This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
Yönetiﬂim ve Siyasal Sistem Yönetiﬂim, siyasal sistemin yönetiminde hükümet ile toplum aras›nda karﬂ›l›kl› etkileﬂim, ortak çal›ﬂma ve karar almada paydaﬂ (stakeholder) olma koﬂullar›na dayan›r. Siyasal sorunlar› ve gündemi oluﬂturan, ve kamuoyunu yak›ndan ilgilendiren hususlarda hükümetin iktidar kullan›m›, bu etkileﬂimin oda¤›nda yer al›r. Bu ba¤lamda, siyasal iktidar›n sadece bir yönetim olgusu içermedi¤i, iktidar kullan›m›n›n belirli bir üslup da içermesi gerekti¤i görüﬂü son y›llarda genel kabul görmeye baﬂlad›. Söz konusu üslubu tan›mlamak için, Türkçe'ye "iyi yönetiﬂim" olarak çevrilen "good governance" kavram› gittikçe yayg›nlaﬂan bir kullan›m alan› buldu. ‹yi yönetiﬂim, kamunun yak›ndan ilgilendi¤i konular hakk›nda, iktidar›n nas›l kullan›lmas›, siyasal kararlar›n neden ve nas›l al›nmas› ve yurttaﬂlar›n kendi sözlerini kabul ettirebilmeleri için neler yapmalar› gerekti¤iyle ilgili kurum, süreç ve gelenekleri de göz önüne alarak, sorumlu ve duyarl› bir biçimde güç kullan›m› olarak anlaﬂ›lmaya baﬂlad›. Böylece yönetiﬂim, hem siyasal kat›lma hem de temsili kurum ve örgütlerin iﬂletim üslubuyla (modus operandi) ilgili olarak tan›mlanmaktad›r. Bu anlam›yla, siyasal yönetimin halk›n r›zas›na dayanmas›na katk›da bulunan özellikleri iyi yönetiﬂimin özünü oluﬂturur. Genel temsil, kat›lma ve destek teminine yarayan kurum, süreç ve gelenekleri oluﬂturabilen siyasal yönetimler "iyi" yönetme örnekleri sergileyeceklerdir. Halk›n siyasal etkinlikleri için kurumsal ve yasal süreçler oluﬂturabilen hükümetler ise iyi siyasal yönetiﬂimin oluﬂmas›na katk›da bulunacaklard›r. Ülkede asayiﬂi sa¤layarak mal ve insan ulaﬂ›m›n› güvenli hale getiren, etkin ve engelleme olmaks›z›n bilgi ve haber ak›ﬂ›n› sa¤layan bir yönetim iyi yönetiﬂim altyap›s›n› oluﬂturmuﬂ olmaktad›r. Yarg› ba¤›ms›zl›¤›n›n sa¤lanmas›, etkin bir yarg› sisteminin kurulmas› ve sayg›n bir hukuk sisteminin ülkede ortaya ç›kacak sosyo-ekonomik çat›ﬂmalar› çözmesi, bu yönetim üslubunun ö¤eleri olarak kabul edilmelidir. E¤itim, sa¤l›k hizmetleri ve refah›n yurttaﬂlara, f›rsat eﬂitli¤i çerçevesinde yararlanabilecekleri bir biçimde da¤›t›labilmesi de iyi siyasal yönetiﬂimin temel özellikleri aras›nda say›lmal›d›r. Bu anlamda, iyi siyasal yönetiﬂim ekonominin, çevrenin ve toplumsal çat›ﬂmalar›n etkin denetimi ve yönetimi anlam›na gelmektedir. Bunu yaparken yurttaﬂlar›na sürekli olarak bilgi (saydam yönetim), zaman zaman da hesap veren bir hükümet yap›s› ve üslubu ortaya ç›kacakt›r. Bunun anlam› hükümet yap›s›n›n tüm halka en yak›n olan birimden en merkezi birime do¤ru birkaç düzeyde örgütlenmesi suretiyle kamu politikalar› etkili ve en optimal düzeyde yürütülürken, halk›n kolay izleyebilece¤i ve hesap sorabilece¤i, çeﬂitli düzeyde yerel ve merkezi hükümet yap›lar› da ortaya ç›kabilecektir. Bu düzeyler aras›nda bir iﬂbölümü ve birbirini tamamlayan bir bütünlük sa¤lanarak, kamu politikalar›n› oluﬂturan projelerin ölçek ve karmaﬂ›kl›klar›na göre, onlara en uygun yerel ya da merkezi otorite taraf›ndan tasarlan›p, uygulanmas›n›, yani yerindenli¤i olanakl› k›labilecektir.
Siyasal yönetimler, tüm yurttaﬂlar›na eﬂit olanaklar çerçevesinde asayiﬂ, e¤itim, sa¤l›k ve refah da¤›tabildikleri, toplumsal çat›ﬂma, uzlaﬂmazl›k ve anlaﬂmazl›klar› etkin bir biçimde çözen bir hukuk sistemi oluﬂturabildikleri ölçüde, iyi yönetiﬂimin özelliklerine sahip olacaklard›r. ‹yi siyasal yönetiﬂim ile canl› bir sivil toplumun, siyasal olarak etkin bir yurttaﬂlar toplulu¤unun, sorumlu ve yurttaﬂ taleplerine duyarl› ve halk›n gözünde meﬂrulu¤unu koruyan bir hükümetin, enflasyon oran›n› düﬂük, istihdam› yüksek düzeyde tutan, bütçesini dengeleyebilen ve istikrarl› ekonomik büyüme sa¤layabilen bir makro ekonomik program izleyebilmesiyle yak›ndan iliﬂkilidir. Bu anlamda, iyi siyasal yönetiﬂim yurttaﬂ taleplerine duyarl› bir hükümet uygulamas›yla ortaya ç›kar. Özetle, iyi siyasal yönetiﬂim, yurttaﬂ taleplerine duyarl›, dolay›s›yla yurttaﬂlar› birer paydaﬂ olarak karar verme sürecine katan, hesap vermeye haz›r ve etkin iﬂleyen bir hükümet biçimi olarak tan›mlanabilir. Bu tan›m çerçevesinde, yurttaﬂlar›n siyasal kat›lma ve temsil kurumlar› arac›l›¤›yla hükümetle serbestçe etkileﬂim içine girmesinin ötesinde bir iﬂleyiﬂ söz konusudur. ‹yi yönetiﬂim, yurttaﬂlar›n yönetilen olarak de¤il, siyasal sorunlardan etkilendikleri için, kaybedecek de¤erli varl›klar› olan taraf olarak alg›land›¤› bir siyasal ortamda gerçekleﬂmektedir. Bu anlay›ﬂta, yurttaﬂ yönetilen de¤il, paydaﬂ olarak temel siyasal karar al›c› konumundad›r. Burada temel siyasal kat›l›ma ilkesi, bir siyasal sorun ve çözümüyle ilgili karardan etkilenenleri de karar alma sürecine ortak k›lmak olacakt›r. Hükümetin seçmenlere gösterdi¤i duyarl›l›k, otoritelerin hay›rseverlik ve iyi kalplili¤inden de¤il, halk›n r›zas›na ve ona hesap verme zorunlulu¤una dayanmas›ndand›r. ‹yi siyasal yönetiﬂim, toplumu oluﬂturan bireyler, sivil toplum kuruluﬂlar› (STK’lar) ve siyasal seçkinlerin ortaklaﬂa ve hakça yer alaca¤› bir görüﬂme, tart›ﬂma ve müzakere ortam›nda al›nacak olan emredici ve ba¤lay›c› kararlar arac›l›¤›yla yönetim anlam›na gelmektedir. Bu genel tan›m›n uygulamada nas›l bir sonuç verece¤i yerel, ulusal, ve uluslararas› yönetiﬂim aç›s›ndan farkl›l›klar yaratacakt›r. Bu üç yönetim düzlemi aras›nda, yap›lar› ve oluﬂumlar› gere¤i önemli farklar vard›r. Yerel yönetim, bir parças› oldu¤u ulusal yönetimle uyumlu ve onun taraf›ndan desteklenerek kamu hizmeti üretmek durumundad›r. Ulusal yönetim, demokrasilerde seçimle iﬂbaﬂ›na gelen ve ulusal kaynaklar› geliﬂtirerek kamu mal› ve hizmetini kendi baﬂ›na üreten bir konumdad›r. Uluslararas› yönetim ise, ulusal yönetimlerin ortaklaﬂa oluﬂturduklar› kurum ve kuruluﬂlar›n içinde ve onlarla birlikte sergiledikleri davran›ﬂ ve uygulamalardan oluﬂur. Yerel yönetimler için iyi yönetiﬂim, belediyelerin, kapsad›klar› alanda yaﬂayanlarla birlikte, ortaklaﬂa olarak yer alacaklar› bir süreçle karar alma, uygulama ve denetleme uygulamalar› yürütmeleriyle gerçekleﬂebilir. Ulusal iyi yönetiﬂim, hükümetlerin alacaklar› kararlar›n yurttaﬂlar, STK’lar ve siyasal kadrolar›n geniﬂ kat›l›m ve tart›ﬂmas› ile ortaklaﬂa al›nd›¤› ve uygulamalar›n ortaklaﬂa mali, insani vb. desteklerle sürdürülebildi¤i, izlendi¤i ve
denetlenebildi¤i bir ortamda olanakl›d›r. Uluslararas› iyi yönetiﬂim ise, ulusdevletler, STK’lar, uluslararas› örgüt ve kuruluﬂlar›n ortaklaﬂa karar al›p uygulad›klar› ve uygulamalar› izleyip denetledikleri bir çerçevede geliﬂebilir. 5.2. Türkiye’de Yönetiﬂim: Son On Y›l Türkiye’de son on y›ldaki demokratikleﬂme çabalar›, Avrupa Birli¤i’yle (AB) iliﬂkilerdeki geliﬂmeler, dinsel ve etnik gruplar ile örgütlerin yaratt›¤› büyük sorunlarla ortaya ç›kan çat›ﬂmalar›n içerik ve s›kl›¤›, deprem gibi do¤al afetler ve iktisadi dalgalanmalar›n etkileriyle siyasal yönetiﬂim üslubu de¤iﬂim geçirmiﬂtir. Seçmenler ve STK’lar ile bas›n-yay›n organlar›n›n yukar›da say›lan geliﬂmelerin etkisi alt›nda kalarak göstermiﬂ olduklar› siyasal tepkiler de, siyasal yönetiﬂim üslubunun de¤iﬂmesi yönünde bir bask› yaratm›ﬂt›r. Ayr›ca Türkiye’nin, Helsinki Zirvesi’nde (Aral›k 1999) al›nan AB adayl›¤› karar›na dayal› olarak geliﬂtirdi¤i adayl›k stratejisi ve haz›rlad›¤› Ulusal Program çerçevesinde devlet kurumlar›nda baﬂlat›lan reform çal›ﬂmalar› ivme kazanm›ﬂt›r. Bu yolda at›lan ad›mlar›n ilk sonucu siyasal karar alma ve denetleme konular›nda saydaml›k üzerinde yo¤unlaﬂm›ﬂt›r. 5.2.1. Saydaml›k Baﬂka birçok ülke gibi Türkiye'de de, idarenin karar alma sürecine o kararlardan "etkilenebilecek" olanlar›n "kat›lmalar›na", bilgi ve belgeleri paylaﬂmalar›na olanak tan›yacak bir "zorunlu hukuki prosedür" halen yoktur. Bu konuda Adalet Bakanl›¤›’nca haz›rlanm›ﬂ olan ‹dari Usul Kanunu tasar›s› henüz Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne (TBMM) sunulmam›ﬂt›r. Ayn› biçimde, idarenin elindeki bilgilere ulaﬂma hakk›n› güvence alt›na alacak yasa da ç›kar›lamam›ﬂt›r. Söz konusu kanunlar›n yoklu¤u, Kamulaﬂt›rma Kanunu ve Vergi Usul Kanunu gibi az say›da istisna d›ﬂ›nda, kamu yönetiminin iﬂlemlerini "kapal›l›k" içinde yapabilmesine olanak tan›makta ve bireylere yarg› denetimi d›ﬂ›nda etkili bir "korunma" yolu b›rakmamaktad›r. Öte yandan, daha önce benzer kanunlar› ç›karm›ﬂ ülkelerin deneyimlerinden yararlan›larak haz›rlanan ‹dari Usul Kanunu tasar›s›na göre, idari karar alma sürecine kat›l›m, özel hukuk kiﬂilerinin (bireyler ve tüzel kiﬂiler) "kamu gücü"nü kullanmalar› anlam›na gelmemektedir. Yaln›zca 3056 say›l› Baﬂbakanl›k Teﬂkilat› Hakk›ndaki Kanun’da, bakanl›klar›n yasa tasla¤› haz›rlama aﬂamas›nda, tasla¤› Baﬂbakanl›k’a sunmadan önce, ilgili kurum ve kuruluﬂlarla görüﬂmesi öngörülmektedir. Tüzüklerin yay›mlanmadan önce Dan›ﬂtay taraf›ndan onaylanmas›n› zorunlu k›lan Dan›ﬂtay Kanunu (madde 48) da bir tür yarg›ya dan›ﬂma olarak kabul edilebilir. Son olarak, TBMM ‹ç Tüzü¤ü, yasa taslak ve önerilerinin TBMM’ye sunulmas› aﬂamas›nda gerekçe ve yasa maddelerinin say›lmas›n› zorunlu k›lmaktad›r. Yasa taslaklar›nda yasal çeliﬂkileri çözmek ve bakanl›klar aras›nda uyumu sa¤lamak görevi Baﬂbakanl›k’a verilmiﬂtir. Ne var ki, bu görevin her zaman sorunsuz olarak yerine getirildi¤i söylenemez. Türkiye’de yasa, yönetmelik ve tüzükler hem çok say›dad›r, hem de karmaﬂ›k bir görüntü çizmektedir. Ayr›ca, kullan›lan dil yüzünden, yasalar›n zaman zaman anlaﬂ›lmaz bir içerik kazand›¤› da görülmektedir. Oysa, yasalarda kullan›lan dilin
sokaktaki yurttaﬂ taraf›ndan anlaﬂ›l›r olmas› saydaml›¤›n vazgeçilemez ve en temel özelliklerindendir. Yasa, yönetmelik ve tüzükleri haz›rlama sürecinde ilgili ya da etkilenen tüm taraflarla görüﬂülmesini, onlar›n düﬂünce, fikir ve görüﬂlerinin de bu düzenlemelere yans›t›lmas›n› öngören herhangi bir uygulama henüz söz konusu de¤ildir. Özellikle ekonomik konularda söz sahibi olmas› için kurulan Ekonomik ve Sosyal Konsey’in çal›ﬂt›r›lamamas› da bu tür bir dan›ﬂma sürecinin yaﬂama geçirilmesini engellemiﬂtir. Buna karﬂ›l›k, Sekizinci Beﬂ Y›ll›k Kalk›nma Plan›’nda ilk kez "Sivil Toplum Kuruluﬂlar›" baﬂl›¤› aç›larak, kalk›nman›n her alan›nda kamu ve sivil toplum çal›ﬂmalar›n›n demokratik bir topluma ulaﬂma aç›s›ndan önemi vurgulanm›ﬂ, bu iﬂbirli¤i kanallar›n›n geliﬂmesi için STK’lar›n desteklenmesini bir hükümet politikas› haline getirmek hedeflenmiﬂtir. Son y›llarda bu geliﬂmeye koﬂut olarak ortaya ç›kan önemli bir örnek de, Türk toplum ve aile hayat›nda köklü de¤iﬂiklikler getiren yeni Medeni Kanun’un haz›rl›k sürecidir. Yaklaﬂ›k 50 y›ld›r üzerinde çal›ﬂ›lan ve son 10 y›lda yo¤unlukla kamuoyunun gündemini iﬂgal eden Medeni Kanun, toplant›, yaz›ﬂma, çal›ﬂma gruplar›na kat›lma gibi çeﬂitli yöntemlerle, aralar›nda kad›n kuruluﬂlar›n›n da bulundu¤u ilgili taraflar›n görüﬂ ve önerilerine sunulmuﬂ ve kat›l›mc› bir süreçle birçok de¤iﬂiklik gerçekleﬂtirilmiﬂtir. Asl›nda, Türkiye’nin yasal mevzuat hakk›nda ilgili toplum kesimlerini bilgilendirme uygulamalar› OECD standartlar›nda "en iyi uygulama" niteli¤i taﬂ›maktad›r (OECD, 2001: 26). Yak›n zamanda baz› bakanl›klar›n yasa taslaklar›n› web sayfalar›nda yay›mlamalar›, bu bilgilendirmenin iyi bir örne¤ini oluﬂturmaktad›r. Üstelik, Bakanlar Kurulu’nun 12 Ocak 2002 tarihinde ald›¤› ilke karar›yla, Türkiye’de Saydaml›¤›n Art›r›lmas› ve Kamuda Etkin Yönetimin Geliﬂtirilmesi Eylem Plan› da kabul edilmiﬂtir. TBMM’nin Genel Kurul görüﬂmelerinin TRT’den naklen yay›nlanmas› kadar, yasa öneri ve taslaklar›yla denetleme etkinliklerinin TBMM’nin web sayfas›ndan izlenebiliyor olmas› da saydaml›k konusunda bir baﬂka "en iyi uygulama" örne¤i olarak görülebilir. Son olarak, 3,215 belediyeyi Internet üzerinde birleﬂtiren "YerelNet" projesi de bir baﬂka "en iyi uygulama" örne¤idir. 5.2.2. Hesap Sorma Türkiye’de hesap sorma uygulamas›n›n kurumsal mekanizmalar›, siyasal, idari, mali ve hukuki olmak üzere olarak dört farkl› türdedir. 18.104.22.168. Siyasal Hesap Sorma Siyasal hesap sorma temsili demokratik kurum ve uygulamalar çerçevesinde gerçekleﬂtirilir. En belirgin uygulama, fiilen dört y›lda bir yap›lmakta olan genel seçimlerdir. Bu dönemlerde seçim kampanyalar› s›ras›nda siyasal parti, siyasal lider ve milletvekillerinin geçmiﬂ performanslar› sorgulanmaktad›r. Farkl› siyasal ideolojilere sahip, ortalama 11 siyasal partinin girdi¤i seçimlerde verilen oylar da siyasal hesap sorma sürecinin en son halkas›n› oluﬂturmaktad›r. Siyasal kararlar› etkileme giriﬂimleri, al›nan siyasal kararlara seçmen, STK’lar ve bas›nyay›n kuruluﬂlar›n›n tepki, eleﬂtiri, yorum ve destekleri de siyasal hesap sorma
olgusu olarak de¤erlendirilebilir. TBMM’de sorulan yaz›l› ve sözlü sorular, genel görüﬂme, gensoru, araﬂt›rma ve soruﬂturma komisyonlar› gibi etkinlikler de siyasal denetimin bir parças›d›r. Türkiye’de TBMM taraf›ndan yürütülen denetim etkinli¤inin s›kl›¤› aﬂa¤›daki tabloda gösterilmiﬂtir.
Çizelge 5.1 TBMM’nin Denetim Etkinlikleri (1991-29.05.2002) Denetim Etkinli¤i Sözlü Soru Cevaplanan Yaz›l› Soru Cevaplanan Genel Görüﬂme Kabul edilen Meclis Soruﬂturmas› Kabul edilen Meclis Araﬂt›rmas› Kabul edilen Gensoru Kabul edilen 19. Dönem (1991-95) 1.824 276 (% 15) 7.550 6.619 (% 88) 69 41 (% 59) 25 7 (% 28) 247 52 (% 21) 42 0 20. Dönem 21. Dönem (1996-99) (1999-2002) 1.261 1.846 53 (% 28) 466 (% 25) 6.950 7.592 4.729 (% 68) 5.830 (% 77) 38 29 8 (% 21) 1 (% 3) 46 5 2 (% 50) 2 (% 40) 313 289 63 (% 20) 33 (% 11) 22 28 3 0 Kaynak: TBMM Kanunlar ve Kararlar Dairesi Baﬂkanl›¤›
TBMM’nin yürüttü¤ü denetim düzenli bir yo¤unluktad›r. Yaz›l› soru tablodaki en etkili denetim yöntemi olarak göze çarpmaktad›r. Sözlü sorular genellikle yan›tlanmamakta, zaman içinde dörtte biri düﬂmekte ve bir o kadar› da soru sahipleri taraf›ndan geri al›nmakta ya da yaz›l› soruya dönüﬂtürülmektedir. Meclis soruﬂturmas› üçüncü s›ray› almaktad›r. Araﬂt›rma, genel görüﬂme ve gensoru s›k baﬂvurulan yöntemler olmad›klar› gibi, etkili olma ﬂanslar› da zay›ft›r. 22.214.171.124. ‹dari ve Mali Hesap Sorma Bakanl›klar, kendilerine ba¤l› kamu kurum ve kuruluﬂlar›ndaki uygulamalar›n meslek ahlak›na oldu¤u kadar, yasa, tüzük ve yönetmeliklere de uygun olarak yürütülüp yürütülmedi¤ini denetlemek üzere teftiﬂ kurumlar› oluﬂturmuﬂlard›r. Bunlar›n yan› s›ra, Anayasa’n›n 108. maddesiyle Cumhurbaﬂkanl›¤›’na ba¤l› olarak kurulan Devlet Denetleme Kurulu (DDK) bulunmaktad›r. DDK, Cumhurbaﬂkan›’n›n iste¤i üzerine tüm kamu kurum ve kuruluﬂlar›nda ve sermayesinin yar›s›ndan fazlas›na bu kurum ve kuruluﬂlar›n kat›ld›¤› her türlü kuruluﬂta, kamu kurumu niteli¤inde olan meslek kuruluﬂlar›nda, kamuya yararl› dernekler ile vak›flarda, her düzeydeki iﬂçi ve iﬂveren meslek kuruluﬂlar›nda her türlü inceleme, araﬂt›rma ve denetleme yapabilir. Ayr›ca, 3056 say›l› yasan›n 20. maddesine göre, do¤rudan Baﬂbakan’a ba¤l› olan ve Baﬂbakanl›k Makam›’n›n emir ve onay›yla görev yapan Baﬂbakanl›k Teftiﬂ Kurulu, bütün kamu kurum ve kuruluﬂlar› ile bunlar›n iﬂtirak ve ortakl›klar›nda, kamu kurumu niteli¤indeki meslek kuruluﬂlar›nda, vak›flarda, derneklerde, kooperatiflerde, gerekti¤inde imtiyazl› ﬂirketler ile özel kuruluﬂlarda, di¤er denetim birimlerinin yetkilerine de sahip olarak, teftiﬂ, denetim ve inceleme yapmak ya da yapt›rmak yetkisine sahiptir. Bütün kamu kurum ve kuruluﬂlar›yla K‹T’lerde teftiﬂin etkin bir biçimde
yürütülmesi hususunda genel ilkeleri belirlemek de bu kurulun görev ve yetkileri aras›ndad›r. Ayr›ca, Maliye Teftiﬂ Kurulu, Adalet Bakanl›¤› Teftiﬂ Kurulu, ‹çiﬂleri Bakanl›¤› Mülkiye Teftiﬂ Kurulu ve D›ﬂiﬂleri Teftiﬂ Kurulu gibi benzer iﬂlev gören kurullar da bulunmaktad›r. Baﬂbakanl›k Teftiﬂ Kurulu baﬂta olmak üzere, bu kurullar da yaln›z belirli bir bakanl›k içi denetim yapmamakta, ayn› zamanda d›ﬂ denetim iﬂlevi de görmektedir. Türkiye’de, uluslararas› denetim standartlar› düzeyindeki meslek standartlar›na, denetim organlar›n›n çeﬂitlili¤ine ve say›sal yeterlili¤ine karﬂ›n, denetim hizmetlerinin yeterince etkin olmamas›n›n temel nedeni, denetim sisteminin a¤›rl›kl› olarak "mevzuata uygunluk denetimi"ne dayanmas›d›r. Baﬂka bir deyiﬂle, "kanunilik teftiﬂi" yayg›nd›r. Bu denetim uygulamas› biçimsel ö¤eleri ön plana ç›karmakta ve bir tür törensel nitelik taﬂ›maktad›r. Kamu kesiminde yürütülen etkinliklerin sonuçlar› ço¤u zaman birden çok kamu kurumunu ve fon kullan›m›n› ilgilendirmektedir. Örne¤in, trafik kazalar›n›n azalt›lmas›yla ilgili çok say›da kurum vard›r ve bunlar›n etkinlikleri elde edilecek sonuçlar› etkileyebilir. Baﬂar›l› ya da baﬂar›s›z sonuçlar elde edilmesinde hangi kurumlar›n ne ölçüde pay› oldu¤u ancak performans ölçümü yoluyla anlaﬂ›labilir. Say›ﬂtay’›n TBMM’ye güvenilir performans denetimi raporlar› sunmas› hesap verme kadar saydaml›¤› da güçlendirecek, yasaman›n gücünü art›rarak, temsili demokrasiyi güçlendirecektir. Bu nedenle, Say›ﬂtay’a performans denetimi yapma yetkisinin verilmesi, kamu maliyesinin yönetimi ve mali denetim yasa tasar›s›n›n haz›rlanmas›, performans bütçesine geçiﬂ için pilot kurumlar›n seçilmesi, bütçe kod sisteminin de¤iﬂtirilmesi, nakit bazl› muhasebe bilgileri yerine, tahakkuk bazl› muhasebe bilgilerinin kullan›lmas› için çal›ﬂmalara baﬂlanmas›, ihale sisteminin de¤iﬂtirilmesi, bütçe d›ﬂ› fonlar›n kald›r›lmas›, bütçenin kapsam›n›n geniﬂletilmesi ve Say›ﬂtay denetiminin tüm kamu fonlar›n› içerecek biçimde geniﬂletilmesi gibi, mali sistemimizi kökünden de¤iﬂtirecek yenilikler bir bir yaﬂama geçmektedir. Ayr›ca, Türkiye’de plan hedeflerinin gerçekleﬂmesi noktas›nda hesap verme anlay›ﬂ›n› da içeren "Stratejik Planlama" yaklaﬂ›m›, Dünya Bankas›’n›n sa¤lad›¤› Kamu Sektörü Yap›sal Uyum Kredisi’nin ikinci diliminin bir koﬂulu olarak kamu kesiminde uygulanmaya baﬂlayacakt›r. Devlet Planlama Teﬂkilat› (DPT) taraf›ndan bu amaçla haz›rlanan Stratejik Planlama K›lavuzu Dünya Bankas›’na sunulmuﬂ ve olumlu karﬂ›lanm›ﬂt›r. Türkiye’de kamu kesimindeki iyi yönetiﬂim uygulamalar›n›n bir baﬂka örne¤i, toplam kalite yaklaﬂ›m›n›n baz› kamu kurum ve kuruluﬂlar›nda yaﬂama geçirilmiﬂ olmas›d›r. Halen, Sa¤l›k Bakanl›¤›’na, SSK’ya ve üniversitelere ba¤l› hastanelerce ISO 9001 ve 9002 kalite belgeleri al›nm›ﬂt›r. Benzer uygulamalar›n somut örneklerini askeri hastaneler ve okullar ile askerlik ﬂubelerinde de görmek olanakl›d›r. Türkiye’deki idari denetim uygulamalar›nda kamu kurum ve kuruluﬂlar›n›n taﬂra örgütleri dönemsel olarak denetlendikleri halde, merkez örgütleri genellikle
denetim d›ﬂ›nda kalmaktad›r. Bu durumun yol açt›¤› olumsuzluklar› gidermek için, Baﬂbakanl›k Personel ve Prensipler Genel Müdürlü¤ü’nün 3 May›s 1993 tarih ve 1993/12 say›l› Genelge’siyle mesleki nitelik, uygulama ve yetki alanlar› ile memur alma standartlar› tan›mlanm›ﬂt›r. Bu uygulaman›n etkilerinin k›sa sürede al›nmas› beklenmektedir. Denetim sonuçlar› kamuoyuna birleﬂtirilerek aktar›lmakta, bu da saydam bir bilgilendirmeye olanak vermemektedir. Bu nedenle, denetim raporlar›n›n ilgili kurumlar›n ve bakanl›klar›n web sitelerinde yay›mlanmas› gerekir. Türkiye’de kamu yönetiminde güçlü bir "hiyerarﬂi" gelene¤i vard›r. Bu alanda, zaten yap›lmakta olan "hizmet içi e¤itim" çal›ﬂmalar›na h›z kazand›r›lmas› ve hem üstlerin hem astlar›n "yönetim kültürü" konusunda e¤itilmelerine a¤›rl›k verilmesi gerekmektedir. Yedinci Beﬂ Y›ll›k Kalk›nma Plan›’nda, yukar›da nitelikleri aç›klanan kamu yönetim mekanizmas› karﬂ›s›nda yurttaﬂlar›n tekil ya da topluluk halinde haklar›n› korumakla görevli bir "kamu denetçisi" (ombudsman) sistemi öngörülmüﬂtür. Bunun için haz›rlanan yasa tasar›s› TBMM’ye gönderilmiﬂtir. Günümüzde yaln›zca TBMM’deki Dilekçe Komisyonu buna benzer bir iﬂlevi yerine getirmektedir. Bu komisyona her yurttaﬂ dilekçe yazma ve talepte ya da ﬂikayette bulunma hakk›na sahiptir. Bu dilek ve ﬂikayetler Dilekçe Komisyonu taraf›ndan incelenmekte, ilgili kurum ve kuruluﬂlara iletilmekte, yurttaﬂlara da dilekçeleriyle ilgili bilgi sunulmaktad›r. Ne var ki, bu kurumun çok etkili bir dilek ve ﬂikayet mercii oldu¤u söylenemez. Bu ba¤lamda ayr›ca ele al›nmas› gereken bir konu da "ba¤›ms›z kurullar" olgusudur. Türkiye’deki ilk örne¤i Sermaye Piyasas› Kurulu olan ba¤›ms›z kurullar›n say›s›, yasas› yürürlü¤e girmiﬂ ama henüz karar organlar› oluﬂmam›ﬂlar da dahil, 12’yi bulmuﬂtur. Bunlar, merkezi yönetimden devredilen yetkilere dayanarak, tütünden enerji piyasas›na, rekabet uygulamalar›ndan özel radyotelevizyon istasyonlar›na kadar uzanan geniﬂ bir alan› "düzenlemekte" ve "denetlemekte"dir. Ba¤›ms›z kurullar "kamu yarar›"n›n azami ölçüde gözetilmesi amac›yla, "bürokratik-teknik" oluﬂumlar biçiminde ve siyasal bask›lardan uzak kalacak biçimde kurulmuﬂtur. Son on y›lda Türk kamu yönetiminde gerçekleﬂtirilmiﬂ en önemli reform, bu ba¤›ms›z kurullar›n say›sal art›ﬂ› ve iﬂlevlerinin merkezi yönetim aleyhine geniﬂlemesi olmuﬂtur. 126.96.36.199. Hukuki Hesap Sorma Hukuki hesap sorma anayasal ve yasal olarak tan›mlanm›ﬂ bir yarg› denetim sürecini içermektedir. Bu sürecin en üst noktas›nda Anayasa Mahkemesi, Yarg›tay, Dan›ﬂtay gibi üst mahkemeler bulunmaktad›r. Yasalar›n, kanun hükmünde kararnamelerin, TBMM ‹ç Tüzü¤ü’nün Anayasa’ya uygunlu¤unu denetleme yetkisi Anayasa Mahkemesi’nindir. Meclis taraf›ndan yap›lan Anayasa de¤iﬂikliklerinin Anayasa’ya uygunlu¤unun denetimi de gene Anayasa Mahkemesi taraf›ndan gerçekleﬂtirilmektedir. Bu süreç alt mahkemelerde sürmekte olan davalar s›ras›nda yasalar›n Anayasa’ya ayk›r›l›¤› görüntüsü do¤du¤unda da baﬂlat›l›r. Alt mahkeme davaya ara verip Anayasa Mahkemesi’ne
baﬂvurarak, beﬂ ay içinde oradan gelecek karara göre davay› görmeye devam eder. ‹ktidardaki parti ile ana muhalefet partisi meclis gruplar›n›n, Cumhurbaﬂkan›’n›n ve TBMM üyelerinin en az beﬂte birinin de yasalar›n Anayasa’ya uygunlu¤unu saptamak için Anayasa Mahkemesi’ne baﬂvuruda bulunmas› söz konusudur. Anayasa’n›n 125. maddesinde idarenin tüm eylem ve iﬂlemlerine karﬂ› yarg› yolunun aç›k oldu¤u ifade edilmiﬂtir. ‹dare ve vergi mahkemelerinin nihai karar ve hükümlerinin son inceleme mercii kural olarak Dan›ﬂtay’d›r. Her yurttaﬂ, ç›karlar›n› zedeleyen iﬂlemlere karﬂ›, hukuka ayk›r› oldu¤u sav›yla do¤rudan dava açmak hakk›na sahiptir. Ayr›ca, idari dava aç›lmadan önce, idari iﬂlemlerin kald›r›lmas›, geri al›nmas› ve yeni bir iﬂlem yap›lmas› konusunda idareye baﬂvuruda bulunma ve alaca¤› yan›ta karﬂ› ya da 60 gün içinde yan›t verilmemesi üzerine dava açmak hakk› da vard›r. Altm›ﬂ günlük süre içinde yan›t verilmemesi halinde dile¤in reddedildi¤i yasal olarak kabul edilmiﬂtir. Ekim 2001’de Anayasa’n›n 74. maddesinde yap›lan bir de¤iﬂiklikle, dava açma ehliyeti yönünden herhangi bir s›n›rlamaya tabi olmayan yabanc›lara da, karﬂ›l›kl›l›k gözetilmek kayd›yla, kendileri ya da kamu ile ilgili dilek ve ﬂikayetleri hakk›nda yetkili makamlara ve TBMM’ye yaz›yla baﬂvurma hakk› tan›nm›ﬂt›r. Türkiye’de yurttaﬂlar›n idarenin karar ve tasarruflar›na karﬂ› idari yarg›ya yapt›klar› baﬂvurularda son on y›lda belirgin bir art›ﬂ gözlenmektedir. Bu konuda AB’nin sundu¤u hukuk sistemi kolayl›klar›n› da kullanma e¤iliminde olan bir uygulama da göze çarpmaktad›r. Buna karﬂ›l›k, hukuki hesap sorma süreci Türkiye’de de, pek çok yerleﬂik demokrasiden fazla farkl› olmayan bir biçimde yavaﬂ çal›ﬂmakta, davalar›n say›s› zaman içinde artarak yarg›da büyük bir y›¤›lmaya yol açmaktad›r. 1999’da yap›lan bir saptamaya göre yerel idari mahkemelerde bekleyen dava say›s› 29.376, davalar›n ortalama görülme süresi ise 167 gün olarak hesaplanm›ﬂt›r (OECD, 2001: 29). 5.2.3. Siyasal Kat›lma Türkiye’de siyasal kat›lman›n daha çok, seçimlere ve seçim kampanyalar›na kat›lma, bireysel ve topluluk giriﬂimleriyle siyasal kurumlara talep iletme, ﬂikayet ve dilekte bulunma biçimini ald›¤› görülmektedir. Daha az oranda olmak üzere, toplumsal ve ekonomik sorunlar ile çözümlerinin toplant›lar düzenlenerek tart›ﬂ›l›p görüﬂüldü¤ü, politika önerilerinde bulunuldu¤u da görülmektedir. 1990’larda ve özellikle 1999’daki depremler s›ras›nda ve sonras›nda, yaﬂam çevresinin güzelleﬂtirilmesi ya da iyileﬂtirilmesi, yard›ma muhtaç, aç, e¤itimsiz vb. durumda olanlara yard›mda bulunmaya çal›ﬂan toplumsal giriﬂimler, gönüllü örgütlenmeler ve etkinlikler artm›ﬂt›r. Genel seçimlere kat›lma Hollanda gibi di¤er baz› yerleﬂik demokrasiler gibi Türkiye’de de zorunlu oldu¤undan, kat›lma oranlar› % 80-90 aras›nda seyretmektedir (Esmer, 1999: 32). Yerel seçimlere kat›lma oranlar› da benzer biçimde yüksektir. Öte yandan, özellikle k›rsal bölgelerde kad›nlar›n kulland›klar› oylar›n genellikle koca, baba, a¤abey gibi erkekler taraf›ndan uyar›lm›ﬂ oldu¤u
görülmektedir. Kendilerine seçme ve seçilme hakk›n›n s›ras›yla 1930 ve 1934’te verilmiﬂ olmas›na karﬂ›n, kad›nlar›n hem seçme hem de seçilme süreçlerine kat›lma e¤ilimleri düﬂüktür. Halen yar›ﬂmac› ve serbest seçimle iﬂbaﬂ›na gelmiﬂ olan 34.044 belediye meclisi üyesinin yaln›zca 540’› (% 1,6), 3.215 belediye baﬂkan›n›n yaln›zca 20’si (% 0,6), 3.122 il genel meclisi üyesinin yaln›zca 44’ü (% 1,4) kad›nd›r (‹çiﬂleri Bakanl›¤›, Mahalli ‹dareler Genel Müdürlü¤ü, 2002). TBMM’deki 550 milletvekilinin ise yaln›zca 24’ü, yani % 4,4’ü kad›nd›r. Buna ek olarak, siyasal parti, dernek, vak›f vb. kuruluﬂlarda çal›ﬂan kad›n ve erkeklerin nüfusa oran› da yerleﬂik demokrasilere göre düﬂük bir düzey olan % 6-7 dolay›ndad›r (Kalayc›o¤lu, 1997: 127-29). Buna karﬂ›l›k, ola¤and›ﬂ› siyasal kat›lman›n AB ülkeleri düzeyinde oldu¤u da göze çarpmaktad›r (Kalayc›o¤lu, 2001: 58-59). Bu görüntüsüyle siyasal kat›lman›n, seçim dönemlerinde yo¤unlaﬂan, genellikle kad›nlar› d›ﬂlayan ve ola¤an kat›lmadan çok ola¤and›ﬂ› kat›lmay› özendiren bir nitelik taﬂ›d›¤› gözlenmektedir. Asl›nda, Yedinci Beﬂ Y›ll›k Kalk›nma Plan› ile Sekizinci Beﬂ Y›ll›k Kalk›nma Plan›’nda kamu yönetiminde bir anlay›ﬂ de¤iﬂikli¤i öngörülerek, merkezi yönetimin yeniden yap›land›r›laca¤›, "kat›l›mc› ve halka dönük bir yönetim anlay›ﬂ›"n›n yerelleﬂtirilmesinin esas al›naca¤› vurgulanmaktad›r. Bu çerçevede, yerel yönetimlerin karar organ›nda, do¤rudan seçimle gelen üyelerle birlikte alt yerel yönetim birimlerinin temsilcilerinin de bulunmas›n› sa¤layacak bir yap›n›n oluﬂturulmas› öngörülmüﬂtür. Buna karﬂ›l›k, bu do¤rultuda al›nan yol hayli s›n›rl›d›r. Özellikle çevre konular›na halk›n kat›l›m›, siyasal partiler, odalar, dernekler, vak›flar ve gönüllü kuruluﬂlar›n öncülü¤ünde birleﬂerek, çevre sorunlar›n›n çözümüne, çevre politikalar›n›n oluﬂumuna katk› sa¤lamak amac›na yönelik giriﬂimlere ve çevreyi tehdit edecek, kirlenme sorunlar› yaratacak karar ve uygulamalara tepki göstermek biçimindedir. "Çevresel Etki De¤erlendirmesi" (ÇED) ile ilgili olarak Çevre Bakanl›¤› taraf›ndan haz›rlan›p 1993’te yürürlü¤e konan ÇED Yönetmeli¤i bu konudaki en önemli giriﬂimdir. Uygulamada karﬂ›laﬂ›lan baz› sorunlar› gidermek için 1997’de yönetmelikte baz› de¤iﬂiklikler yap›lm›ﬂt›r. AB’ye kat›lma süreciyle birlikte, ÇED Yönetmeli¤i’nin AB ÇED Direktifi’yle uyumlu duruma getirilmesi Ulusal Program’da k›sa dönemli hedefler aras›nda yer alm›ﬂt›r. Bu çerçevede gözden geçirilerek de¤iﬂtirilen yönetmelik Haziran 2002’de uygulamaya konmuﬂtur. ÇED Raporu haz›rlanmadan önce raporun kapsam› ile seçme ve de¤erlendirme ölçütlerinin bütün paydaﬂlar›n kat›l›m›yla belirlenmesi ve çal›ﬂman›n her aﬂamas›na halk›n kat›l›m› yeni yönetmeli¤in içerdi¤i temel de¤iﬂiklikler aras›ndad›r. ÇED Yönetmeli¤i ABD ve AB uygulamalar›na dayanan yöntem ve prosedürler içermektedir. Büyük altyap› projeleri, geniﬂ alanlara konut inﬂas›, enerji tesisleri, çeﬂitli fabrikalar (örne¤in çimento, gübre, ﬂeker, tütün iﬂleme ve lastik sanayisi kuruluﬂlar›) ve deri iﬂleme tesisleri için ÇED zorunludur. Ayr›ca, tar›m alanlar›, sulak alanlar, göller ve biyolojik çeﬂitlilik aç›s›ndan zengin ekosistemlerin yan› s›ra, ulusal mevzuat ya da uluslararas› sözleﬂmelere göre koruma alt›na al›nan alanlardaki etkinlikler için de ÇED gerekmektedir. Bu kapsamdaki herhangi bir yat›r›m›n planlama aﬂamas›nda
ÇED Raporu haz›rlanmas› zorunludur; çünkü söz konusu çal›ﬂmalar ancak bir "ÇED olumlu" belgesinden sonra onay ve izin alabilmektedir. 2002 tarihli yeni Kamu ‹hale Kanunu’na göre, ÇED Raporu gerektiren iﬂlerde bu "rapor al›nmadan iﬂ ihaleye ç›kar›lamaz" hükmü yer almaktad›r. Kamuoyunun taslak ÇED Raporu konusundaki görüﬂleri Mahalli Çevre Kurullar› arac›l›¤›yla al›nmaktad›r. Çevre Bakanl›¤› süreci izlemekten ve baﬂvuranlar bütün gerekleri yerine getirdikten sonra izin verilmesinden sorumludur. Türkiye’de ÇED sürecine kat›l›m yolu olarak, hem "yaz›l› görüﬂ bildirmek" hem "toplant› yapmak" kabul edilmiﬂtir. Önemli ve olumlu bir nokta, her olana¤›n herkese tan›nm›ﬂ olmas›d›r. Yaz›l› görüﬂ bildirme, ÇED sürecine iliﬂkin raporun Çevre Bakanl›¤›’na iletilmesi ve bu bakanl›kça ilgili inceleme komisyonunun oluﬂturulmas›yla baﬂlayan ve incelemenin sona ermesiyle biten süreç içinde, do¤rudan Çevre Bakanl›¤›’na yap›lmaktad›r. Gerekli duyurunun yap›lmas›n›n ard›ndan, yörenin en büyük mülki amirinin ya da atayaca¤› bir yetkilinin baﬂkanl›¤›nda gerçekleﬂtirilecek toplant›da halk›n görüﬂleri tutana¤a geçirilmektedir. Toplant›n›n neden yap›ld›¤› konusunda yönetmelikte, "... halk› yat›r›m hakk›nda bilgilendirmek, görüﬂ ve önerilerini almak..." ifadesi yer almaktad›r. Görüﬂ ve önerilerin komisyonca yap›lacak de¤erlendirmede dikkate al›nmas› esast›r. Türkiye’de paydaﬂlar›n ÇED sürecine kat›l›m› art›r›labilir. Bu konudaki baz› sorunlar› aﬂmak için, yerel koﬂullara uygun kat›l›m yöntemlerini belirleyip uygulamak, çevreci örgütlerin kuruluﬂunu özendirmek, yöredeki üniversiteler ve STK’lar ile meslek odalar›n›n sürece etkili olarak kat›lmas›n› sa¤lamak gibi yollar önerilmiﬂtir. Sekizinci Beﬂ Y›ll›k Kalk›nma Plan›’nda da, ÇED sürecinin daha etkin k›l›nmas› yönünde düzenlemeler yap›lmas› önerilmektedir. Toplum genel olarak STK’lar, yerel yönetimler ve bas›n-yay›n organlar› arac›l›¤›yla kat›lma ve denetim iﬂlevi görme e¤ilimindedir. Siyasal seçkinlerin yönlendirdi¤i bir siyasal kat›lma olgusunun yayg›n oldu¤u görülmektedir. Dünyadaki örnekleriyle karﬂ›laﬂt›r›ld›¤›nda, protesto içerikli kat›l›m oranlar› Türkiye’de düﬂük düzeyde olmamakla birlikte, siyasal seçkinleri zorlay›c› ya da rahats›z edici kat›lma yayg›n de¤ildir. Bununla birlikte, 1996 y›l›nda baﬂlayan "Ayd›nl›k ‹çin Bir Dakika Karanl›k" eylemleri, Susurluk’taki bir trafik kazas› dolay›s›yla ortaya ç›kan durumun TBMM taraf›ndan soruﬂturulmas› sürecini baﬂlatmakta etkili olmuﬂtur. Bergama köylülerinin alt›n üretiminde siyanür kullan›m›n›n yol açt›¤› çevre kirlili¤ini protesto etmek için 1990’larda baﬂlatt›klar› hareket bas›n-yay›n organlar› ile kamuoyunda geniﬂ yank› bulmuﬂtur. 2000’li y›llarda Türk Bo¤azlar›’nda petrol ve do¤al gaz trafi¤inin art›ﬂ› ve bunun do¤uraca¤› sorunlar› protesto eden eylemler ile ‹stanbul Bo¤az›’nda üçüncü köprü yapt›rmamak için Arnavutköylüler’in sürdürdü¤ü eylemler bas›n-yay›n organlar›nda geniﬂ yank› uyand›rmaktad›r. Seçmenle yap›lan alan araﬂt›rmalar›nda seçmenin siyasal kat›lmay› hayli yararc› bir aç›dan de¤erlendirdi¤i, protesto eylemlerinin etkili olmaktan çok, siyasal otoriteler ve toplumun genelinden tepki alarak sonuçsuz kald›¤› düﬂüncesinin yayg›n oldu¤u da görülmektedir (Adaman ve Çarko¤lu, 2000: 66-68).
3268 say›l› Mal Bildiriminde Bulunulmas›, Rüﬂvet ve Yolsuzluklarla Mücadele Kanunu mal bildirimindeki de¤iﬂim ile rüﬂvet ve yolsuzluk aras›nda ba¤lant› kurmakla birlikte, mal varl›¤›ndaki de¤iﬂmenin izlenmesiyle ilgili bir mekanizma geliﬂtirmemiﬂtir. 4483 say›l› Memurlar ve Di¤er Kamu Görevlileri’nin Yarg›lanmas› Hakk›nda Kanun ile soruﬂturma iznine iliﬂkin karar verme belli sürelere ba¤lanm›ﬂt›r. 2531 say›l› Kamu Görevlerinden Ayr›lanlar›n Yapamayacaklar› ‹ﬂler Hakk›ndaki Kanun’un uygulamada iﬂledi¤ini gösteren bir sonuç ise elde edilememiﬂtir.
YEREL GÜNDEM 21 PROGRAMI 1992’de Rio de Janeiro’da yap›lan BM "Yeryüzü Zirvesi"nde kabul edilen Gündem 21’de, "Her ülkedeki yerel yönetimlerin 1996’ya de¤in, kendi beldelerinde kat›l›mc› bir süreç baﬂlatarak, "Yerel Gündem 21"leri konusunda görüﬂ birli¤i sa¤lamalar›" ana hedef olarak gösterilmektedir. 1992’den bu yana, Avrupa ülkeleri baﬂta olmak üzere, dünyadaki binlerce kentte "Yerel Gündem 21" program› olarak adland›r›lan bu süreç baﬂlat›lm›ﬂt›r. Bu Yerel Gündem 21 çal›ﬂmalar› s›ras›nda, konunun yaln›zca çevre ile s›n›rlanmamas› ve "sürdürülebilir kalk›nma" kavram› içinde, kentlerin ve bölgelerin sosyo-ekonomik kalk›nma perspektifini de içine alan bütüncül bir çerçevede ele al›nmas› gerekti¤i anlaﬂ›lm›ﬂt›r. 1996’da ‹stanbul’da yap›lan "Kent Zirvesi" (Habitat II), Rio’da baﬂlat›lan Yerel Gündem 21 hareketini, kamu, sivil toplum ve özel sektör ortakl›¤›n› özendirerek zenginleﬂtirmiﬂtir. Konferans s›ras›nda, Yerel Gündem 21 uygulamalar› Birleﬂmiﬂ Milletler Kalk›nma Program› (UNDP) taraf›ndan uluslararas› bir program olarak benimsenmiﬂtir. Bu amaçla UNDP taraf›ndan, Türkiye’nin de aralar›nda oldu¤u 85 ülkede Yerel Gündem 21 Projesi yayg›n biçimde uygulamaya geçirilmiﬂtir. Bu uygulamalar, 1580 say›l› Belediye Kanunu’nun halk›n yönetime kat›l›m›n› düzenleyen 13. maddesinin geliﬂtirilmesi için de yeni bir f›rsat oluﬂturmuﬂtur. Ülkemizdeki Yerel Gündem 21 uygulamalar›, 1997 y›l› sonunda, "Türkiye’de Yerel Gündem 21’lerin Teﬂviki ve Geliﬂtirilmesi" Projesi ile baﬂlam›ﬂt›r. UNDP’nin deste¤iyle, Uluslararas› Yerel Yönetimler Birli¤i, Do¤u Akdeniz ve Ortado¤u Bölge Teﬂkilat›’n›n (IULA-EMME) eﬂgüdümünde yürütülen proje, baﬂlang›çta Türkiye’nin co¤rafyas›na ve belediyelerin siyasal konumlar›na göre dengeli olarak belirlenen 9 kenti kapsam›ﬂt›r. Birinci y›l sonunda bu uygulaman›n baﬂar›l› sonuçlar› görüldü¤ü için, proje UNDP taraf›ndan revize edilmiﬂ ve kent say›s› 23’e ç›kar›lm›ﬂt›r. Bu projenin Türkiye’de uygulanmas› amac›yla haz›rlanan Proje Doküman›, 6 Mart 1998 tarih ve 23278 say›l› Resmi Gazete'nin mükerrer say›s›nda yay›mlanm›ﬂt›r. Proje orta¤› kentlerin say›s›n› 48’e ç›karan Proje Revizyonu ise 8 ﬁubat 1999 tarih ve 23605 say›l› Resmi Gazete'de yay›mlanm›ﬂt›r. Türkiye Yerel Gündem 21 Program›, 1999’da UNDP taraf›ndan, dünyadaki en baﬂar›l› uygulamalardan biri olarak seçilmiﬂtir. UNDP bu program›n, bir "en iyi uygulama" örne¤i olarak, Johannesburg’da yap›lacak olan BM "Rio+10" Zirvesi’nde dünya liderlerine ve hükümetlerine tan›t›laca¤›n› bildirmiﬂtir.
5.2.4. Yönetim Katmanlar› Aras›nda Çal›ﬂma Uyumu (Coherence) Türkiye’de kamu yönetimi merkezi ve yerel yönetim olarak tabakaland›r›lm›ﬂt›r. Anayasa’n›n 126. maddesinde ülkenin merkezi idare kuruluﬂu bak›m›ndan, co¤rafya durumuna, ekonomik koﬂullara ve kamu hizmetlerinin gereklerine göre illere, illerin de di¤er kademeli bölümlere ayr›laca¤› belirtilmektedir. Anayasa’n›n 127. maddesinde ise, il, belediye ve köy halk›n›n, ortak yerel gereksinimlerini karﬂ›lamak üzere, yasayla kurulan kamu tüzel kiﬂileri niteli¤inde olan ve yerinden yönetim ilkesine göre yönetilen yerel yönetim birimleri taraf›ndan yönetilece¤i ifade edilmiﬂtir. Anayasa’n›n 123. maddesinde de, kamu yönetiminde kuruluﬂ ve görevler bak›m›ndan bütünlük sa¤lamak için, ulusal, il, kent ve köy yönetimlerinin bütünlük ve uyum içinde çal›ﬂmas› öngörülmüﬂtür. Bir üniter devlet olan Türkiye 81 il ve onlar›n içinde yer alan 850 ilçe ile 35.000 dolay›nda muhtarl›ktan oluﬂmaktad›r. Son on y›ld›r yerinden yönetim ve merkezi yönetim kurumlar›n›n illere yetki devri e¤ilimlerinin var olmas›na karﬂ›n, hayli yüksek düzeyde merkezi bir kamu yönetim yap›s› ve gelene¤i sürmektedir. Merkezi yönetim d›ﬂ›nda, Türkiye’de üç temel yönetim katman› söz konusudur. Bunlar il özel idaresi, belediye ve köy yönetimleridir. ‹l özel idareleri 81 ilde, seçilmiﬂ bir il genel meclisi ve merkezden atanan bir vali ile çal›ﬂmaktad›r. Yürütme iﬂlevleri valiye ba¤l› olarak yürütülmektedir. Vali ayn› zamanda il genel meclisinin baﬂkan›d›r ve ildeki bütün mali konularda veto hakk›na sahiptir. ‹l özel idareleri belediyelerin alanlar› d›ﬂ›nda kalan il topraklar›n›n gerek duydu¤u yerel hizmetleri yerine getirmekle yükümlü oldu¤u gibi, belediyelerin baz› özel hizmetlerini de görmektedir. ‹l özel idareleri ulusal vergi gelirinden pay alarak etkinlik gösterir. Halen bu oran 2380 say›l› yasayla genel bütçe vergi gelirlerinin % 1,12’si olarak uygulanmaktad›r. Ulusal bütçeden ald›klar› pay›n d›ﬂ›nda, il özel idarelerinin liman harc›, pirinç harc› vb. gibi çeﬂitli harç ve rüsumlardan oluﬂan gelir kaynaklar› da bulunmaktad›r. Son olarak, il özel idareleri illerdeki okul, k›rsal ulaﬂ›m, köy kanalizasyonu yap›m› gibi alanlara harcanmak üzere genel bütçeden yard›m da almaktad›r. Türkiye’de 3,215 belediye bulunmaktad›r. Bunlardan 16’s›, 1984 sonras›nda 3030 say›l› yasaya göre kurulmuﬂ olan "büyükﬂehir belediyesi"dir. Belediyelerin statüsü, Anayasa’n›n yan› s›ra, 1930 tarihli ve 1580 say›l› yasa ile o zamandan beri ç›kart›lan çeﬂitli yasa, tüzük ve yönetmeliklerle belirlenmiﬂtir. Ayr›ca, 1580 say›l› yasada belediyelere, hizmet üretimi ve denetim olmak üzere iki geniﬂ alanda etkinlikte bulunma yetkisi tan›nm›ﬂt›r. Bunlar aras›nda yap›, çevre, yerel ulaﬂ›m ve iﬂyeri lisanslar›yla ilgili denetleme yetkileri say›labilir. Belediyelerin gelirleri ulusal bütçedeki vergi gelirlerinden yap›lan aktarmalar yan›nda, emlak ve çevre temizlik vergisi gibi yerel vergilere ve sa¤lad›klar› gaz, içme suyu, kanalizasyon vb. hizmetlerin ücretlendirilmesine dayanmaktad›r. Belediye bütçeleri de il düzeyinde valinin onay›na ba¤l›d›r. Buradan da anlaﬂ›laca¤› gibi, belediyeler üzerinde kapsaml› bir merkezi vesayet sistemi hüküm sürmektedir. Vali merkezi yönetimin ildeki en üst düzey temsilcisi olarak vesayet sistemini yönetmektedir. Ayn› iﬂlevleri ilçelerde yerine
getiren kaymakamlar›n köylerin yönetiminde de çeﬂitli yetkileri vard›r. Kentlerde belediyelerin yetki alanlar›yla merkezi yönetimin yetki alanlar› s›k s›k kesiﬂmektedir. Son on y›ld›r belediyelerin yetki ve kaynaklar›nda önemli bir de¤iﬂiklik olmam›ﬂ ve merkezden yap›lan baz› yetki devirlerine karﬂ›n, özellikle belediyelerin yetki ve kaynaklar› görece s›n›rl› kalm›ﬂt›r. Köylerde kurulu yönetim örgütü, orada yaﬂayan seçmenlerin tamam›n›n üye oldu¤u köy derne¤i, serbest ve rekabetçi bir seçimle saptad›klar› ihtiyar heyeti ve gene benzer biçimde seçtikleri muhtardan oluﬂur. 1924’ten beri süregelen bu örgütlenmede muhtar, köy halk› taraf›ndan seçildi¤i halde, merkezi yönetimin k›rsal en küçük yerleﬂme birimindeki temsilcisi görevini yerine getirir. Muhtar ayn› zamanda köyünü merkezi yönetime karﬂ› temsil eden bir konumdad›r ve yerel gereksinimleri karﬂ›layacak hizmetleri yürütmekle görevlidir. Çeﬂitli kaynaklardan toplanan köy gelirleri olanaklarla orant›land›r›lm›ﬂt›r ve nakden, ayni ya da imece yoluyla sa¤lanabilir. Yerel yönetimlerin yetkilerinin ve gelir kaynaklar›n›n art›r›lmas› yolunda 1980’lerde at›lm›ﬂ reform nitelikli ad›mlara ek olarak ‹dari Usul Kanunu tasar›s› da yürürlü¤e girdi¤inde, özellikle belediyelerin "yönetiﬂim" alan›nda uluslararas› standartlar bak›m›ndan bir eksi¤inin kalmayaca¤› söylenebilir. Öte yandan, gerek eskiden yap›lm›ﬂ reformlarda, gerek günümüzdeki giriﬂimlerde köy yerel yönetimlerinin ihmal edildikleri de unutulmamal›d›r. Köylerin kayda de¤er yerel gelir kaynaklar› yoktur. Üzerlerinde vali ve kaymakamlar›n merkezi yönetim ad›na kulland›klar› idari vesayet yetkisi, bir "fiili hiyerarﬂi" düzeyindedir. Günümüzdeki reform giriﬂimlerinde hâlâ köyler için önemli bir iyileﬂtirmenin düﬂünülmüyor olmas› bir eksikliktir. ‹dari yarg› ço¤u zaman yerel yönetimleri idarenin bütünlü¤ü içinde merkezi yönetimin bir parças› gibi görse de, özellikle seçilmiﬂ organlar›n görevden al›nmas›nda ve yarg›lanmas›nda daha çok yerel yönetimlerden yana bir tav›r sergilemektedir. Bu durum da yerel yönetimler bak›m›ndan olumlu de¤erlendirilmedir. Yürütülen denetim iﬂlemlerinde de bakanl›klar›n yerel temsilcileriyle yerel yönetimler aras›ndaki yetki da¤›l›m› karmaﬂas› son on y›lda fazla de¤iﬂmemiﬂtir. Bakanl›klar aras›ndaki eﬂgüdüm eksikli¤i uygulama ve teftiﬂin etkinli¤ini de büyük ölçüde ortadan kald›rmaktad›r. Buna karﬂ›l›k, Avrupa Yerel Yönetim Özerklik ﬁart› Türkiye taraf›ndan imzalanm›ﬂt›r. Ayr›ca, gerek merkezi gerek yerel yönetime personel al›m›nda 2000 y›l›nda ulusal s›nav uygulamas› baﬂlat›lm›ﬂ, bu s›navda belli bir puan› tutturamayanlar›n iﬂe al›nmamas› ilkesi uygulamaya konulmuﬂtur. S›nav› yürüten kurumun üniversitelere giriﬂ s›nav› düzenleme görevini y›llard›r tarafs›z ve etkin bir biçimde yürüten Ö¤renci Seçme ve Yerleﬂtirme Merkezi olmas› da, kay›rma ve kollamaya dayal› personel al›m›n› 2000 y›l›ndan baﬂlayarak büyük ölçüde s›n›rlam›ﬂt›r. Ayn› zamanda, yerel yönetimlerde atamalar›n yan› s›ra, yükseltme öncesinde belirli meslek içi e¤itim kurslardan geçerek s›navlarda baﬂar›l› olma koﬂulunun getirilmesi, yükseltmelerde de nesnel ölçülere yer verilmeye
baﬂland›¤›n› göstermektedir. Liyakata dayal› atama ve yükseltme yönünde at›lan somut ad›mlar olan bu giriﬂimler iyi yönetiﬂime yönelen uygulama örnekleri olarak kabul edilebilir. Son y›llarda, bizzat Baﬂbakan Bülent Ecevit’in giriﬂimiyle "Köykent Projesi" baﬂlat›lm›ﬂt›r. Projede, kamu hizmetlerinin daha etkin bir biçimde üretilip da¤›t›labilmesi için, köyler belirli bir merkezi yerleﬂim (belde ya da köy) çevresinde toplululaﬂt›r›larak, posta da¤›t›m›, sa¤l›k, ilk ve orta ö¤retim gibi çeﬂitli kamu hizmetlerinin bu merkezi konumdaki yerleﬂim birimi taraf›ndan verilmesi hedeflenmektedir. Otuz beﬂ ilde uygulanmas› planlanan pilot projelerden yaln›z Ordu’nun Mesudiye ilçesindeki uygulamaya geçmiﬂtir. Dünya Bankas› kredisiyle desteklenen bu proje 2000 y›l›nda uygulanmaya baﬂlam›ﬂ, 2002 yaz›na kadar gerek kamu hizmetlerinin üretilip da¤›t›lmas›, gerek ilgili yurttaﬂlar›n destek ve katk›lar› aç›s›ndan önemli yol al›nm›ﬂt›r. Merkezi ve yerel yönetimlerin bir arada ve uyum içinde çal›ﬂt›¤› bu projede, hem yerel kat›l›m›n etkili oldu¤u hem de kentlere göçün azalt›larak k›rda eme¤in verimli kullan›m›na olanak bulundu¤u görülmektedir. Baﬂar›l› olmas› durumunda, önemli bir potansiyele sahip olan "Köykent Projesi"nin baﬂka geliﬂmekte olan ülkelere örnek gösterilecek bir noktaya ulaﬂabilece¤i söylenebilir. Bu geliﬂmelere karﬂ›n merkezi yönetimle yerel yönetimler aras›nda güç paylaﬂ›m› sorunu henüz baﬂar›yla çözüme ulaﬂt›r›lamam›ﬂt›r. 1998’de, merkezi ve yerel yönetimler aras›nda görev, yetki, sorumluluk ve kaynak paylaﬂ›m›n› etkili biçimde gerçekleﬂtirecek olan Mahalli ‹darelerin Güçlendirilmesi Reformu’na iliﬂkin çal›ﬂmalar tamamlanarak, "Merkezi ‹dare ve Mahalli ‹dareler Aras›nda Görev Bölüﬂümü ve Hizmet ‹liﬂkilerinin Esaslar›n›n Düzenlenmesi ve Çeﬂitli Kanunlarda Mahalli ‹darelerle ‹lgili De¤iﬂiklikler Yap›lmas› Hakk›nda Kanun" tasar›s› TBMM’ye sunulmuﬂtur. Henüz TBMM taraf›ndan görüﬂülüp karara ba¤lanarak yürürlü¤e girememiﬂ olan bu taslak, bütün eleﬂtirilere karﬂ›n, "reform" say›lmas› gereken yenilikler içermektedir. Bunlar genel olarak, • Merkezi yönetimin "idari vesayet" yetkisi alan›n›n daralt›lmas›, • "Yerindenlik" ilkesinin bir yans›mas› olarak, merkezi ve yerel yönetimler aras›ndaki görev ve yetki paylaﬂ›m›n›n, yerel yönetimlere öncelik veren bir anlay›ﬂla yeniden yap›lanmas›, • Türk kamu yönetiminde uzun zamand›r göz ard› edilen ve ayn› zamanda sosyolojik bir oluﬂum olan mahalle yönetimlerinin canland›r›lmas›, • Köylere kaynak aktar›m›, • Yerel yönetimlerin daha nitelikli personel istihdam etmelerinin kolaylaﬂt›r›lmas› ve özendirilmesi, • Belediye baﬂkanlar›ndan astlar›na daha geniﬂ yetki devri yap›lmas›d›r. 5.2.5. Yerindenlik Türkiye’nin AB’ye tam üye olmak için belirtmiﬂ oldu¤u irade ve bu konuda atmakta oldu¤u ad›mlar, hangi kamu hizmetinin, hangi yönetim düzeyinde ve hangi fonlar kullan›larak üretilece¤i sorular›n›, yani yerindenlik tart›ﬂmalar›n› da gündeme getirmiﬂtir.
Türkiye’de son on y›lda STK’lar›n hem toplumdaki sayg›nl›klar›, hem de siyasal yetkililer nezdindeki güvenilirliklerinde önemli art›ﬂlar söz konusu olmuﬂtur. Bunun sonucunda, özellikle afet, acil müdahale, yard›m ve kurtarma çal›ﬂmalar›nda toplum hizmeti yapan STK’lar›n, devletin resmi kolluk kuvvetleri ve acil yard›m ekipleriyle birlikte hizmet verdikleri görülmektedir. Kuzeybat› Anadolu’da 17 A¤ustos ve 12 Kas›m 1999 tarihlerinde meydana gelen iki depremde gerek Türk gerek yabanc› STK’lar›n yapt›¤› ve baz›lar›n› hâlâ sürdürdü¤ü yard›mlar, halk aras›nda özellikle toplumsal yard›m ve acil kurtarma ile u¤raﬂan gönüllü kuruluﬂlara büyük bir deste¤in do¤mas›na neden olmuﬂtur. Rio (Çevre), ‹stanbul (Habitat II) ve Pekin (Kad›n) zirvelerine olan kat›l›m da, özellikle devlet ve hükümet baﬂkanlar›n›n STK’lara bak›ﬂlar› üzerinde etkili olmuﬂtur. Siyasal otoritelerin STK’lara iliﬂkin düﬂüncelerindeki bu de¤iﬂme, kolluk kuvvetlerinin özellikle yard›m örgütü niteli¤indeki kuruluﬂlara karﬂ› tavr›nda de¤iﬂikli¤e yol açm›ﬂt›r. Toplumda uyanan destek duygusu siyasal hoﬂgörüdeki art›ﬂla birleﬂti¤inde belirgin bir d›ﬂsall›k üreterek, genelde STK’lara yaklaﬂ›m› de¤iﬂtiren bir etkide bulunmuﬂtur. Ayn› zamanda, kent ve köy yönetimine kat›l›m halk›n genellikle üzerinde titizlikle durdu¤u bir husus de¤ildir. Seçimlerde oy vermek, sonra da yerel yaﬂam› görmezden gelmek e¤ilimi seçmenler aras›nda yayg›nd›r. STK’lar bu hususta daha etkili olmakla birlikte, bunlar›n da nepotizm ve kay›rma uygulamalar›ndan ne ölçüde soyutland›¤› sorgulanabilir. Seçmenin yerel siyasete gösterdi¤i ilgisizlik, yerel vergi ve harçlar›n ödenmesinde de kendisini göstermektedir. Yerel yönetimlerce toplanan emlak ve çevre temizlik vergilerinin getirileri maliyetlerinden fazlaym›ﬂ gibi görünmektedir. Seçmenler, yerel yönetimleri belirlemeyi isteyen, fakat onlar›n baﬂar›l› olmas› için herhangi bir çaba göstermeye e¤ilimli olmayan bir görüntü sergilemektedir. Bu durumda, Türkiye’de paydaﬂl›k anlay›ﬂ›yla yönetmeyi öngören düzenlemeler, en kolay uygulama alan› bulabilecekleri yerel siyasal yaﬂamda bile henüz söz konusu olmam›ﬂt›r. Bununla birlikte, Türkiye’de yerelleﬂme ve merkezi yönetimden yerel yönetimlere iktidar devrine daha uygun bir ekonomik ve siyasal ortam›n varl›¤› gözlenmektedir. Özellikle Yerel Gündem 21 Program› kapsam›nda yürütülen siyasal kat›lma ile halka ve halk›n tepkilerine karﬂ› duyarl› yönetim geliﬂtirme çal›ﬂmalar›, özellikle yerel yönetimler üzerinde önemli etkide bulunmaktad›r. Bu durumda, hizmetlerin üretiminde yerindenlik ilkesi daha fazla uygulanma olana¤› bulabilecektir. Türkiye, özellikle güvenlik, savunma, d›ﬂ politika ve ulusal ulaﬂ›m a¤› gibi kamu mal ve hizmetlerinin üretimi ile enerji, e¤itim ve sa¤l›k gibi ulusal standartlar ya da büyük ölçekli yat›r›mlar gerektiren alanlar d›ﬂ›nda kalan hizmet ve mal üretimlerinde yerelleﬂme e¤ilimine girmeye adayd›r. Ayr›ca, özel sektör kuruluﬂlar›n›n kamu mallar› üretimine katk›lar› da son on y›lda, yavaﬂ da olsa art›ﬂ göstermiﬂtir. Bu durumda, hem özelleﬂme hem de yerelleﬂme ile çeﬂitli mal ve hizmet üretimi Türkiye’de yayg›nlaﬂmaktad›r. Ne var ki, bu durumda üretim ve denetim paydaﬂl›k anlay›ﬂ›yla gerçekleﬂtirilmezse,
bu geliﬂmelerin sürdürülebilir kalk›nmaya fazla yarar› olmayabilecektir. 2001 y›l›nda TBMM taraf›ndan kabul edilen Kamu ‹hale Kanunu iyi yönetiﬂim ilkelerini bu alanda yaﬂama geçirmek için at›lan önemli bir ad›m olmuﬂtur. Kamu ihalelerinde saydaml›k ve hesap sorma kolayl›¤› getiren yöntemleri içeren bu yasa ve ona dayanan uygulama bir "en iyi uygulama" örne¤i olarak kabul edilmelidir. 5.2.6. Etkinlik ve Hukuk Devleti ‹yi yönetiﬂimde etkinlik paydaﬂl›k anlay›ﬂ›na dayal› bir kat›l›mla gerçekleﬂtirilece¤inden, kararlar›n al›nmas›na katk›da bulunan tüm kesim ve kiﬂilerin gerek ahlak gerek hukuk aç›s›ndan onlara ba¤l› olmas›na yol açacakt›r. Bu durumda, hükümet ediﬂin temel sorunlar›ndan birisi olan siyasal kararlara uyma sorunu en aza inecektir. K›sacas›, etkinli¤in ancak siyasal kararlara uyumla olanakl› oldu¤u unutulmamal›d›r. Burada, ortaya ç›kabilecek uyuﬂmazl›klar›n çözümü için bir mekanizmaya gerek duyulacakt›r. ‹ﬂte bu mekanizma da yarg› kurumu ve ona duyulacak güven ve sayg›n›n sistemi olan hukuk devleti olacakt›r. Türkiye’de yarg› kurumunun adalet da¤›t›m›nda ve hakça, etkin ve adil kararlar üreterek sosyo-ekonomik çat›ﬂmalar› çözme uygulamalar›nda zaman zaman sorunlar yaﬂanmaktad›r. 1982 Anayasas› ile anayasal ve idari yarg› denetiminin kapsam›n› daraltma ve k›s›tlama yoluna gidilerek, Anayasa Mahkemesi’nin görev ve yetki alan› daralt›lm›ﬂ; Cumhurbaﬂkan›’n›n tek baﬂ›na yapaca¤› iﬂler ile Yüksek Askeri ﬁura’n›n ve Hakimler ve Savc›lar Yüksek Kurulu’nun kararlar› yarg› denetimi d›ﬂ›nda tutulmuﬂ; kamu personeli hakk›ndaki uyarma ve k›nama cezalar› bile denetim d›ﬂ›nda b›rak›lm›ﬂt›r. Ayr›ca, yasama organ›n›n ç›kard›¤› yasalarda zaman zaman görülen çeliﬂkiler, baﬂka yasalar ve Anayasa ile düﬂülen çeliﬂkiler, geçmiﬂe yürütülen (makable ﬂamil) yasa yapma uygulamas›, Türkiye’de yasal uygulamalardaki istikrar› zedeleyen etkenlerdir. Hukukun üstünlü¤ü ve hukuk devleti ilkesinin tüm ça¤daﬂ nitelikleriyle gerçekleﬂtirilmesi için yarg› denetimine konulan k›s›tlamalar› kald›rmak gerekecektir. Ayr›ca, hükümetlerin kanun hükmünde kararnamelerle zaman zaman Anayasa’ya ve baﬂka yasalara ayk›r› ve geçmiﬂe yürütülen uygulama kararlar› almalar›, hem yasama sürecini aksatmakta, hem Cumhurbaﬂkanl›¤› vetosunun s›k kullan›m›na yol açmakta, hem de yap›lan itirazlar dolay›s›yla yüksek mahkemelerdeki yükü art›rmaktad›r. Bu uygulamalar yarg› kararlar› ile adalet da¤›t›m›nda süreklili¤i ve standartlaﬂmay› güçleﬂtirmekte, ﬂirketler baﬂta olmak üzere, ileriye dönük plan ve program yap›lmas›n› zorlaﬂt›rmaktad›r. Bu zorlu¤u aﬂmak için, yabanc› ﬂirketlerin iktisadi anlaﬂmazl›k konular›n› çözmek için uluslararas› tahkime baﬂvurmalar›na, 2001 y›l›nda yap›lan bir Anayasa de¤iﬂikli¤iyle olanak tan›nm›ﬂt›r. Bu olumsuz koﬂullara karﬂ›n, Türkiye’de adalet da¤›tan yarg› kurumlar›na olan güven son on y›l boyunca di¤er siyasal kurumlara oranla daha yüksek düzeyde seyretmiﬂtir (UNDP, 1998: 43-4). 2000’li y›llarda derinleﬂen ekonomik bunal›m ve artan yolsuzlukla mücadele çerçevesinde siyasal kurumlara ve
siyasetçilere ülke genelinde duyulan güvensizlik yarg› kurumlar›n› da etkilemiﬂ olmakla birlikte, bu etki di¤er siyasal kurumlar kadar olmam›ﬂt›r. AB ile iliﬂkileri 1999’dan sonra derinleﬂtirmeye baﬂlayan Türkiye’nin Kopenhag Kriterleri’ne uyum çerçevesinde att›¤› ad›mlar da Türkiye’de hukuk devletini güçlendirme iradesinin güç kazand›¤›n›n göstergesidir. 12 Nisan 2001 tarih ve 4643 say›l› yasayla, Baﬂbakanl›k’a ba¤l› ‹nsan Haklar› Baﬂkanl›¤› (‹HB) kurulmuﬂtur. ‹HB’ye ba¤l› olarak oluﬂturulan ‹nsan Haklar› Dan›ﬂma Kurulu STK’lar ve akademisyenlerle iﬂbirli¤i içinde çal›ﬂmaktad›r. ‹nsan Haklar› ‹hlalleriyle ‹lgili ‹ddialar› ‹nceleme ve Soruﬂturma komisyonlar› ise kurulma aﬂamas›ndad›r. Bu komisyonlar Baﬂbakanl›k, Adalet, ‹çiﬂleri, D›ﬂ ‹ﬂleri, Milli E¤itim ve Sa¤l›k bakanl›klar› ile insan haklar› alan›nda etkin mesleki kuruluﬂlar›n temsilcilerinden ve baz› uzman kiﬂilerden oluﬂmaktad›r. BM karar› uyar›nca 1988’de kurulan ‹nsan Haklar› E¤itimi Ony›l› Ulusal Komitesi, ‹HB ile yak›n iliﬂki içinde çal›ﬂmaktad›r. Halen bu komitenin çal›ﬂmalar› kapsam›nda AB ve Avrupa Komisyonu (AK) ile iﬂbirli¤i içinde geliﬂtirilen ve STK’lar ile emniyet görevlilerinin insan haklar› konusunda bilinçlendirilmesini ve e¤itimini amaçlayan sekiz proje uygulanmaktad›r. Bu komite ve Adalet Bakanl›¤›’n›n iﬂbirli¤iyle, 9.308 yarg›ç ile savc›n›n AB mevzuat› konusunda e¤itimini içeren iki y›ll›k bir program, AB ve AK ile anlaﬂma imzaland›ktan sonra uygulanmaya baﬂlayacakt›r. 2002’de kabul edilen bir yasa de¤iﬂikli¤iyle al›nan, iﬂkence suçu Avrupa ‹nsan Haklar› Mahkemesi’nce sabit görülen kamu görevlilerinin Türkiye’nin ödemeye mahkum edilece¤i tazminat› bizzat ödemeleri yolundaki karar, zanl›lara sorgular› s›ras›nda kolluk kuvvetlerince iﬂkence yap›lmas›n› zorlaﬂt›racak bir önlem niteli¤indedir. Bununla birlikte, Türkiye’de genel olarak yasalara duyulan sayg› ve onlar› uygulamaya yönelik tutum gevﬂektir. Vergi yasalar›ndan halk sa¤l›¤›yla ilgili uygulamalara (örne¤in, insanlar›n topluca bulundu¤u mekanlarda, hastane ve okullarda yasayla yasaklanm›ﬂ olmas›na karﬂ›n sigara içmek gibi), imar yasalar›ndan trafik yasalar›na kadar uzanan geniﬂ bir alanda kolayca gözlenebilen bir "serbestlik" ortam› göze çarpmaktad›r. Bu gevﬂeklik sürdü¤ü sürece hukuk devleti uygulamas›n› pekiﬂtirmek ve etkin bir yönetiﬂim uygulamas›na geçmek olana¤› olamayacakt›r. 5.3. Öneriler ‹yi yönetiﬂim düﬂüncesinin yayg›nlaﬂt›r›lmas› ve toplumda kabul görerek yurttaﬂlar taraf›ndan da istenilir k›l›nmas› için aﬂa¤›da s›ralanan uygulama, program ve çal›ﬂmalar önerilmiﬂtir. 5.3.1. Dünyada ve Türkiye’de "‹yi Yönetiﬂim Y›l›" ilan› Kamuoyunun dikkatini çekmek, gelecek kuﬂaklara da "iyi yönetiﬂim" kavram›n› anlatmak ve benimsetmek için, 2003 ya da 2004 y›l› "‹yi Yönetiﬂim Y›l›" olarak ilan edilmeli, okullar ile bas›n-yay›n organlar›nda iyi yönetiﬂim kavram›n› ve özelliklerini oluﬂturan paydaﬂl›k, saydaml›k, hesap sorma, siyasal kat›lma, yerindenlik, hukuk devleti vb. olgular› anlatan, araﬂt›ran ve kamuya duyuran etkinlikler düzenlenmelidir.
5.3.2. BM taraf›ndan bir uluslararas› "‹yi Yönetiﬂim Sözleﬂmesi" yap›lmas› Dünyada iyi yönetiﬂimin yayg›nlaﬂt›r›lmas› ve uygulama normu haline getirilebilmesi amac›yla, yerel ve merkezi yönetimler için bir uluslararas› "‹yi Yönetiﬂim Sözleﬂmesi" BM taraf›ndan haz›rlanarak imzaya aç›lmal›d›r. 5.3.3. Kamu bürokrasisi, STK’lar ve bas›n-yay›n kuruluﬂlar›na iyi yönetiﬂim olgusunun anlat›lmas› ‹yi yönetiﬂim ilkelerinin ne olmas› gerekti¤i gerek kamu yönetiminin merkez ve taﬂra ile yerel yönetim örgütlerine, gerek onlarla paydaﬂ olarak çal›ﬂmas› zorunlu olan STK’lar ile bas›n-yay›n kuruluﬂlar›na anlat›lmal›d›r. 5.3.4. Etkin bir "performans de¤erlendirme" sisteminin oluﬂturulmas› Etkin bir performans de¤erlendirme sistemi oluﬂturulmal›, yetki devri ve esneklikle birlikte, hesap verme sorumlulu¤unun ve yönetsel saydaml›¤›n güçlendirilmesi için gerekli mevzuat de¤iﬂikliklerinin yap›lmas› yoluna gidilmelidir. 5.3.5. Saydaml›¤›n art›r›lmas› için yeni teknolojilerin kullan›m›n›n yayg›nlaﬂt›r›lmas› Saydaml›¤›n art›r›lmas› anlay›ﬂ ve hukukta de¤iﬂiklikler ile iletiﬂim teknolojisinin yenilenerek ve yayg›nlaﬂt›r›larak kullan›m›n› gerektirmektedir. Bu alanda bilgisayar, bilgi teknolojisi ve Internet kullan›m›n›n art›r›lmas› için gerekli e¤itimlerin yayg›nlaﬂt›r›lmas› ve teknik altyap›n›n da de¤iﬂen teknolojilerin uyarlanmas›yla güçlendirilmesi gerektirmektedir. 5.3.6. Halk›n bilgiye eriﬂim hakk›n› güvence alt›na alan mevzuat›n geliﬂtirilmesi Halk›n karar alma ve uygulama süreçlerine etkin olarak kat›lmas› ve hesap sorabilmesi için önce gerekli bilgilere eriﬂebilmesi zorunludur. Bu nedenle halk›n bilgiye eriﬂimini güvence alt›na alacak, uluslararas› uygulamalarla uyumlu bir yasal düzenlemeyi gerçekleﬂtirmek gerekmektedir. 5.3.7. Denetim iﬂlevine önem verilmesini sa¤lamak Gerek yarg› kararlar›n›n duyarl›l›kla uygulanmas›, gerek al›nm›ﬂ olan her türlü siyasal karara (yasa, yönetmelik, tüzük vb.), öncelikle ilgili karar›n al›nmas›nda birinci derecede rol oynayanlar›n titizlikle uymalar› "iyi yönetiﬂim" için en etkili ad›m› oluﬂturacakt›r. Bu konuda bas›n-yay›n kuruluﬂlar›na, özellikle siyasal otoritelerin ve yak›nlar›n›n al›nan kararlara uymama yolundaki davran›ﬂlar›n› sergilemek bak›m›ndan büyük bir rol düﬂmektedir. 5.3.8. Yarg› ba¤›ms›zl›¤›n›n güçlendirilmesi Özellikle hukuk devletinin yaﬂama geçirilmesi için yarg› ba¤›ms›zl›¤›n›n gerekli koﬂullar› sa¤lanmal›d›r. Öte yandan, yarg› da verdi¤i kararlarda hukuk ilkelerinden ve standartlar›ndan ödün vermemeye özen göstermeli, yarg›ç ve savc›lar ile adalet bürokrasisinin "hukuk devleti" konusunda sürekli e¤itimi sa¤lanmal›d›r. 5.3.9. "Sürdürülebilir Kalk›nma Gözlemevi" kurmak Türkiye’de do¤al ve yap›l› çevredeki geliﬂmeleri izleyen, ekonomik kalk›nmay› bu aç›dan gözlemleyen ve dönemsel olarak Türkiye’de çevrenin ve kalk›nman›n
durumunu hem nitelik hem de nicelik aç›s›ndan baz› nesnel göstergelere dayanarak saptayan, bulgu ve sonuçlar›n› kamuya aç›klayan bir "Sürdürülebilir Kalk›nma Gözlemevi" kurulmal›d›r.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue reading from where you left off, or restart the preview.