Neredeyse tüm dinozorları öldüren asteroit, ilkbaharda Dünya’ya çarptı. Bilim insanları, çarpmanın hemen ardından ölen balıkların kalıntılarını analiz ederek, göktaşının Dünya’ya ne zaman çarptığını belirledi.
Araştırmanın sonuçları Nature dergisinde yayımlandı.
Yaklaşık 66 milyon yıl önce, Chicxulub adı verilen göktaşı, günümüzde Meksika’daki Yucatán yarımadasında, dinozorların ölümünü ve Kretase döneminin sonunu belirleyerek Dünya’ya çarptı.
Bu kitlesel yok oluş, yaşam tarihindeki en seçici olaylardan biri olduğu için bugün bilim insanlarını hâlâ şaşırtıyor: memeliler, kuşlar, timsahlar ve kaplumbağalar hayatta kalırken, kuş olmayan tüm dinozorlar, teruzorlar, ammonitler ve çoğu deniz sürüngenleri yok oldu.
Vrije Universiteit, Uppsala Üniversitesi ve ESRF’den bir bilim insanı ekibi, şimdi farklı gruplar arasında çeşitli yok oluşları çevreleyen koşullara ışık tuttu. Cevaplar, göktaşı çarpmasından dakikalar sonra ölen balıkların kemiklerinden geldi.
Göktaşı Dünya’ya çarptığında kıtasal levhayı salladı ve nehirler ve göller gibi su kütlelerinde devasa dalgalara neden oldu. Bu dalgalar, balıkları yutan ve onları canlı canlı gömen muazzam miktarda tortuyu hareket ettirirken, darbeden kaynaklanan cam kürecikler (Dünya kayasının cam boncukları) çarpmadan bir saatten kısa bir süre sonra gökten yağdı.
Bugün Tanis’in Kuzey Dakota’daki olay tortuları, olayın doğrudan kurbanları olan kaşık balıklarını ve mersin balıklarını içeren fosilleşmiş bir ekosistemi koruyor.
Fosil balıklar, kemiklerinde neredeyse hiçbir jeokimyasal değişiklik belirtisi göstermediği için istisnai bir şekilde korunmuştu. Makalenin baş yazarı Melanie Sıra, değerli örnekleri kazmak için sahaya gitti: “Bizim için, çarpma anı hakkında değerli bilgiler elde etmek için bu kemikleri analiz etmemiz gerektiği açıktı.” diyor.
Ekip, kısmi bir balık örneği ve kemiklerin temsili bölümleri ile dünyanın en parlak X-ışınlarını üreten bir parçacık hızlandırıcı olan ESRF’ye geldi ve yüksek çözünürlüklü senkrotron X-ışını tomografisi gerçekleştirdi.
ESRF, bu tür örnekleri araştırmak için mükemmel bir araç ve tesis, son yirmi yılda paleontoloji alanında benzersiz bir uzmanlık geliştirdi. Uppsala Üniversitesi’nden Sophie Sanchez, “ESRF’nin verileri sayesinde, kemiklerin, tıpkı ağaçlar gibi, mevsimsel büyüme kaydettiğini ve kemiğin dışında her yıl yeni bir katman büyüttüğünü bulduk.” diyor.
Araştırmanın kıdemli yazarı Jeroen van der Lubbe, “Elde edilen büyüme halkaları sadece balıkların yaşam öykülerini değil, aynı zamanda en son Kretase mevsimselliğini ve dolayısıyla felaketli yok oluşun meydana geldiği mevsimi de kaydetti.” diyor.
X-ışını taramaları ayrıca mevsimlere göre dalgalandığı bilinen kemik hücrelerinin dağılımını, şekillerini ve boyutlarını da gösterdi.
Uppsala Üniversitesi’nde araştırmacı olan Dennis Voeten, “İncelenen tüm balıklarda, kemik hücre yoğunluğu ve hacimleri birkaç yıl boyunca izlenebilir ve ilkbahar, yaz, sonbahar veya kış olup olmadığını gösterir. Hem hücre yoğunluğunun hem de hacimlerinin yükselişte olduğunu ancak ölüm yılında henüz zirve yapmadığını gördük, bu da büyümenin ilkbaharda aniden durduğunu gösteriyor.” diyor.
Ekip, senkrotron radyasyon çalışmalarına paralel olarak bir balığın yıllık beslenme düzenini ortaya çıkarmak için karbon izotop analizi yaptı. Balığın tercih ettiği av olan zooplanktonun mevcudiyeti mevsimsel olarak dalgalanmıştı ve yaz aylarında zirve yapmıştı. Sindirilen zooplanktondaki bu geçici artış, balığın iskeletini daha hafif 12C karbon izotopuna göre daha ağır 13C karbon izotopuyla zenginleştirdi.
Melanie During, “Bu talihsiz kaşık balığının büyüme kaydındaki karbon izotop sinyali, beslenme mevsiminin henüz doruğa ulaşmadığını doğruluyor – ölüm ilkbaharda geldi.” diyor.
Bulgular, kitlesel yok oluşun seçiciliği konusunda gelecekteki araştırmalara yardımcı olacak: Kuzey Yarımküre’de bahardı ve bu nedenle organizmaların üreme döngüleri başlıyordu, ancak bu aniden durmuştu.
Bu arada, birçok organizmanın muhtemelen kışa hazırlandığı Güney Yarımküre’de sonbahardı. Genel olarak, maruz kalan organizmaların neredeyse anında öldüğü iyi biliniyor. Dolayısıyla kış uykusuna yattıkları için mağaralara veya yuvalara sığınanların, Paleojen’de hayatta kalma olasılıkları çok daha yüksekti.
Melanie, “Sonuçlarımız, kuşlar ve ilk memeliler yok olmaktan kurtulmayı başarırken dinozorların çoğunun neden yok olduğunu ortaya çıkarmaya yardımcı olacak.” diyor.
European Synchrotron Radiation Facility. 23 Şubat 2022.
Makale: During, M.A.D., Smit, J., Voeten, D.F.A.E. et al. (2022). The Mesozoic terminated in boreal spring. Nature.