BÖLÜM 1: KAVRAMLAR 1. İNKILAP KAVRAMI İnkılap, halk hareketiyle mevcut düzenin zor kullanılarak yıkılması ve yıkılan düzenin yerine yeni bir düzenin kurulmasıdır. Devrim veya tekâmül, ıslahat ve ihtilâl, inkılabın bir safhasını teşkil eder. İnkılabın nihai hedefi, iktidardakileri ve devletin organizasyonunu değiştirmek olduğu kadar, sosyal kuvvetlerin ilişkilerini değiştirmek ve ihtiyaçlara göre hukuk kuralları koymaktır. Buna göre inkılap, birinci derecede hukuki bir olaydır. 1-1. İnkılabın Özellikleri a. İnkılap, bir halk hareketidir: İnkılap ani bir olay olmayıp uzun bir süreç içinde gelişir. İnkılabın en önemli özelliği topluma mal edilmesidir. Bir kişiye veya bir zümreye hizmet eden inkılap, gerçek anlamda halk hareketi değildir. İnkılap olayında akıl ve iradenin rol oynaması onun beşeri yönünü, toplum tarafından yapılması da sosyal yönünü ortaya koyar. Türk İnkılabı’nda genelgelerin yayınlanması ve kongrelerin düzenlenmesi, inkılabın topluma benimsetilmesine yöneliktir. b. İnkılap, mevcut düzeni yıkma olayıdır: Çağın ihtiyaçlarını ve toplumun gereksinimlerini karşılayamayan eski düzenin yıkılmasıdır. Mevcut düzenin yıkılması daha yüksek bir adalete ulaşma ihtiyacı ile yapılır. c. İnkılap, yıkılan düzenin yerine yeni bir düzenin kurulmasını amaçlar: İnkılap sayesinde eski düzeni temsil eden kurumlar yıkılır. İnkılap kendi kurumlarını getirir. 1-2. İnkılabın Safhaları a. Fikri Hazırlık Safhası: Toplumda değişik fikirlerin geliştiği ve yeni fikirlerin ortaya atıldığı safhadır. Bu safhada düşünürler, filozoflar ve yazarlar fikirlere yön verir. Gelişmeler halka benimsetilir. b.İhtilal Safhası: Mücadele (aksiyon) safhasıdır. Türk İnkılabı’nda, bu safhada bir taraftan işgalci devletlerle savaşılırken, diğer taraftan da Osmanlı yönetimine karşı mücadele verilmiştir. c.Yeni Düzenin kurulması: Yeni bir düzenin kurulmasıyla inkılap başarıya ulaşmış olur. Böylece eski düzenin yerine yeni ve çağdaş bir sistem kurulmuş olacaktır. İnkılabın amacı, milletin her yönden ilerlemesi ve daha ileri gitmesini sağlamaktır. 1-3. Atatürk’ün İnkılap Anlayışı Atatürk’e göre inkılap, “Mevcut müesseseleri zorla değiştirmek, son asırlardaki kurumları yıkarak yerine milletin en yüksek medeni icaplarına göre ilerlemesini sağlayacak yeni kurumları kurmaktır.” 1-4. Türk İnkılabı’nın Özellikleri a. Türk inkılabı diriliş ve yenilik hareketidir. b. Milli bağımsızlık ve milli egemenlik mücadelesidir. Dışarıda işgal güçlerine, içeride sultan ve halifeye karşı birlikte yapılmış bir mücadeledir. c. Türk milleti’ni Batı’ya, Batı kültürüne ve Batı anlayışına götüren kökten sosyal bir değişikliktir. d. Türk inkılabı, Türkiye’de Doğu kültürü yerine Batı kültürünü kurmuş, modern zihniyeti getirmiş, milli şuuru ve millet ruhunu uyandırmıştır. e. Türk İnkılabı, amaç, hazırlanış ve uygulama yönünden diğer inkılaplardan farklıdır. Örneğin Fransız İhtilal’ini hazırlayan fikirler, Fransız yazarlar tarafından hazırlanırken Türk İnkılabı bir doktrin hareketini sonucu olmadığı gibi bir doktrine de bağlı değildir. f. Türk İnkılabı’nın yeterince teorik ve ideolojik hazırlığı yoktur. Tarihi gelişmeler bu hazırlığa zaman bırakmamıştır. g. 1789 Fransız ve 1917 Rus İnkılaplarından farklı olarak Türk inkılabı’nda inkılabın hazırlığını yapanlar, fikri yönden olgunlaştıranlar ve onu aksiyon alanında başarıya götürenler aynı kişilerdir. Türk İnkılabı’nda bağımsızlık öğesi daha çok öne çıkmıştır. h. Türk İnkılabı sonucunda yeni bir devlet ortaya çıkmıştır. *Türk inkılabı, emperyalist güçlere karşı gelmenin mümkün olduğunu dünyaya ilk defe kanıtladı ve tutsak milletlere bağımsızlık yolunu açtı. Ayrıca donmuş toplumsal kurumların akılcı bir davranışla değiştirilebileceğini de ortaya koydu. BÖLÜM 2: TÜRK İNKILABI’NI HAZIRLAYAN GELİŞMELER 1. TÜRK İNKILABI’NI HAZIRLAYAN GELİŞMELER 1-1. Osmanlı Devleti’nin Çöküş Nedenleri XVII. Yüzyılın sonunda yapılan Karlofça Antlaşması’ndan sonra Osmanlı İmparatorluğu gerileme sürecine girdi. Güç ve teşkilat bakımından tarihte eşine az rastlanan bir devlet olan Osmanlı İmparatorluğu, jeopolitik konumu, yer altı ve yer üstü zenginlikleriyle büyük devletlerin ilgisini çekiyordu. Sağlam temeller üzerine kurulmuş bu imparatorluğun çöküşü iç ve dış etkenlerin bir araya gelmesiyle oldu. Kendisini kurtarmak için xvıı.yüzyılın başında ıslahatlara başlayan Osmanlı İmparatorluğu, batmaktan kurtulamadı. İmparatorluk xıx. Yüzyılın ikinci yarısında toprak bütünlüğünü koruyamadığından Avrupa devletlerinin himayesine girdi. Son yıllarda ise Osmanlı İmparatorluğu’nun varlığı Avrupalı devletlerin birbiriyle uyuşmasına bağlı hale geldi. Osmanlı İmparatorluğu’nun çöküşünde şu nedenler etkili oldu: a. Osmanlı İmparatorluğu’nun çöküş nedenlerinden birisi ekonomik gelişmeler ve bu gelişmelere karşı gerekli tedbirlerin alınmamasıdır. İmparatorluk üzerindeki ilk olumsuz etkiyi yeniçağ başlarındaki coğrafi keşifler yaptı. Coğrafi keşifler, Osmanlı İmparatorluğu’na önemli ölçüde gelir getiren ticaret yollarının yön değiştirerek okyanuslara kaymasına neden oldu.Bu durum, geçimini ticaret yollarından sağlayan Anadolu şehir hayatının gerilemesine ve sönmesine neden oldu. Portekizlilerden sonra Hollanda ve İngiltere’nin Asya’ya yerleşmesi Osmanlı deniz ticaretini felç etti. Coğrafi keşifler sonunda Avrupa ekonomik yönden güçlenirken hammadde, değerli maden ve para sıkıntısı çeken Osmanlı İmparatorluğu ekonomik krize girmiştir.Osmanlı üzerine en büyük etkiyi kapitülasyonlar yaptı. Başlangıçta Osmanlı İmparatorluğu’na siyasi ve ekonomik kazanç sağlayan kapitülasyonlar özellikle xıx.yüzyılda Avrupalı devletlerin istismarına yol açtı. Başlangıçta süreli olarak verilen kapitülasyonlar xvııı.yüzyılda sürekli hale geldi. İngilizlerle yapılan Balta Limanı Antlaşması’yla imtiyazlar genişledi. Osmanlı İmparatorluğu Avrupa’nın açık pazarı haline geldi ve bağımsız dış ticaret politikasından vazgeçti. Sonuç olarak kapitülasyonlar sermaye birikimine ve yatırıma imkan bırakmamıştı. Bu olumsuzlukların sonucunda Osmanlı İmparatorluğu, tarihinde ilk defa İngiltere’den borç aldı (1854). İmparatorluk borçlarını ve faizlerini ödeyemeyince Avrupalı devletler Düyun-u Umumiye(Genel Borçlar) idaresi’ni kurdu (1881). Bu kurul Osmanlı gelirlerine el koydu.İmparatorluğun ekonomik dengelerinin bozulması, yönetimde,devlet kurumlarında sosyal ve kültürel yapıda etkili olmuş,her alanda gerileme ve çöküşe neden olmuştur. b.Yeniçerilerin ve Tımarlı sipahilerin bozulması ve kuruluş amaçlarından uzaklaşmaları Osmanlı İmparatorluğunun çöküşünde etkili oldu. Tımar sisteminin bozulması ekonomik yapıyı ve orduyu etkiledi. Ordunun zayıflaması iç isyanları ve toprak kayıplarını hızlandırmıştır. c. Osmanlı İmparatorluğu birçok milletten oluşuyordu. Avrupalı devletlerin imparatorluk içindeki azınlıkları kışkırtmaları ve desteklemeleri milliyetçilik isyanlarına neden oldu. Bu isyanlar sonucunda imparatorluktan ayrılmalar başladı ve bu gelişmeler çöküşte çok önemli rol oynadı. d.Avrupalılar yeniçağın başlangıçında Rönesans ve Reform hareketlerini gerçekleştirerek değişim ve ilerleme sürecine girdiler. Bilim, teknik, düşünce diğer alanlarda ilerleyen Avrupa’yı Osmanlı İmparatorluğu takip edemedi. Bu da çağın gerisinde kalmasına dolayısıyla çöküşüne neden olmuştur. e. Rusya’nın emperyalist politikası İmparatorluğun dağılmasının temel nedenlerinden birini oluşturdu. f. İmparatorluğun bünyesinde, Devlet niteliğinde ve idari teşkilatında görülen aksaklıklar ve modern hayatın icaplarına uyulmaması gerileme ve çöküşte etkili olmuştur. 1-2. Osmanlı Devleti’ni Kurtarma Çabaları Osmanlı İmparatorluğu’nun çöküşünü hazırlayan etkenler daha çok XIX. yüzyılda ortaya çıktı. Bu kötü gidişi önlemek için devlet adamları ve aydınların etkisiyle bir takım ıslahatlar yapıldı ve bazı fikir akımları doğdu. İmparatorluğu kurtarma çabalarını iki bölümde inceleyebiliriz: 1-2-1. Tanzimat Öncesi Islahat Hareketleri Osmanlı İmparatorluğu XVII. yüzyılda kurumlarında ilk ıslahatları yaptı. Bu dönemde Avrupa’nın üstünlüğünü kabul etmediğinden yapılan ıslahatlarda Avrupa’dan etkilenilmedi. Ancak XVII. yüzyılda alınan mağlubiyetler sonunda Avrupa’nın her alanda kendisinden ileri olduğunu kabul eden İmparatorluk, kapılarını Avrupa’ya açtı. Osmanlı İmparatorluğu ilk defa Lale Devri’nde (1718-1730) Avrupa’nın etkisiyle ıslahatlara başladı. XVIII. yüzyılda yapılan ıslahatlarda daha çok Avrupa’nın askeri yönü etkili oldu. Devlet adamları bozulmayı ve mağlubiyetleri ordunun bozulmasında aradılar. Kurumların, işlevini yerine getirip getirmediği fazla dikkate alınmadı. Toplum ve kurumların ilk defa yoğun bir şekilde ele alınması, III. Selim döneminde Nizam-ı Cedit ıslahatlarıyla oldu. III. Selim, savaş tekniği, kurumlarda düzenleme, eğitim ve öğretim alanlarında Batı’yla entegre çalışmalar yaptı. Batı’ya ekonomik, ticari, askeri vd. alanlarda açılmayı planlayan padişah bir yandan da denge politikası izleyerek imparatorluğu ayakta tutmaya çalıştı. İmparatorluğun basit tedbirlerle kurtarılamayacağını anlayan II. Mahmut, ıslahatlara karşı çıkan Yeniçeri Ocağı’nı kaldırarak geniş bir ıslahat çalışmasına girdi. Türkiye’nin modernleşmesinde rol oynayan II. Mahmut devri ıslahatlarının temel amacı sarsılan devlet otoritesini kurtarmak ve merkezi otoriteyi güçlendirmekti. Bu amaçla Batı’dan bazı kurum ve kurallar alındı. II. Mahmut, imparatorluğu çöküntüden kurtarabilmek için idari, askeri, ekonomik ve kültürel alanlarda ıslahatlar yaptı. Avrupa’dan faydalanmak için ilk defa Avrupa’ya öğrenci gönderdi. Ancak bu dönemde halkın toprak, sanayi ve ticaret ile ilgili faaliyetlerinde düzenlemeye gidilemedi. Halkın durumunun iyileştirilmemesi ıslahatların tabansız kalmasına neden oldu. İmparatorluktan kopmaları önlemek için bu dönemde Osmanlıcılık politikasına önem verildi. 1-2-2.Tanzimat Dönemi ve Sonrası Islahatlar 3 Kasım 1839’da padişahın tek taraflı olarak ilan ettiği Tanzimat Fermanı’nın ana haklardan ve onun teminatından bahsetmesi hukuk devleti anlayışı yönünde atılmış bir adımdır. Bu ferman, değişikliğin başlangıcı olmuştur. Tanzimat Fermanı’yla Batılılaşma sistemleştirilmeye başladı. Tanzimat Fermanı’nın ilanıyla Avrupalı devletlerin desteği sağlanarak Mısır sorunu halledilmiş ve Boğazların kapalılığı kabul edilmişti. Ayrıca Kırım Savaşı’nda Avrupalı devletler Rusya’ya karşı Osmanlı İmparatorluğunun yanında yer aldılar.Ancak bu ferman Avrupalı devletlerin Osmanlı İmparatorluğunun içişlerine karışmasına yol açtı. Osmanlı İmparatorluğu Avrupalı devletlerin müdahalelerini önlemek,azınlıkların isteklerini gerçekleştirmek amacıyla Islahat Fermanı’nı ilan etti (1856). Ancak ferman Hıristiyan azınlıklardaki millileşme ve laikleşme sürecini başlatmak ve Avrupalıların imparatorluğun içişlerine karışmalarını kolaylaştırmaktan başka bir işe yaramadı. Osmanlı İmparatorluğu, Avrupalı devletlerin iç işlerine karışmasını ve Hıristiyan azınlıkların imparatorluktan ayrılmasını engellemek için Mithat Paşa’nın hazırladığı I. Meşrutiyet’i II. Abdülhamit’in padişahlığı döneminde ilan etti. (1876). Böylece Müslüman ve gayrimüslim halk padişahın yanında ilk defa yönetime katıldı. Bu dönemde ilk anayasa yapıldı ve azınlıkların temsilcileri de meclise girdi. 1877-1878 Osmanlı-Rus savaşı başladıktan sonra padişah bu meclisi kapattı. (14 Şubat 1878). Bu kararın alınmasında Meclisin etnik yapısının Meclis çalışmalarını etkilemesi özellikle etkili olmuştur. *Tanzimatla beraber ortaya çıkan başarısızlık yeni düşüncelerin gelişmesine neden oldu. Yeni Osmanlılar (Genç Osmanlılar) denilen aydınlar meşrutiyet düşüncesini savunmaya başladılar. Sonuçta 1876’da ilk anayasa ilan edilerek meşrutiyet dönemi başladı. II.Abdülhamit yönetimine karşı ise İttihat ve Terakki Partisi kuruldu.1889’da kurulan İttihat ve Terakki yurt içinde ve yurt dışında genişlemiş, jön Türklerin Paris grubunu da içine almıştır. İttihat ve Terakki’nin amacı Kanun-u Esasi’nin (anayasanın) yürürlüğe konulmasını, Osmanlı Mebuslar Meclisi’nin açılmasını sağlamaktı. Parti, 1908’de Rumeli’de büyük bir silahlı ayaklanma hareketine girişti. Ayaklanma bastırılamadığı gibi 23 Temmuz 1908’de Manastır, Selanik ve Rumeli’de hürriyet ilan edilmiş, bunun sonucu olarak II. Abdulhamit, Kanun-u Esasi’yi yeniden yürürlüğe koymuştur. II. Meşrutiyet’in ilanı (24 Temmuz 1908) XX.yüzyıl başlarında Makedonya’daki gelişmeler, Balkanlardaki bunalımı arttırdı. Rusya ile İngiltere Reval’de bir araya gelerek Osmanlı İmparatorluğu ile ilgili bazı konularda karara vardılar (1908).Bu konular; a. Osmanlı İmparatorluğu’nun durumu b. Boğazlar meselesi c. Balkanların geleceği Görüşmeler sonunda İngiltere ve Rusya Makedonya’da ıslahat yapılması gerektiğini açıkladılar. Memleketin iç ve dış sorunlarıyla ilgilenen ittihat ve Terakki Partisi güçlenmişti. Reval Görüşmesi’nden dolayı telaşlanan İttihatçılar (Genç Türkler), İngiltere ve Rusya’nın imparatorluğu parçalayacağını düşündüler ve bunu önlemek için II. Meşrutiyet’in ilan edilmesi gerektiğini ileri sürdüler. İttihatçılardan önce Niyazi Bey, sonra da Binbaşı Enver Bey ayaklanarak dağa çıktılar ve üzerlerine gönderilen kuvvetleri yendiler. Rumeli’de veliahta biat edilerek İstanbul’a yürüyeceklerine dair telgraflardan sonra II. Meşrutiyet ilan edildi (1908). II. Meşrutiyetin ilan edilmesine rağmen beklenen faydalar gerçekleşmedi. Çünkü İttihatçıların Meclis-i Mebusan’ın açılmasından başka ciddi bir hazırlığı yoktu. Bu nedenle bir çok konuda görüş ve karar birliği sağlanamadı. II. Meşrutiyet’in İlanının Sonuçları a. Meşrutiyet yönetiminin ilk günlerinde iktidar boşluğu ve geçiş döneminin kargaşası bazı devletlerin işine yaradı. - Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti. -Avusturya-Macaristan Berlin Antlaşması’na göre yönetimi altında tuttuğu Bosna-Hersek’i topraklarına kattı. -Girit, Yunanistan’a bağlanma kararı aldı. b. Bu dönemde ilk siyasi partiler kurularak faaliyet gösterdiler. Bu partilerin başlıcaları; İttihat ve Terakki Partisi, onun rakibi Ahrar (Hürler) Partisi ve İttihatçıların amansız düşmanı Hürriyet ve İtilaf Fırkası idi. Bu partiler sayesinde tarihimizde parlamenter sistemin ilk denemeleri yapıldı. c. II. Meşrutiyet’in ilanından sonra yapılan seçimlerde İttihat ve Terakki Partisi en güçlü siyasi teşkilat haline geldi. Yönetimi doğrudan ele almayan İttihatçılar, dışarıdan müdahaleyi tercih ettiler. Meşrutiyete karşı olanlar İttihat ve Terakkiye karşı olan partilerin bünyesine girerek halkın dini duygularından da faydalanarak halkı isyana teşvik ettiler. Bu arada bazı subaylar da İttihatçılara karşı tavır aldılar. İttihatçıların milli bir politika izleyeceğinden çekinen bazı Avrupa devletleri isyancıları desteklediler. Bu gelişmeler sonunda İstanbul’da avcı taburlarında askerler isyanı başlattılar (13 Nisan 1909). 31 Mart Olayı’nın başlamasından sonra isyancılar sadrazam ve meclis başkanının istifasını istediler, bazı İttihatçıları öldürdüler ve gazete binalarına saldırdılar. II. Abdülhamit isyanı bastırmaya çalıştıysa da sonuç alınamadı. Komutanlığını Mahmut Şevket Paşa’nın, Kurmay Başkanlığını Mustafa Kemal’in yaptığı “Hareket Ordusu” Selanik’ten İstanbul’a gelerek 31 Mart İsyanını bastırdı. Bu isyanın bastırılmasından sonra padişahın yetkileri sınırlandırıldı, Kanun-u Esasi’de değişiklikler yapıldı ve II. Abdülhamit tahttan indirilerek yerine V. Mehmet Reşat tahta çıkarıldı (1909). * 31 Mart Olayı Türk tarihinde rejime karşı yapılan ilk isyan hareketidir. Daha önceden yapılan isyanlar (Patrona Halil, Kabakçı v.s.) şahıslara karşı yapılmıştır. 2. DÜŞÜNCE AKIMLARI Osmanlı Devleti’nin çöküş devrine girmesi, çeşitli düşüncelerin ortaya çıkmasına neden oldu. Bu görüşler, küçük çapta birer doktrin özelliği gösterir. Özellikle II. Meşrutiyet dönemindeki serbest ortamda tartışılan düşünceler, Cumhuriyet devrinin fikri laboratuarını oluşturmuştur. 2-1. Osmanlıcılık Fransız İhtilali, milliyetçilik fikrinin yayılmasına neden oldu. XIX. yüzyıl başında Osmanlı ülkesine de ulaşan bu fikirler sonucunda ilk defa Sırplar, ardından Yunanlılar yönetime karşı isyan ettiler. Azınlık unsurların Osmanlı İmparatorluğu’ndan ayrılma istekleri ve bu uğurda çıkardıkları isyanlar, Osmanlı aydınlarını yeni çareler aramaya sevk etti. Böylece Tanzimat Dönemi’nde (1839-1876) Osmanlıcılık düşüncesi doğdu. Genç Osmanlılar adıyla kurulan cemiyet, bu düşüncenin savunuculuğunu yaptı. Anayasa yapılması, Meclisin açılması gibi görüşler geçerlilik kazandı. Bu görüşü savunanlar, Osmanlı ülkesinde dil, din ve ırk bakımından hiçbir ayrım yapmadan herkese aynı hak ve yetkilerin verilmesini, böylece Osmanlı toplumunda tam bir dayanışma ve kaynaşma gerçekleşeceğini ileri sürüyorlardı. Devletin yıkılmasını önlemek, azınlıkların isyanlarını sona erdirmek ancak bu şekilde gerçekleşebilirdi. Kanun-u Esasi’nin ilanı,parlamento’nun kurulması ve meşruti idarenin gerçekleşmesi Genç Osmanlı’ların zaferidir.Ancak Osmancılık görüşü,cağın ihtiyaçlarına ters düştüğünden ve Milliyetçilik düşüncesine değer vermediğinden başarısızlığa uğramıştır. Osmanlıcılık fikri 1878 Berlin Antlaşması’yla zayıflamış, Balkan Savaşları’yla da etkisi azalmıştır. 2-2. İsIamcılık İslâmiyet’in yüksek değerlerine yeniden ulaşarak imparatorluğun varlığının devam ettirilmesini amaçlayan düşünce tarzıdır. Bütün Müslümanlar arasında birliğin kurulmasını hedefleyen bu düşünce, 1.Meşrutiyetin sonlarına doğru büyük bir gelişme göstermiştir. İmparatorluğun parçalanması tehlikesi karşısında Müslüman unsurları birlik ve beraberlik içinde tutmak amaçlanmıştır. İslami kuralların tamamen uygulanması halinde İmparatorluğun kurtarılacağına inanılmıştır. İslamcılık 19.yüzyılın sonlarına doğru devletin resmi politikası olacak kadar önem kazandı.11.Abdulhamit,İngiltere ve Rusya’nın hakimiyetleri altında yaşayan Müslümanları bu devletlere karşı kullanmaya çalıştı. M. Akif, Sait Halim Paşa, Cemalettin Afgani, M.Şemsettin, Musa Kâzım gibi kişiler tarafından savunulan bu görüşte batının bilim ve teknolojisinin alınabileceği, fakat devlet, hukuk, toplumsal gelenek ve eğitimde İslamiyet’in egemen kılınması savunulmuştur. Ancak Müslümanların durumu bütün dünyada hiç iç açıcı değildi.Hatta 1.Dünya Savaşında Osmanlı Halifesi “Cihat Fetvası” yayınladığı halde fazla bir etkisi olmamıştır. Arapların Türk askerlerini arkadan vurmaları, Devletin bütünlüğünü korumada İslâmcılık düşüncesinin başarılı olmadığını göstermektedir. Bu durumun nedenleri şunlardır: -Müslüman toplulukların kendi bağımsızlıklarını korumaya bile güçlerinin olmaması -Hilafet konusunda anlaşmazlıkların bulunması -Sömürgeci devletlerin,İslam dinini inceleyip kendi çıkarlarına göre kullanmaları -İslam dünyasının kültürel seviyesinin yetersiz olması 2-3. Batıcılık Batıcılık 11. Meşrutiyet döneminde bir düşünce akımı haline geldi. Bu görüş, devletin ancak Batılılaşmasıyla kurtulabileceğini ve bunun için çeşitli alanlarda ıslahat yapılması gerektiğini savunmuştur. Öncülüğünü Abdullah Cevdet, Celal Nuri ve Süleyman Nazif’in yaptığı batıcılar; tek kadınla evliliği, kadın özgürlüğünü, medeni kanunun kabulünü, lâik mahkemelerin kurulmasını, Lâtin harflerin kabulünü, tekke ve zaviyelerin kapatılmasını, modern giysiler giyilmesini istiyorlardı. Türkçülerin “Turan” idealine karşılık, Batıcılar “İrfan” idealini savunmuşlardır. 2-4. Türkçülük Türkçülük dil,tarih,edebiyat alanlarındaki çalışmalarla kültür hareketleri olarak başladı. En önemli ideoluğu Ziya Gökalp’tir.Avrupa’da Türkler aleyhine yapılan olumsuz propagandalar, Türk Milletinin ikinci sınıf görülmesi,Türk tarih ve kültürünün incelenmesi ihtiyacını ortaya çıkardı.Rus işgaline uğrayan Türk illerinden kaçan Türk göçmenlerin etkisiyle Türkçülük giderek önem kazandı. Özellikle 1908’den sonra Türkçülüğün etkisi daha fazla arttı. İttihatçılar da bu düşünceyi sahiplendiler. Türkçülük akımı Osmanlı İmparatorluğu sınırları içinde yaşayan Türklerin din, dil, kültür değerleri ile bir birlerine bağlanmasını, dışarıdaki Türklerle birleşme yolları aramasını amaçlıyordu. “İslam birliği kadar güçlü bir Türk birliği” oluşturulacak ve bu büyük ülkeye “Turan” denilecekti.Balkan savaşları sonunda güçlenen bu akım Kurtuluş Savaşının kazanılmasında önemli rol oynamıştır. 2-5. Adem-i Merkeziyetçilik Bu akıma göre, merkezi hükümetin yetkilerini azaltılması ve imparatorluk içinde çeşitli unsurların yönetime katılmasının arttırılması ileri sürülüyordu. Bu akımın savunucusu Prens Sabahattin idi. Bu akım ile liberal bir ekonomi modeli önerilmiştir. 3.TRABLUSGARP SAVAŞI (1911-1912) 19.yüzyılın ikinci yarısında İtalya (1870) ve Almanya’nın (1871) birliğini kurmaları Avrupa’nın dengesini bozdu. İtalya Sömürgecilik faaliyetlerine başladı. Ancak uzak bölgelerde sömürge kurması da söz konusu değildi. Mısır İngiltere’nin, Cezayir ve Tunus Fransa’nın sömürgesi altında bulunuyordu. Bu nedenle İtalya kendine en uygun hedef olarak Trablusgarp’ı seçti. İtalya bu isteğini gerçekleştirmek için 1906’dan itibaren Trablusgarp’ta ekonomik üstünlük kurma politikası izlemeye başladı. Ayrıca 1902’de Fransa ve İngiltere ile anlaşma yaparak Mısır’ın İngiltere’ye, Cezayir ve Tunus’un Fransa’ya ait olduğunu kabul etti.Buna karşılık İngiltere ve Fransa da Trablusgarp ta İtalyan nüfuz’unu kabullendi. 1909’da Rusya ile İtalya arasında yapılan Racconigi Antlaşması ile İtalya, Rusya’nın Boğazlardaki, Rusya da İtalya’nın Trablusgarp’taki çıkarlarını tanıdı. 11.Meşrutiyet’in ilanından sonra Bulgaristan’ın bağımsızlık ilanı,Yunanistan’ın Girit’i, Avusturya’nın Bosna-Hersek’i işgallerine karşı Osmanlı Devleti’nin sessiz kalması, İmparatorluk içindeki sosyal ve ekonomik sıkıntılar İtalya’yı cesaretlendirdi.Avrupa siyasetinde ikinci derecede bir devlet olmaktan kurtulmak isteyen İtalya, 1896’daki Habeşistan mağlubiyetini telafi etmek için Trablusgarp’ın işgaline karar verdi. İtalya, Osmanlı Devleti’nin Trablusgarp’ı uygarlıkta geri bıraktığını ve bölgedeki İtalyanlara kötü davrandığını ileri sürerek 28 Eylül 1911’de Trablusgarp’ı işgal edeceğine dair ültimatom verdi. Osmanlı Devleti’nin görüşme isteğine rağmen İtalya Osmanlı Devletine savaş açtı.(1911). Savaşın Nedenleri 1.İtalya’nın gelişen sanayisi için sömürge arayışları 2.İtalyanların diğer Avrupa devletleri ile anlaşmış olması 3.Trablusgarp’ın savunmasız olması 4.Trablusgarp’ın İtalya’ya yakın olması 5.Trablusgarp’ın hammadde kaynakları bakımından zengin olması ve ticaret yolları üzerinde bulunması. Bu nedenlerden dolayı İtalya, Trablusgarp ve Bingazi’yi işgale başladı. Osmanlı Devleti İtalya’nın bu hareketine karşı büyük devletlerden arabuluculuk istedi. Ancak Avrupalı Devletler tarafsız kalacakları bildirdiler.Böylece Osmanlı Devleti İtalya’ya karşı tek başına kaldı.Osmanlı Devletinin Trablusgarp’ta fazla bir askeri gücü yoktu ve savaş için gerekli hazırlıkları yapamamıştı. İngiltere’nin Mısır’ı işgali ve tarafsız kalacağını bildirmesi bölge ile olan kara bağlantısını kesmişti. Donanma ise yardım gönderebilecek güçte değildi. Buna rağmen bölgeye içlerinde Enver Bey ve Mustafa Kemal’in de bulunduğu Türk subayları gönderildi. Türk subayları halkın da yardımıyla umulmadık başarılar göstererek İtalyanları kıyı şeridinde durdurdular. Osmanlı Devleti bu arada İtalyan mallarına yüzde yüz gümrük koydu.Trablusgarpta başarı sağlayamayan İtalya denizlerde baskı uygulamaya başladı. Türk limanlarını bombaladı ve on iki adayı işgal etti. İtalya askeri yollarla amacına ulaşamayacağını anladı. Savaşın uzaması İtalya’yı büyük bir maddi yük altında bırakmıştı. Bu da iç politikada tepkilere neden oldu. İtalya dünya devletlerinin olaya karışmasını istemeye başladı.Böylece diplomatik yollarla sorunu kendi lehine çözebilecekti. Bu arada Osmanlı Devleti de zor durumdaydı.Adaların işgali Boğazları tehlikeye düşürmüştü. Balkan milletleri ayaklanma çıkarmak için hazırlık yapıyordu. Bu durum nedeniyle Osmanlı Devleti de barışa yanaşmak zorunda kaldı. Osmanlı Devleti ile İtalya arasında Ouchy (Uşi) Antlaşması imzalandı (18 Ekim 1912) Böylece Trablusgarp savaşı sona eriyordu. Antlaşmaya göre; 1.Trablusgarp ve Bingazi İtalya’ya bırakıldı. 2.Yunanlılar on iki adaya istekli olduklarından bu adalar geçici olarak İtalya’ya verildi. 3.Trablusgarp ve Bingazi dini bakımdan Osmanlı halifesine bağlı olacaktı. 4.İtalya kapitülasyonların kaldırılması konusunda Osmanlı Devletine yardım edecekti. 5.Trablusgarp ve Bingazi’nin Duyun-u Umumiye ödediği taksitleri bundan sonra İtalya ödeyecekti. Yorum 1.Osmanlı Devleti Uşi Antlaşmasıyla Trablusgarp’ı İtalya’ya bırakmakla Kuzey Afrika’daki son toprağını da kaybetti. 2.Balkan savaşları karşısında donanmamızın yetersizliğinden dolayı İtalya’ya verilen on iki ada bir daha alınamadı. İkinci Dünya savaşında yenilen İtalyanların terk ettiği on iki ada 1947’de Yunanlıların eline geçti. 3.Trablusgarp, Rodos ve on iki adayı kontrol eden İtalya doğu Akdeniz de önemli bir güç haline geldi. 4.İtalya Ege denizine yerleşti. 5.Osmanlı Devletinin güçsüzlüğü anlaşıldı ve Balkan Savaşları çıktı. 4. BALKAN SAVAŞLARI (1912-1913) Nedenleri Rusların Balkanlarda takip ettiği politika: Rusya dış politikasında öncelikle iki amaca yönelmişti.Balkan topraklarını slav devletleri arasında paylaştırmak ve Boğazlara yerleşmek.Amacına ulaşmak için balkan devletlerini Osmanlı Devletine karşı kışkırtmıştır. Balkan Devletlerinin kendi aralarında ittifak yapmaları: Bulgaristan temel olmak üzere Balkan Devletleri kendi aralarında Osmanlı Devletine karşı ittifak antlaşmaları yapmışlardır. Trablusgarp savaşının çıkması: Osmanlı Devletinin bu savaş nedeniyle güçsüz düşmesinden yararlanmak isteyen Balkan Devletleri savaş için hazırlıklarına başlamışlardır. İngiltere’nin Reval görüşmesinde Rusya yı Balkanlar ve Boğazlar üzerinde serbest bırakması (1908) .Balkan Devletlerinin dağılmakta olan Osmanlı topraklarını ele geçirmek istemeleri. 4-1. Birinci Balkan Savaşı (1912) Trablusgarp savaşının devam ettiği sırada Rusya’nın girişimleriyle ile Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan ve Karadağ Osmanlı Devleti’ne karşı ittifak kurdular. Bu ittifak Türkleri Avrupa’dan atmayı amaçlıyordu. 8 Ekim 1912’de Karadağ’ın Osmanlı Devletine savaş ilanıyla Balkan savaşları başladı ve diğer Balkan devletleri de bu savaşa katıldılar. Osmanlı Devleti savaştan bir süre önce ordularının bir kısmını terhis etmişti. Savaşa hazır olmadığı gibi orduda hem alaylı-mektepli, hem de, itilafçı-ittifakçı şeklinde gruplaşmalar vardı. Komutanlar arasında da ciddi boyutlara ulaşan rekabet ortaya çıkmıştı. Bu nedenle Osmanlı Devleti yapılan savaşlarda başarılı olamadı ve Bulgarların Edirne’yi alarak Çatalca’ya kadar gelmeleri ile barış istemek zorunda kaldı. Londra Barış Antlaşması (30 Mayıs 1913) 1. Osmanlı Devleti’nin batı sınırı Midye-Enez hattı olacak. 2. Arnavutluk ve Ege Adaları’nın geleceği büyük devletlere bırakılacak 3. Yunanistan; Selanik, Güney Makedonya ve Girit’i alacak. 4. Bulgaristan; Kavala, Dedeağaç ve bütün Trakya’yı alacak. 5. Sırbistan ise Orta ve Kuzey Makedonya’yı alacak. Birinci Balkan Savaşı’nın Sonuçları 1. Osmanlı Devleti, Edirne ve Kırklareli dahil Balkan topraklarından çekildi. Midye-Enez hattının batısındaki topraklar Osmanlı Devleti’nin elinden çıktı. 2. Ege Adaları’nı savunmak için Hamidiye Kruvazörü’nün başarıları da yeterli olmadı. 3. I. Balkan Savaşı sırasında Arnavutluk bağımsızlığını ilan etti. Arnavutluk, Osmanlı Devleti’nden ayrılan en son Balkan devletidir (28 Kasım 1912). 4. M. Kemal’in “ordunun siyasete karışmaması” şeklindeki görüşünün doğruluğu anlaşıldı. 5. Londra görüşmelerinin devam ettiği sırada bir hükümet darbesi düzenlendi. Bu olay sonucunda İttihat ve Terakki Partisi’nin 1918’e kadar devam edecek iktidarı başladı (Babıâli baskını). 6. I. Balkan Savaşı sonunda Bulgaristan Ege denizine ulaştı. 7. Osmanlı Devleti’nin batıda sadece Bulgaristan’la sınırı kaldı. 8. Bulgaristan’ın çok güçlenmesi ve Osmanlı devleti’nden alınan toprakların paylaşılmasındaki problemler II. Balkan Savaşına neden oldu. 9. I. Balkan Savaşı’ndan sonra Osmanlıcılık fikrinin başarılı olamayacağı görüldü ve milliyetçilik cereyanı güçlendi. Balkanlarda Türk azınlığı meselesi ortaya çıktı. Osmanlı Devleti’nin elinden çıkan Balkan topraklarından birçok Türk ve Müslüman Anadolu’ya göç etmek zorunda kaldı. 4-2. İkinci Balkan Savaşı (1913) Osmanlı Devletinin uğradığı ağır yenilgi sonucunda Balkanlardan çekilmesi otoritesizliğe yol açmıştı. Osmanlı Devleti’nden alınan toprakların paylaşılması Balkan Devletleri arasında anlaşmazlığa neden olmuş, özellikle Bulgaristan’ın çok güçlenmesi savaşların yeniden başlamasına zemin hazırlamıştır. II. Balkan Savaşı, Bulgaristan ile Romanya, Yunanistan ile Sırbistan arasında meydana geldi. Osmanlı Devleti bu savaşlardan yararlanarak Kırklareli ve Edirne’yi geri aldı. İkinci Balkan Savaşında Bulgaristan yenildi. Balkan Devletleri arasında Bükreş Antlaşması yapılarak savaşa son verildi (10 Ağustos 1913). Bu antlaşma ile Bulgaristan; Romanya, Sırbistan ve Yunanistan’a toprak verdi. Fakat Ege denizi ile bağlantısını sürdürdü. Balkan Devletleriyle Osmanlı Devleti arasında şu antlaşmalar imzalandı: İstanbul Antlaşması (29 Eylül 1913) Bulgaristan’la yapılmıştır. * Kırklareli, Dimetoka ve Edirne Osmanlı Devletine verilecek. * Meriç nehri sınır olacak. * Bulgaristan’daki Türkler dört yıl içinde göç edebilecekler. * Kalan Türkler her türlü din ve mezhep hürriyetinden yararlanacak. * İlk ve Orta okullardaki eğitim dili Türkçe olacak. * Türklerin mülkiyet hakkına saygı gösterilecek. Atina Antlaşması (14 Kasım 1913) Yunanistan’la yapılmıştır. Adalar sorunu barışın imzasını geciktirmiştir. * Girit Yunanistan’a bırakılacak. * Ege Adaları’nın durumu büyük devletlerin hakemliğine bırakılacak. * Yunanistan’da kalan Türklerin hakları güvence altına alınacaktır. * Büyük devletler 16 Aralık 1913’te İmroz, Bozcaada, Kaş ve Meis adalarının dışında kalan bütün adaları Yunanistan’a verdi. Fakat Yunanistan bu adaları silahlandırmayacaktı. İstanbul Antlaşması (13 Mart 1914) Sırbistan ile yapılmıştır. Sırbistan’la ortak sınır olmadığından sadece Sırbistan’da kalan Türklerin haklarını korumaya yönelik hükümler yer almıştır. 5. BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞI Birinci Dünya Savaşı, Avrupa’da dört merkezi devlete karşı, dünyanın çeşitli yerlerindeki yirmi beş devletin giriştiği, o döneme kadar görülmeyen büyük bir savaştır. 5-1. Birinci Dünya Savaşı’nın Nedenleri 5-1-1. Savaşın Genel Nedenleri Fransız İhtilali, dünyaya yeni anlayışlar getirmiş, devlet ve toplum hayatının değişmesini sağlamıştır. Milliyetçilik hareketlerinin etkisi XIX. yüzyılda da devam etmiştir. 1870’te İtalya’nın, 1871’de Almanya’nın siyasi birliğini kurması Avrupa’nın siyasi dengesini değiştirmiştir. XIX. yüzyılda sanayileşmenin hızlı bir şekilde gerçekleşmesi sömürgeciliği de artırmıştır. Hammadde ve Pazar arayışlarıyla kendini gösteren büyük anlaşmazlıklar da giderek çoğalmıştır. 5-1-2. Savaşın Özel Nedenleri a. Siyasi birliğini geç sağlayan Almanya’nın sanayisi için İngiltere ile hammadde ve Pazar rekabetine girmesi b. Dünya üzerinde geniş bir sömürge imparatorluğu kuran İngiltere’nin yeni bir güç olarak ortaya çıkan Almanya’yı saf dışı etmek ve sömürgelerini korumak istemesi. c.Fransa’nın 1871 sedan savaşı ile Almanya’ya kaptırdığı Alsace-Loraine bölgesini geri almak istemesi ve iki devlet arasındaki tarihi rekabet d. Rusya’nın Boğazlardan geçerek Akdeniz’e ulaşmak istemesi ve bu yollara müdahale edebilecek Almanya ve Avusturya gibi devletleri ortadan kaldırma isteği. e. İtalya’nın sömürgeler elde etme ve Avusturya-Macaristan hakimiyetindeki yerleri kurtarma isteği f. Balkanlardaki Avusturya ve Rusya’nın başını çektiği Slav-Germen çatışması g. İtalya’nın Akdeniz’de hakimiyet kurmak istemesi h. Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun bütünlüğünü korumak istemesi ı. Avusturya-Macaristan veliahtının Sırplar tarafından öldürülmesi * Bu olay savaşı başlatmış ve I. Dünya Savaşı’nın görünen nedeni olmuştur. 5-2. İttifak ve İtilaf Gruplarının Oluşması İtalya ve Almanya’nın birliklerini kurmaları Avrupa’nın 1815 Viyana Kongresi ile kurulan dengesini bozdu. Avrupalı büyük devletlerarasındaki milli çıkarlar, askeri ve ekonomik nedenler gruplaşmalara yol açtı. 1883’te Almanya’nın başını çektiği Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ve İtalya arasında üçlü ittifak kuruldu. Savaş başladıktan sonra İtalya bu gruptan ayrıldı. Osmanlı Devleti ve Bulgaristan üçlü ittifaka katıldı. Buna karşılık Almanya’ya karşı olan İngiltere’nin başını çektiği Fransa ve Rusya arasında üçlü itilaf kuruldu (1907). Üçlü itilafa daha sonra Sırbistan, İtalya, ABD ve Yunanistan da katıldı. * Bu grupların oluşmasında siyasi anlaşmazlıkların yanında hammadde ve Pazar rekabeti de önemli rol oynamıştır. 5-3. Birinci Dünya Savaşı’nın Başlaması 28 Haziran 1914’te Bosna-Hersek’te Saraybosna şehrini ziyaret eden Avusturya veliahtının öldürülmesi, Avusturya’nın Sırbistan’a savaş açmasına neden oldu. Bu durum Avusturya’nın yanında Almanya’nın, Sırbistan’ın yanında da Rusya’nın yer almasını sağladı. 3 Ağustos’ta Fransa’ya savaş açan Almanya, ardından Belçika’ya savaş açtı. İngiltere Almanya’ya, Avusturya da Rusya’ya savaş açınca bütün Avrupa büyük bir bunalıma sürüklendi. Savaşın başlaması üzerine Japonya’da savaşa girerek Almanya’nın Uzak Doğu’daki sömürgelerini ele geçirdi. Kısa süre sonrada Japonya savaştan çekildi. 5-4. Osmanlı Devleti’nin Savaşa Girmesi Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı öncesinde Trablusgarp ve Balkan Savaşları’ndaki eksiklerini tamamlamak için çalışmalara başladı. Diğer taraftan siyasi yalnızlıktan kurtulmak amacıyla diplomatik çalışmalara başlayan Osmanlı Devleti, son savaşlarda Almanya’dan umduğu yardımı alamadığı için İngiltere ve Fransa’ya yaklaşmaya başlamıştı. Ancak Osmanlı Devleti’nin zayıf olması, çıkacak bir savaşta Osmanlı Devleti’nin paylaşılmasının söz konusu olması ve İngiltere’nin Rusya’yı kızdırmak istememesi Osmanlı devleti ile ittifak kurmamalarına neden oldu. Diplomatik yalnızlıktan mutlaka kurtulmak isteyen Osmanlı Devleti Almanya’ya yaklaştı. Bunu etkileyen nedenler ise; İktidardaki İttihat ve Terakkicilerin Almanların savaşı kazanacağına inanmaları ve Balkan Savaşlarında İtilaf Devletlerinin, Osmanlı devletinin aleyhine bir politika izlemeleridir. Ayrıca Rusya’nın boğazlar üzerindeki emelleri Osmanlı Devletini Almanya’ya yaklaştırmıştır. Osmanlı Devleti’nin Almanya yanında diplomatik girişimlerinin devam ettiği sırada, savaşa girer girmez Almanya’dan yardım isteyeceği görüşü Almanları endişelendirdi. Ancak İngiltere ile girişecekleri mücadelede boğazlar ve Hint Deniz yolunun önemi Almanya’nın Osmanlı Devletini müttefik olarak kabul etmesine neden oldu. Osmanlı Devleti 2 Ağustos 1914’te Almanya ile imzaladığı anlaşma gereği 11 Kasım 1914 tarihinde savaşa girmiştir. 5-4-1. Osmanlı Devleti’nin Savaşa Katılma Nedenleri 1. Osmanlı Devleti’nin kaybettiği toprakları geri almak istemesi 2. İktidardaki İttihatçıların Almanya’ya sempati duymaları 3. Alman desteği ile ülkenin kalkınabileceği inancı 4. Almanya ile 2 Ağustos 1914’te gizli bir anlaşma yapılması 5. Kapitülasyonlar ve Düyun-u Umumiye’den dolayı İngiltere ve Fransa’nın ekonomik baskısı altında bulunması. 6. Osmanlı Devleti’nin siyasi yalnızlıktan kurtulmak istemesi. 7. Osmanlı Devleti’nin jeopolitik önemi Almanya, Osmanlı Devleti’ni kendi çıkarları yönünde savaşın içine çekmiştir. Bunun nedenleri ise şunlardır: a. Yeni cepheler açarak Almanya üzerinde yoğunlaşan İtilaf Devletleri baskısını hafifletme düşüncesi b. Musul-Kerkük petrollerinden faydalanma isteği c. Osmanlı halifesinin kutsal cihad fetvası yayınlamasını sağlayarak, Rusya’daki Türk ve Müslümanlar ile İngiliz ve Fransız sömürgelerindeki Müslümanların ayaklanmasını sağlamak istemesi. d. İtilaf Devletleri’nin boğazlar yoluyla Rusya’ya yardım göndermesini engellemek istemesi. e. Osmanlı toprakları üzerinden geçen İngilizlerin Uzak Doğu sömürge yolarını ele geçirme isteği. 11 Ağustos 1914’te Goben ve Breslav adlı Alman gemileri İngiliz takibinden kaçarak Çanakkale Boğazından geçtiler. Osmanlı Devleti, bu gemileri satın aldığını açıkladı. Ancak gemilerin 29 Ekim’de Rus limanlarını bombardıman etmesi, Osmanlı Devleti’nin savaşa girmesine neden oldu. 2 Kasım’da Rusya, ardından da İngiltere ve Fransa Osmanlı Devletine karşı savaş açtılar. Osmanlı Devleti de 11 Kasım 1914’te Rusya, İngiltere ve Fransa’ya savaş açmıştır. Osmanlı Devleti’nin savaşa girmesiyle; 1. Yeni cepheler açıldı. Savaş daha geniş alana yayıldı ve uzadı. 2. İttifak devletleri rahatlama imkanı buldular. 3. İngiltere, Kıbrıs’ı topraklarına kattığını ilan etti. 6. OSMANLI DEVLETİ’NİN SAVAŞTIĞI CEPHELER 6-1. Kafkas Cephesi Bu cephedeki savaşlar 1 Kasım 1914’te Rusların saldırıya geçmesiyle başladı.Enver Paşa komutasındaki Osmanlı kuvvetleri Rus saldırılarını başarıyla durdurduktan sonra karşı taarruza geçti.Bu cephenin açılma nedenleri; a.İttihatçıların Anadolu’daki Türkler ile Orta Asya’daki Türkleri birleştirerek Osmanlı topraklarını Hindistan’a kadar genişletme istekleri b.Almanların Bakü petrollerini ele geçirmek için Osmanlı Devleti’ni kışkırtmasıdır. Ruslarla Osmanlı kuvvetleri arasında 22 Aralık 1914’te başlayıp bir hafta süren Sarıkamış Harekâtı bizim için felaketle sonuçlandı.Bu olaydan sonra Doğu Cephesi aleyhimize çöktü.Ruslar ilk baharda Van,Muş,Bitlis,Erzurum,Erzincan ve Trabzon’u işgal ettiler. Çanakkale Savaşları’ndan sonra Kafkas Cephesi Komutanlığı’na atanan Mustafa Kemal’in girişimleriyle Muş ve Bitlis geri alındı. Ekim 1917’de Rusya’da Bolşevik İhtilali’nin başlaması durumu değiştirdi ve Rusya 3 Mart 1918’de Brest Litowsk Antlaşması’nı imzalayarak savaştan çekildi.Rusya bu antlaşma ile Berlin Antlaşması’nda aldığı Kars,Ardahan ve Batum’u Osmanlı Devletine bıraktı.Böylece Kafkas Cephesi Osmanlı Devleti lehine sonuçlandı ve Doğu Anadolu’da birlik sağlandı. 6-2. Irak Cephesi Irak Cephesi Basra’ya çıkarma yapan İngilizlere karşı açılmıştır.Cephenin açılmasının nedenleri: a.İngilizlerin Hint deniz yolunun güvenliğini sağlamak ve Musul-Kerkük petrollerine sahip olmak istemesi b.İngilizlerin kuzeye çıkarak müttefiki Rusya’ya yardım etmek istemesi Osmanlı Devleti bu cephede yerli kuvvetlere güvendiyse de olumlu sonuç alınamadı. 29 Nisan 1916’da Küt-ül Amare’de zafer kazanılmasına rağmen su yollarını iyi kullanan İngiltere 11 Mart 1917’de Bağdat’ı ele geçirdi. 6-3. Kanal Cephesi Nedenleri: a. İngiltere’nin sömürgeleriyle irtibatını kesmek b. Mısır’ı İngilizlerden geri almak İngiltere, Uzakdoğu’daki sömürgelerinden asker ve hammaddeyi Süveyş Kanalı yoluyla taşıdığından burası İngiltere’nin can damarı niteliğindeydi. 3 Şubat 1915’te bu cephede başlayan mücadeleler Temmuz 1916’da Osmanlı Devleti’nin aleyhine sonuçlandı. Osmanlı Devleti: a.İngilizlerin sayı ve silah üstünlüğü ellerinde bulundurmaları b.Osmanlı askerlerinin su ve erzak sıkıntısı çekmesi c.Tren yolunun kanala kadar ulaşmaması d.Almanların gereken yardımı yapmaması,Osmanlı Devleti’nin silah ve cephane sıkıntısı çekmesi e.Çanakkale Cephesi’nin açılmasından dolayı askerlerin bu cepheye kaydırılması gibi nedenlerle bu cephede mağlup oldu. 6-4. Çanakkale Cephesi Nedenleri: a.İtilaf Devletleri’nin Boğazlar ve İstanbul’u alarak Osmanlı Devletini saf dışı bırakmak istemesi. b.İtilaf Devletleri’nin müttefikleri Rusya’ya askeri ve ekonomik yardım ulaştırmak istemesi c.İtilaf Devletleri’nin Balkan milletlerini kendi safında savaşa çekme düşüncesi d.İtilaf Devletleri’nin Balkanlarda yeni bir cephe açarak ittifak Devletleri arasındaki bağlantıyı kesmek istemeleri e. İtilaf devletlerinin Osmanlı askerlerinin Kanal ve Kafkas Cephelerinden çekilmesini sağlamak istemeleri. İtilaf devletleri bu cephede kazanılacak başarıyı savaşı en kısa sürede bitirecek bir yol ve barışla eşdeğer görüyorlardı. Bu nedenle İngiliz ve Fransız donanmaları 19 Şubat 1915’te savaşı başlattı. Önce denizde başlayan savaş 18 Mart 1915’te Türk topçusunun üstünlüğüyle sona erdi. İtilaf devletleri Çanakkale Boğazını denizden geçemeyeceklerini anlayınca 25 Nisan 1915’te kara savaşlarını başlattılar. Düşman kuvvetleri sekiz aydan fazla süren kara savaşlarında da mağlup oldu (9 Ocak 1916). Sonuçları 1. Yenilen İngiliz ve Fransız kuvvetleri önemli ölçüde zarara uğradı. 2. Osmanlı Devleti tarihindeki en büyük savunma savaşını vermiş ve I. Dünya Savaşında en büyük başarı bu cephede kazanılmıştır. 3. Savaşın en az 2yıl uzamasına neden olmuştur. 4. Rusya’ya yardım yapılamamış ve Rusya’da Bolşevik İhtilali başlamıştır. 5. Bulgaristan İttifak devletleri safında savaşa girmiştir. 6. M. Kemal içte ve dışta tanınmış, Çanakkale’de gösterdiği başarılar Milli Mücadelenin lideri olmasında etkili olmuştur. 6-5. Suriye ve Filistin Cephesi Süveyş Kanalı üzerine düzenlenen taaruzların başarısız olması üzerine İngilizler 1918’de ilerleyişe geçti.Yıldırım ordularının başında bulunan M.Kemal Paşa, İngiliz ilerleyişi karşısında Halep’e kadar çekildi.Böylece İngiliz ilerleyişi Halep’in kuzeyinde durduruldu ve Misak-ı Milli’nin Suriye sınırı çizilmiş oldu. 6-6. Hicaz ve Yemen Cephesi Osmanlı kuvvetleri bu cephede kutsal yerleri korumak amacıyla savaş sonuna kadar çarpıştılar. Burada bir taraftan İngilizlerle, Diğer taraftan da Mekke Şerifi Hüseyin’in kuvvetleriyle savaştılar. 6-7. Galiçya, Romanya ve Makedonya Cepheleri Osmanlı kuvvetleri bu cephelerde Avusturya-Macaristan ve Bulgaristan’a yardım için Rusya, Romanya ve Fransa kuvvetleriyle savaştılar. 7. OSMANLI DEVLETİ’Nİ PAYLAŞMA TASARILARI Osmanlı Devleti’nin savaşa girmesi İtilaf devletleri’nde Osmanlı topraklarının paylaşım düşüncesinin doğmasına neden oldu. İngiltere ve Fransa’nın Çanakkale Cephesini açmaları üzerine tedirgin olan Rusya, gizli antlaşmalar yapılmasını istedi ve bir dizi antlaşma imzalandı. 1.Boğazlar Antlaşması(1915) 2.Londra Antlaşması(26 Nisan 1915) 3.Petrograt Protokolü(Mart 1916) 4.Sykes-Picot Antlaşması(10-23 Ekim 1916) 5.Saint-Jean De Maurienne Antlaşması(19 Nisan 1917) Gizli antlaşmalar ile Boğazlar ve Doğu Anadolu Ruslara verilirken, Ortadoğu İngilizler ve Fransızlar arasında paylaştırıldı. Bu antlaşmaları öğrenen İtalya üç devlete (İngiltere,Fransa,Rusya) birer nota vererek yeni isteklerini iletmiştir. Bunun üzerine Konya, Antalya, Aydın, ve İzmir’in de İtalya’ya verilmesi kabul edilmiştir. Bolşevik ihtilali’nden sonra Rusya savaştan çekilince Rusya’nın payı yeniden gündeme geldi. Sonunda itilaf devletleri Rusya’ya verilmiş olan Doğu Anadolu’nun güneyinde özerk bir yönetim kurmayı (Özerk Kürt Devleti), diğer yarısını da Ermenistan’a vermeyi kararlaştırdılar. *Gizli antlaşmalar kamuoyuna ilk defa Rusya’da iktidara gelen Bolşevik rejim tarafından duyurulmuştur. Bundan dolayı antlaşmalar uygulama alanı bulamamıştır. Bu antlaşmalara karşı en büyük tepki Wilson ilkeleri ile gösterilmiştir. 8. WİLSON İLKELERİ Amerika Birleşik Devletleri’nin I. Dünya Savaşına girmesinden sonra Cumhurbaşkanı Wilson, gelecekte yapılacak barışın esaslarını açıkladı (8 Ocak 1918). İtilaf Devletleri ise müttefikleri olan ABD’yi kaybetmemek için bu ilkeleri kabul ettiklerini ilan ettiler. Bu ilkelere göre: * Galip devletler, yenilen devletlerden toprak ve savaş tazminatı almayacaklardı. * Devletler arsındaki gizli diplomasiye son verilecek ve barış antlaşmaları açık olarak yapılacaktı. * Uluslararası ekonomik engeller kaldırılacak devletler arsındaki eşitlik sağlanacaktı. * Ülkeler arasındaki silahlanma yarışı sona erecekti. * İşgal edilen Rus toprakları boşaltılacak, Belçika yeniden kurulacaktı. * Alsace-Loraine Fransa’ya geri verilecekti. * Devletler arasındaki anlaşmazlıkları barış yoluyla çözümlemek amacıyla Cemiyet-i Akvâm (milletler cemiyeti) kurulacaktı. * Osmanlı İmparatorluğu’nun Türk bölgelerine kesin egemenlik hakkı tanınacaktı. * Türk egemenliği altında yaşayan başka milletlerin kendi kendini yönetme hakkı verilecekti. * Boğazlar her devlete açık olacaktı. Wilson İlkeleri insancıl hükümler taşımasına karşılık, uygulanabilirlikten uzaktı. İtilaf Devletleri bu ilkelerin kendi çıkarlarına ters düştüğünü görünce, benimsememelerine rağmen kabullenmiş gibi göründüler. Uygulamaya gelince ilkeleri kendi çıkarlarına göre yorumladılar. İttifak Devletleri ise Wilson İlkeleri’ni sürekli barışın sembolü olarak gördüler. Zor durumda olmalarına rağmen barış için ümitlendiler. İlkeler, Türk Devleti’nin bağımsızlığını ifade ederken azınlıklar konusunu gündeme getirerek Osmanlı Devleti’ni milliyet esasına göre parçalamayı amaçlamıştır. *İtilaf Devletleri, Wilson İlkelerine ters düşmemek için Mondros Ateşkesi’ne 7. ve 24. maddeyi koydular. Toprak elde etmek için de “manda ve himaye” düşüncesini ortaya attılar. Sonuç olarak Wilson İlkeleri sürekli bir dünya barışı sağlayamamıştır. II.Dünya savaşı’nın çıkması da bu durumu göstermektedir. 9. BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞI’NI BİTİREN ANTLAŞMALAR 18 Ocak 1919’da toplanan Paris Barış Konferansı’nda, I.Dünya Savaşı’nı bitiren antlaşmaların taslağı hazırlanmıştır. Bu sırada ABD’nin amacı dünya barışını sağlayacak bir teşkilatın kurulması idi. “Milletler Cemiyeti” (Cemiyet-i Akvam) nin kuruluşundan sonra ABD diğer meselelerde pek ilgilenmedi. Hazırlanan barış antlaşmaları, yenilen devletlere birer emrivaki şeklinde kabul ettirildi. Antlaşmaların başına “Milletler Cemiyeti Paktı” Metni konulmuş böylece Milletler Cemiyeti’nin kuruluşu gerçekleşmiştir. 1.Versailles (Versay) Barış Antlaşması 28 Haziran 1919’da Almanya ile imzalandı. 2. St. Germain (Sen Jermen) Barış Antlaşması Bu barış antlaşması.10 Eylül 1919’da Avusturya ile imzalandı. 3. Trianon (triyanon) Barış Antlaşması Bu antlaşma İtilaf devletleri ile Macaristan arasında 4 Haziran 1920’de yapıldı. 4.Neuilly (Nöyyi) Barış Antlaşması Bu antlaşma, Bulgaristan ile İtilaf Devletleri arasında 27 Kasım 1919’da imzalanmıştır. 10. BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞI’NIN GENEL SONUÇLARI - 1.Dünya Savaşı’ndan en kârlı çıkan devlet İngiltere oldu. Almanya’nın rekabetinden kurtulduğu gibi, Rusya’yı etkisiz bıraktı ve Fransa’yı ikinci plana atarak dünyanın bir numaralı devleti oldu. Fransa Almanya’dan kurtularak İngiltere’den sonra ikinci devlet haline geldi. - İtalya 1.Dünya Savaşı’nın galibi olarak Avusturya’dan bazı topraklar aldı, On iki Ada’ya kesin hakim oldu.Ancak,İngiltere ve Fransa’nın tutumu yüzünden fazla pay elde edemedi. - Savaş sonunda başta Osmanlı İmparatorluğu olmak üzere, Rus Çarlığı, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ve Alman İmparatorluğu yıkıldı. İmparatorlukların yerine milli devletler kuruldu. - Litvanya, Çekoslovakya, Polonya, Yugoslavya ve Macaristan bağımsız birer devlet olarak ortaya çıktılar. - Dünya barışını korumak amacıyla Cemiyet-i Akvam kuruldu. Sömürgeciliğin yerini Mandacılık aldı. - Barış antlaşmaları yapılırken sınırların çizilmesinde ”Milliyetçilik” prensibi göz önüne alınmadı. Bu durum sonraki dönemlerde azınlıklar meselesinin doğmasına neden oldu. - 1.Dünya Savaşı gerek Almanya, Avusturya-Macaristan ve Rusya’daki değişikliklerle, gerekse Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkılmasıyla Avrupa ve Orta Doğu’da denge boşluğuna neden oldu. - 1.Dünya Savaşı sonunda yenilen devletlerde rejim değişiklikleri meydana geldi. - 1.Dünya Savaşı sonunda yapılan barış antlaşmaları, sürekli bir barış devrini başlatmamış ve devletler arasındaki anlaşmaları, sürekli bir barış devrini başlatamamış ve devletler arasındaki anlaşmazlıklar bir süre sonra yeniden ortaya çıkmıştır. Bu durum II. Dünya savaşına giden yolun başlangıcını oluşturmuştur. 11. BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞI’NDAN SONRA OSMANLI DEVLETİ’NİN DURUMU Birinci Dünya Savaşı devam ettiği sırada İtilaf devletleri, Osmanlı Devleti’nin topraklarının hemen hepsini gizli antlaşmalarla paylaştılar. Bulgaristan’dan sonra Osmanlı Devleti’nin savaştan çekilmesiyle İtilaf devletleri Wilson prensiplerine rağmen gizli paylaşımları yürürlüğe koymaya çalıştılar. Bu arada Osmanlı Devleti’nin mağlubiyeti kesinleşince İttihatçılar, savaşın sorumluluğunun kendilerine yükleneceğini ve Harp Divanı’nda yargılanacaklarını bildiklerinden gizlice yurdu terk ettiler. Bu gelişmeler sonunda 14 Ekim 1918’de Ahmet İzzet Paşa başkanlığında kurulan yeni kabine itilaf devletlerinden ateşkes istedi. 12. MONDROS ATEŞKES ANTLAŞMASI ( 30 EKİM 1918) I. Dünya Savaşı’ndan sonra Wilson prensiplerine güvenen Ahmet İzzet Paşa Kabinesi, İtilaf devletleri ile ateşkes yapmak için Rauf Orbay başkanlığında bir heyet hazırladı. Limni Adası’nın Mondros Limanı’nda dört gün süren görüşmeler sonunda ağır şartlar taşıyan Mondros Ateşkesi Bahriye Nazırı Rauf Orbay ile İtilaf devletleri adına İngiliz Amirali Calthrope arasında imzalandı (30 Ekim 1918). 12-1. Osmanlı Devleti’nin Egemenliğini Kısıtlayan Hükümler * Boğazlar bütün devletlerin gemilerine açık olacak ve İtilaf Devletlerince işgal edilecektir. Yorum: Osmanlı Devleti’nin Anadolu ile Rumeli toprakları arasında bağlantı kesildi ve Osmanlı toprak bütünlüğü bozuldu. * Müttefikler, Güvenliklerini tehdit edecek durumda olduğunda her hangi bir stratejik noktayı işgal edebileceklerdir (anlaşmanın asıl metninin 7. maddesi). Yorum: a. İtilaf devletleri işgalleri bu maddeye dayanarak yaptılar. b. Bu madde bütün Osmanlı topraklarının işgal edilmesine zemin hazırladı. c. İtilaf devletleri bu maddeyi ateşkese koyarak Wilson prensiplerine ters düşmekten kurtuldular. d. Ateşkesin en ağır maddesidir. * Vilâyat-ı sitte’de ( altı ilde, Erzurum, Van, Harput, Diyarbakır, Sivas, Bitlis) bir karışıklık çıktığında İtilaf devletleri buraları işgal edebilecektir. (anlaşmanın asıl metninin 24. maddesi) Yorum: Bu madde ile Ermeniler korunmuş ve ileride kurulması amaçlanan ermeni devleti’ne zemin hazırlamıştır. Ateşkesin İngilizce metninde bölgeden altı ermeni vilayeti olarak söz edilmiştir. * Bütün ulaşım ve haberleşmeye ait araç-gereçler İtilaf devletlerinin denetimine girecektir. Yorum: Haberleşme hattı ele geçirilerek işgalci güçlere karşı yapılabilecek topyekün isyanlar önlenmeye çalışılmıştır. Aynı zamanda bütün vatan topraklarının işgal edilebileceğine dair belirtidir. 12-2. Askeri Hükümler * Sınırların korunması ve iç güvenliğin saplanması için gerekli askeri kuvvetten başkası terhis edilecektir. Yorum: Bu madde ile Osmanlı Devleti savunmasız duruma getirilmiş ve işgaller kolaylaştırılmıştır. * İtilaf devletlerinin ve Ermenilerin esirleri İtilaf devletlerine teslim edilecektir. Türk Esirleri ise, İtilaf devletlerinin denetimi altında kalacaktır. Yorum: Bu madde ateşkes anlaşmasında devletlerin eşitliği prensibine uyulmadığını göstermektedir. * Trablusgarp ve Bingazi’deki Türk subayları İtalyan garnizonuna, Hicaz, Suriye ve Irak’ta bulunan askeri birlikler itilaf devletlerine teslim olacaktır. Ayrıca İran ve Kafkasya’ya giren Osmanlı birlikleri işgal ettikleri yerlerden derhal geri çekilecektir. 12-3. Ekonomik Hükümler * Ülkenin ihtiyacı karşılandıktan sonra geri kalan kömür, akaryakıt ve deniz gereçlerinin hiçbiri dışarıya satılamayacaktır. * Osmanlı Devleti’nin bütün savaş gemileri teslim olacak ve limanlarda tutuklu bulundurulacaktır. * Bütün demir yolları İtilaf devletlerinin denetimine verilecektir. * Toros tünelleri İtilaf devletleri işgal edilecektir. Yorum: Devletlerin hayatiyetlerini devam ettirmelerinde ekonomik bağımsızlık çok önemlidir. Çünkü ekonomik bağımsızlığı olmayan devletlerin siyasi bağımsızlığı da geçicidir. İtilaf devletleri bu ağır hükümleri Osmanlı Devleti’ne kabul ettirerek Osmanlı devletini ayakta duramayacak ve kendilerine bağımlı olacak hale düşürmüşlerdir. Ateşkes hükümlerine göre Osmanlı imparatorluğu fiilen tarihe karışmıştır. Çünkü bu hükümlerle Osmanlı imparatorluğu çökmüş ve galip devletlerin kendisi hakkında vereceği karara razı olmuştur. İtilaf Devletleri’ne kayıtsız şartsız teslim olan Osmanlı Devleti, yurdun işgalini de kabullenmiş oluyordu. 12-4. Ateşkese Tepkiler ve Ateşkesin Uygulanması Mondros Ateşkes Antlaşması, Osmanlı Devleti’nin varlığını ortadan kaldırmaya yönelik olduğu halde Osmanlı devlet adamları bunu görememişlerdi. Sadrazam Ahmet İzzet Paşa, Mondros Ateşkes Antlaşmasının Bulgaristan, Avusturya ve Almanya ile yapılan ateşkes anlaşmalarından daha hafif olduğu görüşünde idi. Padişah ise ağır şartlar taşımasına rağmen ateşkesin kabulünden yanaydı. Bu arada I. Dünya Savaşı sırasında yönetimi elinde bulunduran İttihat ve Terki Partisi, Teceddüt Fırkasına dönüşerek kendini feshetti. Mondros Ateşkes Antlaşması sırasında Yıldırım Orduları Grup Komutanı olan Mustafa Kemal Ateşkesin en çok, memleketi yabancı işgaline açık bırakan hükümlerine tepki gösterdi. İstanbul hükümetinin tavrı ise Yıldırım Orduları Grubunu ve VII. Ordu karargahını kaldırmak oldu. Mustafa Kemal de Harbiye Nezareti emrine alındı. Mondros Ateşkes Antlaşmasının yürürlüğe girmesi ile işgaller başladı. İlk işgal edilen yer Musul oldu (3 Kasım 1918). Bir taraftan Türk ordusu terhis edilirken, diğer taraftan da Osmanlı Devleti’nin her türlü ulaşım ve haberleşmesine, maden ve ürünlerine, silah ve cephanelerine el konuluyordu. 13 Kasım 1918’de İtilaf Devletleri donanması İstanbul önlerine kadar geldi. Mondros Ateşkes Antlaşmasının 7. maddesini ileri süren İtilaf Devletleri işgalleri devam ettirdiler. İngilizler Musul’dan sonra Urfa, Antep ve Maraş’ a girdiler. Fransızlar Adana ve çevresini, İtalyanlar ise, Antalya ve Konya’yı işgal ettiler. İşgaller sırasında Ermeni patriği Zaven efendi’nin bir İngiliz gemisi ile İstanbul’a gelmesi ve gösterilerle karşılanması, Fransız General Franchet d’Esperey’in Fatih’in 1453’te İstanbul’a girişi gibi, Rumların kendisine hediye ettiği beyaz bir atla İstanbul’a girmesi azınlıkların taşkınlıklarını daha da artırdı. İstanbul hükümetinde ise Ahmet İzzet Paşa’nın istifasından sonra yeni kabineyi Tevfik Paşa kurdu. Ancak onun da istifası üzerine 4 Mart 1919’da yeni hükümet İngiliz taraftarı olan Damat Ferit Paşa tarafından kuruldu. Osmanlı parlamentosu da kapatıldı. 13. MEMLEKETİN İÇ DURUMU VE CEMİYETLER Mondros Ateşkes Antlaşmasının imzalanmasından sonra başlayan işgaller, devlet otoritesinin yok olmasına neden oldu. Devlet otoritesinin yokluğundan faydalanmak isteyenler kendi amaçları doğrultusunda dernekler kurdular. Bu çalışmalara karşı da kurtuluş amacıyla Türkler tarafından dernekler kuruldu. 13-1. Milli Varlığa Düşman Cemiyetler Bu cemiyetleri ikiye ayırmak mümkündür. Birinci bölümde milliyetçi amaçlara ters düşen, Osmanlıcı ve Hilafetçi görüşte olanlar yer almaktadır. İkinci bölümde ise, azınlıkların I. Dünya Savaşında Osmanlı Devleti’nin yenilmesinden faydalanmak amacıyla kurdukları cemiyetler yer almaktadır. Bunlar kendilerini İtilaf Devletlerinin temsilcisi olarak görmüşler, Anadolu’daki ve milli devlet düşüncesine karşı çıkmışlardır. Asıl amaçları, Anadolu ve Rumeli üzerindeki tarihi emellerini yerine getirmekti. 13-1-1. Osmanlıcı-Hilafetçi Cemiyetler Sulh ve Selamet-i Osmaniye Fırkası: Meşrutiyet ve demokrasi esaslarına bağlı olarak siyasi faaliyette bulunmuştur. Padişaha bağlılığı savunmuş İstanbul hükümetiyle sürekli olarak işbirliğinde bulunmuştur. Çalışmalarının itici gücünü İttihat ve Terakki düşmanlığı oluşturmuştur. Teali İslam Cemiyeti: 1919’da İstanbul’da kuruldu. Osmanlı devletinin düzeninin devamını sağlamayı hedef alan cemiyetin temel dayanağı hilafettir. İçlerinde pek çok aydın bulunan cemiyetin mensupları ülkenin kurtuluşunun İslam’da olduğunu savunmuşlardır. İngiliz Muhipleri Cemiyeti: İstanbul hükümetince desteklenen cemiyet, Osmanlı Devleti’nin varlığını koruyabilmesi için tek yolun İngiliz himayesine sığınmak olduğu tezini savunmuştur. İngiliz parasıyla kurulan ve İngilizlerin kontrolünde olan cemiyetin gizli amacı ülkede karışıklıklar ve ayaklanmalar çıkararak milli bilinci boğmak ve yabancı müdahalesini kolaylaştırmaktır. Wilson Prensipleri Cemiyeti: Osmanlı aydınları ve bazı milli mücadeleciler tarafından desteklenen cemiyet Osmanlı Devleti’nin varlığını koruyabilmesi için ABD’nin manda himayesine girmesinin gerekli olduğunu savunmuştur. Cemiyetin kurucularından bazıları daha sonra milli mücadelecilere katılmıştır. Kürt Teali Cemiyeti : Wilson prensiplerinden ilham alınarak kurulan cemiyet, Doğu Anadolu’da bağımsız bir kürdistan devleti kurmayı hedeflemiştir. İngilizlerle sıkı bir diyalog kuran cemiyet, Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti ile birleşmeyi reddetmiş ve bölge halkı tarafından desteklenmemiştir. Hürriyet ve İtilaf Fırkası: İttihat ve Terakki aleyhtarlığıyla ortaya çıkmış, kendisini en büyük parti olarak görmüştür. 1913 yılında çalışmalarını durduran parti, Mondros ateşkesinden sonra faaliyete geçmiştir. Milli Mücadeleye karşı olan parti, iç ayaklanmalarda kışkırtıcı rol oynamıştır. 13-1-2. Azınlıklar Tarafından Kurulan Cemiyetler Mavri Mira Cemiyeti : İstanbul’da Rum patrikhanesinde patrik vekilinin başkanlığında kuruldu. Yunan Kızılhaçı, Muhacirin komisyonu ve Rum okullarında görevli azınlıklar tarafından desteklendi. Cemiyetin amacı; İzmir ve çevresi ile Doğu Trakya’nın Yunanistan’a katılmasını sağlamaktı. Etnik-i Eterya Cemiyeti : Bu cemiyet, Osmanlı- Yunan savaşı sırasında Rumların yaşadığı bütün toprakların Yunanistan’a katılmasını sağlamak ve Rum- Bizans İmparatorluğunu yeniden kurmak amacıyla Yunan subaylar tarafından kurulmuştur (1894). Cemiyet, Mondros ateşkesinden sonra amaçlarını gerçekleştirmek için çalışmalarını sürdürdü. Rum Pontus Cemiyeti :Bu cemiyet, Fatih tarafından Osmanlı Devleti’ne katılan Trabzon Rum Pontus İmparatorluğunu (1204-1461) yeniden kurmayı amaçladı. Trabzon, Samsun ve Karadeniz sahillerinde faaliyette bulundu. Ermeni Taşnak ve Hınçak Cemiyetleri : Rumlarla işbirliği yapan bu cemiyetler İngiltere’den yardım almışlardır. Bu cemiyetlerin amacı, Wilson ilkelerinden yararlanarak bağımsız bir ermeni devleti kurmaktı. Alyans İsrailit : Yahudiler de yüzyıllar önce İspanya’daki katliamdan kaçtıklarında, kendilerine kapılarını açan Türklere karşı Rumlarla işbirliğine girdiler. Hahamhane, Patrikhane ile birlikte faaliyetlerde bulundu. “Alyans İsrailit” İstanbul’da Yahudi gençleri tarafından kurulmuştur. *** Azınlıklar tarafından kurulan cemiyetler, İtilaf devletleri tarafından da desteklenmiştir. Böylece Anadolu’nun işgalinin kolaylaştırılması amaçlanmıştır. Çünkü Birinci Dünya Savaşını kazanmakla beraber büyük ölçüde güç kaybına uğramaları İtilaf Devletlerinin projelerini kendi güçleriyle gerçekleştirmelerini engelliyordu. Gayrimüslim azınlıkların bütün çalışmalarında ortak nokta, Rum ve ermeni kiliselerinin bu faaliyetlerin odak noktasını oluşturmasıdır. 13-2. Milli Cemiyetler “Müdafaa-i Hukuk” denilen bu cemiyetler, Mondros Ateşkes Antlaşmasından sonra başlayan işgallere karşı kurulmuştur. Cemiyetlerin kurulmasının en önemli nedeni, Trakya’nın ve Batı Anadolu’nun Yunanistan’a verileceği, Doğu Anadolu ve Kilikya’da bir Ermeni devletinin, Samsun-Trabzon çevresinde Pontus Rum devletinin kurulacağı endişesiydi. Trakya – Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: 2 Aralık 1918’de Edirne’de kurulan bu cemiyet, Trakya’nın Yunanistan’a verilmesi tehlikesine karşı kurulmuştur. Cemiyeti kuranlar, Trakya’nın Yunanlılara verileceğini ve Osmanlı hükümetinin buna engel olamayacağını düşünüyorlardı. Osmanlı Devleti’nin parçalanması halinde gerekirse Batı Trakya ile birleşerek bir Trakya cumhuriyeti kurulması amaçlanmıştır. Sivas Kongresinde diğer milli cemiyetlerle birleşen bu cemiyet, Mondros Ateşkesinden sonra kurulan ilk direniş cemiyetlerinden biridir. İzmir Müdafaa-i Hukuk-u Osmaniye Cemiyeti: 2 Aralık 1918 tarihinde, İzmir’in Yunanlılara verilmesini engellemek için kurulmuştur. Ancak, İttihatçı ve Bolşevik olmakla suçlanan cemiyet, düzenli bir örgüt haline gelemedi. İzmir Redd-i İlhak Cemiyeti : İzmir’in haksız işgaline karşı kurulmuştur. Aynı zamanda milis teşkilatı kurarak Yunan işgaline fiilen karşı koyulmasında, birinci ve ikinci Balıkesir ile Alaşehir kongrelerinin toplanmasında etkili olmuştur. Kilikyalılar Cemiyeti : Adana ve dolaylarının Fransa’nın işgaline uğrayacağı endişesiyle, İstanbul’da Adana eşrafının ileri gelenleri tarafından 21 Aralık 1918 tarihinde kurulmuştur. Dernek; Adana ve havalisinin Türk olduğunu, yöre halkının anavatandan ayrılmak istemediklerini kanıtlayacak yazılar yazmışlar, Feryatname adıyla bir makale yayınlamışlardı. Milli Kongre Cemiyeti : Milli Talim ve Terbiye Cemiyeti üyeleri tarafından kuruldu. Amacı, Türkler hakkında dünyada yapılan olumsuz propagandalara yayın yolu ile karşı koymak ve Türk Milleti’nin haklarını dünya milletlerine duyurmaktı. Özellikle Fransızca eserler yayınlayarak etkili hizmetlerde bulundular. “Kuvay-ı Milliye” deyimini kullanan ilk siyasi kuruluş, Milli Kongre Cemiyeti oldu. Trabzon Muhafaza-i Hukuk Cemiyeti : Karadeniz kıyılarında kurulması amaçlanan Rum-Pontus Devletine karşı kurulmuştur. Trabzon ve Havalisi Adem-i Merkeziyet Cemiyeti : Trabzon çevresinde bağımsız bir Türk devleti kurmak amacıyla faaliyette bulunan cemiyet padişaha bağlıydı. Bu cemiyet, sonradan milli harekete katılmıştır. Bu özelliğinden dolayı milli cemiyetler arasında gösterilmektedir. Şark Vilayetleri (Doğu Anadolu ) Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: Doğu vilayetlerinin Ermenilere verilmesini engellemek amacıyla kurulmuştur. Cemiyetin aldığı karara göre; a. Hiçbir surette göç edilmeyecek b. Derhal bilim, iktisat ve din alanında örgütlenilecek c. Doğu vilayetlerinin uğrayacağı bir saldırıya karşı birleşilecek. Cemiyet, doğu vilayetlerinde Türklerin Ermenilerden sayı bakımından üstün olduğu kadar tarih, kültür ve medeniyet açısından da üstün olduğunu göstermek için propaganda yoluyla faaliyetlere girişmiştir. *** Yukarıda sayılan cemiyetlerden başka İstanbul’da gizli olarak kurulmuş Anadolu’ya yardım (özellikle cephane kaçırma ) işini üstlenen cemiyet ve kuruluşlar da vardı. Bunların başında Karakol Cemiyeti, Mim ve Felah Grupları geliyordu. Felah grubu Mustafa Kemal Paşa’nın isteğiyle kurulmuştur. Ayrıca Sivas’ta 5 Kasım 1919’da Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti kuruldu. Mili Cemiyetlerin Ortak Özellikleri Cemiyetlerin kuruluşunda hakim olan duygu Türklük duygusudur. Cemiyetlerin programları Türk vatanının bütünlüğü düşünülerek hazırlanmamıştır. Sadece kendi bölgelerini kurtarmak amacıyla kurulmuşlardır. Metodları genellikle yayın yoluyla dünyaya davalarının haklılığını göstermektir. Azınlıklar, İstanbul Hükümeti ve işgalci güçlerle mücadele etmişlerdir. Cemiyetlerin tabanını genellikle eski İttihatçılar oluşturmuştur. Sivas Kongresi’nde “Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti” adı altında birleşmişlerdir. 14. PARİS BARIŞ KONFERANSI (18 OCAK 1919) 18 Ocak 1919’da İtilaf devletleri Paris’te toplandılar. Toplantını amacı, Birinci Dünya Savaşını sona erdirecek barış antlaşmalarının hazırlanmasıydı. Önemli konulardan biriside Osmanlı imparatorluğunun paylaşılması idi. İtilaf devletleri, Paris konferansına Yunanlıları, Arapları ve Ermenileri de davet ederek Osmanlı toprakları üzerinde çoğunlukta oldukları bölgeleri, ispatlamalarını istediler. Onların ortaya koydukları sahte belgelerle konferans yanlış bir yöne sürüklendi. Bu arada İtilaf devletleri, Wilson ilkelerinin “savaştan sonra galip devletler toprak almayacaklar” maddesine bir çare olarak “manda ve himaye” düşüncesini ortaya attılar. Buna göre henüz bağımsız olma kabiliyetine sahip olmayan Uluslar Milletler Cemiyeti tarafından yönetilecekti. Milletler Cemiyeti, kendi adına büyük bir devleti bu işle görevlendirecekti. İngiltere, konferansa bir teklif getirerek İzmir ve çevresini Yunanlılara vermek istedi. Böylece Batı Anadolu’da güçlü bir İtalya yerine İngiltere’nin isteklerini yerine getirecek Yunanistan bulunacaktı. İtalya’nın karşı koymasına rağmen bu teklif kabul edildi. Ayrıca bu konferans sırasında İzmir’in Yunanlılar tarafından işgali kararlaştırıldı. Paris Barış Konferansı ile İstanbul önlerine kadar gelen Doğu Trakya ve Batı Anadolu Yunanistan’a, Batı Akdeniz İtalya’ya verildi. Doğu Anadolu’da Ermeni devleti kurulacaktı. Aynı konferansta Mondros’tan sonra İngilizler tarafından işgal edilen Urfa, Antep ve Maraş ile Suriye ve Lübnan Fransa’nın, Irak ve Filistin İngiltere’nin mandası altına verildi. ABD Monroe Doktrini’ne uyarak Avrupa’ya müdahaleden vazgeçince İngiltere ve Fransa II. Dünya Savaşına kadar dünya politikasında serbest kaldılar. 15. İZMİR’İN İŞGALİ VE KUVAY-I MİLLİYE İtilaf Devletleri Paris Barış konferansı’nda İzmir ve çevresini Yunanistan’a vermişlerdi. Yunan hükümeti daha konferansın başında İzmir ve çevresinde Rum nüfusunun Türk nüfusundan daha fazla olduğunu iddia etmişti. Fakat bu iddianın çürütülmesi üzerine Yunanlılar yeni bir iddia ortaya attılar. Buna göre; Batı Anadolu’da bulunan Hıristiyanlar Türkler tarafından katledilmekteydi. Böylece işgali haklı göstermeyi amaçlamışlardı. Paris’te alınan karar 15 Mayıs 1919’da uygulamaya konuldu. Yunanlıların amacı Megalo İdea’nın canlandırılması idi. Türk ordularının dağıtılmış, silah ve cephanesinin elinden alınmış olmasından yararlanarak isteklerini gerçekleştirebileceklerini ümit ettiler. Ancak daha İzmir’e çıkışta Hasan Tahsin’in attığı ilk kurşun durumun hiçte öyle olmadığını ortaya koyuyordu. Yunan ordusu üç koldan, Anadolu içlerine doğru ilerlemeye başladı. Birinci yön Gediz Vadisi, ikinci yön Menderes Vadisi, diğer yönde Ayvalık yöresidir. Bir süre sonra Manisa ve Aydın işgal edildi. Aydın’dan sonra Yunan ilerleyişi Demirci Mehmet Efe tarafından durduruldu. Salihli çevresinde de Çerkez Ethem kuvvetleri Yunanlıları durdurdu. Yunanlıların İzmir’i işgali ve Batı Anadolu’da ilerlemeleri, Osmanlı Devleti’nin I. Dünya Savaşı’ndan yenik çıkmasıyla İtilaf devletlerinin Anadolu’yu işgale başlaması, İstanbul Hükümeti’nin Türk halkını koruyamaması ve ordunun terhis edilmiş olması Kuvay-ı Milliye’nin kurulmasına neden olmuştur. Askeri birliklerin komutanları, hamiyetli halk ve hatta eskiden eşkiyalık yapan bazı efeler adamlarıyla bu direnişlere katıldılar. Halkın, askerin ve efelerin oluşturduğu bu direniş hareketinin odak noktası vatanı savunmak ve milliyetçilik (Türklük) duygusuydu. Bölgesel faaliyet gösteren Kuvay_ı Milliye birlikleri, geri çekilme taktiği ile düşmanı oyaladılar. Düzenli ordunun temelini oluşturdular. Milli mücadeleye karşı çıkan ayaklanmaları bastırdılar. Fakat ihtiyaçlarını halktan karşılamaları, kendi üyelerini kendilerinin yargılaması tepkilere neden oldu. Sonunda Kuvay-ı Milliye kaldırılarak düzenli ordu kuruldu. 16. AMİRAL BRİSTOL RAPORU Batı Anadolu da genişleyen Yunan işgaline karşı ortaya çıkan Türk direnişi İtilaf Devletleri tarafından şaşkınlıkla karşılandı.Milletler Cemiyeti’nin kurulması sırasında görülen bu durum Avrupa basınında Türklerin lehine yazılar yayınlanmasına yol açtı. Bunun üzerine İtilaf Devletleri, işgal bölgesine durumu incelemek üzere bir komisyon gönderdiler. Amerika delegesi Amiral Bristol’un başkanlığını yaptığı bu kurul 13 Ekim 1919’da bir rapor hazırladı: -Mütarekeden sonra İzmir ve yöresinde Hıristiyan halkın hayatının tehlikede olduğuna dair barış konferansına yanlış bilgi verilmiştir.Bu bilgiyi vermiş olan hükümetler ve kişiler sorumludur. -İşgalden sonra Batı Anadolu’ya yapılan katliamların sorumluluğu Yunanlılara aittir. -Yunan askerlerinin derhal geri çekilmesi ve yerlerine itilaf kuvvetleri gönderilmesi lazımdır. -İzmir havalisinin,milliyet prensiplerine göre,Yunanistan’a katılması söz konusu olamaz.Çünkü bu yerlerde Türk çoğunluğu egemendir. Önemi: - Bristol Raporu, Batı Anadolu’da Türklerin katliam yaptığı iddiasının doğru olmadığını ortaya koymuştur. - Ege bölgesinde çoğunluğunu Rumların oluşturduğu iddialarının yanlış olduğunu ispatlamıştır. - Yunan kuvvetlerinin geri çekilmesi gerektiği belirtilerek işgalin haksız olduğu dünya kamuoyuna duyurulmuştur. - Yunan işgalinin güvenlik amacıyla değil ilhak amacıyla yapıldığı raporla ortaya konulmuştur. - Raporda direnişe geçen Türk milli duygularının Yunanistan’a katılmayı kabul etmeyeceği belirtilmiştir. *** Paris barış konferansı, (özellikle İngiltere) bu raporu dikkate almadı. Mustafa Kemal Paşa ise bu raporu milli savaşı destekleyen bir araç olarak kullanmıştır. BÖLÜM 3: MİLLİ MÜCADELE VE KURTULUŞ SAVAŞI Vatanın bağımsızlığını, milletin istiklalini korumak için meşru bir mücadele olarak doğan; halkın iradesi ile gelişen ve halkın desteği ile yürütülen harekete Milli Mücadele denir. Milli Mücadele 1 Hazırlık Safhası 2 Kuruluş Safhası 3 Kurtuluş Safhası olmak üzere üçe ayrılabilir. Milli Mücadele düşüncesinin hazırlanması, planlaması ve gerçekleştirilmesinde birinci derece Mustafa Kemal (Atatürk) etkili olmuştur. Bu nedenle Milli Mücadele ile Mustafa Kemal (Atatürk) ismi özdeşleşmiştir. 1. HAZIRLIK SAFHASI 1-1. Mustafa Kemal Paşa’nın İstanbul’a Gelmesi ve Durum Değerlendirmesi Mondros Mütarekesi imzalandığı sırada Mustafa Kemal Paşa, 7. Ordu Komutanı olarak Suriye Cephesi’nde yer almaktaydı. Mütareke’nin imzalanmasından sonra anlaşma maddeleri gereği Osmanlı Devleti topraklarındaki İttifak Devleti askerleri en kısa sürede Osmanlı topraklarını terk etmek zorundaydı. Merkezi Adana’da bulunan ve Alman General Liman Von Sanders’in komutanlığını yaptığı Yıldırım Orduları Grup Komutanlığı’na mütarekenin imzalanmasından sonra Mustafa Kemal Paşa atanmıştı. Mustafa Kemal Paşa, duruma bir an önce hakim olabilmek amacıyla 31 Ekim 1918 tarihinde görevine başladıysa da 8 gün sonra, 7 Kasım 1918 tarihinde Yıldırım Orduları Grup Komutanlığı’nın lağvedilmesiyle, buradaki görevi son bulmuş kendisine bir an önce İstanbul’a gelmesi bildirilmiştir. Fakat Mustafa Kemal Paşa’nın İstanbul’a geçmeden önce birtakım çalışmaları söz konusu olmuştur. Mustafa Kemal Paşa, Mondros Mütarekesi maddelerinin İtilaf Devletleri tarafından çok net bir şekilde belirtilmeden hazırlandığını görünce, yakın günlerin Türk milleti için çok da aydınlık olmadığını görmüştü. Bunun üzerine ilk olarak 6. Ordu Komutanı Ali İhsan (Sabis) Paşa ile haberleşerek 6. Ordu ve emrindeki Yıldırım Ordularının kuvvetlerini Anadolu’nun muhtelif yerlerine dağıtmış, fazla silah ve cephaneleri güvenilir erler vasıtasıyla Anadolu’nun iç kesimlerine taşımıştı. Bir diğer gelişme ise İstanbul’a dönmeden 1 gün önce Adana halkının ileri gelenleri ile yapmış olduğu toplantı esnasında Adanalıların eğer silah ve komutan verildiği takdirde işgalcilere karşı direnileceğini bildirmeleri olmuştur. Bu olay, Mustafa Kemal Paşa’da Anadolu insanı ile işgalcilere karşı bir milli mücadeleye girişilebileceği fikrini uyandırmıştır. Yüz kadar savaş gemisinden oluşan İtilaf Devletleri donanmasının İstanbul’a geldiği 13 Kasım 1918 günü Mustafa Kemal Paşa da İstanbul’a gelmişti. Toplarını Osmanlı sarayına çevirmiş bir vaziyetteki İtilaf Devletleri donanmalarını görünce yanındaki yaverine “Geldikleri gibi giderler” diyerek geleceğe yönelik düşüncelerini bir cümleyle ifade etmiştir. Bu günlerde Osmanlı sarayında Ahmet İzzet Paşa hükümeti çekilmiş ve Tevfik Paşa’ya hükümet kurma yetkisi verilmişti. Mustafa Kemal Paşa, Tevfik Paşa’nın hükümeti kurma girişimlerini engellemeye çalışmıştır. O, kendisinin de içinde yer alacağı milli amaçlara daha iyi hizmet edecek bir hükümetin kurulmasını istiyordu fakat mecliste yapılan oylama sonunda, güvenoyu alan Tevfik Paşa Kabinesi göreve başladı. Bu durum Mustafa Kemal Paşa’da büyük bir hayal kırıklığı yaratmıştır. Daha sonra 22 Kasım 1918 tarihinde huzura kabul edilen Mustafa Kemal Paşa, Sultan Vahdettin ile ülke meselelerine dair bir görüşme yapmıştır. Mustafa Kemal Paşa, gerek milletvekilleriyle yaptığı görüşmeden, gerekse padişah ile yaptığı görüşmeden sonra İstanbul’da bir şeyler yapmanın pek kolay olmayacağını anlamıştır. Daha sonraki faaliyetlerini ikili münasebetlere ağırlık vererek sürdürmüştür. Özellikle İstanbul’da bulunan genç subaylarla görüşerek kendisi gibi düşünenleri tespit etmeye gayret göstermiştir. Dolayısıyla Mustafa Kemal Paşa’nın bu görüşmelerine Kurtuluş Savaşı’nın kadrosunun belirlendiği görüşmeler de diyebiliriz. Mustafa Kemal Paşa İstanbul’daki çalışmalarını şöyle değerlendirmektedir: “Düşünebilirsiniz ki, verilmiş bir kararım varken onu niçin hemen tatbik etmiyorum? Hemen söylemeliyim ki ağır ve katı bir kararın doğruluğuna inanmak için vaziyeti her köşesinde ele almak, incelemek lazımdır. Bir karar tatbik edilmeye başlandıktan sonra, keşke şu tarafını da düşünseydik belki bir çıkar yol bulurduk, yeniden bunca kan dökmeye lüzum kalmazdı gibi kaygılara yer kalmamalıdır. Böyle bir kaygılanma karar sahibini yaptığının doğruluğundan şüpheye düşürür. Bundan başka beraber çalışacak olanlar yapılandan başka bir şey yapılmak ihtimali kalmadığına inanmalı idiler. İşte benim mütareke devrinin beş altı ayını İstanbul’da geçirmekliğim sebebi budur. Bu geçirdiğim zamanın bir kısmını da hazırlıklara ayırdım. Fikir hazırlıkları, seferberlikte davul zurna çalarak asker toplamak gibi olmaz. Alçak gönüllülükle çalışmak kendini silmek karşısındakilere samimi bir kanı vermek şarttır.” İstanbul’da kalarak amacını gerçekleştiremeyeceğini anlayan Mustafa Kemal Paşa kararını verdi: Anadolu’ya Geçmek... 1-2. Mustafa Kemal Paşa’nın Samsun’a Çıkışı (19 Mayıs 1919) Mustafa Kemal Paşa, İstanbul’da kaldığı günlerde, işgal altında bulunan bu şehirde amacını gerçekleştiremeyeceğini anlamış ve Anadolu’ya geçerek mücadelesini burada sürdürme kararı vermişti. Mustafa Kemal Paşa’nın böyle bir karar aldığı günlerde Karadeniz’deki olaylar nedeniyle İstanbul Hükümeti’ne bir nota verilmiş ve karışıklığın önlemesi istenmiştir. İstanbul Hükümeti’nin başında bulunan Damat Ferit Paşa; hem bölgedeki karışıklıkları önlenmesi, hem de İstanbul’daki çalışmaları nedeniyle kendisinde ve işgal kuvvetlerinde rahatsızlık yaratan Mustafa Kemal Paşa’yı buraya göndermeyi düşünmüştür. Zaten Anadolu’ya geçmeyi planlayan Mustafa Kemal Paşa’nın bu olay işlerini ve Anadolu’ya geçişini daha da kolaylaştırmıştır. 30 Nisan 1919’da Mustafa Kemal Paşa, padişah emriyle IX. Ordu Müfettişiliğine tayin edilmiştir. Mustafa Kemal Paşa, bu göreve getirilirken kendisine olağanüstü yetkiler tanınarak sadece askeri birliklere değil aynı zamanda mülki amirlere de emredebilme yetkisiyle bu göreve tayin edilmiştir. ·Görevleri: - Atandığı bölgede güvenliğin sağlanması - Silah ve cephanenin toplanması ve depoya konulması - Ordu ile işbirliği içinde bulunan kurulların (Müdafa-i Hukuk Cemiyetleri) çalışmalarına engel olmak ve ortadan kaldırmak. · Görev Alanı: -Esas Bölge: Trabzon, Erzurum, Sivas, Van illeri ile Canik ve Erzincan sancakları -Yakın Bölge: Ankara, Kastamonu, Elazığ, Bitlis, Diyarbakır illeri ile Kayseri ve Maraş sancakları -Bağlı Birlikler: Merkezi Sivas’ta bulunan 3.Kolordu ile merkezi Erzurum’da bulunan 15.Kolordu ve bağlı birlikler Mustafa Kemal Paşa, İstanbul’dan ayrılmadan önce Sultan Vahdettin ile Yıldız sarayında bir görüşme gerçekleştirmiş ve bu görüşmeden sonra yanına aldığı 18 kişilik kurmay heyetiyle birlikte 16 Mayıs 1919’da İstanbul’dan ayrılmış ve 19 Mayıs 1919’da Samsun’a ulaşmıştır. 1-3. Mustafa Kemal Paşa’nın Samsun’daki Faaliyetleri Mustafa Kemal Paşa, Samsun’a geldikten sonra hemen çalışmalara başladı. Önce buradaki Tümen ve Jandarma komutanlarından Pontusçu Rumlar hakkında bilgi aldı. Daha sonra da Samsun mutasarrıfını ve jandarma komutanını değiştirmiştir. Mustafa Kemal Paşa 6 gün kaldığı Samsun’da, devamlı olarak çalışmış, askeri ve idari tedbirler aldırmış, sorumluluk alanıyla ve özellikle Erzurum’da bulunan XV. Kolordu Komutanı Kazım Karabekir Paşa ile sürekli olarak haberleşmiştir. Mustafa Kemal Paşa 22 Mayıs 1919’da İstanbul’a gönderdiği raporda resmi görevini bir tarafa bırakarak gerçek düşüncesini açıklamıştır: -Millet, milli egemenlik esasını ve Türk milliyetçiliğini kabul etmiştir. Bunu gerçekleştirmeye çalışacaktır. -Samsun bölgesindeki Rumlar siyasi emellerinden vazgeçerlerse güvenlik kendiliğinden sağlanır. -Yunanlıların İzmir’de hiçbir hakları yoktur. -Türklüğün yabancı işgal ve kontrolüne tahammülü yoktur. Mustafa Kemal Paşa’nın gönderdiği bu telgrafında amacı ve ne yapmak istediği kolayca anlaşılıyordu. Ulus Egemenliğine dayanan tam bağımsız yeni bir devlet kurmak amacını taşıdığı bu telgrafında net bir şekilde görülmektedir. Bu amacın Samsun’da sayıca fazla bulunan İngilizler tarafından da net bir şekilde anlaşılacağını bilen Mustafa Kemal Paşa, faaliyetlerini daha rahat bir şekilde sürdürmek amacıyla Mayıs ayı sonlarına doğru karargahını Havza’ya taşıyarak çalışmalarına burada devam etmiştir. 1-4. Havza Genelgesi Mustafa Kemal Paşa 25 Mayıs 1919’da Havza’ya gelmiştir. Mustafa Kemal Paşa’nın Havza’daki, hatta bundan sonra Anadolu’daki faaliyetlerinin eksenini, yurdun her köşesini bir bütün haline getirerek hep birlikte bir direnişi gerçekleştirebilme esası oluşturmuştur. Bu maksatla 28 Mayıs 1919’da Havza’dan, Anadolu’daki mülki ve askeri erkana gizli bir genelge yayınlamıştır. Bu genelgede: -Büyük mitingler ile işgallerin kınanması -İşgalleri protesto etmek için telgrafların çekilmesi bildirilmiştir. Ayrıca Mustafa Kemal Paşa, askeri makamlara gönderdiği telgraflarla Milli Mücadele’ye hizmet eden her türlü oluşumun desteklenmesini ancak toplum psikolojisinden doğabilecek taşkınlıklara izin verilmemesini bildirmiştir. Mustafa Kemal Paşa’nın kendisi de 30 Mayıs 1919’da yapılan Havza Mitingi’ne katılmıştır. Bu sırada rahatsızlanmış ve kısa bir süre tedavi görmüştür. 1-5. Amasya Genelgesi Mustafa Kemal Paşa’nın Havza’daki faaliyetlerinden dolayı İstanbul Hükümeti hayli zor durumda kalmıştı. Bir yandan milletin haksız işgaller karşısındaki infiali, diğer yandan İtilaf Devletlerinin baskısı İstanbul Hükümeti’ni iyice bunaltmıştı. Bütün bu olayların Mustafa Kemal Paşa’nın faaliyetlerinden kaynaklandığının farkında olan hükümet, 8 Haziran 1919’da Mustafa Kemal Paşa’yı İstanbul’a çağırmıştır. Kendisini İstanbul’a çağıran Harbiye Nezareti’ne oyalayıcı cevaplar veren Mustafa Kemal Paşa 12 Haziran 1919’da Amasya’ya geldi. 21/22 Haziran 1919 tarihinde 20.Kolordu Komutanı Ali Fuat Paşa, 3.Kolordu Komutanı Vekili Refet Bey ve Rauf Bey ile buluştu. 15. Kolordu Komutanı Kazım Karabekir Paşa ile görüşen Mustafa Kemal Paşa tarihe, Amasya Genelgesi ya da Amasya Tamimi olarak geçen bu belgeyi Anadolu’daki bütün mülki ve askeri erkana şifre telgraflarla ve mektuplarla bildirmiştir. Bu tarihi bildiride şu hususlar yer almaktaydı: -Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir. (Milli Mücadele’nin Gerekçesi) -İstanbul hükümeti üzerine aldığı yükümlülüğün gereklerini yerine getirememektedir. (Padişah ve hükümetinin ulusa şikayet edilmesi) -Vatanın bütünlüğünü, milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır. (Milli Mücadele’nin amacı ve yöntemi) -Her türlü etki ve denetimden uzak milli bir kurul oluşturulmalıdır. (Temsil Kurulu) -Anadolu’nun her bakımdan en güvenli yeri olan Sivas’ta milli bir kongre toplanmalıdır. Amasya Genelgesi bir ihtilal beyannamesi niteliğindedir. Amasya Genelgesi ile, Milli Mücadele’nin temel dayanağı ve gerekçesi ortaya konarak, Milli Mücadele’nin sonuna kadar yapılacak işlerin ilk çerçeve planı hazırlanmıştır. Amasya Genelgesi’nin yayımlanması üzerine, İtilaf Devletleri’nin İstanbul Hükümeti’ne baskısı daha da artmıştır. Mustafa Kemal Paşa’nın dönüşünü sağlayabilmek için Kazım Karabekir Paşa’ya bir talimat gönderilerek “Mustafa Kemal Paşa’nın görevden alınarak yerine kendisinin getirildiği, Kolordu Komutanlığı için yerine kimin getirilmesi gerektiğinin” sorulması üzerine Kazım Karabekir Paşa, İstanbul Hükümeti’nin bu oyununa gelmemiş ve cevaben gönderdiği telgrafta İstanbul Hükümeti’nin takip ettiği politikayı üstü kapalı olarak eleştirmiştir. 1-6. Erzurum Kongresi Mustafa Kemal Paşa 3 Temmuz 1919’da Erzurum’a geldi. 5 Temmuz 1919’da Milli Mücadele liderliğine seçildi. Mustafa Kemal Paşa ve ekibinin çalışmalarından dolayı rahatsızlıkları iyice artan İngilizler, İstanbul üzerindeki baskılarını iyice artırdılar. Bu baskılar sonucunda Mustafa Kemal Paşa 7/8 Temmuz gecesinde saray tarafından bizzat telgrafhaneye çağrıldı ve askerlik görevinden alındığı kendisine tebliğ edildi. Mustafa Kemal Paşa da 8 Temmuz sabahı çok sevdiği askerlik görevinden istifa ederek, milletin bir ferdi olarak Milli Mücadele’ye devam etme kararı aldı. Erzurum ve Trabzon Müdafa-i Hukuk Cemiyetlerinin girişimi ile 10 Temmuz 1919’da Erzurum’da bir kongre toplanması kararlaştırılmıştı. Bazı olumsuzluklar sonucu Mustafa Kemal Paşa ve Kazım Karabekir’in gayreti ile Erzurum Kongresi 23 Temmuz 1919’da toplanabildi. Mustafa Kemal Paşa ve Rauf Bey, Erzurum Kongresi delegelerinden Emekli Binbaşı Kazım ve Dursun Beyoğlu Cevat Bey’in haklarından feragat etmesi sonucunda hukuki bir sorun olmadan kongreye katılmışlardır. Kongre; 23 Temmuz Çarşamba günü 54 üyenin katılımı ve üç olumsuz dört çekimser oy dışında bütün oyların Mustafa Kemal Paşa’nın başkanlığını kabul etmesi sonucu Mustafa Kemal Paşa başkanlığında açıldı. On dört gün süren ve 7 Ağustos 1919 tarihinde sona eren kongrede kararlaştırılan ve beyanname ile açıklanan kararlar şunlardır: -Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz (30 Ekim 1918’de Mondros Mütarekesi’nin imzalandığı gün elimizde kalan topraklar.) -İstanbul hükümeti görev ve sorumluluğunu yerine getiremezse geçici bir hükümet kurulacaktır. -Kuvay-ı Milliye’yi etkin, Milli iradeyi hakim kılmak esastır. -Manda ve himaye kabul edilemez. -Hıristiyanlara milli bütünlüğümüzü bozacak hak ve imtiyazlar verilemez. -Mebusan Meclisi açılmalı, hükümet denetlenmeli. Erzurum Kongresi bölgesel bir kongre olmakla birlikte ulusal kararlar almıştır. Erzurum Kongresi sonucunda Misak-ı Milli’nin ana hatları ortaya çıkmış, Dış politikanın temel ilkeleri belirlenmiş ve Sivas Kongresi kararlarına esas olmuştur. Kongrede alınan bu kararların uygulanması ileriki yıllarda da daima göz önünde tutulmuştur. Erzurum Kongresi 9 kişilik bir “Temsil Heyeti” seçerek dağılmıştır. 1-7. Sivas Kongresi: Sivas’ta toplanacak kongreye büyük önem veren Mustafa Kemal Paşa 2 Eylül 1919’da Sivas’a geldi. Erzurum Kongresi ile Doğu illerinin birliği sağlanmıştı; sıra, Sivas Kongresi ile tüm yurdun birliğinin sağlanması ve tüm yurdu kapsayan kararlar alınmasına gelmişti. İtilaf Devletleri ve İstanbul yönetimi Sivas Kongresi’nin toplanmasını önlemek için bazı girişimlerde bulundu. Elazığ Valisi Ali Galip kongreyi dağıtmakla görevlendirildi. Gerek Elazığ Valisi Ali Galip aracılığı ile gerekse Malatya Mutasarrıfı ve bölgedeki İngiliz binbaşısı aracılığıyla kongreyi engellemeye yönelik bütün girişimler sonuçsuz kalmış ve Sivas Kongresi 4 Eylül 1919’da toplanmıştır. Amasya Genelgesi ile toplanması kararlaştırılan Sivas Kongresi, genelgenin Damat Ferit Paşa Hükümetine bağlı vali ve mutasarrıflar tarafından halka duyurulmasını engellemesi ve benzeri olumsuzluklardan dolayı beklenenin altında bir katılımla yani; altısı Erzurum Kongresi’nde belirlenen Temsil Heyeti üyesi olmak üzere 38 üyenin katılımıyla gerçekleşmiştir. Üye çoğunluğunun oyuyla Mustafa Kemal Paşa kongre başkanlığına seçilmiştir. Sekiz gün süren Sivas Kongresi esnasında üzerinde en fazla tartışılan mesele manda ve himaye meselesi olmuştur. Fakat kongre sonucunda “Ya İstiklal Ya Ölüm” parolası ile milli bağımsızlığımız dışındaki bütün fikirler reddedilmiştir. 11 Eylül 1919 tarihinde sonuçlanan Sivas Kongresi’nde başlıca şu kararlar alınmıştır: Kararlar: -Erzurum Kongresi’nde alınan kararlar kabul edildi ve tüm yurdu kapsayacak şekilde genişletildi. -Birlik ve beraberliği sağlamak amacıyla milli cemiyetler “Anadolu ve Rumeli Müdafa-i Hukuk Cemiyeti” adı altında birleştirildi. -Manda ve himaye kesinlikle reddedildi. -Temsil Kurulu kuruldu. - Batı Cephesi’ndeki direnişin daha planlı sürdürülmesi için Ali Fuat Paşa Batı Cephesi Kuvay-ı Milliye Komutanlığına getirildi. Sivas Kongresi ile Milli Mücadele, rüştünü ispatlamış ve Mustafa Kemal Paşa’nın Milli Mücadele liderliği kesinleşmiştir. 1-8. Diğer Kongreler: Erzurum ve Sivas Kongrelerinden başka çeşitli tarihlerde birçok bölgesel kongre toplanmıştır. Bazıları: - Kars Büyük Kongresi 5 Kasım 1918 - Balıkesir Kongresi 26-30 Temmuz 1919 - Alaşehir Kongresi 15-25 Ağustos 1919 - Nazilli Kongresi 19 Eylül 1919 - Edirne Kongresi 16 Ekim 1919 - Pozantı Kongresi 5 Ağustos 1920 1-9. Amasya Görüşmeleri: Sivas Kongresi’nin başarıyla tamamlanmasından sonra Mustafa Kemal Paşa, Anadolu’ya geçişinden bu yana, her fırsatta üzerinde durduğu Mebusan Meclisi’nin yeniden açılışını sağlayabilmek için doğrudan padişahla temasa geçmek istemiştir. Fakat bu girişimler Damat Ferit Paşa tarafından sürekli olarak engellenmiştir. Bunun üzerine Temsil Heyeti Anadolu ile İstanbul arasındaki bağları koparma kararı almış ve alınan bu karar Anadolu’daki askeri ve mülki erkanın çoğunluğu tarafından uygulanmıştır. Bu uygulamadan dolayı Damat Ferit Paşa hükümeti 2 Ekim 1919’da istifa etmek zorunda kalmıştır. Damat Ferit Paşa hükümetinin yerine Anadolu’daki Milli Mücadele’ye daha ılımlı bakan Ali Rıza Paşa kabinesi işbaşına getirilmiştir. Yeni hükümeti kuran Ali Rıza Paşa, ilişkileri düzeltmek amacıyla Bahriye Nazırı Salih Paşa’yı Amasya’ya göndermiştir. Mustafa Kemal Paşa ile Salih Paşa arasındaki görüşmeler 20-22 Ekim 1919 tarihleri arasında yapılmıştır. Amasya Görüşmeleri’nde şu kararlar alınmıştır: -Erzurum ve Sivas Kongrelerinde alınan kararlar İstanbul hükümetince kabul edilecek. -İstanbul yönetimi Temsil Kurulu’dan habersiz antlaşma yapmayacak. -Meclis-i Mebusan’ın toplanmasına çalışılacaktır. -Yeni işgallere izin verilmeyecektir. İstanbul Hükümeti, Amasya Görüşmelerini istemekle ve bir bakanını temsilcisi olarak göndermekle, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin hem varlığını, hem de gücünü tanımış oluyordu. Bu görüşme Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti için siyasi bir zaferdir. 1-10. Komutanların Toplantısı: Amasya Görüşmelerinin sonuçlarını değerlendirmek amacıyla 16-29 Kasım 1919 tarihleri arasında Mustafa Kemal Paşa, Kazım Karabekir ve Ali Fuat Paşa’nın da katıldığı toplantılar yapıldı. Toplantıda şu hususlar kararlaştırıldı: - Sakıncalarına rağmen Meclis-i Mebusan İstanbul’da toplanacak ve milletvekilleri İstanbul’a gitmeden önce bazı konularda aydınlatılacak. - Milli teşkilatın, yurt genelinde yaygınlaşmasında komutanlar ellerinden gelen her türlü yardım ve hizmeti seferber edecekler. - Temsil Heyeti görevine meclis açıldıktan sonra, rahat çalışmak için güvenli bir ortama kavuşana kadar devam edecek, böyle bir ortamın sağlandığı inancına varıldığında, milli heyetin durumu genel bir kongreyle belirlenecek. -Paris Konferansı’nda aleyhimize karar alınması halinde bu kararların tanınmamasına karar verildi. Yukarıdaki kararları değerlendirdiğimizde, komutanların Anadolu’da, şimdiye kadar pek çetin zahmetlerle geldikleri noktadan geriye dönüşe razı olmayacakları çok açık bir şekilde görülmektedir. 1-11. Mustafa Kemal Paşa’nın Ankara’ya Gelişi: Sivas Kongresi ve Amasya Görüşmeleri sonunda Milli Heyet’in istekleri uygulanmaya başlandı. İstanbul’da Mebusan Meclisi’nin açılması için hazırlıklar tüm hızıyla devam ediyordu. Anadolu’dan seçilerek bu meclisin çalışmalarına katılacak milletvekilleri birer birer İstanbul’a doğru yola çıkıyorlardı. Kısacası Doğu’da hazırlanan Milli Teşkilat’ın programı batıda hayata geçiriliyordu. Bu durumda Temsil Heyeti karargahını, çalışmaları daha yakından takip edebileceği bir yere taşıma gereği duymuştu. Mustafa Kemal Paşa, Batı Cephesindeki ve İstanbul’daki gelişmeleri daha yakından takip etmek amacıyla; ulaşım ve haberleşme şartlarının elverişliliği, Milli Mücadele’nin esas muharebelerinin geçeceği Batı Cephesine yakınlığı, Anadolu’nun pek çok yerinden seçilerek İstanbul’a gidecek milletvekillerinin yol güzergahında olması nedenlerinden dolayı 27 Aralık 1919 günü Ankara’ya geldi. Mustafa Kemal Paşa, Ankara’da bulunduğu ilk günlerde Meclis-i Mebusan’a seçilerek İstanbul’a gitmekte olan bazı milletvekilleriyle görüştü ve onlardan şunları istedi: -Meclis-i Mebusan Başkanlığına kendisinin seçilmesi -Mecliste “Müdafa-i Hukuk Grubu”nun kurulması -Kongre kararlarının meclis çalışmalarına yansıtılması. 1-12. Misak-ı Milli 21 Aralık 1918 tarihinden itibaren kapalı bulunan Osmanlı Mebusan Meclis-i 12 Ocak 1920’de 168 milletvekilinin 72’sinin katılımıyla İstanbul’da yeniden çalışmalarına başlamıştı. Mustafa Kemal Paşa, Ankara’da görüştüğü milletvekillerine; durumun zannedildiği kadar kötü olmadığını, cesaretli olmaları gerektiğini, kendisini gıyaben başkan seçmelerini ve milli teşkilatın şimdiye kadar kongrelerde aldığı kararları mecliste onaylatacak “Müdafaa-i Hukuk Grubu” adıyla güçlü bir grup kurmalarını tavsiye etmişti. Meclis üyeleri, çalışmalarına başladıktan sonra Anadolu’dan gelen temsilciler, Mustafa Kemal Paşa’yı başkan seçtirmeyi gündeme getiremediler. Ayrıca Milli Mücadeleci milletvekilleri tarafından kurulan grup, Mustafa Kemal Paşa’nın istediği Müdafaa-i Hukuk Grubu adıyla kurulamamıştı. Bu gruba “Felah-ı Vatan” adı verilmiştir. Felah-ı Vatan Grubu’nun meclise getirdiği, Milli Heyet’in kurtuluş için ileri sürdüğü fikirler Meclis-i Mebusan’da herhangi bir muhalefete maruz kalmamış, bu fikirler meclisin 22 Ocak 1920 tarihli gizli oturumunda ele alınarak son şekline kavuşturulduktan sonra, Meclis-i Mebusan’ın 28 Ocak 1920 tarihli, yine gizli oturumunda Misak-ı Milli ilkeleri oybirliği ile kabul edilmiştir. Misak-ı Milli’nin kabul edilmesi, daha önce kongrelerde ortaya konulmuş olan Milli Kurtuluş Planı’na tam anlamıyla hukuki bir kimlik kazandırmıştır. Milli And, Peyman-ı Milli gibi isimlerle de anılan bu metinde yer alan kararlar şunlardır: Toprak ile ilgili esaslar -Ayrılması kabul edilmeyecek yerler: 30 Ekim 1918 Mondros Mütarekesi imzalandığı tarihte elimizde kalan yerler -Geleceği halkın özgür iradesi ile belirlenecek yerler: Batı Trakya, Üç sancak (Kars, Ardahan, Batum) ve çoğunluğu Arap olan yerler ·İç siyaset ile ilgili esaslar: -Marmara Denizi ve İstanbul’un güvenliği sağlanmalıdır. -Ülkemizdeki azınlık hakları, komşu devletlerde Müslümanlara tanınan haklardan fazla olamaz. Dış siyaset ile ilgili esaslar: -Siyasi, adli ve mali gelişmemize engel olacak bütün sınırlamalar kaldırılmalıdır. -Dış borç ödemeleri de aynı esaslar dahilinde olmalıdır. Misak-ı Milli’nin Sonuçları Mebusan Meclisi toplanma aşamasındayken İtilaf Devletleri’nden (özellikle İngilizler) kaynaklanan ciddi bir problemle karşılaşılmamıştı. Türklerle yapılacak barış konusunda iyice sabırsızlanan İngiliz hükümeti, 1920 yılı içinde Türk hükümetine mutlaka bir barış antlaşması imzalatmayı düşünüyordu. Hükümetçe imzalanan antlaşma, meclisçe de onaylanırsa hukuki prosedür tamamlanmış olacaktı. Yani İngilizler, toplanacak meclisten teslimiyet kararına onay bekliyorlardı. Mebusan Meclisi 28 Ocak’taki gizli oturumda almış olduğu Misak-ı Milli kararlarını 17 Şubat 1920 tarihinde Türk ve dünya kamuoyunda yayımlamıştı. Misak-ı Milli kararlarına başta İngiltere olmak üzere İtilaf Devletleri sert tepki göstermiştir. Bu gelişmelerden Mustafa Kemal Paşa ile arası iyi olan Ali Rıza Paşa Kabinesi sorumlu tutulmuş ve yapılan baskılara dayanamayan Ali Rıza Paşa hükümeti istifa etmek zorunda kalmıştır. Misak-ı Milli kararlarını içine sindiremeyen İtilaf Devletleri 13 Kasım 1918’den beri işgal altında bulundurdukları İstanbul’u, 16 Mart 1920’de resmen işgal etmişlerdir. Aynı gün toplantı halindeki Mebusan Meclisi’ni de basan İngilizler, bazı milletvekillerini tutuklayarak Malta’ya sürmüşlerdir. Mebusan Meclisi’nin işgal ve baskınlarından kurtulan milletvekilleri, 18 Mart 1920’de son oturumu gerçekleştirmişler ve Sinop Milletvekili Dr. Rıza Nur tarafından yapılan kısa bir konuşmayla meclisin çalışmalarına süresiz olarak son verilmiştir. İstanbul’daki bu gelişmeler, Ankara’da yeni bir Meclis toplama hazırlıkları hızlandırmıştır. Bunun yanısıra İstanbul’da bulunan vatansever şahsiyetler gizlice Anadolu’ya geçerek kurulacak olan TBMM’de görev alacaklardır. 2. KURULUŞ SAFHASI 2-1. Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Açılışı (23 Nisan 1920) Misak-ı Milli kararlarından sonra, İstanbul’un işgal edilmesi ve Meclis-i Mebusan’ın süresiz kapatılması, Halkı temsil edecek yeni bir meclis ve devletin kurulmasını zorunlu hale getirmişti. Meclis açılması için gerekli hazırlıkların yapıldığı sırada, Ankara’nın faaliyetlerine karşı İstanbul’daki Damat Ferit Hükümeti de atağa geçmiş, Ankara’daki oluşumu ve hareketleri, yayınladıkları fetva ile, yasa dışı ve din dışı göstermeye çalışarak halkı isyana ve Milli Mücadele’nin aleyhine teşvik etmeye başlamıştı. Bu şartlar içerisinde TBMM, Mustafa Kemal Paşa’nın önerisi ve Ankara’ya gelebilen üyelerin katılımı ile 23 Nisan 1920’de Ankara’da açılmıştır. TBMM, İstanbul’dan gelebilen Meclis-i Mebusan üyeleri ile yeni seçilen üyelerden oluşmuştur. TBMM’nin açılması ile Milli Mücadele yeni bir safhaya girdi ve yeni bir devlet kurma yolunda önemli bir adım atıldı. ·Mustafa Kemal Paşa, 24 Nisan 1920 günü verdiği önerge ile genel esasları belirledi: -Hükümet kurmak gereklidir. -Geçici kaydıyla bir hükümet başkanı ve padişah vekili atamak uygun değildir. -TBMM üstünde güç yoktur. -Padişah ve halifenin durumu, içinde bulunduğu koşullardan kurtulduktan sonra TBMM tarafından belirlenecektir. -Meclis’ten seçilecek bir heyet, meclise vekil olarak hükümet işlerini görecektir. Meclis başkanı bu heyetin de başkanıdır. Bu öneriler, anayasa kabul edilinceye kadar meclis çalışmalarının esaslarını oluşturmuştur. Ayrıca bu önerilerin rahat bir ortamda uygulanabilmesi ve Meclis’e karşı çıkması muhtemel olan ayaklanma ve kargaşaların önlenmesi için 29 Nisan 1920 tarihinde Hıyanet-i Vataniye Kanunu çıkarılmıştır. Yapılan toplantılar sonunda 3 Mayıs 1920’de ilk hükümet kurulmuş ve Mustafa Kemal Paşa, Bakanlar Kurulu başkanlığına getirilmiştir. 2-1-1. Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Özellikleri -Bir ihtilal meclisidir. -Olağanüstü yetkilere sahiptir. -Kurucu bir meclistir. -Kuvvetler birliği ilkesini benimsemiştir. -İdealistler meclisidir. -Kahramanlar meclisidir. -Kıt koşullarla çalışmıştır. 2-2. Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne Karşı Çıkan İsyanlar Ankara’da oluşan yeni devletin, hızlı bir şekilde örgütlenip oluşumunu tamamlamaya başlayarak ülkenin gerçek temsilcisi olmaya başlaması, halkın da bu gerçeği görmesi ve bu durumun gerek İtilaf Devletleri, gerekse de Osmanlı Hükümeti tarafından anlaşılması üzerine bu ikili tarafından kaşı tedbirler alınmaya başlanmıştır. Bu tedbirlerden birisi de kitlelerin siyasi, kültürel ve dini motivasyonunu kullanarak TBMM’ne karşı ayaklanmalar çıkartmak olmuş, bu ayaklanmalar Anadolu’daki Milli Mücadele’ye büyük zararlar vermiştir. Bu ayaklanmaların genel sebepleri olarak şunları gösterebiliriz: - Erzurum ve Sivas Kongreleri’nin toplanmasını önleyemeyen İtilaf Devletleri ve İstanbul yönetiminin TBMM’ni dağıtarak Milli Mücadele’yi sona erdirmek istemesi. - Ülkenin ve ulusun içinde bulunduğu kötü durumu fırsat bilen bazı azınlıkların tarihi ideallerini gerçekleştirmek istemesi. - Ülkedeki otorite boşluğundan faydalanan Bazı Kuva-i Milliye gruplarının ve eşkıya çetelerinin yanlış uygulama ve bilinçsiz hareketlerinin halk üzerinde meydana getirdiği olumsuz tepki. - TBMM’nin otoritesine karşı bazı Kuvay-ı Milliye reislerinin denetim altına girmek istememesi. Anadolu’da TBMM’ne karşı çıkan isyanlar şu şekilde sıralayabiliriz: 2-2-1. İstanbul Yönetimince Desteklenen İsyanlar Anzavur İsyanı (1 Ekim-25 Kasım 1919, 16 Şubat 19 Nisan 1920) İngiltere’nin, Çanakkale Boğazı ve çevresinin Milli Kuvvetlerin denetimine girmemesi için teşvik ettiği, İstanbul Hükümeti tarafından da desteklenen bir ayaklanmadır. Emekli Jandarma Binbaşısı olan Ahmet Anzavur tarafından Balıkesir, Susurluk, Biga, Gönen ve Manyas çevresinde çıkarılmıştır. Çerkez Ethem tarafından bastırılan ilk isyanından sonra Kuvay-ı İnzibatiye olayıyla birlikte yeniden harekete geçen Anzavur bu isyanında da başarısız olmuştur. (Bu hadise bazı kaynaklarda Düzce, Adapazarı Olayları diye de geçer) Kuvay-ı İnzibatiye İsyanı: İstanbul Hükümeti kaybettiği otoritesini yeniden sağlamak ve Kuvay-ı Milliye’yi etkisizleştirmek amacıyla İngilizlerin de yardımıyla 18 Nisan 1919’da Kuvay-ı İnzibatiye (Asayişi Sağlamak İçin Oluşturulan Kuvvetler yada Halife Ordusu) adıyla bir ordu kurulmuştur. Komutanlığına Süleyman Şefik Bey’in getirildiği bu ordu, Bolu çevresinde Milli Kuvvetler tarafından yenilgiye uğratıldı. Düzce’deki isyanın bastırılmasından sonra Milli Kuvvetlerin bu ordu üzerine harekata başlaması ve İzmit civarında da yenmesi sonucu İngiltere’nin desteği ile İstanbul’a çekilmiştir. 2-2-2. İstanbul Yönetimi ve İşgal Devletlerinin Kışkırtması ile Çıkan İsyanlar Bolu-Düzce-Hendek İsyanları(13 Nisan 31 Mayıs 1920, 8 Ağustos-23 Eylül 1920) Düzce ve çevresinde savaş sonrası asayiş ortamın bozulmasından faydalanan padişah yanlısı ve Milli Mücadele karşıtı olduklarını dile getiren eşkıya grupları tarafından çıkarılmıştır. Daha sonra İngilizler ve Damat Ferit Hükümeti’nden destek alan bu eşkıyalar Milli Kuvvetler’e sıkıntılar yaşatmışsa da Eylül 1920 sonlarında ayaklanmalar tamamen bastırılmıştır. Yozgat (Çapanoğlu) İsyanı (15 Mayıs-27 Ağustos 1920) Yozgat mutasarrıfının, Milli Mücadele karşıtı söylemlerinin etkisi ile yörenin önemli ailelerinden olan Çapanoğulları ayaklanmışlar, bölgedeki yerel eşkıya liderleri ile işbirliği yapmışlardır. Yozgat ve Boğazlıyan’ı ele geçiren bu isyancıların üzerine Çerkez Ethem birlikleri gönderilerek isyan bastırılmıştır. Konya’da Bozkır ve Delibaş İsyanları (27 Eylül-4 Ekim 1920, 20 Ekim-4 Kasım 1920) Konya’nın Bozkır ilçesinde, Konya valisi Cemal Bey’in olumsuz davranışlarından dolayı bir ayaklanma çıkmıştır. Eşraftan oluşan bir heyetin nasihat etmesi sonucu asiler isyanlarından vazgeçmişlerdir. Bu sırada Konya’nın bir başka ilçesi olan Çumra’da Delibaş Mehmet adlı bir asi ayaklanmış, üzerine gönderilen Milli Kuvvetler karşısında tutunamamıştır. Şeyh Eşref İsyanı (26 Ekim-24 Aralık 1919) Bayburt’un Hart kazasında şeriat düzeni kurmak için çıkarılmıştır. Koçgiri İsyanı 1920 yılının sonlarından itibaren hazırlıkları yapılan, Orta ve Doğu Anadolu’nun bir kısmını etkileyen Koçgiri aşiretinin isyanı 1921 Mart’ında başlamıştır. 1921 Haziran’ına kadar Milli Kuvvetleri uğraştırmıştır ve sonunda Milli Kuvvetler tarafından tamamen etkisiz hale getirilmiştir. Milli Aşireti (Urfa) İsyanı 11 Nisan 1920 tarihinde Urfa’dan çıkarılan Fransızlar, tekrar şehri ele geçirmek için hazırlık planları yapmışlardı. İşlerini kolaylaştırmak için de kendilerine yandaş aramışlar, bölgede yaşayan Milli Aşireti’ni tahrik ederek isyan etmelerini sağlamışlardır. Ancak Milli Kuvvetlerin sıkı takibi sonucu 19 Haziran’da Fransızların bölgesine kaçmak zorunda kalmışlardır. Bir müddet Fransız işgal bölgesinde kalan isyancılar, onlardan sağladıkları destekle tekrar harekete geçerek, 26 Ağustos’ta Viranşehir’i işgal ettiler. Fakat halktan destek alamayan asiler, Milli Kuvvetler tarafından tamamen etkisiz hale getirildiler. Afyon (Çopur Musa) İsyanı Afyon'da, Çopur Musa adli bir asi etrafına topladığı kuvvetlerle ayaklanmıştır. Üzerine gönderilen kuvvetlere karşı koyamayan taraftarları dağılmış ve kendisi de Yunanlılara sığınmıştır. 2-2-3. Azınlıkların Çıkardığı İsyanlar Pontus Rum İsyanı 1920 yılı sonlarında Karadeniz Bölgesi’nin bazı yerlerinde Pontusçu Rumlar ayaklanmışlardır. Bu tarihlerde Pontusçu çetecilerin sayısı 25.000’e ulaşmış ve Türklere karşı katliamlara başlamışlardı. Bunun üzerine bir takım idari ve askeri tedbirler alınmış, önce Karadeniz kıyısında yaşayan Rumlar iç kesimlere nakledilmiştir. Ayrıca Samsun ve Trabzon Metropolitlikleri kontrol altına alınmıştır. Merzifon Amerikan Koleji’nin öğretmenleri görevinden uzaklaştırılmıştır. Bunun dışında Milli Kuvvetler tarafından isyancı Rum köylerine taarruz düzenlenerek direniş merkezleri kırılmış, isyancıların bir kısmı öldürülmüş bir kısmı da teslim olmuştur. Çeteci Rumların dışında kalan Rumlar da 1923 yılı başlarında Yunanistan’a gönderilerek Rum meselesi halledilmiştir. Ermeni İsyanları İtilaf Devletleri tarafından kendilerine verileceği iddiasıyla Doğu Anadolu’da ve Adana’daki Ermeniler isyan ettirilerek, yöredeki Türk nüfusa karşı büyük katliamlar gerçekleştirmişlerdir. Doğu Anadolu’da, XV. Kolordu karşısında tutunamayan Ermeniler büyük kayıplar vererek mağlup olmuşlar ve Gümrü Antlaşması ile TBMM’yi tanımak zorunda kalmışlardır. Adana ve çevresinde ise; bölgeye birlikte geldikleri Fransızların, Milli Kuvvetler karşısında büyük kayıplar vererek bulundukları yerde tutunamayacaklarını anlamaları üzerine 20 Ekim 1921 tarihinde Ankara Antlaşması’nı imzalamalarından sonra Fransızlarla birlikte bölgeyi terk etmişlerdir. 2-2-4. Kuvay-ı Milliye Yanlısı Olup Sonradan İsyan Edenler Çerkez Ethem İsyanı Anadolu’daki ayaklanmaların bastırılmasında ve Yunan kuvvetlerinin taarruzuna karşı başarılı savunmalar yapmış olan Kuvay-ı Milliye liderlerinden Çerkez Ethem, düzenli ordunun emrine girmeyi reddetmiş ve TBMM’nin otoritesini tanımaz tavırlar takınmıştır. Çekez Ethem, üzerine gönderilen düzenli birlikler karşısında başarısızlığa uğrayarak yakınlarıyla birlikte Gediz civarındaki Yunan hattına geçmiştir. Demirci Mehmet Efe İsyanı: Mehmet Efe de, Çerkez Ethem gibi düzenli ordunun emrine girmek istememiş ve isyan etmiştir. Üzerine gönderilen kuvvetlere direnemeyerek, etkisiz hale getirilmiş, teslim olarak çetecilikten vazgeçirilmiş ve kendisine gösterilen köyde ikamet etmiştir. 2-2-5. İsyanlara Karşı Alınan Önlemler -Hıyanet-i Vataniye Kanunu kabul edildi. -İstanbul Yönetimi ile ilişkiler kesildi. -İstiklal Mahkemeleri kuruldu. -Damat Ferit, vatansız ilan edildi. -İstanbul yönetiminin fetvasına karşılık Anadolu fetvaları yayınladı. -Düzenli Ordu kuruldu. 2-3. Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920) I. Dünya Savaşı’ndan sonra oluşan yeni ortamı kendine göre düzenlemek isteyen İtilaf Devletleri, mağlup olan diğer devletlerin kaderini belirleyecek barış antlaşmalarını yapmışlar fakat Türkiye’nin geleceği üzerinde tam bir anlaşma sağlayamamışlardı. Bunun için Osmanlı Devleti ile imzalanacak barış antlaşması gecikmiştir. İngiltere’ye göre; Türkler savaşa Almanya’nın yanında katılarak savaşı iki yıl uzatmışlar, İngilizlerin son derece fazla, insan ve maddi kayıplara uğramasına sebep olmuşlardı. Bu nedenle ağır bir bedel ödemeliydi. Paris Barış Konferansı’nda esasları belirlenen Sevr Antlaşması’nın taraf devletlerinin yetkili organlarınca onaylanması gerekiyordu. Osmanlı Hükümeti anlaşmayı görüştükten sonra imzalanması yönünde tavsiye kararı aldı. 22 Temmuz 1920’de Saltanat Şurası konu ile ilgili toplandı. Toplantıya katılan 43 kişilik üyeden 42’si antlaşmanın onaylanmasına karar verdiler. Antlaşma; 10 Ağustos 1920’de Paris’in Sevr (Sevres) adı verilen mahallesinde imzalandı. Galip devletlerin maddelerini yazdığı ve asırlardır Türk vatanı haline gelmiş toprakların kağıt üzerinde paylaşıldığı Sevr Barış Antlaşması, 13 bölüm ve 433 maddeden oluşmaktaydı. Sevr Antlaşması ile Osmanlı Devleti İstanbul ve civarındaki toprak parçasından ibaret küçük bir devlet haline gelmiş; Anadolu parçalanmış, Boğazlar tüm dünya devletlerine açılmış, kapitülasyonlar genişletilmiş, Osmanlı ordusu dağıtılmıştır. Geniş bir içerik taşıyan ve Türklere de Anadolu’nun iç kısmında bir bölgeyi bırakan antlaşmanın hükümleri son derece ağır, milli omuru zedeleyici, teslimiyetçi bir belgedir. Sevr Antlaşması ölü doğan bir antlaşma olmuştur. Çünkü; Meclis-i Mebusan kapanmış olduğundan ve TBMM böyle bir antlaşma metnini reddettiğinden hukuken geçerlilik kazanmamıştır. Daha sonra, Sevr Barış Antlaşmasını imzaladıkları için Ankara İstiklal Mahkemesi, Sadrazam Damat Ferit Paşa ve arkadaşlarını “Vatana İhanet” suçuyla yargılamış ve gıyaben idama mahkum etmiştir. 3. KURTULUŞ SAFHASI Düzenli ordunun kurulması ile başlayan Kurtuluş Safhası devrimlerle devam etmiş ve Mustafa Kemal Paşa’nın liderliğinde çağdaş bir devlet kurulmuştur. 3-1. Kurtuluş Savaşı’nın Askeri Stratejisi -Güney illerinde (Antep-Maraş-Urfa vd.) halkın kahramanca sürdürdüğü savunmalara elden geldiğince destek olmak -Eldeki birliklerle öncelikle Doğu cephesine yönelmek ve Ermeni sorununu halletmek -Düzenli ordu kuruluncaya kadar Batı Cephesi’nde düşmanı durdurmak, oyalamak, zaman kazanmak -Düzenli ordunun kurulması ile birlikte tüm imkanları kullanarak Batı cephesinden düşmanı temizlemek -Anadolu, düşman işgalinden kurtuluncaya kadar Trakya’yı kendi imkanları ile başbaşa bırakmak 3-2. Kurtuluş Savaşı’nın Askeri Safhaları Gayr-ı Nizamı Kuvvetler (Düzensiz Kuvvetler) Dönemi Yerel Cepheler: Ayvalık, Bergama, Ödemiş, Nazilli vd. Yerel Savunmalar: Antep, Maraş, Urfa vd. İsyanlar ile mücadele Doğu Cephesinde Ermeniler ile savaş Nizami Kuvvetler ( Düzenli Ordu) Dönemi I. İnönü Savaşı: 6-10 Ocak 1921 II. İnönü Savaşı: 23-31 Mart 1921 Eskişehir-Kütahya-Afyon Muharebeleri 10-24 Temmuz 1921 Sakarya Savaşı: 23 Ağustos – 12 Eylül 1921 Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Savaşı: 26 Ağustos- 9 Eylül 1922 3-3. Düzensiz Kuvvetler (Kuvay-ı Milliye) Dönemi - Mondros Mütarekesi ile Osmanlı ordusu terhis edilmişti. Mütarekeyi diledikleri gibi yorumlayan İtilaf Devletleri, Anadolu’yu işgal etmeye başlamıştı. İstanbul yönetiminin işgalleri önleyememesi üzerine yer yer direniş hareketi başladı. - Halkın can ve mal güvenliğini korumak, topraklarını işgalcilere karşı savunmak amacıyla kurduğu direniş güçlerine Kuvay-ı Milliye adı verildi. 3-3-1. Güney Anadolu Cepheleri I.Dünya Savaşı yıllarında itilaf Devletleri arasında imzalanan gizli antlaşmalar ile Anadolu paylaşılmıştı. Mondros Mütarekesi’nin imzalanmasından hemen sonra Antep, Maraş ve Urfa İngilizler, Adana ve çevresi Fransızlar tarafından işgal edildi. Bir süre sonra İngilizler Antep, Maraş ve Urfa’dan çekilerek buraları Fransızlara terkettiler. Fransızların Ermeniler ile işbirliği yaparak bölgede büyük bir zulme girişmesi üzerine harekete geçen yerli halkın direnişi sonucu bölgeyi terk etmek zorunda kalan Fransa ile 20 Ekim 1921’de Ankara Antlaşması imzalandı. 3-3-2. Batı Cephesi Yunanlıların 15 Mayıs 1919’da İzmir’in işgal etmesinden sonra işgaller hızla yayıldı. Yunan işgallerine karşı önce Urla’da başlayan Kuva-ı Milliye direnişi kuruldu. Kısa süre içerisinde Ayvalık, Ödemiş, Bergama ve Aydın Cepheleri kuruldu. Düzenli ordu kuruluncaya kadar düşmanı durduran, oyalayan ve düzenli ordunun kuruluşuna kadar zaman kazanan Kuvay-i Milliyeciler önemli başarılar gösterdiler. 3-3-3. Doğu Cephesi ve Ermeni Sorunu Türk-Ermeni ilişkileri 1071’de Türklerin Anadolu’ya girmesi ile başlamış. Ermenilerin Anadolu’da kurulan Türk devletlerinin hakimiyetini kabul etmesiyle gelişmiştir. Ermeniler önce Selçuklu Devleti sonra da Osmanlı Devleti içerisinde rahat ve huzur içerisinde varlıklarını sürdürmüşlerdir. Dolayısıyla XIX. Yüzyılın son çeyreğine gelinceye kadar Osmanlı Devletinin bir “Ermeni Sorunu” yoktu. Ermeniler de Osmanlı Devletinin yönetiminden memnundu. Türk-Ermeni ilişkilerinin bozulması, 1877-1878 Osmanlı-Rus savaşından sonra başta Rusya’nın daha sonra İngiltere ve Fransa’nın Osmanlı Devleti üzerindeki siyasi emellerini gerçekleştirebilmek istemeleriyle başlamıştır. Ermenileri rahatlıkla kullanan büyük devletlerin, Ermeni komitelerinin kurulmasını teşvik etmeleri ve silah yardımına başlamaları isyanların silahlı eylemlere dönüşmesine ve kan dökülmesine yol açmıştır. 1887’de İsviçre’de kurulan Hınçak ihtilalci komitenin amacı Doğu Anadolu’yu Türkiye’den ayırarak bağımsız bir Ermenistan Devleti kurmaktı. 1890’da Rusların Tiflis’te kurduğu Taşnak adlı ihtilalci Ermeni Komitesi de “teşkilatlanarak” Birleşik Ermenistan Devleti hayalini gerçekleştirmeye çalışmıştır. Rusya, Fransa ve İngiltere devletlerinin Ermenileri korumaya çalışmaları göstermelik idi. Çünkü bu devletlerin Akdeniz’deki menfaatleri kendileri için Ermeni çıkarlarından daha önemli idi. Gerçek anlamda Ermeni haklarını savunmak yerine Ermenileri kullanarak kendi menfaatleri için bu konuyu tahrik etmişlerdir. Tahrikler sonucunda Ermeniler, Devlete karşı silahlı ayaklamalar çıkararak bu ayaklanmalar sonucunda suçsuz günahsız binlerce Osmanlı vatandaşının ölümüne sebep olmuşlardır. Bunları yaparken kendilerine karşı çıkan Ermenileri de öldürmekten çekinmemişlerdir. Ermeniler, amaçlarını gerçekleştirmek için 1895 yılından itibaren yaşadıkları şehirlerde birçok ayaklanmalar çıkardılar. İsyanların Osmanlı Devleti tarafından bastırılması üzerine Avrupa kamuoyunda Ermeniler katlediliyor diyerek kıyametler kopararak, Büyük Avrupa devletlerinin desteğini almaya çalışmışlardır. Avrupa devletleri de ancak kendi çıkarları doğrultusunda Ermenileri desteklemişlerdir. Bu konu I. Dünya Savaşına kadar biraz yatışmış görünüyordu. Osmanlı Devletinin I.Dünya Savaşı’na girmesinden sonra Ermeni meselesi yeniden ortaya çıkarılmıştır. Ermeniler, Osmanlı Devleti’nin I.Dünya Savaşına girmesini kendileri için iyi bir fırsat bilerek, savaş öncesi hazırladıkları plan gereğince silahlanmış olduklarından, Osmanlı Devleti’nin işbirliği isteğini kabul etmeyerek itilaf Devletleri ile işbirliği yaptılar. Türk Ordusunu arkadan vurmak için bir kısım Ermeniler Rus Ordusuna katılarak Osmanlı Devleti’ne karşı düşmanca bir tutum içerisine girdiler. Bunun üzerine Osmanlı Hükümeti, çeşitli önlemler almak zorunda kalmıştır. Devlete isyan edenlerin savaş alanı dışına çıkarılarak güvenlikli bölgelere zorunlu olarak gönderilmesi için “Tehcir Kanunu” adıyla bir göç yasası çıkarmak zorunda kalmıştır. (14 Mayıs 1915) Ermenilerin bugün “Soy Kırımı” dedikleri ve Türkleri bütün Dünyaya katil gibi göstermeye çalıştıkları olay budur. Savaştan kaynaklanan genel asayişsizlik ortamı, kişisel kin ve intikam duyguları, salgın hastalıklar, eşkıya saldırıları, açlık gibi olaylar bir kısım Ermenilerin hayatını kaybetmelerine sebep olmuştur. Fakat Devlet hiçbir zaman Ermenileri soy kırımına tabi tutmamış aksine olumsuzlukların etkilerini elinden geldiği ölçüde önlemeye çalışmış ve sorumlu gördüğü kimseler cezalandırılmıştır. Ayrıca, şunu ifade etmek gerekir ki, Ermenilerin çıkardığı isyan ve giriştikleri katliamlar sonucu Türklerin verdiği kayıplar Ermenilerden az değildir. I.Dünya Savaşından sonra Ermenilerin Doğu Anadolu’da ve Kafkasya’da yaptıkları mezalim ve bölge halkının geleceği, Mustafa Kemal Paşa’yı kaygılandırmış, bu durumu, Paris’teki Sulh Konferansına, Müttefiklere, Amerika Birleşik Devletlerine ve tarafsız Ülke temsilcilerine birer nota ile bildirmiştir. Mustafa Kemal, İtilaf Devletlerince bazı vilayetlerimizin Ermenilerine verilmek istenmesini siyasi yönden karanlık günlerin başlangıcı olarak değerlendirmiştir. Mustafa Kemal Paşa’nın başkanlığında toplanan Erzurum Kongresi’nde konu üzerinde dikkatle durularak Ermenilerin ele geçirmek istediği “Doğu Anadolu’nun Türklerin yaşadığı bütün Anadolu’nun bir parçası olarak Türkiye’den ayrılmasının mümkün olmadığı” konusunda ilgili devletlerin ve Ermenilerin dikkati çekilerek uyarılmıştır. Milli Mücadele’de Doğu cephesinde Kazım Karabekir’in başlattığı hareket sonucunda Ermeniler ateşkes istemek zorunda kalmışlar bunun sonucunda 2-3 Aralık 1920’de Gümrü Antlaşması imzalanmıştır. 3-3-4. Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920) Gümrü Antlaşması, TBMM Hükümetinin bir başka ülke ile imzaladığı ilk barış antlaşmasıdır. Bu antlaşma ile: -Ermeniler Doğu Anadolu’daki iddialarından vazgeçti. -Kars, Iğdır ve Sarıkamış Türkiye’ye katıldı. -Ermeniler Sevr Antlaşması’nı tanımayacaktı. Antlaşmanın imzalanmasının hemen ardından Ermenistan’da rejim değişikliği olduğundan yürürlüğe girememiştir. 3-4. Düzenli Ordu Dönemi ve Batı Cephesi Savaşları 3-4-1. Birinci İnönü Savaşı (6-10 Ocak 1921) Türklere karşı Gediz Muharebesi’nde başarılı olan Yunan kuvvetleri, işgal bölgesini genişleterek Bursa’yı işgal etmiş, düzenli ordunun yeni kurulması ve Çerkez Ethem’e bağlı birliklerle çatışmasını fırsat bilerek 6 Ocak 1921’de Eskişehir istikametine doğru ileri harekata başlamıştı. Yunan ordusu bu ileri harekatla; -İşgal alanlarını daha da genişletmek, -TBMM’yi dağıtarak Milli Mücadele’ye son vermek, -İtilaf Devletlerinin desteğini sağlamak, -Sevr Antlaşması’nı TBMM’ne kabul ettirerek Megalo İdea’yı gerçekleştirmek istemişti. Fakat savunma hatlarını İnönü’de oluşturan düzenli ordu birlikleri Yunan ordusunu burada durdurmuştur. 6-10 Ocak 1921’de yapılan muharebelerde Türk kuvvetleri, Yunan ordusunu geriye atmayı başararak ilk savunma savaşını kazanmıştır. I. İnönü Savaşı’nın bir çok açıdan önemli sonuçları olmuştur: -TBMM’nin kurduğu düzenli ordu ilk önemli zaferini kazanmıştır. -Düzenli ordunun kurulmasının gerekliliği anlaşılmıştır. -TBMM’ne güven artmıştır. -İtilaf Devletleri içerisinde Yunanistan’a olan güven sarsılmıştır. TBMM, bazı ülkeler ile siyasal antlaşmalar imzalamıştır (1 Mart 1921 Afganistan ile Ankara Dostluk Antlaşması, 16 Mart 1921 Rusya ile Moskova Antlaşması ). -Albay İsmet İnönü Generalliğe yükseltilmiştir. -İtilaf Devletleri Sevr Antlaşması’nı gözden geçirmek için Londra’da bir konferans toplamaya karar vermişlerdir. - İtilaf Devletleri, İtalyan temsilcisi aracılığıyla konferansa TBMM’yi de davet etmişlerdir. TBMM Hükümeti ile birlikte konferansa İstanbul Hükümeti de davet edilmişti. 3-4-2. Londra Konferansı (21 Şubat-12 Mart 1921) Londra Konferansı’nın düzenlenmesinde İtilaf Devletlerinin amacı; Yunanlılar lehine zaman kazanmak, Osmanlı ile TBMM heyeti arasındaki anlaşmazlıktan istifade ederek Sevr Antlaşmasını TBMM’ne kabul ettirmekti. Mustafa Kemal Paşa, konferanstan olumlu bir sonuç çıkmayacağını bildiği halde TBMM’nin barış yanlısı olduğunu uluslar arası kamuoyuna göstermek için Bekir Sami Bey başkanlığındaki TBMM heyetini Londra’ya göndermişti. Konferansta söz alan Osmanlı Hükümeti temsilcisi Tevfik Paşa konuşmaya başlarken “sözü Türk milletinin gerçek temsilcisine bırakıyorum” diyerek TBMM temsilcisi Bekir Sami Bey’e verdi. Böylece Türk milletinin gerçek temsilcisinin TBMM olduğu resmen kabul edilmiş oldu. Konferans esnasında İtilaf Devletleri’nin Sevr mantığından vazgeçmemeleri ve Türk heyetinin de Misak-ı Milli’den taviz vermemesi üzerine konferans sonuçsuz kalmıştır. TBMM Hükümetini konferansa çağırmakla, İtilaf Devletleri ilk kez TBMM’yi tanınmış oldu. 3-4-3. Moskova Antlaşması (16 Mart 1921) 1917 yılında Rusya’da Komünist rejim kurulmuştu. Kapitalizme savaş açan Komünistler Avrupa devletlerine karşı olumsuz bir tavır takınmıştı. Mustafa Kemal Paşa, ortaya koyduğu ilkeler ve Avrupa ülkeleri ile savaşarak Rusların sempatisini kazanmayı sağlamıştı. Milli Mücadele’yi bir süre gözleyen Ruslar, I. İnönü Zaferinin kazanılması üzerine TBMM ile antlaşmakta bir sakınca görmedi. Çünkü, kendi ideolojisine yakın olmayan, İngiltere’nin güdümünde devletlerin kurulmaması, boğazların başka bir devletin eline geçmemesi için Türk Milli Mücadelesini mecburen desteklemek zorundaydı. TBMM Hükümeti’nin Anadolu’da kontrolü ele geçirmesi ve Yunanlıları İnönü Savaşı’nda mağlup etmesi üzerine 16 Mart 1921 tarihinde Moskova Dostluk Antlaşması imzalanmıştır. Moskova Antlaşması ile -Sovyet Rusya TBMM’ni tanıyan ilk Avrupa ülkesi oldu. -Sovyet Rusya Milli Mücadele’yi desteklemeyi kabul etti. -Misak-ı Milli ile kabul edilen sınırlarımız ilk defa bu antlaşma ile uluslararası bir antlaşmada yer aldı. -Sovyet Rusya Sevr Antlaşmasını ve kapitülasyonları tanımadığını bildirmiştir. 3-4-4. İkinci İnönü Savaşı (23-31 Mart 1921) Yunan ordusu, İngiltere’nin de kışkırtmaları sonucu Londra Konferansındaki gelişmeleri izleyen Türk tarafını ani bir baskınla vurarak, Sevr’i imzalamak zorunda bırakmak amacıyla yeniden ileri harekata geçmişti. Yunanlıların 23 Mart 1921’de ileri harekata geçmesi üzerine savaş yeniden başladı. Uşak ve Bursa üzerinden ilerleyen Yunan kuvvetleri, İnönü mevzilerinde Türk kuvvetleri tarafından şiddetli bir müdafaa ile geri püskürtülmüşlerdir. 31 Mart-1 Nisan 1921’de gelişen Türk taarruzu başarılı olmuş ve mevzilerinden sökülen Yunan kuvvetleri Afyon ve çevresinden çekilmek zorunda kalmışlardır. Mustafa Kemal Paşa cephe komutanı olan İsmet Paşa’ya “… Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makus talihini de yendiniz…” diyerek zaferin önemini vurgulamıştır. İkinci İnönü Savaşı’nın sonunda; -Yunan ordusu tekrar durduruldu. -Düzenli ordumuzun henüz taarruz kabiliyetine ulaşmadığı anlaşıldı. -İtalyanlar Anadolu’dan çekilmeye başladı. 3-4-5. Kütahya-Afyon-Eskişehir Savaşları (10-24 Temmuz 1921) Yunanlılar İnönü yenilgilerinde kaybettikleri prestijlerini geri kazanmak, Sevr Antlaşması’nı TBMM’ye kabul ettirmek ve İtilaf Devletlerinin desteğini yeniden kazanmak amacıyla İngiltere’den aldığı ekonomik, siyasi ve askeri yardımlar ve iki aylık bir hazırlıktan sonra yeniden saldırıya geçmişlerdir. Türk kuvvetlerine göre çok üstün bir kuvvetle 10 Temmuz 1921’de saldırıya geçen Yunan kuvvetleri, Türk ordusunu Sakarya Nehri’nin doğusuna kadar çekilmeye mecbur etmiş ve Kütahya-Afyon–Eskişehir Yunan işgaline uğramıştır. Bütün bu gelişmeler, meclis içerisinde Mustafa Kemal Paşa’ya karşı muhalefetin artmasına neden olmuş, Ankara’nın işgal edilmesi olasılığına karşı TBMM’nin Kayseri’ye taşınması gündeme gelmiştir. Mustafa Kemal Paşa’nın Milli Mücadele liderliğine son vermek isteyen bazı milletvekilleri, Mustafa Kemal Paşa hakkında olumsuz konuşmalar yaparak yenilginin bütün sorumluluğunu O’na mal etmeye çalışmışlardır. Yunan ileri harekatının devam etmesi üzerine TBMM tarafından Mustafa Kemal Paşa’ya üç aylık süreyle meclisin tüm yetkilerini kullanma ve başkomutanlık yetkisi verilmiştir (5 Ağustos 1921). Böylece ordunun yetki ve komutanlık sorunu da çözülmüş oldu. Mustafa Kemal Paşa, bu yetkiye dayanarak Tekalif-i Milliye Emirleri’ni yayınladı (7-8 Ağustos 1921). Ayrıca asker kaçağı sorununu en aza indirmek ve yurtta asayişi sağlayarak iç güvenliği iç güvenliği tesis etmek için daha önceden çalışmalarına son veren İstiklal Mahkemelerinin yeniden faaliyetine başlaması kararlaştırıldı. 3-4-6. Sakarya Meydan Savaşı (23 Ağustos-12 Eylül 1921) Yunan ordusu, son bir darbeyle Türk ordusunu dağıtarak Ankara’yı işgal etmek ve Milli Mücadele’ye son vermek amacıyla taarruzuna devam ediyordu. Tekalif-i Milliye Emirleri’nin ilanından sonra Türk milleti üzerine düşen görevi fazlasıyla yerine getirmiş, ordunun ihtiyaçları yeterince karşılanmıştı fakat yine de İngiltere tarafından desteklenen Yunan ordusunun seviyesine ulaşılamamıştı. Yunan ordusuna destek vermek amacıyla Yunan Kralı Konstantin cepheye kadar gelmişti. Konstantin’in “Ankara’ya” emri üzerine Yunan kuvvetleri taarruza geçmiş ve 23 Ağustos’ta bütün cepheler muharebeye girmişlerdi. Türk ordusunun sol kanadına yüklenen Yunan kuvvetleri, bu kanatta kazandıkları bazı önemli mevkilere rağmen tam bir başarı sağlayamamışlardır. Başkomutan Mustafa Kemal Paşa, Türk ordusunun moralini ve direncini artırmak için bizzat cepheleri teftiş etmişti, hatta bir gezisi sırasında atından düşerek kaburga kemiği kırılmıştır. Sakarya Meydan Savaşı sırasında ordularına yayınladığı emirle Başkomutan Mustafa Kemal Paşa dünya savaş tarihine yeni bir strateji kazandırdı: “Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır; bu satıh bütün vatandır”. Bu cephe stratejisinin uygulanması üzerine Yunan ordusunun taarruz gücü 4-5 Eylül 1921’de kırılmaya başlamıştır. Taarruz gücünü kaybeden Yunan kuvvetlerine, 9-10 Eylül 1921’de başlayan Türk taarruzu Yunan kuvvetlerinin bozgunu ile sonuçlanmış, ağır kayıplar veren Yunan ordusu ağırlıklarını bırakarak kaçmak zorunda kalmıştır. Sakarya Meydan Muharebesi’nin kazanılmasının Yakın Türk Tarihi ve Türk İnkılabı’nın oluşumu için önemli sonuçlar doğurmuştur. Sakarya Meydan Muharebesi’nin sonuçları başlıca şu şekilde olmuştur: - Türklerin II. Viyana Bozgunundan (1683) beri devam eden geri çekilmesi sona erdi. -Yunan ordusu üçte birlik bir kayba uğrayarak taarruz gücünü kaybetti. -Mustafa Kemal Paşa’ya gazilik ve mareşal rütbesi verildi. -İtilaf Devletleri TBMM’ye barış teklifinde bulundu. -13 Ekim 1921’de Sovyetler Birliği’nin teşviki ile Kafkas devletleri olan Gürcistan, Azerbaycan ve Ermenistan ile Kars Antlaşması imzalandı. Bu antlaşma ile doğu bölgesindeki sınır ve güvenlik sorunları önemli oranda çözüldü. -20 Ekim 1921’de Fransızlar ile Ankara Antlaşması imzalandı. Antlaşmanın imzalanması ile güney yörelerindeki Fransız işgali son bulmuş, Hatay dışındaki Türk topraklarından Fransızlar çekilmişlerdir. Ankara Antlaşması’nın imzalanmasıyla, İtilaf Devletleri arasındaki işbirliği de iyice zayıflamış, Fransa ile İngiltere’nin arası açılmış ve İngiltere Yakın doğu siyasetinde yalnız kalmıştır. -Sakarya Zaferi üzerine İtilaf Devletlerinin Yunanlılara güveni sarsıldı. Fransa, Ankara Antlaşmasını imzalayarak TBMM Hükümeti’ni tanıyan ilk İtilaf Devleti oldu. 3-4-7. Başkomutanlık Meydan Savaşı ve Büyük Taarruz (26 Ağustos-9 Eylül 1922) Sakarya Savaşı’nın kazanılmasından sonra Yunan ordusunun taarruz gücü kırılmış, TBMM Hükümeti mevcut durumu diplomatik açıdan çok iyi değerlendirmiş ve ikili ve çok uluslu antlaşmalarla kendi varlığı ve “Misak-ı Milli”yi önemli ölçüde dış kamuoyuna duyurmayı ve kabul ettirmeyi başarmıştı. Sakarya Meydan Savaşı’nın kazanılmasından sonra İtilaf Devletleri TBMM’ye barış antlaşması için teklifte bulunmuştu fakat Mustafa Kemal Paşa, Anadolu’da işgal güçlerinin bulunduğu bir ortamda lehlerine bir anlaşma yapamayacaklarının gayet iyi farkındaydı ve kalıcı bir barış anlaşmasının imzalanması için öncelikle Anadolu’daki Yunan kuvvetlerinin tamamen atılması gerektiğine inanıyordu. Bu fikirler doğrultusunda, Mustafa Kemal Paşa tarafından Yunan ordusuna son darbeyi vurmak için hazırlıklara başlanmıştı. Taarruz için Mustafa Kemal Paşa tarafından yaptırılan hazırlıklara baktığımızda; - Tekalif-i Milliye Emirleri ile Türk ordusunun ihtiyaçları büyük ölçüde karşılandı. - Türk ordusunun taarruz gücünü artırmak için eğitime önem verildi. - Hazırlıklar gizlilik içinde yürütüldü. - İtilaf Devletlerinin Sevr esasına dayanan barış önerisi reddedildi. Taarruz planının esası, düşmana, geride yeni bir cephe kurmasına fırsat vermeyecek bir biçimde tek darbede yenmek ve düşman silahlı kuvvetlerini imha etmekti. Taarruz öncesinde Başkomutan Mustafa Kemal Paşa ve kurmay heyeti gizlice cepheye hareket etmiş ve Anadolu’nun dışarı ile bağlantısı kesilmişti. Gerekli hazırlıklar tamamlandıktan sonra, 26 Ağustos 1922 sabahı Türk topçularının Afyon’un güneyindeki Yunan mevzilerine açtığı ateş sonucu Büyük Taarruz başlamış ve kısa zamanda sonuç vermiştir. I. Ordu birlikleri Yunan savunma hatlarını bir günde yararak, Afyon Dumlupınar’daki Yunan kuvvetlerini imha etmeye başladı. 30 Ağustos 1922’de sarılan düşmanın imhası için ileri harekata başlandı. Yunan Başkomutanı da savaşa katıldığı için bu savaşa “Başkomutanlık Meydan Savaşı” adı da verilmiştir. Yunan ordu komutanı Trikopis muharebede esir edilmiştir. Başkomutan Mustafa Kemal Paşa, 1 Eylül 1922’de, I. ve II. Ordu birliklerine “Ordular! İlk hedefiniz Akdenizdir, İleri!” emrini vererek Batı Anadolu’nun Yunan birliklerinden temizlenmesine başlandı. 18 Eylül 1922 tarihinde Anadolu’da savaş esirleri hariç bir tek Yunan askeri kalmamıştı. Anadolu’nun kurtarılmasından sonra sıra, Trakya ve İstanbul’un kurtarılmasına gelmişti. Bu amaçla Türk kuvvetlerinin Çanakkale’ye doğru yönelmesi, Milli hükümetle İngiliz hükümeti arasında bir bunalıma sebep oldu. İstanbul’daki İngiliz Yüksek Komiseri Sir Horace Rumbold’un Büyük Taarruz’un başladığı günlerde Londra’ya gönderdiği telgrafta durumun ne kadar kötü olduğunu ve yaklaşan Türk ordusuna karşı Fransızlardan da yardım alınamayacağını belirtmişti. Nitekim İngiliz kabinesinde gerçekleştirilen toplantıda olası bir saldırıya karşı İstanbul ve Boğazların savunulması kararı alınmıştı. Ayrıca İngiliz hükümeti; müttefiklerinden, Balkan devletlerinden ve sömürgelerinden Türk ordusuna karşı yardım istemişti. Fakat Yeni Zelanda dışında hiçbir yerden beklediği yardımı alamayan İngiliz hükümeti tek başına Türk ordusu ile savaşmaya cesaret edememiştir. Bu gelişmeler üzerine sorunu diplomatik yollardan halletmeye çalışan İngilizler, Mustafa Kemal Paşa’ya harekatın bir an önce durdurulmasını, 13 Eylül 1921’de tarafsız bölge ilan edilen Boğazlar bölgesine girilmemesini isteyerek barış çağrısını tekrarladılar. Mustafa Kemal Paşa ise; Türk hükümetinin böyle bir bölgeyi tanımadığını, düşman işgalinde bulunan Trakya’yı da kurtarmadan Türk askeri harekatının durdurulmasının mümkün olmadığını söylemiştir. Paris’te müttefik devletler; yaptığı son görüşmeden sonra 23 Eylül’de Ankara hükümetine bir nota vererek “İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya, Romanya, Sırp-Hırvat-Sloven devleti ve Yunanistan delegelerinin çağrılacağı bir konferansa delege göndermeyi kabul edip etmeyeceği soruluyordu. Bu notada müttefikler, Boğazlardaki tarafsız bölgeye asker gönderilmediği takdirde Edirne dahil Trakya’nın Türklere verilebileceği, toplantının İzmit yada Mudanya’da gerçekleştirilebileceğini dile getirilerek cevabın bir an önce verilmesi istenmiştir. Yazışmaların devam ettiği sırada Mustafa Kemal Paşa’nın yakın dostu Fransız devlet adamı Franklin Bouillon, İzmir’de bulunan Mustafa Kemal Paşa ile görüşmüş ve müttefiklerin Türk isteklerini karşılamaya eğilimli olduklarını bildirmiştir. Bu görüşmeden sonra Mustafa Kemal Paşa müttefik devletlerin notasına vermiş olduğu cevapta; Trakya’nın Meriç Nehri’ne kadar Türklere verilmesi ön şartıyla Mudanya’da 3 Ekim’de toplanacak konferansa katılmayı kabul edeceğini bildirmiştir. Barış görüşmelerinin Mudanya’da başlamasının kesinleşmesi üzerine Kurtuluş Savaşı’nın askeri safhası sona ermiş ve Türk Kurtuluş savaşının siyasi safhası başlamıştır. Büyük Taarruz’un başarı ile sonuçlanmasından sonra Milli Mücadele’nin önde gelen komutanlarından Fevzi Çakmak Paşa’ya Mareşal rütbesi verilmiştir.