Uluslararası bir spor festivali olan Olimpiyat Oyunları ilk kez antik Yunanistan'da yapıldı. Bu ilk Yunan Olimpiyatları, Hıristiyanlık'ın ilk zamanlarında kaldırılana dek her dört yılda bir olmak üzere birkaç yüz yıl boyunca oynanmaya devam etti. Olimpiyatlar özünde tanrı Zeus'a adanmıştı. Olimpiyat Oyunları'nın ilk kez yeniden düzenlenmesi ise 1896'da oldu ve o zamandan beri I. Dünya Savaşı ve II. Dünya Savaşı (1916, 1940, 1944) haricinde her dört yılda bir oynanmıştır.
Olimpiyat Oyunları'nın tarihi
Antik ve modern olimpiyatlar arasındaki temel fark antik Yunanlıların olimpiyatı tanrılarını selamlamak için düzenlemesi ve modern oyunlarda ise tüm ulusların vatandaşlarının atletik yeteneklerini göstermek için yarışıyor olmasıdır. İlk olimpiyatlarda müzik, hitabet ve tiyatro performansı konularında da yarışmalar vardı. Modern oyunlar artık daha ziyade kapsamlı atletizme odaklanıyor. Uluslararası çatışmaların 2,5 hafta boyunca yerini dostça rekabete bırakması gerekiyor. Ancak son dönemlerde her zaman bu yüce ideale ulaşılmadı.
İlk antik olimpiyatlar
İlk olimpiyatların yapıldığı tarihe dair en eski kaynak MÖ 776'a işaret eder. Ancak neredeyse tüm tarihçiler oyunların bundan çok daha önce başladığına hemfikirler.
MÖ 776 yazının ortasındaki o olimpiyat festivali Peloponnesos (Mora) yarımadasının uygar doğu kıyısındaki Olympia'da düzenlendi. Buradaki Zeus tapınağı kullanıldı. Her dört yılda bir aynı tapınakta yapılıyordu. Efsanelere göre oyunun kurucuları Zeus ve oğlu Herkül'dü. Herkül, 12 Görevi tamamladıktan sonra babasının onuruna Olimpiyat Stadyumu'nu inşa etti. İlk olimpiyatlarda yalnızca spor etkinlikleri yoktu aynı zamanda Zeus'a adaklar adanırdı.
Festival Yunanistan'ın Hristiyanlık öncesi altın çağında yapıldı ve daha sonra da düzenli olarak planlanan bir etkinlik halini aldı. Antik Yunan panteonunun en önemli tanrısı Zeus'un onuruna düzenlenen bu olimpiyat oyunlarının dini doğası gereği yarışmalar sırasında tüm savaşlar sona ererdi.
En eski kayıtlara göre antik olimpiyatlarda sadece bir atletik etkinlik düzenlenirdi. Bu da yaklaşık 183 metrelik (200 yard) koşu yarışıdır yani stadyumun uzunluğu kadar. Elis'li Coroibus adında bir aşçı bir olimpiyat oyununu kazanan ilk kişi olmuştur. En azından bilindiği kadarıyla. İlk birkaç olimpiyat sadece yerel kesimin ilgisini çekiyordu ve günde bir yarışla sınırlıydı; dahası sadece erkeklerin yarışmasına veya katılmasına izin verilirdi. Kadınların stadyuma ayak basması dahi yasaktı. 14. Olimpiyatlar'a gelindiğinde ilk defa ikinci bir yarış eklendi. Bu koşu yarışı stadyumun iki katı uzunluğundaydı ve dört yıl sonra daha da uzun bir pist oluşturuldu.
Yeni yarışmalar eklenir
Güçlü savaşçı topluluk Spartalıların olimpiyatlara katılmasıyla her şey değişecekti. 18. Olimpiyat'a güreş ve pentatlon dahil edildi. Pentatlonda koşma, atlama, mızrak fırlatma (cirit atma), güreş, disk atma ve ağırlık kaldırma bir arada bulunuyordu. 23. Olimpiyat'a boks eklendi. Araba yarışı ve diğer sporların da eklenmesiyle oyunlar genişlemeye devam etti. 37. Olimpiyat'ta (MÖ 632) yarışmanın formatı beş güne uzatıldı.
Olimpiyat'taki oyunların sayısının artması rakipler arasındaki "profesyonelliği" yükseltti ve insanlar kişisel kazanç için rekabet etmeye başladıkça–özellikle araba yarışlarında–olimpiyatın temel ideali gözden düştü. Artık insanlar da tanrılar kadar yüceltiliyordu; birçok kazanan kendilerini öne çıkarmak için heykelini diktirdi. Olimpiyat Oyunları MS 394'te Roma imparatoru I. Theodosius tarafından pagan çağrışımları olduğu gerekçesiyle resmen sona erdirildi.
Modern olimpiyatlar
Olimpiyat Oyunları'nın yeniden düzenlenmeye başlaması 1500 yıldan uzun zaman alacaktı. İlk modern olimpiyat 1896'da başladı. Aradan geçen zamanın yararı ise ilk olimpiyatlara kıyasla gelişen tarih kaydıdır. Genç bir Fransız asilzade olan Pierre de Coubertin (1863–1937) Fransa'da dengeli zihin ve beden gelişimi fikrini ele alan bir eğitim programı başlatmaya karar verdi. Yunanlılar 1800'lerde Atina'da yerel atletizm oyunları düzenlemeye başladı. Amaçları olimpiyatları yeniden canlandırmaktı. Ancak kalıcı bir başarı elde edilemedi. Modern Olimpiyat hareketine ivme kazandıran Baron de Coubertin'in kararlılığı ve örgütsel dehası oldu.
1892'de Paris'teki Union des Sports Athlétiques toplantısında söz aldı ve fikrini paylaştı. Kendisine yöneltilen dönüşler yetersizdi ancak ısrar etti ve sonunda 16 Haziran 1894'te uluslararası bir spor kongresi toplandı. Belçika, İngiltere, Fransa, Yunanistan, İtalya, Rusya, İspanya, İsveç ve Amerika Birleşik Devletleri'nden delegelerin katılımı ile Olimpiyat Oyunları'nın yeniden başlamasını önerdi. Dokuz ülkeden de oybirliğiyle destek aldı. De Coubertin Olimpiyat Oyunları'nı başta Fransa'da düzenlemeyi planlıyordu. Ancak temsilciler Yunanistan'ın ilk modern olimpiyatlara ev sahipliği yapacak doğru ülke olduğunu düşündüler. De Coubertin bunun üzerine olimpiyatların her dört yılda bir dünyanın başka bir büyük şehrine taşınması konusunda konseyi ikna etti.
Atina Oyunları
1896'daki Atina Oyunları'nda on üç ülke yarıştı. Yarışmada dokuz spor vardı: Bisiklet eskrim, jimnastik, çim tenisi, atıcılık, yüzme, atletizm, ağırlık kaldırma ve güreş. 14 kişilik ABD takımı, 12 sporun 9'unda ilk sırada yer alarak atletizm sporlarına hakim oldu. Oyunlar başarılıydı ve ikinci olimpiyatın Fransa'da düzenlenmesi planlandı. Sonraki Olimpiyat 1900 ve 1904'te yapıldı ve 1908'de yarışmacıların sayısı Atina'daki sayıdan neredeyse yedi kat fazlaydı: 311'den 2.082'ye.
Kış Olimpiyatı
1924'ten başlayarak ilk Kış Olimpiyatları düzenlendi. Yaz Oyunları ile aynı yıl ayrı bir ülkede yapılan soğuk hava sporlarından oluşuyordu. İlki Fransa'nın Chamonix kentinde yapıldı. İkincisi İsviçre ve üçüncüsü ABD'de düzenlendi. 1980 yılına gelindiğinde 38 ülkeden yaklaşık 1.600 sporcu, Alp ve İskandinav kayağı, biatlon, buz hokeyi, artistik paten, sürat pateni, kızak ve yarış kızağı içeren bir programda ABD'de yarışıyordu. Kış Olimpiyatları'nın gelişimi yavaş oldu.
Daha çok çeşitlilikte spora sahip olması nedeniyle Yaz Oyunları modern olimpiyatların odak noktası olmaya devam ediyor. Standart hale gelmiş sporlar arasında basketbol, boks, kano, bisiklet, binicilik sanatları, eskrim, çim hokeyi, jimnastik, modern pentatlon, kürek, atıcılık, futbol, yüzme, dalış, tenis, atletizm, voleybol, su topu ve ağırlık kaldırma, güreş (serbest stil ve Greko-Romen) ve yatçılık var. Her Olimpiyat Oyununda listeye yeni sporlar eklenir; en önemlileri arasında beyzbol, dövüş sanatları ve son zamanlarda ilk kez 2000 Oyunları'nda gündeme gelen triatlon var. Oyunlar, merkezi İsviçre'nin Lozan kentinde bulunan Uluslararası Olimpiyat Komitesi (IOC) tarafından belirlenir.
Yaz ve Kış Oyunları daima aynı yıl yapılırdı ancak her iki olimpiyatın da artan kapsamı nedeniyle Kış Oyunları 1992'den itibaren farklı bir programa alındı. Değişen programdan sonra 1994'teki Kış Olimpiyatı Norveç'in Lillehammer kentinde, 1998'deki Japonya'nın Nagano kentinde yapıldı. 2002'de ise ABD, Utah'ta, 2006'da İtalya, Torino'da, 2010'da Kanada, Vancouver'da, 2014'te Rusya, Soçi'de ve 2018'de Güney Kore, Pyeongchang'da düzenlendi. 2022 Kış Olimpiyatları Çin'in Pekin şehrinde gerçekleşecek.
Politika ve olimpiyatlar
20. yüzyılın başlarında dünyayı kasıp kavuran milliyetçilik ideolojisi, olimpiyatlara damgasını vurdu. Atletik milliyetçilik, Berlin'deki 1936 Oyunları'nı propaganda aleti olarak kullanan Nazi Almanyası ile zirveye ulaştı. Almanlar, millileştirilmiş eğitim ve bilimsel ilerlemeler yoluyla güçlü bir takım kurmuşlardı ve kazandıkları madalyalar ile yarışmaları önde götürdüler.
Olimpiyatlardaki siyasi imalar, Nazi Almanya'sının düşüşüyle azalmadı. 1956'da Mısır, Irak ve Lübnan, İngiliz-Fransız Süveyş Kanalı'nın ele geçirilmesini protesto etmek için Melbourne Olimpiyatları'nı boykot ettiler ve Hollanda, İspanya ve İsviçre de SSCB'nin Macaristan'ı işgalini protesto etmek için olimpiyatları boykot ettiler. 1968'de Mexico City'de iki Afrikalı-Amerikalı koşucu, ABD'nin ırksal politikalarını protesto etmek amacıyla zafer kaidesini kullandı. 1972'deki Münih Olimpiyatları'nda 11 İsrailli sporcu Filistinli teröristler tarafından katledildi. Ve 1976'da Montreal'de, yaklaşık 400 sporcunun yer aldığı 33 Afrika ülkesi, Güney Afrika'nın apartheid politikalarını protesto etmek için olimpiyatları boykot etti.
Modern olimpiyatlardaki en ciddi aksaklıklar 1980 ve 1984'te meydana geldi. Carter yönetiminin güçlü baskısı altında ABD Olimpiyat Komitesi 1979'da Sovyetlerin Afganistan'ı işgalini protesto etmek için Moskova'daki 1980 Yaz Oyunları'nı boykot etme kararı aldı. Batı Almanya, Çin ve Japonya da dahil yaklaşık 40 ülke, Sovyetleri baş atletizm yarışlarından mahrum bırakarak ve olimpiyat hareketinin geleceğine dair şüpheler uyandırdı.
Yugoslavya Saraybosna'daki 1984 Kış Oyunları'nın boykotsuz ilerleyişine rağmen, Los Angeles'taki Yaz Oyunları, SSCB liderliğindeki Doğu bloğu boykotu ile baltalandı. Sovyet Olimpiyat Komitesi Los Angeles'taki düşmanca ortamdan duyduğu korku nedeniyle katılmayacağını söyledi. Ancak çoğu yorumcu nedenlerin politik olduğuna inandı: ABD-Sovyet ilişkilerinin kötü durumu, 1980'deki ABD boykotunun intikamı ve Sovyetlere karşı planlanan Sovyet karşıtı gösterilerin Doğu bloğu sporcularının yarıştan çekilmesine neden olarak dünya çapındaki televizyonlarda utanç oluşturacağı endişesi kararda başı çekti. 1984 Los Angeles Olimpiyat Oyunları'nın popülaritesi ve mali başarısı ise beklenenden büyük oldu.
1988'de Kanada, Alberta, Calgary'deki Kış Oyunları olaysız devam etti. Güney Kore'nin Seul kentinde düzenlenen Yaz Oyunları'nı sadece altı ülke (Küba ve Kuzey Kore dahil) boykot etti ve odak bir kez daha ülkeler yerine sporcularda oldu. 1992 Kış ve Yaz Oyunları (sırasıyla Fransa, Albertville ile İspanya, Barselona) Doğu bloğu sporcularının olmadığı ilk olimpiyat ve eski SSCB'nin "Birleşik Takımlar" fikrinin geçerli olduğu son olimpiyattır. Ayrıca Güney Afrika ilk kez bir olimpiyat yarışmasına katılmıştı.
ABD'nin Atlanta şehrinde düzenlenen 1996 Yaz Oyunları şimdiye kadarki en büyük organizasyondu ancak iki kişinin hayatını alan bombalı saldırı ile gölgelendi. 1994 ve 1998 Kış Oyunları olaysız geçti. 2000 Yaz Oyunları Avustralya'nın Sidney kentinde düzenlendi ve büyük beğeni topladı. Sidney'de sporcular açılış törenlerinde tek bir ülke olarak yürüdüler ve Kuzey ve Güney Kore de buna ayak uydurarak şaşırttı. İlk modern olimpiyatların yapıldığı yer olan Yunanistan, Atina bu kez 2004 Yaz Oyunları'nın yeri olmuştu. Potansiyel siyasi sorunlara yol açabileceği gerçeğine rağmen, Komünist devlet Çin'in hızlı modernize olan Pekin şehri 2008 Yaz Oyunları için seçildi.
Para ve olimpiyatlar
Olimpiyat Oyunları'nın en büyük yönü paradır. Ticari anlayış, sıra dışı atletizm ve dostluk ruhu ile iç içedir ve tüm dünyadan yarışmacıları etkisine alır. Dünyanın en büyük Olimpiyat Oyunu organizasyonu olan Los Angeles'taki 1984 etkinliğinden sonra, oyunlara ev sahipliği yapan bir şehrin sponsorlar ve seyirciler ile muazzam kâr elde edebileceği açıkça belli oldu. Bu yüzden ev sahibi şehri seçme süreci siyasallaştı ve büyük yolsuzluk potansiyeli doğdu. Hatta 1998'in sonlarındaki seçimde Salt Lake City'nin 2002 Kış Oyunları için kazanan şehir olmasını sağlayan destekçilerin IOC üyelerine rüşvet verdiği ortaya çıkınca yaşanan skandalda ilgili bireyler istifa ettirildi. Nagano ve Sydney'in seçilmesinde de rüşvet şüphesi vardı.
Sporcular da özellikle jimnastik, buz pateni veya atletizm gibi "gösterişli sporlar" başta olmak üzere aldıkları ürün ve marka reklamları ile muazzam mali kazançlar elde ediyorlar. İlk başlarda olimpiyat sporcularının kesinlikle amatör kalmaları ve ürün reklamı dahil para kazanmak için harici yöntemler kullanmaları istenmiyordu.
Bununla birlikte, Uluslararası Olimpiyat Komitesi 20. yüzyılın son on yılına doğru dünya çapındaki birçok sporcunun profesyonel kariyerleri olduğunu nihayet kabul etti. Sponsor anlaşmalarına izin verilmesiyle elit sporcular artık kendilerini tam zamanlı olarak sporlarına adamaya başladı.
Olimpiyatlardaki amatörlüğün bitişi ilk kez 1960'larda Komünist ülkelerde başladı. Hala resmi olarak amatör kabul edilseler de en iyi sporcular artık devlet tarafından destekleniyordu. Komünist olmayan ülkelerdeki sporcular da benzer bir adım atmak için 1970'lerde ve 1980'lerde kurumsal sponsorlar aramaya başladılar ancak aslında o sponsorun "çalışanları" oldular. 1980'lerin sonunda, sporcuların para ödülü kazanmalarına ilişkin kısıtlamalar hafifletildi ve profesyonel sporcuların olimpiyatlarda ülkelerini temsil etmelerine izin verildi. 1992 Olimpiyatları'nda yarışmanın tüm ilgisini üzerlerinde toplayan, içlerinde Michael Jordan'ın olduğu ABD basketbol takımı "Dream Team" buna dahildir. Amatörlükle ilgili IOC kurallarının kaldırılmasıyla, madalya kazanan birçok yarışmacı, ürün reklamı veya performans turları ile olimpiyat şöhretlerini paraya çevirmeye başladı.
Performans arttırıcı ilaçlar
Olimpiyat Oyunları'nda madalya kazanmak bir sporcu için her zaman en büyük prestij ve sporcunun ülkesi için de gurur kaynağıdır. IOC, sporculara yönelik sağlık riskleri nedeniyle performans artırıcı maddelerin kullanımını yasaklıyor. Ancak bu prestij, şöhret ve kazanç arzusu performans ilaçlarının sporcular tarafından kasıtlı veya başka bir şekilde kullanılmaya devam etmesine neden oluyor.
Yasaklanan ilaç türleri arasında uyarıcılar (soğuk algınlığı ve öksürük ilaçlarında dahi bulunur; kafein de yasaklanmıştır), narkotikler, anabolik steroidler, diüretikler, belirli hormonlar (insan büyüme hormonu gibi) var ve bazı sporlarda beta blokerler de yasaklanıyor. Sporcular için madde testi yapılması ilk kez 1968 Mexico City olimpiyatlarında başladı. Ancak yaygınlaşması 1972 Olimpiyatları'nda oldu. Yıllar geçtikçe insan büyüme hormonu gibi yeni ilaçlar geliştirildiği için daima yeni testler eklenir.
Gelecekteki sağlık risklerine ve de yakalanmanın rezaletine rağmen, bu kadar büyük ödüller söz konusu olunca sporcuların ve hatta ülkelerin önüne geçmek zor oluyor. Madde kullanımının en bilinen örneği, 1974'ten 1989'a kadar sporcularına steroid veren Doğu Alman spor federasyonudur. Bu süre zarfında Doğu Alman kadınları birdenbire yüzme gibi yarışmalarda birinciliği ele geçirmişti. Hem 1976 hem de 1980'deki 13 yarışmanın 11'inde madalya kazandılar.
Diğer yüzücüler bu yüzden Doğu Alman kadınlarının steroid kullandığından şüphelendi çünkü madde fiziksel görünümlerini etkilemişti. Ancak takım asla resmi olarak yakalanmadı. Almanya'nın yeniden birleşmesinden sonra Doğu Alman spor federasyonunun kayıtları açıldı ve streoid programı ortaya çıktı. 2000 yılında, federasyonun eski başkanı olan, ilaç planını geliştiren ve uygulayan doktor sistematik ve genel doping suçundan hapse mahkum edildi. Eski sporcular ise verilen çeşitli ilaçların vitamin olduğu söylendiğini iddia ederek steroid kullandıklarını asla kabul etmediler.
Uyuşturucu testi prosedürleri geliştikçe daha da fazla sporcu yakalanıyor. Kanadalı sprinter Ben Johnson'ın Seul'da pozitif çıkmasının ardından altın madalyası elinden alındı ve performans arttırıcı ilaçların yaygınlığına dair şüpheler arttı. Çin'in kadın yüzücüleri ve koşucuları 1990'ların ortalarında hızla rekabette zirveye yükselmeye başladı ve bu da madde kullanımı şüphelerini doğurdu; 1990'ların sonlarına gelindiğinde çoğu sporcu daha özenli uyuşturucu testlerinden geçirilmeye başlandı.
IOC, performansı artırıcı ilaçları kullanan kişileri kamuya açıkça duyurur. Bununla birlikte, geliştirilen maskeleme etkenleri nedeniyle sporcuların aldıkları bu maddelerin tespitinin yarışma dışında yapılan testlerde dahi zorlaştığına inanılıyor. Öyle ki bu maskeleyici etkenler testlerin çok ilerisinde. ABD hükümeti tarafından finanse edilen ve Eylül 2000'de yayımlanan bir araştırma, IOC'yi rekor kıran performansların önünü açmak ve olimpiyatların çekiciliğini sürdürmek için sporcuların madde kullanmasına göz yummakla suçladı. IOC bu nedenle madde testi standartlarını yükseltmek için 1999 sonlarında Dünya Anti-Doping Ajansı'nı (WADA) kurdu, ancak WADA'nın uzun vadede ne kadar etkili olduğu henüz net değil.