Transkript
1 BİRİNCİ BÖLÜM Türk Tarihçiliğinde 1908 Devrimi Üzerine Birkaç Söz Bu kitapta 1908 Devrimi ve bu Devrim'e giden yolun hikâyesi anlatılmaktadır. Modern Türkiye tarihinde 1908 yılı ilk defa olarak meşrutî monarşinin kurulduğu, hükümetin yalnızca halk tarafından seçilmiş bir meclise karşı sorumlu olduğu ve, dolayısıyla, mutlakiyetçi monarşinin ve mutlakiyetçi monarşiye hizmet eden bir sivil ve askerî bürokrasinin gücünün siyasal süreçten dışlanmaya çalışıldığı bir dönemin başlangıç noktası olması bakımından son derece önemlidir. Belleğimizi zorlarsak, Türkiye siyasal tarihinde 1908'den önce böyle bir dönemin olmadığını görürüz. 1876'daki anayasal hareket yalnızca mutlakiyetçi monarşiye çeki-düzen veren bit hareketten başka bir şey değildi; çünkü, amaç buydü ve daha fazlası istenmiyordu yılında Padişah tarafından kabul edilen Kanun-u Esasi, Avrupa'nın en tutucu anayasaları örnek alınarak hazırlanmıştı ve hazırlanışmdaki kurumların görüşleri doğrultusunda, siyasal gücü monarşi ile bürokrasi arasında paylaştırmaktan. ibaretti. 1 Meclis-i Mebusan'm rolü oldukça kısıtlıydı ve hal- 1 Coşkun Üçok, "1876 Anayasasının Kaynakları," ss.1-25; ve Tarık Zafer Tuııaya, "1876 Kanun-ı Esasisi ve Türkiye'de Anayasa Geleneği," ss Aynen \
2 km istemlerini bir nebze temsil etse bile, anayasal düzenleme içindeki yeri monarşi ve bürokrasiden sonra gelmekteydi. Meclis'in feshi de Padişah'a tanınmış bir hak olduğundan, çalışmaları üzerinde her zaman bir üst makamın ağırlığı ve baskısı bulunmaktaydı, Heyet-i Vükela -yani, Bakanlar Kurulu- Meclis-i Mebusan'a değil, doğrudan doğruya Padişah'a karşı sorumluydu. Zaten, kabine üyeleri atanırken, seçim Meclis-i Mebusan'a değil, Padişah'a bırakılmıştı. İki meclisli bu anayasal düzende, tüm üyeleri Padişah tarafından atanan bir Meclis-i Âyan -yani, Senato- bulunmaktaydı ki, bu meclisin yetkileri seçimle işbaşına gelen Meclis- 1 Mebusan'dan daha fazlaydı. Kanun-u Esasi'yi yorumlamak da dahil olmak üzere yönetim üzerinde baskı oluşturabilecek bir çok yetki ile donatılmıştı. 2 Amaçlan ve yapısı itibarıyla liberal demokratik olmak bir yana, liberal bile olmaktan çok uzak olan bu anayasal rejim yine de Sultan Abdülhamid ve bürokrasisinin hoşuna gitmemiş olacak ki, Türkiye'nin olağanüstü bir durum içinde -yani, Ruslarla yapılmakta olan savaşla meşgul- olması, kısıtlı yetkilerini aşma çabasında olan Meclis-i Mebusan'ı 'tatil' etmek için yeterli neden olarak görülmüş ve Kanun-u EsaSi, 14 Şubat 1878'de, tozunun silkelenerek tekrar yürürlüğe konulmak üzere 24 Temmuz 1908'e kadar güvenlik içinde korunacağı bir rafa kaldırılmıştı. İşte, Türk siyasal hayatında 1908'den önce yaşanmış olan tek deney buydu ve liberal bir devrim olmaktan çok uzaktı. bkz., Tarık Zafer Tunaya, "Midhat Paşa'nın Anayasa Tasarısı: Kanun-ı Cedid," ss 'daki siyasal durum ve anayasal hareketle ilgili en önemli kaynaklardan biri şudur: Robert Devereu*, The First Ottoman Constitutional Period: A Study of the Midhat Constitution and ParUament 2 Coşkun Üçok, "1876 Anayasasının Kaynaklan," ss.1-25; Bülent Tanör, "Anayasal Gelişmelere Toplu Bir Bakış," ss.17-21; idem, "Birinci Meşrutiyet." Osmanh-Türk Anayasal Gelişmeleri, içinde, ss : ve Tarık Zafer l'unaya, "1876 Kanun-ı Esasisi ve Türkiye'de Anayasa Geleneği," ss
3 Mutlak padişah ile emrindeki bürokrasi arasındaki çekişme sonucu ortaya çıkmıştı ve 1878'den 1908'e kadar-her ne kadar Kanun-u Esasi rafa kaldırılmış olsa da- aynı kavga devam etmişti. Otuz yıllık süre içinde değişen şey bürokrasinin göreli ağırlığının azalarak bunu Sultan Âbdülhamid in emrindeki Yıldız Sarayı yönetimine -Mabeyn'ekaptırmış olmasıydı. *Birinci Meşrutiyet' olarak adlandınlagelen ve kısıtlı yet- kilerle de olsa halkın seçimiyle oluşan Meclis-i Mebusan, Saray ile bürokrasi arasındaki güç çekişmesinde herşeyini kaybeden taraf olmuştu. Fakat, kamuoyunda, bürokrasi ve Saray karşısında üçüncü bir gücün de olabileceğini, kısa bir süre için de olsa, kanıtlamıştı yılına yaklaşıldığında da kamuoyunun hatırladığı ve istediği buydu: Halkın özgür iradesiyle oy vereceği bir seçim sonucu oluşacak bir meclisin, milletin mukadderatına hakim olması yılına yaklaşıldığında artık halkın istediği, yetkileri kısıtlı ve denetim altında tutulan bir meclis ve Padişah'a bağımlı bir hükümet değil, tam tersine, her türlü yetkiyle donatılmış ve Padişah'la bürokrasinin üstünde olan bir meclis tarafından yönetilmekti. Bu nedenle, 1908 Temmuzunda başlayan yeni döneme, sanki otuz yıllık 'tatil'den sonra kalındığı yerden tekrar başlanıyormuş gibi, 'İkinci Meşrutiyet' adı konularak Devrim'in küçültülmesi son derece yanlıştır. Artık Türkiye otuz yıl öncesinin Türkiyesi değildi. 1876'da 'tepeden' yapılan bir reform hareketi, 1908 yılma yaklaşıldığında geniş halk kitlelerinin özlemlerine yanıt yermekten uzaktı. Özellikle, 1905'te kuzey komşu Rusya'da ve 1906'da doğu komşu İran'da meydana gelen sınırlı devrimler ve bu devrimler sonucu oluşan meclislerin Türkiye'deki kamuoyunu oldukça etkilediğini, Devrim'i gerçekleştirmek için çalışanların halka dağıttıkları yeraltı bildirilerinden anlamaktayız. Dolayısıyla, 1908'de istenen, artık bürokrasinin
4 rolünün garanti altına alındığı bir 1876 Kanun-u Esasisi değil, halkın gerçek anlamda siyasal sürece katılacağı ve hükümetlerin yalnızca doğrudan seçimle işbaşına gelen Meclis-i Mebusan'a karşı sorumlu olacağı ve bürokrasi ile Saray'ın yetkilerinin sınırlarının çizileceği yeni bir '1876 Kanuncu Esasisi' idi Devrimi'ne İkinci Meşrutiyet' adını koymak ve tarih kitaplarında, sanki monarşist düzen, tamamiyle yıkılacağı ve ortadan kaldırılacağı 1 Kaslîn 1922 tarihine kadar kesintisiz devam etmişmiş gibi bir tarih dışı anlatım sürdürmek -her ne kadar siyasal amaçlara hizmet amacıyla bir propaganda malzemesi olarak zamanında kullanılmışsa dabugün bilimsel değil, ideolojik bir konumu belirlemektedir. Anayasa hukuku açısından, monarşist rejim -yani, anciett regime yılı Temmuzunda 'tarih' oldu. Yerine kurulan rejim bir meşrutî monarşi idi ve liberal demokratik bir yönetim geleneğini yerleştirme çabasmdaydı. 3 Monarşistlerin 1909 ve 1912 yıllarındaki karşı-devrim ve askerî darbe çabaları hep bu eski rejimi geri getirme isteğinden kaynaklanmaktaydı ve amaçlarına ancak Türkiye'nin savaşı kaybedip, Ittihad ve Terakki Cemiyeti'nin iktidardan düştüğü 1918 yılı sonunda erişebileceklerdi., Türk tarih yazımındaki en ateşli tartışmalardan biri, Birinci Dünya Savaşı öncesi ve sonrası olarak ayrılabilecek iki dönem arasında sürekliliğin mi, yoksa kopukluğun mu olduğudur. Baskın söylemde bu dönemler 'Osmanlı imparatorluğu' ve 'Türkiye Cumhuriyeti' olarak kesin çizgilerle ayrıli liu konuda oldukça derli-toplu bir anlatım için bkz., Bülent Tanör, "İkinci Meşrutiyet," Oşmanlt-Türk Anayasal Gelişmeleri, içinde, ss.139- )83. Ayrıca bkz., Recai G. Okandan, Amme Hukukumuzun Anahatları, Türkiye'nin Siyasi Gelismesi, Cilt 1: Osmanlı Devletinin Kuruluşundan Yıkılışına Ka-
5 maktadır. Bu : çalışmada, her ne kadar 1908 yılıyla başlayan dönem ile 1923 yılıyla başlayan dönem arasında doğrudan bir karşılaştırma yapılmasa da, arka planda her zaman varolan anlayış bu iki dönem arasında kopukluğun olduğudur; ancak, baskın tarih söylemininin iddia ettiği anlamda değil. Baskın tarihçilik anlayışına Kemalist ideoloji egemendir. İster 'bilimsel, 1 ister 'resmî' olsun, Türk tarih yazımı bu ideolojik çerçeve ile sınırlıdır. Bazı örnekleri ne kadar yaratıcı ve göz kamaştırıcı olsa da, Türk toplumsal, siyasal ve ekonomik târih araştırmaları Kemalist ideoloji çerçevesinin dışına çıkamamıştır. Târih araştırmalarının genel çerçevesini -yani, sorunsalını- oluşturması açısından, Kemalist ideoloji sımsıkı yerinde durmaktadır. Kısacası, araştırmacının yaklaşımından bağımsız olarak, yapılan hemen hemen tüm çalışmalar Kemalist ideolojinin kalıpları tarafından şekillendirilmektedir. İşin ilginç yanı, bunun yalnızca 'Modernleşme Kuramı' ya da 'Bağımlılık Kuramı' gibi açık-seçik kuramları bilinçli Olarak kullananlar tarafından değil, aynı zamanda belirgin ve 'tutarlı' bir kuramsal çerçevesi olmayan kişiler tarafından d^ aynı heyecanla ve sorgulanmadan kullanılmasıdır. Sonuçta, bazı sorular akademik çalışmaların inceleme alanına bile girmemektedir; Bu çalışmada, şimdiye kadar sorulmamış bazı sorulara yanıt aranmaya çalışılmıştır. Baskın Türk tarih yazımında vurgu her zaman Atatürk'ün 1923 yılında kurduğu cumhuriyet rejimi ile çizgisi belirlenmiş bir kesin kopukluğun olduğu yönündedir. Kısaca anlatmak gerekirse, Türk tarihçiliğinin genel kabul görmüş şekline göre, 1923 yılının önemi yalnızca siyasal değil, aynı zamanda ekonomik ve toplumsaldır da. Siyasal anlamda vurgulanan, yeni rejimle beraber kökten bir değişikliğin meydana geldiğidir. Yeni rejimin eskisinden ör-
6 gütlenme ve yapı açısından temelden farklı olduğu söylenmektedir. Buradaki esas vurgu, monarşinin -saltanatmkaldırılmış olmasıdır. Ekonomik alanda ise, vurgu, yabancı müdahalenin ortadan kaldırılması ve 'bağımsız' gelişmenin gerçekleşmesi yönündedir. Baskm olan bu Türk tarih söyleminde, 1908 yılı önemli bir dönüm noktası olmaktan çok uzaktır. Hiç de önemsenmeyen bu tarih, bir devrim olarak nitelendirilmez. Ve, doğal olarak, ortaya çıkan olay '1908 Devrimi' olarak anılmaz da, İkinci Meşrutiyet'in İlâm' olarak adlandırılır. 1908'den sonra siyasal ve ekonomik yapıda -ve toplumsal yapıda- - gerçekleşen değişiklikler küçümsenirken, bu dönemde bürokrasinin modernleşmesi -hem askerî, hem de sivil, ama, özellikle, askerî bürokrasinin yenileşmesi- göklere çıkarılır. Alışılagelmiş tarihçilikte 1908 Devrimi, bir bakıma, 'modernleşme' ya da 'batılılaşma' yolunda yalnızca cılız bir başlangıç olarak görülür.. ' İddiaya göre, gerçek değişiklik 1923 yılında 'Kemalist < Devrim' ile geldi. Yanlışlıkla 'devrim' olarak nitelenen 'Cumhuriyet'in ilânı' ile beraber Türkiye'nin önünde açılan yeni dönemde Kemalist reformların ülkeyi modernleştirdiği ve yepyeni -modern ve batılı- bir Türk devleti ve toplumu yarattığı söylenmektedir; sanki, daha önce batılı bir toplum yaratılmamış ve/veya buna teşebbüs edilmemiş gibi. Kemalizmin ideolojik damgası o derece belirgindir ki, tarihçiler 1908 değil de, 1923 yılım çağdaş Türkiye'nin siyasal ve ekonomik tarihine başlangıç olarak kabul ederler. Eğer geçmişle bir karşılaştırma yapılırsa -ki bu pek alışılmış değildir- bu yalnızca 1908-öncesi Ondokuzuncu Yüzyıl monarşist/mutlakiyetçi düzenle 1923-sonrası Kemalist cumhuriyet düzeni arasında yapılmaktadır. Çoğunlukla, 1908 ile 1923 yılları arasındaki dönem inceleme kapsamı dışında bırakılmaktadır. Bir bakıma, çağdaş Türkiye'nin ta-
7 rihi 1923 yılı ile birlikte başlatılmaktadır. Basmakalıp tarihçilikte, yaşanmamış sayılan Yirminci Yüzyıl'm ilk onyılları tamamiyle ihmâl edilmiştir. Yirminci Yüzyıl'm ilk yirmi yılını görmezden gelen yerleşik tarih anlayışı, çağdaş Türkiye'nin 1920'li yıllardan başlayarak oluşturulduğu efsanesini bugüne kadar tekrarlayagelmiştir. İdeolojik koşullanmanın yanısıra, cehaletin de verdiği katkıyla yüzyıllarca süregiden mutlakiyetçi Osmanlı İmparatorluğu'nun sonunun nihaî olarak Birinci Dünya Savaşı ertesinde geldiği sanılmaktadır. Böylece de, Birinci Dünya Savaşı'mn Türkiye açısından, İtilâf Devletleri ve onların müttefiki Yunanistan tarafından işgal edilmesi nedeniyle ortaya çıkan özel şartlar sonucu, 1918'de değil de yılı sonunda bitmesi, Türkiye tarihinin dönemleştirilmesinde işlevsel bir dönüm noktası olmaktadır. Türkiye tarihinde 'normal' bir dönüm noktası plan 1923 yılı, böylece hem süreklilik hem de kopukluk tezlerini savunanlarca kolaylıkla kabul gören bir tarih olmaktadır. Süreklilik tezini savunanlar, savaş öncesi ve sonrası dönem arasında modernleşmeci eğilimi olduğu iddia edilen bürokrasi gibi bazı önemli kurumların 1840'lârdaki Tanzimat döneminden beri sürekliliğini koruduğunu iddia etmektedir. Kopukluk tezini savunanlar ise savaş-öncesi varolan Ondokuzuncu Yüzyıl geleneksel ve monarşist yapısıyla 1923'ten sonra kurulan modern ve cumhuriyetçi yapı arasındaki gözlemlendiği iddia edilen 'kökten' faklılıkları gözler önüne sermektedir. Her ne kadar çelişkili gibi gözükse de, 1923 yılını 'eski' ile 'yeni' arasındaki temel ayrışma noktası olarak kabul etmek, yalnızca kopukluk tezini savunanlarca değil, aynı zamanda süreklilik tezini savunanlarca da vurgulanan bir konudur. Burada Kemalist ideolojinin Türk tarihçiliği üzerindeki baskın etkisini görmekteyiz. Türk tarihinin yerleşik
8 yorumlarına katılmayan ve bunları 'eleştiren' araştırmacıların bile Kemalist ideolojinin kalıplarından kurtulamadıklarını ve bu kalıpların dışına çıkamadıklarını gözlemlemekteyiz. 4 Kemalist ideolojinin 1923 öncesi Türkiye'yi tasviri oldukça olumsuzdur. Bu ideolojide, Birinci Dünya Savaşı öncesinde Türkiye'de 'çürümüş' ve 'aşağılık' bir monarşist yönetimin olduğu ve toplumdaki tüm kötülüklerden bu yönetimin sorumlu tutulması gerektiği görüşü egemendir. Kemalist ideolojiye göre, bu monarşist hükümet, en büyük hatasını Türkiye'yi savaşa sokmakla yapmıştır. Burada, eleştiri, aralarında hiçbir ayrım yapılmaksızın, yalnızca 1918 sonrasında itilâf Devletleri ile işbirliği yapan Padişah'a değil, aynı zamanda 1918 yılma kadar işbaşında kalan Ittihad ve Terakki Cemiyeti destekli liberal ve sivil hükümete de yöneltilmektedir. 5 Doğrudan ya da dolaylı olarak, sivil hükümetler ve liberalizm ilkeleri Türkiye'nin Savaş'ta başına gelen belâların tek sorumlusuymuş gibi gösterilmektedir. Birinci Dünya Savaşı ve bunu takip eden 'bağımsızlık mücadelesi' öyle bir dille anlatılmaktadır ki, düşmanlarla işbirliği ve ihanet içinde olanların kol gezdiği bir ortamda, yalnızca askerî bürokrasi, tek başına toplumun A Burada örnek olarak şu açıkta eleştirel çalışmalar sayılabilir: Çağlar Keydcr, State and Class iriturkey: A Slııdy in Ccıpifalist DevelopmcıU; Korkut Boraıav, ; 100 Soruda Türkiye iktisat Tarihi, ; Mete Tuııçay, Türkiye Cıtmlııtri-' yeti'nde lefe-pctrti Yönetiminin Kurulması, ; ve Bereli Bcrhcroglu, Turkey in Crisis: From State Capitalism to Neo-Colonialism yılında Ankara İstiklâl Malıkemesi'ııde Atatürk'e suikast iddiasıyla yapılanan Ittihad vç Terakki Cemiyetinin hayattaki üyeleri aslında 1918 yılı öncesi, iktidarda oldukları zaman, uyguladıkları politikalar ıiedeniylc suçlanmaktaydılar. Suçiamalaı, uyguladıkları liberal siyasal ve ekonomik politikalar ile Türkiye'yi Birinci Dünya Savası na sokmaları üzerinde odaklaşmıştı (Bkz., Erik J. Zürcher, The (/monist Facfoı": The Role of tlıe Commilıoc o) Union <W Prpgress in the Turkish National Movement, ).
9 namusunu koruyan ve gerçekten vatansever olan biricik kurummuş gibi tanıtılmaktadır. Kökenlerine sadvk kalan Kemalist ideoloji, böylelikle, bürokrasiden -özellikle de, askeri bürokrasiden bahsederken son derece saygıli bir tutum takınmakta, ülkeyi hem iç düşmanlara, hem de siyasal ve ekonomik açıdan dışa bağımlı bir şekilde tutan yabancı düşmanlara karşı savunmada beceriksizce davranan ve Türk devletinin haklannı savunmaktan aciz olan monarşist rejimi yermekte ve Türkiye'yi bu içler acısı durumdan bürokrasinin kurtardığını iddia etmektedir. Böylesi bir anlatımda, bürokrasi, Türkiye'nin haklarını ve çıkarlarını en iyi savunan grup olarak ön plana çıkarılmaktadır. 'Devlet' bir varlık olarak ele alınarak, bu varlığın en iyi Atatürk ve partisi Cumhuriyet Halk Fırkası tarafından korunduğu vurgulanmaktadır. Kemalist ideolojinin bilinçli bir şekilde geliştirildiği ve yaygınlaştırıldığı 1930'lu yıllardan 1950'li yıllara kadar, tarih yazımı hep bu ideolojinin hizmetinde olmuştur. Yakın tarihin önemli dönüm noktalarının belirlenerek vurgulanması gereken konuların sıralanması ise 1927 yılında Mustafa Kemal. Atatürk'ün Cumhuriyet Halk Fırkası'nm Ankara'da toplanan parti kongresinde okuduğu nutukla kesin şeklini almıştı. 6 Kemalistlerin, 1950 yılındaki genel seçimleri kaybederek iktidardan düşmesine rağmen, bu 'resmî' ideoloji ve onun çeşitlemeleri bugün yalnızca siyasal çevrelerde değil, aynı zamanda akademik çevrelerde de geçer akçe olma niteliğini -günden güne zayıflayarak da olsa- sürdürmektedir. 6 Mustafa Kemal Atatürk, Nııtıılı, 3 Cilt ve sonraki yıllarda çıkan 'dztürkçeleştirilmis' baskılarla, kısaltılmış ve özetlenmiş 'halk' baskılan (Örneğin bkz., Gazi Mustafa Kemal Atatürk, Söylev, 3 Cilt, Yirminhıncı Bası [Basıma hatırlayan Hıfzı Veldet.Veİicledeoğlu)).
10 Düşünülecek olursa, Kemalist ideolojinin akademik çevrelerde yeniden hayat bulmasının en verimli yolu, Modernleşme Kuramı ve onun Türkiye'ye özgü yorumlarından geçmiştir ı yıllardan başlayarak, Türkiye'nin siyasal ve ekonomik gelişmesi üzerine yapılan akademik tartışmalarda, Modernleşme Kuramı'nm Türk tarihini yorumlaması baskın rol oynadı. Bilim adamları, Türkiye dışında, özellikle Amerika Birleşik Devletleri'rıde, Türkiye'yi tartışırken, Modernleşme Kuramı'nm ana hatları sıkı sıkıya belirlenmiş sınırları çerçevesi dışına çıkmadılar. Türkiye tarihini Modernleşme Kuramı çerçevesinde yorumlayan yabancı akademisyenlerin başında -alfabetik sırayla sayacak olursak- Frederick T. Bent, Richard L. Çhâmbers, Roderic H. Davison, S. N. Eisenstadt, Lloyd A. Fallers, Frederick W. Frey, William Hale, Zvi Yehuda Herslag, Jacob M. Landau, Bernard Lewis, Dankwart A. Rustow, Stanford J. Shaw, Peter F Sugar, Joseph S. Szyliowicz, Frank Tachau ve Walter F. Weiker gelmektedir. 7 Her 7 Frederick T. Bent, "The "Iurkish Bureaucracy as an Agent of Chaııge," ss.47-64; Richard L. Chambers, "The Civil Buıeaucracy: Turkey," ss ; Roderic H. Davison, "Hnvironmental and Foreign Contributions: Turkey," ss ; S. N. Eisenstadt, "The Kemalist Revolution in Comparative Perspective," ss ; Lloyd A. Fallers, "Turkey; Nation-State out of Polyglot Empiıe," ss ; Frederick W. Frey, TheTurkish Political Site; William Hale, The Political and Economic Deve!öpmeni of Modem Turkey; idem, "The Traditional and the Modem iıı tlıe Economy of Kemalist Turkey: The Experience of the 1920s," ss ; Zvi Yehuda Hershlag, "Turkey. Achievements and Failures in the Policy of Economic Development during the Inter-War Peviod, ," ss ; idem, Turkey: An Economy in TransitUm; idem, Turkey: The Challenge of Grov/th; idem, "Atatürk's Etatism," ss '80; Jacob M. Landau (Der.), Atatürk and the Modernization of Turkey, Benıard Lewis, The Emergence of Modern Turkey; Dankwart A. Rustow, "Atatürk as State Founder," ss ; "The Army and the Founding of the Turkish Republic," ss ; idem, "The Development of Parties in Turkey," ss ; i dem, "The Milıtary: Turkey," ss ; idem, "The Modernization of Turkey in Historical and Comparative Perspective," ss ; idem, "Turkey: The Modernity of Tradition," ss ; Stanford j. Shaw ve Ezel Kural 5haw, tilstory of the Oltoman Empire and Modern Turkey, 2 Cilt; Peter H Sügar, "Econonüc and Political Modernization: Turkey," ss ; Joseph S. Szyliowi z, "Elites and Mo-
11 ne kadar ilgi alanları her zaman örtüşmese de, tüm bu araştırmacıların ortak özelliği Türkiye'nin geleneksellikten modernliğe geçiş yaparken toplumda ciddî bir sarsıntıya neden olmadan bunu başarmış olduğunu vurgulamalarıdır. Kısaca, tüm bu araştırmacılar modernliğe geçerken Türkiye'nin bir devrim sonucu değil de bir evrim sonucu Yirminci Yüzyıl ortasındaki noktaya gelmiş olduğunu iddia etmektedirler. Doğal olarak bu vurgu hepsi de tutucu -ve örneğin Shaw gibi, monarşist düzen hayranı aşırı tutucu- olan bu yabancıların kuramsal tercihlerinin 'bilimsel' bir dışavurumundan başka birşey değildir. Bu tutucu akademisyenlerin yorumları, kendilerinden tutuculukta hiç de geri kalmayan Türk akademisyenler tarafından 1970'li yıllarda kabul görmüş ve aynı doğrultudaki yorumlar, yabancı meslektaşlarını imrendirecek ölçüde Türk ve yabancı akademik çevrelerde dolaşım olanağı bulmuştur. Bu örneklerin en başarılı çeşitlemeleri N ermin Abadan-Unat, Metin Heper, Kettıal H. Karpat, Ali Kazancigil, Suna Kili, Emre Kongar, Osman Okyar, Ersin Onulduran, Ergun Ûzbudun ve İlkay Sufıar gibi akademisyenler tarafından yerli ve yabancı pazara tanıtılmış ve 1970'li yıllarda Modernleşme Kuramı ve bu kuramın yorumlan Türkiye'de Kemalist ideolojiyle Modernleşme Kuramı'nı birleştiren çalışmalar olarak baskın görüş açısının 'bilimsel' kalite damgasıyla perçinlenmesini sağlamıştır. 8 dernization in Turkey," ss.23-66; Frank Tachau, "The Political Cuiture of Ke- malist Turkey," ss.57-76; Walcer E Weiker, Political Tutelage and Democracy in Turkey: The Free Party and İl s Aftermatl ı; ve idem, The Modernization of Turkey: From Atatürk to the Preseni Day. 8 Nemıin Abadan-Unat, "Patterns of Political Modernization and.turkish Democracy," ss.l-26; Metin Heper, "Center and Periphery in the Ottomaıı Empiı-e with Special Reference to the Nineteenth Century," ss ; idem, Modernleşme ve Bürokrasi: Karşılaştırmalı Kamu Yönetimine Giriş; idem, "Osmanh-Türk Devletinde Bürokrasinin Siyasal Rolii: Kamu Yönetimi Kuramı Açı-, sıtidan Bazı Gözlemler," ss.29-40; idem, "Political Modernization as Reflected
12 Görünen odur ki, Modernleşme Kuramı'mn Kemalist ideolojiyle tamı tamına örtüşen bir özelliği vardır. Bu özellik, toplu olarak 'modemleştirici seçkinler 1 olarak tanımlanan karizmatik liderlik ve bürokrasinin geleneksel bir toplumu dönüştürerek geliştirmesinde oynadığı önemli roldür. Azgelişmiş bir toplumsal oluşum bağlamında, Türkiye, bu konuda başarılı bir ülke olduğu için, tebrik edilmeye değer bir örnek olarak dünyaya tanıtılmaktadır. Burada son derece önemli olan nokta, başarının ölçütünün, Türkiye'nin bu dönüşümü, Atatürk'ün karizmatik önderliğinde ve emrindeki seçkin bürokrasi ile parti aygıtının denetiminde, bir devrim geçirmeden -yani toplumdaki güç ve mülkiyet ilişkiin Bureaucratic Change: The Ttırkish Bureaucracy and a 'Historical Burcaucratic Empire' Tradition," ss ; idem, "The Mode of Legitimizing a Moderniziııg State: The Case of Turkey"; idem, "Tıansformation of Charism'a itıto ıı Political Paradigm: Atatürkism in Turkey," ss.65-82; Kemal II. Karpat, "Slructural Chatıge, Historical Stages of Modernization, and the Role of Social (Vroups in Tıırkislı Politics," ss.11-92; idem, "The Transformation ol the Ottoman State, ," ss ; Ali Kazaııeıgil, "Paradigms of the Modern State Formatioıı iıı the Periphery"; Ali Kazaııcıgil ve Ergıın Özbuduıt (Der.), Atatürk: Fouııder of a Modern State; Suna Kili, Atatürk Devrimi; idem. Kemalisin; idem, "The Impact of State Povver Changes on the Stııtcturc of Political Educatioıı in Turkey"; idem, Turkey: A Case Study oj Political Development; Emre Kongar, Atatürk vc Devrim Kuramları; idem, Devrim Tarihi ve lo/ılıtmbilim Açısından Atatürk; idem, İmparatorluktan Günümüze Türkiye'nin Toplumsal Yapısı; idem, Toplumsal Değişme Kuramları vc Türkiye Gerçeği; Osman Okyar, "The Concept of Etatism," ss ; idem, "The Role of the State iıı the Economic Life of the Nineteenth-Century Otıoman Empire," ss ; Ersin Onulduran, Political Development and Political PaıCics iıı Turfccy; Ergun Özbuduıı, "Establislred Revolution versus Unfinished Revolııtio.ıı: Coııtrasting Pattenıs of Democratization in Mexico and lürkcy," ss ; idem, "The Nature of the Kemalist Political Regimc": ve İlkay Suııar, Stflte and Societv in the Politics of Turkeyi Development. İlkay Sunar"ın çalışması özellikle şıı. açıdan son derece ilginçtir: Modernleşme Kuramı'mn yetersizliklerini ve idc-. olojik çarpıklıklarını bile bile kendini bu kuramsal çerçevenin dışına çıkaramamış ve sonuçta, eleştirmeye çalıştığı bakış açısından hiç de farklı olmayan bir 'Türkiye gelişme tarihi' yazmıştır. İlkay Sunar'm "pozitivist teorinin yeter-. sizliklerinden yola çıktıktan sonra sembolik yaklaşımın geçerliliğini kabullenmek zorunda" kaldığım Düsıin ve Toplum adlı kitabının önsözünden atılıyoruz.
13 lerinde bir el değiştirme olayı yaşanmadan- gerçekleştirmiş olmasıdır. Birinci Dünya Savaşı sonunda Türkiye'nin kurtuluşunu sağlayan askerî bürokrasinin 'reformcü' gündemini ön plana çıkaran Modernleşme Kuramı çerçevesinde yapılan çalışmalar, 1970'li yıllarda Türk siyasal ve ekonomik tarihini inceleyen eserlerde egemen olan bir özelliktir. Bu konuda, özellikle Suna Kili'nin Atatürk Devrimi, Kemalisin ve Turkey: A Case Study of Political Development kitapları -vc Emre Kongar'm Atatürk ve Devrim Kuramları, Atatürk Üzerine, Devrim Tarihi ve Toplumbilim Açısından Atatürk, imparatorluktan Günümüze Türkiye'nin Toplumsal Yapısı ye Toplumsal Değişme Kuramları ve Türkiye Gerçeği adlı çalışmaları- kalıplarını mot â mot tutucu Amerikan siyaset bilimcilerinin bağımsızlıklarını İkinci Dünya Savaşı sonu kazanan Afrika ülkeleri için geliştirdikleri modeller örnek alınarak yazılmış ve özgünlüğü olmayan birer uyarlamadan öteye geçememektedir. Yabancıların, 'Türk Devrimi' olarak niteledikleri Atatürk dönemini inceleyen çalışmaları da Kili'ninkinden -ya da Kongar'ınkinden- içerik açısından pek farklı ve doyurucu değildir. 9 Burada,Modernleşme Kuramı'mn sınırlılığı, ideolojik tercihleri, ya da yetersizlikleri üzerine bir tartışma yapmanın gereği yok. Büi tartışma özellikle 1970'li yıllarda Amerika Birleşik Devletlerindeki akademisyenler tarafından başarıyla yapıldı ve Modernleşme Kuramı, hakettiği yer olan kü- '9 S. N:. Eisenstadt, "The Kemalist Revoluticm in Comparative Perspectivc," ss ; Lloyd A. Falters, "Turkey: Natioii-State öul of Polyglot Empire," ss ; Fredeıick W. Frey, The TurklsH Political E İlle; Dankvvart Â. Rustow, "Atatürkjıs State Founder," ss ; idem, "Politics and Develöpracıu'Po : liey," ss.5-31; idem, "The Army and the Founding of the Turkish Republie," ss ; idem, "The Development of Parties in Turkey," ss ; idem, "The Modernization of Turkey in Historical atid Comparative Perspectivc," ss ; idem, "Turkey: The Modernity of Tradition," ss ; Joseplı.S.. Szyliowicz, "Elites and Modernization i>ı turkey," ss.23-66; Frank. Tachttu, "The Political Culfure of Kemalist Tufkey." ss
14 tüphaııelerin tozlu raflarına terkefdildi.- 0 Burada vurgulamak istediğim hokta, Modernleşme Kuramı'mn -belki de Aydınlanma Çağı'ndan beri sosyal bilimlerde.egemen olansürekli ve kesintisiz 'ilerleme' ve 'gelişme' çizgisini hiçbir şüphe kırıntısı taşımadan tartışmasız' kabul etmesi. Bu kur ram çerçevesinde, ülkeler, yalnızca iki kutuplu bir gelenekseli ik-modernlik, ekseni üzerinde sıraya dizilmekle kalmıyor, aynı zamanda, hepsinin zaman içinde bu eksen üzerinde bir üst noktaya geleceği -dolayısıyla, her ülkenin aynı yollardan geçerek azgelişmişlikten gelişmişliğe doğru yol alacağı- gibi sotı derece tartışmaya açık bir tek-boyutlu gelişme modeli, dünya tarihini 'açıklamakta' kullanılıyor. Bu model aslında her yönüyle kuramsal tepkiler çeken ve son derece heyecanlı tartışmalara neden olan bir ideolojik konumu özetliyor. Bu modeldeki en önemli vurgu, başarılı modernleşmenin ancak ufak adımlarla ve yavaş-yavâş gerçekleşeceği inancı. En iyi olasılıkla 'kesinti,' en kötü olasılıkla da 'devrim,' bu modernleşme sürecinde yaşanılması arzulanmayan tatsız olaylardan sayılmaktadır; ve bu süreçteki başarısızlığı simgelerler. Özet olarak, başarılı modernleşme süreci devrim yalanmadan olanıdır. Başarılı modernleşme -ya da, batılılaşma- geleneksel bir toptumun yumuşak bir şekilde dönüşümünü varsaydığı için, çağdaş Türkiye'nin tarihi, bu şiddetten uzak ve kesintisiz gelişme sürecine kuramsal kaygılarla uydurulma çabası içinde, gerçeklerden 10 Kuramsal eleştirilere örnek olarak şu (alışmalara bkz., Joyce Applchy, "Modernization Tlıeory aııd the Foruıatioıı of Modem Social Theories in England and America." ss ; Ivar Oxaal, Totıy Barnett, David Booth vediğerleri, l?cyond the Sociology of Development,: Economy apd Society in Latin America and A/rica; Alejandro Portes, "Modernity aııd Development: A Critique," ss ; Rohcrt I. Rhodes, "The Disguised Conservatism of livolutionary Development Tlıeory." Science and Society, 32 (1968), ss ; John G. Taylor, brom Modernization lo Modes of Production, ve Dean C. Tipps; "Modernization Tlıeory and the Comparative Study of Societies: A Critical Perspective," ss. i
15 saptırılmaktadır. Bu nedenle, basmakalıp Modernleşme Kuramı, Türkiye'yi, şiddet ve devrim yaşamadan batılılaşmasını gerçekleştirmiş örnek azgelişmiş bir kaç ülkeden biri -belki de biriciği- olarak kamuoyuna tanıtmayı tercih etmektedir. Modernleşme Kuramı'mn en büyük eksiği -ya da, hatasıevrimci olmayan değişimlere ve toplumsal hayattaki kesintilere karşı kuramsal yaklaşımdan kaynaklanan akademik körlüktür. 11 Ayrıca, değişimin otomatik olarak her zaman daha fazla ya da daha yüksek düzeylerde 'modernleşme' getirmeyeceği, Modernleşme Kuramı'nîn sadık takipçileri tarafından nedense pek görülmek istenmez. Mantıksal olarak, bu tip bir 'bilimsel' çözümleme Türkiye tarihinin yorumlanmasında ister istemez süreklilik tezinin kabul edil-, meşini gerektirmektedir. Bu tıp çözümlemelere en belirgin örneği, 'Princeton Projesi' olarak adlandırılan çalışmalar bütünü oluşturmaktadır. 12 Görünürde daha tarihsel bir çaba ise Bernard Levvis'in The Emergence of Modern Turkey adlı yapıtında göze çarpmaktadır. Türkiye'yi dünya kamu- 11 Modernleşme Kuramı çerçevesinde, çalışmasının tümünde 'devrimci değişim' olgusunu inceleyip de devrimden bahsetmeyen şu ilginç kitaba bkz., Chalmers Johnson, Revolutionary Change. 12 Bu çalışmalar Princeton University Press tarafından 19601ı yıllarda bir serinin ayrı ayrı kitapları olarak yayınlanmıştır: JohlıJ. Johnson (Der.), The Role of the Mili/taryin Undenievitoped.Countries; joseph LaPalombara (Der.), Burtaıusracy and Political Development; Joseph LaPalombara ve Myroıı Weiner (Der.), Political Parties and Political Development; ve Robert E. Ward ve Dankwart A. Rustow (Der.), Political Modernization in Japan and Turkey. Princeton Projesinin, yine hemen hemen aynı yıllara tesadüf eden ve Latin Amerika ülkelerim komünizme karşı koruyarak, bu ülkelerin devrimci değil de evrimci bir şekilde gelişmelerinin garanti altına alınmasını sağlamak amacıyla önerilerin geliştirildiği ve gerekli önlemlerin alındığı 'Clamelot Projesi'ndcn ne derece bağımsız olduğu bugüne kadar su yüzüne çıkmamıştır. 'Caıııelot Projesi'nin ortaya çıkısı ve bunun Amerika Birleşik Devletleri'ııdeki bilinçli akademisyenler taralından ateşli bir eleştirisi için bkz., Irving Louis Horovvitz (Der), Hıe Rise and Fail of Project Caıneht.