Hakaslar, ABAKANLAR olarak da bilinir, Rusya Federasyonu’nun Hakas özerk yönetim biriminde (oblast) yaşayan Kırgız kökenli Türk boylarıdır.
Hakaslar Kimdir? Bu boylar için ilk kez İÖ 2. yüzyılda Çinlilerin kullandığı Hakas adı, Kırgız asıllı özgürlükçü aydınlarca ulusal, ad olarak benimsenmiştir. İÖ 2. yüzyılda Hunlara bağlanan Kırgızlar İS 4. yüzyıla değin Çinlilerle yakın ilişki içinde oldular. 6. yüzyılda ise Göktürklerle uzun süren savaşlara giriştiler. 8. yüzyılda Yenisey Irmağı boylarından Sibirya’ya uzanan bozkırlarda yan bağımsız bir konum elde ettiler. Manici inançlarını koruyarak 740-840 arasında Uygurlara bağlı kaldılar. Hitanların Moğolistan’ı işgal ettiği 10. yüzyılda kuzeye çekildiler. Cengiz Han döneminde yaşadıkları Yenisey bölgesi bir Moğol eyaleti oldu. 16. yüzyılda dağılma sürecine giren Kırgız boyları Kalmuk-Oyrat Hanlığı’na vergi ödemek zorunda kaldılar. Rus Çarlığı 17-19. yüzyıllar arasında Yenisey bölgesi üzerinde yoğun baskı uyguladı. Yenisey 19. yüzyılın ikinci yansında Rus Çarlığı’nın Sibirya’daki sömürgelerine katıldı, verimli topraklan ise topraksız Rus köylülerine dağıtıldı. 1917 Devrimi sırasında Yenisey Türkleri ve Minusin Tatarlan “Hakas” adını benimseyerek İÖ 2. yüzyıldan beri ayrı bir ulus oldukları savını ortaya attılar; Yenisey bölgesini de Hakasya olarak adlandırdılar. Ama devrim yönetimi bir Hakas özerk yönetimi kurulması önerisini geri çevirdi. Hakas özerkliğim ancak 1930′ da kazanabildi.
Hakas adıyla anılan başlıca Türk boyları Sagaylar, Kaçinler, Koyballar, Beltirler ve Kızıllardır. Kaçinler 1917 Devrimi’nden önce sığır, koyun ve at yetiştiren yarı göçebe bir halktı. Yerleşik köylerde barınan Kızıllar ise hem çobanlık yapar, hem de tarımla uğraşırlardı. Karmaşık bir etnik kökenden gelen Sagaylar ise avcılık ve balıkçılık kültüründen zamanla çiftçiliğe ve hayvancılığa geçtiler. Eskiden tuzak kurarak kürk hayvanı avlayan ve, demircilikle uğraşan Beltirler de {ırmak ağzında yaşayanlar) aynı yolu izlediler. Etnik değil, yöresel bir topluluk olan Koyballar ise Kaçin dilini korumakla birlikte Rus köylülerinin yaşam biçimini benimsediler. Hakas kültürünün kökleri İsa’dan önceki yüzyıllara değin uzanır.
Hakasların eski yaşam biçimi ve komşularıyla mücadeleleri konusunda ipuçları sağlamış, geleneklerinin önemli değişikliğe uğramadığı anlaşılmıştır. Hakasların halk edebiyatı destan, öykü ve masallar ile “takpak” adı verilen atasözleri ve “ır” denen şarkıları bakımından çok zengindir. Dillerinde, binicilik ve hayvancılıkla ilgili terim ve deyim bolluğu dikkati çeker. Hakas lehçesi, halk edebiyatı ve etnografyası üzerine en önemli çalışmaları yapan Türkologlar arasında bulunan W. Radloff ile kendisi de Hakasların Sagay boyundan gelen Katanov’un topladığı malzemeler büyük önem taşır. 1990’ların başlarında Rusya’da 80 bin dolayında Hakasın yaşadığı tahmin edilmektedir.