MİLET
İyonlar, Milet’in surlarını sağlamlaştırdıktan sonra çok yakındaki Leros, Patmos gibi adaları da ele geçirerek deniz ticaretini geliştirmiştir. MÖ 680 yılından sonra iyonlar, Lidyalı- ların ticarette çıkarttıkları sorunları, Akdeniz, Marmara ve Karadeniz kıyılarında kurdukları otuz kadar koloni şehirle aşmıştır. MÖ 6. yy.da Perslerle iyi olan ilişkiler daha sonra bozulmuş. Zaman içinde Perslerin zaferiyle biten Lade Deniz Savaşı’ndan sonra da Milet yakılıp yıkılmıştır. MÖ 334 yılından sonra Büyük İskender’in egemenliğine geçen kent yeni baştan hızla inşa edilir. Hellenistik dönemi izleyen Roma hâkimiyeti yıllarında da şehrin kalkınması sürecektir. Ancak MÖ 3. yy.dan sonra limanın dolmaya başlamasıyla Milet’in ticari önemi azalır.
Milet gezisine hemen karşınızda kalan tiyatronun 150 m. güneyindeki Faustina hamamıyla başlayabilirsiniz. Roma mimarisinde su kemerleri, anıtsal çeşmeler, sarnıçlar ve hamamlar çok önemli yer tutardı. Örneğin kamusal yıkanma alanlarının en büyüklerinden biri olan Roma’daki hamamda aynı anda
600 kişi yıkanabiliyordu. Bazı hamamların içlerinde kütüphane ve müze gibi kullanılan bölümler bile vardı. MS 2. yy.da inşa edilmiş Faustina Hamamı 77,5 x 79,4 boyutlarındadır. Soyunma bölümlerinden geçerek, havuzunu Irmak Tanrısı Meandros’un heykelinin süslediği soğuk kısma gelirsiniz. Soğuk kısmın hemen arkasında da hamamları ısıtmak için kullanılan külhan ve hamamın sıcak kısmı görülebilir.
Hamamların arkasındaki patikayı izleyerek 14. yy.da Menteşeoğulları Beyliği döneminde inşa edilmiş olan Ilyas Bey Camii’ne geçilebilir. Buradaki yapı kompleksi cami, medrese ve hamamdan oluşur. Daha sonra güney pazaryerine kadar uzanan caddeyi ve tahıl depolarının hemen yanındaki Serapis Tapmağı’nın kalıntılarını görebilirsiniz.
163 m. x 105 m. boyutlarında ve 32.000 m2 büyüklüğündeki Agora, Antik Çağ’ın Anadolu’daki en büyük pazar- yerlerinden biridir. Agora’nın hemen yanında, şehrin MS 6. yy.da inşa edilmiş surlarının kalıntıları görülür. 31 m. yüksekliğinde ve 16 m. genişliğindeki Güney Pazarı Anıtsal Giriş Kapısı, Milet’in en görkemli yapılarından biriydi. Anıtsal Kapı, Berlin’deki Bergama Müzesi’nde sergilenmektedir. Milet’de bulunmuş tarihi eserlerin bir bölümü de Paris Louv- res Müzesi’ndedir. Son seneler-
Milet, Antik Çağ’da Anadolu’nun en önemli kültür merkezlerinden biriydi. Eşit açılı ikizkenar üçgenin ve ünlü kuramın yaratıcısı Thales, Miletlidir. Astronom ve filozof Anaksimandros, coğrafyacı Anaksimenes, tarihçi Hekatai os, Ayasofya’n ı n mimarlarından isidoros, ızgara şehir planının ilk uygulayıcısı Hippodamos daMilet’deyetişmiş bilim adamlarıdır.
Anıtsal kapının bulunmuş denin iki yanında da yayalar için olduğu noktaya sırtınızı verir- kaldırımlar yer alıyordu, şeniz, sağ tarafınızda Bizans 17 m. yüksekliğinde ve 20 dönemi kilisesi, nymphaion m. genişliğindeki nymphaion, (anıtsal çeşme), gymnasion (spor MS 1. yy.da imparatorTraianus alanı) ve halkın gezinti alanı döneminde inşa edilmişti. 3 olarak değerlendirdiği stoa (kut- katlı ve mermer kaplı olan çeş- sal yol) vardır. 100 m. uzunlu- menin güzelliğini sütunlarının ğunda ve 26 m. genişliğindeki arasındaki heykeller tamamlar- Tören Yolu, Liman Kapısı ve dı. Çeşmenin hemen arkasında da MÖ 2. yy.da yapılmış olan hamam vardı. Delphinion veya Apollon Tapmağı, Milet’in en önemli kutsal alanlarından biridir. Didim Apollon Tapınağı’yla şehri birleştiren yol buradan başlardı.
Büyük Liman Abidesi, delp- hiniondan tiyatroya giden yolun sağında kalır. Bu anıtın tarihi ve yapılma amacı tam olarak bilinmez. Anıt, imparator Pompeius’un korsanları MÖ 63 yılında yenmesinin şerefine veya MÖ 31 yılında Actium Deniz Savaşı’nda imparator Augustus’un Antonius’la Kleopatra’yı mağlup etmesinin onuruna dikilmiş olabilir.
Aslanlar Limam’nın girişi de çok yakındadır. 13.000 hektarlık Menderes Deltası’nın en önemli ticaret merkezi Milet şehriydi ve Aslanlar Limanı da bu ticaretin en önemli noktalarından biriydi. Milet’deki önemli mesleklerden birinin de tercümanlık olması da şehre gelen yabancıların fazlalığını gösteren çok ilginç bir ayrıntı olarak karşımıza çıkar.
ilk şehir planlarında tiyatrolar en güzel noktalara yerleştirilmişti. Örneğin Milet Tiyatrosu deniz manzaralı bir konumdaydı. MÖ 300 civarın da inşa edilmiş olan tiyatro, MÖ 100 yılında Romalılar tarafından onarımdan geçirilmiş ve izleyici kapasitesi 14.500 kişiye çıkarılmıştı. Deniz kıyısındaki şehirlerde tiyatrolar, öğleden sonraları denizden karaya doğru esen rüzgârın oyuncuların seslerini seyircilere taşıyarak daha güzel bir akustik verebilmesi için denize doğru inşa edilirlerdi. Ancak, MS 5. yy.dan itibaren tiyatroların yerlerini amfitiyat- rolar almaya başlayacaktır.
Milet, Priene, Efes’ten götürülmüş heykeller ve mermer lâhitler, Sardes’dan sütunlar New York Metropolitan Müzesi’nde sergilenmektedir. Yine Berlin Alte Müzesi’nde Priene ve Milet’ten taşınmış birçok mermer heykel vardır.
Milet Pazar Kapısı
Güney agorası içinde anıt şeklinde inşa edilmiştir Milet’de kazı yapan Alman Arkeoloji ekibi tarafından parçalara ayrılarak Almanya’ya taşınmıştır. Bugün Berlin PergamonMuseum’da sergilenmektedir.