Tezer Özlü
Y E R Y Ü Z Ü N E D A Y A N A B İL M E K İÇ İN
Tezer Özlü (1943-1986), yaşarken yayım ladığı üç "farklı" kitabıyla edebiyatımızın çok erken yaşta yitirdiği en özgün kalemlerden biri oldu. Avusturya Kız Lisesi'nde okudu. İlk kitabı olan Eski Bahçe'yi, (1978) 1963'ten sonra dergilerde yayım lanan öykülerinden oluştur du. İlk romanı Çocukluğun Soğuk Geceleri (1980), kişinin, çocuklu ğundan başlayarak içine düştüğü yaşamın, kimi zam an fiziksel-kaba, kimi zaman inceltilm iş-dolaylı baskılarıyla karşı karşıya kalışını ve yaşadığı ya da "yaşam asına izin verilm ek istenm eyen" farklılı ğını ve uyum suzluğunu son derece sarsıcı ve incelikli bir biçimde, "teninde duyarak" işledi. Özlü, yaşam ın anlamını arayan ve bu arayışı hayranlık duyduğu üç yazarın (Svevo, Kafka ve Pavese) izlerini ve izleklerini de süre rek sürdüren ikinci rom an/anlatısını ise 1983'te A u fd en Spuren eines Selbstmords (Bir İntiharın İzinde) adıyla yazm ış; yapıt 1983 M ar burg Yazın Ö dülü'nü kazanmıştı. Bu kitap, daha sonra dilimizde, yazarı tarafından Yaşamın Ucuna Yolculuk (1984) adıyla bir anlamda yeniden yaratıldı. Özlü'nün ölüm ünün ardından ilk öykü kitabı, daha sonra yazdığı öykülerle bir arada Eski Bahçe - Eski Sevgi (1987) adıyla basıldı, kimi günce ve anlatı parçaları Kalanlar (1990) adıyla küçük bir kitapçıkta toplandı, Zaman Dışı Yaşam (1998) adlı senaryosu da yayımlandı. Leylâ Erbil'e M ektuplar'dan (1995) sonra Ferit Edgü'ye yazdığı mek tuplar da H er Şeyin Sonundayım (2010) başlığıyla yayımlandı. Çocuk luğun Soğuk Geceleri 2011 yılında Fransızcaya çevrildi. S ezer D uru 1942 yılında doğdu. 1962 yılında A vusturya Lisesi'nden m ezun oldu. İstanbul Üniversitesi'nde dört söm estr sosyoloji okudu. Daha sonra O rhan Duru ile evlenerek gittiği A nkara'da Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi A lm an D ili ve Edebiyatı Bölümü'nii bitirdi. İstanbul'da bir süre G oethe Enstitüsii'nde çalıştı. 25 yıl kadar da A lm an televizyon kanalları ZD F ve ARD'de m uhabirlik yaptı. M ax Frisch, H einrich Böll, Sigfried Lenz, Jerzy Stefan Stawinsky, H.M. Enzensberger, Bertolt Brecht, Gustav M eyrink, Peter H andke, Edgar H ilsenrath, D ieter Glattauer, Thom as Bernard, Tezer Özlü gibi yazarlardan Türkçeve, Ferit Edgü, Dem ir Özlü, A dalet Ağaoğlu, Başar Sabuncu gibi yazarlardan A lm ancaya rom an ve oyu nlar çevirdi. O rhan D uru ile birlikte Dünya Batıyor mu?, O P eradaki Hayalet adlı kitapları kalem e aldı. Ayrıca kız kardeşi Tezer Özlü için Tezer Ö zlii’ye A rm ağan adlı kitabı hazırladı. Sezer Duru A lm an Liyakat nişanı, Abdi İpekçi Barış Ödülü, U luslararası Yazar ve Ç evirm enler M erkez/R od os ve Frankfurt Edebiyat Evi 2007 Ödülü ve 2008 Dünya Kitap Yılın En İyi Çeviri Kitabı Ö dülü'nün sahibidir.
Tezer Özlü'nün YKY'deki kitapları: Eski Bahçe-Eski Sevgi (1993) Yaşam ın Ucuna Yolculuk (1993) Kalanlar (1995) Leylâ Erbil'e M ektuplar (2995) Zam an Dışı Yaşam (1998) Yeryüzüne D ayanabilm ek İçin (2023) Tezer Ö zlü'ye A rm ağan (haz. Sezer Duru, 2997)
TEZER OZLU
Yeryüzüne Dayanabilmek İçin Hazırlayan:
Sezer D u ru
Yazılar
ODO
Y ap ı Kredi Y ay ın ları
Yapı K red i Y ay ın ları - 4018 Ed ebiyat -1 1 3 9 Yeryüzüne D ayanabilm ek İçin / T ezer Ö zlü H azırlayan: Sezer Duru Kitap editörleri: Fahri G üllüoğlu - Burak Fidan K ap ak tasarım ı: N ah id e D ikel Baskı: Bilnet M atbaacılık Biltur Basım Yayın ve H izm et A.Ş. Y ukarı D udullu O rg a n iz e San ay i Bölgesi 1 Cadde No: 16 Ü m ran iy e / İstanbul Sertifika N o: 15690 1. baskı: İstan b u l, O cak 2014 2. baskı: İstanbul, Şubat 2014 ISBN 978-975-08-2691-7 © Yapı K red i K ü ltü r San at Y ayın cılık T icaret ve San ay i A.Ş. 2013 S e rtifik a No: 12334 B ü tü n y ayın h a k la rı saklıd ır. K ayn ak g ö sterilerek tan ıtım için y ap ılacak kısa a lın tıla r dışında v ay m cm ın y azılı izn i o lm ak sızın h içb ir yolla ço ğ altılam az. Yapı Kredi K ültür San at Y ayıncılık T icaret ve Sanayi A.Ş. İstiklal Caddesi No: 142 O d aku le İş M erkezi Kat: 3 Beyoğlu 34430 İstanbul Telefon: (0 212) 252 47 00 (pbx) Faks: (0 2 1 2 )2 9 3 07 23 http: / / w w w .ykvku ltur.com .tr e-posta: vkvkultu r@ vkyku ltur.com .tr İnternet satış adresi: h ttp ://a lis v e r is .vapikredi.com .tr
iç in d e k il e r
Yaşamla ve Ölümle Hesaplaşmak İçin Yazıyorum • 9 Kafka ile Yaşamak • 12 Kafka: "Hiçbir Şeye Gücüm Yok, Acılar Dışında" • 14 100. Doğum Yıldönümünde Kafka • 21 Celâl Sılay'm Ardından • 24 Ölüm Bir Olay, Önemli Olan Sevgi'nin Güzellikleriydi • 26 İstanbul'da İki Alman Yazarı: Hilde Domin ve Christian Enzensberger • 28 100. Doğum Yılında En Çok Ölümü ile Dikkati Çeken Bir Yazar: Stefan Zweig • 31 Resim, Felsefe ve Edebiyat Sinemacısı: Werner Herzog • 37 32. Uluslararası Berlin Film Festivali Başlıyor • 40 Kadınlarımız • 43 1982 Bremen Edebiyat Ödülü'nü Kazanan Peter Weiss'la Bremen'de Konuştum • 46 32. Berlin Film Şenliği: 12 Günde 700 Film... • 54 Özeleştiriden Yoksunlukla Çağdaşlaşma Olanaksızdır... • 64 Berlin Tiyatro Günleri Unutulmayacak Bir İz Bırakmadı • 71 Cannes ve Locarno Şenliklerinin Ardından Ulrich Gregor ile Konuşma • 76 Almanya • 84 34. Uluslararası Frankfurt Kitap Fuarı • 89
Hitler'in Dünya Başkenti Yapmak İstediği Berlin'de 50. Yıl Etkinlikleri Üzerine • 94 33. Berlin Film Şenliği - Hakkâri'de Bir M evsim'in Başarısı ve Öteki Filmler Üstüne • 99 Akıntıya Karşı • 110 Marburg Edebiyat Ödülü Üzerine • 112 Tarkovski: "İnsanlar ve Politikacılar Kendi Yarattıkları Sistemin Tutsağı Oldular" • 119 41. Uluslararası Venedik Film Şenliği • 132 37. Uluslararası Locarno Film Festivali • 144 2. Dünya Kültürleri Festivali - Latin Amerika Yazarları ile Alman Yazarları Aynı Dili Konuşmuyor • 152 Kültürü Tüm İnsanlığın Yararlanacağı Bir Olgu Haline Getirmek İçin Yaşamı Boyunca Çalışan Bir Sanatçı: Peter Weiss • 161
Hazırlayanın Notu
Dikkatli okuyucu, Tezer Özlü'nün yurtdışmdan zamanın dergilerine gönderdiği bu olağanüstü yazıları gördüğünde onun sanatın çeşit li dallarıyla ne derece ilgili olduğunu görecektir. Özellikle de dünya edebiyatı, sinema, yazarlarla karşılaşma, çeviri sorunlarıyla ilgili ya zılarında. Bir açıdan haber niteliği taşımalarına rağmen bu yazılar bir başka açıdan da ülkemiz okuyucusuna başka dünyaları açmakta ve asla güncelliğini yitirmemektedir. Aynı zamanda da öğreticidirler. Gerçek bir entelektüelin elinden çıkmışlardır. Güzelliklerimiz, sanatla ilgilendiğimizde, sanatın içine girdi ğimizde ortaya çıkar. Edebiyattan, resimden, heykelden, sinemadan -gerçekten sanatsallarsa- öğreneceklerimiz sonsuzdur. Bu kahredici düzende bize mutluluk verenler de onları yaratanlar ve yapıtlarıdır. Bu gözle okunmalı bu yazılar. Sezer DURU
E d itö rü n N o tu : "Y a şa m la ve Ö lü m le H e sap laşm ak İçin Y azıy o ru m " b a ş lık lı kon u şm a m e tn i ile "K a fk a ile Y aşam ak", "K a fk a : 'H içb ir Ş ey e G ü cü m Yok, A cılar D ışın d a'", "C e lâ l S ılay 'm A rd ın d an ", "K a d ın la rım ız ", "M a rb u rg E d ebiyat Ö d ü lü Ü zerin e", "2. D ü nya K ü ltü rle ri F estiv ali - L atin A m e rik a Y azarları ile A lm a n Y azarları A ynı D ili K o n u şm u y o r" b a şlık lı y a z ıla rın k ü n y e b ilg ile rin e u laşılam am ıştır.
Yaşamla ve Ölümle Hesaplaşmak İçin Yazıyorum
Ben bu coşkulu havaya gene biraz melankoli getirmek zorun da kalacağım. Onun için hepinizden özür dilerim. Batı kültü rü ve batının bizi nasıl etkilediği seminer konusu kapsamında olduğundan. İlkin biraz buna değineyim. Her zaman olduğu gibi gene çok bireyci davranacağım. Başka türlüsü elimden gelmiyor. Toplumun oluşumunda en çok bireyin varlığına önem veren bir bireyciyim. Okumayı dört yılda sökebildim. Söker sökmez Capote'yi, Steinbeck'i okudum. O zam anlar batı, Yakındoğu ve Asya gibi coğrafi ayrımları hiç mi hiç bilmiyordum. Üçüncü dün yayı da bilmiyordum. O zamanlar üçüncü dünya kavramı belki de daha oluşmamıştı. Ama Steinbeck'i taşrada, on yaşımda bulduğuma göre, nasılsa diğer yazarları da bulacaktım. Ama kanımca yazı yazmak coşku, hafif melankoli, taş kınlık gibi psikolojik bir semptomdur. İnsan yazarlık hastalığını -a z da yazsa- sürekli olarak içinde taşır. Ben, bu hastalığa ancak dayanamayacak hale ge lince, neredeyse psikoza girecek duruma geldiğimde yazabi len bir hastayım. Batı kültürünün düşüncelerimi ne denli et kilediği konusuna gelince: Dünya edebiyatını Almanca oku yorum. Bu nedenle edebiyat ufkum çok geniş oluyor. Türk-
çeye çevrilmemiş birçok yazar Almancaya güzel çevirilerle çevrilmiş. Bunları hazır bulabiliyorum. Bunun yanısıra tabii ki okuduklarımdan etkileniyorum. Ama düşüncelerimi ve beni biçimlendiren olgu, yalnız tek başına batı, batı edebiyatı, batı felsefesi, batı düşüncesi olamaz. Çünkü ben 38 yaşında yım ve 38 yıldır Türkiye Cumhuriyeti'nde yaşıyorum. Zaman zaman iki dilde düşündüğüm oluyor. Çünkü Almancayı çok iyi öğretmişler bana. Rahibe disiplini ile. Bazan Almanca dü şüncelerimi aynı güçte Türkçe söyleyebiliyor muyum diye, kafamda kendi kendimi sınıyorum. Çünkü benim için en önemli dil Türkçedir. Çevirdim mi, demek Türkçeden hiç uzaklaşmadım diye mutlu oluyorum. Çok öfkelendiğim zaman Almanca homurdandığım oluyor. İki dil bilmekten kaynaklanan, sığınacak bir dünya aramanın alışkanlığı mı? Aslında batıyı, kuzeyi, güneyi, kuzeybatıyı ve geçmiş bütün zamanları, burada, Akdeniz duyarlılığı içinde ve bir üçüncü dünya ülkesinde yaşamak mutluluğuna ermiş, otuz yıllık yaşamlarına bir asrın olayları sığdırılmış ender mutlu insanlardan biri sayıyorum kendimi. Her olaydan ve sıkın tılardan çok şey öğrenileceğine inanıyorum. Hani bir İsviçre dağ köyünde, İtalya'ya bile inmemiş, öyle havaya, göle, inek lere ve çayırlara bakarak yaşayan insanlar tanıdım. Ben, bu tür bir yaşamı mutluluk saymıyorum. Beni etkileyen, yaşadı ğım ülkenin ve batı ile bağların oluşturduğu ikilik'tir. Neden yazılır? Dünya acılı olduğu için yazılır. Duygular taştığı için yazılır. İnsanın kendi zavallılığından sıyrılması çok güç bir işlemdir. Ama insan bir kez bu zavallılıktan sıyrılmayagörsün, o zaman yaşamı kendi egemenliği altına ala bilir. İşte böylesi bir egemenliği bir iki kişiye daha anlatmak için yazı yazılır. (Ya da kendi kendine kanıtlamak için). Çün kü, insanın kişisel özgürlüğü, kendi dünyasına egemen olma sıyla başlar. Dünyasına egemen olan insan, acıları coşkuya,
bunalım yaratmaya, sevgisizliği sürekli aşka dönüştürebilir. Ben dünyama egemen olmayı edebiyatla öğrendim. Çok sev diğim üç yazarın, üç cümlesini -benim neden yazdığımı çok iyi anlattığı için - edebiyat yaratıcılığının kıpırdanışlarmı çok iyi yansıttıkları için burada vurgulayacağım: "H içbir zaman sakin olamamak, sanırım benim ka derim." Italo Svevo (Zeno'nun Bilinci romanından) "İnsanın konuşmak için konuşmadığını böylece öğ rendim, 'bunu yaptım', 'şunu yaptım', 'yedim, içtim' demek için konuşmadığını, aksine kendi yaşam gö rüşünü geliştirmek, bu dünyada neler olup bittiğini kavramak için konuştuğunu." Cesare Pavese (Yeni Ay romanından) "İşte gidiyor, felaketlerin anası, koşuyor ve tüm dünyayı kendisiyle birlikte eve götürmeye çalışı yor... Ne garip, insan keşfetmeyegörsün, nasıl da tüm dünyaya sahip olabiliyor." Djuna Barnes (Gecenin Uzantısı romanından). Bir cümle de ben eklemek istiyorum: "Yaşamla ve ölümle hesaplaşmak için yazıyorum".
Kafka ile Yaşamak
Yaşam insanın yaşantı aradığı değil, kendi kendini aradığı bir olgudur. Cesare Pavese
Kafka için birkaç tümce söylemek isterken, neden Pavese? Ama Kafka'nın kendi kendini arayışı, tüm insan örgütü içinde bireyin kendini arayışına en büyük, en zengin kay nak. Sanırım Kafka'yı ilk kez Değişim öyküsü ile okudum. Onbeş yaşlarımda. Her böceğin daha önce insan olduğunu dü şünecek kadar etkiledi beni. İnsanların yaşam ve toplumsal düzeni örgütlemekteki tutumlarının hepimizi bir böcek ya da Türkçe deyimi ile "koyun" kıldığını düşünemeyecek ka dar gençtim. Sonraları Kafka'nın yayımlanan her satırını yazdığı dilde okuma mutluluğunu yaşadım. Çağdaş İtalyan yazarı Luigi Malerba'ya, Berlin'de "Neden yazıyorsunuz?" diye sordular, "Roma'ya tahammül edebil mek için" dedi. Neden edebiyat? Yeryüzüne dayanabilmek için. Bu çaba da da, düşünüyorum da en büyük direnme gücü veren yazar Franz Kafka.
Kafka neden giderek önem kazanıyor? Yalnız yazının gi zemi, alaylı biçemi, dehası, çağı, çağları önceden haber verişi, özellikle bizim ulusumuzun içinde yittiği bürokrasinin öldürücülüğünü böylesi akılcı ve alaylı dille anlatması, alçakgö nüllülüğü, yalnızlığı, acısından mı kaynaklanıyor? İnsan toplumunun kafkaeskliğini ancak Kafka ile mi kavrıyoruz? Yoksa Kafka, bizim adımıza, ama bize karşı örgütlenen güçlere direncimizin tüm ipuçlarını verdiği için mi giderek önem kazanıyor? İnsanın umutsuzluğu çağlarla çığ gibi bü yüdüğü için mi? Yeryüzünün hiçbir kentinin adı bir yazardan sonra anılamaz. Kafka denince hemen Prag kenti anılır. Bu kentin sokak larında, eski Yahudi mezarlıklarında, antik otellerinin salon larında dolaşırsınız günün birinde. Her anınız Kafka ile do ludur. Başka hiçbir olguyu göremezsiniz. Her Prag'lı Kafka'yı bilir. Mezarlık kapısındaki bekçiler bile. Ve İstanbul'da Beyoğlu'nda oturur, yer yer Prag'ı andıran Galata semtinde gene Franz Kafka'yı düşünürsünüz. Birlikte yaşadığınız birçok insandan daha çok düşünürsünüz... Peter Weiss, Stockholm'de öldüğünde, Lütfi Özkök'ten bir fotoğrafını istedim. Hemen gönderdi. Peter VVeiss'ın arkasın da iki fotoğraf daha asılı: Brecht ve Kafka. Bir de not düş müş Lütfi Özkök: Yaşamı boyunca hep böyle yaşadı: Brecht ve Kafka ile. Pavese'nin günlüğü, Peter Weiss'm ikibin sayfayı aşan not def terleri... Kafka'nm günlüklerini çok iyi okumuş, ondan esin lenmiş, onu sevmiş, onunla yaşamış olduklarını gösteriyor. Kafka ile yaşamak acınacak güncelliğimizin en büyük umudu.
Kafka: "Hiçbir Şeye Gücüm Yok, Acılar Dışında"
“ Bütün evin gürültüsünün ana karargâhı olan odamda otu ruyorum. Tüm kapıların vurulduğunu işitiyorum, böylece hiç değilse kapılar arasında dolaşanların ayak seslerini duymak tan kurtuluyorum, ama mutfakta açılıp kapanan fırın kapağı nın gürültüsünü işitiyorum. Babam odamın kapılarım sanki yararcasına gecelik elbisesini yerde sürükleyerek gelip geçi yor, bitişik odada sobanın külünü kazıyorlar, Valli ön odadan kelimesi kelimesine babamın şapkasının temizlenip temizlen mediğini soruyor, benimle dost olmaya çalışan bu vızırtı, ken disini yanıtlayan bir haykırışı da karşılıyor. Sokak kapısının kilidi açılıyor ve hastalığa tutulmuş insan boğazı gibi bir gü rültü çıkartıyor, sonra şarkı söyleyen bir kadın sesiyle açılıyor ve sonra gene hiç kim seyi umursamamanın son aşamasına varan sert, erkekçe bir hareketle kapanıyor. Baba evden çık tı, şimdi daha zarif, daha dağınık, daha umutsuz bir gürül tü başlıyor, iki kanaryanın yönettiği gürültü. Daha önceleri de düşünmüştüm ama şimdi kanaryalar derken gene aklıma geliyor, acaba kapıyı azıcık aralasam, yılan gibi bitişik odaya sürünsem ve böylece yerden hiç kalkmayarak kızkardeşlerim ve dadılarından biraz sessiz olmalarını mı rica etsem." Franz Kafka
"Büyük Gürültü" adlı kısa öykü Franz Kafka'nm ailesi içinde kendini nasıl duyduğunun çok küçük bir kanıtı. Yalnız mek tup ve günlükleri 3000 sayfayı bulan, kuşkusuz yüzyılımızın en büyük yazarı Franz Kafka, kavranması olanaksız gibi gö rünen bu yaşamı kavramamıza yardım eden en büyük kay nak. 3 Temmuz 1883'te Prag'da doğan Kafka, bu kentten her zaman ayrılmak istemişse de, seyahatleri ve senatoryumdaki dinlenmeleri dışında, ancak yaşamının son yılında (1924) Berlin'e yerleşerek yaşamındaki son kadın, Dora Diamant ile birlikte oturmaya başlamıştır. 1930 yılları başında, Ber lin Steglitz semtindeki bu evi basan gestapo, Kafka'nın bazı yazılarım götürür. Bu yapıtlar bugün yitik sayılıyor. 1935'te Almanya'da ilk kez baskısına başlanan tüm eserleri, ilkin en gelleniyor, sonra da yasaklanıyor. Çekoslovakya Naziler ta rafından işgal olunca, Kafka'nm üç kızkardeşi de temerküz kamplarında depo ediliyor ve orada öldürülüyorlar, birçok arkadaşı ve akrabası da aynı dehşeti yaşıyor. 3 Haziran 1924'te, henüz 41 yaşında veremden ölmesi, Kafka'yı belki de temer küz kamplarının dehşetinden korumuş olmuyor mu? Naziler tarafından Kafka'nm kitaplığı da tahrip edilip yok olmuş ve bazı mektupları da gene yitmiştir. Kafka, Milena'ya yazdığı mektupların birinde: "Mektup yazmak, insanın kendisini merakla bekleyen hayaletlere aç ması demektir. Yazıyla verilen öpüşmeler, hiçbir zaman yeri ni bulmaz, yolda hayaletler tarafından emilip bitirilir." İki kez nişanlandığı Felice Bauer, daha sonra 1919'da ni şanlandığı Juylie VVohryzek, 1920'de tanıdığı ve sevdiği Milena ile ilişkileri hep mektup ilişkileridir. Kendi deyimi ile, "bütün öpüşmelerini" hayaletlere vermiştir. Yetişmesiyle ilgili yargılarını, Kafka'nm günlüğünden okuyalım:
"19 Temmuz 1910, uyudum, uyandım, uyudum, uyan dım, ne sefil bir yaşam. Geriye bakınca, beni yetiştirenlerin bazı yönlerden bana çok zararlı olduklarını söylemem gerek. Herhangi bir ıssız yörede, dağbaşmdaki bir harabede yetiştirilmedim, böyle ol saydı sitem edecek bir tek sözcüğüm olmazdı. Gelmiş geçmiş bütün öğretmenlerimin bu durumu kavrayamayacağı tehli kesini de gözönüne alıyorum, keşke harabeler içinde yetişen bir insan olsaydım, yıkıntılarda gelişigüzel duragelen duvar lara ve böylelikle bana her yönden yansıyan güneşin kasıp kavurduğu biri olsaydım, başlangıçta kendi niteliklerimin baskısıyla güçsüz de kalsam içimdeki yabanotunun gücüyle olumsuzlukları aşar, yetişir büyürdüm. Düşününce, yetiştirilmemin bana çok zararlı olduğunu saptıyorum. Bu sitem, birçok insanadır, anama, babama, birkaç akrabaya, evimizin bazı konuklarına, bazı yazarlara, beni bir yıl boyunca okula götüren belli bir aşçı kadına, bir yığm öğ retmene (bu öğretmenler yığınını sıkı sıkıya bastırmam gerek, yoksa yığının orasından burasından biri dökülebilir, ama bu yı ğını öylesine sıkı bastırdım ki, gene bazı yerinde çatlamalar olu yor), bir eğitim müfettişine, yavaş yürüyen yayalara, kısaca bu sitem bir hançer gibi tüm topluma yönelmektedir ve hiç kimse, bir kez daha yineliyorum hiç kimse bu hançerin birdenbire ön den mi, arkadan mı, yandan mı saplanacağını bilemeyecektir. Bu siteme kim senin itirazını işitmek istemiyorum, çün kü artık fazlasıyla itiraz dinledim ve itirazlarda kendim de itiraza uğradım, bu nedenle sitemimle tüm itirazları geçersiz kılıyor ve yetiştirilm em in bana çok zarar verdiğini böylece açıklıyorum." 26 Aralık 1910, "Yalnızlık, bana hiçbir an eksilmeyen b güç veriyor." Kafka, babası Hermann Kafka'mn, kendisiyle hiç bağdaş mayan kişiliğinin acısını ve baba baskısını yaşamı süresince
algıladı. 1919 yılında (kitap baskısında 62 sayfa tutan) ünlü Babaya Mektup'u yazdı. Ama bu mektubu hiçbir zaman baba sına göndermedi. Bir bölüm de bu mektuptan okuyalım: "...Yemek masasında, yalnız yemekle ilgilenmemize izin verilirdi, oysa sen tırnaklarını temizler, keser, kalem açar, kür danla kulağını temizlerdin. Baba, beni yanlış anlama, bunlar belki de önemsiz ayrıntılardı, ama örnek almam gereken se nin gibi önemli bir insanın bana koyduğu kurallara kendisi nin uymaması, bu ayrıntıları ezici öğeler haline getiriyordu. Böylelikle dünya benim için üçe bölünüyordu; birincisi benim için icat edilmiş, ama benim, neden bilmem, hiçbir zaman uyamadığım yasaklar dünyasında yaşayan ben, bir esir; sonra ikinci dünya, senin yaşadığın ve benden sonsuz uzak dünya, senin yönetimin, emirlerin ve emirlerine uyulmamasının ver diği öfke içinde yaşadığın dünyan; ve giderek üçüncüsü, arda kalan diğer insanların, emir almaksızın ve uymak zorunda kalmaksızın yaşadıkları dünya. Ben, her zaman bir utanç al tındaydım, çünkü senin emirlerine uymam utanç verici bir durum, emirler bana özgü olduğundan, diyelim inadım tutu yor bu da utanç, çünkü sana karşı nasıl inatçı olunabilir, ya da çok olağanmış gibi, benden yerine getirmemi istediklerine hiç uyamadım, çünkü bende ne senin gücün, ne senin iştahın, ne becerilerin var, bu da en büyük utanç oldu. İşte çocukken, dü şüncelerimin olmasa bile, duygularımın dalgalanışı buydu." Günlükler, bir yazarın, kendi kendiyle konuşmasıdır, bu nedenle Kafka'mn günlüğünden bir başka bölüm daha oku yalım: 11 Mart 1912, "Dün dayanılacak gibi bir gün değildi. Ne den herkes akşam yemeğinde hazır bulunmuyormuş? Ne gü zel olurmuş." "Edebiyat metinlerinde şiir okuyan Reichmann dünkü konuşmamızdan sonra, tımarhaneye girdi." "Bugün birçok eski, iğrenç kâğıdı yaktım."
16 Mart 1912, Cumartesi, "Kendim i yeniden toparlıyo rum, atılan ve düşerken tutulan top gibi. Yarın bugün büyük bir çalışmaya başlayacağım, hiç zorlanmadan yeteneklerim doğrultusunda gelişecek bir çalışma. Gücüm yettiği sürece bu çalışmayı kesmeyeceğim. Ot gibi yaşamaktansa, uykusuz kalm ak daha iyi." 6 Temmuz, Perşembe, "Şu an Flaubert'in mektuplarında şu satırları okuyorum: 'Romanım benim asılı kaldığım kaya dır ve bu yeryüzünde olup bitenlerden hiç haberim yok.' Tıp kı 9 Mayıs'ta günlüğüme yazdığım gibi." 15 Ağustos 1913, "Bilincim i yitirene dek kendimi her şeye kapatacağım. Herkesle düşman olacağım, hiç kimseyle ko nuşmayacağım." 21 Ağustos, "Bugün Kierkegaard'un Yargıcın Kitabı'm al dım. Algıladığım gibi, durumu temel ayrılıklara karşın, be nimkine çok benziyor, hiç değilse onunla yeryüzünün aynı yakasmdayız. Beni, bir dost gibi onaylıyor yazdıkları." 22 Ekim 1913, "Artık çok geç. Acının ve aşkın tadı. San dalda onun bana gülümsemesi. En güzeli buydu. Hep ölmeyi istemek ve kendimi ayakta tutmak, işte aşk yalnız bu." 5 Aralık, "Şu anneme sinirleniyorum. Onunla konuşma ya başlamamız tepemi attırmaya ve bağırmaya başlamama yetiyor." 12 Ağustos 1914, "...Düzenli, bomboş, çılgın, delikanlıca yaşamımın da haklı bir yönü var. Çevremdeki durgun boşlu ğa bakmaktansa, kendi içimdeki ikili konuşmayı sürdürebili rim. Benim için, iyi olmanın yolu budur ancak." 25 Şubat 1915, "...Yaşamımın akışını gözleyen bir yaban cı olsaydım, yaşamımın hiç ile son bulacağını, korkunç, ara lıksız bir kuşku ve yaratmak uğruna sürekli olarak kendine işkence etmekle boşa geçtiğini söyleyebilirdim. Oysa kendi yaşamıma katılan olarak, umut ediyorum." 6 Temmuz 1916, "Zuckmantel dışındaki hiçbir kadınla
gerçek ilişkim olmadı. Bir de Riva'daki İsviçreli. İlki kadındı, bense hiçbir şey bilmiyordum; İkincisi bir çocuk, ve ben iyice şaşırıp bocaladım." 16 Ekim 1921, "Yukarıdaki parkta genç kadınlar arasın da. Kıskançlık duymuyorum. Onların mutluluğunu bölüşe bilmek için yeterince imge gücüm, böylesi bir mutluluk için zayıf olduğumu bilecek kadar da yargı gücüm var; onların ve kendimin koşullarını iyice görebildiğime inanacak kadar da çılgınım. Çılgınlık yeterli değil, bir aralık var çılgınlık içinde ve bu aralıktan rüzgâr esiyor ve tüm yankıyı engelliyor." 17 Ekim 1921, "İşe yarar hiçbir şey öğrenmemem ve beden sel sağlığımı kapıp koyvermem arasında bir bağlantı olabilir. Engellemek istemedim; yararlı ve sağlıklı bir adamın yaşam sevincinin beni engellemesini istemedim. Sanki hastalık ve kuşkular da aynı oranda bir engel oluşturmayacakmış gibi." 12 Haziran 1923, "Bu korkunç son zamanlar, saymakla bitmez, kesintisiz. Gezintiler, geceler, günler, hiçbir şeye gü cüm yok, acılar dışında." Buradaki acıların artık verem hastalığının verdiği acılar olduğunu söylemeye gerek var mı? Aynı gün şu önemli yoru mu yapıyor Kafka: "Tek avunu şu olabilir: Sen istesen de olacak, istemesen de. Ve istediğinin yararı algılamayacağın kadar az. Ama avunudan da öte bir olgu: Senin de silahların var." Kafka için yüzlerce araştırm a kitabı yazılmış, bunlar dan birkaçını son aylarda karıştırdım. Ne can sıkıcı kitaplar (K. VVagenbach araştırm ası dışında.) Bir kez daha şu yargı ya vardım: Bir yazarı, ancak o yazarın kendi sözcükleriyle okumak gerek. O sözcükler her şeyi içeriyor. Hele Kafka'mn sözcükleri. Kafka'mn tümünün yakılm asını vasiyet ettiği yapıtları. Milliyet Sanat okuyucularının Kafka'mn yaşamını iyi bildikleri kanısındayım. Yüzüncü doğum yılında yapıtının
tümünün Türkçeye çevrilip basılamamış olması, yaymevlerim izin ne denli büyük bir ihmali. Ülkemizde bu yazara en çok emek veren, çevirmen Kâmuran Şipal olmuştur. Onun Kafka'dan dilimize kazandırdıklarını burada saygıyla ana rım. Ayrıca, İstanbul Türk-Alman Kültür Enstitüsü ve Avus turya Kültür Ofisi'nin Kasım 1983'te geniş kapsamlı "Kafka Günleri" düzenleyeceklerini de duyururum. 19 Temmuz 1914, "Ana babanın mezarında oğulları da ya tıyor. (Pollak, Ticaret akademisyeni).." Geçen yıl, ne büyük rastlantı, 6 Temmuz'da Prag'da Kaf ka'nm mezarını ziyaret ettim. Doğrusu o gün doğum günü olduğunu anımsamıyordum. Mezarında hiç kim senin çiçeği yoktu, ama ben çıkarken mezara gelen iki kişi vardı. Mezar taşında Dr. Franz Kafka, Hermann Kafka, Julie Kafka adla rını okuyunca, ilk düşündüğüm şu oldu: "Oğullarının meza rında ana babası da yatıyor." Milliyet Sanat
ıoo. Doğum Yıldönümünde Kafka
"Bizi insan düşüncesi sınırının sonuna götüren yazar. Ab sürd sorununu tüm boyutlarıyla ortaya koyan yazar..." Çağımızda varoluşçuluk akımında Jean-Paul Sartre'm ya nında anılan Albert Camus böyle diyor Franz Kafka üzerine. Bir sav daha öne sürmek olası: içinde yaşadığımız gerçek ler absürd, absürd de gerçek olduğuna göre (ben bunu böyle algılıyorum), mutlak Kafka dünyanın gerçeğini tanımamıza, dünyaya dayanmamıza yol gösteren en önemli yapıtların ya zarı. Bu görüşü André Gide de paylaşıyor. Şöyle diyor Kafka üzerine: "Anlatımların gerçekçiliği, insanın düş gücünü aşı yor." Kafka, 3 Temmuz 1883'te Prag'da doğdu. Diğer altı kar deşinden üç kız kardeşi yaşadı... Hitler faşizminin temerküz kamplarında öldürülünceye dek. 1950 yıllarının sonuna doğru ülkemiz edebiyat çevre sinde en çok sözü edilen öykü, Franz Kafka'nm Değişim'iydi. Bir sabah uyanıp kendini hamamböceğine dönüşmüş bulan Gregor Samsa, Kafka'nm tüm iç dünyasını yansıtıyor. Ayrı ca, bürokrasi ve iş çarkının, yüzyılımız insanını böceğe ya da "robot"a dönüştürdüğünü, hepimizin birer "Gregor Samsa" olduğumuzu kavrayamazsak, biz dünyaya değil dünya bize bakıyor olmaz mı?
Kafka'nın kişiliğini belirleyen en önemli olgular; Yahudi kökeni ve Yahudi dili, ancak Prag kentinde Almanca konu şan yüzde on azınlık arasında bulunmak (o dönemde Prag'da Almanca konuşanlar daha saygınlık kazanan bir sınıfı oluş turuyordu), baba baskısı, toplumla bağdaşamama, kadınlarla yalnız mektup ilişkisi kurabilme, sağlıklı bir insan olmama isteği ve giderek, doğuştan var olan "yazarlık hastalığı"nm vereme dönüşmesidir. Kafka'nın yaşamındaki önemli dönemlere kısaca değinir sek: 1906'da Prag Üniversitesi'nde hukuk öğrenimini bitirir, 1908'de İşçi Sigortaları Şirketi'nde işe başlar. Temmuz 1922'de hastalığı nedeniyle emekli olana dek burada çalışır. Aynı yıl ilk öyküleri Hyperion adlı dergide yayımlanır. Kafka, 41 yılı bulan kısa yaşamına bu denli yoğun yapı tı nasıl sığdırmıştır? Sigorta şirketinden, öğleden sonra saat ikide ayrılıp, bir iki saat uyuyup sonra sabaha kadar yaza rak... Sabaha kadar... Çevresinin gürültüsüne dayanamadığı için. Öykülerinin, Dava, Amerika, Şato romanlarının yanı sıra önemli yazınsal ürünleri 3000 sayfayı bulan günlükleri, öz deyişleri ve mektuplarıdır. Kafka'nın en çok mektup yazdığı kişiler, iki kez nişanlanıp ayrıldığı Felice Bauer, âşık olduğu çevirmeni (Çekçeye) Milena, en sevdiği kız kardeşi Ottla, ya zar arkadaşı Max Brod'dur. Bazı günler aynı kişiye üç mektup yazmış, günlük tutmuş, ayrıca öykü ve romanları üzerine de çalışmıştır. En önemli mektuplarından biri de tüm öfkesini açıkladığı ve hiçbir zaman yollamadığı Babaya Mektup'tm. Küçük bir kitap kalınlığındaki bu mektup Kafka'nın iç dün yasını açıklayan bir çığlıktır. Kafka, 1915'te Fontane Ödülü'nü almıştır. 1920'de ikinci nişanlısı Julie Wohryzek ile ayrılan Kafka, ancak yaşamının son yılını bir kadınla geçirmiştir. Birlikte Berlin'de oturduk ları Dora Diamant. Faşist Hitler Almanyası, Dora Diamant'm evini basarak yazarın bazı yapıtlarını götürmüştür. Bunlar
yitik sayılmaktadır. Kafka, son yapıtlarının yakılmasını vasi yet etmiştir. Bir yazar açısından ne yüce bir alçakgönüllülük değil mi? 1920 yıllarında Kafka'yı ancak küçük bir edebiyat çevresi tanırdı. Kafka'ya ilk sahip çıkan, Andre Breton'un bulundu ğu, Sartre ile Camus'nün de katıldığı "M inotaure" grubu dur. Fransa'dan sonra İngiltere ve Amerika'da basılan Kafka, Almanya'da tüm yapıtlarıyla ilk kez, ancak 1957'de basılabil miştir. Yazarın Türkçeye ilk çevirileri de bu yıllardadır. 3 Haziran 1924'te Kierling Sanatoryumu'nda ölen Kafka, Prag'daki Yahudi Mezarlığı'nda babası Hermann ve annesi Julie Kafka ile bir arada yatmaktadır. "İnsanların bakışlarına bile dayanamıyorum, insan düş manı olduğumdan değil, ama insanların bakışları, çevremde bulunmaları, öylesine oturup bakmaları, bütün bunlar benim için dayanılır gibi değil." Bir Prag kahvesinden eve döndü ğünde bu tümceyi yazmıştır günlüğüne. Sonra şöyle devam eder: "Sabah uykusu yerine saatlerce öksürdüm, yüzerek bu yaşamın dışına çıkmayı yeğlerdim." Cumhuriyet, 4 Temmuz 1983
Celâl Sılay'ın Ardından.
İlk kez bir insan için yazıyorum. Sevgili dost Celâl Sılay için. Bir yıl önce, Eylül başlarında yitirdik onu. Şiiri hiçbir zaman anlayamadım, bu nedenle onun ozanlığını da değerlendiremem, ama hiçbir yazarda görmediğim öfkesini, her gün yaz mak, söylemek, anlatmak isteyen kişiliğini ve bunların da ötesindeki bulunmaz insanlığını çok iyi bilirim. Sabah gezintilerimde Divan Oteli Pastanesi'nde onu otu rur bulurdum. Bir yıldır bu pastane önünden geçerken başımı çevirip, gözlerimle onu arama alışkanlığından vazgeçeme dim. İçim burkuluyor ve kendi kendime "sevgili Celâl Sılay dost yok artık" diyorum. Gözlerini açarak, heyecanla yanma çağırırdı beni. Yerlerinden oldukça dışarı fırlamış gözleri, kır mızı bir yüzü vardı. Saçları tümüyle dökülmüş, birkaç çürük dişi kalmıştı. Bu dişler arasında filtresi koparılmış bir Maltepe sigarası hiç eksik olmazdı. Yazları keten, kışları da İngiliz malı kareli bereler takardı. Her kış giydiği devetüyü bir paltosu vardı. Sabahları Hürriyet gazetesini okumuş bitirmiş olurdu. "Bu gazeteyi seviyorum, eğlendiriyor beni" derdi. Konuşurken ve güzel kadınlar geçerken, gözlerini büsbü tün açardı. Her gün yanında taşıdığı kâğıtlara sürekli olarak eski harflerle yeni şiirler yazar, bunları heyecanla bana da okur, iyi kavrayabilmem için birkaç kez de tekrarlardı. Top
lumu, insanları, üretimi, yaşamı, gelişmeyi anlatmak ya da eleştirmek için söylenmiş en kısa sözcüklerdi bunlar. Bir iki sözcükle çok geniş kapsamlı sorunları anlatıyordu, biraz da akıl oyunu yapıyordu bu şiirlerinde, bu da onun günlük ya şamında en önemli yer tutan uğraşıydı, tabii kişisel açıdan. Saçsız, dişsiz, tırnakları kemirilmiş, kısa boylu bir adam dı Celâl Sılay. Ama güzel bir adamdı. Pırıl pırıl, taşan bir öfkesi, canlı bir gülüşü, haykırışı, çığlığı vardı. Onun kadar burjuva tutkularından arınmış bir başka insan tanımadım. Evli değildi. Çocuğu yoktu. Malı, mülkü yoktu. Eşya tüketimi yapmıyordu. Yıllardır Yeni İnsan dergisini çıkarıyor, buradan kazanacağı az parayla da ancak yaşıyordu. İki yıl kadar önce eline geçen elli bin lirayı da küçük paralar gibi birkaç ayda gezerek bitirmişti. İstanbul'u kimse onun kadar güzel yaşamıyordu. Kah veler, sinemalar, Boğaziçi, lokantalar, bulvarlar hep onundu. Özgürdü. Tüm güzel kadınlara alabildiğine bakar, doğruyu, güzeli değerlendirmeyi bilirdi. Az arkadaşı vardı, ama onlara düşüncesini, zamanını, duygularını, varsa parasını, her şeyi ni verirdi. Ben Celâl Sılay'ı 1962'de tanımıştım. İlk öykümü o yayımlamıştı. Onun insan canlılığı, dostluğumuzu bozulma dan sürdürdü. Yalnız yaşayan bu adam, hiç de yalnız adam izlenimini bırakmazdı insanda. Her sabah yaşama öfke, se vinç ve istekle sarılıyor; birkaç dostu, eski harflerle yazacağı şiiri, olaylar, kent ve sanırım kafasındaki hiç durduramadığı fikir akışı ile en güzel kahvelerin en ön masalarına oturup, gününe başlıyordu. Bu canlı kişiliği gelerek yalnız bir ölüm buldu. Dört beş sözcüğü içeren derin anlamlı şiirleri gibi bir ölüm. İstanbul'un kalabalık alanlarından, bulvarlarından, kahvele rinden, sinemalarından yaşamı boyunca bunun öfkesini an latan ozan ve sevgili dost Celâl Sılay'a sevgiler, saygılar.
Ölüm Bir Olay, Önemli Olan Sevginin Güzellikleriydi
Bütün gece yağmur yağdı. Bütün gece Sevgi'yi [Soysal] düşün düm. Günlerdir, aylardır düşündüğümden daha çok. Güzel, sevimli yüzünü, beyaz tenini, konuşurken kızaran yanakları nı, ince içten sesini, küçük, kahverengi cin gibi gözlerini, hafif dalgalı saçlarını, beyaz ellerini, kısa tırnaklarını, kışları giydiği Alman malı kaim botlarını, metal düğmeli, beyaz Bavyera pal tosunu bile düşündüm. Elinden eksilmeyen sigarasını, içki kadehini tutuşunu, neşeli gülüşünü, alaylı anlatışını, zeki şakalarını, bazen du yarlılıkla yaşaran gözlerini defalarca düşündüm. On üç yıl önce "Yeni gelin" gittiğim Ankara'da aynı apartmanda oturu yorduk. Gecelerimiz çoğunlukla birlikte geçiyordu. Bana çok şeyler öğretti. "Bak şimdi yeni evlisin ama, daha ne aşklar yaşayacaksın... Âşık oldukça güzelleşecek, gençleşeceksin" dedi. Ne güzel düşünce! Sevgi her gün aşkla yaşayan bir in sandı, bütün çevresini eğitti, bütün çevresine daha akıllı ol manın, olaylara şakacı bir gerçekçilikle bakmanın yollarını gösterdi. Çok çeşitli olaylar yaşadı. İnsanüstü zekâsı, algısı ve yorumuyla büyük insan olmayı başardı. Annesi Alınan dır. Çok iyi Almanca bilir. İngilizce bilir. Para kazanmak için yıllarca Alman firmalarından sonra TRT'de çalışmış; Brecht,
Frisch gibi Almanca yazan ünlü yazarları Türkçeye çevirmiş, ardından kendi çalışmalarına daha da yoğunlukla eğilmişti. Şiirler, öyküler, romanlar yazdı. Gazete sayfalarında günlük makaleler; 12 Mart döneminde yattığı hapishane koğuşlarını yazdı. Boğucu, karanlık, beton yığını Ankara'da durmadan, bıkmadan çalıştı. Onun için kent önemli değildi. Önemli olan insandı. İnsanın sömürülmeden insanca yaşaması, herkesin akıl ve yeteneklerinin yerini bulmasıydı. O, halkın kurtuluş savaşma aklı ve gözüyle katılan gerçek bir fikir işçisidir. Yaşamı avucunun içine almış, ona yön veriyordu. Sevgi güzel kadındı. Evi, giysileri, ayakkabıları, çantası bile her za man güzeldi. Uzun yürüyüşleri sever, küçük kır çiçeklerini sever, pazar günleri çocuklarına güzel meyvalı pastalar pişi rirdi. Kendi sorunlarından hiçbir zaman yakınmaz, yalnızca alaylar, espriler, ardı kesilmeyen akıl oyunları yapardı. Bit meyen kadınlığıyla sanki yüz çocuk doğurabilir, bin erkeği baştan çıkarabilirdi. Bence bu da çok önemli bir nitelik. Zaten o güzellik, akıl, beceriklilik, verim lilik gibi kadınsı nitelik lerin yanı sıra, yorulmazlığı ve tuttuğunu koparıcılığı ile bir erkeğin özelliklerini de bünyesinde toplamıştı. Yalın diliyle Türkiye'nin durumunu, çağdaş insanın so runlarını öylesine zeki ve başkaldırıcı bir edebiyatla anlatıyor ki, yazdıklarının ileri kuşaklarda daha büyük kitleler tarafın dan okunacağı kesindir. Özgürlüğün, bağımsızlığın, aydınlık düşüncenin, mutluluğun yollarını açıp göstermiştir. Ölüm bir olay. Önemli olan Sevgi'nin güzellikleri, Sevgi'nin yaşamı, Sevgi'nin yapıtları. Önemli olan Sevgi'nin kü çük yavrularına bütün küçük yavrulara bıraktığı devrimci düşünce, ileri yaşama örneği. Önemli olan insanlarımızın yıllar yılı onun sesini duyacağı... Bu nur yüzlü, güzel, büyük kadının sesini! 27 Kasım 1976
İstanbul'da İki Alman Yazan: Hilde Domin ve Christian Enzensberger
İki Alman yazarı Christian Enzensberger ve Hilde Domin, İstanbul Türk-Alman Kültür Enstitüsü'nün düzenlediği "Ya zın ve İletişim" konulu edebiyat programına katılmak üzere kentimize geldiler. Christian Enzensberger ile Eminönü'nde, Çiçek Pazarı'nın karşısındaki kahvede, büyük bir kalabalık içinde oturuyoruz. İstanbul'da kalabalıktan başka bir şey görmek istemiyor. Bu insan canlılığından büyük sevinç duyuyor. Çevremizde blu cin, gözlük, yemeni, bavul, pikap... tek sözcükle her şey satı lıyor. Oluk oluk insan, günlük yaşamının parasını çıkarma çabasında. İlk sorumu yöneltiyorum Enzensberger'e: — Kendini Türk okurlarına nasıl tanıtmak istersin? — "Çok az yazan bir yazarım. Önemsizler sayılmazsa, on yılda bir kitap yazıyorum. İlk yapıtım Pislik Üzerine Büyük çe Bir Deneme (Grösser Versuch über den Schmutz, 1968). Şiirsel özlü, alabildiğine yazınsal bir kitap. Burada kendi korkumu, egemen güçleri ve azınlığın (Minorität) durumunu anlattım: Bizler, sağlıksal bir aygıtın fırlatıp atmak istediği, azınlıkta kalan kişileriz (Federal Almanya'da yaşıyorum). Kitabımı bi tirince, bir kez daha okudum. Güzeldi. Ama ben artık içinde yoktum. Yazın bizi nasıl etkiliyor? Yazarken nasıl? Okurken
nasıl? Bir büyüleme mi? Bir düş kırıklığı mı? Bir ihanet mi? Ama sanırım ikinci soruya geldim." — Yazın, bugünün insanının politik ve toplumsal sorunlarına ne denli çözüm getirebilir? — "Bu konuyu ikinci kitabımda işledim. Bu kitap, Marksist bir yazın kuramıdır. Aynı zamanda şüphecidir de. Bir romanla toplumu allak bullak edeceklerini sanan telaşçı iyimserlikten hiçbir iz yoktur bu kitapta. Adı Yazın ve Yankı (Literatür und İnteresse, 1977). Yazında yöneltilen sorular çoğunlukla doğrudur. Ama her zaman yanlış yanıt verilir. Bu öyle bir yanıttır ki, sü regelen düzeni, her zaman anlamlı bir biçimde bir kez daha yineler. Bir yazarın, anlamsızlığı anlatan yaşamöyküsünü bile olsa. Yazını doğru okuyabilen, anlamsızlığı yazmanın yeterli olmadığım, bu anlamsızlığa karşı bir şeyler yapmanın zorunlu olduğunu benimser. Söylemek kolay, oysa eylem güç. Özellikle Federal Almanya'da her ülkeden daha güç." — Bu görüş açısından bakıldığında, Federal Almam/ada yazın sal etkinliğin sının nerededir? — "Bunu yanıtladım kanısındayım. Federal Almanya'da da, Türkiye'de de mutlak doğru soruları yönelten bir yazın var. Yanıtları biz bulmak zorundayız. Bu yanıtlar, süregelen yazında değil, politik ve toplumsal uygulamadadır (pratik tedir). Bu uygulamamız engellendiği sürece (ki biz Federal Almanya'da yoğun ve dizgesel [sistematik] biçimde engellen mekteyiz), yazın ancak aklımızı yitirmemizi engelleyebilir. Bu da küçümsenecek bir işlev değil." — Son olarak bir şey daha soracağım. Türkiye'de özellikle Ha vana Duruşması adlı yapıtıyla tanınan ağabeyin Hans Magnııs Enzensberger için bir şey söylemek ister misin? — "Hayır. Onu ve kitaplarını seviyorum. Ama o o, ben de benim." Hilde Domin, 1912 doğumlu. Şiir, roman ve deneme ya zarı. Edebiyat antolojileri de var. Hitler faşizmi yıllarında 16
yılı aşkın bir süre ülkesinden ayrı kalmış. Sonunda, yazmak istediği dil Almanca olduğu için, Almanya'ya dönmüş. — Kendinizle ilgili olarak Türk okuruna ne söylemek istersiniz? — "Türk okurlarının şiirimde kendi yansımasını bulma sını isterim. Milliyetçi değilim. On yıl süreyle Akdeniz ülke lerinde yaşadım. Almanca yazan bir Latin ozanı olarak nite leyebilirim kendimi." — Uzun süre Üçüncü Dünya ülkelerinde yaşadınız. O ülkeler şiirinizi ne denli etkiledi? — "İnsanın ne denli azla yetinebileceğini gördüm. Ama bir sınırın varolduğunu da gördüm. Çevresindeki insanların yardımı olmayınca, insanın insan olmaktan çıktığı sınırı da gördüm. Yoksulluğu en acı biçimde tanıdım. Yoksulluk, bir resim değil benim için." — Politik güncellik şiirinizde rol oynadı mı? — "Evet. Tabii. Bana, bilmeden peşinde koşulan ilke lerden nefret etmeyi öğretti. En büyük dileğim, insanın so rumluluk taşıması ve akıntıya karşı yüzmeyi de bilmesi. De mokratik rejimlerde bu daha kolay. Ama görüldüğü kadar da kolay değil. En çok ve özellikle de dikta rejimlerde gerçek leştirilmesi gereken insanlık görevi. İnsanlara üç çağrım var. Her bireyi insanlığa ihanet etmemeye çağırıyorum. Bugünün insanının üç uzvuna gereksinimi var: 1) Akıl için kafaya 2) Duygu için yüreğe 3) Omurgaya: Bu da kimse önünde sürün memek için." M illiyet Sanat , 2 Nisan 1979
200. Doğum Yılında En Çok Ölümü ile Dikkati Çeken Bir Yazar: Stefan Zıoeig
Kim derdi ki Viyana'nm büyük burjuva mahallelerinde do ğup büyümüş, Avrupa'ya ve diline bu denli bağlı bir yazar, ta Güney Amerika'da, Rio de Janeiro yakınlarındaki Petropolis'te intihar edecek? Şiddet, işkence, bombardıman, silah, barut, el bombası, bombardıman, atom bombası, toplama kampları ve ikinci Dünya Savaşı'nm verdiği milyonlarca savaş kurbanı yanı sıra, bu cinayetler karşısında Walter Benjamin gibi kendi dileği ile yaşamına son veren iki kurban: Lotte Zweig, Stefan Zweig. 21 Şubat 1942, Zweig'm yaşamının son günü. Rio'da karna val var. Petropolis'te, yaşamının en mutlu ve en verimli yılları nı geçirdiği Salzburg'daki malikânesini biraz olsun andıran bir evde. Ilık bir yaz gecesi. Zweig, bu gece karısı ile birlikte intihar etmeye kararlı, ikinci karısı bu. Lotte, 33 yaşında. Zweig 61. Son mektubu, 20 yıla yakın bir süre evli kaldığı Frederike'ye yazıyor: "... bu savaşın daha uzun yıllar süreceği, daya nılmaz bir düşünce. Bilemezsin bu kararı aldığımdan beri ne denli rahatladım..." Zweig Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra şunları yazmıştı: "İkinci bir dünya savaşını ne görmek ne de yaşamak istiyo rum:"
Stefan Zweig'in, Heinrich von Kleist'm bir kadınla birlik te intiharı üzerine yazdıkları, kendi sonunu ne denli betim liyor (1925): "... Kleist gizemli bir ölüm, bir aşk ölümü, çift mutluluk la sonuçlanacak bir ölüm kurmaktadır kafasında. Zaten genç yaştan beri her sevdiğine birlikte ölmeyi önermiyor muydu?... İstediği zaman öleceğini, kendi deyişiyle 'ölüm için bütünüy le yetkin' bir duruma geldiğini, artık hayatın ona değil, onun hayata söz geçirdiği kanısına vardığından beri, yüreği sevinç ve mutlulukla kabarmaktadır... Başka şairlerin hayatı Kleist'mkinden daha büyük, ver dikleri yapıtlar daha canlı, daha değerli, varlıkları ve etkin likleri insanlık için daha yararlı olabilir. Ama hiçbirinin sonu Kleist'mki gibi yüce değildir. Hiçbir ölüm onunki gibi ezgili, coşkun değildir" Zweig, 1925'te Kleist üzerine bu satırları yazarken, in sanın özgür seçimi olan ölümünü belirlemeye kararlı mıydı dersiniz? Roman, öykü, deneme, şiir, tiyatro, seyahat, anı gibi ede biyatın bütün türlerinde yirm iyi aşkın yapıt vermiş olan Zweig'm, 1942'de yayımlanan Dünün Dünyası - Bir Avrupalı'nın Anıları adlı kitabı en önemli yapıtıdır. Çağımızın en önemli anı niteliğindeki yapıtlarından biri olan bu ürün, Avrupa dü şün dünyasının klasikleri arasında kalacaktır. Zweig, bir büyük burjuva ailesinin çocuğudur. Viyana'da çok zengin koşullar altında yetişmiştir. Daha yüzyılın ilk yıl larında yalnız tüm Avrupa ülkelerini gezmekle kalmamış, New York, Panama ve Hindistan gibi uzak ülkelere de seya hat edebilmiştir. Alman diline çok bağlı olmakla birlikte, ken dini her zaman bir dünya vatandaşı olarak belirlemiştir. Öğreniminin bir bölümünü Paris'te sürdüren Zweig, bu büyük kültür kentini, ikinci vatanı olarak benimsemiştir. Sen kıyısındaki dar sokakları, küçük alanları çok seven Zweig,
yakm arkadaşı Rainer Maria Rilke ile birlikte sık sık yürüyü şe çıkmıştır. Zweig'm kişiliğini belirleyen özelliklerden biri de arkadaşlıklara verdiği büyük önem ve bu dostlukları sü rekli kılması ve yazınsal verilerini de zaman zaman bu dost luklara dayandırmasıdır. Zweig'm bu denli çok okunan, bazı yapıtlarının 30 dile çevrilmiş bir yazar olmasının nedenini, onun derin psikoloji ve edebiyat kültüründe aramak gerekir. Alman felsefesinin derinliği ve Fransız edebiyatının betimlemeciliğini birleştiren Zweig, insan ruhunun derinliklerinin ve insanın hastalık de recesine varan tutkularının bir çözümleyicisi olmaya çabala mıştır. (Yoksa bu son çabaların akıntısında yaşamına son mu vermiştir?) İlk şiir kitabı Altın Teller, Zweig 19 yaşında iken yayınlan mıştır. Çok sayıda çeviri de yapan Zweig, 1914 yazını birlikte geçirdiği Belçikalı ozan, yakın arkadaşı Verhaeren'in şiirlerini de Almancaya çevirmiştir. Bunu tiyatro oyunları izlemiştir. Tutkunun Öyküleri - Amok ile en büyük uluslararası başarısını kazanmıştır. (1922) Zweig, Birinci Dünya Savaşı sırasında Belçika'ya kaçmak zorunda kalmıştır. Bu savaş onu sarsmıştır. Birdenbire bu ka dar çok dostu olan ülkelerle, kendi ülkesinin savaşa girmesi ni hiçbir mantıkla açıklayamamıştır. Savaşı protesto eden bir açık mektup yayımlar. "Yabancı ülkelerdeki dostlarıma" diye başlayan bu açıklamada, savaşı kınar. Savaş sonrasında yeni den karar vermek zorundadır: "Dünyam yıkılmıştı. Bir yenisini kurmam gerekiyordu. Kendi kendimi çok iyi tanımak zorundaydım. Ayrıca tüm ya şadıklarımdan bir sonuç çıkarmakla da yükümlüydüm. Geri ye ne kalmıştı? Birkaç değerli dost. Ve dünyayı kavramışlığın bilinci. Bu denli yitik yılın ardından yeniden sorumluluk ve yeniden cesaret duymak gerekiyordu. İşte bu bir başlangıç, çıkış noktası olabilirdi. Birden karar verdim. Büyük kenti bı
raktım. Salzburg'a çekildim. Evlendim. Kendimi artık dilediğimce çalışmalarıma verebilecektim..." Birinci Dünya Savaşı'nm yitikliğinden böylesi bir karar lılıkla çıkar Zweig. Salzburg'da, ağaçlıklı bir yokuşun biti minde, Kapuziener Berg'deki balkonlu, üç katlı, kuleli, geniş bahçeli, büyük salonları ender değerdeki antika eşyalarla donatılmış, kütüphanesi cilt cilt kitapla dolu evinde, yaşamı nın en verimli, en mutlu yıllarını karısı Frederike Maria ile birlikte geçirir. Bu evde çağın en büyükleri konuk olmuştur: Toscanini, Bruno Walter, Paul Valéry, Sigmund Freud, Tho mas Mann, Bartok, Ravel ve diğer yakın dostları. "Bana bir kez daha dünyaya, insanlara inanmak olanağı tanındı", der Zweig bu dönemde. 1920'de Balzac, Dickens ve Dostoyevski üzerine inceleme yazar. Bunu üç Alman büyüğü üzerine yazdığı inceleme izler: "Hölderlin, Kleist, Nietzsche (1925). Bunların yanı sıra Verhaeren, Desbordes-Valmore, ve gene yakın arkadaşı Romain Rolland üzerine kitaplar yazar. İnsanlığın Yıldızının Parladığı Anlar 1927'de yayımlanır. Casanova, Stendhal ve Tolstoy üze rine yazdığı inceleme 1928'de biter. Sağlığa Giden Akıl Yolu'nda Mesmer, Baker Eddy ve Sigmund Freud'un bilim lerini irdeler. Tarihsel kişilikleri konu alan kitaplar da yazmıştır: Marie Antoinette, Erasmus von Rotterdam [Rotterdam'h Erasmus], Maria Stuart... Salzburg yıllarında bir uğraşı da ünlü büyük lerin el yazısı çalışmalarını toplamaktır. Zweig'm koleksi yonunda Bach, Chopin, Beethoven, Haydn, Mozart, Goethe, Schiller, Schubert, Hölderlin ve Nietzsche'nin el yazıları. Hitler ve nasyonal sosyalizm egemen olmaya başladığın da, bir gün Zweig'm da evinin kapısı polis tarafından çalınır. Bütün evi didik didik aranır. Gestapo onu korkutmak ya da ikaz etmek istiyordur. Yahudi asıllı bir yazar olarak, Zweig da diğerleri gibi kara listeye alınır. Yapıtları "saf Alm an" niteli ğinde olmadığından yakılır.
"Bu Viyana'yı mutlak son görüşüm. Tüm bildiğim, yetiş tiğim, sevdiğim bu sokaklarda, bu alanlarda son kez dolaşı yorum. Anneme sıkıca sarıldım. Onu ve vatanım Viyana'yı bir kez daha göremeyeceğimi çok iyi biliyorum." Şiddet ve savaştan nefret eden Zweig, 1935'te Avustur ya'dan ayrılır, İngiltere üzerinden ABD'ye oradan da Brezil ya'ya geçer. Gerçi büyük bir ünü ve parası da vardır, ama kendi deyim i ile "dilim in dünyası yıkıldı, çöktü. Avrupa kendi kendini çökertiyor..." inancında olan Zweig, bedensel gücüne karşın, onarılam ayacak bir ruhsal çöküntü içinde dir. Vatandan uzak, uzun sürgün yılları, savaşta işlenen mil yonlarca cinayet, her yere, karaya, havaya, suya saçılan ölüm, Nazi kamplarında Yahudilerin mahvedilişi, insan kardeşleri nin bu dünyanın her köşesinde uğradığı felaket. Kim, kime karşı savaşıyor... "60 yaşından sonra yaşama yeniden başla yabilmek için, yeni güçler gerekli. Yıllar süren, vatanımdan uzakta geçen göç, tüm gücümü bitirdi..." 21 Şubat 1942. Rio'da karnaval, güzel bir yaz günü. Zweig, ayrılış mektubunu ilk eşine yazıyor... "Yaşama kendi dileği mizle başlamıyoruz, oysa ölümü seçmekte özgürüz. Bu kararı verdiğimden beri çok rahatladım..." Brezilya'ya da bir mektupla teşekkür eder: "Benim usum daki dünya Avrupa'dır. Ama bu güzel ülkeye, beni bağrına basan bu ülkeye teşekkür borçtur. Tüm dostlarıma selam söyleyin. Dilerim onlar sabah alacasını görsünler. Ama ben, meraklı bir insan olarak, yolculuğa hepsinden önce çıkıyo rum." Son geceyi arkadaşı Ernst Feder ve eşiyle birlikte geçirir ler. Ondan aldığı Montaigne kitaplarım geri verir. Feder şaş kındır. "Montaigne üzerine yazacaktın" der. O gece satranç oynarlar. Zweig ve karısı arkadaşlarını evlerine dek geçirirler. Sonra zehir içip, yaşamlarını bitirirler.
Savaş milyonlarca kurban verecek. Zweig ve karısı bun lardan ancak ikisi. Onu kim yargılayabilir? Kim onu sorumluluktan kaç makla suçlayabilir? Şiddet ve savaş. Yeryüzünde bitmeyen şiddet ve savaş. Zweig'm intihan çocukluğumdan beri dikka tim i çekmiştir. Faşizm ve savaşı protesto etmek için insanın kendisini öldürmesi, kanımca en büyük kahramanlıklardan biridir. İsterse o yazar, ölüm ve intihar tutkusunu ömür boyu birlikte taşımış olsun. Brezilya'da devlet cenaze töreni düzen ler. Bakanlar, devlet başkanı ve tüm sanatçılar törene katılır. Kleist için yazdığı, kendisi için de ne denli geçerli "...hiç bir ölüm onunki gibi ezgili, coşkulu değildir." M illiyet Sanat, 1 Aralık 1982
Resim, Felsefe ve Edebiyat Sinemacısı: Werner Herzog
Her toplumun kendine özgü burjuvaları vardır. Bunlar kü çük ve büyük burjuva arasında yer alan ama toplumun genel değer yargılarına damgalarını vuran, bizim büyük ozanımız Can Yücel'in "Epigram " şiirinde "insana ilişkin ne varsa ka bulüm / Şu hümanistler hariç" diye tanımladığı kitleye şöyle karşı çıkıyor Werner Herzog: "İyi" burjuvalar, aşırılıklara de lilik der. Bu delilik benim yaşamımın felsefesi ve film lerimin içeriğidir. Yaşam ve varoluş, birbirinden kesinlikle ayrılan iki ol gudur. İnsan kendi deliliği üzerinde ısrar etmelidir. Çünkü yaşam, ancak henüz erişilmemiş, henüz denenmemişse vara bilmek için sınırların zorlanmasıyla sanata varma çabasında "varoluş"a dönüşür. Herzog: "Ben sinemada yeni resimler arıyorum. Magazinlerdeki, kartpostallardaki ya da bir Pan-Am bürosunun duvarında ki bir afiş beni hasta ediyor. Bu posası çıkmış resimlerin bir hiç uğruna kullanılmasının kanıtıdır. Nasıl olduğunu bilm i yorum ama, yeni resimler bende bir içgüdü olarak doğuyor. Bunları uzak bir ülkenin ufkunu görür gibi görüyorum. İç dünyamızın en derinliklerini dışavurmak istiyorum. Bu son suz derin ve sonsuz verimli bir içgüdü..."
Herzog'un filmlerinde doğa, artık dramatik bir kişiliktir. Duyarlılığı olan ve konuşan bir kişilik. Onun görüntülediği bir gökyüzünün gecesi, insanı yalnız korkutan bir gökyüzü değil, aynı zamanda korkan bir gökyüzüdür. 1942'de doğmuş, Bavyera'da yetişmiş, tarih, edebiyat, ve tiyatro öğrenimini yarıda kesmiş, kendi deyimi ile "sinema zanaatına işçi" olmuştur. İlk film i Lebenszeichen (Yaşam Belir tileri) 1968 Berlin Film Festivali'nde "Gümüş Ayı" ödülünü aldığında Herzog, Federal Alman İçişleri Bakanı konuşurken, söz istemiş: "Ben bu ödüle ne hayır derim, ne de teşekkür ederim" deyip susmuştur. 1974 yapımı Jed erfiir sich und Gott gegen aile (Herkes Kendi Başına ve Tanrı Herkese Karşı) film i için Ingmar Bergman: "Ya şamımda beni etkileyen on film i saymak gerekirse, biri budur. İnanılmaz, akıllı, derin ve güzel" (Neıvsıveek, 1977) Her zog, bu büyük yapıtını tamamladıktan sonra, 1974 Kasımında Münih'ten yaya olarak yola çıkmış, Paris'e dek yürümüştür. Aynı yılın Aralık ayında Paris'e varan Herzog, burada hasta film tarihçisi Lotte Eisner'i ziyaret etmiştir. Bu film i izlediğimden beri (iki hafta önce) ben de yürü yorum. Filmin kahramanı, dünyaya yetişkin doğan Kaspar Hauser'in bir bahçenin serine çimenlerden dikip yetiştirdiği adının kökenlerinden, Albinoni müziği ile çıktığı Kafkasya düşünden yürüyorum. Herzog'un yaşamdan "varoluş" baş lattığı bu yürüyüşe katılmamak mümkün mü? 1967'de Lebenszeichen'i Yunanistan'da çeken Herzog, yan gın sahnesini çekmek istediğinde, karşısında Yunan cuntasını bulur. Ona bu sahneyi çekemeyeceğini ve itfaiyenin yardım etmeyeceğini, çekmeye kalkışırsa tutuklanacağını söylerler. "İstediğinizi yapın. Ama ben silahlı olacağım. Bu sahneyi çe keceğim. Bana dokunan benimle birlikte ölür" der. Sabah 3000 izleyici, 50 kadar polis ve askerin gözü önün de istediği sahneyi çeker. İtfaiye de ateşlemeleri söndürür.
1976 ilkbaharında Antil Adaları'ndan Guadeloupe'da Soufriere yanardağı patlama belirtileri gösterince, dağ eteğindeki 75 bin kişilik kent boşaltılır. "Yaşamımdan başka yitirecek hiçbir şeyim yok" diyen bir ihtiyar, patlamadan korkmadan yerini terk etmez. Almanya'da bu haberi duyan Herzog, hemen ora ya gider. Boş kent, yanardağ patlamasını korkusuzca bekle yen ihtiyarı (ihtiyar kadar, ölüm Herzog'a da yakın değil mi?) film le belgeler. Bavyera ormanlarında çektiği Herz aus Glas (Camdan Yü rek) film i için, eleştirmen Greiner şöyle yazıyor: "...Bu film ormanlarımızdan bir şey içeriyor, hepimizin içinde varolan, içimizden herhangi birinin isteyip de ağlayamadığı gibi ağla yan, dileyip de göremediği kâbusları gören, sabah uyandığı mızda unuttuğumuzu sandığımız özlemlerimizi özleyen bir şey..." Cüceleri, üç yaşından büyüyene dek tüm yaşamını sinir hastaneleri, bakımevleri ve ıslahanelerde geçiren, "iyi" burju vaların akli dengesi yitik diyeceği Bruno S.'e en önemli film lerinde başrol veren Herzog'u bu insanları sergilediği için eleştirenler de var. Ne denli yanılıyorlar! insana inanıyorsak, her insana inanmalıyız. Yaşamdan, varolmaya geçmek istiyorsak, hep birlikte geçmek istemeye cek miyiz? 5-12 tarihleri arasında İstanbul Atatürk Kültür Merke zi'nde gerçekleştirilecek Werner Herzog toplu gösterisini resim, felsefe, edebiyat seven tüm sinema meraklılarına gü nümüzün, önde gelen bu yazar-sinemacısmı heyecanla öne ririm. M illiyet Sanat, 1 Ocak 1982
32. Uluslararası Berlin Film Festivali
Festival bu yıl da ana bölüm yarışma, forum, enformasyon, toplu gösteriler ve film fuarı bölümlerinden oluşuyor. Festi vale çok az süre kalmış olmasına karşın, yöneticiler her gün geç saatlere dek film izliyorlar. Basın bültenlerinden öğrenildiğine göre, yarışmaya ka tılacak film ler şim dilik şunlar: Festival'e ABD'den iki film katılıyor. Başrollerini Paul Newman ve Sally Field'in pay laştığı Sydney Pollack'm Absence o f M alice (Sansasyon Röpor tajcısı) ve yarışma dışı gösterilecek olan John Baghams'm Whose Life is it Anyıuay (Bu Benim Yaşamım Değil mi?) Bu film de başrolde Richard Dreyfuss oynuyor. İtalya'nın ya rışmaya katıldığı film Türk izleyicisinin yakından tanıdığı bir yönetmen ve sevdiği bir oyuncu: M ario M onicelli'nin başrolde Alberto Sordi'nin oynadığı II marchese del Grillo'su. Çin Halk Cum huriveti, Festivale Pio Hinlio'nun Vatan Aşkı adlı film iyle katılacağını bildirdi. Japonya da yarışmaya iki film gönderiyor: Kei Kum ai'nin Willful M urder (Tasarlanan Cinayet) ve Mitsuo Yanagim achi'nin Farewell to my Native Land (Vatana Veda) Avustralya'dan da bir film var: Donald Crom bie'nin The Killing o f Angel Street (Angel Caddesinin Mahvoluşu). M acaristan yarışm ada Zoltan Fabri'nin Requi em adlı yapıtıyla temsil edilecek. Bunların açıklandığı basın
bülteni 21 A ralık tarihi taşıyor ve Festival Bürosu yarışma film leri konusunda bugüne dek daha başka adlar verem i yor. Son günlerde önem li yönetmen adları ve film ler çıkar mı bilinmiyor. Festival çerçevesinde, yarışma kadar önem li bir konuma gelm iş forum bölümünün yöneticisi Gerhard Schoenberner, bu yılın programı üzerine şu bilgileri verdi: Forum festi val içinde 12. kez yineleniyor. Başlangıçta politik ve geniş izleyici bulam ayan yapıtlara ayrılan forum, um ulanın ak sine büyük bir yankı uyandırıyor. Osman Senbene, Angelopulos gibi yönetmenler forumun yarattığı ünlüler. Bu yıl forumda gösterilecek film ler şunlar: Demokratik Alm an Cumhuriyeti'nden W infried Junge'nin 4 saatlik film i Yaşam Öyküleri. (Schoenberner özellikle bu film üzerinde duruyor.) Fransa'dan üç film var. Eric Rohm er'in La Femme de l'Aviatour (Uçucunun Karısı) ve M arguerite Duras'm Agatha ou les Lec tures Illimitées (Agatha ya da sınırsız yazılan) ile L'Homme At lantique (Atlantik Adam.) Forumda ABD'li kadın yönetmen lerin deneysel film leri gösterisi de yer alacak. Forumda Senegal'i Paulin Vieyra'mn En résidence Surveillée (Ev Hapsi); Kolombiya'yı Jorge Silva-Martha Rodriguez İkilisinin Nııes t ra Voz de Tierra, M emoria Futuro (Toprak, Anı ve Gelecekten Sesimiz); Portekiz'i de M anoel de Oliveira'nm Francisca adlı film i temsil edecek. Forumda ayrıca İtalyan yönetmen Pier Paolo Pasolini'nin desen ve resimlerinden oluşan bir sergi düzenlenecek ve Al manya'da gösterilmemiş iki filmi sunulacak. Forum çerçevesinde düzenlenen toplu gösteri ise Curtis Bernhardt'a ayrıldı. 1899'da Worms'da doğan, 1925'te Berlin'de film lerini yapmaya başlayan Bernhardt, Nazilerin egemen olduğu dönemden önce Fransa'ya, oradan da ABD'ye geçti. 1940 başlarında Ronald Reagan ile M illion D o lar Baby ve Jııke Girl film lerini yapan Bernhardt daha son
ra kendisini üne kavuşturan A Stolen Life (Bette Davis) ve Possessed (Joan Crawford) adlı film leri gerçekleştirdi. Festi val süresince 1981'de ölen yönetm enin tüm önem li film leri sergilenecek. M illiyet Sanat, 1 Şubat 1982
Kadınlarımız
Düşünce özgürlüğüne kavuşturulmamış bir ülkenin kadını olarak, Türk kadınının sınıfsal çelişkisi konusunda söz söyle mek oldukça güç. Çünkü, bugünün Türkiyesi hem çok sınıflı bir toplum, hem de 5. yüzyıldan 20. yüzyıla kadar onbeş yüz yılı birarada yaşayan bir toplumdur. Ayrıca Batı dünyası kap samı içinde düşünülen; askeri, siyasal ve ekonomik yönden Batıya bağımlı... Ama bir İslam ülkesidir. Bu durum da halkı başka başka çelişkilerle karşı karşıya getirmektedir. Bu denli karmaşık ve sorunlu bir toplumda biz hangi ka dından söz edeceğiz? Daha bir yıl önce, kışın acımasız soğuğu karşısında evini ısıtmak için, Harbiye'de eski bir yapıdan tahta sökmek isteyen üç kadın, inşaat çökmesi sonucu yapının altında kalıp öldüler. İstanbul'un ortasında, Hilton Oteli'nin karşısındaki sokakta. Birkaç odun parçası için üç kadın ölüyordu. Türk kadını için bir genelleme yok ki... Kimi 18 saat güneş altında tarlalarda çalışır, evde çalışması caba... Kimi bir kova su bulmak için saatlerce yürür, kimi din baskısı altında ortaçağ anlayışıyla dünyaya ka palı tutulur ve tüm insanca verilerden uzaklaştırılır, kimi bir ticari mal gibi, başlık parası karşılığında satılır. Kasabada, kent te işçilik, memurluk yapan kadın ise evinin ve çocuklarının da tüm işlerini yapar. En çok yıpranmak da kadınlar arasındadır.
Yüzbinlercesi kendi toplum ve geleneğinden koparılmış, Orta Avrupa'nın sanayi ülkelerinde iş bulmuş, ama birlikte getirdiği çelişkilerine, bir de yabancısı olduğu ülkenin çeliş kileri, bağdaşmazlıkları eklenmiş... Ve bu kadınlardan acaba kaçı mutlu olabilmiştir? Bu nedenle Türk insanı için, Batıdaki anlamında bir fe minizm, "kadın sorunu" söz konusu olmaz. Türk kadınının sorunu, Türkiye'nin tüm sorunları içinde ele alınmalıdır. Sınıflı toplumumuz büyük eşitsizlikler göstermektedir. Üstelik son on yılda Türkiye'de köylere dek yayılan televiz yon, "beyin yıkam a" politikası ile, köy kadınının karşısına bile Dallas gibi bir Amerikan filmiyle çıkabilme cesaretini göstermektedir. Renkli basın, reklam filmleri, fotoroman ti careti var gücüyle halkın bilinçlenmesini engellemek için, sermayenin ve çarpık kültürün egemenliğini daha uzun kı labilmek için var güçleriyle çalışmaktadırlar. Bilinçsiz insan ları, yanlış yaşam biçimlerine özendirmeye çalışmaktadır. Aynı tutum yıllar yılı Yeşilçam sineması filmleriyle de uygu lanmıştır. Ezilen sınıfların ve ezilen kadının da sorunlarına eğilen yeni ilerici Türk filmlerinin, geniş halk kitlelerine ulaş ması engellenmiştir. Türkiye'de emekçi sınıfların mücadelesi, bu sınıf insan larının kadın, erkek, çocuk yani tüm bireyleriyle bilinçlenip, belli bir kültür düzeyine erişmesi ile gerçekleşecektir, işte ancak bu gerçekleştiği an, kadının sorunlarına da çözümler bulunabilecektir. Burada da en büyük görev, gene aydın insa na, aydın kadına düşmektedir. Bugünün çağdaş dünyasında bilinçsiz bir kurtuluş yoktur. Bilinçsizce sınıf atlamak, insana hiçbir çözüm getirmez. İnsan, hem toplumsal yaşamı, hem iş hayatı, hem kendi iç dünyası hem özyaşamı için bilinçlenmek zorundadır. Hiçbir toplumsal sınıfın insanı, bilinçsiz ve kendi sınıfından soyutlanarak (yani ayrılarak), sınıf atlamaya çaba layıp bir çözüme ulaşamaz. Para ve maddeye bağlanıp dün
yada "kendi paçasını kurtarm ak" terimi, artık çağdaş dünya insanı için geçerli değildir. Ve özellikle o insan, Türkiye gibi bir ülkenin insanı ise. Bireysel kurtuluş diye bir yaşam biçimi yoktur. İnsan, her zaman toplumsal bir yaratık olduğunu kavrayıp kendi sınıfının bilinçlenmesi ve daha insancıl koşullara kavuşması için çaba gösterdikçe mutlu olabilecek, yaşamını değerlendi recektir. Yaşam, şöyle bir yaşanıp geçmek için varolmak de ğildir. Aksine insanları, en insancıl yaşamlara ulaştırmanın mücadelesinin verildiği bir olgudur. Bilinçsiz bir yaşam, in san yaşamı değildir. Bir anlamda aileyi yöneten, çocuklarını yetiştiren kadınlar da olduğuna göre, aydın Türk kadınının en büyük görevi, diğer kadınları bilinçlendirmek olmalıdır. Halkçı
ıç 8 ı Bremen Edebiyat Ödülünü Kazanan Peter Weiss'la Bremende Konuştum
1982 yılı Bremen Edebiyat Ödülü Peter Weiss'a verildi. Bu, Federal Almanya'da verilen en önemli edebiyat ödülü. Yirmi yıla yakın bir süredir okuduğum ve Alman yazınının savaş sonrası yazarları içinde en sevdiğim bu büyük yazarı tanı mak ve onunla Milliyet Sanat dergisi okurları için konuşmak için Berlin'den Bremen'e gitmek ne büyük bir olanak. Sabah saat altıda Berlin Tegel Havaalam'na gitmek üzere sokağa çık tığımda, Kurfürstendamm üzerindeki durakta benden başka otobüs bekleyen, başörtülü, şişman bir de Anadolu kadını var. Hava nemli ve karanlık. Uçak, saat sekize doğru Bremen'e inerken, ortalık biraz aydınlandı. Ama o biraz aydınlık, gün boyu hiç tam aydınlığa dönüşmedi. Peter Weiss, istasyon kar şısındaki Columbus Otel'de kalacaktı. Onunla görüşebilmek için, aynı otelde bir oda tuttum. Büyük, görkemli bir otel. Tam karşısında kentin kırmızı tuğlalarla örülmüş, büyük tren is tasyonu yer alıyor. Resepsiyona, Peter Weiss gelince bana ha ber vermelerini söyledim ve hemen bir iki saat uyudum. Kente çıktığımda, hiçbir yerde Peter Weiss ile ilgili bir afiş görmedim. Yalnız büyük bir kitapçının vitrininde tüm yapıtları dizilmiş, son üç ciltlik romanı Die Ästhetik des Wi derstands (Direnmenin Estetiği) üzerine "Bremen 1982 Edebiyat
Ödülü" yazılmıştı. Burası bir liman kenti. Ben üç saat yürü düm, ama ne denize giden kanalları, ne de gemileri gördüm. Ancak kent, Almanya'dan çok Hollanda'yı andırıyor. Dar yol lar, küçük, iyi restore edilmiş yapılar, eski alanlar, sarı, mavi, mor boyanmış, küçük kapılı, küçük pencereli, önleri balkonlu yapılar... Genişlikleri 50 santimi geçmeyen geçitlerden yürü düm, "Avluların ardı" adı verilmiş büyük bir bahçeye girdim. Burada birçok "pup" ve seramik atölyesi yer alıyor; avlu kış gününün rüzgâr ve yağmuruyla yıpranmış ağaç ve bitkilerle dolu, merdivenler tahta balkonlara çıkıyor. Cadde ve sokak adları bile Hollandacayı düşündürüyor. Öğleden sonra otele döndüm. Okudum. Hiç kimseyi ta nımadığım bu kentte, bir ara, acaba Peter Weiss gelecek mi, gelmeyecek mi, diye düşündüm. Saat 5'e doğru onun geldiği ni öğrendim. Telefon ettim. Kısa bir süre sonra otelin büyük giriş salonunda gazeteciler fotoğrafını çekerken onu fotoğraf larından tanıdığım gibi buldum. Peter Weiss 1916 doğumlu. Berlin yakınlarında Nowawes'de doğmuş. Uzunca boylu, incecik bir adam. Koyu gri bir takım elbise, lacivert gömlek, siyah 'V' yakalı bir kazak giymiş. Kısacık siyah saçları az kırlaşmış. Sarı metal çerçeveli gözlüğü ve saatinden başka hiçbir şey takmamış. 66 değil de, en çok 46 yaşında gibi. Sade, mütevazı, insancıl, dimdik bir kişi. Pipo içiyor. Alman gazetecilerden sonra, salonun küçük bir özel bölümünde konuşmaya başlıyoruz. (Peter Weiss çocukluğunu Bremen'de geçirmiş. 1934'te Londra üzerinden Prag'a göçmek zorunda kalm ış ve 19361938 yıllarında Prag Sanat Akademisi'nde okumuş. 1939'da ailesiyle birlikte İsveç'e göçmüş. Bilindiği gibi Peter Weiss ve ailesi, Auschwitz toplama kampına gönderilecek Museviler listesinde yer alıyordu. 1945'te İsveç vatandaşlığına geçen Weiss, 1948'den bu yana Stockholm'de yaşıyor. Ressam. Film de yapmış.)
Görünüşünüz Almandan çok bir Türk'ü anımsatıyor! Babam Balkan ülkelerinden, Macar Yahudisi. Türk'e ben zemem Balkan kökenli olmamdan gelebilir. Siz edebiyat dışında resim de yaptınız, film de yönettiniz. Şimdi bu uğraşlardan hangisini sürdürüyorsunuz? İnsanın bir tek yaşamı var. Her şeye yetişemiyor. Bu ne denle artık resim yapmıyorum. Film de çekmiyorum. Yalnız edebiyat. Sanat eskiden burjuvalara erişirdi yalnız. İlkin feo dal sınıfa, sonra burjuvaziye. Ama sanat, insanın ürünüdür belli bir süre belli bir sınıfın egemenliğinde kalsa bile. Her yazarın en çok sevdiği bir yapıtı vardır. Sizinki? Die Ästhetik des Widerstands*. Bu benim başyapıtım. Bu roman için on yıl çalıştım. Ama insanın son çalışması da yü reğine en yakın çalışması oluyor. Şimdilerde İsveç Kraliyet Tiyatrosu'nda rejisini de üstlendiğim oyunum Der neue Pro zess CYeni Süreç) bu. Pazar ve pazartesi prova olmadığı için Bremen'e gelebildim. Bu oyun benim en kişisel oyunum. Di ğer tiyatro eserlerim gibi belgesel değil. Tabii politik. Ama va rolmanın (dünyanın) kişisel sorununu irdeleyen bir oyun. Ki şisel derken "ben"in sorunlarını kastetmiyorum. Dünyanın varoluşundan bu yana, dünyamızda yaşayan insanlar hiçbir dönemde bugünkü kadar bir tehdit karşısında kalmamışlar dı. Bu tehlikeyi anlatıyorum son oyunumda. Almanya'yı terkediş nedeninizi biliyoruz. Ya dönmeyişinizin nedenleri? Öyle pek elle tutulacak nedenler yok. 1930'larda Al manya'dan sürgüne gidenler, genellikle 1945, 1947 yılların da geri döndüler. Benim yurtdışmdaki gelişmem bambaşka oldu. Faşizm her şeyi damgalamıştı. Almancadan bile nefret ettim. Ne duymak, ne konuşmak istedim. Yurtdışında yeni yeni dostlar edindim. İnsanın dostları neredeyse, vatanı orası * Direnmenin Estetiği, Peter Weiss, çev. Çağlar Tanyeri - Turgay Kurultay, 1. baskı: YKY, 2005; 2. baskı: İletişim Yayınları, 2013 (ed. n.)
oluyor. Türkiye'ye gelmiş olsaydım, eminim orada da yakın dostlarım olurdu. Ancak ta 1960'larda yeniden Almanya ile bağ kurdum. Ve her iki Almanya ile. Ama hangi Almanya'yı seçecektim? ikisinde de olmamak istedim. Çünkü bu durumda ikisini de iyi karşılaştırabiliyorum. Almanya'da olmayışımın en önemli sorunu, dilimi yaşar tutabilmek. Ama bu sorunu da çözüm lüyor insan. Benim için artık vatan olarak Almanya yok. Biz artık "uluslararası" olduk. Ve göç olayının en büyük kazancı "uluslararası" olmam. Dediğim gibi, dostlarımın olduğu yer, benim vatanım: İsveç, İtalya, İspanya. Nerede çalışabiliyorsak, vatan orası. Böyle insanlar dünyanın her yerinde var. Ör neğin Erich Fried, hep İngiltere'de kaldı. İnsan, ailesinin ke sildiği bir ülkeye bir daha dönemez. Bu insanın kanma işler. En sevdiğiniz yazar? Neruda. Hem şiirleri, hem Yaşadığımı İtiraf Ediyorum. (Weiss bu soruyu hiç duraksamadan yanıtladı). Bir tutukevine gitseniz hangi kitapları yanınıza almak istersiniz? Brecht'in şiirlerini. Gramsci'yi. Rosa Luxembourg'u. Stendhal'm Kızıl ve Kara'sim, Parma M anastırim ve Dante'nin İlahi Komedya'sım. Türk yazınını biliyor musunuz? Ne yazık ki bir şey söyleyecek kadar bilmiyorum. Türk yazmmmm büyük bir soluk olduğunu, özellikle şiirinin, bi liyorum. Ama Nâzım Hikmet'ten başka yazar okumadım. Vietnam'a gittiğimde, orada Too Hu diye bir ozanın şiirleri ile karşılaştım. Olağanüstü şiirler. Em inim Türkiye'ye gelsey dim, böyle büyük ozanlarla karşılaşırdım, severdim. Türk ya zınının yeterli çevirileri yok. Salozun Mavalı* ve M arat/Sa de'ot Türkiye'de başarıyla ve yinelenerek oynandığını biliyorsunuz tabii. * Peter VVeiss'm 1967'de sahnelenen Gesang vom lusitanischen Popanz adlı oyunu Can Yücel tarafından Salozun Mavalı adıyla Türkçeye çevrildi (ed. n.)
Biliyorum. Çevirm eni Can Yücel ile de yazışm am ız oldu. Ya Türk sineması? S ürüyü izledim. Olağanüstü bir film. Çok sevdim. Artık uzun seyahatler yapamıyorum. Ama bir gün Türkiye'ye ge lirsem, Bergama, Selçuk, Efes yöresini çok gezmek istiyorum. İki Almanya ile bağınızı biraz daha anlatır mısınız? Faşizmin ezilmesi süreci Federal Almanya'da apolitize edilmiş iki kuşak yetişti. Oysa Demokratik Alman Cumhuriyeti'nde bu süreç çok güçlükle gerçekleştiriliyor. Oyunları mın tümü Demokratik Almanya Cumhuriyeti'nde sergilendi. Kitaplarım da basıldı, Direnmenin Estetiği Nisan ayında orada da çıkmış olacak. Direnmenin Estetiği'nde oldukça güç bir anlatım kullandınız. Bu konuda ne dersiniz? Güç olabilir, ama anlaşılması olanaksız değildir. Her in sanın her şeyi kavrayabilecek yaratılışta olduğundan hareket ediyorum. Picasso da devrimi kendi yapıtları ile gerçekleştir miştir. Sanat bir işçiliktir. Tıpkı bir marangozun iyi bir san dalye yapması gibi. Brecht ne der: "İşçi için hiçbir şey yeterin ce güç değildir". Bu unutulmaması gereken bir gerçek. Bu kitap, benim kendi gelişimimdir. İnsanın verimi, ona armağan edilmez. Yeniden başlamak gereklidir. Yalnız içerik yönünden değil, biçemde de yeniden başlamak gerekir. Bu romanınız başka hangi ülkelerde yayımlandı? İsveç'te yayımlandı. Fransızca, İspanyolca ve İtalyanca çevirileri de yapılmakta. İsveç'te yaşayan Türk dostlarım, oranın dinamizmden yoksun bir ülke olduğunu söylüyorlar. Siz böyle bir duyguya kapılmadınız mı? İsveç bir kırsal kesim toplumudur. Kent yaşamı henüz üç kuşak öncesi başlamıştır. Orada savaş sırasında tarım işçisi olarak çalıştım. 1950'lerde halk okullarında öğretmenlik yap tım. Tutuklularla, toplum dışına itilmiş insanlarla çalıştım.
Bilemezsin böylesi insanlardan ne denli güçlü inisiyatifler ge liyor. Sonra bu konuları film çalışmalarımda yansıttım. İnsa nın şahsen yaşadığı olaylar, sanat yapıtlarından daha önemli. Dediğim gibi, çalışabildiği ülkeyi benimsiyor insan. Tartışmalı Nobel Ödülü için ne söylersiniz? Nobel Ödülü komitesinin iki kanadı vardır: İlericiler ve tutucular. Çoğunlukla tutucular baskın çıkar. Tabii İsveç büyük sanayisi de etkindir. Bu büyük sanayi hangi ülke ile alışveriş yapacaksa, o ülke yazarına da verilir. Böyle kurum laşmış bir edebiyat ödülünde, bu durumlar kaçınılmaz ger çeklerdir. Glocke Salonu, eski alanın ortasında, 600 kişilik bir salon. Girişte Peter VVeiss'ın tüm yapıtları satılıyor. Salona girmek için bilet kalmamış. İzleyicilerin çoğunluğunu gençler oluş turuyor. Ama 80 yaşma yaklaşmış ya da geçmişler de var. Ben "Türkiye Yazarlar Sendikası" kartımı gösterip basın için ayrılmış ikinci sıraya oturuyorum. Bir süre sonra Weiss, Türkiye'de Oppenheimer Olayı adlı oyunuyla tanınan Kipphardt ile geliyor. Jüri üyelerinden Alman dili profesörü Em merich, onu sahneye çağırıyor. Üstten açılan, orta büyüklük teki kahverengi çantasıyla sahneye çıkıyor. Çantayı açarken, "Çanta kitap dolu değil, korkmayın. Hepsini okumayacağım" diyor. Ödül kazanan romanı Direnmenin Estetiği'nden bölüm ler okuyor. Elli dakika kadar sürüyor bu. Saat 21'de okuma bitiyor. Tartışma bölümünde Prof. Emmerich'e soruyor: "Siz mi yanıtlayacaksınız, ben mi?" Gerçek bir işçi kadar alçakgönüllü. Yanıtlarından Milliyet Sanat okuruna aktarmak istediklerimi not ediyorum: "Bu kitap büyük bir epik çalışma. Bütün deneyimlerimi top ladığım bir çalışma. Göç olgusunu yaşayan, ülkesini terk et mek zorunda kalan insanın tüm deneyimlerini. Çünkü göçen
insan, kendi toplumsal sınıfından atılır. Başka sınıfa geçer. Proletarya sınıfına yaklaşır. Sürgüne çıkan, proletarya sınıfı na girer. Artık kendi toplumunda sahip olduğu tüm haklarını yitirmiştir. O artık, özellikle haklarından yoksun bir insandır. Sürgünü bilen, bu duyguları çok iyi bilir. O, yaşamda kalmak için her şeyi yapar. Tıpkı bir Gastarbeiter (yabancı işçi) gibidir." "Bu kitap düşünülmüş bir kitap, ama gerçek aynı zamanda. Sürgüne giden insanın gerçeği nedir? O insan sürgünde nasıl değerlendirilecektir? Geçmişine göre mi, yoksa şimdiki durumuna göre mi?" "İnsan, yazar olarak, söylemek isteyeceğini uygulayacağı bi çimleri arar. Ben bu kitabı bir blok gibi biçimledim. Baskısı bile bir kerpiç tuğla gibi. Gri. Resimsiz. Çekici değil. Picasso'nun Guernica'smı bilirsiniz. O da anlaşılması güç bir yapıttır. Bu kitap okurdan büyük çaba bekler. Ama insan, yazar olarak da kendinden çok çaba bekler. Bu, okuru küçümseme değil, aksi ne yüceltmektir. Böylece okur, yazar ile aynı düzeye getirilir. Ben bunu böyle anlıyorum. Okur, yazar düzeyindedir. Brecht: 'Her insan, en büyük çelişkileri kavrayacak yaratılıştadır' der." "Bu kitap boyunca bir tek umut örülmüştür: Birlik. Çünkü Yalta Konferansı'ndan sonra, halklar gözetilmeden dünya bölünmüştür. Ben bu bölünmeye 40 yıllık bir süreçten sonra bakıyorum 'Birlik' umuduyla." "Her yazar yapıtına kendi deneyimlerini de koyar. Kendini ne denli güçle koyarsa, o denli inandırıcı olabilir. Sorun, ezil mek ve cehaletten kurtulma, bu iki olguyu yeryüzünden kal dırmanın sorunudur. Kültürü herkese maletmek sorunudur. İşte direnç budur."
Ödül töreni, Belediye Sarayı'mn klasik, görkemli salo nunda yapılıyor; yedi yüz kişinin doldurduğu salonda izleyi cilerin birçoğu ayakta kalıyor. Kültür Senatörü Werner Franke'nin konuşmasından son ra, Christof Meckel, Peter Weiss üzerine konuşuyor. Sonra Rudolf-Alexander-Schröder Vakfı'mn ödülü, vakıf başkanı tarafından Peter Weiss'a sunuluyor. Weiss, kürsüde çok kısa, çok yalın, çok yürekten birkaç cümle söylüyor: "Ben bu kentin yitik bir çocuğuyum. Bundan elli yıl önce, bu Belediye Sarayı'mn altında durur, bu görkemli yapıya bakar dım. Yapının üzerindeki heykeller, sokakta gezinen bir çocuk olarak bana bir tehdit gibi gelirdi. Bu kent, çalışmalarımın te melini oluşturur. Yürümeyi, konuşmayı bu kentte öğrendim. İlk insan ilişkilerini bu kentte tanıdım. Toplumda sınıfların var olduğunu bu kentte gördüm. Babamın işlerinin iyi yürü düğü dönemlerde, bizim oturduğumuz bulvar, fakir mahal lelerinden çok farklıydı. Bu kentte algıladıklarım beni düşün meye itti. Resimlerimde işlediğim her konu, bu kentin bende uyandırdığı izlenimlerle doludur. Şimdi, bu kentte dolaşırken, bu yeni mimari gerisinde eski görüntüleri arıyorum. İnsanın çocukken algıladıkları, daha sonraki yaratmasının temelini oluşturuyor. İnsan kökü ile birlikte yaşıyor. Kökünden kesilip atılsa ne korkunç olur!" Peter Weiss, Hamburg'dan 18 uçağı ile Stockholm'e dönü yor. Bugün Kraliyet Tiyatrosu'nda provaları var. Ben de hiç zaman geçirmeden, bu satırları yazıyorum. Onu saygı, sevgi ve dostlukla anarak. M illiyet Sanat, 1 Mart 1982
32. Berlin Film Şenliği: 12 Günde 700 Film.
23 Şubat Salı. 12 gündür süregelen 32. Uluslararası Berlin Film Festivali bugün bitiyor. Gece, Zoo-Palast Sineması'nda ödüller dağıtılacak. Berlin 12 gündür güneşliydi. Güneşli ve kuru soğuk. Zaman zaman öğle saatlerinde havanın ısındığı da oldu. 12 gündür ne kar yağdı, ne de yağmur. Berlin Film Festivali dev boyutlarda bir olay. 12 gün süreyle her gün 58 film gösteriliyor. 58x12=696 film. Film Şenliği süresince edin diğim basın bülteni kutusundan 12 gün süreyle çıkan kâğıt, broşür, kitap, ilan, reklam, tanıtım vs/yi topladım. Hiçbirini atmadım. Bunları tek tek saymak için. Yaklaşık 2000 sayfa yı geçiyor. Tabii 12 günde hem 70 kadar film görüp hem de 2000 sayfa basın bülteni incelenemez. Zaten festivalin yapı sını kavrayıp neyin, ne zaman, nerede, nasıl, ne gibi koşul larda olduğunu öğrenene dek festival bitti. Ama şu işe bakın ki, her zaman duyguları ile hareket eden ben, hem ödül alan önemli filmleri gördüm, hem Fassbinder'in basın toplantısına katıldım, hem basın bültenlerinin önemli bölümlerini, özel likle Türk okuruna aktarm ak istediklerimi inceleyebildim. Sinema meraklısı olup da, böyle bir festivale katılmadığı için kimse gocunmasın. Film festivali (festivalleri) sözcüğün tam anlamıyla bir "festival." 700 film içinden bir iki film çıkıyor, o da sinemalarda izleniyor. (Sanırım artık tüm dünya ticari
sinemalarında iyi iş yapan Alman filmleri, Türk dağıtımcılar tarafından da satın alınıp sinemalarımızda oynayacaktır). 32. Uluslararası Berlin Film Festivali Yarışma Bölümü jürisi şu üyelerden oluşuyordu: Joan Fontaine (USA), Brigitte Fossey (Fransa), Helma Sanders-Brahms (Federal Almanya), W ladimir Baskakow (SSCB), Jeo Hembus (Federal Almanya), Laszlo Lugossy (Macaristan), Gian Luigi Rondi (İtalya), Mrinal Sen (Hindistan), David Stratton (Avustralya). Şimdi dilerseniz yazıya Altın Ayı Ödülü'nü alan Rainer Wer ner Fassbinder'in Veronika Voss'un Özlemi (Die Sehnsucht der Veronika Voss) ile başlayalım: Fassbinder 1946 doğumlu. Babası doktor, annesi çevir men. Liseyi bitirmeden ayrılmış (Genellikle harika çocuk lar liseyi bitiremeden ayrılıyorlar, siz ne dersiniz?). Veronika Voss'ım Özlemi, Fassbinder'in kırk ikinci filmi. Bu, Yeşilçam için bir rekor değil, ama Federal Almanya film yönetmenleri için (yaşma bakılırsa) sanırım kırılmamış bir rekor. Film siyah-beyaz. 105 dakika. Senaryo: Peter Märthesheimer, Pea Fröhlich. Kamera: Xaver Schwarzenberger. Vero nika Voss: Ünlü tiyatro oyuncusu Rosel Zech. Daha önce Fassbinder'in o film ini gördüm. Fassbinder'in her film inin başarılı olduğu söylenebilir. Çünkü ne istediği ni bilen ve kendi istediğini filmlerinde gerçekleştiren bir yö netmen. Ben onun on film i arasında en çok Veronika Voss'un Özlemi'ni sevdim. Bir film i sevmek ne demek? O filmden et kilenmek, o film i düşünmek, o film i unutamamak demek. Veronika Voss'un Özlemi unutulmayacak bir atmosfer filmi. Bu, Fassbinder'in 1950 yılları Almanyası üzerine Maria Braun ve Lola'dan sonra yaptığı üçüncü film. Yönetmen, bu konuda daha 15 film gerçekleştirmek istiyor. 1956 yıllarında Sybille Schmitz adlı ünlü bir kadın oyun cu esrarlı bir biçimde ölüyor. Bu olay Fassbinder'i etkiliyor ve
Veronika Voss'un Özlemi film ine konu oluyor. Veronika Voss bir zamanların ünlü film oyuncusu. Yaşlanmış, ününü yitir miş. Ya da yaşlanmadan morfinman olmuş, ününü yitirmiş. Eşinden ayrılmış. Büyük villasını, yerleştiği sinir kliniğini yö neten psikiyatri doktoruna morfin karşılığı vermiş. Bir gaze teci, rastlantı ile yaşamına giriyor. Onu kurtarmayı deniyor. Oldukça saf, iyi niyetli bir spor yazarı. Bu özel klinik sahibesi gerçek bir doktor mu? Ya da hastalarını bir an önce morfin ile ölüme sürükleyen ve onların mallarına, zenginliklerine el koyan bir soyguncu mu? Veronika Voss morfin ve hap ile intihara zorlanacak, ölecek. Ölmese de morfinsiz yaşayama yacak. Ne denli sıradan bir konu, değil mi? Biraz Marilyn Monroe'yu andırıyor. Ya da belki yüzlerce filmde işlenmiş konuyu. Susan Hayward'un I'll Cry Tomorrow (Yarın Ağla yacağını) film i de birden aklıma geldi, o yılların filmi. Oysa Fassbinder'in filmi, 1982 yılında, böylesi sıradan bir konuyla nasıl çıkıyor karşımıza ve bizi nasıl sarsabiliyor? 1956 yılının olayı mı? Film sanki 1956 yılında çekilmiş; siyah-beyaz olu şu, sokaklar, arabalar... 1982'yi anımsatan hiçbir niteliği yok. Sanatsal gücünden başka. Hiçbir film in üzerimde bu denli merak uyandırdığını anımsamıyorum. Veronika Voss'un ka patıldığı özel psikiyatri kliniğine kameranın girmesi, kısacık girip çıkması, bu kliniği biraz olsun anlayabilmek için, anla yana dek... Meraktan çatladım. Bu klinikte nasıl bir atmosfer yaratılmıştı. Beyaz duvarlar, beyaz kapılar, beyaz sandalye ve koltuklar, beyaz masalar, beyaz kahve fincanları, beyaz sak sılar, beyaz bitkiler ve bu beyazlık morfinin ve ona bağlı ola rak gelen delilik krizlerinin ta kendisiydi. Tıpatıp kendisiydi. Hiçbir atmosfer, deliliği bu denli veremezdi. Rosel Zech, ger çekten çok başarılı oynadı. Film, zaman zaman sanki müziği tarafından yönetiliyordu, yani müzik yönetmen oluyordu ki, bu da çok güzeldi. Özel psikiyatri kliniğinde oturan iri yapılı zenci Amerikalı da, film boyunca hastayı tutup gücünü kul
lanacak, onu dövecek vs. etkisi uyandırıyordu. Güç ve kor kunun simgesiydi. Ama kim seyi dövmedi. "Dayak olarak" film in sonuna dek oturdu, ayakkabı boyadı, çiklet çiğnedi ve o yılların ünlü şarkısı "Sixteen Tons"u söyledi. Filmden sonra, basın toplantısında, Fassbinder'e "deliliğin krizlerini bu denli iyi tanımak için, deliliği yaşamış olmak gerek" dedim. "İyi bir soru," dedi. "Bunun böyle olduğuna ben de inanıyorum". "Babam doktor, çok iyi biliyorum psiki yatri doktorlarının hastaları iyileştirmekten çok hasta ettik lerini". "Amerikalılar mı? Amerikalılar her yerde. Onun için filmde de". "Evet 'Sixteen Tons' şarkısını ben de çok severdim. Hâlâ da çok severim". "Bu filmle, bugünkü topluma, ülkemiz tarihini bütünlemeye yarayacak bilgiler vermek istiyorum. Demokrasimiz, batı cephesi için düzenlenmiş bir demokrasi. Bizim mücadele edip kazandığımız bir demokrasi değil. Eski yöntemlerin bugün de yayılma şansı var. Olanak arıyorlar. Tabii gamalı haçları eksik, ama eski eğitim yöntemleri aynı. Bu ülkede yeniden silahlanmanın ne denli hızla geliştiğine şaşıyorum. Gençlerin direniş denemeleri kanımca bir duyar lılıktan öte değil. 1950 yıllarının insanları, 1960'larm insan larının oluşumuna da yol açtı. Bunu da göstermek istiyorum filmimde." "Başarısızlığa uğramış insanlara karşı bir sempatiniz var" savını şöyle yanıtlıyor Fassbinder: "Onları duyarlılıkla karşılıyorum. Yanlışlarını çok iyi anlıyorum. Belki bu benim kişiliğimle de bağdaşan bir durum. İnsan kendi kendine 'sen kendini mahvetmeyeceksin' deyip duruyor. Ama olabilir de. Aslında benim mahvolmamı bekleyenler de yok değil." Filmlerinde özellikle kadınların öykülerinin anlatılmasının nedenini ise şöyle açıklıyor: "Kadınlarla her şeyi anlatmak daha kolay. Erkekler, çoğunlukla toplumun istediği gibi dav
ranıyorlar. Kadınlar, alışılagelmiş kalıplara karşı daha çok direniyor. Kadınların dünyalarını görebilmek daha kolay. Er kekler, her zaman üstlerine düşen rolü oynuyor." "Sinemada ışıklar söndü mü, düş başlar. Bilinçaltı hare kete geçer. Bence, sinema izleyicisi, filmden ne beklediğini bi lir. Ama ben onu daha da zorlamak isterim. Ve kanımca izle yici zorlanmaktan hoşlanır, izleyiciye ayak uydurmak değil, meydan okumaktan yanayım." "Filmlerimi, ne gibi bir dünyada yaşadığımızı anlama mız ve bence neyin nasıl olup olmadığını göstermek için ya pıyorum..." "Kendi kadınlığı içinde, dünyanın bütün kadınları" ol mak isteyen Veronika Voss'un öyküsünü, olağanüstü sahne düzenlemesi, kamera, yönetim, müzik ve Rosel Zech'in çok başarılı oyunu ile, dilerim en kısa zamanda Türk seyircisi de izleyebilsin. GÜMÜŞ AYI ÖDÜLLERİ • Gümüş Ayı ödüllerinden "En İlginç Film İçin Jüri Özel Ödülü" Polonya yapımı Dehşet (Dreszcze) adlı filme verildi. Festivalde ödül alınca, en son bu film i izledim. Çün kü gerçeği söylemek gerekiyorsa, buraya geldim geleli kulaklarım o denli Polonya ile doldu ki, filmi izlemek bile istememiştim. Batı Avrupa'daki bu akıl almaz "Polonya" dalgası içinde, bir Polonya filmine ödül verilmesi şaşılacak durum değil, aksine bekle nen bir durum. Filmin rejisörü Wojciech Marczetvski. 1944 doğumlu. Lodz Üniversitesi'nde felsefe ve tarih okumuş. Ayrıca tiyatro ve sinema yüksekokul larını bitirmiş. Yönetmen ve senarist olarak çalış makta. Aynı zamanda televizyonda da görevli.
Film, 1950 Polonyasmdan bir kesimi anlatıyor. Stalin dönemindeki baskılara yer verilen öyküde, bir sis temden diğer sisteme geçişteki acılar sahneleniyor. Yönetmenin yedinci film i Dreszcze. Sinemada Polon yalI izleyiciler vardı. Onlar filmi çok sevdi. Yönet menin bir sinema dili var, ama zaman zaman film çektiğini unuttuğu da söylenebilir. • Gümüş Ayı (En İyi Yönetmen) Ödülü: Mario Monicelli (İtalya). Grillo Markisi (II márchese del Grillo) filmi için. 1915'te Roma'da doğan Monicelli, Türk izleyicisinin Toto, Boccacio 70 , Casanova 70, Brancalone Ordusu ve diğer filmleriyle yakından tanıdığı, kırktan fazla film çekmiş bir yönetmen. Genellikle güldürü ko nularını işleyen Monicelli'nin, bu güç anlatımda ne denli ustalaştığını söylemeye gerek bile yok. Ancak, anlatımda en büyük etken de ünlü oyuncu Alberto Sordi'nin olağanüstü başarısı. Aristokrasinin çıkma zını anlatırken, Papa'nm gülünçlüğünü sergileyen bu film, iki eski büyük ustanın coşkuyla izlenen, ustalıkla gerçekleştirilmiş, fakat izlendikten sonra hemen unutulan bir ürün. Zaten Monicelli'nin tüm yapıtlarında bu böyle değil midir? Usta yönetmenin bu alçakgönüllü tutumuna yine de saygı göstermek gerek. Bu ödül, gerçekten yerini buldu. • Gümüş Ayı (En İyi Kadın Oyuncu) Ödülü: Kartin Sass (Demokratik Alman Cumhuriyeti). Bir Yıl İçirı Kefalet (Biirgschaft fiir Ein ]alır) filmindeki oyunu için. • Gümüş Ayı (En İyi Erkek Oyuncu) Ödülü: Michel Picolli / Garip Bir Öykü (Une Etrange Affaire) (Fransa) ve Stellan Skarsgârd Budala Katil (Den Enfaldige M ordaren) (İsveç).
Uluslararası Protestan Film Jürisi'nin ödülünü de kaza nan Garip Bir Öykü (Une Etrarıge Affaire), her gün Beyoğlu si nemalarında görülebilecek, hiçbir özelliği olmayan bir film. Uluslararası Protestan Kilisesi'nin bu film i ödüllendirmekte ki görüşünü aynen aktarıyorum: "Pierre Granier-Deferre'nin Garip Bir Öykü filmi, insanın iş hayatındaki bağımlılığı ve kolektif çalışmasının, bir yandan verimini nasıl artırdığını gösterirken, bir yandan da insan ilişkilerini nasıl yıprattığını düşündürmeye itiyor." Burada gerçekten bir soru işareti koymak gerekiyor. Garip Bir Öykü filminde, reklam şirketinde çalışan, ama kendisine olanak tanınmadığı için bir türlü iş yapamayan genç adamın öyküsü anlatılıyor. Karısıyla çok mutlu yaşayan, ama iş hayatı yolunda gitmeyen bir adam. Günün birinde bu büyük ulus lararası şirkete, Michel Piccoli büyük şef olarak gelince, genç de olanaklara kavuşuyor. Bu arada karısı ile arası açılıyor. Protestan Jürisi'nin değerlendirmesindeki gibi insan ilişkileri bozulmuyor. Aksine bu genç o mutlu evlilik "yuvasının" orta burjuva düzeni ve öldürücü bağımlılığından kurtulup, bir dostluğun yoluyla, dünyanın gerçek boyutlarını kavramaya başlıyor. Burada jüri ile benim film i ne denli değişik yönler den değerlendirdiğimizi bir kez daha vurgulamak isterim. Michel Piccoli'ye bu kısa rolü için bu ödül neden verildi, anlayamadım. Ödüllerin bir özelliği de, genellikle neden ve rildiklerinin anlaşılmazlığından geliyor galiba. Budala Katil film inin yönetmeni İsveçli Hans Alfredson, 1931 doğumlu. Yönetmen, yazar ve oyuncu. İlk filmini, 1967'de yönetmiş. Tekerlekli sandalyeye bağlı bir zengin kız ile, yarı açlığa terk edilmiş bir budalanın öyküsünü anlatan İsveç filmi, budala rolü ile Stellan Skarsgârd'a Gümüş Ayı ödülünü kazandırdı. Berlin Film Festivali'nin yarışma bölü münde gösterilen bu film, en çok ilgi toplayan yapıtlardan biri oldu.
Gümüş Ayı ödüllerinden "En İyi Senaryo" ödülü ise Requiem adlı film in senaryosu için Macar yönetmen Zoltán Fabri'ye verildi. Zoltán Fabri de Türk sinema seyircisinin iyi tanıdığı bir yönetmen. Requiem film inin senaryosunun ger çekten başarılı yönleri var. Bunların başında yaşamın en acı masız kesimleriyle, romantik bir duygusallığı bağdaştırma daki ustalığı geliyor. Ayrıca insanlara ve dünyaya (Festivalde izlediğimiz tüm filmlerden daha derin) bir insancıllıkla bak mayı biliyor. Üçüncü önemli öğe de, film in bildirisinin doğru bir dünya görüşünü yansıtması. Bir yandan bir gencin hapis hanede işkence ile öldürülmesini anlatırken, diğer yandan da onun öyküsünü edebiyat tutkusu ve yaşamış olmaktan mutluluk duyduğu aşk öyküsüyle sarıyor. Böylece yaşamda her şeyin iç içe olduğunu, kaba güç karşısında bile insanın üstün duygularının ölmeyeceğini vurguluyor. Maddeye ba ğımlı bir yaşamın kurtuluş olmadığının altını çiziyor. Her in sanın kendi yolunu yalnız kendisinin çizebilmesi gerektiğini (tabii toplum içindeki) ortaya çıkarıyor. Bu filmdeki rahatsız edici tek yön, güzel ve baştan çıkarıcı kadın rolündeki Edit Frajt'ın, bizde çekilen sabun-kolonya reklam ları kadınlarını andırmasıydı. Uluslararası Katolik Sinema Örgütü'nün ödül dağılımı ise şöyle: 1. Bürgschaft fiir ein Jahr (Demokratik Alman Cumhuri yeti). 2. Den Enfaldige Mördaren (İsveç). 3. Nuestra Voz de Tierra, M. Rodriguez/ Jorge Silva (Ko lombiya). 4. Pastorale, Otar Iossemiani (SSCB) CICAE (Sanat Sineması Uluslararası Birliği Ödülü) ise gene Polonyalı yönetmen Marczewski'yi Dreszcze film i için ödül
lendiriyor. (Bunun tümüyle politik bir durum olduğunu vur gulam ak gerek!) CIDALC Ödülü gene İsveç film ine verilirken, ayrıca İs viçreli yönetmen Schwizgebel'in Frank N. Stein ın Çekiciliği [Le Ravissement de Frank N. Stein] film i de övgüye değer bulunu yor. UNICEF'İN "Çocuk Film i" için koyduğu ödülü Danim ar kalI Soren Kragh'm Gummi-Tarzan (Lastik Tarzan) film i aldı. (Böylece Andersen Masalları'nm geleneği de sürmüş oldu.) Fes tivalin tek Türk film i Atıf Yılmaz'm Çocuk Filmleri bölümün de gösterilen İbo ile Güllüşah filmiydi. Uluslararası Sinema Yazarları FIPRESCI'nin ödülüne gelince: Yine Polonya. Yine Marczewski. Yine Dreszcze. Bir İsrail film i izlemiş olmak için, yarışmada gösterilen film lerden, 1949 doğumlu, denizaltı komandoluğu yapmış, bugün Film ve Televizyon Okulu öğretim üyesi, yönetmen Shimon Dotan'm film ini izledim. Film de denizaltı komandolarını anlatıyordu: İsrail sinemasını bir film le yargılamak istemem ama, bu denli başarısız bir "şey" (bu film için şey sözcüğün den başka sözcük kullanamıyorum) görmedim. Yine yarışma filmlerinden, İsviçreli yönetmen Michel Soutter'in L'amour des fem m es adlı filmi, kadm-erkek ilişkilerinin Batı dünyasındaki çıkmazını, yalnızlığını ve İsviçre doğasının insanı nasıl bu nalımlara sürüklediği konularını işleyen, en iyi filmlerden biriydi. Ama kimse üstünde durmadı. Yarışma dışı gösterilen, benim çok merakla bekledi ğim film, Alman yönetmen Werner Schroeter'in Liebeskonzil (Aşk Ruhanilerinin Meclisi) idi. Alman yazarı Oscar Panizza Liebeskonzil adlı tiyatro oyununda Tanrı'ya hakaret etti ği gerekçesiyle, 1895'te Münih Mahkemesi tarafından hapis cezasına çarptırılmış ve o gün bugün, bu tiyatro oyunu Fe deral Almanya'da henüz sahnelenmemiş. Roma'daki Teatro
Belli'nin sahnelediği oyunu, Schroeter filme almış. Kendi si, Liebeskonzil'in tiyatro değil, sinema olduğunu söylüyor. Schroeter'in her yapıtı gibi, bu da gene estetiğin sineması, daha çok da tiyatrosu. Festivale, Werner Herzog dışında tüm Alman rejisörleri geldi. Ayrıca, J. Stewart, Tavernier, Lino Ventura, Monicelli, A. Sordi, Zoltán Fabri, Sydney Pollack gibi ünlüler, yüzlerce yapımcı, sinema yazarı da Berlin'deydi. En çok izleyici, Fassbinder'in film inin ilk gösterimine geldi. Büyük Zoo-Palast'ta yerlerde oturanlar bile vardı. Festivalin Forum bölümünden pek söz etmedim. Orada yöneticilerin önerisi üzerine Peter Murray diye bir film gördüm. 52 dakika. ABD yapımı. Film bir sallanan kol tuğun hasırını tamir eden esrarkeşin konuşması ve o adamın maddeye olan bağımlılığını (yüksek felsefi bir düzeyde!) an latıyor, herkes de hiç zanaatçı görmemiş gibi ağzı açık izliyor du. Forum'un en önemli filmi, 4.5 saatlik Demokratik Alman Cumhuriyeti yapımı Yaşam Öykiileri'ne yer bulup giremedim. Ve kendimi sinema akımından kurtaramayarak, o gece tica ri sinemada, Claude M iller'in Sorgu adlı filmini izledim. Fil m in diyalogları olağanüstü ve özellikle Michel Serrault'nun oyunu çok başarılıydı. Festival filmlerinde kalite yok deniyor. Yazıyı festival yöneticisi Moritz de Hadeln'in bir sözüyle bi tirmek istiyorum: "Her şey daha iyi olabilir. Her şey değişebilir. Filmler, film leri kötü diye nitelendirmek isteyenler için her zaman kötüdür. Bu festivalin hiçbir bölümü bir müze gibi olamaz." Değerli sinema eleştirmenimiz, Atilla Dorsay'm Berlin'e ge lemeyişi, bu olayı size aktarmakta mutlak büyük eksiklik olacak. Bu ilk uzun sinema yazımı yazarken, en çok Atilla Dorsay'ı düşündüm. M illiyet Sanat, 15 Mart 1982
Özeleştiriden Yoksunlukla Çağdaşlaşma Olanaksızdır...
Bu kez Federal Almanya'ya geleli üç ayı geçti. Ama Federal Almanya ve Alman dili ile ilişkim 1954 yılında başladı. 1962 yılından bu yana Federal Almanya'ya gelip gidiyo rum. Çalıştığım ve yaşadığım yer Türkiye. Ancak çalışmamın en büyük yoğunluğunu gene Alman dili ve Almancadan yap tığım çeviriler oluşturuyor. Ayrıca göç olgusunu, ekonomi ve kültür sorunlarını da hem Almanya'da, hem Türkiye'de ba sında çıkan yazılarla 1962 yılından beri izliyorum. Bu konuda İstanbul Türk-Alman Kültür Merkezi ve Enstitüsünün düzen lediği üç büyük seminerde de hem düzenleyici hem çevirmen olarak çalıştım. Bütün bunları söylememin nedeni, kültür so runlarından bir iki sayfada söz etmek isterken, buna hakkım olduğunu kanıtlamak için. Uç ay önce Batı Berlin'e bir bursla gelmiş, sorunu yeni tanımış bir insan değilim. Sorunu 1960 yılı başından bu yana Tophane İşçi Bulma Kurumu'ndan ve Sirkeci'den kalkan ilk kara trenlerden beri tanıyorum. Göz lem ve eleştirilerim biraz alışılagelmişin dışına çıkarsa, ilkin şunu belirtm ek isterim ki, sorunlara tepeden bakmadan, öze leştiri ile yaklaşmak, her zaman, alçakgönüllü olmak, sonuç ların daha olumlu, daha soğukkanlılıkla çözümlenmesinin kanımca ilk koşuludur.
Federal Almanya'daki Türk toplumunun kültür sorun larına hem Türkiye, hem de çağımız doğrultusunda baktı ğımızda, görünümün hiç de olumlu olmadığını saptıyoruz. Bunu umutsuzlukla ya da üzülerek belirtmiyorum. Aksine, umudumuzu ve gücümüzü yitirecek değiliz. Ancak artık özeleştiri yapmanın zamanının geçmekte olduğunu ve kültür sorunlarımıza çağdaş bir anlayışla yaklaşmadıkça hiçbir yere varamayacağımızı vurgulamak için söylüyorum. Konuya elimdeki en yeni ve somut bir örnekle girmek ge rekiyor. ANADİL dergisinin 8/2 sayısı. Derginin 12. sayfasında, Ayşen Sergen - Birnbaum, Marburg imzalı, "Türkçeden Çevirinin Güçlükleri" adlı Almanca bir yazı var. Ben, edebiyatı yakından izleyen bir kişi olarak, değerli ve çalışkan arkadaşım Dr. Yüksel Pazarkaya'nın hem Almanca, hem de Türkçe biçemini de tanıdığımdan, bu yazının açıkla ma bölümünün Ayşen Sergen tarafından değil de Yüksel Pazarkaya tarafından yazıldığını anlıyorum. Yazıda söz konusu edilen büyük ozanımız (yalnız bizim değil, tüm dünya insanının büyük insanı) Nâzım Hikm et'in Şeyh Bedreddirı Destanı'mn Almanca çevirisinin doğru diye nitelendirilen örnekleri Dr. Yüksel Pazarkaya'nın yeni çevi risi, yanlış diye tanım lanan örnekler de Dr. Gisela Kraft'm çevirisi. Dr. Yüksel Pazarkaya, kendisinin sorumlu yazı işleri yönetici liğini yaptığı bir dergide, hangi alçakgönüllülükle (!) en doğ ru çeviri örneği diye kendi Nâzım Hikmet çevirilerini altını çizerek okura sunabilir? Ayşen Sergen kimdir? Ne zamandan beri çeviri ve çevi ri eleştirisi konularında çalışmalar yapmaktadır? Kendisinin çevirileri var mıdır?
Bir örnek: Dr. Pazarkaya çevirisi: (doğru olarak nitelendiriliyor) (Ihre Stimme hörte ich nie) Dr. Gisela Kraft çevirisi: (leh kenne ihre Stimme nicht) 19 yıldır iki dilde çeviri yapan bir insan olarak şunu vur gulam am gerekir ki... Aslında "Seslerini hiç işitmedim" di zesini "leh kenne ihre Stimme nicht", biçiminde Almancaya çevirmek yanlış olmadığı gibi, "Ihre Stimme hörte ich nie" demekten daha da yazınsaldır! Bu tür bir karşılaştırma ile ne Dr. Pazarkaya'nm çevirisinin doğruluğu ve yazmsallığı kanıtlanır, ne de Dr. Kraft'm çeviri sinin yanlış olabileceği... Sorun, sanırım Dr. Pazarkaya da bilir, çok daha başka bo yutlarda, çok daha büyüktür. Ve geneldir. Çevirinin niteliği çok tartışmalı bir konudur. Türkçeden en iyi çevirileri ozan Behçet Necatigil yapmıştır. Yıllar yılı Necatigil gibi bir çe virmen yetişmemiştir. Onun Rilke'den yaptığı Malte Laurids Brigge'nin Notları, büyük ozan Rilke'nin özgün anlatımı kadar güzeldir Türkçede. Pablo Neruda, Almancada Curt-Meyer Clason gibi çok büyük bir usta çevirmenle karşılaşmıştır. Çok iyi yayınevleri bu çevirileri basmıştır. Türkçe, Latin kökenli diller gibi yay gın olmadığından, bizim büyük ustamız böyle bir çevirmen bulamamıştır. Federal Almanya'daki çok önemli yayınevleri tarafından basılmamıştır. Ama bu demek değildir, Kraft'm çevirisi kötü, Pazarkaya'nmki iyi, doğru... Tam aksine, bu bi zim Şarkçı kaderciliğimizin, boşa kürek çekmemizin bir yeni örneği: Sanki Türk yazınından çok çeviri yapan Alman çe virmen varmış, ya da Türk yazını yeterince çevrilmiş de, sıra ikinci çevirilere gelmiş gibi, "sen yanlışsın, ben doğru" gibi çocuk kavgasına dönüştürmüşüz işi. Dünya yazınının iyi çevirmenleri, dünya yazınının büyük
yazarlarıdır. James Joyce, Cesare Pavese, VVolfgang Hildesheimer birer örnek ilk akla gelen. Niçin sorun bu doğrultuda irde lenmiyor? Ne zaman kendi küçük dünyamızdan çıkıp, sorun ları çağdaş ve tüm dünya doğrultusunda değerlendireceğiz? Yıllar önce Hans Magnus Enzensberger'in yayımladığı Museum der modernen Poesie adlı antolojideki Nâzım Hikmet şi irlerinin çevirileri de, gene Nâzım'm büyük soluğunu yansıt maktan oldukça yoksun çeviriler. Ama Nâzım güç bir şair, çevrilmesi güç. Çeviride şiirinin büyüklüğünü, onun büyük lüğünde yansıtmak güç. Yapılan çevirileri, bir komisyon ku rup, hem Türk insanının duyarlılığı hem de Alman dilinin Dr. Kraft ya da bu konuda çalışmak isteyen diğer çevirmen, ozanlar ile birarada düzeltmek, tartışmak daha olumlu, daha yapıcı bir tutum olmaz mı? 1977'de Türkischer Akademiker und Künstlerverein Nâzım Hikmet kataloğu için çeviri yaptırırken, bu çevirileri gözden geçiren bir komisyon yok muydu? Bunun olmaması, 5 yıl sonra o çeviride şu yanlış var, bu yanlış var demek kadar utanılacak bir kusur ve gene bize özgü bir kusur. Katalogdaki hangi şiir için böyle bir karşılaştırma yapıl sa, gene aynı sonuç çıkar! Özellikle şiir seçiminde sözcüklerin seçimi bir yorum gerektirebilir. Örneğin Alman ozan Peter Rühmkorf'un şiirlerini, Dr. Anhegger ile birlikte çevirirken, ana metinden çok uzaklaşmak zorunda kaldık. Ayrıca her çe viride de yanlış bulunabilir! Dr. Kraft kötü çevirmen de, Aras Ören, Kraft çevirileri ile nasıl ünlü, beğenilen bir şair oldu? Bu konuda onun katkı sı yok mu? Bir sayfa yazı yazıveriyoruz (kimse bu Ayşe Ser gen?), en az on yıllık emeğe ne denli saygısız olduğumuzu belgeleyiveriyoruz. Sonra biz birbuçuk milyon emekçinin kültür sorununa yön vermeye çalışacağız. Emek emektir! Al manın emeği de emektir, Türkün de Hollandalınm da!
Gene ANADİL'in Dr. Yüksel Pazarkaya tarafından yazılan önsözünde şöyle bir bölüm var: "Anadil, yeni koşulların, yeni oluşumlarını desteklemek ve beslemek için yayınlanıyor. Türkiye'den safralanmış, ka lemleri kemikleşmiş yazarların 'cakası' için değil." "Türkiye'nin ithal edecek en önemli ürünü edebiyattır." Yanılmıyorsam değerli dostum Aziz Nesin söylemişti bu sözü. Cumhuriyet döneminden daha eski dönemlere daya nan, bir yazgıdır ki, Türk yazarı her zaman düşünce özgürlü ğünü, düşünce özgürlüğünü yazıda yansıtma özgürlüğünü, halkını çağdaş bir kültüre ulaştırmayı amaç bilmiş, hapis yat mış, uykusundan feragat etmiş, yazı yazmış, bu uğurda veri len meydan çatışmalarında yaşamını yitirmiş onurlu yazar lardan oluşur. Burada "safralanm ış" sözcüğünü -h er kim için olursa olsun- kullanmak insanlık adına işlenen bir suçtur. Federal Almanya'daki yazınsal gelişmeleri Türk okuru da, edebiyatçısı da sevinç, coşku ile izlemektedir. Örneğin ye tenekli yazar A kif Pirinççi, Tränen sind immer das Ende roma nını Almanya'da yayımlar yayımlamaz, İstanbul Türk-Alman Enstitüsü tarafından İstanbul'a çağrılmış, gerçi bürokratik nedenler yüzünden bu çağrıya uyamamıştır, ama salonda toplam 600 kişiye Akif Pirinççi tanıtılmış, romanından çevril miş bir örnek sunulmuştur. Diğer seminerlere de Aras Ören defalarca çağrılmıştır, kendisi gelmemiştir. Dr. Pazarkaya da bu seminerlere çağrılmış ve olumlu katkılarda bulunmuş tur. Yıllar sonra kendi çıkarttığı dergide bir ayırıma girmesi, şaşkınlık uyandırıcı bir saptamadır. Bizim bildiğimiz, sanat ürünleri insanlığın malıdır, birbiriyle beslenerek gelişir. Yeni oluşumlar, hele hele Almanya'daki ikinci kuşağın yazınsal ürünleri yalnız Türkiye yazarlarından değil, başta yaşadık ları ülkenin yazarları ve giderek dünya yazarlarının ürünle riyle gelişebilir. Kültür ve özellikle sanatsal veri, kehanet gibi
insana tepeden inmez. İnsanlığın bu alandaki ürünlerini ta nımak, bilmek ve geliştirmeye çaba göstermekle olur. Bu dergideki öykülerde ya da Berlin'de çıkarılan Merhaba gazetesinin daha manşetindeki Türkçe yanlışlara hiç değin meyeceğim. Öğrenci sınav kâğıdı okuyan öğretmen komp leksinde bir insan değilim. Yanlışlar da olsa, tüm çabaları saygıyla karşılıyorum. Ancak başkalarını sert dille eleştiren arkadaşlarımdan, kendi sorumlu yazı işlerini yürüttükleri yayımlarda Türkçe kurallarına biraz özen göstermelerini is temek zorundayım. Aralık 1980'de Batı Berlin'de bir Türk Edebiyatı Semine ri düzenlediğimizde de, gene Almanya'da yaşayan yazar ar kadaşlarımız aynı bölücü tutumlarını sürdürdüler. İstanbul Türk-Alman Kültür Enstitüsü Yöneticisi Bay Eckart Plinke, bu seminerin düzenlenebilmesi için, parasal olanak sağlamak için bir yılı aşan bir süre uğraştı. Berlin Kültür Senatörlüğün den sağlanan para, çok pahalı olan konsekütiv çevirmen öde neklerini karşılamaya yetmeyecekti. Biz, burada yaşayan ve iki dili iyi bilen arkadaşlarımızdan bu konuda her yardımı yapacaklarını beklerken, onlar en oportünist tavırla masa başına oturup, "Octavio Paz geldiğinde üç çevirmeni vardı, hani benim çevirmenlerim?" dediler. Aziz Nesin, Çetin Altan, İlhan Berk, Tomris Uyar, Aysel Özakm, Demir Özlü gibi yazarlar bir hafta süreyle Berlin'de iken, SFB Radyosu Türkçe yayım bölümü bu yazarlarla bir açık oturum düzenlemekten aciz kaldı. Birer sayfa ile Berlin'i anlatsınlar, biz sonra okuyalım, de diler. Bizim bildiğimiz kitle iletişim araçları her an karşılaş tıkları yenilikleri değerlendirmekle yaşar, zenginleşir, yoksa kırk yıllık "taralellileri" çalmakla değil! Biz "Lahm acun" kültürüne Türkiye'de karşıyız, Federal Almanya'da da. İstiklal Caddesi'nin, her köşesinde açılan bir lahmacuncu dükkânı, nasıl kentin güzelliklerini yıpratıyor
sa, her köşeden yansıyan bir aranjman aşkı, bir vur-kır filmi, bir reklam furyası, bir renkli basın nasıl Türkiye'de aydının mücadele ettiği hedeflerden biri ise, Federal Almanya'da da bu böyle! Bu nedenle açtığımız dükkân, yayımladığımız dergi, ya yımladığımız kitaplar, radyolardan Türkçe yayınlar gerçek bir kültürün ürünü, çağdaş bir düşüncenin verisi olsun ki iki kültür arasında bocalayan yeni kuşaklara yararlı olalım. On ların varolan kuyularını daha beter kazmayalım. H alkçı, 15 Nisan 1982
Berlin Tiyatro Günleri Unutulmayacak Bir İz Bırakmadı
Federal Almanya'nın en önemli sanatsal etkinliklerinin Berlin'de yoğunlaştırılmasının çeşitli nedenleri var. Bunun başında, kentin, daha doğrusu Batı Berlin denilen bölünmüş kentin tüm çevresinin Demokratik Alman Cumhuriyeti ile çevrelenmiş olması geliyor. Bu özel politik durum nedeniyle kente canlılık kazandırmanın en etkin yolu sanatsal olayları desteklemek ve gerçekleştirmek. Batılı politikacılar bu gerçe ği kavramış, ilkbaharla birlikte turist mevsimi başlarken, Ber lin'deki sanat etkinliklerinde çoğalma göze çarpıyor. Berlin'e gelen turistlerden söz ederken, bunların Batı Alman vatan daşları olduklarını da belirtm ek isterim. Ama Batı Almanlar Berlin'de tam anlamıyla yabancı turist gibi davranıyorlar, gruplar halinde gezip yollarda bağrışıyorlar, dillerini ve gele neklerini bilmedikleri bir yere gelmiş gibi. Tabii tiyatro gün lerini izleyenler halkın başka kesimlerinden gelen insanlar. Çünkü burada en şık, en züppe insanları tiyatro fuayelerinde gördüm. 7-23 Mayıs tarihleri arasında gerçekleştirilen Berlin Tiyat ro Günleri'nin geleneği on yılı aşmış. Amaç, Almanya, İsviçre ve Avusturya, yani Almanca tiyatro yapıtlarının en iyilerini seçip Berlin'de bir araya getirmek. Ayrıca her oyundan sonra
yapılan tartışmalar, yorumcular ve izleyicilere tartışma ola nağını sunuyor. Ancak, bu yıl oynanan oyunlara bir göz atar sak, hiçbir yeni yapıtın olmadığını göreceğiz: 1. Anton Çehov/ Vişne Bahçesi. Yöneten: Manfred Kar ge/ Thomas Langhoff. (Bochum Schauspielhaus) 2. Lessing Nathan der W eise/ Bilge Nathan. Yöneten: Claus Peymann (Bochum Schauspielhaus). 3. Georg Büchner. Yöneten: Jürgen Flimm (Schauspiel haus Köln) 4. Maksim G orki/ Geceye Kaçış. Yöneten: Jürgen Gosch, Köln. 5. Christopher M arlowe/ Edward II. Yöneten: David Mouchtar-Samorai 6 . Goethe. Torquato Tasso. Yöneten: Ernst Wendt (Münih Oda Tiyatrosu) 7. Heinrich von K leist/ Penthesilia. Yöneten: Hans Neu enfels (Berlin, Schiller Tiyatrosu) 8. Robert M usil/ Duygulu İnsanlar* (Die Schwärmer). Yö neten: Hans Neuenfels (Berlin, Schlossparktheater). 9. Mercier ve Cam ier/ Ohio împromtıı. Samuel Beckett 10. J. Wolfgang v. Goethe/Frt«s£. Yöneten: Klaus Michael Gr über (Freie Volksbühne, Berlin). Goethe'nin 150. ölüm yılı dolayısıyla, onun iki yapıtına yer verilmiş. Bu programa bakılınca, Tiyatro Günleri'nin, klasik müzik yapıtlarını yorumlayan orkestra işlevine bürün düğünü algılamamak olanaksız. Gerçekten de, hem eleştiri lerde, hem fuayede konuşulanlarda, hem gazetelerde çıkan eleştirilerde hep bu oyunların diğer yönetmenler tarafından yorumları vurgulanıyor, yorumlar birbiriyle karşılaştırılıyor. Ben titiz bir tiyatro izleyicisi olmadığım için, bu oyunların başka yorumlarını izlemiş değilim. Ama genellikle dört saate * Hayalperestler, Robert Musil, çeviren: Cüneyt Arslan, Haziran 2013, Aylak Adam (ed. n.)
yaklaşan ya da beş saati bulan bu herkesin bildiği oyunlar, kimseyi fazla heyecanlandırmıyor, şaşırtmıyor, fazla düşün dürmüyor, yeni bir soluk getirmiyor. Ama "sanat, sanattır, izlemek gerekir" düşüncesiyle, yine de tüm salonlar doluyor. Bochum Schauspielhaus, Federal Almanya'da "Berlin Schaubühne" tiyatrosunun yanı sıra adından en çok söz edi len topluluk. Vişne Bahçesi'ni iki yönetmen sahiplenmiş. İki yönetmen de Demokratik Alman Cumhuriyeti'nden Batı'ya geçen sanatçılardan. Yönetim çalışmalarına Emine Sevgi Özdamar da katılmış. Ben Çehov'u çok sevdiğim için, bu oyunu severek izledim. Oyunda en önemli yenilik, ışıkların çok iyi kullanılması. Sahnenin derinliği, olağanüstü ışıklarla gerçekten Rusya bozkırlarını, vişne bahçesinin bulunabilece ği doğayı yaşatıyor. 87 yaşındaki uşağı oynayan Gert Voss, bütün oyunu sürükleyen, başarılı, alaylı, ölümlü ve ölümsüz bir ihtiyardı. O dönem Rusya'sındaki insanların çıkmazı, her insanın kendi "deliliğini" yaşaması Samuel Beckett'in deyi miyle "en çok kendi sesini duyması" yönetmenlerin en başa rılı yönü. Çehov'un Vişne Bahçesi günümüzde yazılan tiyatro oyunlarından daha güncel. Çalışmayan sınıfın bunalımı ve hastalığı, vişne bahçesini, babasının, dedesinin ırgatlık ettiği çiftçinin, köylünün satın alması, asillere "uşaklık" gibi bir gö revin gülünçlüğü... Bu oyunun yorumunda simgelere fazla yer verilmesi bil mem ne kadar doğru? Bahçeyi terk eden genç kızın, çocukluk odasının kapısında sallanması gibi... Heidelberg Tiyatrosu, Berlinli eleştirmenler tarafından "taşra tiyatrosu" diye nitelendirildi. Lisedeki İngilizce der sim dışında hiç ilgilenecek zaman bulamadığım Marlowe'un oyununu izlemek için tüm çabamı harcadım. Uç saat dayana bildim. Sonuna kadar dayananlar, okuduğuma göre yorgun luktan mahvolmuşlar. O gün hava ve dolayısıyla salon da çok sıcaktı. 1593'te ilk kez sahnelenen bu oyun, bugün yine oy
nanacaksa, mutlak Brecht'in düzenlemesi ile oynanmalı, diye yazıyor bir Alman eleştirmen. Yönetmenin, Marlowe'un di ğer yapıtlarından da yararlanarak, oyunu çok uzatması, sesi işitilmeyen bir kraliçe, eşcinsel ilişkilerin çok sık gösterilmesi, yönetmenin kendi görüşünü belirli kılmaması, oyuna çağdışı bir görünüm veriyordu. Münih Oda Tiyatrosu'nun, Wendts yönetiminde sundu ğu Goethe'nin Torquato Tasso'su, yazara hiçbir yorum getiril meden, hiçbir yenilik katılmadan, tek bir sözcük çıkarılma dan, Goethe'yi aynen yansıtmak düşüncesiyle sahnelenmişti ve Tiyatro Günleri'nin en çok yuhalanan oyunu oldu. Gerçekten Alman tiyatrosundan dikkati çeken öğele ri şöyle sıralayabilirim: Oyuncular genellikle iriyarı, güçlü kuvvetli, sporcu gibi. Yaşlı oyuncuların bile, dimdik dört beş saat ayakta durmaları, bana kendi sağlığımın ne denli kötü olduğunu düşündürüyor. Hepsi işlerini çok ciddi yapıyor. Dört-beş saatlik oyunlarda ezberi tekleyen kim se yok. Sah neye çıkar çıkmaz seyirciyi kavrayan, sıcak oyunculara pek rastlanmıyor. Teknik, ışık çok ileri, sahneler büyük, derin... olanaklar var. Ama tüm Tiyatro Günleri süresince Genco Erkal'm oynadığı Kafkas Tebeşir Dairesi gibi bir oyun çıkmadı... Kafkas Tebeşir Dairesi gibi bir oyun bizde de tabii her zaman çıkmıyor. Kendisiyle görüştüğüm Le M onde tiyatro eleştirme ni Monsieur Dort, Alman oyuncuları çok güzel nitelendirdi: "Alman oyuncular çok iyi, o denli de can sıkıcı. Her biri bir devlet memuru." Görüştüğüm tüm tiyatro eleştirmenleri, Berlin Tiyatro Günleri'ni uluslararası önemde, başarılı bir sanat olayı olarak nitelendiriyordu. Çeşitli ülkelerden gelmiş tiyatrobilimcileri ve eleştirmenler, bu oyunları yıl boyunca irdeleyecek; hatta aralarında bilimsel araştırmalar yazacak olanlar da var. Berlin'de küçük ve ödeneği olmayan ya da az olan tiyatro cular da, halk da büyük paraların böyle seçkin bir izleyiciye
seslenen tiyatrolara verilmesini çok eleştiriyor. Ben edebiyat ta, şiir ve romanda gördüğüm gelişmeyi, tiyatro yapıtlarında görmüyorum. Sinemanın getirdiği şaşırtıcı yeniliklerden de yoksun. Ama Beethoven'in çeşitli yorumlarını dinlemek na sıl ilginç ise, belki Goethe'nin Torquato Tasso'sunu hem Peter Stein hem de Wendts yönetiminde izlemek ilginç. Ama 12 yıl önceki Stein yönetimi övülür, yenisi yuhalanırsa... M illiyet Sanat, 15 Haziran 1982
Cannes ve Locarno Şenliklerinin Ardından Ulrich Gregor ile Konuşma
Dört yıl önce İstanbul Tiirk-Alman Kültür Enstitüsü'nün çağrılısı olarak, Atatürk Kültür Merkezi'nde "Genç Alman Sineması" üzerine bir konuşma yapan Ulrich Gregor, bugün -M oritz de Hadeln ile birlikte- Berlin Film Şenliği'nin baş kanı. Ayrıca Berlin Sinematek ve Uluslararası Genç Sinema Forumu Başkanlığı'nı da Gerhard Schoenberner ile birlikte sürdüren Gregor, sinema yazarlığının yanı sıra, yalnız Fede ral Almanya'nın değil, dünya sinemasının önde gelen kişilik lerinden biri. Aşağıda Cannes ve Locarno Film Festivalleri'ni izledikten sonra Berlin'e dönen Ulrich Gregor ile yapılan ko nuşmayı sunuyoruz. Cannes ve Locarno Uluslararası Film Festivallerinde birer Türk film i izlediniz. Bu doğrultuda Türk sinemasının bugününü nasıl de ğerlendiriyorsunuz? Türk sineması üzerine genel bir yargıya varmak güç. Çünkü ülkeniz sinemasını, tek tek yapımlardan tanıyorum. Güçlü bir etki uyandıran, ranlı bir sinema olduğunu kanıtla yan filmler. Ancak benim izlediklerim Sürü filmi öncesinin ve Sürü filmi sonrasının birkaç önde gelen çalışması. Bence Sürü film i Türk sineması için bir dönüm noktasıdır. Ancak Türk sinemasının önceki ve sürekli yapımlarını tanımadığım
için, edindiğim resim bütünlenemiyor, sinemanıza genel ba kamıyorum. Dediğim gibi, canlı ve etkileyici bir sinemanız var. İzlediğim Yol, At ve daha önceki Hazal filmleri de çağdaş yaklaşım taşıyan ve sinemasal derinlikleri olan yapımlar. Cannes Film Şenliğinde Altın Palmiye Ödülünün Kayıp ve Yol film lerine verilmesi, şenliğin bu yıl politik ödüller dağıttığı an lamına gelir mi? Bu yılki Cannes Film Şenliği politik sinemayı bilinçli olarak vurguladı. İki film in de politik vurgulamaları, bir an lamda birbirini bütünleyen unsurlar. Ayrıca Güney ve Costa Gavras da bir arada, bugünkü politik koşullara bilinçle eğilen yönetmenler. Türk sineması gibi hiçbir devlet yardımı almadan gelişen bir si nemanın, bugün Avrupa sineması yanında sizce yeri ve önemi nedir? Türk sineması son beş yılda atılım gösteren, adını duyu ran, ilgi uyandıran bir sinema. Benzeri atılımlar daha önce çeşitli Avrupa ülkeleri sinemalarında da oldu. Yalnız, bu sine manın uluslararası festivallerde daha iyi tanıtılmaya gereksi nimi var. Örneğin Filipin sineması, Latin Amerika sineması gibi. Uluslararası sinema şenliklerinde bu sinemaya ihtiyaç var. Ayrıca Avrupa televizyonları ve eleştirmenleri de sine manızı daha yakından tanımak istiyorlar. Türkiye'deki sine ma yapımcılarının, dağıtımcılarının ve Türk televizyonunun, bu atılımın uyandırdığı ilgiden yararlanıp, Türk filmciliğini desteklemesi gerekir. Truffaut, Bertolucci, Herzog, Rosi gibi Avrupa sinemasının ün lüleri, Son Metro, Bitişikteki Kadın, Gülünç Bir Adamın Traje disi, Fitzcarraldo, Üç Erkek Kardeş gibi son yapıtlarında, daha önceki ürünlerinin soluklarına erişemediler. Sizce Batı sinemasının bu çıkmazının nedenini nerede aramak gerekir? Bunun nedenlerini yönetmenlerin kendi gelişimlerinde görmek gerek. Genellikle bir yaratma sorunudur bu. Sinema sının konusunu kendisi geliştiren ve bir rejisörün aynı yüksek
düzeyi tutturabilmesi güçtür. Ayrıca sinema, ticari bir olaydır ve yan etkinliklere de bağlı bir sanat dalıdır. Bu nedenle her yapıtında üstün bir nitelikle karşımıza çıkan yönetmen azdır. Ad verebilir misiniz? Örneğin Bergman ve Bunuel. Bunlar her yapıtında ye nilik getiren önemli yönetmenlerdir. Film, ticari öğelere de bağlı bir örgüt yapısı içinde gerçekleştirildiğinden bazı yönet menlerin kendilerini yinelemelerine yol açar. Yapımcı, yönet meni kendi kendini yinelemeye iter. Bunuel'in yanı sıra, Ispanya'nın en önemli yönetmeni Saura için söyleyecekleriniz? Çok ilginç bir yönetmen. En ilginç filmleri, Franco döne minde gerçekleştirdiği yapıtları. Filmin dokusu içine gizlice işlediği politik görüşleri, söylemek istediğini izleyiciye gizli aktarması çok büyük bir başarı. On yıl sonra Lorca'nm Kan lı Düğün yapıtına dayanarak çektiği film de çok duyarlı ve değişik bir biçimde. Saura, kuşkusuz, Avrupa'nın en önemli yönetmenlerinden biri. Edebiyat yapıtı gibi -en iyisi de olsa- sinema, Alman toplumunu heyecanlandırmıyor. Sanat, bu toplumda olay olamıyor, tüketim nıalı olarak kalıyor. Bu konuda sanatçı, toplumun kayıtsızlığını na sıl giderebilir? Sık sık bir sanat olayı olmuyor. Fassbinder'in ölümünün uyandırdığı heyecan bir olaydır bizim toplumumuz için. Werner Herzog'un Fitzcarraldo film i üzerine yazılan yazıla rın sayısı, bu film in de bir olay olduğunu belgeliyor. Alman toplumundaki kayıtsızlığın en başta gelen nedeni, sanat olaylarının her dalda ve çok büyük bir nicelikte sunulmasmdandır. Fassbinder gibi, diinya sinemasında başarı kazanmış, toplumunıı tanıyan ve yansıtan, toplumun sanatçısı olmuş "sinemanın hari ka çocuğunun", kokain ve uyku ilacı ile genç yaşta ölmesi, toplıımunuz sanatçısının nereden kaynaklanan çıkmazı, umutsuzluğudur?
Fassbinder'in ölümü bir kazadır. Kendi kendini hiç kollam am ış olm asının, kendi sağlığını um ursam am ası nın sonucu bir kaza. Kendini söm ürm esi sonucu bir erken ölüm. Bu çok belirgin bir ölüm: Onun kişiliğini çok iyi b e lirleyen bir ölüm. Fassbinder olağanüstü yoğun çalışan bir yapımcı, çok angaje bir yapımcı, bireyin gücünün, toplum dışına itilm iş kişilerin savunusunu yapan, bu konuda sava şım veren bir sanatçı. Onun ölümü, erken ölümü, kişisel bir sorun ve yaşam ıyla iyice bağdaşan bir sorun. Yaşam ını so nuna dek savuran, harcayan, sanatını gerçekleştirm ek için kendini bitiren bir kişilik. Yalnızlık çektiği hiç söylenemez. Her zam an ekip çalışm ası yapmıştır, tüm ekibi onu çok iyi tanır ve bir iki sözüyle yapm ak istediğini anlar, gerçekleştirirlerdi. Ama dediğim gibi, yorulm az bir çalışm a gücü nün ürünleri, sanatını gerçekleştirm e yöntemi, ölüm ünün de nedenidir. Alman sinemasının bugünkü durumunu kısaca değerlendirir misiniz? Yeni yönetmenler içinde önemli bulduklarınız? Bugünün Alm an sinemasında, henüz yurtdışm da üne kavuşmamış yeni yetenekler yetişmiştir. Bunlar arasında Jutta Brückner, Helma Sanders-Brahms, Helke Sander, Thomas Brasch gibi yönetmenleri sayabiliriz. Görüldüğü gibi kadın yönetmenler de önemli atılım yapmışlardır. Sinem a nın yeni eğilim leri arasında kişisel görüşler, bir tür kişisel si nema ağırlık kazanmaktadır. Bu tür film leri "Autoren-film / yazar sineması" diye nitelendirm ek olasıdır. Genellikle ko nusunu yazan yönetmenin, kişisel sineması, edebiyat gibi... Alman film leri canlı, çeşitlilik taşıyan yapımlar. Ülkemizde sinemaya yapılan destek ve parasal yardım ın doğal sonu cu bu gelişme. Yeni yönetmenler içinde uluslararası üne ka vuşmuş olan M. Von Trotta'ya da değinmem gerek. Alman sinemasının bu gelişiminde televizyonun da etkin bir rolü var. Televizyon hem ortak yapımcı, hem de doğrudan ya
pımcı olarak sinema sanatım geliştiren bir kurum. Bugün Federal Almanya sinem acılarının sahip olduğu olanaklara ne İtalyan ne de Fransız yönetmenleri sahip, ABD'de bile bu olanaklar yok. Federal Almanya'da eksiklik, sinema izleyi cisi yönünden. Bu konuda bir gelişim olmadı. Halkım ız tele vizyon izliyor, ama sinemaya gitmiyor. Sinema kültürüm üz televizyonda gelişiyor. Bugünün dünya sinemasında hangi önemli gelişmelere değin mek istersiniz? Tarkovski kanımca çok önemli bir yönetmen. Çok büyük, önemli felsefi sorular yöneltiyor. Öyle sorular ki, her insanı harekete geçirecek nitelikte. Hem insanın özünü, hem dinsel konuları, hem varolmayı, herkesi ilgilendiren, herkesi heye canlandıracak ve düşündürecek sorular. Tarkovski bugünün Sovyet sinemasında "yalnız yürüyen" bir yönetmen. Sinema sının temelini Rus edebiyatından alıyor. Diğer ülkelerde, Batı ülkelerinde, sinemada bir "don m a" olduğunu vurgulayabilirim . Ö rneğin İtalyan sineması bugün donmuş bir sinema, yerleşmiş, önceden ne olacağı belli, izole edilm iş bir sinema. 1950 yıllarının Fransız sine m ası gibi. Gene aynı donmuşluk günün Fransız sineması için de söylenebilir. Truffaut, Chabrol kendilerini durm a dan yineleyen yönetmenler. Birkaç yeni girişim yok değil. Ö zellikle İtalya'da genç yetenekler var. Deneysel film konu sunda. Ama yeni yeteneklerle, sinema ve iletişim araçları arasında bir uçurum var. Bu nedenle onlar uçurumu aşıp halka ulaşamıyor. Ö rneğin bugünün İtalyan sinemasında halka ulaşan gene eski yönetmenler. Kanım ca Etroski, Francesco Rosi bu eski yönetm enlerin başını çekiyor. Yaptıkları film ler büyük bir el ustalığı taşıyor. N itelikli filmler. Ama bildiğim iz, tanıdığım ız bir sinema. Ne olacağını önceden bildiğim iz filmler. İnsanın sorusunu, çağdaş sorusunu hay kırm ayan, dünyanın karşısına bir soru işareti koymayan
filmler. İngiltere'de de önem li yeni gelişm eler var. Batı Av rupa sinem asının ilginç bir ülkesi de İsviçre. H areketli bir sinema İsviçre sineması. Ama İsviçre sineması yöresel sorunları dile getirmiyor mu? Yöresel sorunlar, ama hem de yaygmlaşabilme niteliğin de sorunlar. Bir ülke sinemasının önemli sorunlarından biri de, o ülkede kök salmış sorunlardan, o ülke geleneğinden gelişmesidir. Bu nitelikler İsviçre sinemasında var. Tanner, Grotta, Soutter önemli yönetmenleri bu sinemanın. Ayrıca Alman İsviçresi'nde de önemli gelişmeler var. Küçük, deney sel ve yaratıcı güce sahip yapımlar. Kanımca bu tür yapımlar geleceğin sinemasını daha belirli kılacak. Sinema, gelecekte, bu niteliklere bürünecek bir sanat dalı. İngiltere'den de isim verebilir misiniz? Chris Petit, Bili Douglas. Bunlar deneysel film yapan yö netmenler. (Bili Douglas'm Çocukluğum [My Childhood, 1972] ve Benim İnsanlarım [My Ain Folk, 1973] adlı yapımları AKM'de gösterilmişti. Yönetmen üçlemesini Eve Dönüşüm [My Way Home, 1978] adlı yapımıyla bütünlemiş, başka film de yapma mıştır.) Doğu Bloku ülkelerindeki sinemasal gelişmeleri nasıl özetler siniz? Macaristan ve Polonya sineması en ilginç sinemalar. Po lonya sinemasında en son siyasal olaylardan sonra bir gerile me olabilir. Macar sineması çok ilginç. Cesaretli, önemli este tik eğilimleri olan, geniş bir çerçeveyi kapsayan, son zaman larda da belgesel nitelikte çekilen konulu filmlerle öncü bir sinema. Sovyetler Birliği'nde çok büyük olanaklar var, çeşitli cumhuriyetlerde çok çeşitli ve yetenekli yönetmenler. Gregoryan Cumhuriyeti başta geliyor. Sovyetler Birliği sinemasının olumsuz yönü, iyi filmlerin çok geç ya da hiç yurtdışma çık maması. Demokratik Alman Cumhuriyeti sineması için de şunlara değinebilirim: Sinemada gerçeği canlı ve eleştirici bir
gözle yansıtmak bu ülkede oldukça güç. Burada da belgesel nitelik taşıyan konulu film öne çıkıyor. Bu yıl forum kapsa mında gösterdiğimiz, W infried Junge'nin Yaşamöyküleri filmi gibi. Bu ülke sineması yola çıkmış, ama henüz bir yerlere var mamış bir sinema. Günümüz edebiyatı, zaman zaman sinemasal kesimlerden çok yararlanan bir sanat dalı. Sinemadan da yazınsal nitelikler bekleniyor. İki sanat dalını nasıl karşılaştırırsınız? Geleceğin ede biyatı sinema nııdır? Ya da sinema, edebiyat düzeyine erişebilir mi? Her sanat dalının kendi kaynakları vardır. Tabii birbi rinden yararlanabilirler. Önemli sinema yapıtlarının özgün öyküleri olur. Sinemada önemli olan senaryonun film için yazılmasıdır da. Gerçi Straub gibi edebiyatı deneme biçim in de filme çekmiş yönetmenler de vardır, ama bu ve edebiyat uyarlamaları, filmsel gelişmenin yan dalları, öğeleridir. Film, yeni bir sanatsal biçimdir. Hiç kuşkusuz, edebiyat gibi kendi kaynaklarından doğan bir sanat dalı. Sovyetler Birliği'nin devrim sonrası dönemini, sinema sanatı, edebiyattan daha güçlü yansıtmıştır kanımca. Ayzenştayn, Pudovkin'in yapıtları... ikinci Dünya Savaşı sonrası İtalyasmı De Sica, Rossellini ve Visconti, yeni gerçekçilik akımıyla gene edebiyattan daha etkin biçimde yansıtmıştır. Film, bir endüstri dalıdır. Pazar, yapım, işletme gibi ko şullara bağlıdır. Bu nedenle, bir yazarın kâğıt ve kalemle kö şesine çekilip derinlemesine ve dilediğince yazması gibi bi reysel bir çalışma filmde olmadığından, yönetmen, yazarın sahip olduğu özgürlüğe sahip değildir. Film, toplu çalışma gerektiren bir aygıttır. Ama sanat dalı olarak özgünlüğü ka nıtlanmış bir biçimdir. Sinema, kendi gelişmesini gene kendi yollarıyla aramalı, kendi içinden çıkarmalıdır, edebiyat ve di ğer sanat dallarından değil.
Son sorumla gene Türk sinemasına döneceğim. Bir Türk yönet men ülkesi dışında ne denli başarılı olabilir? Bu yönetmenin kendi kökeninden, koparılması, kopması anlamına gelir ki, başarılı olunabileceğini hiç sanmıyorum. Diğer örnekler de bunun kanıtıdır. Örneğin Almanya Acı Va tan kanımca her açıdan yanlış bir filmdir. M illiyet Sanat, 1 Ekim 1982
Almanya
Almanya'da güneşli günlerin öğle saatlerinde yazı anımsat tığı bir sonbahar var. Hiç kuşkusuz sinema ve tiyatro döne mi başladı, bitmemişti zaten. Tiyatro, sinema, opera, konser, burada istenilenden çok... önemli olan isteyenleri, izleyicileri bulmak. İzleyici bulmakta da en çok sinemalar güçlük çeki yor. 1981 yılı bütçesi, aldığı ek ödentilerle 30 milyon DM'ye yak laşan ünlü Schaubühne Tiyatrosu, Kurfürstendamm üzerin deki yeni salonlarında De Filippo'nun Ohio împromptu'sünü, Shakespeare'in Romeo ve Juliet'ini, Beckett'in Mercier ve Camier adlı oyununu sunuyor ve ünlü Alman yazarı Botho Strauss'un kendi toplumunun kişisel çıkmazlarını anlattığı Kalldeıoey, Farce oyunlarıyla etkinliğini sürdürüyor. Bu tiyatronun Türk seyirciler için düzenlediği programda da şimdilerde Sün net adlı bir çocuk oyunu var. 82/83 dönemi için tasarlanan oyunlar da şunlar: Ostrowski: Orman; Shakespeare: Hamlet; Genet: Zenciler. Diğer önemli sahnelere değinirsek: Renais sance: Genç Werther'in Acılan, Goethe; Sevgi Oyunları, Arthur Schnitzler. Schiller: Amadeus, R Schaffer; Othello, Shakespeare; Schlosspark: Coşkunlar (Die Schwärmer) Robert Musil.
Theater Heute dergisi, tiyatronun sorunları ile ilgili bir soruş turma yapıp tiyatroda çalışanlara sorular yöneltmiş. "Tiyat ronun umudu, beklentisi, korkunuz." Berlinli ünlü tiyatro oyuncusu Bernhard M inetti'nin kısa yanıtları çok ilginç: "Se vinçler ve öfkeler geride kaldı. Umutlar ve korkular gelecek te, önümüzde. İnsanın soluğu kesiliyor dünyada olup biten savaşlar karşısında. Gene de umut denen ecinli duygu üstün geliyor. Tiyatro daha yaşıyor. Thomas Bernhard, Heiner Mül ler, Handke Strauss yazıyor, biz oynuyoruz." Bochum Schauspielhaus, Claus Peymann'm sahne dü zenlemesi ile Kleist'm Hermann Savaşı, Shakespeare'in Kış Masalı adlı oyunları yanı sıra, aynı tiyatroda reji asistanı ola rak çalışan Emine Sevgi Özdamar'm, yabancı işçi sorunlarını irdeleyen Almanya'da Karagöz (Karagöz in Germania) adlı oyu nunu da programına almış. Önemli tiyatro olaylarından biri de ünlü İngiliz film yö netmeni Joseph Losey'in Köln Tiyatrosu'nda sahneleyeceği Brecht'in Galilei adlı oyunu olacak. Losey, henüz sinemaya geçmeden aynı oyunu 1947 yılında Kaliforniya'da sahnelemiş. Öteki büyük kentlerde şu oyunlar göze çarpıyor: Düsseldorf: Shakspeare, Venedik Taciri; Frankfurt: Goldoni, Mirandolina; Frankfurt: Shakespeare, Kral II. Richard; Oda Tiyatrosu'nda: Peter Weiss, Bay Mockinpott Acılarından Nasıl Kurtarıldı; Ham burg: Schiller, Maria Stuart; Kiel: Brecht, Cesaret Ana ve Çocukla rı; Münih: Ostrowski, Orman; Hennel, Maria Magdalena. Tiyatro programlarına genel olarak bakıldığında Goethe yılı olması nedeniyle Alman klasikleri içinde Goethe'nin bü yük yer tuttuğu, ama her kentte de bir Shakespeare sahne lemesinin yer aldığı, bu iki büyüğü, Alman klasiklerinin ve dünya klasiklerinin izlediği, çağdaş Alman tiyatro yazarları na da önemli yer verildiği, ancak Brecht ve Peter Weiss gibi politik içeriği ağır basan yazarların en dar kapsamda sahne lendikleri dikkat çekiyor.
Almanya'daki sinema olaylarının başında, Rainer Werner Fassbinder'in son filmi Querelle geliyor. Fassbinder'in bu film in çekimini bitirdiği günlerde ölmesi, film çevresin de doğallıkla büyük bir olay yaratıyor. Fransız yazarı Jean Genet'nin 1947 yılında hapishanede yazdığı Querelle de Brest adlı romanın senaryosunu gene Fassbinder kendine özgü öl dürücü acelecilikle dört-beş günde yazmış. Brad Davis, Fran co Nero, Jeanne Moreau'nun önemli rolleri paylaştıkları film, renkli, 106 dakika. Çekim sırasında yapılan bir konuşmada Fassbinder film i için şu önemli sorunlara değiniyor: "Genet'nin romanı şaşılacak bir mitoloji. Bu yabancı dün ya, gene kendi yasaları ile, şaşılacak bir gerçekçiliğin mücade lesini getiriyor. Kitapta bir anlamda gücün, cinayetin, gam mazlığın efsaneleştirilmesi söz konusu. Bu da film in yanlış anlaşılmasına, zevksizlikle damgalanmasına ve faşist eği limler taşımakla suçlanmasına yol açabilir. Bu nedenle arayı bulm ak zorundayım. "Fassbinder hemen ardından da ken di şeytansı yaşamını belirleyen bir açıklama yapıyor: "Öyle insanlarla karşılaştım ki, öldürülmeyi kendi yaşamları için gereksinim sayıyorlardı..." Bizim dünyamızla bağdaşmayan bu karmaşık dünyanın karmaşık açıklamasıyla Fassbinder konusunu daha uzun bir yazıya bırakıyorum... Biz, yaşamayı gereksinim sayan insanlardanız. Alman rejisörü Wim Wenders'in son Venedik Film Festivali'nde büyük ödülü alan Der Stand der Dinge (filme Türkçede belki Hal ve Gidiş adı verilebilir) şu günlerde önemli kentlerde gösterilmeye başlanacak. Broşürde ilk sayfada filmi niteleyen bir cümle yer alıyor: "Ondan yalnızca bir öykü is tediler. Yaşamını değil." Gerçeklerin belgesel bir anlayışla si nemaya aktarıldığı bu film, 1981'de Portekiz ve Holly wood'da çekilmiş. Siyah-beyaz. "İnsan yaşamının yarı yolunda ken dimi karanlık bir ormanda buldum ve sağdaki yol kaybolup gitmişti." Senaryosuna Dante'nin 35 yaşında iken yazdığı 1la-
hi Komedya'mn bu "cehennem" şarkısıyla başlayan Wim Wen ders, filminde iki sorunu irdelemek istiyor: Nasıl yaşamalı? Öyküler yalnız öyküleri mi içerir? Patrick Bauchau, Paul Getty III, Sam Fuller'in önemli rolleri paylaştığı film in senar yosunu Wim Wenders ve Robert Kramer yazmış. Kadın rejisörler arasında son yıllarda adından en çok söz edilen von Trotta da dördüncü filmini bitirdi. Hanna Schygul la ve Angela Winkler'in entelektüel kadının bunalımlarını can landırdıkları film, Berlin ve Mısır'da çekilmiş. Mısır'da Üçün cü Dünya ile karşılaşmak, öyküleri anlatılan kadınların kendi dünyalarının bunalımlarından sıyrılmalarına yardımcı oluyor. Völker Schlöndorff'un son film i Tolstoy'un ünlü romanı nın adını taşıyor: Savaş ve Barış. Ama Tolstoy'un romanıyla adı dışında, konusal bir bağlantısı yok. Belki de izleyici bir bağlantı çıkarabilir, çünkü belgesel çekilen bu film, atom sa vaşı karşısında duyulan korkuyu konu ediniyor. Per Wahlöö'nün 31 . Katta Cinayet adlı romanından Wolf Gremm'in yaptığı Kamikaze 1989 film i de, bu filmde Fassbinder'in başrolü oynamasıyla dikkati çekiyor. Alman sinemasına değinirken, Türk izleyicisinin tanıdı ğı adlara öncelikle değindim. Bunun dışında Syberberg'in, Wagner'in Parcifal operasını perdeye yansıttığı, aynı adı taşı yan film, Werner Herzog'un geçen sezonun filmi, Fitzcarraldo sinemalarda sürüyor. Sezon başı gösterilen yabancı yapımla rın başında, Costa Gavras'm Kayıp, Francis Ford Coppola'nm romantik aşk öyküsü Yürekli Biri geliyor. 15 milyon dolara mal olan bir USA yapımı; gene korku filmi: Steven Spielberg ve Tobe Hoopers'in Gürültünün Ruhu. Bu film in yalnız görüntüleri 5 milyon dolara çıkmış. Yaşadığımız dünyanın gerçek korkularını algılamak iste meyen kitleler, en çok bu tür filmleri izliyor. En büyük sine malarda, her ülkede, aylarca. Sanırım saydığım filmler içinde Şişli sinemalarına da en önce Gürültünün Ruhu gelir.
Küçük sinemalarda ölümleri dolayısıyla Ingrid Bergman, Grace Kelly gösterileri dikkati çekerken, Sinematek gibi ku ruluşlarda da her zaman Visconti, Losey, Rossellini, gibi us taların film lerini görme olanağı var. Sinema tarihinin her dö nem inin her filmi, her ay Berlin'de gösteriliyor... Almanya'nın diğer belli başlı kentlerinde. İsteyene istediği kadar sanat olayı. Atasözleri kullanmayı hiç sevmem ama, yazıyı böyle bir sözle bitirmemek mümkün değil: "Darısı Başımıza." M illiyet Sanat, 15 Ekim 1982
34- Uluslararası Frankfurt Kitap Fuarı
"D in Barışı Sağlar mı, Sağlayamaz mı?" "Dinler Birliği", "Din ve Devrim", "Uzaktaki En Yakınımız", "Günlük Yaşamımız da Tanrı"... Evet, yanlış okumuyorsunuz. Ağırlığı "D in" ko nusuna ayrılan 34. Frankfurt Uluslararası Kitap Fuarı 6-11 Ekim tarihleri arasında düzenlendi. Ve Frankfurt Kongre Salonu'nda yukarıda değindiğimiz konular fuar süresince düzenlenen açık oturumlarda, çeşitli ülkelerin bilim adamla rı tarafından tartışıldı. 1976'da "Latin Amerika", 1978'de "Çocuk ve Kitap", 1980'de "Siyah A frika" konulu Frankfurt Kitap Fuarı'nm bu yılki ana konusu büyük tartışmalara yol açtı. Fuar yönetici si Peter VVeidhaas, açılış konuşmasında ağır eleştirilerle kar şı karşıya kalan ana konuyu savunmaya çalıştı. Yöneticinin konuşmasının ilk sözlerini aktarıyorum: "Bayanlar, Baylar! Yanlış anlaşılmasın: Bu akşam açılacak Frankfurt Kitap Fuarı dünya dinlerini konu alan bir kongre değil. Biz de şu anda, insanın öteki dünyadaki güç ve önemine adanmış Pantheon Kilisesi'nde değil, olsa olsa kitaplara ayrılmış kutsal salonlar da bulunuyoruz. Burada işler döner, işler geliştirilir." Her ne kadar kitap deyince bizim aklımıza dünya yazı nının büyük yazarlarının ve çağdaş dünya edebiyatının yeni solukları gelse de, Kitap Fuarı yayım konusunda her üretimi
içeren, basılan her yayımı birarada değerlendiren bir girişim. Ve uluslararası kitap pazarının en büyük ticari olayı. Federal Almanya gibi gelişmiş bir sanayi ülkesinde, kitaba da bir sa nayi ürünü gibi bakıldığını, kitabın konserve, sabun tozu gibi bir ticari meta olduğunu, büyük kentlerin en büyük kitapçıla rında zaman zaman en iyi kitaplarla, özel köpek kitaplarının ya da Almanya'daki köpek seven ve konuk alan otel broşür lerinin yan yana satıldığını ve burada her şeyin kitap olduğu nu insan sevinerek mi üzülerek mi karşılayacağını bilemiyor. Yazın, en soluklusu bile, bu ülkede toplumu etkileyebilecek bir nitelik taşımıyor artık. Bu yılki Frankfurt Kitap Fuarı'na, 86 ülkeden 5.544 yayın cı katıldı. Bunun 1.430'u Federal Almanya'dan. ikinci Dünya Savaşı'ndan sonra Almanya'nın ikiye bö lünmesi ve geleneksel kitap fuarı kenti Leipzig'in Demok ratik Alm an Cumhuriyeti sınırlarında kalm ası karşısında, Batı Alman yayıncıları da bir kitap fuarını gerekli bulm uş lardır. İlk kez 1949 yılında 205 yayıncının Frankfurt Paul Kilisesi'nde kitaplarını sergilemesiyle, Frankfurt Kitap Fuarı doğmuştur. Bugün Frankfurt Kitap Fuarı, her yıl olduğu gibi, kitap la doğrudan doğruya ilgili 60 bine yakın ziyaretçinin yanı sıra, 120 binin üzerinde de meraklıyı çekebilmektedir. Tüm Federal Alman yayınevleri, sonbahar yeni baskılarını fuara yetiştirmekte; yayınevi standlarmda birçok yazar, gazeteci, televizyon muhabiri ve okuru ile ilişki kurabilmekte; tüm günlük gazeteler kitap fuarına sayfalar ayırmakta, önemli gazeteler ise kitap fuarı eki vermektedir. Bu arada yazma ve kitaba gerçekten büyük bir yer ayıran televizyon ve özellik le radyo, bu olayı günü gününe yansıtmaktadır. Ayrıca 5.554 yayıncının bir araya geldiği fuar, özellikle 86 ülke arasında ki tap ve çeviri alışverişinin bağlantılarının yapıldığı en büyük dünya kitap olayıdır.
Federal Almanya'da bu yıl, diğer sanayi dallarında oldu ğu gibi, yayıncılık dalında da ekonomik krizden sözedilmektedir. Edebiyat kitabı basan yayınevleri arasında büyük Suhrkamp yayınevi dışında tüm yayınevleri programlarını da raltmak zorunda kalmaktadırlar. Fuarı düzenleyen "Alman Kitap Ticareti Borsalar Birliği" bülteninde, kitap satışlarının hızla gerilemesi ile ilgili eski Başbakan Helmut Schmidt'in sözlerine yer vermiş. Schmidt şöyle diyor: "Biz televizyon kül türü ile yaşayan bir toplum olduk. Yeni tekniklerin böylesine sınırsız biçimde kullanılması, korkarım 'okuma kültürünün' giderek silinmesine yol açabilir... Okumak ve insanın okudu ğunu kendi kendine işleyiş geleneği ortadan kalkarsa, yayın ve basımevleri bilançolarının tehlikeye girmesi bir yana, çok daha önemli tehlikelerle karşı karşıya gelmiş oluruz." Aynı broşürde yer alan, Birleşmiş Milletler istatistiklerine göre bazı ülkelerin kitap üretimleri şöyle: USA: 85.126 (1978 yılı), Sovyetler Birliği: 95.604 (1979 yılı), Federal Almanya: 62.082, Türkiye: 5.071 (1977'de 6.830), Yunanistan: 4.982, İran: 2.657, Bulgaristan: 4.600 (1979'da). 1981 yılında Almancaya 6.561 kitap çevrilmiş. Bu çevirile rin bazı dillere göre dağılımı şöyle: (4.361'i İngilizceden, 898'i Fransızcadan, 187'si İtalyancadan, 20'si Türkçeden). 1977 Birleşmiş Milletler istatistiklerine göre, çeviri kitap lar bölümünde Türkiye çok ilginç bir görünümde. 1977'de dilimize 1000 kitap çevrilmiş (443'ü yazınsal). Yılda 85 binin üstünde kitap basan ABD'de ise, aynı yıl çevrilen kitapların sayısı 1.603. Bunların 538'i edebiyat kitabı (Bir Amerikalı biz den daha çok çeviri okuyamıyor. Sevinilecek bir saptama de ğil mi?) Federal Almanya'da (B. Berlin dahil) 1.900'ün üstünde ya yınevi bulunuyor. Yaklaşık 5 bin işyerinde 26 binden fazla işçi çalışıyor. 1981 yılı resmi istatistiklerine göre, Türkiye, Federal Almanya'dan 3 milyon DM'a yakın kitap, gazete, dergi ithal
ediyor. Kitap, dergi ve gazete ticaretinde Almanya'nın en bü yük pazarı Avusturya. Bu ülkeye ihracatı dört yüz milyon DM'a yaklaşıyor... Frankfurt Kitap Fuarı ile ilgili olarak, Alman aydınları arasında çeşitli tepkiler var. "Kitabı seven bu fuara gitmez"; "Bir kez görmek gerekir"; "Bu fuarın en güzel yanı büyük yayınevlerinin kokteylleridir"; "Ben kendime kitap fuarına gidecek kadar ihanet edemem"; "Helmut Kohl yönetimi ile ağırlığı din konusuna ayrılan Kitap Fuarı, ne denli birbirine uygun." Federal Almanya'da her büyük girişimin karşısında olan lar var. Frankfurt Kitap Fuarı'nm karşısında olanlar "Karşı Fuarı" düzenliyor. Bu fuar giderek yerleşmiş, daha küçük yayınevlerinin geldiği, okurların yazarlarla daha kolay ilişki kurabildiği bir girişim. Fuar yöneticisi VVeidhaas açılış konuş masında kendileri dışında gelişen bu girişime de yaşam hak kı tanıyor: "Biz olmasak, karşıtımız da olmazdı..." diyor. Ben sayın VVeidhass'm mantığını hiç anlamadığım gibi, "Bertrand Russell dindar bir kişi değil miydi? Otobiyografisinde, Tanrı ile karşılaşması bir türlü gerçekleşmeyen Jean Paul Sartre'm öz lemi (nostaljisi), Tanrı ile karşılaşamamış olmanın acısı, bir olasılığın boşa gitmesinin nostaljisi de bir tür bağ, dolayısıyla din değil m idir?" diyen Rudolf Schermann'ın mantığını da hiç anlamıyorum. Karşıt görüşleri eşdeğerde yargılamak, Batı dünyasında moda olmuş bir tutum. Kitap Fuarı deyince ben gene de edebiyatı düşünüyorum. Federal Almanya'da devlet yardımı olmadan yürüyen tek sa nat dalı edebiyat. Yazarların, yazarlığın kurumlaşmış bir uğ raş olduğu söylenebilir. Bir yılda üç binin üzerinde okuma gecesinin yapıldığı, radyoların edebiyata saatler ayırdığı bu ülkede, yazını radyodan izlemek bile olası. Bu yılın haziran ayında Londra'da UNESCO'nun düzenlediği Dünya Kitap
Kongresi yapılmıştı. Bu kongrede 1972 yılında UNESCO'nun belirlediği "Kitabın Temel İlkeleri" bir kez daha onaylandı. Yazımı bu temel ilkelerle bitiriyorum. • Herkes okuma hakkına sahiptir. • Kitap eğitim için kaçınılmaz bir gereksinimdir. • Toplum, yazarların yaratıcılığını destekleyecek ön koşulları yaratmakla sorumludur (!) • Kitap basımı ve yayınevleri olmadan ulusal gelişme düşünülemez. • Kitapçılar ve kütüphaneler, hem yayıncı hem de oku run gereksinimlerini yerine getirmek zorundadır. • Uluslararası kitap alışverişi temel bir gereksinimdir. • Kitap, uluslararası anlayış ve barış içinde birarada yaşamayı sağlayan, bu açıdan da desteklenmesi ge reken olgulardır. Frankfurt Kitap Fuarı bu doğrultuda işlevi olan, saygıyla anılması, desteklenmesi gereken çok önemli bir girişimdir. M illiyet Sanat , 1 Kasım 1982
Hitler'in Dünya Başkenti Yapmak İstediği Berlin'de 50. Yıl Etkinlikleri Üzerine
Haziran ayında Berlin'de Latin Amerika Festivali düzenlenir ken, ünlü Filarmonide verilen konserin girişinde Berlin Sinemateki yöneticileri U. Gregor ve G. Schoenberner, kalabalık izleyici kitlesine bildiri dağıtıyorlardı. Bu bildirinin içeriği, insanlık tarihinin en korkunç saldırısının başlangıcı olan 50. yıl anma törenlerinde Berlin Kültür Senatosunun istenilen ödeneği vermemesi doğrultusundaydı. Gerçekten de bütün 1983 yılını kapsayan törenler için gereken 2.5 milyon DM'ın ancak büyük çabalarla 1.4 milyonu sağlanabilmiştir. Bu ne denle yalnız Batı Berlin kentinde gerçekleştirilmesi öngörü len 49 projeden ancak 18'i gerçekleşebilecektir. Berlin Kültür Kurulu'nun yayımladığı yıllık programda, yönetim kurulu üyesi W. Bruchhâuser şöyle diyor yazısında: "Faşizmin so nucu 1945 yılı ile noktalanmış değil. Gerçi geçen yıllarda de mokratik bir bünye sağlandı ama yeni bir tahribatın tehdidi kesinlikle ortadan kaldırılamadı. Bugünkü nüfusumuzun yüzde 50'si bu tarihten sonra doğmuştur. Acmılacak bir ta rih anlayışımız nedeniyle, bu yeni kuşağın faşizm ve özellikle nasyonal sosyalizm hakkında bilgisi çok yetersizdir. Bu ne denle, bugün Alman halkının yüzde 13'ünün sorunları faşi zan ve gerici çözümlerde aramasına şaşmamak gerekir."
Gene aynı broşürde yer alan, Heinz-Dieter Schilling'in yazısından, Türk azınlığı yakından ilgilendiren şu önem li alıntıyı aktarıyorum: "Kentim iz sokaklarında, özellikle "Türkler dışarı" yazılarıyla belirlenen yabancı düşmanlığı, son yıllarda giderek güçlenmektedir. Nasyonal sosyalist yö netimin de ilk kararı, 1933'te Doğulu Yahudilerin oturma ve çalışma izinlerini iptal etmek olmuştu. Binlerce kitapta, resimde, filmde ve belgede insan sava şa karşı mücadelesini vurguluyor. İnsanlık tarihi kadar eski olan bu ürkütücü konuya ancak Peter VVeiss'm iki cümlesini yansıtmakla değineceğim: "Dünya savaşları Avrupa'nın öl dürme kültüründen doğmuştur."... "Kasım ayında zeytinler toplanır. İnsanları ayıran olgular karşısında birleştiren olgu lar giderek çoğalıyor. O halde neden savaş?" (Not Defterleri). Berlin'de faşizmin iktidara gelişinin 50. yılı ile ilgili ilk ve en önemli etkinlik, 9 Ocak tarihinde Kunsthalle salonların da açılan ve 10 Şubat'a kadar sürecek olan "1933-Diktatörlüğe Götüren Yollar" adlı sergi. Kunsthalle Yöneticisi Dieter Ruckhaberle, 670 sayfayı bulan sergi kataloğundaki başyazısında şöyle diyor: "1983 yılında, o döneme oranla başka bir durum la karşı karşıyayız: Faşist macera tüm açıklığıyla gerimizde: 6 milyon öldürülmüş Yahudi, 50 milyon savaş şehidi. Sorunları açık faşizmle yeniden çözmeye çalışmak tehlikesi yok. Güç lü bir faşist parti yok. Ama gizli bir faşizan eğilim, yabancı düşmanlığı... mevcut. Üçüncü bir dünya savaşı artık sonuncu dünya savaşı olur. 30 Ocak 1933'te başlayan olayları ne den li dikkatli incelersek, demokrasinin zedelenmesini o denli başlangıçta önlememiz olanağı doğar..." Bu sergide faşizmin yavılma ve yerleşme politikasının tüm belgelerini izlemek olası. Hitler'in politik pozlarını önünde çalıştığı aynadan, o dönem radyoları, Berlin'de kurulu çalışma ve toplama kamp ları, işkence merkezleri, yakılan kitaplar, öldürülen direnç cephesi üyeleri, sürgünde yavımlanan Brecht, Thomas Mann,
Anna Seghers'in kitapları. Gene sürgüne giden Kokoschka, Dix, Klee, Grundig, Hofer ve diğer ressam ların resimleri, fa şist dönemle ilgili fotoğraflar, orijinal belgeler, gamalı haçlı bayraklar, mankenlere giydirilmiş o dönem üniformaları ve çağdaş sanatçıların da bu konudaki çalışmaları... Sergide Ber lin'de yaşayan Türk ressamı Hanefi Yeter'in de "Sevgilim, Biz Umudun Düşm anlarıyız" ve "Kesim İçin" adlı iki rölyefi yer almakta. Hiçbir sergiyi, bu denli çok izleyicinin böylesi bir sessizlik içinde izlediğine tanık olmadım. Ancak, eleştir men Ingrid Heinrich Jost sergiyle ilgili yazısını şöyle bitiriyor: "Gamalı haçlı bayrakların canlı renkler lekesine dönüştüğü, eski radyolardan parazitle propaganda nutuklarının yankıdığı bir ortamda, bilinç oluşturulacağı yerde ancak duygular kamçılanıyor." Eleştirmen bu yargısında gerçekten haklı. Sergiyi bütünleyen bir etkinlik de Zoo-Palast sinemasın da düzenlenen konuyla ilgili konferanslar ve tartışmalar. Fe deral Almanya'nın çeşitli kentleri, üniversiteleri, profesörleri ve bilim cilerinin konferansları, 10 Şubat günü yapılacak bir tartışma ile sona erecek. Batı Berlin, 1.5 milyon nüfusuna karşın çok geniş bir ala na yayılan bir kent. İkinci Dünya Savaşı başlangıcında ya yıldığı alan olarak dünyanın en geniş kenti. Hitler, yazının başlangıcında da değindiğim gibi, Berlin'i bir dünya başken ti yapmak amacındaydı. Bu konu ile ilgili Alman Mimarlar Birliği'nin hazırladığı bir sergi 21 Ocak ve 1 Şubat tarihleri arasında Volksbühne Tiyatrosu Fuayesinde yer aldı. Bu sergi kapsamında olayın tanıklarından Pierre Vago (Paris), Julius Posener ve Hardt-Walther Haemer'in katıldıkları "Olayın Ta nıkları" konulu bir oturum düzenlenecek. Theater Manifaktur'da, Brecht/Eisler İkilisinin Yuvarlak Kafa lar, Sivri Kafalar adlı oyunu Ekim 1983'ten itibaren sahnelene cek. Gene bir başka sahnede Brecht'in 3 . Reich'ın Korku ve Se
faleti sahnelenecek. Türk Derneği'nde de aynı oyunun birkaç bölümü Türkçe olarak oynanacak. Gene aynı dernek Nâzım Hikm et'in "Taranta-Babu'ya Şiirler"ini içeren bir akşam dü zenlemeyi öngörüyor. Diğer önemli sergilerden birini Alman Sendikalar Birliği 2 Mayıs 1983'te açacak. "2 Mayıs 1933 - Sendikaların Yokedilişi" adını taşıyan sergi de yalnız arşivlerden değil, olayın tanıklarının anılarını yansıtmasıyla da bütünlenecek. "Sek süel Bilimler Enstitüsü'nün Naziler tarafından tahribinin 50. yılı" da Magnus Hirschfeld Derneği tarafından düzenlenen toplantılarla vurgulanacak. Bu derneğin amacı, o tarihten bu yana henüz açılamayan Seksüel Bilimler Enstitüsü'nü yeni den Berlin'de kurabilmek. Berlin Güzel Sanatlar Yüksek Okulu'nda da "17.2.1933: Devlet Güzel Sanatlar Yüksek Okulu'na SA-Saldırısı" konulu belgesel bir sergi açılacak. Hemen her semtte, özel galeriler de 50. yılın dehşetini anma etkinlikleri yer alıyor. Nasyonal Sosyalizm döneminde kadın, müzik, eğitim, çeşitli semtlerde Nazilere direniş... Önemli etkinliklerden biri de Akademie der Künste'de açılacak olan "1933 Kitap Yakma Girişim i" adlı sergi ve sergi süresince düzenlenecek okumalar... Berlin Sinematek'i Üçüncü Reich ile ilgili film gösterile rini tüm yıl programına dağıtarak gerçekleştirecek. Bu arada gösterilecek filmler şu ana konularda programlanmış: Weimar Cumhuriyeti'nden Hitler'e, 3. Reich, Antifaşist ve De mokrat (Faik Harnack toplu gösterisi) ve İsrail Sineması. Mutlaka Berlin'in o dönemin başkenti oluşu ve bu tür etkinliklerde Alman kentleri içinde bir kültür merkezi oluş turması bu etkinliklerin gene burada yoğunlaşmasına neden oluşturuyor. Ancak bu ürkünç 50. yılın ülke doğrultusundaki etkinliklerine gelince, Federal Alman televizyonlarının her hafta bir temerküz kampı filmi gösterdikleri ve savaş tanık ları yaşlılarla yaptığı söyleşiler dikkati çekmekte. Geçen hafta
birinci programda izlediğim Auschwitz ile ilgili bir program, gene Türk azınlıktan görüntülerle son buldu... Ancak bu gö rüntüler üzerine düşen konuşmalarda, program yapımcıları, gene Türklere karşı güdülen yabancı düşmanlığını eleştire rek, kendi gençlerini ikna ediyorlardı. Alman yayınevleri de bu yıl yıldönümü dolayısıyla ko nuyla ilgili yayınlarının yeni baskılarını ya da cep kitabı bas kılarını hızlandırdı, çoğalttı. Bir yandan mart ayındaki se çimlere hazırlanan Federal Almanya'nın neden olduğu acıları unutmamasını dilerken, bu acıların yalnız Almanlara değil, tüm dünyaya özgü olduğunu söylemek gerekir mi? Yazıyı, tüm yaşam ve yapıtını nasyonal sosyalizme karşı mücadele veren Peter Weiss'tan iki alıntıyla bitirmek istiyorum: "Auschwitz'te 6000 SS görevli bulundu. / A blokunda 15.000 Sovyet tutsak öldürüldü. / A blokunda 405.000 insan numaralandı / (doğrudan doğruya gazla öldürülenler hariç) / 100.000'in üzerinde numara alan tutuklulara 'milyoner' denir di. / Auschwitz'te 2 milyon ile 4 milyon arasında insan öldü. "Gerçi ben kaçtım ./ Ama kaçtığım ve saklandığım gerçek / beni her zaman izledi. En yakınımdan da daha yakınımda kaldı. / Bu acıyı algıladım, duydum, dinledim, bu acıya kulak verdim, / bu acıda boğuldum. / (Not Defterleri). M illiyet Sanat, 1 Şubat 1983
33 • Uluslararası Berlin Film Şenliği Hakkâri'de Bir Mevsim m Başarısı ve Öteki Filmler Üstüne
18 Şubat - 1 Mart tarihleri arasında düzenlenen 33. Uluslara rası Berlin Film Şenliği'nde "Altın Ayı" ödülü İngiliz yapımı Belfast 1920 ile İspanyol yapımı La Colmena (Arı Kovam) adlı filmler arasında paylaştırıldı. Şenliğin en önemli olayı, bir Türk filminin, H akkâri’d e Bir Mevsim'in dört ödül birden kazanmasıydı. Yönetmenliğini Erden Kıral'm yaptığı film şenli ğin ikinci büyük ödülü olan "Gümüş Ayı"mn yanı sıra Ulus lararası Sinema Eleştirmenleri Birliği (FİBRESCİ) ödülünü; Uluslararası Sanat ve Deney Sinemaları Yazarları Birliği (CİKAE) ödülünü; içerdiği insancıl değerler nedeniyle de Ulusla rarası Protestan Kiliseleri Birliği ödülünü kazandı. Aşağıda ki yazı Hakkâri'de Bir Mevsim üstüne Alman basınında çıkan eleştirilerden alıntıları ve şenliğe katılan öteki filmler üstüne özlü bir değerlendirmeyi içeriyor. 33. Uluslararası Berlin Film Şenliği, yeni Türk sinemasının yeni bir zaferiyle sonuçlandı. Şenliğin ikinci büyük ödülü "Gümüş Ayı" yanında üç ödül daha kazanan Hakkâri'de Bir M evsim'den söz ediyorum. Aslında, bu konuda sözü Alman basınına bırakmak, kendi düşünce ve izlenimlerimizi festiva
le katılan ve ödüle değer görülen öteki filmler üstünde yo ğunlaştırmak daha doğru olacak. Evet... Gelelim Alman basınının film im izi nasıl değerlen dirdiğine: 3 Mart tarihli Süddeutsche Zeitung’d a eleştirmen Peter Puchka: "Hakkâri'de Bir Mevsim adlı Erden Kıral'm yönetti ği Türk filmi, ilkin resimlerle etkiliyor insanı (Kamera: Kenan Ormanlar). Bugün, kameranın televizyonun etkisiyle sürekli olarak başoyuncunun ardında koşmayıp, resimler yaratması başlı başına bir olay. Oysa bu film in her çerçevesinde insan ları birbirlerine yaklaştıran, iliklere işleyen acı soğuğu algıla mak ve gene aynı insanları yüksek Anadolu dağlarında yit miş noktalar olarak sezinlemek olası. Sanki kar yığınları her olguyu yavaşlatıyor ve buzlara gömüyor. Sorunlara böylesine eğilebilmek için büyük bir sabır gerekir. Kıral, insanları göz lemlemede çok dikkatli. Sorunları çözebilmek için gereken sıcaklığı da Kıral ve Ormanlar öylesine iyi çözümlemişler ki, bu arkaik doğa ile iç içe girmiş yaşamı dikkatle saptamışlar. Hakkâri'de Bir Mevsim, bence yarışmaya katılan en güzel film. Hiç değilse bu filme 'Gümüş Ayı' ödülü verilmiş oldu." "Ferit Edgü'nün romanından hareket eden yönetmen Erden Kıral, bir öğretmenin yaşadıklarını güzel ve sakin bir otur muşlukla, rahatlıkla anlatıyor. Köyü gösteriyor, bu bir avuç çıplak taş evi. Özellikle bütün köyü, böylelikle köyün yalnız lığını, dünya ile bağlantısızlığını tümüyle yansıtıyor. Ve dik katlice buradaki insanların psikolojisine iniyor. Bu insanların da yaşamlarıyla ilgili tasarıları, özlemleri, düşleri var, belki de hiçbir zaman gerçekleştirmeyecekleri." Carla Rhode, Tagesspiegel, 25.2.1983 Hakkâri'de Bir Mevsim öğretmeyi amaçlamıyor, ama biz izleyi ciler öğreniyoruz. Uzaktaki bu köy ve köyün insanları, bu in sanların onurlu kişilikleri, yaşamlarını sürdürebilme için ver
dikleri sessiz ve bitmeyen mücadele... Öylesi bir yaşam ki, kü çük mutlu anları ancak çocuklar yaşayabiliyor. Erden Kıral'm filmi bir olguyu ortaya getirip koyuyor, açıklamaya çalışmıyor. Bu da film in niteliklerinden biri". Volksblatt, Berlin 24.2.83 "Festivalin en etkileyici film i gene Türkiye'de gerçekleştiril miş. Yalın anlatımı içinde, olağanüstü yoğun bir yapıt. İnsan varoluşunu yansıtmasında Bunuel'in Las Hurdes film ini anım satan Hakkâri'de Bir Mevsim, yönetmen Erden Kıral tarafından belgesele yakın ve stilize edilmeden anlatılıyor. Az kullanı lan sözcükler büyük çağrışımlar taşıyor... Bir dayanışma, bir olguya kanıt bir yapıt Erden Kıral'm filmi. Anlatımı bir ya karıyı dile getiriyor: Sessiz ve vakur, suskuyla, ama suskuyla konuşuyor. Anton Çehov gibi..." Wolfram Schütte/ Frankfurter Rundschau. "Festivalin en güzel film i Türkiye'den geldi: Hakkâri'de Bir Mevsim". Hilke Schläger bu yorumu RIAS radyosunda ve rirken, aynı yorum I. Heinrich Jost tarafından SFB radyosun dan da verildi... İtalyan ve İspanyol gazetelerinin "Opus" diye söz ettikle ri Hakkâri'de Bir Mevsim, Alman basını dışındaki yabancı ba sın tarafından da gene en ilginç film olarak karşılandı... En önemlisi halkın, izleyicilerin en sevdiği film olarak, kente bir sanat olayı yaşatmayı başardı... Hem de Berlin gibi sanat olay larını kanıksamış bir kente... Bu yılki uluslararası jüri şu üyelerden oluşuyordu: Baş kan Jeanne Moreau, İsviçre Film Merkezi Üyesi ve gazeteci Alex Beanninger, İtalya'dan yönetmen Franco Brusati, Sovyetler Birliği'nden yönetmen Elem Klirnow, Berlin Litera risches Colloqium film bölümü başkanı Ursula Ludwig, De mokratik Alman Cumhuriyeti'nden Profesör Dr. Kurt Mätzig (yönetmen ve DEFA kurucularından), Joseph L. Mankiewicz (ABDTi yönetmen), Franz Seitz (prodüktör ve yönetmen, Mü
nih), Huang Zongjiangt (dramaturg ve senaryo yazarı, Çin Halk Cumhuriyeti). Uluslararası jürinin sonucunu, SFB Radyosu aynı gün saat 18:00'deki yorumunda şöyle nitelendirdi: (Altın Ayı'yı alacak tek film Hakkâri'de Bir Mevsim, bu nedenle sonuçlar tartışma lı). Ama aynı yıl iki önemli festivalde iki Türk filmine de bü yük ödül verilemiyor, bu da böylesi festivallerin iç politikası. Festivalin en ilginç film i olarak jüri özel ödülü Gümüş Ayı'yı Hakkâri'de Bir Mevsim film i alırken, üzerinde durulacak İngi liz film i ve önemsiz İspanyol film i arasında Altın Ayı bölüş türüldü. Ascendancy (Belfast 1920), 1950 doğumlu İngiliz yönetmen Ed ward Bennett'in iki belgesel filmden sonra gerçekleştirdiği ilk konulu filmi. 1920 yılında Belfast'ta geçen film, bir yandan Protestan ve Katolik halkın birbiriyle çatışmasını gösterirken diğer yandan İngiliz egemenliği karşısında halkın direnişini, yoksulluğunu, sendikal işçi hareketlerini çarpıcı sahnelerle veriyor. Bu sahnelerde hareket, canlılık ve mücadeleci davra nış kitlelerin direncini, yaşama azm ini yansıtıyor. Yönetmen, bu kitle yaşamı içine tersane sahibi bir büyük burjuvayı ve onun halktan duvarla çevrilip, tüm yaşama kapılarını kapa mış sayısız uşakların hizmet ettiği şatosundaki mutsuzlu ğunu yerleştirmiş. Cilt cilt edebiyat kitapları arasında kendi dünyasını yaşadığını ve özellikle Dostoyevski'yi sevdiğini öğrendiğimiz oğlu, nihilist bir tavırla Birinci Dünya Savaşı'na katılıyor ve ölüyor. Kızı, erkek ve insan sevgisini birleştir diği ağabeyinin ölümü karşısında bir elini çolak haline ge tiren ve giderek yaşamına mal olacak şizofreni benzeri bir hastalığa bırakıyor kendini. İngiliz tiyatro oyuncusu Julieu Covington'm olağanüstü oyunu filmden arda kalan tek güç.
Sayısız hizmetçinin gözü altında, kendisine bakan anlayışsız hemşirenin gerektiğinde dayak attığı bu ilginç entelektüel kadın, çevresinde kendisini anlayan ve dinleyen hiçbir insan bulamıyor. Babasının duvarları ile halktan da uzakta. Şatoyu sokak çatışmalarından koruyan bir birlik asker arasında er kek kardeşinin yerine sevebileceği subay da ona "zavallı has ta kız" deyince... kendini hastalığa tümüyle teslim eden, aynı subay dönüp geldiğinde, onu götürmek, yaşama döndürmek istediğinde, tek sözcük söylemeyen, elleri yüzünü yırtmasın diye yün eldivenlere sarılı... büyük sanayicinin yiten ikinci çocuğu. Yönetmen Bennet, basın toplantısında yöneltilen so rulara karşı, başoyuncusunun hiç hasta olmadığını, bilinç ve dirençle kararlı bir ölüme gittiğini vurguladı. Altın Ayı'yı bölüşen La Ruche (An Kovam), 1935 doğum lu, İspanyol yönetmen Mario Camus'nün. Camus, Carlos Saura'nm çeşitli film lerinin senaryo çalışmalarında bulun muş, özellikle edebiyat uyarlamalarıyla tanınan bir yönetmen. Bu film, İspanyol yazarı Camilo Jose Cela'nm, 1943 yılında yazdığı ve İspanya içsavaşmdan sonraki Madrid'de yoksul, güç yılları belli bir çevrede yansıtan, yer yer gene Dostoyevski duyarlılığı taşıyan bir yapıt. Film genellikle Beyoğlu'nun eski Baylan Pastanesi'ni andıran bir pastanede geçiyor. Bura da oturan yazarlar, bana İstanbul'un 1950 yılları sonralarını, her gün, yatacak yer arayan yoksul yazar, biraz duyarlılığı ile Hayalet Oğuz'u çok anımsattı. Ancak film, İtalyan yeni gerçekçilerinin daha 50 yılları başlarında gerçekleştirdikleri anlatıma hiçbir sanatsal güç katmıyor, yaratıcılıktan yoksun, titiz bir yineleme... Eski sinemasal dillerin titiz bir yinelemesi. Yarışmadaki Fransız filmleri daha çok ticari sinema havası taşıyordu. Eric Rohmer, Pauline Plajsa adlı, en iyi yönetmen ödülünü aldığı filminde, yeni mayo modelleri ve çok güzel kadm-erkek gövdeleri sunarken, deniz kıyısının sakin köşk
lerinin yeşil çim li bahçelerine, yanık tenli, beyaz dantel giysi li aşk arayan "güzelleri" bir Elle dergisi çerçevesinde yerleşti riyor. Güzelliğin estetiğini arama çabası sezinleniyor Fransız sinemasında. Yarışma film leri arasında yer alan Alain RobbeGrillet'nin Güzel Tutuklu adlı filminde de aynı nitelikler var. Ama film, iyi bir yazarın elinden çıktığını yazınsal diyalog larla kanıtlıyor. "Yaşam düştür, düş yaşamdır. Çevremizdeki canlıların belki birçoğu ölülerden oluşuyor, bu nedenle böyle sıkıntılı dolaşmıyorlar mı?" sorularını düş içinde kurduğu fil minde gerçeküstü anlatımla yansıtıyor Robbe-Grillet. Görül düğü an unutulan bir film. Yarışma filmleri arasında İsviçre yapımları daha çok üze rinde durulmaya değer filmlerdi. 1941 İsviçre doğumlu Da niel Schmid, Berlin Film Akademisi'nde okumuş ve Alman yönetmenleri Schroeter ve Fassbinder ile birlikte çalışmış. Ya rışma filmleri arasında gösterilen Hécate (Gecelerin Metresi) ile gerçekten ticari sinemalarda zevkle seyredilecek bir aşk filmi yapmayı başarmış. Yarışmanın merakla beklenen filmlerinden Beı/az Kentte (In the White City), ünlü İsviçreli yönetmen Alain Tanner'in onuncu filmi. Lizbon kentinin, gene İstanbul'un tramvayların işlediği yıllarını anımsatan görüntüleri, meyhane ve barları gerisinde, kendini, kişiliğini arayan bir denizcinin kısa bir ya şam kesiti. Ünlü Alman oyuncu Bruno Ganz'm canlandırdığı bu Orta Avrupa gelişmiş ülkelerinin yalnız adamı, kendini en geniş, sonsuz denizler ortasında bile, gemi kamarasında bir hücrede hisseden, ama kendini aradığı günlerin sonunda gene boşluk, sonsuzluk içindeki denizlerde yol alan gemisi nin hücresini seçen biri. Tanner de, her Batı Avrupalı sanat çının yaptığı gibi, kişisinin kurtuluşunu, mutluluğunu aşka, tutkuya bağlıyor. Batı'da yaygın bir düşünce ve yaşam anla yışı bu. Bireyin çıkmazı intihar, ama mutlu olmak, kendini kurtarm ak istiyorsa, sıkı sıkıya gerçek aşkı bulmasının gerek
liliği. Ya da bireysel boşluk, anlamsızlık. Tanner aynı posta kutusu başına oyuncusunu beş kez getirerek film içinde film çekmek ve aynı görüntüleri izleyiciye üç kez vermekle, böy le usta bir yönetmenin düşmemesi gereken hatalara düşüyor. Aşk, bunalım, viski, otel odası, nedensiz yere bıçaklanma, bir öteki sahnede ortaya çıkma, eskiye dönme... Şiirsel bir anla tım beklenen film, diğer yarışma filmleri arasında sivrilmesi ne karşın, gene de büyük kusurlar taşıyor. 1981'de Kurşun Gibi Yıllar adlı siyah-beyaz filmiyle Venedik'te büyük ödülü alan Margarethe von Trotta'nm ya rışmaya katılan Heller Wahn (Açık Çılgınlık) adlı film i hiç kim se tarafından beğenilmedi, hatta gösterim sırasında yer yer yuhalandı. Trotta, izlediğim bu ikinci filminde de, film çek mek yerine "m akale" yazıyor, okuyor, okutuyor, konuşuyor konuşturuyor. İpi boynuna geçirmek isteyen, o an diğer kadın tarafından kurtarılan, düğümlü ipi ellerinde tutup, tıpış tıpış eve yol alan kadın oyuncular, tüm izleyicinin tepkisiyle kar şılaştı. Öyle ki, Trotta aynı kadınları kahve falı baktırm ak için Kahire'ye götürüp geri de getirdi. İhtiyarlar yurdu, ruhsal bunalımlar, evliliklerin bozulması, sürgündeki sanatçıların Alman kadınların evinde sığınma durumuna düşmesi, sevgi bulsalar da ülkelerinden ayrı olmanın boşluğunu dolduramayan insanların sorunlarına, yani Almanya'daki güncel so runlara da yanıt aramaya çalışan Trotta, film yapmayıp ger çekten incelemeler yazsa, daha başarılı olur, ama sinemanın ününden de yoksun kalır. 1944 Tahran doğumlu yönetmen Sohrab Shahid Saless, 1974 yılından bu yana Federal Almanya'da yaşamakta. 1975 yılında yaptığı ve yabancı işçi sorununa eğilen Gurbette (In der Fremde) adlı filmi, Türk-Alman kültür enstitüleri tarafından Türkiye'de gösterildi. Bu yılki yarışmaya Utopia adlı film i ile Alman filmleri arasında katılan yönetmen, kanımca festiva lin en kötü film örneğini sundu. Yeşilçam'm "en gaddar", "en
kötü adamlı" film lerini aratmayan, Berlin'de satılık kadınla rın düştüğü çıkmazları dile getiren filmin, festivalde yarış maya nasıl seçilebildiği gerçekten sorulması gereken bir soru. Yarışmada yer alan Macar film i Akbaba, yönetmen Frene Andras tarafından Budapeşte'de çekilmiş. Polisiye bir film havasında sosyalist toplumda da hırsızlık, haksız kazanç, sı nıf farkları, sorunlarının anlatıldığı film, Fassbinder'in Maria Braun un Evliliği filminden alınmış, kendini evle birlikte hava ya uçurma sahnesiyle son buldu. Fassbinder'in Batılı sinema cıları çok etkilediği apaçık ortada. Trotta da filminde Hanna Schygulla'ya aynı Fassbinder'in Veronika Voss filminden aldı ğı bir sahneyle piyano başında şarkı söyletti. Ancak büyük bir saflıkla, kadına şarkı söyletirken piyano üzerindeki kırmızı bir gülü okşattı ki... Fassbinder'in Alexanderplatz, Lili Marlen, Lola, Veronika Voss, Quereil adlı son filmlerinin kameramanı Xaver Schwarzenberger de ilk yönettiği filmle yarışmaya katıldı. Önemli bir şarkıcı öldü mü, hemen ona benzeyen bir sesin onun yerini alması, al maya çalışması, bir sarışın bombanın yerine diğerinin yaratıl maya çalışılması gibi bir olay. Mutlak Schwarzenberger çok iyi bir kameraman ve çok iyi ışıklar hazırlıyor. Ama kameraman, kanımca bir film yönetmeninin yerini hiç alamıyor. Schwar zenberger, Peter Handke'den sonra Avusturya'nın en tanınmış yazarı Gerhard Roth'un Sessiz Okyanus adlı romanından yaptığı filmde siyah-beyaz görüntülerle, gene bir Avusturya köyünde kendini arayan bir "entelektüel"i anlatıyor. Albert Camus'nün Yabancı'sını okuyan aydın, köye gelir gelmez tuttuğu odasında çalışma masasının karşısına sevgilisi, unutmak istediği, unuta madığı kadının altı-yedi tane aynı fotoğrafını sıralıyor. Doktor olan aydın, bir insanın ölümünün sorumlulu ğunu taşıyor. Kaçışının nedeni bu. Suçluluk duygusundan sıyrılmak. Bir ara başına av tüfeğini dayıyor, geceleri yalnız odasında bol bol içki içiyor, bir farenin çıtırtılarından arka
daş arıyor. Köylülerle ilişki kurmaya çalışıyor... Ama köy nasıl yansıtılıyor. Berber, yalnız bir dul, av sahneleri, düğün, an tikacı dükkânı... Yönetmen bu insanların dünyasına yalnız resim, yalnız kamera olarak giriyor, bu görüntülerin filmle ve acısını unutmak, kendiyle hesaplaşmak isteyen doktorun bağlantısını kuramadan... Her şey kameranın izlemek istediği ilginç görüntüler... Kızaran balıklar, yenen yemekler... Hepsi fotoğraf. Üzüntülü doktor da film boyunca her yerde yiyip içiyor. Gene Fassbinder'den bir sahne... Köy düğününde yal nız dulla doktorun son tangosu... Uluslararası jürinin festivalde dağıttığı diğer ödüller şunlar: En iyi kadın oyuncu: Jewgenija Gluschenko (Kendi Dileği ile Âşık) film indeki oyunu için (Sovyetler Birliği) Gümüş Ayı. Şampiyonluk Zamanı filmindeki rolü için ABD'li oyuncu Bruce Dern - Gümüş Ayı. Kişisel Yetenek (Xaver Schwarzenberger) - Sessiz Okyanus film i için Gümüş Ayı (Avusturya). İki övgü ödülü: Yabancı Dostlar adlı Çin Halk Cumhuriye ti filmi... Reji: Xu Lei Danimarka film i (Güzel Ülke Değil) yönetmeni Morten Arnfred. Uzun metrajlı film lerin yanı sıra, kısa filmlere de bir Al tın, bir Gümüş Ayı verildi. Hakkâri'de Bir Mevsim nasıl uzun filmler arasında her film i aşıp sivriliyor, eksiksiz bir sanatsal nitelik ve yeni bir soluk getiriyorsa, kısa filmler arasında da Altın Ayı Ödülü'nü alan Çekoslovak film i Diyaloğun Boyutla rı (Yönetmen: Jan Svankmajer), aynı yaratıcı soluğu getiriyor. Prag Sürrealist Ekolü üyelerinden, 1934 doğumlu yönetmen, Prag Güzel Sanatlar Akademisi'nde okumuş, yazar ve ressam aynı zamanda. 11 dakikalık filminde resim ve plastik sanat aracılığı ile insan ilişkilerini üç yönlü araştıran yönetmen,
nesnel, tutkusal ilişkiler yanı sıra, insanların birbirini yiyişi (insan insanın kurdudur) konusunu da şaşırtıcı güçle işliyor. Hiçbir ticari amaç güdülmeyen bu sanat yapıtının gerçek bir yaratıcılık olduğunu belirtm ek gerekir. Festivalin diğer dallarındaki ödül dağılımına gelince: Çocuk filmleri dalında Çekoslovak yönetmen Otokar Kosek'in Lııkas adlı film i UNICEF jürisi büyük ödülünü aldı. C.I.F.E.F. Ödülü de Sabine Kleist adlı Demokratik Alman yapımı filme verildi. Sanat Sinema Eleştirmenleri Federasyonu C.I.C.A.E. Schwarzenberger'in Sessiz Okyanus, Roberto Farias'm Brezilya İleri adlı film leri yanı sıra, Hakkâri'de Bir Mevsim'ı ödüllendir di. Bu ödülün film in cesaretli tutumu ve sanatsal niteliğinin ağır basması nedeniyle verildiği vurgulandı. Uluslararası Sinema Yazarları FIBRESCI Ödülü de yarış ma bölümü için en önemli ödüllerden biri. Bu ödül de oybir liği ile Hakkâri'de Bir Mevsim'e verildi. Sosyal bir durum ve coğrafi bir konumu (olayı) böylesine yalın ve güçlü biçimde yansıtmasından ötürü. Aynı kurum, Eric Rohmer'in film ini de ahlak ilişkilerine dikkatli bakışından dolayı ödüllendirdi. Uluslararası Protestan Kilisesi de ödülünü Hakkâri'de Bir Mevsim'e verirken, film in gücünü vurguladı ve aynı koşul ların dünyanın her yerinde rastlanacak insansal durumlar olduğunu belirtti. Bu jüri, forum kapsamında gösterilen filmlerden isviçreli Bruno Moll'un Tüm Yaşam film ini de ödüllendirdi.
Festivalde yarışma dışı gösterilen filmlerin en önemlisi Hein rich Böll, Alexander Kluge, Volker Schlöndorff, Stefan Aust'un gerçekleştirdikleri belgesel Savaş ve Barış adlı yapım. Ünlü
Alman yazarı Böll ve Kluge, Schlöndorff gibi genç Alman si nemasının kurucuları, 120 dakikalık bu belgeselde, dünyanın ve özellikle Federal Almanya'nın bir nükleer savaş karşısın da, altında bulunduğu tehlikeye karşı uyarıyorlar. Gerçekten de bu üç sanat adamı, böylesi bir barış çığlığı ile halklarını uyarma konusunda önemli bir girişimde bulunuyorlar ve dünya barışını sağlama doğrultusunda üzerlerine düşen so rumluluğu yerine getirmiş oluyorlar. Öğretici nitelikteki bu cesur film, sinemanın politik ve toplumsal işlevi açısından Federal Almanya'da şimdiye dek yapılmış en önemli belgesel. Gene festivalde yarışma dışı Polonyalı yönetmen A. Wajda'nm Dalton adlı son yapıtı gösterildi. Tarihi film havasında çekilen bu film, usta bir yönetmen elinden çıktığını belgelese de, böylesi konulara bir Visconti'nin getirdiği iç gerilimi vere bilmekten çok uzak. Bu yılki festivalde, insan ve toplumsal sorunlara eğilen filmler, ticari filmlere karşın daha ağır bir bölümü oluşturu yordu. Çeşitli ülkelerden ortak ve çeşitli konuların getirdiği içerik zenginliği ve sanatsal uğraşlar dikkat çekiyordu. Yö netmenler, artık çoğunlukla 1940 kuşağının 1950'lere uzan dığı dönemin, genç insanlarıydı. Bir yenilik vardı. Bu heye can da Berlin Film Festivali'ni düzenleyenlerin sanatsal ve insancıl filmlere önem verdiklerini kanıtlıyordu. Hemen her filmde "insan" sorusu ağır basıyordu. Berlin gene güneşliy di. İlk kez gösterilerin yapıldığı sinemalar önünde bu denli uzun izleyici kuyrukları oluştu. Kent, canlı günler yaşadı. Ta Hakkâri'den Berlin'e, Kurfürstendamm'a varan bir canlılık. M illiyet Sanat, 15 Mart 1983
Akıntıya Karşı
Türkiye'de yetişm ek ve yaşam akla ne denli doğru bir "çağ d aşlık " düşüncesine varabildiğim i daha bilin çle kavradım . Türkiye'de aralarında yaşadığım sanatçı çevresinin ve in san cıl halkın önem ini yurtdışm da daha derin değerlendirdim . Yurtdışında kişiliğim in bir boyutunu oluşturan "çağdaşlık" inancım ı yitirm em ek için çaba harcıyorum . Yurtdışm da yazm akta önem li bir ayrım var. Bir yazarı çocu kluk algıları, ilkgençliği, içinde yaşadığı toplum sal ve ekonom ik koşullar etkiler. O kum uş olduğu, sevdiği yazar lar etkiler. A m a yazarken anlık koşullar da etkileyici oluyor. Türkiye'de günlü k yaşam son yıllarda o denli soyut, gerçek dışı ve gene öylesine acı boyutlara ulaşm ıştı ki, yazı yazm ak anlam ı yitm iş b ir eylem di. Bütün bu gerçeküstü acı gerçeğe u zaktan bakm ak, yazı yazm aya belli bir özgürlük ortam ı ha zırlıyor. O lum lu bir ortam . Federal A lm anya'daki iletişim zenginliği yazdıklarım da biçim ve öz değişikliği getirm edi. Yazar, kanım ca ne yayınevi ne de iletişim araçları için yazar. Yazm ak zorunda olduğu için yazar. Yazar, bulunduğu toplum un, yaşadığı çağın akım ları ve iletişim araçları içinde, onlar yönünde davranan kişi değil, aksine bütün bu kuruluşlara yeni yollar arayan, akıntıya kar şı yol alan yalnız insandır.
İşgücüm üzün Avrupa'ya iki m ilyona varan insanım ızla akışı, Türk edebiyatına doğal olarak yansıdı. Yalnız yurtdışm da yaşayan yazarlar değil, Türkiye'de yaşayanlar da bu konu ya zam an zam an yaklaştı. Sürgün edebiyatı, edebiyatım ızda çok yıllar öncesi de vardı. Türkolog W olfgang Riem ann'm yakında Federal A lm an ya'da yayım lanacak olan "Tü rk Edebiyatı'nda A lm anya" ko nulu doktora tezi bu olguya eğilen ilk bilim sel çalışm a olacak sanıyorum . K endim i genellikle yeryü zü nü n her yerinde sürgün sayı yorum . Ve hiçbir yerinde göçm en saym ıyorum . Y azdıklarım göçm en yazını değil. Som ut anlam da sürgün yazını da değil. Ben kendi kendim i her an, her yerde için için sürüyorum . Son çalışm am A lm anca yazdığım ve M arburg Edebiyat Ödülü alan Bir İntiharın îzirıde (Cesare Pavese Üzerine Çeşitle meler). Bu kitabım ın Türkçesini yazıyorum. Ayrıca iki senaryo çalışm ası yapıyorum. Bunun dışında özdeyişler, günlük, anı ve kısa paragraflardan oluşan ve Berlin'de "Literarisches Colloqu ium " tarafından yayım lanacak bir kitap hazırlıyorum. Gösteri, A ralık 1983
Marburg Edebiyat Ödülü Üzerine
İnsanın, kendisinin ödüllendirildiği bir töreni yazm ası ger çekten güç. A m a Federal A lm anya'da basılan gazetelerim iz genellikle futbol m açı, nişan, düğün, sünnet töreni ya da y u rttan gelen bir şarkıcı konserine geniş yer ayırm alarına karşın, hem en F rankfu rt kentinin bir saat yakının daki M arburg kentinde Türkiyeli bir yazara verilen ödülü duym adılar ve ben tek başım a Türk yazınını tem sil etm ek, hem de Milli yet Sanat dergisinin yazarı olarak, ikinci bir kişilikle olayı ta rafsız izlem ek zorunda kaldım . İkinci bir dilde kitap yazıp, o dilin edebiyat ödüllerinden birin i alan ilk Türk yazarı olarak bu töreni okura yansıtm ayı görev sayıyorum . Kendi kendinin reklam ın ı yapıyor diyenler bu yazıyı okum asın ya da bana di ledikleri gibi için için kızsınlar. Ben her zam an öfkeden yana olm uşum dur. Yaz aylarında, Bir İntiharın İzinde (Cesare Pavese Ü zerine Çeşitlem eler) adlı kitabım ı yazıp bitirdiğim den beri, bu kitapla ilgili bir yazı yazm ak istiyordum . Berlin'de kaldığım b ir yıl, ben i edebiyatla baş başa bırak tı. Bu durum hem çok yararlı, hem de çok yorucu oldu. Acı duyarak, hem de çok yorucu oldu. Acı duyarak, ancak acıla rım taştığı zam anlar yazabildiğim için, kendi kendim e işken ce etm ek yazı yazm ak. A m a zam an zam an kaçınılm az bir durum . İsteğim çocukluktan, çevreden, kadm -erkek ilişkileri
ve edebiyat dünyasından gelen duygularla sevgiyi bölüştü ren, yaşam a cesur ve olum lu bakış getiren bir kitap yazm ak tı. O n üç yıldır okuduğum C esare Pavese'nin tüm kitaplarını burada bir kez daha okudum. D ostoyevski ile başlayan bir edebiyat dünyasını, Beckett, K afka, C am us, Sartre, yitik ku şak Fitzgerald, H em ingw ay'den geçip, C esare Pavese'de du raklam ıştım . 1896-1949 arasında yaşayan Fitzgerald için şöyle diyor Pavese: "B u yazarın kitaplarını salt onu çok sevdiğim için çevirm ek istem iyorum , günün birind e onun gibi yazm ak istiyorum ." 1950 yılında, kırk iki yaşında Torino'da Rom a O teli'nde in tihar eden Pavese bir anlam da İtalya'nın savaş sonrası yitik kuşağı değil mi? Aynı yitik kuşağın Türk yazını ile bağlantı sı gene 1950'li yıllard a Ferit Edgü, D em ir Özlü, Sevgi Soysal, G üner Sümer, O rhan D uru, Leylâ Erbil gibi yazarlarım ızla toplum um uza yansım adı mı? Ü lkem izde de Pavese dönem inde yetişm iş, ününü onun ka dar dünya yazınına duyurabilecek b ir yazar daha vardı: Sait Faik... O ysa biz 1950 yıllarından bu yana yalnız köy ve p o püler edebiyatın peşine takılıp, yalnız bu edebiyatı edebiyat saym a ve yaym a eylem i gösterdik. Bununla da kalm ayıp, bu edebiyatın önderlerinin koydukları barikatlarla engellendik. D ünyaca ünlü yazarım ız Yaşar Kem al, iki yıl önce İsviç re'de Tagesanzeiger gazetesi yazarı ile yaptığı bir konuşm ada şöyle diyor: "B en Türk edebiyatının D ostoyevski'siyim . Be nim dışım da herkes batı taklidi..." O ysa H aziran ayında Berlin'de yaptığı konuşm ada Octavio Paz "Biz de kendi değerlerim izi, Batı akım ları etkisiyle tanıdık. Sürrealizm olmasa, benim edebiyatım olm azdı," diyor. Oysa, bugün A vusturyalI yazar Peter H andke'nin dünya dillerine çevrilen kitapları hiç de Türkiye'de daha önce adları
nı andığım yazarlarım ızın daha 1960 yıllarında yazdığı öykü lerden farklı bir edebiyat anlayışını yansıtm ıyor. Federal A lm anya'dan son yıllarda Türk yazınından çok kitap çevrildi. B unlar geniş kitlelere yayılm asa da gene Türk yazı n ın ı tek yanlı yansıtan seçim ler. Köy yazını, direnç yazını, işçi ve işlerim izi gözleyen yazın... İşte bu nedenler beni, kitabım ı A lm anca yazm aya itti. Ç ünkü nasılsa yazdıklarım ız daha u zun süre çevrilm eyecekti, çevrilse de, belki biçem farklılık ları g österecekti. Yirm i sekiz y ıld ır iç içe olduğum A lm an dili, bu ülkede yaşadığım bir y ıl içinde doğal olarak düşüncem e egem en oldu. Yazdığım cüm leleri A lm anca düşündüm . C üm leler A lm anca olarak belirdi. Bu kitabım da C esare Pavese'nin tüm kitaplarından küçük alıntılar var. Belli bir dünya görü şünü, yalnızlığı ve acıyı yansıtan şiirsel anlatılar. Başlangıç çeşitlem elerini altı ay içinde Berlin'de yazdım . Kitabın üçte ik isin i Berlin-Prag-Viyana-Zagreb-Belgrad-N iş-Belgrad-Zagreb-Trieste-Torino-S.Stefano Belbo arasındaki yedi bin k ilo m etrelik yolu on gün içinde trenle ve arabayla geçip, hiç dur m adan trenlerde, istasyonlarda, otellerde yazdım . Prag'da Franz K afka'nm m ezarı, Trieste'de Italo Svevo'nun m ezarı ve Torino'da Pavese'nin tüm sokakları, bulvarları, kahveleri, ça lışm a odası, intihar ettiği oda, doğduğu ev, yaşayan arkadaşı rom anının kahram anı N uto'yu bularak, konuşarak. Svevo'nun tüm k ahram an larının fotoğraflarını gördüm . O nları tam rom anlarını okurken düşündüğüm gibi buldum . Pavese'nin rom an kahram anıyla üç gün konuştum . Yaşam her şeyi sunuyor, derinlem esine bakm ayı bilirsek. Kitabım ı bitirdiğim günlerde M arburg Edebiyat Ödülü ba sında duyuruldu. Yayınlanm am ış kitaplar ödüllendirilecekti, hatta henüz üzerinde çalışılan tasarılar... Bir ödülün, bir sanat ürününün niteliğini kanıtlam adığı tartışılm az bir gerçektir.
A m a yabancı bir yazar olarak, A lm an dilinde ilk kez yazdı ğım için, özellikle Çocukluğun Soğuk Geceleri adlı kitabım da düşündüğüm ve yıktığım yazın kuralları, kendim ce yaratm a ya çalıştığım bir edebiyat biçim in in burada nasıl karşılanaca ğı açısından b ir ödül, önem liydi. Böyle bir kitapla, Türk yitik kuşağı yazınını da, beni etkileyen benden önceki kuşağı da, Türk yazınındaki çeşitli akım lardan b irin i de burada yansı tabilirdim . Çocukluğun Soğuk Geceleri'ni yazdığım da da böyle düşünm üştüm . "Bu kitabı ya severler, ya da tüm üyle yadsır lar." A m a kitap sandığım ın üzerinde ilgi gördü. Kitap üzeri ne yazılanlar, ben im kendi edebiyat anlayışım ı desteklem ekle kalm ayıp, belki de sezgi ile sözcüklere dönüştürdüğüm bazı olguları bilinçle kavram am a neden oldu. Bir İntiharın İzin
de (Cesare Pavese Ü zerine Çeşitlem eler) de M arburg Edebi yat Ö dülü jü risi tarafından, aynı Türkiye'de Füsun A katlı ve Leylâ Erbil'in Çocukluğun Soğuk Geceleri'ni değerlendirdikleri biçim de değerlendirildi. Bu yaklaşım ben im için önem li ve sevindirici oldu. F rankfu rt/ M ain y a k ın ın d ak i M arburg ö zellikle üniversite kenti. D ağlar arasında, gene dağlar ve tepeler ü zerin e ku rulu 12. y ü zy ıld an bu yana eski görünüm ünü koruyan kent, yokuşları, sokak lam baları, eski k ü çü k alan ları, çeşm eleri, k ald ırım taşları ile örtülü sokaklarıyla nedense bana hep çocu kluğu m u n geçtiği G erede yok u şların ı düşündürdü. Yedi sekiz yaşım da o yokuşlarda koşarken, hep dünyam a bir biçim verm eyi düşünürdüm . Rüzgâra, kara, ışıklara, erik ağaçlarına, ölen yaşlılara, biz ço cu k ların dünyasına, y aln ız g ird iğ im od alard ak i korkuya bir an lam arardım . O ysa bu yokuşlarında, çevrem e verebileceğim an lam ı verm iştim . A m a gene de o garip dünyayı ilk tanıyan çocu ğun yabancı lığı kalm am ış m ıydı?
M arburg Edebiyat Ödülü ikin ci kez veriliyor. İki yılda b ir verilen M arburg "Yeni Edebiyat Topluluğu" (Neue Lite rarische G esellschaft) ödülü ilk kez 1980'de gerçekleştiril miş. Ö rgüt başkanı, yazar Ludw ig Legge, böyle bir önem li üniversite kentinde, sürekli düzenledikleri, tanınm ış yaza rlarla okum a geceleri yanı sıra, bütçesi 45.000 DM 'a varan bu ödülün kent kültür yaşam ı için çok önem li olduğunu, ödülün hiçbir ticari am aç gütm ediğini, hiçbir yayınevi ile bağlantısı olm adığını vurguluyor. Ö dül töreni eski üniversite arenasında yapıldı. On ü çün cü yüzyılda yapılan büyük dinsel tabloların süslediği bir orkestranın H ândel'den concerto grosso, J. Sebastian Bach'tan
Çembalo konçertosu çaldığı, herkesin tören giysileri ile geldiği, sanatçı ve izleyicilerin yanı sıra, yöre p olitikacıları ve Federal Parlam ento'dan G erhard Jahn, Friedrich Bohl adlı m illetve k illerin in hazır bulundukları tören gerçekten bütün beklenti lerim i aşan b ir düzeyde gerçekleşti. Ç evre Belediye Başkanı Dr. C hristian Wagner, törende yaptığı konuşm ada özetle "K ü ltü rü yalnız bü yü k kentlerde geliştirm ek yerine, böyle b ir üniversite kentinden de ülke doğrultusunda kıpırdanışlarla beslem ek am acındayız. Ö dü lün am acı, kitap piyasasına egem en olm uş ünlü adların yanı sıra, henüz yeterince tan ın m am ış yetenekleri de çalışm ala rında özendirm ektedir. Sanatın özgürlüğü ülkem izde anaya sa ile saptanm ıştır. Sanatçıya verilen bu tem el hak, hepim izi bağlam aktadır. Politikacılar, sanat ve sanatçıya özgür ortam sağlam akla sorum ludur. A ncak böylelikle iki taraflı bir hoş görü ve çeşitli düşüncelerin tartışıldığı bir ortam yaratm ak m üm kündür. Bir halkın yaratm a gücü ve hoşgörüsü, ancak sanatın yayılabilm esi ve düşünce zenginliği doğrultusunda gerçekleşir. Ç ağım ızı ve çevrem izi kavram am ızda en bü yü k etken çağdaş sanattır. Kültür, insanın yaşam düzeyini belirle yen en önem li öğedir." dedi...
Bir politikacının bu önem li yaklaşım ından sonra, jü ri baş kanı, yazar ve edebiyat eleştirm eni H ans Jürgen Fröhlich ko nuştu. Uç üyeden oluşan seçici kuru l yazar ve eleştirm en Bre m en ve Büchner Edebiyat Ö dülleri jü rilerinde de görev alan H erbert H eckm ann ve M arburg Üniversitesi A lm an Edebiya tı Profesörü Dr. W ilhelm Solm s'tan oluşm aktaydı. 15.000 DM olan bü yü k ödül, tanınm ış bir yazarın tüm yapıtına veriliyor. Bu yıl bu ödülü, bir yıl önce İzm ir A lm an K ü tüphanesinde okum a yapm ış olan yazar Ludwig H arig aldı. Üç özendirm e ödülünden ikisin i alan A lm an yazarlar da oldukça tanınm ış. 1949 doğum lu H ans G eorg Bulla, şim diye dek üç şiir kitabı yayım lam ış; Suhrkam p
Yaym evi'nin
kitaplarını,
Hölder
lin geleneğinden gelen, acılı bir dünya görüşünü çağdaş bir dil ve biçim anlayışı ile yansıtan bir ozan. Diğer ödülü alan, Jürgen Fuchs, 1950 doğum lu. 1977'de D em okratik A lm an C um huriyeti'nden Batı Berlin'e gelm iş. Şiir, tiyatro oyunu ve rom an yazarı. Kitapları gene bü yü k yaym evlerinden biri olan Row ohlt'ta yayım lanıyor. Jüri başkanı H ans Jürgen Fröhlich bu y ılki yarışm aya Fe deral A lm anya, D em okratik A lm an C um huriyeti, İsviçre ve A vusturya'dan dört yüz başvurunun yapıldığını, bunlardan üçte ikisin in şiir çalışm aları, üçte b irin in rom an, rom an kesiti, uzun öykü, öykü ve çevirilerden oluştuğunu, hiç duyulm a m ış adlar yanı sıra ünlü yazarların da katılanlar arasında bu lunduğunu söyledi. Yapıt sayısını önce 100'e, sonra 30'a indir gediklerini, dört yazarı ödüllendirm ek için toplandıklarında büyük tartışm a çıkacağını düşünürken, hiç de öyle olm adığı nı, oy birliği ile bu sonuca vardıklarını ve gene de en az yedisekiz değerlendirilecek yapıt daha bulunduğunu belirtti. Jüri başkanı H ans Jürgen Fröhlich'in törende yaptığı ko nuşm adan kitabım la ilgili bölüm ü aktarıyorum : "Yarışm aya katılanlar arasında Tezer Kıral'm Bir İntiha rın İzinde (Cesare Pavese Ü zerine Çeşitlem eler) adlı çalışm ası
çok şaşırtıcı oldu. Tezer K ıral bir Anadolu kentinde doğmuş. Türk vatandaşı ve halen DAAD bursu ile Berlin'de bulunuyor. A lm ancadan Türkçeye çevirileri yanı sıra Türkiye'de yayım ladığı iki kitabı var: Ö yküler ve bir rom an. Bize gönderdiği A lm anca olarak yazdığı ilk bü yü k şiirsel çalışm ası. Yazar, C esare ve Italo Svevo'nun yaşam izlerinden gitm eyi deniyor. Torino'ya, S. Stefano Belbo'ya, Trieste'ye gidiyor, yazarların tanıdıklarını, arkadaşlarını arıyor, Svevo'nun ailesinden yaşa yanlarla konuşuyor. K onuşm alarını aktarıyor, bu yazarların yaşadıkları ve çalıştıkları çevreyi anlatıyor. Sonuç bir röportaj değil, aksine atm osfer yaratılan, çok yoğun ve şiirsel bir araş tırm a. Bu çalışm ada olduğu gibi otobiyografik bir anlatım la, kişinin yaşam ve düşüncesinin okura bu denli yaklaştırıldığı ve bunun başarıya ulaştığı çok az yazınsal örnek biliyorum . Oysa Tezer K ıral otobiyografi yazm ıyor, rom an da yazmıyor. K endine özgü bir biçim bulm uş, rom ansı, otobiyografiye ya k ın ve bu biçem e anılarını, içgüdülerinin izdüşüm lerini yan sıtıyor. G örüldüğü gibi, edebiyat ve yaşam arasındaki sınırları kaldırm am ış. Yabancı bir dilde, bu dili başarıyla kullanm ası açısından bu ödül kendisine oybirliği ile verilm iştir." Bu çalışm am la ilgili eleştirilerini A lm an yazarı H ansM agnus Enzensberger şöyle yansıttı: "Y azdıkların çok güçlü. Bu, m utlak güçlü bir yaşam sim gesi dem ektir. Edebiyatın tüm kurallarına karşı çıkıyorsun. A m a ben sevdim ve yazdıkla rından bir şeyler öğrendiğim i de söyleyebilirim ." ZDF, ikin ci A lm an Televizyonu kitapla ilgili (bir kültür program ı kapsam ında) bir çekim gerçekleştirecek. H essen yöresi gazeteleri de oldukça geniş bir yer ayırdı. Bu yazıyı, Cesare Pavese'den şu alıntı ile bitirm ek istiyorum: "Y aşanılacak bir yaşam vardır. Ü zerine binilip dolaşıla cak bisikletler vardır. Y ürünecek yaya kaldırım ları ve tadına varılacak günbatım ları vardır."
Tarkovski: "İnsanlar ve Politikacılar Kendi Yarattıkları Sistemin Tutsağı Oldular"
Sovyet yönetm en A ndrei Tarkovski, 10 Tem m uz 1984 günü M ilano'da yaptığı basın toplantısında, artık ü lkesine dönm e yeceğini, ancak hangi ülkede kalm ak istediğine henüz karar verm ediğini açıkladı. 52 yaşındaki yönetm en, 20 y ıllık sine m a uğraşında altı büyük film gerçekleştirebildiğini, ülkesini, dilediği yoğunlukta çalışm a olanaklarına erişem ediği için terk edeceğini açıkladı. Tarkovski, 18 aydır İtalya ve İsveç'te çalışm akta, ayrıca 1983 sonbaharında Londra Covent Garden K raliyet Operası'nda M ussorgski'nin Boris Godunoıv 'unu sah neleyerek, sanat yaşam ında ilk kez opera yönetti. Sinem aya görüntü, m üzik, kurgu, resim , happening sa natları yanı sıra, derin bir edebiyat ve felsefe birikim i geti ren, Batılı yazar-yönetm enler Fellini, Bergm an, Herzog, Fassbinder, Bunuel, Saura, Bili D ouglas'la karşılaştırıldığında Tarkovski'nin yalnız kendi birik im in i değil, tüm Rus yazını nın b irik im in i sinem aladığm ı saptıyoruz. Tarkovski, hem sosyalist, hem de kapitalist düzeni yadsı dığını, her iki düzene de film sel şiirle karşı çıktığını söylüyor. "N eşeli in san lar beni yanıltır, onlara hiç taham m ülüm yok. A ncak hiçbir p ü rüzü olm ayan ruhlar neşeli olabilir, çocuk lar ya da çok yaşlılar. A m a neşeli in san lar hiç de bu nitelikte
değil. K anım ca neşe, in san ın ancak çevresini, içinde yaşadı ğım ız koşulları kavrayam am asından kaynaklanıyor". "N ostalghia", diyor Tarkovski "yalnızca m em leket hasreti değil. Rusça'da nostalghia bir hastalık, öldürücü bir hastalık an lam ı na gelir. A ndrei, ülkesinden uzak bir hastalığa tutulm uştur. G iderilm esi olanaksız bir özlem in hastasıdır. N eyi özler? G er çeği, gerçek yaşam ı özler." (Tarkovski'nin Le M onde 'da yayım lanan konuşm asından.) K asım 1983'te, gazeteci ve psikiyatrisi İrena Brezna, (Basel) Tarkovski ile Londra'da (belki Rusça bildiği için) bir söyle şi yapm ayı başarm ış. G azetecinin yönelttiği güncel fem inizm i vu rgulayan sorulara hiç katılm ıyorum , ancak Tarkovski'nin yanıtlarını Türk okuru için de ilginç bulduğum dan bu söyle şiyi çevirm ek istedim . Brezna: Sovyetler Birliği'nde ünlü olm anızın m utlak bazı ayrıcalıkları var, sakıncaları da var mı? Tarkovski: Ünlü olm ak ve tanınm ak gibi konular beni hiç ilgilendirm iyor. Kendi ünüm konusunda hiç kafa yorm a dım . Ün, ben im için anlam sız. Brezna: Sanki ün sizi rahatsız ediyor. İlişkilerden kaçm ı yorsunuz. H em en hem en hiç görüşm e yapm ıyorsunuz. Tarkovski: G azetecilerle görüşerek, şöhretlerinden ya rarlanm ak isteyenler var. Ben onlardan değilim . A ksine hiç sevm em söyleşileri. Yaptığım söyleşilerden sonra yayım lanan konuşm aların hiçbirini beğenm edim . Beni övdükleri için de ğil, konuştuğum uz dışında, bam başka şeyler yazdıkları için. Ü nüm den dolayı ilgi çeken bir kişi olm a duygusu, beni her zam an tedirgin ediyor. Adeta öfkeleniyorum . Brezna: K onuşm am ızın çıkış noktasının hiç de iç açıcı ol m adığım m ı anlatm ak istiyorsunuz? Tarkovski: Hep böyle. Yapılacak bir şey yok. Zaten çıkış noktası ne dem ek? Siz ve ben im için böyle bir şey söz konusu
değil. O rtada yalnız sizin benim le görüşm e isteğiniz var. Ben de bütün gücüm le size karşı direneceğim . Brezna: Bizi bağlayan hiçbir olgu yok dem ekle yanılıyor sunuz. Film leriniz var. Bu söyleşi sizinle konuşabilm ek için bir vesile. Sizi tanım ak istiyorum . A m a size ulaşm ak oldukça güÇTarkovski: A m a ne yazık ki, bütün güçlükleri atlatabildi niz. D iğer gazeteciler gibi bu güçlüklere takılıp gelm eyebilir diniz. A m a geldiniz. Brezna: Evet, sizi bir kale gibi kuşattım . İşte şim di bura dayım ve nasıl konuşacağım ı bilem iyorum . Tarkovski: Yalnızca doğallıkla konuşun, yeter. Brezna: F ilm lerinizi duygularım ın derinliğinde algılıyo rum . Olaylara bakışınız da bana yabancı değil. A ncak, kadın olarak film lerin izd e kendim i görem iyorum . Yapıtlarınızda kadın ancak geleneksel bir rol oynuyor. Siz yalnız erkeğin dünyasını yansıtıyorsunuz. Ve erkeğin bakış açısından, kadın ancak bilm ece. Seven, erkeği anlayan ve tüm varoluşu ancak erkekle ilişkisinde beliren bir kadın var film lerinizde. Tarkovski: Bu konuyu hiç düşünm edim , kadının iç dün yasını dem ek istiyorum . Kadına, kendine özgü bir iç dünya sunm ak çok güç, bunu yapm ak da istem iyorum . K adının bir iç dünyası var, am a kanım ca kadının iç dünyası, birlikte yaşa dığı erkeğe sıkı sıkıya bağlı. Bence kadının yalnız olm ası hiç de doğal bir durum değil. Brezna: Ya yalnız bir erkek, bu doğal mı? T arkovski: Y alnız b ir erkek, y aln ız olm ayan erkekten daha doğal. Bu nedenle ben im film lerim d e kadın ya yok ya da y aln ız erkek dolayısıyla var. Y alnız ik i film im d e ka dın var: A y n ad a ve Solaris'te. Burada da kadın tabii erkeğe b ağ ım lılığı dolayısıyla var. Siz k ad ın ın bu rolünü yadsıyor m usunuz? Brezna: En azından kendim i o kadında görem iyorum .
Tarkovski: Birlikte yaşadığınız erkekten, yaşam ını sizinkine bağım lı kılm asını m ı bekliyorsunuz? Brezna: H iç değil. Ben kendi dünyam ı yaşayayım , erkek kendi dünyasını yaşasın. Tarkovski: Bu m üm kün değil. K adın ve erkek kendi duygularını yaşıyorlarsa, onları bağlayan hiçbir şey kalm az. K adın ve erkeğin iç dünyalarının m üşterek bir dünya oluş tu rm aları gerekir. Bu gerçekleşm ezse, kadın ve erkeğin bera berliği m utsuz, uyum suz ve giderek ölm eye m ahkûm dur. Bir kadının erkeğini değiştirm esi bana çok garip geliyor. Ö nem li olan onun kaç erkeğin karısı olm ası değil, önem li olan bir ilke. Kadm , bu ilişkileri, bu evlilikleri bir hastalık gibi çeker. Yani kadm bir hastalığa tutuluyor, sonra diğerine, sonra gene bir diğerine. Sevgi, öylesine bütün bir duygudur ki, bir kez daha yinelenm esi olanaksızdır. Ne durum da olursa olsun, olanaksızdır. Kadm , bu duyguyu yineleyebiliyorsa, o zam an sevgi onun için anlam sız demektir. Brezna: K adının doğasını bildiğiniz kanısında m ısınız? Tarkovski: Bu konuda bir düşüncem var, tıpkı sizin gibi. Brezna: A m a ben kadm olarak kendim i derinliğim den tanıyabiliyorum . Tarkovski: İnsanın yargıya varabileceği en zor olgu ken disidir. Kendi dünyasını koruyabilm e çabası gösteren kadın lara şaşıyorum . Bence kadm olm anın anlam ı, kadm sal sev gin in yeteneği, onun özverisinde yatar. K adının büyüklüğü de bu. Böyle kadınlara saygı duyuyorum . Böyle kadınlar da tanıyorum . Brezna: Söyleyecek söz bulam ıyorum . Size göre kadının varoluşu ancak erkeğe olan sevgisinde anlam kazanıyor. Tarkovski: Böyle bir şey söyledim mi? Yalnızca kadm -erkek ilişkisinden söz ettik. Henüz bu durum u açıklığa kavuşturam adım , siz ben i saldırganlıkla suçluyorsunuz. Brezna: Yeterince söylediniz, bunu siz de biliyorsunuz.
Tarkovski: Ben yalnız, seven bir insanın artık kendi iç dünyasını içinde saklı tutam ayacağını söyledim . Sevdiği in sanla kaynaşacaktır çünkü dünyası, başka bütünlük oluştu racaktır. K ad ını bu ilişk isin d en soyutlarsak, ilişk iy i de y ıkm ış oluruz. K adın da hem en doğrulup beş d akika sonra yeni bir yaşam a başlayam az. Ç ünkü kad ın ın iç dünyası, erkeğe olan d u ygu larına bağlıdır. Bence de k ad ın ın iç dünyası, tüm üy le erkeğe olan d u ygu ların a bağlı olm alıdır. K adın, sevginin sim gesidir. Ve sevgi de, in san ın sahip olduğu en bü yü k d e ğerdir. Burada değer sözcüğünü hem nesnel, hem de soyut anlam da, tüm duyguları kapsayan an lam ın d a k u llan ıy o rum . Yaşam a, an lam ın ı veren kadındır. K u rtarıcıy ı doğu ran M eryem 'in, sevginin sim gesi oluşu bir rastlantı değil. K adınlarla bu konuyu konuştuğum da, san k i sayg ın lık ları ellerin den alın acak duygusuna k ap ıld ık ların ı görüyorum . Bence bu kadınlar, gerçek saygınlığı ancak ken d ilerin i er keklerin e tüm üyle adad ıkları zam an elde ed ecek lerini u nu tuyorlar. G erçekten seven b ir kadın, sizin yön elttiğin iz soru ları yöneltm ez. Brezna: Ben, insanın hem sevebileceği hem de aynı za m anda kendi iç dünyasını koruyabileceği kanısındayım . Ve korum ak zorundayım da. Kadın, kendi yolunu erkeğin yolu olarak seçerse, kaybeder. Elleri boş kalır. Bu eski, çok eski bir tuzak. Ben de zam an zam an, sevgi içinde bütünleşm eye eği lim gösteren bir kadınım . Tarkovski: İyi ki öylesiniz. Bu duygunuzla övünebilirsi niz. A m a benim kadından zorla bunu istediğim i sanm ayın. Güç kullanarak sevgi kazanılm az. Bu nedenle görüşüm hiç kim se için tehlikeli değil. Brezna: O halde sevgi ya var ya da yoktur. Tarkovski: Evet ya var ya da yoktur. Ve sevgi olmazsa, hiç bir şey olmuyor demektir... İnsan yavaş yavaş ölüme gidiyor de
mektir. Ben yalnız kendi düşüncemi aktarıyorum. Tabii herke sin kendi dünyasını yaşadığı, ilişkilerin soğuklaştığı, bencilleş tiği durum lar var. Belki böylesi durum lar daha da kolay. Böylesi ilişkiler daha az sakıncalı. Ve fem inizm akım ı bu doğrultuda. Gerçekten de bu ve benzeri konularda tartıştığım kadınların tümü, kadın olm anın olağanüstülüğünü kavramamışlar. Her zam an şaşırttı bu durum beni, çünkü kadının iç dünyası, erke ğin iç dünyasından çok başka. Kanım ca kadın, bu özelliğinden dolayı erkeğe bağım lı olm adan yaşayamaz. Erkeksiz yaşamaya başladığında, örgensel yaşam ını yitirir. Toplumda dilediği yere gelebilir, bir erkeğin işini de üstlenebilir, am a bunlar onu kadınsal kılmaya yeter mi? Hiçbir zam an yetmez. Fem inistlerin neyi am açladıklarını anlıyorum : A rtık so ru m luluklarını istem iyorlar. Her zam an ezildiklerini ve eşit h aklar kazanarak bu durum dan kurtu lacakların ı sanıyorlar. K avrayam adıkları durum şu: İnsan, kadın ya da erkek, ger çekten yürekten bağım sız olm ak istiyorsa, zaten bağım sızdır, özgürdür; özgürlüğü kendisi seçtiği için özgürdür, özgürlük çü bir ülkede yaşadığı için değil. Bireyin özgürlüğü, ü lkesinin özgürlükçülüğüne bağlı de ğil, kendi seçim ine bağlıdır. İnsan ların gerçekleştirem edikleri yaşam özlem lerini başkalarının suçu gibi görm eleri beni her zam an öfkelendirir. Bağım sız olm adığını söyleyen kişilere öylesine öfkeleniyorum ki. Bağım sızlığı istiyorsan, bağım sız ol. Seni engelleyen kim ? Mutlu olm ak istiyorsan. A m a mut suzsan, m utlu ol. K adının uzun bir dönem süresince, dünya politikasının önem li olaylarından dışlandığı şüphesiz. Bu tabii haksız bir durum . A m a günün birinde kadın tüm toplum sal yaşam a katıldığında ne olacak bilem iyorum . Buna karşı olm adığım ı vu rg u lam ak isterim . K adının toplum sal yaşam a tüm üyle ka tılm asından yanayım . A m a bana öyle geliyor ki, kadın o du rum da kendi dilediği konum u bulam ayacaktır.
B rezna: D üşüncenize katılıyorum . Erkek yargıları dün yaya egem en olduğu sürece, kadın konum unu bulam ayacak... Erkeğin başarısı ölçüt olduğu sürece... Tarkovski: Yanılıyorsunuz. Beni önem li bir kariyer sa hibi kadın kadar rahatsız eden hiçbir şey yok. Erkek olarak h aklarım ın sınırlandırıldığını sandığım dan değil. K adının bu durum u bana hiç doğal gelm ediği için. Bence böyle bir kadın, görm ezliğe gelm esi gereken bir yola sapmış. A ncak erkekle yanlış bir rekabet onu bu yola sürü klem iş olabilir... A ffeder siniz, adınız ne? Brezna: İrena. Tarkovski: İrena, dinleyin. Siz kadm sal doğanızdan hoş nut olm adığınızı söylüyorsunuz. B rezna: Yanlış anlıyorsunuz. Tarkovski: Şim diye dek süregelen kadm -erkek ilişkileri dışında yeni ilişkiler olam az ki. Ç ünkü dünyam ız ik i cinsiyetli; istesek de istem esek de. Belki herhangi bir gezegende tek cinsiyetli ya da beş cinsiyetli bir dünya varolabilir ve böylesi bir oluşum o gezegenin varlığının sürebilm esi için zorunludur. B elki böylesi bir gezegende hem bedensel hem de duygusal sevgi için beş varlığa gereksinm e vardır. A m a yeryüzünde iki varlığa gerek var. H er zam an bu durum u nu tuluyor. N eden bu gerçek unutuluyor, bilm iyorum . H aktan, durum dan, bağım sızlıktan söz ediyoruz, am a kadının kadın, erkeğin erkek olduğundan hiç söz etm iyoruz. Brezna: Ö ncelikle kadını erkeğe bağım lı kılm an ızı an lam ıyorum . Ayrıca kadını sevgi, fedakârlık gibi kavram lar la erkeğe bağlam ak istiyorsunuz. Oysa bana öyle geliyor ki, siz kendiniz sevgi ve fedakârlığa susam ışsınız, am a sanki bu duyguları yaşam aya yeteneğiniz yok. Tarkovski: Bilm iyorum . Olabilir. Bu konuda kesin bir yargıya varm am güç. Ayrıca sizin kurduğunuz tüm celeri kurm ak bana çok güç geliyor. Belki de kişisel yapınız ben im
kinden çok başka. K endinizden beklentileriniz başka. G örü lüyor ki siz ben im Ayna film im deki anne değilsiniz. Ayna fil m i ben im annem i anlatır. Gerçeğe dayanan bir öykü, kayıtsız. Belki de haklısınız, bu film de kendinizi görem ediniz. Brezna: Stalker ve Solaris film lerinde insanlığın sorununa genelde bakışınız ben i çok etkiledi, bu sorunu film sel irdeleyişiniz. Bu söyleşiyi yapm am ın nedeni bu. Solaris film inde aşkı da çok olağanüstü ve ince anlatıyorsunuz. A m a C hari'nin tek gücü sevgi. Yaralandığı tek nokta da gene sevgi. Tarkovski: Siz yara alm ak istem iyorsunuz. H içbir yarası açılm ayan bir in san olarak kalm ayı yeğliyorsunuz. Brezna: Bir an için düşünün. K endinizi bir kadının yerine koyun. Y üzyıllardır hep başkaları için varolm aya koşullandı rılm ışsınız. H içbir zam an kendiniz olam am ışsınız. Büyük bir y ü k değil mi? T arkovski: Erkek olarak ayakta kalabilm ek de, kadın olarak ayakta kalabilm ek kadar güç. Bütün m utsuzluk, tüm soru n başka yerden kaynaklanıyor. O da şu: Ö yle bir top lum da yaşıyoruz ki, k itlelerin genel düşünsel düzeyi çok ye tersiz. Bugün gözüm üzü yum up yarın u yanm ayacağım ızı da biliyoruz. H erhangi bir ak ıl hastası bir düğm eye basarsa, üç adet bom banın gezegen im izd eki yaşam a son verebilece ğin i de biliyoru z. Bütün bu gerçeklerin bilin cin d ey iz, am a onları gene de u nutuyoruz. A k ılsal ve tin sel ilg ilerim iz o denli m addesel varlığ ım ızın esiri ki... hiçbir zam an aklım ıza gelm em esi gereken soru nlarla ilgileniyoru z. Bu denli top lu m sal soru nu n varlığı, ne denli akılsızca davranm ış oldu ğu m u zu n kanıtıdır. A k ılsal ve tin sel açıdan doyum k azan m ış b ir kadın, hiçbir zam an erkeğin gölgesinde kaldığını, ya da onun esiri olduğunu düşünem ez. Tıpkı kadın gibi, aynı doyum u sağlam ış erkek de, kadını zorlam ayı hiçbir zam an ak im d an geçirm ez. O ysa siz g etird iğ in iz örneklerle beni böylesi yanıtlara zorladınız. Bu tü r soru n ların açık lan m a
sı b izi hiç de ilgilend irm em en . Ç ünkü bu soru nlar, bizim akıld an yoksu n lu ğu m u zu n belirtileri. A k ılsal zen gin likleri şaşılacak boyutlard a k ad ın lar da tanıdım . Bu tü r kad ın lar böylesi soru n ları hiç büyütm ez, ak sin e öylesi bir ru h zen g in liğ in e sahip tirler ki, öylesi bir m oral [ahlaki] güçleri vard ır ki, her erkek önlerinde diz çökm eye hazırdır. Ayrıca böyle k ad ın ların önünde diz çökm ek ayıp değil, b ir şereftir. İşte soru n burada. İlişk ileri açıklam aya çalışm ak, kötü bir çıkış noktasıdır. Bu konuda çaba harcam ak, hoşnutsuzlu ğu m u zu n belirtisid ir, yoksa eşitlik aram anın değil. Bu ikisi çok ayrı konular. Bence, bu gü n kadın korkunç bir durum a sü rü klenm iş. G erçekten seven bir kadın bu tü r soru lar y ö neltm ez. B u nlar onu ilgilend irm ez bile. Brezna: G erçekten seven kadın, sevgisini bir erkekte top lam az, tüm dünyaya dağıtır. N ükleer savaşın dünyayı tehdit ettiğini söylediniz. N ükleer silahlar erkeklerin önderliğinde ki bir dünyada üretilm iştir. Tarkovski: M adam e Curie'nin katkısını da unutm ayalım . Brezna: Sorum lular dünyam ıza egem en olan erkekle rin gücü. K adının, kadm sal içgüdülerine egem en olacağı bir dünya, belki de bu apokaliptik sonuca varm azdı. Böyle bir dünyada kadının sorum luluğunu taşım ayıp, kendisini sevgi ye ve bir erkeğe atam asını nasıl düşünebiliyorsunuz?... Erke ğin, kadının sıcak sevgisiyle gezegenim izi perişan etm esine seyirci m i kalsın?... Tarkovski: Bu korkunç, korkunç bir varsayım . Ne dem ek istediğinizi anlıyorum . A m a, söylediklerinize şaşıyorum . Er keğin dünyam ız hakkında aynı duyguları taşım adığını m ı sanıyorsunuz. Erkeğin bu dünyanın efendisi olduğunu sanı yorsanız, yanılıyorsunuz. Brezna: Ya kim? Tarkovski: O Brezna: N erede o?...
T a rk o v sk i: (Eliyle yukarıyı gösteriyor). G örüyor m usunuz söyleşi nereye varıyor. Son u çları tartışıyoru z, n ed enleri tar tışacağım ıza. Ö n em li nokta şu: İn san , varolu şunun tem el ned enini kavram am ışsa, bu dünyaya neden geldiğini ve öm rünü neden burada y aşad ığın ı bilm ezse, o zam an işte dün ya zorun lu olarak bu gü n içinde bu lu ndu ğu m uz koşullara sü rü k len m iş dem ektir. İn san lık, daha "ayd ınlanm a çağın d a" hiç ilgilenm em esi gereken konu larla ilgilenm eye başla dı. M addesel dünyaya eğilm eye başladı. Bilm ek, öğrenm ek isteği, insana, ö zellikle erkeğe egem en oldu. A yrıca kadın, erkek kadar b ilim e su sam ış değildir. Peki, ne oldu?... İn san lar, kör gibi çev relerin i ellem eye başladı. E llerinden başka çev relerin i algılayabilecek u zu vları yokm uş gibi davrandı. Bu dünya ile ilg ili o d enli şey öğren d ik ki, toplum sal bir u yu m kazan m am ız, m utluluğum uz gerekirdi. Hayır. Tam aksi. Y eryü zü h akk ın d a ne kadar çok b ilg i ed in sek, bu nu nla u ğraşan u z m an larım ız giderek atalarım ızın bild ik lerin d en daha azın ı k avrad ığım ızı saptıyor. Bizler, y an ılg ıların gücü altındayız. Y eryü zü ü zerin e çok şey b ild iğ im ize karar ver dik. A m a, h içbir şey bilm iyoru z. D ü ny anın k ü çü k bir kesiti ü zerin e b ild ik lerim iz, bütünü için yetm iyor, çü n k ü y eryü zü sonsuz. K an ım ca in san ın varoluş am acı, bilip tan ım akta yatm ıyor. Bu in san ın entelektüel görevi. A m a tem el sorunu değil. V arolm anın tem el sorunu, y aşam ın an lam ın ı kavraya rak yaşam akta. Ö rn eğ in atom un bölünm esiyle yeni bir ener ji kaynağı bu lu yoru z ve bu enerjiden nasıl yararlanıyoruz?.. A tom bom bası yapıyoruz, in tih ar silahı. Söylem ek istediğim , bu lu şları olum lu yönde k u llan m a yeteneğinden yoksunuz. Bunun da nedeni, in san ın n için y aşad ığın ı bilm em esi. Bilim adam ı, y aşam ın ın an lam ın ı, bu lu şları gerçekleştirm ekte gö rüyor. Bu, gerçeğe pragm atik b ir yaklaşım dır. Sanatçı, sanat yapıtları gerçekleştirm ek için yaşıyor. H erkes ü zerin e düşen görevle yaşıyor, bir görevin p arçalarıyla ve eşitsizliği alg ılı
yor, b irb irin e gıpta ediyor. O ysa, h er in san , y aşam ın ın an la m ını kavrayıp, bu na göre yaşam alı. Bu doğrultu da herkesin h akk ı var ve herkes eşit h aklara sahip: Sanatçı, işçi, papaz, köylü, çocuk, köpek, erkek ve kadın. Yaşam ın an lam ın ı keşfedem ezsek, onu-bunu kurcalam a ya başlayıp soru nlar yaratırız. Bu sorunlar, yaşam ın anlam ını kavrarsak, hiçbir zam an ortaya çıkm ayacak. Benim görüşüm bu. Başlangıçta, her şey yerli yerinde. U ygarlığım ızın içine düştüğü çıkm az, bir oransızlıktan kaynaklanıyor. İki kavram u yu m su zlu k içinde: M addesel ve ussal gelişim . Bu, insanın kendisini doğaya ve diğer insanlara karşı korum aya karar verm esiyle başlam ış. Toplu m um uz, bu yanlış tem el üzerine kurulu. İnsanlar birbirleriyle bir sevgi, dostluk, düşünce alış verişi dürtüsüyle ilişki kurm uyor, tabii yaşam ını sürdürebil m ek için. Am a, ben insanın başka türlü de yaşam ını sürdü rebileceğine inanıyorum : İnsan olduğu için, hayvan olm adığı için. Eski toplum larda, in san ların doğa ile uyum içinde yaşa dığı ve akıl alm az sonuçlar elde ettiği toplum ların yaşadığını biliyoruz. Ö rneğin Sanskrit yazılarında u ygarlıkları saptanan D oğu kültürleri ussal ve nesnel yaşam arasında bir uyum sağ lam ayı başarm ıştır. Bu kültürlerden kalan belgeler, uygarlığın eski çağlarda doğru yönde gelişebildiğini de gösterm ektedir. Bu uygarlıkların neden ortadan kalktığı sorusu yöneltilebilir. Başka kültürlerin oluşm ası, onlara düşm anlık beslem esi ve gelişm elerini engellem esi onları yok etm iş olabilir. Bilm i yoruz. N e olursa olsun, in san yeryüzüne, düşünsel açıdan kendi kendini inşa etm ek için geldiğini, içindeki 'kötülüğü' yenm esi gerektiğini, ben cillikten kaynaklanan 'kötü lü k' de diğim iz duyguyu yenm esi gerektiğini kavram ak zorundadır. Bencillik, insanın kendi kendini sevm ediğinin belirtisidir, kendi kendini kavram adığının ve sevgi kavram ını yanlış an ladığının kanıtıdır. Tüm kavram ve olguların deform asyonu burada yatar.
Bilim dünyam ızın budalalığı, yanılgısı ve giderek artan olum suz sonuçları, kadının gerektiği anda düm ene geçm e m iş olm asında değildir. Bu olum suz sonucun nedeni, in san lığın düşünce d üzeyinin gereken yüksekliğe ulaşam am ış ol m asındandır. İn san lık yeni enerji kaynakları arayacağına, düşünce de ğerlerini yüceltm e doğrultusunda çalışsaydı, düşünce enerjisi arasaydı, bu gü n konuştuğum uz sorunlar var olm ayacaktı. O zam an insan daha uyum la, akılsal, düşünsel bir gelişim in de netim ind e gelişecekti. A kılsal gelişim sürecinin, entelektüel süreç gibi insanı tekyönlülüğe sürüklem eyeceği kanısınd a yım . Ç ünkü akılsalcılık, aynı zam anda uyum luluk kavram ını da içerir. Bunun dışında her şey, siz ne kadar h aklı da olsanız, ikin ci planda kalır. Film lerim de kendinizi bulam adıysanız, bu ben im haksız olduğum u gösterm ez. A nlatm ak istediğim kadının gerçeğini yansıttım ben. Çok önem siz sorunlarla uğraşıyoruz ve bugünün krizli dünyasını kurtardığım ızı sanıyoruz. O ysa yanılgıya düşüyo ruz. K anım ca bu tü r sorunlarla uğraşm ak tehlikeli. Bizi te m el sorundan uzaklaştırır: A kılsal düzeyde sürdüreceğim iz m ücadeleden. A kılsal/tinsel m ücadele her alanda veriliyor. Bu nedenle herkes bu m ücadeleyi anlıyor. Hiç eğitim görm e m iş am a yüce ruhlu bir insan, tem el sorunun nerede yattığını kavrar. G erçek sorum luluğunu kavram ış bir insanın, tem el so ru n ları yoktur. Yaşam ın an lam ın ı bilerek, yeryüzünde ya şam a karşı görevim izi yerine getirerek, yaşam ak istiyoruz. A m a çoğunlukla başaram ıyoruz. Henüz yeterince güçlü de ğiliz. Bu yolu seçm ek ve bu yolda yürü m ek önem li. Bu tem el sorunum uz çözüm lenm edikçe, peşim izi bırakm ayacaktır. A cı olan, günüm üz uygarlığının çıkm azıdır. Toplumu akılsal düzeyde geliştirebilm ek için zam an gerek. O ysa zam anım ız yok. İnsanın geliştirdiği teknik, artık kendi düğm eleriyle ça
lışıyor. İnsanlar ve politikacılar, kendi yarattıkları sistem in tutsağı oldular. O nları bilgisayarlar yönetiyor. Bilgisayarı devreden çıkarabilm ek için kafaca çaba harcam ak gerek. Bu nun için de yeterli zam an yok. Tek umut, insanın bilgisayarı devreden çıkaracağı an, kafaca aydınlanm asında. Milliyet Sanat, 1 A ğustos 1984
4 i. Uluslararası Venedik Film Şenliği
K entler vardır, yazarlarıyla yaşar. Prag gibi, D ublin gibi, Burgaz Adası'm yalnız Sait Faik orada yaşadı diye bü tün ada lardan daha çok severim . Venedik de ben im için bir film le yaşıyor: Venedik'te Ölüm... V isconti'nin kenti ne denli sevdi ği belli... O kadar derin resim lem iş ki kenti, gençliği gören, ölüm ü yaşayan kahram an larını sulara, köprülere, bulutlara, renklere öylesine yerleştirm iş ki... Bütün kent bu film le yaşı yor gibi. Ö zellikle bir film festivali boyunca. O ysa Venedik, bu aylarda tu rist sayısı çokluğundan adım atılacak bir yerin olm adığı, A lm anya ve İsviçre ile karşılaştırıl dığında üç kat pahalı fiyatlarıyla tam bir karm aşa. Festivalin merkezi, Visconti'nin Venedik'te Ölüm'ü çektiği deniz kıyısın daki büyük, eski bir sarayı andıran otel. Burada bir plaj çadı rının günlük kirası 580.-DM. G örünürde büyük bir şatafat var, görülm eyen yerler dökülüyor. A m a şenlik, otelin önündeki, kanaldan m otorların kalktığı kıyıdaki m erdivenlere oturup, artistlerini görm ek isteyen İtalyanlardan başlıyor... G ecenin geç saatlerinde bardaki piyanist eşliğinde şarkı söyleyen ar tistlere dek, sürekli, ilginç, neşeli, hareketliliğini sürdürüyor. 41. U luslararası Venedik Film Şenliği'nin ilginç yanların dan b iri de m utlak yarışm a jü risin in çoğunluğunun yazarlar dan oluşm asıydı. Jüri başkanı A ntonioni, film lerinde olduğu
gibi sakin, durgun, kişiliğinde hiçbir h ırçın lık taşım adığı gö rülen bir kişi. H er gün değiştirdiği pastel renk göm lekleri de gizli şıklığını bütünlüyor. Bu festivalin bir özelliği de sanırım büyük bir m oda gösterisi olm ası. Ö zellikle İtalyan kadınları şıklık ve m akyaj düşkünlüğünde, Türk TV ve Yeşilçam oyun cularına önderlik ettiklerini belli ediyorlar. Bir grup fotoğrafçı otel terasında bir karı-kocanın fotoğ raflarını çekm ekte, adeta birbirlerini çiğniyorlar. Birine kim in fotoğrafını çektiğini soruyorum , bilm iyor. Neden çekiyorsun, diyorum . Herkes çektiği için, diyor. Ü çüncüsünden bu nların Yevtuşenko ve eşi olduğunu öğreniyorum . Televizyon k am e raları, ödül alan oyuncuları otel terasından film deki arkadaş larıyla yeniden yönetip, film ve fotoğraf çekiyorlar, M onica Vitti, çocu kların peşinden koştukları C. C ardinale, plaja gidip gelenler, m ayolular, bornozla inenler, hiç ayrılm ayan Taviani kardeşler, bele kadar y ırtm açlı kırm ızı tuvaletler, çok güzel ya da C ihat Burak'ın tablolarını andıran kadınlar, İtalyanlarla pek konuşm ayan G ünter Grass, otelde lokantalarda kuru lan iki yüz m etrelik açık büfeler, M ussolini dönem inden kalan bü yü k salonda (Casino) yapılan galalar, salonun önüne otur tulm uş m avi pem be, arabesk bir giriş bölümü... Burada kar şılıklı 20 televizyon ekranından yansıyan basın yorum ları. Ö rneğin 6 kare karikatürle Ayna film i, önünde bir gazeteci, onun da elinde bir ayna, film i anlatıyor. Fantezisi olan bir ulus, "V enedik Bir Ş en lik ti" havası yaratm ayı başarm ışlar, hem de çaba bile gösterm eden, doğal davranışlarıyla. Yarışm ada gösterilen son film Claretta bazı polem iklere yol açtı. Pasquale Squitieri'nin yönettiği ve C. C ardinale'nin, M ussolini'nin sevgilisini canlandırdığı bu film de faşist öğeler bulunduğunu söyleyen Günter Grass, Rafael A lberti, Yevgeni Yevtuşenko ve Erland Josephson, jü ri üyeliğinden çekilebile ceklerini söylerken; Günter Grass: "N asıl film ler gelirse gel sin, ben Z anussi'nin bü yü k ödülü alm ası için çalışacağım ."
1939 Varşova doğum lu Z anussi'nin A ltın A slan Ödülü politik bir ödül olarak nitelense de, film lerin in her zam an ni telikli olduğu da herkes tarafından vurgulanıyor.
Rok Spokojrıego Slorıca (Güneşin Durgun Olduğu Yıl) adlı film, Doğu-Batı Avrupa sorununa, Am erika'ya göç sorununu da ge tiriyor. Festivalde gösterilen birçok film gibi, Zanussi'nin öy küsü de geçm iş zam anda, (İkinci Dünya Savaşı'nm sona erdiği günlerde) geçiyor. Doğuya sığınm ış halk, yeniden kendi yöre lerine göçmekte, yabancı güçler de kontrolü ellerinde tutm ak tadır. Film in kahram anlarından anne, savaşta sağlığını, kızı da kocasını yitirm iştir. Zanussi, bu koşullar altında kadının bir A m erikalı subayla olan aşkını anlatıyor. A m erikalı da savaş ta 'vatan' kavram ını yitirm iş, yeniden başlam ak istemektedir. Sevgilisi Em ilia ile birlikte Am erika'da bir çiftlikte yaşam ayı düşler, oysa kadın böyle bir m utluluğun zam ansızlığını kav rar, annesi ölümün eşiğindedir. Yıllar sonra, Am erika'dan para çeki gelse, Em ilia artık sınırları aşacak somut olanaklara sahip değildir. Dört yıl aradan sonra ilk kez yeniden Polonya'da çalı şan Zanussi: "Yeni bir savaş tehlikesi karşısında bizden önceki kuşağın yaşadıklarını yansıtm akta haklıyım " derken, mutlaka bu film i ile Doğu-Batı arasındaki gerilim in yum uşam asına katkıda bulunm ak istiyor. İlk uzun metrajlı film e verilen Gümüş Aslan Ödülü'nü, Kanadalı kadın yönetm en ve yazar M icheline Lanctöt (1947 doğumlu) Sonatine adlı filmiyle aldı. Buluğ çağındaki iki genç kızın sorunlarını, yalnızlıklarını üç ayrı bölümde anlatan film, ilkin Chantal'm öyküsüyle başlıyor. Bir otobüste şoförün he m en yanm a oturan ve onun küçük gülüm sem eleriyle platonik bir aşk yaşayan Chantal, hemen her gün aynı otobüsü bekler. W alkm an'ine notlar alır ve böylece iletişim siz Batı toplumunda kendisine küçük bir mutluluk kurm aya çalışır. Karanlık gece saatleri, uzak soğuk ışıklar ve karlı hava altında Montreal ge celerini tanırız. Bir gece Chantal otobüsün direksiyonunda
başka bir şoförü görünce, küçük aşk düşü yıkılır. Louisette'in öyküsü lim andaki bir Bulgar gemisine sığınm ak ve gitm ek is teği ile vurgulanır. Bulgar gem i tayfası ile, aralarında müşterek bir dil olm am asına karşın, temel insancıl sıcaklıkla anlaşırlar. Louisette'in yüzünde küçük bir mutluluk belirir. Am a gem i den indirilir. Kendi yaşam ının gerçeğine dönmek zorundadır. Chantai ve Louisette'i günlük yaşam larında görürüz. Kavga eden ana baba, okulların gençleri hiç ilgilendirm eyen konular da yürüttüğü eğitim. Bütün bu anlam sız, gençlerin sorunlarına eğilm eyen dünyayı sessiz olarak tanırız, çünkü iki kız yalnız W alkm an'lerini dinlemektedir... İçine düştükleri boşlukta hiç bir insan sıcaklığı yoktur. İntihar etmeye karar verirler, okul revirinden bir torba dolusu ilaç çalarlar. Bir pankart hazırlarlar "K im senin kim seyi um ursam adığı dünya! Kendim izi öldüre ceğiz!" Bu pankartlarla m etroya binerler. Kim se pankartı gör mez. Herkes kendi unutulmuşluğu içinde yitmiş, içine gömül müş, kendi boşluğuna kaymıştır. En sonunda bir zenci aile pan kartı okur. Chantai ve Louisette çikolatalı sütlerini tokuşturur, metronun, insan kalabalığı içinde avuçlar dolusu hapları yutar lar. K im se de ne yapıyorlar demez. M etro bütün gün durakları arasında gelir gider, akşam olur, paydos olur, sürücüsü çıkar... M etro temizlenir, istasyon kapanacaktır. Ölmüş gitm iş iki genç kızı hâlâ kim se görmez. Batıda gençler arasında intihar oranı çok yüksek. Yönetmen Lanctôt, kendi ortam ının bu acı gerçe ğini hiçbir ticari amaç gütm eden gerçekleştirdiği, bir yazarın elinden çıktığı belli olan bu filmiyle büyük bir başarı sağlıyor. Eric Rohm er'in Les nuits de la pleine lune adlı film inin gös terisi için Fransa İçişleri Bakanı Jack Lang da Lido'ya geldi. Bu film , Pascale O gier'nin en iyi kadın oyuncu ödülünü alm ası ve Rohm er'in Güldürüler ve Atasözleri adlı dörtlüsünün* son ve en * Bu yazının yayım landığı tarihten sonra Eric Rohm er C om édies et proverbes (G üldürüler ve A tasözleri) serisinin beşinci ve altıncı film leri olan Le Rayon vert (1986) ve L'Ami de mon am ie (1987) film lerini çekti, (ed.n.)
başarılı film i olm asıyla ilgiyi çekti. Kentli bir genç kızın, iki er kek arasındaki aşkını anlatan film , güzel diyaloglar, rahat bir anlatım ve ince şakalarla yaşıyor. H intli yönetm en G outam Ghosh yarışm ada gösterilen
Paar (Geçiş) adlı film inde Bihar'daki b ir köy ayaklanm asından sonra Kalküta'ya göçen genç bir karı-kocanın, kent yaşam ın da nasıl daha büyük bir boşluğa düştüklerini anlatıyor. Bu film ind eki N aurangia rolü ile H intli oyuncu N asrettin Şah, en iyi erkek oyuncu ödülünü kazandı. 1932 doğum lu A lm an yönetm en Edgar R eiz'in VVDR/SFB televizyonları için gerçekleştirdiği 16 saatlik Heimat (Anava
tan) adlı film i "U luslararası Sinem a Yazarları Birliği" ödülü nü aldı. Vatan kavram ının irdelendiği film de bir köyün 1919 ve 1982 y ılları arasındaki öyküsü, 1900 doğum lu M aria'nm yaşam ı ile birlikte anlatılıyor. Carlos Saura, M arco Ferreri gibi önem li yönetm enlerin film leri başarısızlıkla nitelenirken, A lain Resnais'nin L'anıoıır a mort (Ölesiye Aşk) film i, sinem adan çok, felsefi bir denem e olarak değerlendirildi. Ö zel
program da
izlediği
Bolivyalı
yönetm en
Jorge
Sanjines'in Las banderas del amanecer, Bolivya'da 1979'da başa gelen askeri cuntadan bu yana, ülkenin politik durum unu sergileyen belgesel film lerin m ontajı ile gerçekleştirilm iş, önem li bir politik sinem a örneği. Francesco Rossi ise, politik içerikli film lerine ara vererek, C arm en m odası ile, sanırım kendini eğlendirm iş. Ben oyun dan da, m üzikten de sıkılıp çıktım . G erçek bir sinem a şölenini Paolo ve Vittorio Taviani k ar deşlerin Luigi Pirandello'dan uyarladıkları dört öykü ve bir epilogdan oluşan Kaos film i sundu. Son y ılların en önem li film lerind en biri Kaos. İki yönetm en u stalıkların ın zirvesine vardıklarını, bir senfoniyi andıran, zam an zam an susan, za m an zam an taşan bu bü yü k film le gösteriyor. İtalyan sanat
ve kültürü nü n de tüm inceliklerini, b irik im in i taşıyan bu anlatım , Epilog bölüm ünde Sicilya'daki köyüne dönen Luigi Pirandello'nun (Omero Antonutti), annesinin ölüm ünden bu yana boş duran eve girm esi, m utfak balkon kapısını açıp, sapsarı olm uş lim onlarla karşılaşm ası, kanepeye oturup ölü annesini beklem esi, annesinin gelip onu çocu kluk günlerine, çocukluk oyunlarına, çocu kluk aryalarına götürm esi, "seni düşünüyorum , seninle konuşuyorum , am a sen ölüsün, beni düşünem iyorsun, benim le konuşam ıyorsun, işte ölüm gerçe ğinin en büyük acısı" sözleriyle, annesinin söylediği, çocuk luktan beri kulaklarında yer etm iş aryayı, A kdeniz'in m avi liği ve boşluğu ile birleştirdiği resim lediği anlatım , Bergm an sinem asını A kdeniz duyarlılığı ile bütünleyen bir şaheser. "B elk i bir alışkanlık: Ben yaşam a kam eranın içinden bakıyo rum . Film im de insanı, doğayı, sevgiyi, ihtirası, acıları topla dım... Her olgu, kendi doğallığı içinde olağanüstü etkileyici. Film çekerken en önem li işlev, doğallığı yakalam akta. D uru ve süslem esiz film ler yapm aya çalışıyorum . D uru ve yalın kavram ları genellikle karıştırılıyor. Katıksız, süslem esiz bir anlatım dır esas ve etkili olan. Bozkırda yalnız bir ağaç, bir çocuğun duruşu örneğin. Resim çerçevesi içine birçok olguyu birden doldurm am ak gerekir, kam eranın boşluğa da bakm am ası önem lidir. Ç are sizlik, bırakılm ışlık, kör bir yalnızlığa saplanm a, iletişim siz lik ben im film lerim in ana konularıdır. Köylü N ecm ettin yal nızlığı içinde derin bir çıkm aza gömülür. Z elihan'm ölüm üne neden olduğu adam ı sevm eye başlam ası beni çok etkiledi. Film de, ölü geri gelir. Film i gerçekleştirirken, ölüm ve yaşam arasındaki sınırı ortadan kaldırm aya çalıştım . Sanki ölüm ve yaşam arasında bir diyalog kurm aya çalıştım ... Teknik oyun lardan, kam era, m aske, ışık ve ses triklerinden kaçınarak.
Zelihan'm içinde bulunduğu ortaçağ karanlığında, beyaz ökü zü n bakışından etkilenm esini, bu bakışlar altında ezilm e sini istedim . Film in ışıkların ı bu olgu doğrultusunda düzen ledik. Ayna, acılı bir film olm asına karşın bir iç direnişin, bir tutkunun film idir. A cıların güce dönüşm esi gerekir. Ayna, yarı feodal koşul ların ezdiği olanaksız kişilerden birkaçının acılı ve um utsuz dünyasını anlatır. K urban ve cellat arasındaki ilişkiyi kurm aya çalıştım : Kurban kim ? Cellat kim ? Film sorular yöneltiyor."
Ayna film i, Venedik Film Festivali kataloğu ve diğer film broşürlerinde, yönetm eni Erden K ıral tarafından böyle tanı tılıyor. Şim di film e biz bakalım : Film e tek yönden bakm aya olanak yok. Bu nedenle çeşitli boyutlara art arda değinm eye çalışacağım : Bir dağ yam acında, dağlık yörede, gri, büyük, kesik taş larla örülü bir yol. Z elihan'm (Nur Sürer) su taşıdığı, çalı çırpı yüklend iği ya da genç kocası N ecm ettin ile (Suavi Eren) tek m al varlıkları öküzü güttüğü, kısaca yaşadığı ortam daki tek yolu. Yere bir 500 liranın konulup, üzerine taş oturtu lm asıy la başlıyor film . Küçük Ağa'nm Z elihan'ı avlam aya çalıştığını anlıyoruz. İkinci kez gene onun yolunu kesip, eğri büğrü çin ko kovasında taşıdığı suya en güzel bahar çiçeklerini atıyor K üçük Ağa. G ene para gibi, yakın planda sarı, m or çiçekleri ve birkaç küçük plastik süs eşyasını görüyoruz. Zelihan'm dünyasında duygu ve rom antizm in yeri yok. Ç içekleri, kova daki suyla birlikte boşaltıp evine koşuyor. Taşlardan örülü evin içine giriyoruz. Burada bir yer döşe ğinde Z elihan ile kocasını daha önceki bir planda görm üştük. Erkek uyuyor. K adın gözleri açık m utsuz yatıyordu. O danın bir köşesinde de sarı öküz. Bir ocak, bir iki kap kacak, b ir kur
banı sim geleyen resim... evin tüm eşyası bu. Z elihan durum u hem en kocasına açıklıyor. "K ü çü k ağa bana bakiy," diyor. K o cası "N e dem ek bakiy?" diye soruyor. "Sen nasıl bakiysen, o da öyle bak iy " diyor. N ecm ettin, durum u anlam ak için hem en planını kuru yor. Ağa'nm evine gidiyor. O rta halli bir kasaba evi. Yaşlı kadın, bü yü k oğlu ve Z elihan'm yolunu kesen Küçük Ağa'yı sofra başında görüyoruz. N ecm ettin kasabaya gitm ek, zam an yitirm em ek için geceden gitm ek için izin istiyor. Yanıtı tabii Ağa veriyor, git, bana da bir çift ayakkabı getir, diyor. N ecm ettin evine (taş örgü kulübesine) dönüyor. Sam an çuvalları gerisine gizleniyor. "Bakayım , anlayalım , herifin ni yeti n id ir?" diyor. K arısından daha eski bir giysiye bü rü n m e sini, yüzü ne kül karası sürm esini istiyor. Kadın, isteksiz de olsa, kocasının ded iklerini yapıyor. Beklenen m isafir gecik m eden geliyor. Bıçak darbesini de yiyip, çabucak öldürülüyor, ineğin altındaki toprak kazılıyor. C eset içine atılıyor. Ü zerine eğlencelik için getirdiği üzüm , fıstık, fındık, dökülüyor. Topak dolduruluyor. Ö küz gene m ezarın üzerindeki yerine geçiyor. Koca kasaba yoluna düşüyor (dikkatleri çekm em ek için). Kasaba dönüşü N ecm ettin'in korkularını resim lerle gö rüyoruz. Acaba tüm çevre halkı evim in önünde toplandı mı? (Taş kulübenin önünde, üstünde duran bekleyen insanlar.) Acaba karım çatıya asıldı mı? (Giysisinden evin çatısına asıl mış, sallanan, uzun saçlı Zelihan.) Oysa Zelihan yorganı kafa sına çekm iş, korkup büzülüp kalmıştır. Film in sonuna kadar da korkacak, büzülecek, inleyecek, ağlayacaktır. Bir yandan ağanın ağabeyi, kardeşini aratır, bir yandan da onun kaderini öğrenm ek için fal baktırır. Kendisine kurşun döktürür. Bu yö reden gitm eyi bekleyen N ecm ettin, karısının giderek solması, konuşm am ası karşısında ne yapacağını bilemez. Zelihan gide rek hayal görmeye başlar. Öldürülen Küçük Ağa'nm kendisi ne verdiği küçük, yuvarlak bir cep aynasını değerli başörtü
leri arasından çıkarır. Parayı kocasına vermiş, am a bu küçük aynayı sır olarak saklamıştı... Küçük Ağa büyük, beyaz alım lı atı üzerinde, elinde daha büyük bir ayna, boynunda kırm ızı bir şal, yavaş yavaş kendisine doğru gelmektedir... Bu tutkusu, cesedin üzerinde duran öküzü okşam aya kadar sürdürür... O zam an trajedinin son bölüm ü tam am lanır. N ecm ettin, öküzü de öldürür. Karısını öldürm em ek için hayvanı kurban eder... Ya da hayvanı kurban edince karısının iyileşeceğine m i inanır? H ayvanı aralarına girm iş en son engel olarak m ı görür? Ben, hayvanla ilgili sim geleri düşünem eyecek kadar in san olgusuyla ilgiliyim . H em en şu noktaya değinm ek gerekiyor: Ayna film in i çok çok beğenenler var. G österildiğinin ertesi gün, tüm İtal yan basını birinci sayfadan, hatta gazetenin ism i üzerinden
(II Gazzettino, La República, II Manifesto ) "B ü yü k Türk filmi/ festivalde yarışm ada gösterilen en iyi film/ Sessiz ve bütün zam anları kapsayan bir trajedi..." ve diğer övgülerle film i çok beğend iklerini vurguladılar. Hakkâri'de Bir Mevsim film in i iz leyen ve Ayna film in i daha iyi bulan izleyiciler, eleştirm enler de çıktı... H atta New York'lu bir genç, "Bu film den sonra hiç bir film i görem em , hepsi o denli ticari oyunlarla dolu ki!" diye düşüncelerini açıkladı. A lm an basını, Federal A lm anya'nın bu denli Türklere özgü bir konu ve Türk duygularını yansı tan bir sinem anın, kendi ü lkelerini tem sil etm esine katılm a d ıkların ı açıklarken, diğer yandan Erden K ıral'm sinem asının ustalığını kabul ettiklerini, İsviçre basını ise, Venedik Film Şenliği'nde ancak Türk ve H int film lerin in beklenenin ü ze rinde şaşırtıcı olaylar olduğunu vurguladı. Film i sevenler var. Sevm eyenler var. Ben film i benim sem eyenlerdenim . Neden m i ben im se m iyorum ? Kabaca anlattığım bu öykü nedeniyle ben im sem i yorum . Basın toplantısında, televizyon söyleşilerinde, Erden K ıral'a sürekli olarak yöneltilen sorulardan biri: "G erçek bir
dem okrasinin kuru labilm esi için, feodal düzenin tümüvle or tadan kalkm ası gerekir. K alıntıları sürdükçe, bövle durum lar bu denli baskı altında yaşayan kadınlar vard ır" diye vanıtladı soruları. A m a bundan böyle köy konusunda film yapm aya cağını kendisi de basın toplantısında açıkladı. Film i iki kez izledim . D üşüncelerim de bir yanılgı olm asın diye. • Ö ykü seçim i yanlış, bu denli özel durum lar (cina yetler) her düzende var. Bir m akineli tüfekle geçen lerde ABD'de bir lokantada 10'un üzerinde insanın tarandığını biliyoruz. Bu örnekler saym akla bitm ez. İsviçre'de 84 yaşında bir kadın, geçen hafta 72 yaşın daki kocasını bıçakla öldürdü. • Öykü, zam anlam a açısından da yanlış. Bu öykünün film i 1950'li yıllarda yapılsaydı, ilgiyle izlenirdi... • Öykü, Erden Kıral'm film lerin in arasında da zam an lam a yanlışı. İçerik olarak Kanal film ind en sonra ya pılsaydı, gene daha doğru bir yere otururdu. • R ask o ln ik ov 'u n cin ay etin i, C am u s'nün Yabancısı
nın cin ay etin i bilen gü n ü m ü z in san ı için, köyü n (feodal k o şu lları altında ezilse de) k a tilin in cin a yeti, san atsal bo y u tlard a k an ım ca ilgi çek ici değil. A şırı b ir d urum u y an sıttığ ı için, y ab an cıların ilg i sin i çek se bile; bu b ilin m ey en e d u yu lan ilgid en öte gidem ez ve in san ım ızın (k ad ın ım ızın ) y an lış ta n ı tılm asın a yol açar. Ç ünkü film , m ily o n lara u laşan b ir sanat. • Bu nedenle senaryo yazınsal niteliklerden yoksun kalıyor. Zelihan ve N ecm ettin'in konuştukları köylü ağzı, Büyük ve Küçük Ağa'nm konuştukları düzgün Türkçe... Tüm konuşm alarda bellekte kalm ası dilenen hiçbir diyalog yok. Espri olarak anlarsak "D üşünm e, düşünm ek kafaya iyi gelm ez" tüm cesi hariç.
Oysa şiirsel film dili, bu ilkel öyküyü aşıp, usta çağ daş film yapıtları arasındaki yerini alıyor. K anım ca öyküsünün sanatsallıktan yoksunluğu ve film dili nin başarısı arasındaki çelişki çok büyük. • Z elihan, bir erkeğin kendisine para önerdiğini ko casına açıklayabilecek kadar cesursa, dürüstse, nasıl oluyor da kocasına "N e yapıyorsun, niyetin ne, ada m ı öldürecek m isin?" diyem iyor. Burada m antıksal bir çelişki var. Ç ünkü birin ci açıklam ayı yapan ka dın, m utlak ik in ci öneriyi getirecek nitelikte bir ka dındır. • K üçük A ğa'nm öldürüldüğünü gördükten sonra, ağabeyinin onu aram ası, yani seyircin in bildiğini, film k ahram an ın ın bilem em esi de bu olayda gerili m i azaltan bir öğe. Belki de duru anlatım ın b ir zo runluluğu. • Bu öykü için neden gene dağlık bir yöre seçilm iş?
Hakkâri'de Bir Mevsim film ind e yöre, film in en önem li öğesi, her şeyin nedeni o yöre. Bu film in dağlık bir yörede geçm esi, Hakkâri'de Bir Mevsim film in i çağ rıştırm aktan öte, film i bütünleyici bir etken değil. K ayalarla çevrili bir balıkçı köyü olsaydı, öyküyü yalnız dalgaların sesi bütünleseydi, belk i bu öykü de çevresiyle, doğa ile bütünlenirdi. O ysa yokuşlar, dağlar, H akkâri benzeri, am a tek başına duran taş ev, gökyüzüne, doğaya, aya bakış, doğanın y aln ız lığını, insan yalnızlığını pekiştirdiği görüntüler... K ar yerine yağm ur, yağmur... H akkâri'de kadının havan sesi yerine burada teneke m usluktan çinko kaba dam layan tekdüze su dam lasının sesi... Sanki Erden K ıral'm Hakkâri'de Bir Mevsim film in in etki sinden sıyrılam adığını çağrıştırıyor. Ya da izleyiciyi H akkâri'n in atm osferine götürüyor.
• Film de yansıtıldığı biçim de ağalar da, ağalardan çok taşra orta halli küçük bu rju vaları çağrıştırıyor. Bu hataların yanı sıra, film çok ustaca, yavaş plan larla, hiçbir resim abartılm adan, durarak, insanın iç sessizliği ile çekilm iş. Yer yer Tarkovski'yi andıran durgun sahneler, değişm eyen bir kaderin durgunlu ğunu yansıtm akta çok başarılı bir yönetm enin çalış m asını kanıtlıyor. Bu film sel gücü nedeniyle de, in sanın içinde yer eden, kalıcı film lerden olabilir. K enan O rm anlar'm kam erası her zam anki gibi ku sursuz. K üçük A ğa'nın toprakla göm üldüğü sahne, sinem ada izlediğim iz en güzel m ezar sahnesi belk i de. Film in hiç n aif öğeler taşım am ası övgüye de ğer. A ncak Z elihan'm tavandan sallanm ası, Küçük A ğa'nm beyaz at üzerinde k ırm ızı şal ve ayna ile ge lişi.../ resm i Sovyet film lerinde zam an zam an rastla dığım ız sosyalist estetiği düşündürüyor. N ur Sürer ve Suavi Eren çok başarılı. G erçekten her iki oyun cunun da büyük ödül için tartışıldıkları Venedik'te duyuldu. ZDF ik in ci A lm an Televizyonu'nun küçük bütçe ile yaptırdığı bu film in, olanakların zorlanarak gerçek leştirildiğini sanırım en çok Türk izleyici sezinleyecektir. Yönetm eni için üç kişi arasında geçen böylesi bir trajediyi yansıtm ak bir başarı, bir kazanç... 3 Ekim 'de televizyonun program ına aldığı bu film in, daha büyük tartışm alara da yol açacağını, film i hem çok sevenlerin hem sevm eyenlerin çıkacağını şim di den sezm ek m üm kün. Milliyet Sanat, 1 Ekim 1984
37 - Uluslararası Locarno Film Festivali
ABD m itosunda yaln ızlık ve yabancılaşm adan da öte, yiten in san ları konu alan ik i film , 37. U luslararası Locarno Film Festivali'nde en bü yü k ilgiyi çekti: W im W enders'in yarışm a dışı gösterilen Paris, Texas'ı ve A ltın Leopar'ı kazanan ABD'li 32 yaşındaki yönetm en Jim Jarm usch'un Stranger than Paradise
(Cennetten de Yabancı) film i. 18 A ğustos cum artesi gecesi, Locarno'nun Piazza Grande'si b ir saat önce dolm uştu. Bu izleyici akını üzerine M oretta m erkezinde film in ikin ci gösterisi duyuruldu. 140 dakika süren film , alanı dolduran kalabalık üzerinde ne gibi bir etki uyandırdı, bilem iyorum . Ben film den öfkeyle çıktım . Bir sa nat yapıtına karşı öfke duyulm ası gerçekten çok olum lu bir sonuç. Belki de hayranlık duyulm asından daha olumlu. İki gündür de bu film i düşünüyorum . W enders'in film i bittiği an, hem en içim de Stranger than Paradise gibi küçük bir film in, A BD m itosunda yiten insana daha evrensel bir açıdan yanaş tığı ve daha dürüst bir film olduğu duygusu belirdi. Bu fil m in A ltın Leopar ve 10 bin Frank Locarno Kenti Ödülü'nü kazanm ası, m utlak doğru bir değerlendirm e. Travis adında bir adam (H arry D ean Stanton) bilin cin i y i tirm iş ya da dört yıl önce terk ettiği küçük burjuva yaşam ın dan, genç karısı ve çocukluğunu bırakarak, çıktığı yolculuk
tan geçm işini, dilini, düşüncesini, tü m insansı alışkan lıkların ı yitirm iş, yürüyerek karşım ıza çıkıyor. Erkek kardeşi W alt ge lip onu alıyor. W alt, düzenin istediği nitelikte bir insan. Evini kurm uş, süslem iş, çalışıyor, hem karısı hem kendisi iyi y ü rek li vatandaşlar. Travis'in terk edilm iş oğlu da bu ik ilin in m utlu luğunu bütünlüyor. H er çocu k gibi güzel, sevim li, atılgan. İki erkek kardeşin karıları ile birlikte eskiden çekilm iş 8 m m 'lik bir film i, Travis'e geçm işi anım satıyor. Ç ocuğunu da alıp, ka rısını (N astassja K inski) aram aya çıkıyor. K arısını peep-show benzeri b ir seks m erkezinde buluyor. (Hep kadınlar kötü yola düşer). Ç ocuğu otelde, annesine kavuşurken, Travis (hiçbir zam an bütünlenm em iş ailesini) bir kez daha terk eder. K ısa ca bakıldığında Yeşilçam senaryosu öğeleri taşıyan bu öykü, W im W enders'in anlatım ında bam başka boyutlar kazanıyor. Yolların sinem acısı W im W enders. Giden, durm ayan, dura m ayan insanların. Texas çölünde, belk i de dört y ıllık bir y ü rüyüşün son adım larında tanıyoruz Travis'i film in başında. H em en bu boşluğun, doğasal hiçliğin, sarı toprak ve m avi gökyüzünün boşluğundan sonra ABD gerçeği ile karşılaşıyo ruz. Yepyeni, W im W enders'e özgü bakış açılarından verili yor bu kez bize bu dünya. Texas'm bazı görüntüleri W erner H erzog'un A m erika'da çektiği film leri anım satsa da, sinem a klasiği Metropolis film inin, o düşünce kentini yansıtan film in, gerçek boyutlarını izliyoruz. Büyük uçaklar, otoyollar, bü yü k üst geçitler, köprülerin ayakları, otoyolların kıyısındaki tek başına lokantalar, k üçük tepe üzerindeki, gene geniş araba yollarına, sürekli akan trafiğe bakan ev, gece ışıkları, birden bire geçen bir tren, inen bir uçak, karayolları, tren yolları, hava yolları... Bütün bu hareketlilik içindeki in san ın durgunluğu... K onuşm asını bile yitirm işliği. Y itikliğin yitikliği. Olağanüstü ışıklar ve gerçekten etk ili resim ler. (A lıştığım ız dışında 200 m 2 bü yü klükte bir perdede gördüğüm üz için m i böyle diye soruyorum kendime.) Ç ocuğunu, gökdelen otelin cam ında,
gerisinde tü m gökdelenleri içeren bir bütünde bırakan Travis, niçin henüz hiçbir şeyin kurulm adığı çölde, im gelediği P aris'in, Texas'ta kuru lacak Paris'in özlem inde? VVenders'in yaklaşım ı burada Tarkovski ile birleşiyor: U ygarlık, insanı mutlu kılacak doğrultuda gelişm edi. Seks m erkezinde olağa nüstü görüntülerle karşılaşıyoruz. Travis, bir kabine giriyor. İstediği kadın (bu durum da karısı) karşı bölüm e geliyor. Er kek kadını görüyor, kadın erkeği görmüyor. A rada yalnız bir tarafı gösteren cam var. K adından, gözlem ek istediklerin i te lefonla isteyebilir. A m a o, ilk kez karısını gördüğünde hiçbir şey istem iyor. Çıkıp gidiyor, ik in ci gelişinde kendi öyküsünü, ailesinin öyküsünü anlatıyor. K adına, çocuğunun onu b ek le diği oteli bildiriyor. "Işığı kapasan b en i görebilir m isin?" diye soruyor kadına. "Bilm em , hiç denem edim " diyor kadın. İki insan, eski karı-koca; cam ların, duvarların, telefonların, ka palı hücrelerin ardından çıkıp, alışılm ış biçim de karşı karşıya gelemiyor. Gelmiyor. Kadın, çantasını alıp, gene gökdelen lerin cam ın gerisindeki yüksekliğinde, trenlerin, uçakların, otom obillerin sonsuz akışında çocuğuna sarıldığında... Tra vis arabayla hepsinin dışında çöllerin boşluğuna doğru yola çıkıyor. Böylece çocuğun am cası ve anne bildiği onun karısı yanınd aki mutlu, doğru/dürüst küçük burjuva yaşam ı da y i tirilm iş oluyor. Yalan üzerine kurulm uş bir m utluluk olam az çünkü. Yitik bir babanın, seks m erkezinde çalışan güzel ve gü zelliğin i satan bir annenin çocuğu, kendi gerçeğini çocuk yaşta da olsa, kavram ak zorunda. Bunun yanı sıra film , W enders'e özgü bü yü k inceliklerle dolu. Travis'in kalkacak uçaktan inm esi, ağabeyinin evinden bü tün ayakkabıları çıkarıp, boyayıp duvara dizm esi, bu işi bitirince dürbünle trafiğin aktığı yolları gözetlem esi, uyuyan çocuğun yatağının yanıbaşm da aydınlatılm ış bir yerkürenin (çocuğun kavram ası gereken dünyanın) ışıklı bir ay gibi hafif parlam ası, çocuğun kendisini okuldan alm aya gelen babasıy
la gitm eyip "K im se yürüm üyor ki/' deyip arabaya binm esi, baba-oğulun w alky-talky gereci ile konuşm ası, karı-kocanın gereçlerle konuşması... "Sinem anın kuralları dışında bir film " diyor W enders bu yapıtına... Bu satırları yazarken, belk i ben de film i daha iyi kavrıyorum . Film e neden öfke duydum. Travis ailesiyle yaşasaydı, sanki onu saran bu teknik dünya de ğişecek miydi? Seks m erkezinde karısı değil de, herhangi bir kadınla aynı koşullarda karşılaşsaydı, kadm -erkek yabancı laşm ası daha m ı etkisiz olacaktı? Bu denli olağanüstü bir an latım ı ve olağanüstü bir sinem a tekniğini neden böyle püften bir öyküye oturtm ak? Böyle bir aile dram ına hiç yer yok ki bu öyküde. Film , film sel sanat içinde öyküyü aşmış... Resim leri, çağın ötesine varm ış zaten gidiyor, gidiyor... Ö ykü açısın dan Stranger than Paradise, an latım ı ile birlikte tam b ir bü tü n oluşturuyor. Siyah-beyaz. Çağdaş b ir tek n i ği değil, 5 0 'li y ılla rın sinem a tek n iğin i sürdürüyor. A m a bu öyküyü siyah-beyaz görüntüler; bağlanm adan, resim /resim verilen sahneler daha in an d ırıcı kılıyor. F ilm in öyküsünü de y azan yönetm en Jim Jarm u sch , 1953 doğum lu. C olum bia Ü niversitesi Edebiyat Bölüm ü'nü bitirm iş. 1976'dan bu yana N icolas Ray'm film k u rsların a devam eden Jarm u sch, New-York Ü niversitesi Film bölüm ünü bitirm e film i Manent Vacation ile çeşitli festivallere katılm ış. Stranger than Paradise film i ile bu y ıl C annes Film Festivali'nde C am éra d'O r ödü lünü de kazanm ıştı. M acar göçm eni, Bela M ornar 10 y ıld ır A BD'de oturuyor. M acaristan'ı terk edip, altın Batı'ya göçen bu in san a, A m eri ka m itosu ne verm iş? İn kadar kü çü k bir oda, siyah/beyaz k ü çü k b ir televizyon. Soğ u k ve yarı aç, yarı tok sürdürdüğü yaşam ı soygu n cu lu k yaparak, k u m ar oyn ayarak ayakta tu tuyor. Bu serserilik leri birlik te sürdürdüğü b ir de A m erik alı erkek arkadaşı var. Bir de sokak A m erik an cası ed in m iş yeni
dünyada. Ö yle ki, kendi d ilin i, M acarcayı du ym ak bile iste m iyor. G ünün birinde M acaristan'dan 16 yaşındaki kuzeni Eva b ir kaç gün için çıkageliyor. Bu yeni göçm en Cleveland'a gidip, orada yaşlı b ir akrabası yanında iş tutacak. M ornar, kendini, o denli A m erikalı duyuyor ki, M acaristan'dan gelen kuzeni Eva'yı görm ek bile istemiyor. O ysa Eva, yeni bir insan. H enüz yaşam gücünü yitirm em iş bir kişi. H em çevresini, hem kendisini değiştirm ek isteyen inançlı bir insan. Bu zi yaret, M ornar'ı A m erikan rüyasından uyandırır. H içbir şeye ilgi duym ayan, siyah günleri küçük siyah odalarda geçiren, kim sey i sevm eyen, ne geriye, ne geleceklerine bakan ik i ku m arbaz, ellerine para geçer geçm ez bir araba kiralayıp, Eva'yı Cleveland'da görm eye giderler. Yıllar önce M acaristan'dan göçm üş teyze, yaşlanm ış am a anadili ve gelenekleri ile bu karlar içindeki kentte yaşlılığını sürdürm ektedir. Eva bir kan tinde işe girm iş, bir de erkek arkadaş bulm uş, buzlar kaplı A m erikan rüyasında mutlu olm asa da gerçekçi bir yaşam a başlam ıştır. G ündelik küçük m aceralarla m utsuzluklarını daha da m utsuz kılan M ornar ve arkadaşı, Eva'yı sevindir m ek için onu M iam i'ye davet ederler... Sıcak bir cennet bu la cakları yerde, gene aynı soğuk, aynı ü rpertici boşlukla kar şılaşırlar. Bundan sonra bir uçak bileti alıp M acaristan'a geri dönm ek bir kurtuluş mu acaba? Ya da bir kez kökünden sarsı lan yaşam ı, iki dünya arasında yitm işliğin akışından ku rtar m aya olanak yok mu? İşte ik i dünya arasındaki yitm işliğe eği lişinde, bu film konu açısından VVenders'den daha ulusal bir yaklaşım la, m ilyonlarca vatandaşı Türkiye/Federal A lm anya çelişkisini yaşayan bir toplum un in san ı olarak beni daha bü yü k coşkulara sürükledi. Locarno Film Festivali de, C annes Film Festivali ile İkinci D ünya Savaşı sonunda 1946 yılında oluşturulm uş.
Savaştan sonra sinem a d ü nyasın ı yeniden can lan d ır m ak am açlan ırken , C an n es ve Locarn o gibi önem li tu rizm m erkezlerin in bu am aç için seçilm esi b ir rastlan tı değil. L o carn o Ş en liğ i'n in daha ilk pro g ram ın d a R oberto R o ssellin i, René C lair, Sergey A yzenştayn gibi önem li y ön etm en ler yer alıyor. A ncak, bu şen liğin en önem li n itelik lerin d en biri, fil m in ticari y an ın ı ik in ci plana atıp, san atsal yönünü v u rg u lam ak. Locarno'da yarışm aya bir yönetm enin ancak ilk, ikinci ya da üçüncü film i katılabiliyor. Tanınm ış yönetm enlere bu yönden kapalı bir yarışm a. Bu yıl yarışm aya katılan 15 film şunlar: L'air du crime (A lain Klarer, İsviçre), Campo Europa (Pi erre M aillard, İsviçre), Donauwalzer (Xaver Schw arzenberger, Avusturya), L'état du crise (İranlı yönetm en M am ad H aghighat, Fransız-Federal A lm an ortak yapımı), Der Gemeindepräsident (Bernhard H igeri, İsviçre), Une Femme et Ses Quatre Hommes * (A lgim antas Puipa, SSCB), Kaltes Fieber (Joseph Rusnak, Fede ral Alm anya), Noites Do Sertao (Carlos A lberto Prates Correia, Brezilya), Notti e Nebbie (M arco Tullio Giordana, İtalya), Nunca
Fomos Tao Felizes (M urilo Salles, Brezilya), Öszi Almanach (Bela Tarr, M acaristan), Le roi de la Chine (Fabrice Cazeneuve, Fran sa), Stranger than Paradise (Jim Jarm usch, ABD), The Terence Davies Triologi/ (Terence Davies, İngiltere), Tiznao (Cassuto de Bonet, Salvador Bonet, Venezüella). D iğer ödüllere gelince: Güm üş Leopar Ö dülü Fransız yönetm en Fabrice C azeneuve'ün ilk sinem a film i Le Roi de
la Chine'e verildi. Yönetm en C azeneuve 1952 Paris doğum lu. Çağdaş edebiyat okum uş. 1972-77 y ılları arasında yönetm en yardım cılığı yapm ış, 10 kısa film , iki televizyon film i yapan yönetm enin ilk konulu film i bu. 1965 kışında Paris'te alkolik genç bir kadının kocası ve ikinci bir adam la aşkım anlatıyor. * Litvanyalı yönetmen A lgim antas Puipa'mn 1983 yapımı M oteris ir ketııri jos yıirai (Bir Kadın ve Dört Kocası) adlı filmi, (ed. n.)
G ünlük yaşam larını çöp tenekelerinden topladıkları artık lar la sürdüren toplum dışı in san ların öyküsü. İki Bronz Leopar'dan biri, Fassbinder'in kam eram anı, A vus turyalI Schw arzenberger'e verildi. A ncak 1983 Berlin Film Festivali'nde ilk film i Sessiz Okyanus (Der Stille Ozean) ile Özel G üm üş Ayı kazanan yönetm enin bu film i, Bertolucci ve Fassbinder karışım ı olarak nitelendirildi. İkinci Bronz Leopar ik i film arasında bölüştürüldü: 34 yaşındaki Brezilyalı yönetm en M urilo Salles'in Nunca Fomos
Tao Felices ve 29 yaşındaki M acar yönetm en Bella Tarr'm Öszi Almanach film i. Brezilyalı yönetm en, film inde ü lkesinin 1970 y ılların ın politik durum unu, halka inem em iş, azınlık bir sol grupta kalm ış devrim ci tutum unu irdeliyor. K ah ram an larının kişilik lerini D ostoyevski'nin kahra m anlarıyla bağdaştıran M acar yönetm en, şöyle diyor: "V aro luşçuluk g erilim li bir durum yaratıyor. Bu çelişki de oyuncu larım ın kişiliğinde yatıyor. O nlar bir yandan daha insancıl bir dünya için m ücadele ederken, bir yandan da kendi kendileriyle m ücadele ediyor lar. Film im , bu in san ların başarılarını ve başarısızlıklarını gösterm eyi am açlıyor." Yarışmaya katılan yönetm enlerin birçoğu 1950'li yılların başı ya da sonlarına doğru doğmuş, genç yönetmenler. Bu açı dan da dokuz gün süresinde 50 bin izleyiciyi çeken ve bu yıla dek görülm em iş bir ilgi rekoru kıran Locarno Festivali, genç yönetm enleri desteklem ek açısından am acına ulaşm ış oluyor. Bu yıl, televizyon film leri bölüm ünde de ödüller verildi. A ltın Leopar G özü Ö dülü Kudüs'ün Köpekleri film i ile İtalyan yönetm en Fabio Capri, ikinci ödülü A m erikan televizyon film i Amelia Üzerine Birkaç Anlatım (M ichelle Rappaport) ve Bronz Ö dül de Brezilyalı yönetm en A lfonso G risoli'nin Topra
ğın Öksüzleri film i aldı.
Yarışm a bölüm ü jürisi üyeleri: Renato Berta (İsviçre), Ju liet Berto (Fransa), Lucia Bose (İtalya/İspanya), Pal Erdöss (M acaristan), G arry Esert (ABD) ve W olf W ondratscheck'ten (Federal Alm anya) oluşuyordu. M utlak yarışm a dışı gösterilen Paris, Texas, John H uston'm Under the Volcano, John C assavetes'in Love Streams film leri iz leyiciyi çeken olaylar oldu. Ayrıca H itchcock'un 1948-1958 arasında gerçekleştirdiği 5 film , İtalyan Lux film stüdyolarında 1934-1953 arası yapı lan film ler, film eleştirm enlerinin seçtiği birer film (FIPRESCI) Locarno Festivali'nin diğer bölüm lerinde gösterildi. Ü çüncü kez, önem li bir yönetm enin seçtiği film ler adında bir program daha gerçekleştirildi. Bu bölüm de bu kez İtalyan yönetm en Bernardo Bertolucci, kendi sinem a uğraşı için en önem li bulduğu 5 film i seçm işti: Bande A Part (Godard), 4 2 nd
Street (Lloyd Bacon), Germania Anno Zero (R. Rossellini), M a dame De... (M ax Ophüls), Okraina (Boris Barnet), Sanshd Dayû (Kenji M izoguchi). Şim di sinem a tiryakileri gözlerini bir h afta sonra başla yacak Venedik Film Şenliği'ne çevirdi. Locarno'da Ayna film in in yapım cısı von V ietinghoff bana "N e garip değil m i, Federal A lm anya'yı tem sil edecek film bir Türk yönetm enin, oyuncular da Türk, öykü Yunanistan'da çekildi," dedi. "Türk-A lm an kaynaşm asının doğal sonucu," dedim . Milliyet Sanat, 1 Eylül 1984
2. Dünya Kültürleri Festivali Latin Amerika Yazarları ile Alman Yazarları Aynı D ili Konuşmuyor
A frika'dan sonra Latin A m erika ülkeleri kültürlerine ayrılan "İk in ci Dünya Kültürleri Festivali", Berlin'de 29 M ayıs'tan bu yana sürüyor. Resim sergileri, fotoğraf sergileri, Latin A m e rik a'n ın sosyal ve ekonom ik yaşam ını yansıtan sergiler, her ü lkenin geleneksel ve dans m üzikleri konserleri, her ü lkenin tiyatrosu, sinem ası, video gösterileri, gene o denli geniş kap sam lı bir düzenlem e içinde sunuluyor ki... in san istediklerini seçm ekte güçlük çekiyor. Festivalin ilk haftasında birçok Latin A m erikalı yazarı tanım ak, onların yazınsal ü rü n lerin i kendi dillerinde ve A l m anca çevirilerinde dinlem ek olanağı buldum . Latin A m eri ka in san ının ve ö z e llik le Latin A m erikalı yazarların dünyaya bakışları, edebiyat ve politikayı birleştirm eleri, davranışları, canlı ve insancıl tu tu m ları Türk yazarlarına çok benziyor. Doğa, ezilm işlik, yoksulluk, baskı, sevgi gibi konuları içeren Latin A m erika şiirin in Türk şiiriyle de olağanüstü konusal beraberlikleri var. Şen liğ in ilk g ü n lerin d e öykü leri ve Pedro Paramo adlı rom anıyla on y ıl kadar önce Türkçe okuduğum uz Juan R ulfo'yu tanıdım . Rulfo, çocu klu ğu nd a köylü h alk ın ın ezil
m işliğ in i onlarla birlikte yaşayarak tan ım ış, Türkçeye de çev rilen ik i kitabı dışında yazm am ış. A m a bu ik i kitap, onun yapıtını b ü tü n led iğ in i tartışm asız kanıtlıyor. 1980 yılın da u lu sal b ir ödül alan R ulfo için, ü nlü yazar M arquez şöyle diyor: “Pedro Paramo ro m an ın ı ilk okuduğum akşam u yu yam adım . U zun sü red ir böyle bir şok y aşam am ıştım . Tıpkı on y ıl önce yoksul öğrenci odam da K afk a'm n Değişim 'in i okuduğum geceki şok gibi. Ertesi gün R ulfo'nun öykü leri ni okudum . R ulfo'nun y azın sal yapıtı ancak 300 sayfa, am a Sophokles gibi ö lü m süz." R ulfo'nun 1940-1945 y ılları arasında çektiği fotoğrafların da bir sergisi açıldı. A çılışta Rulfo'yu tanıdık. Çok zayıf, içe dönük, alçakgönüllü, hem en hem en hiç konuşm ak istem eyen bir insan. "B u fotoğraflar M eksika'nın geçm işi" dedi açılış konuşm asında, "Fotoğrafları sinem a ve yazarlık uğraşım dan önce çektim . Beğeni olarak. A m a diğer birçok beğenim gibi fotoğraf çekm ekten de vazgeçtim . Sonunda her şeyden vaz geçip belk i yalnız bir sirkte dolanıp duracağım ." — Ü lkenizin en güncel sorunu? "Y oksu llu k" diye yanıt verdi Rulfo. Fotoğrafları ile ilgili olarak da şu açıklam ayı yaptı: "Ü lkem in yoksul insanları. Fotoğraflarda da göreceği niz bir yöreden, 250 bin kişiyi nakledip o yere büyük bir tren istasyonu inşa etm ek istiyorlardı. Fotoğrafların etkisiyle bu yoksul in san ların sorunu gündem e geldi. O n ları nakledecek yer bulam adıklarınd an, projenin yerini değiştirdiler..." Yoksulluk, doğa, yalnızlık, yaşam ın güçlüğü... Yer yer Ara G üler'in Anadolu fotoğraflarını anım satan bu fotoğraf lar, suskun bir yazarın dünyasını bütünlem em de büyük bir etken oldu. "Bu yoksulluğu yaşayan m ilyonlarca insan var yeryü zü nde" sözü yazarın çok az açıklam alarından biriydi.
G erçekten tüm Latin A m erikalı yazarlar, ü lkelerin in sorun ları, yoksulluğu, baskısı, çeşitli h alkların kendi dillerini oku yup yazam am aları, akan kan, A vrupa'nın baskısı, ABD'nin baskısı altında m üthiş bilinçli, başkaldırıcı tutum larıyla ger çek b ir direnç ve dayanışm anın bilincini sundular. İçlerinde politik konuşm alara girm ek istem eyen ünlü bir yazar vardı: O ctavio Paz. Octavio Paz şiirlerini İspanyolca okudu. A lm anca çevi rileri çevirm en Vogelsang ve A lm an ozanı Peter H am m sun dular. 33 derece sıcağa karşın, edebiyat m atineleri, 600 kişilik salonu doldurdu. Paz'm okuduğu şiirler içinde en çok "K ö y " şiirin i sevdim . Vogelsang'm A lm anca çev irisin d en bu kısa şiiri Türkçeye aktarm ak istiyorum : Taşlar zam an Rüzgâr R üzgârdan yüzy ıllar A ğaçlar zam an İn san lar taş Rüzgâr Kendi içine doğru esiyor Ve taş günün içine göm ülüyor Su yok A m a gülüm seyen gözler var Şiirlerin okunm asından sonra, soruları Peter H am m yöneltti. Bu edebiyat m atinelerinde izleyicilerin soru yöneltm eleri an cak sonradan gerçekleşebildi. Başlangıçta yöneticiler her türlü politik tartışm ayı engellem ek ister gibi bir tutum içindeydiler. P eter H am m : Şiiriniz tüm dünyadan kaynaklanıyor. A m a M eksika'nın etkisini tanım layabilir m isiniz? P az: Soru n u n y anıtı şiirlerin kendisi. Ç evre şiir için çok önem li. Tüm L atin A m erika ü lk elerin d e olduğu gibi,
M e k sik a 'd a da sanat, A vrupa'daki b ü y ü k ak ım lard an son ra keşfed ild i. R om an tizm , sü rrealizm gibi. B an a M eksik a'y ı tan ıtan , ban a M eksik a'n ın yolunu açan "gerçekü stü cü lü k akım ı"dır. D ış etk en ler olm asa, ü lk em i algılayam az, k eşfedem ezdim ... Çağdaş şiir, gündelik dil ile yazılan bir şiir değil. Şiirsel dil ile konuşm a d ilin in karşılıklı olarak birbirin i etkilem esi gerekir. Büyük şiir yazm ak çok güç iş. Ben ilkin geleneksel şiir ölçülerinde şiir yazdım , sonraları düzyazıya yaklaştım şiir lerimde. Bence şiir için, Eliot'm söylediği çok geçerli: "Şiiri şiir ya pan ritim dir." Ben şiirim de bazı M eksika h alkların ın d ilin i yansıtm aya çalıştım . Şiir dili, arı bir dil değildir, sim gesel bir dildir. "K arayib ve O rta A m erika - Edebiyat ve A ngajm an" konulu oturum da, yazar Juan Bosch şöyle konuştu: "O rta A m erika beş cum huriyet ve G uatem ala K rallığı'ndan oluşur. Karayib D enizi ucunda Küba A dası yer alır. Burası çok zengin bir yöredir. Şeker, buğday, petrol, altın, inci, kahve, kakao, değerli taşlar vb zen ginlikleri saym akla bit mez. O denli zengin olduğu için, o denli acıya boğulm uş bir yöredir. Bu yöre hem A vrupa'nın en önem li ülkeleri hem de ABD'nin baskısı altındadır. 1629'da başlayan İn giliz baskısını diğer Avrupa ülkeleri izlem iş, bugün yerini ABD baskısına bırakm ıştır. Bugün bütün O rta A m erika politik baskı altında dır. Küba Devleti de. Politik ve sınıfsal savaş derinleştikçe, bunun edebiyat, dans, resim sanatlarına yansım ası o denli derin olm aktadır. M arquez bu önem li m ücadelenin yetiştirdiği sanatçılardan biridir. Resim , dans ve diğer sanat dallarında birçok ad sıra lam ak olasıdır."
Portorikolu yazar Luis R afael Sanchez de şunları söyledi: "H er yurtdışm a çıkışım da, pasaportum a ABD vatandaşı ya zılıyor. A ncak, ABD'li b iri olarak kabul ediliyorum . Bu olgu, ben im gibi tüm Portorikolu in san ların içindeki ABD nefretini büyütüyor. Portoriko'da in san lar arasında ik i eğilim var: Bi rincisi Kuzey A m erikalı olm ak isteyenler, İkincisi Portorikolu olm ak isteyenler. Benim ü lkem in edebiyatı da ezilm iş bir ü lkenin edebi yatıdır. Saldırganlık, vur-kır, baba kanının dökülm esi, çatal bıçakla gözlerin yerinden oyulm ası bu edebiyatın konuları dır. Ü lkenin in san ının düşleri, ü lkenin içinde bulunduğu çe lişkiler. G elenek ve örflere karşı bir direniş, belli bir m izah, hoş görm eyen, am a gene de alayla yetinen bir m izah genel çizgileridir edebiyatım ızın." El Salvadorlu ve yurtdışm da yaşayan kadın yazar Claribel A legria da, ülkesinde otuz bin köylü öldürüldüğünde 7 yaşında olduğunu, bu acı günlerin yaşam ını belirlediğini ve güç politik aşam alardan geçm ekte olduklarını vu rg u lar ken, "B en im ülkem de gerçeğin kendisi, edebiyatı da, sanatı da aşar" dedi. Guatem alalI yazar A rturo Arias, ülkesinin giderek yoksul laşan bir ülke olduğunu, 7,5 m ilyon nüfusun 22 etnik gruptan oluştuğunu, resm i dilin İspanyolca olduğunu halkın büyük bir kesim inin okum a yazm a bilm ediğini, çalışacak yaşta olanların yüzde 34'ünün işsiz olduğunu, işlenen topraklardan hem en tü m ünün nüfusun yüzde 2'sinin elinde olduğunu, halkın yüzde 80'inin yetersiz beslendiğini, her gün ortalam a 50 kişinin kayıp olduğunu, gripten bile ölenler olduğunu söylerken, ülkeden m al ihraç edenlerin de paralarını Avrupa ve ABD'de bırakıp, ülke kalkınm asına hiçbir katkıda bulunm adıklarını vurguladı. Bir yazar için en acı gerçekleri dile getirdi: "H alk ın yüzde 54'ü okum a yazm a bilm iyor ve ülkem de bir tek yayınevi yok! O kum a yazm a bilenler de, ilk eğitim in
üçüncü sınıf düzeyinde! Bir şey yazsanız okuyup anlayabi lecek yok! D üşünen insan, istenm ez benim ülkem de. 67 ya şında bir ünlü şairim iz vardı. O ileri yaşında bile öldürüldü! Ü lkem de kesin bir sessizlik egem en!" Bu oturum , tüm yazarların politik bildirileriyle sürdü. Tüm edebiyat gün lerin i izleyenler arasında Latin A m erikalı konuklar da bü yü k b ir orandaydı. A ncak en az 160 bin Türk nüfusun yaşadığı Berlin ken tinde, bu edebiyat etkinliklerinde bir tek tanıdık Türk çehre görm em ek, Türk azınlığın kültür etkinliklerinde bile ne denli kendi içine dönük olm ası konusunda beni yine um utsuzluğa uğrattı. Şiir gününde, ozanlar gene kendi dillerinde şiirlerini okudular. A lm anca çevirileri C urt M eyer C lason ve gene çe virm en A nna Jonas sundular. 1923 doğum lu, N ikaragua 1940 kuşağı önderi Ernesto M ejia Sanchez'in duyarlı bir şiiri var. K adın ozan C laribel A legria kolay bir şiirin sözcüsü. B olivyalı ozan Pedro Shim ose, 1971'de, Ispanya'da sür günde yazdığı özlem i, acıyı, ölümü, sürgünün getirdiği y ı kılm ışlığı anlatan, Bolivya'yı ABD'nin kül kedisi olarak nite lendirdiği, ABD'yi Kont D rakula'ya ben zettiği m izah ve akıl oyunlarıyla yazdığı şiirlerini okudu. Peru U lusal Şiir Ödülü'nü kazanm ış olan A ntonio Cisneros, belk i bu ozanlar içinde en ilginci. 1942'de Lim a'da doğan C isneros, çok çağdaş ve uluslararası insanın sorunlarını, göz lem lerini, iç dünyasını yansıtan bir şair. G üney A m erika'da M ayakovski'nin soluğunu sürdüren bir ozan. A m a kendi si M ayakovski etkisini kabul etmiyor. A lm an dinleyiciler, Cisneros'un şiirlerini daha çok Avrupa şiirine benzettiler. 1930 doğum lu Brezilyalı ozan Ferreira G ullar da, gene hapiste ve sürgünde yaşam ış ozanlardan. G üney A m erikalı yazarlar içinde sürgüne gitm em iş olanı yok. En bü yü k ortak yönleri de, hangi G üney A m erika ü lkesin in politik koşulları
elveriyorsa, oraya sığınm aları. Ve tabii İspanya... İspanyolca ve Portekizcenin ortak dil olm ası sanırım sürgünde yazabil m enin en önem li koşulu. "R om an Yazm a" konulu oturum da, İspanyol yazar Juan G oytisolo, G üney A m erikalı yazar arkadaşlarını tanıttı, onla rın yapıtlarıyla nasıl karşılaştığını anlattı. Luis Rafael Sanchez ve M anuel Puig ise, rom an yazm a konularına kendi özgeç m işlerini anlatm ak gibi bir yanılgıyla yaklaştılar. G oytisolo özetle şunları söyledi: "D em okrasinin gelişm esi benim ülkem de de Latin A m e rika'ya çok benzer. Ben bir Avrupalıyım . İspanyol olarak ko nuşuyorum . Latin A m erika ve İspanya'm n coğrafyası ayrı am a fizyolojisi bü yü k benzerlikler gösteriyor. Latin A m eri kalı yazarlar gibi, bizim de kaderim iz sürgün. Benim kitapla rım da 13 yıl süreyle İspanya'da yasaklandı. Ü lkesinde kitabı yasaklanan, başka ülkede yayım lıyor. D iktatörler yasaklıyor, başka yerde yayım lanıyor. Bizim ortak ülkem iz İspanyol di lidir. Yalnız ve yalnız kendi ü lkelerine bağlı yazarlara şaşı yorum . İspanyolca konuşan çok bü yü k bir dünya, bizler bu dünyada birer noktayız. K ültürden söz ederken, coğrafi sınır ları bir tarafa bırakm ak gerekir. A tlantik O kyanusu aslında çok önem li bir u zaklık değil. Bu dünyanın yazarları, kendileri olm ak isteyen kişiler. Star olm ak isteyen yazarlar değiller. Ün peşinde koşmuyorlar. Kendi kişiliklerini arıyorlar. A ugusto Roa Bastos'a hayranım . Latin A m erika edebiyatının tüm sah nelerini çok iyi yazdı. Latin A m erika edebiyatından en kalıcı yazar Roa Bastos olacaktır." Yazar M anuel Puig kendi yazın yaşam ıyla ilgili şu ilginç konulara değindi: "B ü tü n gerçek, bana A m erikan film leriyle perdede yansıtıldı. Bu nedenle ilk rom anım ı hiç tasarlam a dım . Senaryo yazm ak istiyordum . Ayrıca İngilizce yazm ak istiyordum . Ç ünkü ben im için (o zam anki kafam la) İspanyol ca ezilm işliğin sim gesi olan bir dildi. İngilizce yazarken ken
dim i çok beğeniyordum , am a sonra görüyordum ki, hiçbir şeye benzem em iş yazdıklarım ." G erçekten Latin A m erikalı yazarlar çok bü yü k bir ABD baskısından söz ettiler. Bu baskıyı bu denli büyütm em ek ge rektiği konusunda ilk öneri Federal A lm anya'nın ünlü yaza rı G ünter G rass'tan geldi. G ünter Grass, kendi ünü ile Latin A m erikalı yazarları da desteklediğini gösterm ek isterken, B erlinli izleyiciler tarafından çok eleştirildi. G ünter G rass, ilkin Juan Rulfo ile birlikte onun öyküle rin in A lm anca çevirilerini okum ak için, dinleyici karşısına çıktı. Grass, "İk i kitap yazdığı için Rulfo'ya çok teşekkür ede rim " diye açtı toplantıyı. Ben bu sözleri "çok yazıp herkesi fazla m eşgul etm ed i" anlam ına alm ak istedim se de, "h iç de ğilse iki kitap yazdınız", anlam ında imiş. Rulfo, "G rass gibi ünlü bir yazarın benim yoksul satırla rım ı okum ası, yaşam ım ın sonuna dek unutam ayacağım bir olay, ona yürekten teşekkür ederim ," dedi. Günter Grass, büyük Rulfo'nun bu olağanüstü alçakgö nüllü sözcüklerini hiç yanıtlam adı. Tabii Rulfo'nun satırları yoksul kişileri anlatıyor, am a yoksul bir dille değil, büyük, şiirsel bir dille. Zaten bu edebiyat m atineleri içinde en çok al kışlanan yazar Rulfo oldu. Son önem li toplantı Güney-K uzey ilişkisi konusunda ger çekleştirildi. Bu tartışm ada ilkin Juan Bosch konuştu. Tarihçi, sosyolog, edebiyatçı ve politikacı olan Bosch, 1962-63 y ılla rı arasında D om inik Cum huriyeti'nde Devlet Başkanlığı da yapm ış. Bosch özetle şunları söyledi: "Ü çün cü dünyanın en önem li sorunu ekonom ik sorundur. A m a bu sorun, artık ge lişm iş ülkelerde de görülm ektedir. ABD'nin doların değerini ve faizleri y ü k sek tutm ası, dolar uluslararası para olduğun dan, diğer ülkeleri krize sokm aktadır. H içbir politik sistem , ü retim e yaram ayan m alzem eler üretm ekle yaşayam az. Ja ponya ve Federal A lm anya, savaştan sonra savaş m alzem esi
üretem ediği için İngiltere'nin düştüğü ekonom ik krize düş m ediler." Brezilyalı antropolog, sosyolog, rom an ve denem e yazarı, G oulart hüküm etinde eğitim bakanlığı yapm ış, Salvatore A i lende ile çalışm ış D arcy Ribeiro, çok heyecanlı bir konuşm a yaptı: "G eri kalm ışlık giderek artm aktadır. Federal A lm anya nasıl giderek zenginleşm ekte ise, Latin A m erika da giderek yoksullaşm aktadır. Sizler her şeye sahipsiniz, sosyalizm e ih tiyacınız yok. Avrupa, Latin A m erika'nın kanını em ip b itir di. Böylece kendi zen ginliğini inşa etti. D ünyanın en zengin yörelerinden biri olan Latin A m erika halkları yoksulluğa sü rüklendi. Berlinli yazar Peter Schneider, bu sözler karşısında, "Am an biz geliştik, gelişm iş olm anın acılarını çekiyoruz..." dem ek istedi. Günter G rass ise, "ABD'yi her şey için suçla m ak doğru olm az, edebiyat uluslararası bir dildir, u lusları bağlar..." dem ek isterken Ribeiro, gene politik tutum unu sür dürerek, "A rtık geçm işin geleceği belirlem esinin önleneceği zam an geldi!" dedi. Bu tartışm alar, Batı A lm an yazarların bireycilik ve kendi sorunları içine o denli göm üldüklerini gösterdi ki, neredeyse Latin A m erika'nın politik güçlüklerini bile birlikte tartıştıkla rı yazarlardan öğrenm ek durum una düştüler zam an zam an. B elki de bir şey öğrenilm iyor. Ya yürekten duyuluyor, ya du yulm uyor. A lm an yazarlar bir başka dil konuşuyor...
Kültürü Tüm İnsanlığın Yararlanacağı Bir Olgu Haline Getirmek îçin Yaşamı Boyunca Çalışan Bir Sanatçı: Peter Weiss
10 M ayıs 1982 günü Stockholm 'de öldü. Yaşam ı boyunca tüm yapıtlarında dünyada savaşın, b ar barlığın, insanın insanı öldürm esinin, insanın insanı söm ür m esinin karşısında d ikilm iş bu bü yü k insanı, ilkin saygıyla anıyorum . O nun öldüğü gün de, A lm an radyo ve televizyon ları ilkin Falkland A daları'ndaki k arşılıklı çatışm aları, sonra Irak-İran savaşını, sonra İsrail'in Lübnan'ı bom balam asını, en sonra da Peter VVeiss'ın ölüm h aberin i verdiler. Biz, onun gibi, daha m ilyonlarca, m ilyarlarca insan, savaşın karşısında m ücadelem ize devam edeceğiz. O nun gibi: Yaşam ım ızı ger çek ve yaşam aya onurlu kılabilm ek için, çalışm a inancım ız dan yılm adan. Peter VVeiss'ın yaşam ına kısaca değinm eden önce, onun 900 sayfayı aşan Not Defterleri Kitabı 'ndan (Edition Suhrkam p, 1981), tem el dünya görüşlerinden bazılarını okura aktarm ayı yararlı buluyorum : "V ietnam : ABD sistem inden nefret ettim , sınırsız, m üthiş bir nefret. Ayrıca V ietnam örneği em peryalistlerin tahribatla rı karşısında bizlerin ne denli güçsüz kaldığım ızı da kanıtla dı. Vietnam , bizden çok daha güçsüz bir ülke, am a ilkesinden hiç vazgeçm edi. Z engin ve tokların yerine, yaralı ve yoksul V ietnam halkı savaştı."
"Faşizm in A m erika'daki biçim i, belli bir ölçüde libera lizm e de hayat tanıyor. "Ö zgür basın", "düşünce özgürlüğü", kısm en yöntem in altında gizlenen zorba gücü örtbas etm eye de yararlı oluyor." ".....Grass (ve diğerleri): Benim politik tutum um u yadsı dıkları için, yazınsal çalışm alarım ı da yadsıyorlar. Politik tu tum um karşısındaki takındıkları alaylı tavır, kitaplarım için de geçerli. Benim için politika ve yazı yazm ak eşdeğer olgu lar. O nlar için de. A m a onların politikası liberal, reform ist. H er zam an aynı şey: eski parti politikasındaki çatışm aların edebiyat ortam ına yansıtılm ası gibi." "B abam ın olağanüstü çabası. Birinci D ünya Savaşı'ndan sonra ilk göç: Viyana'dan A lm anya'ya. 1934'te gene göç: İs veç'e. 53 yaşında yeni bir yaşam a başlam ak zorunda bırakılı yor! O ysa daha İngiltere'deyken ne denli hasta idi!" "A kşam gazetelerinde bü yü k ZAFER m anşetini okudum. A m a bu Vietnam 'daki zafer değil, İsveç-Finlandiya arasında ki buz hokeyi karşılaşm asının zafer haberiydi." "Nixon'da aynı H itler psikolojisi var: Kendi sonu yaklaş tığından, felaketine diğerlerini de sürüklem ek istiyor. (Viet nam 'a karşı k u llanılan en güçlü bom balar)" "D ünyadaki düzenbazlık, soygun ve cinayet ortam ında sosyalizm i ku rm ak m üm kün m ü?" "B en im sosyalizm ve kom ünizm im gem , hiçbir zam an gücü ellerinde tutan ve yöneten sınıflardan beslenem ez. Her zam an en alt tabakalarda yaşayan, yoksulluk ve acı çeken kit lelerden beslenebilir." "B en bir kenti, o kentteki kitapçı dükkânlarına göre de ğerlendiririm ." "İn san lar öldürülüyor, am a AEG, Siem ens, M annesm ann, IG -Farben vs yaşam larını sürdürebiliyor." "Biz henüz kapitalizm çağını yaşıyoruz. Sosyalizm i kur m a deneyleri kapitalist dünya içinde oluyor ve çoğunlukla
çağdaş hüküm darların olağanüstü gücü karşısında başarısız kılıyor." "B en im için kom ünist olm ak ilkin şu an lam ı taşıyor: H er olguya eleştirici gözle bakm ak, bağlantılar içindeki yeri ni araştırm ak ve saptam ak. H içbir şeyi tepeden düşm üş var saym am ak." "B izim çalışm alarım ızla ortaya koyduklarım ız, içinde yaşadığım ız m ekanizm a tarafından hem en yutulup yok edi liyor -b u m ekanizm ayı yıkm adıkça bunu değiştirm eye ola nak y o k - am a sanatsal değerlere ulaşm am ıza olanak var. M ü zelerde. Kütüphanelerde. Ve bu hakkım ızı yitirm em ek için de m ücadele etm ek zorundayız." "Şunu öğrenm elisin: Sen hiçbir işe yaram az değilsin! Seni senden çalan toplum dur!" "K ü ltü r bir şeye cesaret edebilm e sorunudur. Okum aya cesaret edebilm e, bir görüşe inanm aya cesaret edebilm e, gö rüşlerini açıklayabilm e cesaretidir." "D evrim artık m üm kün değil. A m a gene de devrim lerden yana olm ak gerekir." "San ayi ülkeleri, baskı altında tutulan h alkların payın dan yaşıyor." "Irkçılık, söm ürgecilik, faşizm , em peryalizm ." "B atı Alm anya'da, savaş sonrası k uşakları yetiştirecek ör nek eğitim yöntem leri, gene eski N aziler tarafından program landı. Onlar, artık geçm işten sözedilm esini istem iyorlardı. Bugün, eskiyi gündem e getiren öğretm enler, işlerini yitiriyor. Yalnız solcular izleniyor, yalnız solcular işlerinden atılıyor, solcular tutuklanıyor. Sağın aşırı u çları çok olağanm ış gibi, d ilediklerin i yapıyorlar. Bu konuda konuşulm uyor bile." "İtalya'da, Fransa'da ya da İsveç'te, in san ın kom ünist ol m ası ve bunu açıklam ası çok olağan. O ysa bu ülkede, (Batı A lm anya'da) kom ünistim dem ek, veba hastalığına tutuldum , affedersiniz, dem ek gibi etki uyandırıyor."
"H er ik i A lm anya'da da anayasa düşm anı sayılabilece ğim düşüncesinden sıyrılam ıyorum ." "G üç ve korku her zam an yan yanadır." "Terörizm , em peryalistlerin terörünün bir sonucudur." "Ben, vatansız insanlardanım ." "İn san ın anadilini yitirm esi, m erkez k işiliğin in yıkılm ası dem ektir." "Son bireye kadar savaşm ak, kendini feda etm ek, yanlış bir kahram anlıktır." "Kültür, insanlığın uğraşının üstyapısı değil, tem elidir." "H er birey karşısında toplum un ortak sorum luluğu var dır." "Eleştirm ekten, değiştirm ek istem ekten vazgeçm ek, in sa nın kendisinden vazgeçm esi dem ektir." "Savaş, Avrupa'nın öldürm e kültüründen doğm uştur." "K asım ayında zeytinler toplanır. İnsanları ayıran olgu lar karşısında birleştiren olgular giderek çoğalıyor. O halde neden savaş?" Peter W eiss'm çağdaş sorunlar üzerine bu tem el görüşleri, onun bin sayfaya yaklaşan Not Defterleri'nden alınmıştır. Bu ki tap, üç ciltlik ve üzerinde on yıl çalıştığı Direnmenin Estetiği adlı yapıtının tem elini oluşturur. Weiss, bu rom anı ile 1982 Brem en Edebiyat Ödülü ve Georg Büchner Ödülü'nü kazanm ıştır. Tiyatro oyunlarından Marat, Salozun Mavalı ve Soruştur
ma, C an Yücel tarafından Türkçeye çevrilm iş ve birkaç kez Türk tiyatrolarında başarıyla sahnelenm iştir. Rom anları, de nem eleri ve diğer oyu nları henüz çevrilm em iştir. W eiss, 1916 yılında Berlin yakınlarında Nowawes'de doğm uş, çocukluğunu Brem en'de geçirm iş, liseyi Berlin'de okum uş, 1934'te ailesi ile birlikte Londra'ya, oradan da Prag'a göçm ek zorunda kalm ış, N aziler Çekoslovakya'ya girince, 1945'te İsveç'e göçm üştür. İlkin Çek vatandaşı olarak yaşayan
W eiss, 1945'te İsveç vatandaşlığına geçm iştir. A ncak, yazınsal yapıtlarının tüm ünü yetiştiği ve düşüncesini belirleyen dil olan A lm anca ile yazm ıştır. Çekoslovakya'da G üzel Sanatlar A kadem isi'nde okuyan W eiss, 1960 yıllarına dek ressam lık, bunun yanı sıra da İsveç'te toplum dışına itilm iş in san ların yaşam larını belgeleyen film ler yapmıştır. Savaş sonrası A lm anyası için şöyle diyor Weiss: "A ncak 1947'de, Berlin'de soğuk savaşın başlangıcında, kapitalizm in ortadan kalkm adığında, gene ne gibi bir dünya nın içine itildiğim izi ilk kez politik açıdan kavradım . O yaz, iki A lm an devletinin nasıl oluştuğunu gördüm. Bir Alm anya'da nefret, diğer Alm anya'da nefret. Batı'da A m erikanlaşm a, do ğuda Sovyet gücünün etkisi, dünyanın bölünüşü. Dediğim gibi, o zam ana dek politik bilincim tam oluşm am ıştı." "1950 y ılları benim için faşizm den kaçtığım yıllardan daha derin sürgün y ılları oldu. Ç ünkü 1950 yıllarında nereye ait olduğum u hiç bilem edim . Yaşadığım bu karm aşık duygu larım ı resim ve grafiklerim de yansıtm aya çalıştım ." İkinci D ünya Savaşı'ndan sonraki A lm an yazınında, Pe ter W eiss'm özelliklerini gösteren hiçbir yazar yok diyebili rim. O, in san ların in san lar tarafından yok ed ilişinin (çünkü göçü başaram asaydı, tüm W eiss ailesi A uschw itz'e gönderile cekti) ağır acısını taşım ış, tüm sanatsal uğraşını bu doğrultu da politik bilinçlenm e ile sürdürm üş, tutum undan hiç ödün verm em iş, N âzım H ikm et, Pablo N eruda gibi, inandığı ve uğ runa çalıştığı insanlığın bü yü k bir kişiliği olm uştur. Yaşam ım ızdaki en büyük sorum luluğu daha iyi dünya lar hazırlam ak için uğraşm ak sayan aydınların görevi, diğer büyük önderlerin yanı sıra Weiss'm da yapıtlarını daha geniş kitlelere yaym ak olmalıdır. Kendisini kısaca şahsen tanıdığım bu yazar ve onun m ücadeleci yaşam ı önünde saygıyla eğilirim .
Halkçı, 9 Temmuz 1982
Neden y azılır? Dünya acılı olduğu için yazılır. Duygular taştığı
için yazılır.
İnsanın
kendi zavallılığından
sıyrılması çok güç bir işlemdir. Am a insan bir kez bu zavallılıktan sıyrılmayagörsün, o zaman yaşamı kendi egemenliği altına alabilir. İşte böylesi bir egemenliği bir iki kişiye daha anlatmak için yazı yazılır. (Ya da kendi kendine kanıtlamak için). Çünkü, insanın kişisel özgürlüğü, kendi dünyasına egemen olmasıyla başlar. T ezer Ö zlü’nün yurtdışındayken Türkiye’deki dergilere yazdığı,
dünya
edebiyatıyla
sinem a ve
tiyatroyla
kurduğu ilişkiyi kendi edebiyatı içinden yorumladığı yazılardan oluşan Yeryüzüne Dayanabilmek İçin , yazarın iç dünyasını takip eden tutkun okurlar için yeni bir ışık sağlıyor. Çocukluğun Soğuk Geceleri ve Yaşamın
Ucuna Yolculuk'un yazarından yine yaşamla ve ölümle hesaplaşan yazılar...
Kapak fotoğrafı: Marianne Fleitmann