Davranış problemlerinin giderilmesinde ilk olarak ele alınması gereken davranıştan daha çok onun meydana geldiği çevresel şartlar olmalıdır. Hiçbir davranış boşlukta meydana gelmez. Uygun davranışların da, problem davranışların da, olayların gelişimine göre bir yeri vardır. Bu durumu daha iyi açıklayabilmek için aşağıdaki örneği inceleyelim: “Parmak boyasını yere boşaltan bir çocuk var”. Bu kısa ifade davranışın ne olduğunu açıklamaktadır. Ama davranışın gerçekten ne olduğunu anlamak için, davranışın bu basit tanımının arkasında, bizzat davranışı çevreleyen şartlara da bakmak gerekmektedir.
Örneğin; davranış uygun olduğunda, meydana gelmesine neden olan uyaran olarak adlandırdığımız hazırlayıcı faktörler bize yardımcı olur. “Çocuğun boyayı yere boşaltması”; oturma odasındaki halı üzerinde veya oyun odasındaki resim masası üzerinde yapışına göre tamamen farklı yorumlanabilir.
Eğer davranış tekrar ediyorsa, davranışı hangi olayın takip ettiği bizim için önemli olur. “Çocuk boyayı resim masasına boşalttığı zaman,” şu olabilir: Annesi ona boyayı zemine damlatmamasını söyleyebilir veya boyayı kağıt üzerine yaymasına yardım edebilir. Tüm bu şartlar altında davranışı incelediğimizde; bu davranış hakkında daha çok bilgi elde edebiliriz. Davranışı daha iyi anlamak için, davranışı takip eden olay kadar davranışın öncesinde ne olduğu ve davranışın geliştiği ortam da önemlidir. Davranışın sonuçları hakkında hatırlatma yapacak basit bir kural vardır ve bu kural bize önemli ipuçları verir.
“Davranışlar ödüllendiriliyorsa, tekrarlama olasılığı çok yüksektir.”
Davranışı ortaya çıkaran faktörleri, davranışın sonuçlarını ve bunların davranış üzerindeki etkilerini anlayabilmek; bize davranışı, sistematik ve başarılı bir şeklide düzeltmemizde yardımcı olacaktır.
Aşağıda Can'ın hikayesiyle ilgili bir örnek sunulmuştur. Bu örnek olay problem davranışı düzeltmek için uygulanacak yöntemlerle ilgili yol göstermede ailelere yardımcı olacaktır.
Örnek Olay
Can'ın Hikayesi
Can'ın annesi Can'ın yemek yemesi sırasında gösterdiği problem davranışları şu şekilde ifade etmektedir: “Can yemek vaktinde gerçekten bizi deliye çeviriyor. Her beş dakikada bir oturduğu yerde zıplıyor ve masanın altına saklanıyor veya mutfak içinde amaçsızca gezinip, çekmeceleri karıştırıyor ve onları boşaltıyor. Eğer biz, oturması konusunda ısrar edersek; bağırıp, ağlıyor. Dolayısıyla bu durumda da yemek telaşlı geçiyor ve çekilmez oluyor.”
Aşağıda, bir hafta sonunda tuttukları kayıt görülmektedir:
Can Zıplayıncaya Kadar Geçen Zaman
Can'ın probleminin tam olarak bir tanımını yapmak için, ailesinden, davranışın bir kaydını tutmasını istedik. 1. hafta, her öğünde, yemek başladıktan sonra, Can zıplamaya başlayıncaya kadar olan zamanı not ettiler (eskiden bu zamanda Can'a tepki gösteriyorlardı). Haftanın sonunda ortalama bir değer buldular: Günlük gözlenen süreleri toplayıp, 7'ye böldüler. Öğle yemeği vaktinde geçen süreleri de toplayıp, 6'ya böldüler, çünkü; pazartesi günü öğle yemeği vaktinde süre tutmayı unutmuşlardı. Can'ın annesi kayıt hakkında aşağıdaki şekilde konuştu: “Can'ın akşam yemeklerinde, kahvaltı ve öğle yemeklerine göre daha erken kalktığını öğrenmek benim için sürpriz oldu. Tahmin ediyorum ki; bu kadar büyük bir fark olduğuna hiç dikkat etmemiştim. Can, kahvaltı ve öğle yemeği boyunca hemen hemen tamamen yerinde oturuyor. Bu konu düşünüldüğünde; bana, akşam yemeğinde kocam evde olduğu ve muhtemelen biz masada O'nunla konuştuğumuz veya konuşmaya çalıştığımız için Can'ın problem davranışı ortaya çıkıyor gibi geldi. Kahvaltıda ve öğle yemeğinde ise dikkatimin çoğunu Can'a veriyorum. Sizin de tahmin edeceğiniz gibi, zıpladığında, eşim ve benim genellikle bir sohbetin ortasında olduğumuzu fark ettim.”
* Ailesinin ilgisi kendisine yönelmediğinde, Can'ın davranış problemi ortaya çıktı. Başka bir deyişle; Can'ın problem davranışını başlatan faktör, akşam yemeği vaktinde ilgiyi üzerine toplayamamasıydı.
(Devam Edecek)
Esenlikler Dilerim.