Ultrason, vücut içini ve organları incelemek için kullanılan tıbbi bir görüntüleme tekniğidir. Tanı, tedavi ve biyopsi gibi işlemlerde ultrasondan yaygın olarak faydalanılır. Tanısal ve tedavi edici ultrason olarak iki ana kategoriye ayrılır. Dönüştürücüsünün (prob) ürettiği yüksek frekanslı ses dalgaları yoluyla görüntü üreten tanısal ultrason, çoğunlukla cilt üzerine uygulanır. Bununla birlikte, daha iyi bir görüntü için ultrason probu, gastrointestinal sistem, vajina veya kan damarları yoluyla vücudun içine de yerleştirilebilir. Tedavi edici ultrason da ses dalgalarını kullanarak çalışır ancak görüntü üretmez. Tedavi edici ultrason dokuları hareket ettirip itmek, dokuyu ısıtmak, kan pıhtılarını eritmek veya vücutta belirli yerlere ilaç göndermek için kullanılır. Standart ultrasonun zararlı bir etkisi yoktur.
İçindekiler
Ultrasonografi, sonografi ve Doppler olarak da adlandırılan ultrason taraması, yüksek frekanslı ses dalgaları kullanarak vücuttaki organların ve vücut içi yapıların gerçek zamanlı görüntülerini üretir. Ultrasonun kullandığı ses dalgalarının frekansı 20kHZ’den büyük ve insan kulağının duyabileceği eşiğin üzerindedir. Ses dalgaları, hem ultrason dalgalarını yayan hem de ekolarını algılayabilen bir dönüştürücü (prob) tarafından üretilir. USG probu vücuda yüksek frekanslı ses dalgaları gönderir. (1)
Bir ses dalgası, vücuttaki organ veya kemik gibi yoğun bir nesneye çarptığında, geri yansır veya eko oluşturur. Ortaya çıkan bu ekolar proba geri yansıyarak tarayıcıya gönderilen elektrik sinyalleri üretirler. Ekolar ve aralarındaki mesafeler bir bilgisayar tarafından ölçülüp vücuttaki farklı doku, sıvı ve hava yoğunluklarını içeren hareketli bir görüntü oluşturur. Hareketli görüntülerin bir veya daha fazla karesi hareketsiz görüntü olarak yakalanır. USG görüntüleri iki boyutlu (2D), üç boyutlu (3D) veya 4D (hareketli 3D) olabilir. (2)
USG muayeneleri çeşitli hastalıkları teşhis etmeye ve hastalığın yarattığı organ hasarını değerlendirmeye yardımcı olur. Ağrı, şişme ve enfeksiyon gibi belirtilerin araştırılmasında ve vücudun iç organlarının çoğunun incelenmesinde sıkça başvurulan bir taramadır.
Özel bir ultrason tekniği olan Doppler ultrason: (3)
Kalbin ultrasonuna kısaca “ekokardiyografi” veya “eko” denir. EKO, kardiyovasküler sistemin görüntülerini oluşturmak ve kardiyak doku hareketlerini ölçmek için kullanılabilir. Aynı zamanda:
Gastroenterologlar, dalak, böbrek, safra yolları, safra kesesi, karaciğer, aort, alt vena kava, pankreas ve karın içindeki diğer katı organların görüntülerini üretmek için USG kullanır. Şüpheli safra kesesi taşları veya kolesistit olarak bilinen safra kesesi iltihabı teşhisinde ultrasondan yararlanır. Apandisit belirtisi olan apandiksteki şişkinliği veya enfeksiyonu tespit edebilir. (5)
Sonografi uzmanı, yenidoğanın kafatası üzerindeki yumuşak nokta olan fontanel (bıngıldak) üzerine probu yerleştirerek yenidoğan üzerinde USG taraması yapabilir. Beyin hasarı veya anormallikleri, genetik bozukluklar, serebrovasküler hastalıklar (beyin damar hastalığı), kanama, bebekte hidrosefali belirlenebilir. Bebeklerde ultrasonografi bebeğin kalça ve omurga incelemeleri için de kullanılır. (6)
USG doğum öncesi takibinin standart bir parçasıdır. Obstetrik ultrasonografi, hem bebek hem de anne sağlığının takip edilmesine yardımcı olur. Rahimde fetus veya embriyonun görüntülerini toplar. Prob genellikle annenin karnına, bazen vajinaya yerleştirilir. Bu (vajina yoluyla) tarama, hamileliğin erken dönemlerinde net bir görüntü sağlar. Ayrıca, annenin obezitesi bulunması halinde de tercih edilen bir yöntemdir. Kalp ve kan damarlarındaki anormallik belirtilerinin tespitinde fetal kalp atışını gösteren Doppler sonografi kullanılır. (7)
Ürolojide USG, idrarı boşalttıktan sonra mesanede kalan idrar miktarını, rahim ve testisler dahil olmak üzere pelvik bölgedeki organların sağlığını kontrol edebilir. Harici bir ultrason taraması olan üroloji ultrasonu ile böbreklerde, mesanede taş, kitle veya genişleme olup olmadığı kontrol edilir. Genç, yetişkin erkeklerde, farklı şişlik tiplerini testis kanserinden ayırt edebilir.
Pelvik sonografi, dahili veya harici olarak yapılabilir. Dahili sonogram erkekte rektuma, kadında vajina içine yerleştirilerek prostat bezi, yumurtalıklar veya uterus hakkında bilgi sağlayabilir. Pelvik tabanın USG taraması, pelvik sarkma, idrar kaçırma veya bağırsak tıkanıklığının derecesini belirlemeye yardımcı olabilir. (8)
Ultrason taramaları yumuşak dokular, kaslar, kan damarları, tendonlar ve eklemlerle ilgili sorunların teşhisinde yardımcı olabilir. Kas iskelet sonografileri bağ dokuları, kemik yüzeylerini, yumuşak doku kitlelerini, sinirleri, kas ve tendonları incelemek için kullanılabilir. Donuk omuz, karpal tünel sendromunu belirlemede yardımcıdır. (9)
İğne biyopsisi ya da iğne aspirasyonu gibi uygulamalarda iğnelerin yönlendirilmesinde ultrasondan yararlanılır. Ayrıca damar içi erişimde bazen damarları bulmak için ultrasona ihtiyaç duyulabilir.
Çoğu ultrason taraması 15 dakika ile 1 saat arasında sürer. Genellikle bir hastanenin radyoloji bölümünde gerçekleşir ve bir radyolog veya sonograf tarafından uygulanır. Vücudun hangi bölümünün neden tarandığına bağlı olarak harici, dahili ve endoskopik, 3 ana ultrason tarama türü vardır:
Hasta yatar ve ilgili bölgeye su bazlı bir jel uygulanır. Jel, probun vücut ile güvenli bir şekilde temas etmesine yardımcı olur ve prob ile cilt arasındaki ses dalgalarının vücuda girişini engelleyebilecek hava boşluklarını ortadan kaldırır. Çekim boyunca prob cilt üzerinde hareket eder. Rahatsızlık verici bir işlem değildir. İşlemden sonra jel ciltten temizlenir. (10)
Prob vücudun içine yerleştirilir. Dahili muayene, vücut içinde prostat bezi, yumurtalıklar veya rahim gibi organların daha yakından incelenmesini sağlar. İşlem sırasında, dizlerin göğse doğru çekilmesi, sırt üstü ya da yan yatılması istenir.
Küçük, steril bir ultrason probu yavaşça vajinaya veya rektuma yerleştirilir ve görüntüler monitöre iletilir. Dahili muayeneler rahatsız edici olabilir, ancak genellikle herhangi bir ağrıya neden olmaz ve çok uzun sürmemelidir.
Prob, uzun, ince, esnek bir tüpe (bir endoskop) tutturulur ve vücut içinde daha ileri bölgelere ulaştırılır. Endoskopik ultrasonda, mide veya yemek borusu gibi bölgelerin incelenmesi için vücuda, genellikle ağızdan uzun, ince ve esnek bir tüp (endoskop) yerleştirilir ve probun vücut içinde ilerlemesi sağlanır.
Genellikle hastanın yan yatması istenir. Endoskopik ultrason taraması rahatsız edici olabileceğinden hastalara genellikle sakinleştirici verilir, boğazı uyuşturmak için lokal anestezik sprey kullanılır. Ağzın açık tutulması ve tüpün ısırılması durumunda hastanın dişlerini korumak üzere ağız koruyucusu da kullanılabilir. (11)
Endoskopik ultrasonda sakinleştirici verildiyse, ultrason işlemi sonrası genellikle birkaç saat hastanede kalınması tavsiye edilir. Hastaya 24 saat boyunca bir refakatçinin eşlik etmesi için düzenleme yapmak gerekir. Bu süre boyunca hasta, araç ve makine kullanmamalı, alkol almamalıdır.
Çoğu ultrason muayenesi hazırlık gerektirmez. Ancak, birkaç istisna vardır:
Bebeğin organ gelişiminin tamamlandığı ve amniyon sıvısının çoğaldığı 18. ve 23. gebelik haftalarında uygulanan, daha ayrıntılı görüntülerin elde edilebildiği bir ultrason biçimidir. Genellikle perinatologlar tarafından yapılan ayrıntılı ultrasonda bebeğin gelişimi ve anatomisi detaylı biçimde incelenir.
Detaylı ultrasonda, bebeğin iskelet sistemi, kafatası içindeki yapılar (beyin, beyincik, beyin-omurilik sıvı kanalları), yüz bölgesi, göğüs kafesi içinde bulunan organlar ve damarlar, karın içindeki organlar detaylı bir şekilde incelenir. Plasentanın doğum kanalına yakın olup olmadığı kontrol edilir. Göbek kordonu ve amniyon sıvısının hacmi incelenir.
Olası bir erken doğum riskini öngörmek üzere rahim ağzı kalınlığı ölçülür. Varsa doğum kusurları, kromozom bozukluklarına dair belirtiler olup olmadığı irdelenir. Komplikasyonların nedenleri araştırılabilir. Ayrıntılı ultrasonda anne karnındaki anomaliler %70-80 oranında tespit edilebilir.
Renkli ultrason olarak bilinen renkli Doppler’de, bir kan damarı içinden kan akışının hızını ve yönünü göstermek üzere ölçümleri bir dizi renge dönüştüren bir bilgisayar kullanılır. Rahim içinde bebeğe sağ ve sol taraftan giden rahim atar damarının içindeki akım kontrol edilir. Böylece, gebelik zehirlenmesi olasılığı değerlendirilir. Sıklıkla gelişme geriliği olan, bir takım sistemik hastalıkları bulunan annelere uygulanır.
Amniyon sıvısında azalma gözlendiğinde veya gelişim geriliği tespitinde kullanılır. Testis ultrasonunda da renkli ultrason kullanılır. Bu yüksek kaliteli renkli görüntüleme, testis ultrasonunu kesin ve spesifik bir tetkik haline getirmiştir.
En yaygın ultrason görüntü formatı iki boyutludur. Ses dalgalarının farklı açılardan bilgisayarlı analizindeki gelişmeler sayesinde üç ve dört boyutlu ultrasonlar elde edilebilir. Üç boyutlu görüntüler farklı açılardan geri gelen ses dalgalarından derlenir. Görüntüler daha anlaşılır ve ayrıntılıdır. 3D ve 4D ultrason arasındaki fark, 4D’nin üç boyutlu bir hareketi gerçek zamanlı gösteren bir videoya benzemesidir.
Jinekolojik ultrasonla alt karın, rahim ve yumurtalıklar değerlendirilir. Abdominal (karından) ve vajinal olmak üzere iki şekilde yapılır. Karından yapılan ultrason için idrar torbasının dolu olması gerekir. Vajinal yolla yapılan ultrasonda ise idrar torbasının dolu olması gerekmez, hatta boş olması daha iyi bir görüntü sağlar. Vajinal ultrasonla organlar daha net görüntülenir. Yumurta geliştirme kapasiteleri, yumurtalığın yapısı, kist ve tümörler saptanabilir.
Testis ultrasonu, testisleri içeren kese olan skrotumdaki hemen hemen tüm sorunları değerlendirmek için kullanılır. Hazırlık yapılması gerekmez. Tetkik masasında sırtüstü uzanırken yapılır. Skrotum bir havluya yükseltilir ve ses dalgalarının iletilmesine yardımcı olmak için bölgeye ılık jel uygulanır ve prob, bölge üzerinde hareket ettirilir. İyi yapılmış bir Skrotal Renkli Doppler Ultrasonografi incelemesi en az 15 dakika sürmelidir.
Üroloji ultrasonu aç kalmayı veya barsak hazırlığı gerektirmez. Taramadan bir saat önce bir bardak su içmeniz istenebilir. Ultrason sırtüstü uzanırken yapılır. Prob, göbek ve kasık kemiği arasına yerleştirilir. Görüntü bir monitörde izlenir. Mesane boşalmasını kontrol etmek için mesanenin boşaltılması istenir ve boşalan mesane yeniden görüntülenir.
Genellikle prostat bezinin ayrıntılı değerlendirmesini sağlayan prostat ultrasonu (transrektal ultrason), erkeğin rektumuna özel bir ultrason probu yerleştirilerek yapılır. Prostat hastalığı teşhisinde prostat bezi ve yakınındaki dokular incelenir. Erken prostat kanseri teşhisi için ultrasonun yanı sıra, prostattan alınan bir doku örneği de gerekir.
Transrektal ultrason için önlük giyilmesi ve dizleri göğüse doğru çekerek yan yatılması istenebilir. Parmak büyüklüğündeki bir ultrason probu rektuma kısa mesafeli olarak sokulur. Bir biyopsi planlanırsa, işlemden 7 ile 10 gün önce aspirin ve diğer kan sulandırıcı ilaçların bırakılması ve bağırsakların temizlenmesi için lavman gerekebilir.
Baş ve Transkraniyal Doppler, sırasıyla beyin dokusunu ve kanın beyine akışını değerlendirmek için kullanılan ultrason muayeneleridir.
Bir baş ultrason muayenesi, beynin ve beynin derin kısmındaki sıvı dolu boşluklardaki (ventriküllerindeki) beyin omurilik sıvısının görüntülerini üretir. Bu muayene çoğunlukla kafatası oluşumu tamamlanmamış bebeklere yapılır. Kafatası kemikleri arasındaki boşluklar, ultrason dalgalarının beyne serbestçe girip geri dönmesini sağlayan bir “pencere” görevi görür. Ultrason probu ve bir miktar jel, baş üzerinde kemiğin bulunmadığı bölgelere yerleştirilir. Bebeklerde uygulanan transfontanel ultrasonda bebeğin beyin gelişimi değerlendirilir. Bu prosedür neredeyse hiçbir özel hazırlık gerektirmez.
Transkraniyal Doppler (TCD) ultrasonu, beyinin ana arterlerindeki kan akışının hem yönünü hem de hızını değerlendirir. Bu ultrason muayenesi cerrahi işlemler sırasında da kullanılır. TCD tek başına veya manyetik rezonans görüntüleme (MRI), manyetik rezonans anjiyografi (MRA) ve bilgisayarlı tomografi (BT) taramaları gibi diğer tanı muayenelerinde kullanılabilir.
Beyin ultrasonu öncesinde kan damarlarının daralmasına neden olabilecek nikotin bazlı ürünlerin kullanmaması istenebilir.
Böbrek ve idrar yolu ultrasonu için hasta sırasıyla sırtüstü, yüzüstü ve yan yatar; ultrason probu vücuda farklı açılarla temas ettirilir. Cilt yüzeyine jel sürülür. Prostat ve mesanenin değerlendirildiği alt batın sonografisi (pelvik ultrasonografi) çekilirken idrara sıkışık olmak ve tetkik sırasında mesanenin dolu olması gereklidir. Sadece alt batın tetkiki istenen durumlarda aç kalmaya gerek yoktur.
Tüm batın USG (karın ultrasonu) karındaki tüm organları inceler. Tüm batın USG ile böbrekler, karaciğer, safra kesesi ve yolları, dalak, abdominal aort, pankreas ve diğer karın damarları görüntülenir. Karaciğer, safra kesesi, dalak, pankreas, aort incelemesi ve bağırsaklarda gaz birikmesini önlemek için tetkikten önceki akşam yağsız bir yemek yenmesi ve tetkike 8 ile 12 saat kala yemek yenmemesi istenebilir.
Böbreklerin ultrasonu için mesanenin doldurulması gerekir, tetkikten yaklaşık bir saat önce 4 ila 6 bardak sıvı içilmesi istenebilir.
Kaynaklar: 1- Ultrasound, 2- Ultrasound scan, 3- What is medical ultrasound?
YAZIYI PAYLAŞ