitlerini sunuyor.
Seyit Evran/ANF