Tarih öncesi ve erken tarihi çağların nasıl ve neye göre sınıflandırıldığını öğreneceksiniz.
Bu ünitenin konusu tarih öncesi çağlardır. Öyleyse tarih öncesi çağlar hangi zamanları kapsar?
Tarih, yazıyla başlatılır. Yazı sayesinde tarihin kaydının tutulmaya başlaması, bir dönüm noktası olarak kabul edilir. Buna göre yazının keşfinden sonrası tarihî dönemler, yazının keşfinden önceki zamanlarsa tarih öncesi (prehistorya) olarak adlandırılır. Bu sınıflandırmadan başka, arkeologlar ve Eskiçağ tarihçileri tarafından kullanılan ve Üç Çağ Sistemi denen bir sınıflandırma daha vardır. Üç Çağ Sistemi, tarih öncesi ve erken tarihî çağların, araç gereç yapımında kullanılan ham maddeleri esas alarak üç evreye bölünmesidir. Bu üç evre şöyle adlandırılmaktadır: Taş Çağı, Tunç Çağı, Demir Çağı.
Danimarkalı arkeolog Christian Jürgen Thomsen, 1819’da Danimarka Ulusal Müzesi’ndeki eserleri sınıflandırırken ilk defa bu Üç Çağ Sistemini kullanmıştır. John Lubbock 1865’te, Prehistorik Çağlar adlı kitabında Taş Çağı’nı Paleolitik (Eskitaş) ve Neolitik (Yenitaş) olarak iki evreye ayırmıştır. Paleolitik Çağ; alt, orta ve üst olarak üç alt evreye bölünmüştür. Daha sonra bu sınıflandırmaya Mezolitik (Ortataş Çağı) eklenmiştir. Böylece tarih öncesi ve erken tarihî çağlar, teknolojik ya da daha doğrusu teknolojide kullanılan ham maddeye dayalı bir sınıflandırmayla beş evreye bölünmüş olur: Paleolitik, Mezolitik, Neolitik, Tunç ve Demir Çağları. Bazı bölgelerde arkeolojik buluntular Neolitik ve Tunç Çağı arasına Kalkolitik (Bakır Çağı) evresinin eklenmesini gerektirmiştir. Paleolitik, Mezolitik, Neolitik ve Kalkolitik Çağlar; tarih öncesi yani yazıdan önceki çağları temsil eder.
Tablo 1.2’de bu ünitede bahsedeceğimiz Paleolitik, Mezolitik, Neolitik ve Kalkolitik Çağların hangi zaman dilimini kapsadığı görülmektedir.
|Çağlar||Dönemler||Yıl|
|Alt Paleolitik||G.Ö. 2.500.000-200.000|
|Paleolitik||Orta Paleolitik||G.Ö. 200.000-40.000|
|Taş Çağları||Üst Paleolitik||G.Ö. 40.000-12.000|
|Mezolitik||Mezolitik/Epipaleolitik||G.Ö. 12.000-10.000|
|Neolitik||Çanak Çömlek Öncesi Neolitik||G.Ö. 10.000-7.000|
|Çanak Çömlekli Neolitik||I.Ö. 7.000-5.500|
|Bakır Çağı||Kalkolitik||Erken, Orta ve Geç Kalkolitik||I.Ö. 5.500-3.500|
Tablo 1.2 – Tarih Öncesi Çağlar ve Kapsadıkları Zaman Dilimi.
Prehistorik arkeoloji: Tarih öncesi arkeolojisidir. Yazının bulunuşundan önceki toplumlara ait, toprak altında kaimi; maddi kültür unsurlarını kazılar yaparak ortaya çıkaran, bu buluntuları inceleyerek eski kültürler hakkında bilgi elde etmeye çalışan bilim dalıdır.
Arkeometri: Fizik, kimya, jeoloji gibi bilim dallarının yöntemleriyle arkeolojik buluntuların ve yerleşimlerin tarihlendirilmesidir.
Tabakalanma: Bir yerleşim yerinin uzun zaman boyunca iskân edilmesi sonucu üst üste biriken katmanların ait olduğu kültür çağlarının ayırt edilmesidir.
Tipoloji: Maddi kültür ürünlerinin (örneğin pişmiş toprak kap kaçaklar, aletler, süs eşyaları gibi) teknik ve üsluplarına bakarak yapıldıkları dönemin ayırt edilmesidir.
Günümüzde teknolojiye ve kullanılan ham maddeye dayalı bu sınıflandırmanın, sadece belli toplumların gelişim evrelerini temsil ettiği ve bunlar dışındaki toplumların kültürel evrelerini tanımlamada yetersiz kaldığı düşünülmektedir. Dünyanın çoğu yerindeki kültürler, Üç Çağ Sisteminin gelişim evrelerine uymamaktadırlar. Örneğin eski Mayalar, matematik ve astronomiyi biliyorlardı; ama taş aletler yapmaya ve kullanmaya devam etmişlerdi. Avustralya yerlileri veya Amazon yerlileri gibi pek çok halk; yakın zamana kadar tarım yapmamış, yerleşik yaşama geçmemiş, sadece basit bir teknoloji kullanmış ve avcı-toplayıcı göçebe gruplar olarak yaşamışlardır. Pek çok insan topluluğu 18-19. yüzyıla kadar bir devlet yönetimi olmadan yaşamıştır. Ancak bu eleştirilere rağmen Üç Çağ Sistemi hâlâ arkeologlar ve Eskiçağ tarihçileri tarafından esas alınmaktadır.
Tarihleme Yöntemleri
Tarih öncesi çağlara ait tarihler hakkında nasıl bu kadar kesin konuşabiliyoruz? Prehistorik arkeolojide çeşitli tarihleme yöntemlerinden faydalanılmaktadır. Yazının bulunmasından sonraki tarihî çağlar için yazılı kaynaklar önemli bir bilgi kaynağı oluşturmaktadır. Bununla birlikte yazılı kaynaklar her zaman yeterli olmayabilir. Bu yüzden arkeolojik ve arkeometrik olarak birbirinden ayırabileceğimiz çeşitli tarihleme yöntemleri geliştirilmiştir. Tabakalanma, Tipoloji ve Göreli tarihleme arkeolojik tarihleme yöntemleridir. Karbon 14, Potasyum-argon, Termolüminesans ve Ağaç halkaları yöntemi (Dendrokronoloji) ise arkeometrik tarihleme yöntemlerinden bazılarıdır.
Göreli tarihleme: Arkeolojik buluntuların tipolojileri ve hangi tabakada yer aldıklarına dayanarak birbirleriyle karşılaştırılmaları ve hangisinin daha eski ya da daha yeni olduğunun belirlenmesidir.
Karbon 14 (C 14) yöntemi: Bütün canlıların bünyelerinde bulunan ve canlının ölümünden sonra belli bir hızla azalmaya başlayan Karbon 14 izotoplarının miktarına bakarak organik kalıntıların tarihlendirilmesidir.
Potasyum-argon yöntemi: Volkanik kayaçlarda bulunan radyoaktif potasyumun argona dönüşme hızının ölçülmesidir.
Termolüminesans: Maddede biriken radyasyon enerjisinin miktarının ölçülmesine dayanır.
Ağaç halkaları yöntemi (Dendrokronoloji): Ağaçlar, yaşamları süresince genişleyerek büyür. Bu büyüme, ağaç gövdelerinde halkalar halinde gözlemlenebilir. Bu yöntem bunun ölçülmesine dayanır.
Üç Çağ Sistemi hangi ölçüte dayalı bir sınıflandırmadır ve bu sınıflandırmada evreler nasıl adlandırılır?