Rüzgarların Yerşekillerine Etkisi Hakkında Kısa Bilgi
Rüzgârlar, aşındırma, taşıma ve biriktirme yoluyla çeşitli yer şekilleri oluştururlar. Ancak rüzgârların yeryüzünü şekillendirebilmesi için aşağıdaki koşullar gerekir:
• Bitki örtüsünün seyrek olması ya da hiç olmaması
• Yüzeyde kum, çakıl ve toz gibi ufalanmış materyallerin bulunması
• Yüzeyin kuru olması
Bu koşulların en uygun olduğu yerler, kurak ve yarı kurak iklim bölgeleridir. Özellikle bitki örtüsünden yoksun alanlarda rüzgârların oluşturduğu şekillere daha çok rastlanır. Örneğin kurak yerlerde fiziksel ufalanma fazladır. Bu nedenle kum, çakıl ve toz gibi ufalanmış materyaller yaygındır. Yüzey kurudur ve bitki örtüsünden yoksundur. Bu nedenle rüzgârların oluşturduğu en tipik şekillere çöllerde rastlanır.
Rüzgârlar taşıyabildikleri kadar toz, kum, çakıl vb. maddeleri sürükleyip havaya kaldırır. Böylece yerdeki taş parçacıklarını süpürür. Bu süpürme sonucu kayaların oyuk yerleri boşalır ve kayalar göz göz olur. Rüzgârlar, koparıp taşıdıkları maddeleri kayaların yüzeylerine çarparak da kayaların aşınmasına yol açar.
Rüzgâr aşındırmasıyla oluşan şekillerin başlıcaları yardang ve mantarkayadır.
Yardang, rüzgârın ufalanmış materyalleri taşımasıyla oluşan dar, uzun ve oluk biçimindeki çukurluklardır. Bu tür şekiller yumuşak tabakaların yanı sıra sert tabakaların bulunduğu yerlerde oluşur. Sert kayalar yavaş, yumuşak kayalar hızlı aşındığı için zamanla bu şekiller oluşur. Rüzgâr aşındırmasıyla oluşan bu oluklar çoğu zaman birbirine paralel uzanır.
Rüzgâr aşındırmasıyla oluşan şekillerden biri de tafonidir. Tafoniler, rüzgârın kayaları aşındırmasıyla oluşan oyuklardır. Bu oyuklardan bir kısmı rüzgâr mağaralarına dönüşmektedir.
Mantarkaya,kayaların alt kısımlarının daha çok aşınmasıy-la oluşan şekillerdir.Rüzgâr, taşıdığı kumları, estiği yüzeye çarparak daha fazla aşındırır. Taşıdığı kumları en fazla bir iki metre yükseğe çıkartabildiği için kayaların bir iki metrelik alt kısımlarını daha fazla aşındırır. Kaya, zamanla mantara benzer bir şekil alır. Buna mantarkayadenir.
Rüzgâr, küçük tozları uçurarak, daha iri parçaları sürükleyerek taşır. Taşıdığı bu materyalleri hızının azaldığı ya da bir engelle karşılaştığı yerlerde biriktirir. Rüzgârın karşılaştığı bitkiler, tepe, kayalık vb. doğal engeller olabileceği gibi yapay engeller de olabilir. Rüzgâr biriktirmesiyle oluşan bu yığınlara kumul denir. Bu kabartıların, rüzgârın estiği yöne bakan yamaçları az eğimli, duldada kalan yamaçları ise diktir. Rüzgârın estiği yöne
ve süresine göre kumullar sürekli yer ve biçim değiştirir. Kumullar, değişik şekil ve büyüklükte oluşmaktadır. Hilal şeklindeki kumullara barkan denir (5.11.Fotoğraf).
İnce tozların, çölden daha nemli alanlara taşınması ve orada yığılması sonucu oluşan kalın toprak örtüsüne lös adı verilir. Lösler genellikle benzer maddelerden oluşmuş, tabakalaşmamış, oldukça gözenekli bir yapıda ve çok verimli topraklardır.