Temmuz 2017’de fırtınalı bir Hawaii gecesi, kırmızı ve mavi şimşekler beyaz ışık yatağının üzerinde buluşuyor gibiydi. Mauna Kea’daki Gemini Gözlemevi’ndeki Gemini Kuzey teleskobundaki kameralar, çok renkli ışık gösterisinin çarpıcı bir resmini çekti. Ulusal Optik-Kızılötesi Astronomi Araştırma Laboratuvarı (NOIRLab) fotoğrafı “haftanın görüntüsü” olarak Çarşamba günü yayınladı. NOIRLab, görüntüdeki şimşeklerin “özel bir efekt gibi görünecek kadar başka dünyaya ait görünüyor” dedi. Ayrıca yakınlaştırılabilir bir sürüm yayınladı .
Bu renkli şimşek fenomeni, uygun bir şekilde kırmızı sprite ve mavi jetler olarak bilinir. Kamerada çekim yapmak son derece zordur: Flaşlar saniyenin onda biri kadar sürer ve genellikle fırtına bulutları tarafından engellendikleri için yerden görülmesi zor olabilir.
NOIRLab’ın eğitim ve angajman müdürü Peter Michaud’a göre, yakında Hilo’daki gökbilimciler, gözlemevi yakınında oluşan kötü hava koşullarını uzaktan takip etmek için teleskopun kameralarını kullanıyor. Kamera sistemi her 30 saniyede bir gökyüzünün fotoğrafını çekiyor. Insider’a verdiği demeçte, “Benzer fenomenlerin birkaç başka örneğini de gördük, ancak bu, üst atmosferdeki en iyi şimşek sprite örneğiydi,” dedi.
Kırmızı, Beyaz ve Mavi
Normal beyaz şimşek, sprite ve jetlerden birkaç önemli yönden farklıdır. Fırtınalar sırasında elektrik yüklü hava, bulutlar ve yer arasında düzenli şimşek çakarken, sprite ve jetler gökyüzünün farklı yerlerinde başlar ve uzaya doğru hareket eder. Ayırt edici tonları da onları diğerlerinden ayırır.
Kırmızı sprite’lar, atmosferin üst bölgelerinde – gökyüzünde 37 ila 80 km (23 ila 49 mil) arasında – ve uzaya doğru hareket eden ultra hızlı elektrik patlamalarıdır. Bazı sprite’lar denizanası şeklindeyken, Gemini Gözlemevi resmindeki gibi diğerleri, kıvrılan dalları olan dikey kırmızı ışık sütunlarıdır. Bunlara havuç sprite denir.
McDonald Gözlemevi’nde bir karanlık gökyüzü uzmanı olan Stephen Hummel, geçen Temmuz’da (aşağıda) Texas’taki Locke Dağı’ndaki bir sırttan bir denizanası sprite’ın muhteşem bir görüntüsünü yakaladı.
Hummel Insider’a verdiği demeçte , “Sprite’lar genellikle göze çok kısa, loş, gri yapılar olarak görünür. Onları tespit etmek için onları aramanız gerekir ve çoğu zaman doğrulamak için kamera görüntülerini kontrol edene kadar bir tane gördüğünüzden emin olamazsınız,” dedi.
Alaska Fairbanks Üniversitesi’nde fizik profesörü olarak çalışan Davis Sentman, kırmızı şimşek fenomeni için “sprite” adını önerdi. Kelime yıldırımın peri benzeri, kısacık doğasını çağrıştırdığı için terimin “görünüşlerini tarif etmeye çok uygun” olduğunu söyledi.
Bu arada mavi jetler Dünya’ya kırmızı spritelardan daha yakın doğar. Bu koni şeklindeki elektriksel deşarjlar aynı zamanda sprittan daha parlaktır ve bulutların tepesinden yukarı doğru patlarlar.
Fırtına bulutu zirveleri, Dünya yüzeyinin 1 ila 14 mil (22 km) üzerinde herhangi bir yerde olabilir ; mavi jetler kabaca 48 km yüksekliğe ulaşana kadar gökyüzüne doğru hareket etmeye devam ediyor, bu noktada kayboluyorlar. Bu jetler, 22.300 mph (9.9 km / s) üzerindeki hızlarda hareket eder .
Sprite ve Jetler Uzaydan Görülebilir
Normal yıldırım yere çarptığında, gökyüzünün herhangi bir yerinde eşit ve zıt yüklü enerjiyle dengelenmesi gereken pozitif elektrik enerjisi salma eğilimindedir. Öyleyse sprite ve jetler, denklemi dengeleyen elektriksel deşarjlardır – bu renkli şimşek olaylarının meydana gelmesinin nedeni budur.
Hummel, “Fırtına ne kadar güçlüyse ve ne kadar çok yıldırım üretirse, bir sprite üretme olasılığı o kadar artar” diyor. Astronotlar bazen Dünya’nın 402 km (249 mil) yukarısındaki Uluslararası Uzay İstasyonu’ndan sprite ve jetleri görebiliyorlar. Avrupa Uzay Ajansı astronotu Andreas Morgensen, 2015 yılında ilk kez renkli olarak videoya yakalanması zor mavi jetleri yakaladı . Hindistan’ın Bengal Körfezi üzerinde bir fırtınayı çekerken jetleri gördü. Bilim adamları daha sonra görüntüleri 2017 çalışmasının bir parçası olarak kullandılar.
Bu yazı Astraphysic.com tarafından Türkçeye aktarılmış olup yazının aslı sciencealert.com sitesine aittir, orijinaline mümkün olduğunca sadık kalmak koşuluyla dilimize çevirilmis olsa da editoryal tarafından katkıda bulunulmuştur. Bu sebeple Astraphysic.com içerik izinlerine tabidir. Astraphysic.com referans gösterilmek koşuluyla kullanıma izin verilmiştir.
Kaynak: https://www.sciencealert.com/a-thunderstorm-in-hawaii-created-a-truly-amazing-mix-of-phenomenon?utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+sciencealert-latestnews+%28ScienceAlert-Latest%29
Çeviri: Sinan YAVUZ