1978 yılında Milwaukee'de düzenlenen Uluslararası Sürrealist Sergi'nin Histerinin Yüzüncü Yıl Dönümü katalogunda "Marcuse'in ilkesel eserlerinin, sürrealizmin eleştirisi için yapılan tüm katkıların üzerinde tutulması gerektiği" fikrimi belirtmiştim. Sürrealist düşünce yoluyla devrimci düşüncenin en üst noktaya ulaştığını düşünenlerin de göremediği ve kabul etmekte zorlandıkları şey, sürrealizmin perspektifi ve Marcuse'in görüşleri arasında en azından çok yakın bir bağ olduğudur, kendisinin de burada yayınlanan ilk mektubunda ifade ettiği gibi. Marcuse'in sürrealizmle karşılaşması, iki yönlü bir caddede olmuştur. Marcuse'in Hegel'i kavrama ve yorumlama konusundaki hakimiyeti, değilleyerek düşünmenin gücü üzerine tutkulu örneklemeleri, baskılayıcı mantık üzerine eleştirileri, Freud üzerine aydınlatıcı araştırmaları, artı İhtiyaten Baskılama ve Baskılayıcı Süblimleşme mefhumlarını literatüre kazandırması, Karl Popper gibi Neo-Freudyen revizyonistlere ve conformist düşünürlere karşı maharet dolu tartışmaları, özgürlükçü Marxist görüşleri her zaman şairane olmuştur. Bunlar, sürrealizmin altmışlarda ve yetmişlerde özellikle Amerika başta olmak üzere birçok ülkede gelişimine katkı sağlamış önemli etkenlerdir. Marcuse'in Tek Boyutlu Adam'da tüketim kültürüne karşı tüm gücünü kullanarak gerçekleştirdiği saldırıları, Paris'te 1965-66 yıllarında gerçekleşen Uluslararası Sürrealist Sergi'nin teorik zeminini oluşturmuştur.
Kendi araştırmalarına soktuğu sürrealist içerik ve sürrealist akımla olan dayanışması, bizi onunla irtibat kurmak konusunda kararlı kıldı. Mektuplaşmalarımız, bizim de Marcuse'in de 1971 Kasım'ında New York, Buffalo'da gerçekleşen İkinci Uluslararası Telos Konferansı'na davet edilmemiz ve kendisiyle bir görüşme yapmamıza önayak oldu. Telos dergisi etrafında fikren toplananan bazı öğrencilerin, kendisini bize karşı kışkırtmasına rağmen (Telos grubunun editörlerini Stalinist Geors Lukacs'ı putlaştırmakla ve konferansta saçma bir politik çizgi izlediklerini söylememiştik) kendisiyle buluşmamız, arkadaşlık ilişkilerimizi pekiştiren ve çok daha ileri düzeyde haberleşmemize vesile olan son derece dostane bir sıcaklık ve memnuniyetle gerçekleşti.
Bu ileri düzeyde haberleşmeye vesile olan ve kendisine yönelttiğim önemli sorulardan biri şuydu:
"Sürrealizmin bugün ve yarınlarda uygulanabilirliği konusunda tahminleriniz nelerdir?"
Marcuse'in bu soruya yanıtı güçlü ve provokatiftir. Mektupları militan bir savunma gibidir, daha azı değil. Sürrealist çabanın burjuvazinin ve yeri geldiğinde Markzism'in eleştirisi olarak, devrimci karakterini ortaya koyar. Sürrealizmin güncel pratiğinin uygulanabilirliğini, Post-sürrealist eğilimlere karşıt bir yaklaşımla cesurca ortaya koyar. Sürrealizmi herhangi bir eleştirmen gibi sanat tarihinde bir eski olarak kavramaktansa, zarif bir biçimde sanat tarihini sürrealist bir anlayışın içinde kavramaya ve sanat ve devrimin bugününü fark edilir şekilde sürrealist bir terimsellikle, şaşırtıcı şekilde sorgular. Bunu yaparken sadece geleneksel eleştirel yaklaşımlardan radikal bir şekilde ayrılmakla kalmamakta, bilakis radikal bir biçimde orijinal sürrealist dürtüyü taşımakta ve bunu bir standart olarak kabul ederek devrimci sanatın güncelliğinin olasılığını değerlendirmektedir.
Eleştirmenlerin dünya çapında sergilediği ve paylaştıkları yanlış anlayışa karşın, sürrealizm hiçbir zaman kendini bir 'tarz' olarak en ufak biçimde dahi diğer ekollerin önüne koymamış, daha ziyade her bireyin kendi kendi hakiki tarzını ve yaratabileceğini ve aynı zamanda avantajlı bir konum yaratarak her tarzın değerini yükseltebileceğini öngörmüştür. Breton'un Courbet, Seurat, Van Gogh, Matisse, Derain, Braque, Kandinsky, Edward Hopper, Zola, Francis Viele Griffin, Stuart Merril, Rene Ghil, O. Henry ve Thomas Hardy'e - ki bu yazar ve sanatçılar genel olarak sürrealist tanımlamada olan kişiler değildir - olan büyük ilgisi, bu argümanı kanıtlamaktadır. Bu daha geniş sürrealist vizyonu anlayan Marcuse, sadece Breton'la olan önemli fikir birliğini göstermekle kalmamakta, aynı zamanda bu konularda görüş bildiren Marxist'lerle olan tümden anlaşmazlığını da ortaya koymaktadır.
Gerçekten de sürrealistler çok nadir tarz hakkında konuşurlar. Aslına bakılırsa bu terminolojiden uzak durmakta, akademik estetik yerine dilin ve dilin getirdiği canlılık ve ilhamın üzerine daha fazla vurgu yapmaktadırlar. Marcuse ve bizim termonioloji açısından yaşadığımız uçurum, kendisiyle olan tartışmamıza mani olmaktadır. 1973 yılında bize olduğu gibi, şu an birçok okura tuhaf gelecek olan, Marcuse'in soruma karşın, Marksist estetiğe karşı bir tartışma başlatmış olmasıdır. Bu durum, bir bulmaca gibiydi ve çözmemiz de çok uzun zaman aldı. Marcuse'in sürrealizmi belli bir noktaya kadar destekleyen görüşleri, Marksizm ve sürrealizmin birbirine uygunluğu konusundaki eleştirilerinden ötürü, kendisine olan ilgimizi dağıtmıştı. Görünüşe göre bizler devrimci nutuklar atan düşüncesiz insanlardık. Fakat bize yöneltilen bu eleştiriyi anlama eğilimindeydik. Marcuse'in böylesi dolambaçlı bir yaklaşımda bulunması, eğitim yaşantısından gelen bir içgüdünün yansıması mıydı?
Sakince düşünmek lazım, her ne kadar pratiğin sancısı sıcaksa da…
1-Tophane’de dün yaşanan şiddet, uzaktan kumandalı kepenklerle önlenmiş büyük bir linç hareketidir. Faşist bir saldırıdır ve sistemin belli bir yere kadar ‘bırakın yapsınlar, bırakın etsinler’ diye serbestleştirdiği Beyoğlu ya da ‘kitleden ve mahalle baskısından uzak’ kendi içinde eyleyen Kadıköy ise, sadece şu an için çemberin dışındadır. Sustukça kapanacak bir çemberdir, her tür karşı-devrimci yıkımı, sağlamaya katması gereken…
Son yıllarda sürekli baskılama altındaki alt kültür kendini zincirinden boşalmalar, minör patlamalar, çığrından çıkmalar ile ifade eder hale gelmiştir-bu uzun ayrı bir tartışma konusu kanımca- ve Hafriyat Karaköy deneyiminden beri bu tip açılışlarda-performanslarda-konserlerde kitlesel olarak kendini göstermektedir.
Situasyonist Enternasyonel ya da daha güncel toplumsal hareketler bazında sokağın radikal kullanımı-işgali-geçici otonom alanlar yaratılması sorununa parmak basan el sayısı çok sınırlıdır ve gündeme alınmamaktadır. güncel söylemler-politikalar ve onun kodları dışında; güncel sanata a-politiktir. Sahaya inmemiştir, ineni de görmezden gelmiştir
2- Tophane linç hareketi, iktidarın dışa açık neo-liberal yüzü(ki burada bölgenin kentsel dönüşümü, sanatsal soylulaştırılması) ile içe dönük sözde 'dinci' yani milliyetçi-muhafazakar yüzünü bir arada yürütmeye yönelik mutant projesinin, içten patladığı an'dır.
3-
‘Sonuçta acıma temeli üzerinde, hep birlikte toplumsal sefaletle bir antlaşma imzalarlar. Toplumbilimciler zavallı biçimde konuşurlar ve zavallılar toplumbilimsel bir biçimde konuşmaya koyulurlar’… Yeni Aydınlar Düzeni, her yerde Yeni Dünya Düzeni’nin açtığı yolları izlemekte. Başkalarının felaketi, sefaleti, acıları her yerde hammaddeye ve ilk sahneye dönüştü. İnsan haklarıyla bezenmiş mağduriyet, iç karartıcı tek ideoloji gibi’ J. Baudrillard
Saldırı ardından mahalle dokusunu, hassasiyetlerini düşünmek, uzlaşmak gerek-diyen, neredeyse Müslüman mahallesinde salyangoz satmayalım diyen sol-tandaslı sesler gelmesi bana; rahmetli Baurillard ustanın Bosna katliamı sonrası karşılıklı iletişim-duyarlılık-ötekini anlamak temelli teorik zemine (ki Sontang’dan, Bourdieu’ye geniş bir aydın korosuna) karşı gözüpek saldırısını hatırlattı.
BİZİM BU TOPLUMLA, ONUN DİNSEL, MUHAFAZAKÂR, MİLLİYETÇİ DEĞERLERİYLE UZLAŞACAK HİÇ BİR AÇIMIZ YOK! Toplum düşmanı etkinlikler laf olsun diye yapılmadı!
4-
Çöl büyür vay haline çöl barındıranın-Nietszche
Güncel sanat, gerçeğin çölüne hoş geldiniz! Bizim ziyaretçilerimiz Türkiye’nin en elit kesimidir-Outlet galerisinin sahibinin söylediği bu sözler, sanat piyasasının gerçeğin çölünü idraktan uzak olunduğunun delilidir. 2010, kentsel soylulaştıma, güncel sanat piyasası star arıyor-yaratıyor-dışa açılıyor; peki ya sonra?
Ama handikap büyük; sanatçıya kendini ifade edecek alan lazım, alanlar ise hep kapitalin elinde. yeni ve gerçekten 'açık' gerçekten 'instiyatif', otonom alanlar yaratmak gerek. dünün en özlü özeti, sanırım bu yakıcı hep üstü kapanan ihtiyaç.
Diğer tarafta istim üstünde hazır, sözde ‘dincifobi’ üzerinden örgütlenenen ve her şeyi kendine malzeme eden UPSD ve Ergenekon saz heyeti var.( ki hiçbir platformda söz hakkı verilmemeli)
Ama güncel l sanata genel bakarsak; Maltepe’de Kartal’da kentsel dönüşüm hamlesine karşı ne yaptık? Taşınabilir sanat projeleri, sanat limanları yıkılan kondulara ağıt mıdır?
Erkan Doğanay ise şunu sordu bana : elitlerle yalnızca Tophane halkının değil elit olmayan herkesin sorunu varsa...
5- Yazık ki o topluma kahramanlara ihtiyacı var-Brecht
organize tedbirler ve reflekslerle cevap vermek artık tamamen akıllardan, belleklerden silinen birşey mi? Diyen Parça Tesirli ve gönüllü koruma grupları oluşturulabilir- diyen Hakan Akçura dışında direniş, sivil itiaatsizlik çağrısı daha duyulmadı. peki ama steril alanda politika yapan genel güncel sanatın sahaya artık inmesi –mecbur-gerekmez mi?
Marcuse'in daha önceki çalışmalarına kıyasla 'Özgürlük Üzerine Bir Deneme' de (1964) devrim için özel bir sürrealist program öne sürüyordu. "Politik pratiğe rehberlik edecek eleştirel teori hala çok geride" tespitini yaparken, "İşgücünün büyümesi, insan özgürlüğünün olanaklılığı için öngörülürlüdüğünden öte ve farklı imkanlar ortaya koyuyor" fikrini ortaya sürmektedir. Andre Breton'un 1940larda Üçüncü Manifesto'ya yazdığı önsözde, Arcane 17'de ve Charles Fourier'e Övgü'de de belirttiğine benzer olarak Marcuse da şimdi meydan okuyan bir ütopik hayalperestlik dalgasının gerekliliğini öne sürmekte ve bunu yaparken de hayalgücünün özgürleştirici ve eleştirici etkisini vurgulamaktadır.
'Yeni bir hassasiyetin kökeni'nden şöyle bahsediyor:
"Ütopik sosyalizm kavramı ki özgürlüğün gereksinimlerin bölgesine girişini öngörür, nedensellik ve gereksinimlerin birlikteliğini ve ayrıca özgürlükten gelen nedenselliği gerektirir. Birincisi, Marx'tan Fourier'e geçiştir; ikincisi ise realizmden sürrealizme. Ütopik bir kavrayış mı? Fransa'daki Mayıs ayaklanmalarının nedeni, nitelik olarak farklı bir hayat için değerlerin farklı değerlendirilmesi için güçlü bir isyankarlığın var olan tüm toplum katmanlarını değiştirmesine sebep olan 'idee neuve' (yeni fikir) dir ki bu büyük, güçlü ve dönüştürücü bir güçtür. 'Jeunesse en Colere' (Kızgın Gençlik) graffitisi, Karl Marx ve Andre Breton'a katılmıştır. Bu yeni hassasiyet, politik bir güç olmuştur.
"Bu yeni anti-otoriter ayaklanma, radikal bir değişime açılan yeni bir boyuta ve sabitleşmiş toplumlardan nitelik olarak ayıraşan yeni bir sosyalist görüşe işaret ediyor mu?" şeklindeki bir soruya da şu şekilde yanıt vermiştir:
"Eğer hayalgücünün doğruluğu ve gerçekliği politik hareketin talebi haline gelirse, eğer bu sürrealist protesto ve reddediş bütün harekette yayılırsa, şu an görünüşte çok ehemmiyet arz etmeyen bu gelişme, ileride kökten değişiklikler getirecek bir duruma dönüşebilir. Topyekün bir karakteri olduğunu düşündüğümüz bu politik protesto, yeni bir boyuta erişebilir ki bu estetik bir boyuttur ve esasen apolitiktir. Ve politik protesto, bu yeni boyutta aktif hale gelir ki temele inmiş ve organik hale gelmiş olur. Baskılayıcı mantığın diktasına karşı insan duygularının başkaldırmasıdır bu ve bunu yaparken de duyulardan kaynaklanan hayalgücüne başvurmakla olur."
Yani Marcuse, "Baskılayıcı mantığın sınırlarının ve gücünün ötesinde, duygular ve mantığın yeni bir beraberliğinin yani radikal bilinçle duyguların armonisinin gelişebileceğinin olası olduğunu" iddia ediyor.
"Mantık ve duyguların birlikteliğinden ortaya çıkan hayalgücü, gerçekliğin yeniden insaşında rehberlik edecek başarılı ve pratik bir güç olacaktır. Dünyanın bu mantık yoluyla değişmesi, gerçekliğin estetik bir duygusallığa dönüşmesini sağlayabilir. Böylesi bir dünya tam anlamı ile cisimleşebilir, insan özlem ve gücünün, doğanın objektivist determinizmine bir gerçekliği olarak dahil olabilir. Doğa vasıtasıyla nedenselliğin rastgeleliği ve özgürlük vasıtasıyla nedensellik... Andre Breton bu fikri sürrealist düşüncenin merkezine koymuştur. Onun objektif şans kavramı, iki illiyet bağının birleştiği ve bir olayı meydana getirdiği düğümü belirlemektedir.
Bir kez daha Peret'ten Şairlerin Alçaklığı'nı zikrederek fikirlerini neticelendirmektedir:
"Şairin tamamen anti-konformist olduğu bir sürrealist tez, devrimin anlambilimsel unsurlarını şairane bir dilin içinde bulmaktadır. Sürrealist tez, materyalist terimlerinden vazgeçiyor değildir; ama kültürel gelişim ve materyal gelişimin birbirinden izole edilmesini protesto etmektedir ki bu durum sonralananın öncelenene teslim edildiği ve devrimini özgürlükçü olasılıklarının inkar edilmese de indirgendiği bir süreçtir.
Üç yıl sonrasında, yani 1972'de 'Karşı Devrim ve İsyan(Ayrıntı Yay.)' adlı eserinde Marcuse, sürrealist devrimin başka açılarını da vurgulamaktadır:
"Doğanın, doğaya ve dolayısıyla insana zarar veren sömürücü toplumlara karşı mücadelede bir müttefik olarak keşfedilmesini - ya da tekrar keşfedilmesi - sıcak bir şekilde karşılıyoruz. Doğanın özgürleştirici güçlerinin ve özgür bir toplumu yaratmaktaki rollerinin keşfi, sosyal değişimde yeni bir güç haline geliyor."
Bu mektuplaşmaların erken dönemlerinde - ki kendisi hala kitabını yazmaktaydı - su götürmez bir şekilde şunları da beyan etmiştir:
"Hayal, değişim için bir unsur olmalıdır; insanlığın halini düşlemek için değil. Politik bir güç haline gelmelidir. Eğer sanat, tarihsel bağlamda özgürlüğün hayalini kurarsa, hayallerin olumlanması yoluyla devrim olasıdır. Sürrealist program, her zaman geçerli olmalı." (sürecek)
Sanat yapan insan yalnızca dışa dönük iletişimsel anlamların aktarılmasını amaçlamaz aynı zamanda içe dönük (kendi kendine) bir aydınlanmanın peşindedir. Kendi bilişsel doğasının ötesine geçmeyi, kendi aklının sınırlarını aşmayı ve Tanrısal... esinin, kendisi için sıradan olmayan bir biçimde, muhataplığını da hedef alarak çalışır. Sanat üretimini ‘Dilde’ meydana çıkacak anlamlara açık bir eylem olarak gerçekleştirmek ve sanata bu açıdan da bakabilmek sanatı bir anlam daralmasından koruyacaktır. Zira sanatı hayatın içine almak ancak onu anlamları zenginleştiren yönüyle ele alarak mümkün olabilir.
Sürrealist sanatçıların, yerleşik değerlerin sahipleri tarafından tahayyül ve telaffuz edilemez şeyleri bir araya getirerek yapmaya çalıştıkları, o güne kadar kanla ve yalanla kurulmuş bir ‘akıl’ hükümdarlığının bertaraf edilmesinin yanı sıra, anlamın sonsuz olasılıklar evreninde aktif-üretken bir doğanın içinde serbestçe dolaşımını sağlamaktır. Şeylerin gerçeküstü bir araya getirilişlerinde gayeyi, tek taraflı olarak, yalnızca toplumsal bilincin ezberini bozan, toplumun kanaatlerine saldıran dinamitleyici nitelikleriyle değerlendirmek, eylemin üreticisine dönük inisiyatik karakterini yok saymak yapıntıyı uçsuz bucaksız bir alanda sürrealist bir menzil olmaktan çıkarıp sürrealizmi bir kaleye yöntemi de kısa menzilli bir silaha dönüştürür.