Adli Dilbilim Bir Vaka Çalışması Örneği
Robert A. Leonard Amerikalı bir dilbilimci. Columbia Üniversitesi’nde okurken rock grubunda şarkı söylemeye başladı ve daha sonradan dilbilime ilgi duyup çalışmalarını bu yönde devam ettirdi ve doktorasını Dilbilim Bölümünde yine aynı üniversitede tamamladı. Daha çok adli dilbilim ile ilgili çalışmalarıyla tanınan Leonard, şu an Amerika Birleşik Devletlerinde Hofstra Üniversitesi, Dilbilim Bölümünde çalışmaktadır. Daha önce FBI, Davranış Analizi Biriminde (Behavioral Anaylsis Unit) adli dilbilim konusunda ajanları eğitmek için çalışmış, Apple şirketinde marka adı davalarında dilbilimci olarak görev yapmış, New York Emniyet Müdürlüğü, Nefret Suçları Biriminde (Hate Crimes Task Force) danışmanlık yapmıştır.
Adli dilbilimde alışılmışın aksine DNA, kan örneği veya başka bir kanıt değil de, kelimeler incelenir. Robert Leonard adli dilbilim konusunda danışmanlık yaptığı davalardan biri de ‘Eşini öldüren adam’ ile ilgili davasıdır. Öldürülen Charlene Hummert davasında, katil tarafından gönderilen iki tane mektup vardı; bunlardan biri polise, diğeri de medyaya gönderilmişti.
Leonard adli dilbilimde bu gibi davalarda ne yapıldığını şu şekilde anlatıyor: Öncelikle, eğer elimizde iki metin varsa, bu metinlerin aynı kişiye mi, yoksa farklı kişilere mi ait olduğunu tespit etmeye çalışıyoruz. İkincisi ise elimizdeki bir metni inceleyerek, kullanılan kelime seçimlerinden, gramer yapısından metni yazan kişi hakkında bilgi sahibi olmaya çalışıyoruz.
Bu davada mektuplardan biri tacizci tarafından yazılan, diğeri de seri katil tarafından yazılan mektuplar ve bu iki mektup da şüpheleri baş şüpheli Brian Hummert’a yöneltiyor.
Seri katil mektubu şu şekilde başlıyor:
“ I killed Charlene Hummert, not her husband.”
“Charlene Hummert’ı ben öldürdüm, kocası değil.”
Bu tip yazılar genellikle kafaları karıştırmak, davayı yanlış yönlendirmek, manipüle etmek için yazılıyor.
Tacizci mektubunda ise şöyle bir cümle geçiyor:
“She tried to break it off, so I break her neck.”
“İlişkiyi kesmek istiyordu, ben de onun boynunu kırdım.”
Burada da ironik tekrarlama ve tutarlılık var.
Üçüncü metin örneği de, Charlene Hummert’ın eşi Brian Hummert’ın yazılarından alınan metinlerdi. Bu metinlerde dikkat çeken durum Brian Hummert’ın kullandığı kısaltmalarla ilgiliydi. Leonard, Hummert’ın olumlu yapıda kısaltma kullanmadığını, fakat olumsuz yapıda kısaltma kullandığını fark etti. Örneğin; “I am going to….” olumlu yapıda bir cümle ve kısaltma kullanılmamış. “I don’t want …” ise olumsuz yapıda bir cümle ve kısaltma kullanılmış. Leonard bu tip kısaltma kullanımının üç farklı metinde geçtiğini fark etti: seri katil mektubunda, tacizci mektubunda ve Brian’ın yazılarında. Bu deliller de okları Brian Hammert’a yönlendiriyordu.
Devil’s Strip
Başka bir örnek ise adli dilbilimci Roger Shuy’ın davası ve bu dava da yerel ağız farklılıkları ile ilgili. Shuy’ın danışmanlık yaptığı davada bir fidye mektubu geliyor ve mektupta şunlar yazıyordu:
“Put 10.000 dollars cash in a diaper bag. Put it in the trash can at the devil’s strip at the corner 18 ”
“10.000 dolar nakit parayı bir bebek çantasının içine koy. Onu da devil’s strip’te çöp kutusunun içine bırak.”
Shuy bu mektubu alır almaz, şüpheliler arasında iyi eğitim almış Ohio Akron’lu biri var mı diye sordu. Gerçekten de şüpheliler arasında Akronlu biri vardı. Hemen onu tutukladır ve şüpheli de suçunu itiraf etti.
Buradaki devil’s strip, cadde ile yaya yolu arasındaki çim alana denilmektedir. Farklı bölgelerde farklı isimlerle adlandırılan bu çim alan sadece Amerika’nın Ohio eyaleti Akron’da “devil’s strip” şeklinde kullanılmaktadır. Shuy da bu şekilde suçluyu hemen bulabilmiştir. Suçlu bu davada her ne kadar kendini gizlemeye çalışsa da küçük bir dikkatsizlik ve hatta bazen bilinçsiz bir şekilde kullandığı yerel dil kullanımından kendini ele vermiştir.
Bu ve benzeri çalışmalar Türkiye’de de yapılabilir ve yapılmaktadır. Burada, yerel ağız şive farklılıklarının olduğu bir veri tabanı önem arz etmektedir veya gerektiğinde belirli yörelerde yetişmiş, o yörenin şivesini iyi bilen kişilerden yardım alınabilir. Örneğin birinin çift “k” sesi ile sesletilen Çanakkale kelimesini tek “k” sesi ile sesletmesi o kişinin Trakya yöresinden olduğunu; spor ayakkabı için “keten” kelimesini kullanan birinin Eskişehirli olabileceğini gösterebilir. Bunun dışında örneğin World Card derken, Türkçe’de genellikle ö sesi ile okunan World kelimesini “o” sesi ile okuyan biri çok karakteristik bir sesletim özelliğini göstermektedir.
Leonard’ın da dediği gibi “Dil suçları çözebilir. Dil, suçu önleyebilir. Araştırmacı şunu bilmelidir ki harfler, notlar, elektronik postalar, bloglar, bunlardan herhangi biri veya daha fazlası davayı çözmeye yardımcı olabilir.”