Lord Byron'un kızı Ada: İlk bilgisayar programcısı
Lord Byron’un hem anne hem de baba tarafı ruh sağlığı bozuk insanlarla doluydu. Kibar bir deyişle deliler çoktu sülalede! Bu ruhsal bozukluk ve savrulmalardan o da nasibini bolca aldı ve kızı Ada’ya da devretti.
Lord Byron (1788-1824) İngiltere’nin gelmiş geçmiş en büyük şairlerinden olacaktı. Kızı Augusta Ada (1815-1852) ise dünyanın ilk bilgisayar programcısı olarak tarihe geçecekti. Byron da kızı da 36 yaşında öldüler.
Byron’un büyükbabası amiral John Byron ”sağduyusunu yok eden bir hastalık” nedeniyle donanmadaki görevinden alınmıştı. Subay olan babası ”Mad Jack” ise iflah olmaz bir hovarda ve kumarbazdı. Birinci karısı markiz Lady Carmarthen’ın servetini kumarda, meyhanelerde ve başka kadınlarla yiyip bitirdi. 1783’te bu kadından kızı Augusta doğdu. Karısının onun seks çılgınlıklarından ötürü daha otuz yaşındayken öldüğü söylenir.
”Kötü Jack”, hemen zengin bir kadın aradı, 15 yaşındaki İskoç soylusu Catherine Gordon of Gight’ı ayarttı ve birkaç ay sonra evlendiler.
Catherine’in sülalesi de taşıdığı şiddet ve depresyon eğilimleriyle ünlüydü. Dedesi, babası ve kızkardeşi intihar etmişlerdi. Bütün servet Catherine’e kalmıştı. Ancak Kötü Jack çok geçmeden bu serveti de kemal-i afiyetle tüketti. Alacaklılardan kurtulmak için Fransa’ya, Jack’ın kızkardeşine sığındılar.
Evlilikleri yürümedi ve hamile olan Catherine Londra’ya döndü. Kiraladığı küçük bir dairede George Gordon’u, yani sonraları Lord Byron ünvanını alacak olan oğlunu doğurdu.
Baba Kötü Jack Fransa’da kaldı, kızkardeşiyle birlikte randevuevi işletti. 1791’de 35 yaşındayken öldü.
Bir saati bir saatine uymayan alkol bağımlısı Catherine, sağ ayağı doğuştan sakat olan küçük oğlunu ”rezil, topal mahluk” gibi laflarla zalimce azarlayıp aşağılıyor, dövüyor, hemen ardından onun güzelliğini göklere çıkaran övgüler yağdırıyordu.
Byron, birdenbire şöhrete ulaşınca 1815’te büyük bir mirasa konan Lady Anne Isabella (Annabella) Milbanke ile evlendi. Birbirine zıt karakterleri vardı. Annabella ona daha başlangıçta o ”sefil” alışkanlığı şiirden vazgeçmesini söyledi. Kızları Augusta Ada doğduktan birkaç hafta sonra Annabella kızı alıp baba evine gitti ve Byron’dan boşandı. Boşanmanın en önemli nedeni Byron’un üvey ablası Augusta’yla yaşadığı ensest ilişkisiydi. Byron, Augusta’nın 1814’te doğurduğu Elizabeth’in babasıydı.
Byron, Ada’nın doğumundan dört ay sonra İngiltere’yi terk etti. Bir daha hiç görüşmeyeceklerdi.
Ancak annesi de Ada’ya yakın bir ilgi göstermedi. Çocuğu daha çok anneanneye bıraktı. Kız ahlak dışı dolaplar çevirmemesi için annesinin arkadaşları tarafından sıkı kontrol altına alındı. Ada bunlara ”erinyes-intikam melekleri” diyordu.
Ada’nın hayatı hastalıklarla geçti. Sekiz yaşında şidddetli başağrıları sonucunda görme bozukluğu yaşadı. 1829’da kızamık hastalığından sonra bir yıl boyunca yatalak yaşadı.
Hastalıklarına rağmen matematik ve teknoloji konusundaki yetenekleri gelişti. 12 yaşında uçmaya ilgi gösterdi. Kanatlar ve gövde arasındaki en doğru oranları bulmak için kuşların anatomisini inceledi. Kanat çırpan mekanik bir kuş yaptı.
1833’te özel hocalarından biriyle yaşadığı aşk açığa çıkınca birlikte kaçmak istediler. Ancak adamın akrabaları durumu fark edip annesi Annabella’ya haber verdiler. Skandal sessizce örtbas edildi.
Babasından ve şiirden nefret eden annesi onu matematiğe yönlendirdi. Böylece matematik ona ”sağlam ve dengeli bir mentalite verecek ve ahlaksız babasından miras alabileceği olası bir tasasızlığa, düşüncesizliğe, kibirliliğe, aldatıcılığa ve burnu büyüklüğe karşı panzehir oluşturacaktı”.
Ancak Ada babasının fantezi ve yaratıcılığını devraldı. Bilime yönelmişti ama yaptığı işin ”şiirsel bilim” olduğunu söylüyor, kendisini de analizci ve metafizikçi olarak tanımlıyordu.
18 yaşından itibaren kraliyet sarayının sürekli davetlilerinden biri oldu. Buradaki çeşitli etkinliklere ve balolara katıldı. Charles Dickens’la tanıştı.
1800’lerin ilk yarısı soylu kadınların entelektüel gelişimlerinin önlendiği bir dönemdi. Buna rağmen Ada Londra Üniversitesi’nde 1830’da başlatılan birkaç aylık kurslara girmeyi başardı.
Ada’nın matematik ve mühendislik alanlarında gösterdiği üstün yetenek zamanın önemli mucitleri Charles Wheatstone ve Michael Faraday’ın ilgisini çekti. Ancak onun en yakın çalışma arkadaşı Charles Babbage olacaktı.
Babbage’la 1833’te tanıştı. Babbage ona icat ettiği hesap makinasınını (difference machine) prototipini gösterdi. Ada bu makinaya hayran kaldı. Babbage da onun zekâsına ve analitik dehasına hayran kaldı ve onu ”sayıların sihirbazı” olarak tanımladı. Yakın dost oldular.
Babbage daha sonra analiz makinasını (analytical engine) geliştirirken düşünce ve tezlerinin sağlamasını hep Ada’yla yaptı.
1800’lerin başları sanayi devriminin yükseldiği dönemdi. Teknolojik buluşlar birbiri ardına geliyordu. İngiltere devleti mucitlere deneyleri için para akıtıyordu.
Lord Byron kendilerini işsizliğe mahkûm eden makinaları kıran işçilerin cezalandırılmaması için mücadele ediyordu.
Engels 1845’te ”İngiltere’de İşçi Sınıfının Durumu” adlı kitabını yayımlayacak, 1848’de Marks’la birlikte Komünist Manifesto’yu yazacaktı.
Ada1835’te William King’le evlendi ve barones ünvanını aldı. Üç çocukları oldu. Kocasına 1838’de Lovelace Kontu ünvanı verilince Ada bu kez Kontes Lovelace olacaktı.
1841’de annesi ona Elizabeth ile üvey kardeş olduklarını açıkladı. Ada hiç şaşırmadı. Bu ensest ilişkisinde babasını değil, halası Augusta Leigh’ı suçlu gördü.
1840’lı yıllarda bir dizi skandallara neden oldu. Bunların çoğu evlilik dışı ilişkilerden kaynaklanıyordu.
Ancak kısa hayatını bilimsel gelişmeye ve zamanın çeşitli buluşlarına adadı. Babbage’la yaptığı işbirliğiyle ünlendikten sonra farklı projelerle uğraştı.
Örneğin 1844’te dostu Woronzow Greig’e beynin nasıl matematiksel modeller ve sinirlerin nasıl duygular yarattığına ilişkin düşüncelerinden söz eder.
Kendi ”potensiyal” deliliğini irdelemek üzere bu düşüncelere yöneldi. Bu konuda elektrikli deneyler yapmak için mucit Andrew Crosse’u ziyaret etti.
Babbage hesap makinasını Fransız dokuma sanayinde desen yaratmak üzere kullanılan delikli kartlardan esinlenerek yapmıştı.
1837’de hesap üniteleri ve hafızadan oluşan bir analiz makinasının çizimlerini yapacaktı. Makina kodlanmış delikli kartların yardımıyla program ve verileri içeriyordu. Ada başından itibaren bu çalışmanın içinde yer almıştı.
Amaç, hazır yazılmış programla hesaplamalar yapan bir makina yapmaktı. Bu sayede her türlü hesap cetveli gereksizleşecek ve işi makinalar yapacaktı.
Bu makina modern bilgisayarın bütün temel ögelerine sahipti. Ama onun mekanik bir biçimi olarak.
Ancak proje finans sıkıntısı nedeniyle çok yavaş ilerliyordu. Babbage’ın porejelerinin çoğu devlet tarafından finanse ediliyordu. Hükümet onun bir projeyi sonuçlandırmadan bir başkasına başlamasından usanmış ve parayı kesmişti.
Babbage 1842’de İtalya’da Turin’de projesiyle ilgili bir sunum yaptı. Dinleyiciler arasında bulunan askeri mühendis Luigi Federico Menabrea (daha sonra başbakan olacaktır) ayrıntılı notlar tutmuştu. Menabrea’nın metni aynı yıl Fransızca olarak İsviçre’deki bilim dergisi Bibliothèque Universelle de Genève’de yayımlandı.
Babbage’ın yakın dostu Charles Wheatstone, Ada Lovelace’ı bu notları İngilizceye çevirmesi için teşvik etti. Babbage da onu destekledi.
Ada 1842-1843 yıllarında dokuz ay kapanarak metni çevirdi. Ama ortaya çıkan İngilizce versiyon aslından üç kat daha uzun oldu. Ada metne kendi notlarını da eklemişti.
O zamanlarda kadınların üniversiteye gitmesi yasak olduğu için bilimsel eserler yazıp yayınlamaları da mümkün değildi. Bu nedenle kendi görüş ve tezlerini belirtmek için tek seçenekleri, kitaplarını başkalarının metinlerine eklemekti.
Babbage makinalarını gelişmiş hesaplama araçları olarak görüyordu. Ancak Ada daha soyut ve yaratıcı düşünüyordu. Ona göre analiz makinası doğru enformasyonla mantıksal sembollere çevrilebilecek her şeyi çözebilecekti:
”Bu analitik makina, sayıların yanı sıra karşılıklı temel ilişkileri soyut bilimsel operasyonlarla ifade edilebilecek başka şeylerle, objelerle de çalışabilecektir. Bunlar makinanın çeşitli operasyonlara ve bunların mekanizmalarını nasıl yürüteceğine bağlı değişimlere de açık olacaktır”
Tonlar arasındaki ilişki belirli bir biçimde tanımlanabilirse bu analitik makinayla karmaşık ve bilimsel müzik parçaları da bestelenebilecekti. Ayrıca yazılı grafikler ve ”sesli resimler” de yaratılabilecekti.
Ada’nın bu ve benzeri düşünce ve önerileri ilk ”bilgisayar programları” olarak kabul edilmektedir.
Bill Gates ve Steve Job’un yüz yıldan fazla bir süre sonra göreceği modern bilgisayarın gelecekteki potansiyelini Ada daha 1843’te anlamıştı.
Ne ki, Ada ve Babbage analiz makinasını çalışırken göremeyeceklerdi. Makina parasızlık yüzünden yapılamadı.
Ada projeyi gerçekleştirmek amacıyla at yarışları için programlar geliştirdi. Ancak her şey ters gitti. Büyük bir borç altına girdi. Alacaklılar arasında Florence Nightingale’in babası da vardı.
Son yıllarıyla ilgili uyuşturucu bağımlılığı ve akıl hastalığı belirtilerinden söz edilir. Ancak akıl hastalığı iddiasının büyük ölçüde ”kadınları horlayanlardan” geldiği söylenir. Gerekçe olarak şizofren ve depresif oldukları halde John Nash ve Alan Turing’in matematik dehasından hiç de kuşkulanılmadığı belirtilir.
Yayımlanan ilk bilgisayar algoritması: Lovelace’ın diyagramı (Bölüm-G)
İlk kez 1880’de ABD’de kapsamlı hesaplamalar için delikli kart makinaları geliştirildi. Bunlar kamusal ve özel alandaki idari işlerde 1960’lara kadar büyük önem taşıdı.
ABD savunma bakanlığı 1979’da bir yazılım diline ”Ada” ismini verdi.
British Computer Society, bilgisayar sektöründeki kadınlar için her yıl Lovelace Konferansı düzenlemekte. Bu kurum 1998’den bu yana Ada adına madalya da dağıtmaktadır.
2002’de cinsiyet, medya ve teknolojiyi temel alan Ada isimli bir dergi yayına girdi.
Hakkında kitaplar yazıldı, filmler yapıldı. Birçok yapıya onun adı verildi.
2009’dan bu yana her ekimin ikinci salı günü Lovalece Day olarak kutlanmakta. Association for Women in Computing, her yıl Ada Lovelace ödülünü dağıtmaktadır.
Ada Lovelace 36 yaşındayken rahim kanserinden öldü.
Son arzusu üzerine babasının yanına gömüldü.
© Ahval Türkçe
Bu makale yazarın görüşlerini yansıtır. Ahval’in yayın politikası ve editoryal bakış açısı ile her zaman uyumlu olmak zorunda değildir