This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
https://tr.scribd.com/doc/99937712/WEBER-KONULU-DOKTORA-CALI%C5%9EMASI
05/08/2013
text
original
Weber'in Hayatı Max Weber 21 Nisan 1864'te, ederasyonla yönetilen imparatorluk Almanya'sında egemen unsur olan Prusya'nın Erfurt kentinde, Max Weber ve karısının yedi çocuğunun en büyüğü olarak dünyaya gelmiştir. "Weber'in ailesi müteşebbis, bilgin, siyasetçi ve güçlü kadınlar içeren seçkin, kozmopolitan bir ailedir." (Kalberg, 2009: 27) "Anne ve babası protestan soyundandır ve babasının babası, ailenin Protestan inançları nedeniyle Katolik Salzburg'tan kovulmasından sonra yerleştiği Bielefeld'de yerleşmiş, zengin bir kent tüccarıdır." (Coser, 2010: 216) Weber'in karakterine tesir eden erken dönem figürlerinin belki de en başında babası gelmektedir. Weber'in babası önce Berlin kent meclisi üyesi olmuş, akabinde ise Prusya Temsilciler Meclisi'nin ve Alman Parlamentosunun üyesi olmuş bir kişidir. Ayrıca, Bismarc'ın politikalarına destek veren Ulusal Liberal Parti'nin önemli bir üyesi olan baba Weber, toplumda konum elde etmeyi başarmış bir kişiliktir. Ancak ne var ki, çalışma takıntılı ve zevke düşkün yapısı nedeniyle sıradan bir hayat yaşamış, menfaatini ve statüsünü riske atacak ideolojik ve mental girişimlerden uzak duran sıradan bir Alman burjuva siyasetçisi profili çizmiştir. Öte yandan babasının ataerkil üslubuna ve annesine duyarsız davranışına esef duymadan edememiştir." (Kalberg, 2009: 27) Öte yandan Weber kültürlü bir burjuva ailesinin çocuğu olarak büyüdü. "Sadece önemli siyasetçiler değil, önemli akademik şahsiyetler de evin sık ziyaretçileri arasındadır." (Coser, 2010: 216) Bu durum Weber'in gelişimde son derece olumlu katkılar yapmıştır. Fakat diğer taraftan ‘Kalvinci bir görev duygusuna’ ve güçlü dinsel inançlara sahip annesi ile sıradan, haz peşinde koşan bir karaktere sahip babasının evlilikleri çatırdamaya başlamış ve bu durum Weberi etkilemiştir. Annesinin Weber'i, Hıristiyan dindarlığı ile yetiştirmek ve kendi tarafına çekmek istemesine rağmen, Weber gençliğinde, daha çok babasını örnek almış ve kendini onunla özdeşleştirmeye çalışmıştır. Üniversite yılları ile birlikte ortaya çıkan bu eğilim, Weber'in içe kapanık ve utangaç kişiliğini birdenbire sosyal ve cemiyetle barışık bir kişiliğe devşirmesi şeklinde kendini göstermiştir. Weber yaşamayı ve keyif almayı seven bir kişilik haline gelmiştir. Ancak, bu durum onun akademik hayatına tesir etmemiş; Weber, akademik disiplinini korumayı ve çizgisini devam ettirmeyi başarmıştır. Öte yandan amcası olan tarihçi Hermann Baumgarten de ona gelişmesinde büyük katkılar yapmıştı. Amcası da babası gibi liberal olmakla birlikte, Bismarc'ı reddetmekte ve Weber'in babasına ilerleme ve menfaat kazandıran uzlaşıları reddetmiş, kendi düşüncelerinden taviz vermemişti. Bu haliyle Baumgarten, Weber için bir akıl hocası ve danışman olarak eşsizdi. Bu arada 1882'de Heidelber'de başladığı hukuk eğitimini 1884'de askerlik hizmetini tamamlamak için yarıda kesmiştir. Askerden dönünce eğitimine kaldığı yerden fakat Götingen Üniversitesi'nde devam etmiştir. "Lisans eğitimini tamamlamasının ardından Weber, Berlin adliyesinde yargıç yardımcısı olarak başladığı hukukçuluk mesleğini üç yıl sürdürmüştür." 1889 yılında doktorasını alan Weber, bundan iki yıl sonra ise “Roma Tarım Tarihinin Kamu ve Özel Hukuk İçin Önemi konulu tezi ile doçentlik yetkisi ve üniversitede hocalık kadrosunu elde etmiştir. 1893’de, Berlin’de hukuk profesörülüğü mesleğini icra ettiği sırada evlenmiştir.1894 yılında, kısa bir süre zarfında parlak bir profesör olarak çalıştığı Berlin’deki hukuk fakültesinden ayrılarak Freiburg Üniversitesi’nde ekonomi politik kürsüsüne ordinaryus olarak (Torun, 2003: 17) tarihsel okulun başta gelenlerinden, emekliye ayrılan ünlü Knies’in yerine göreve gelmiştir.
10
“Bu gelişmelerin sonrasında “uzaktan kuzeni Marianne Schinitger ile evlendiği otuz üç yaşında Weber, annesine kötü davranan babasını evlerinden attırmıştır. Çok geçmeden babasının vefatı, onun bei yıldan fazla süren ve zihni melekelerini körelten hastalığını hızlandırmada etkili olmuştur.” (Kalberg, 2009: 27) “1899’da tedavi amacıyla işinden izin almıştır. Üç yıl boyunca Avrupa’da - İskoçya, Belçika ve İtalya’da- seyahat etmiştir. 1902’de kendini yine az da olsa okuma ve yazmaya vermiştir. 1903’te Werner Sombart ile birlikte bilimsel bir dergi olan Sosyal Bilim ve Sosyal Politika Arşivleri (Arschiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik)’nin yazı kuruluna girmiştir.” (Asunakutlu, T., Kişisel İnternet Sitesi)1904 yılında Göettingen’den arkadaşı olan Hugo Muensterberg Amerika’da Harward’dadır. Onun durumunu bilmektedir ve kendisini Sanatlar ve Bilimler Kongresi’nde bir tebliğ yapması için davet etmiştir. Weber bu teklifi kabul ederek Amerikaya gimiştir. Bu yolculuk Weber için hayatının en önemli dönüm noktalarından biri olacaktır. “Weber üç ay boyunca Amerika’yı gezmiş ve Amerikan uygarlığının karakteristiklerinden derin bir şekilde etkilenmiştir. Kapitalizmin doğuşunda Protestan mezheplerinin oynadığı rol, siyasal makinelerin düzeni, bürokrasi ve hatta Amerikan siyasal yapısında Başkanlığın rolü üzerine daha sonraki çalışmalarının kökenleri onun Amerika’da kalışıa balanabilir.” (Coser, 2010: 219) bu dnemde şekillenen düşünceleri ve denemelerinin ürünü olan ‘Protestan Ahlakı’ isimli eserini 1905’de basılmıştır. “Dünya Savaşı patlak verdiğinde Weber ulusalcı kanılarıyla uyum içinde hizmet vermek için gönüllü olmuştur. Bir yedek subay adayı olarak Heidelberg bölgesinde dokuz askeri hasteneyi kurmak ve idare etmekle görevlendirilmiştir. Bu görevden 1915 yılının güzünde istifa etmiştir. ”Weber savaşın savaşın ilkeli bir düşmanı değildir, ancak savaşın amaçlarının sınırlı olmasıve geniş ölçekli emperyalist tutkuları olan Sağın endüstriyalist ve Junker [toprak sahibi soylu] güçlerinin kısıtlanması için ısrar etmiştir. Özellikle İngilizlerin öncülüğünde barış çabalarının genişletilmesini tavsiye etmiştir. Almanya’nın bütün siyasal yapısında bir değişimi, sorumluluk sahibi parlamenter hükümetin gelişmesini, Alman İmparatoru’nun ve Şansölyesi’nin güçlerinin sınırlandırılmasını isteyen makaleler, hükümetin ona ihanet suçlamasıyla kovuşturma açmasına neden olmuştur. Pasifist ve ‘bozguncu’ Solda, dünün güvenilir ulusalcısı, tehlikeli bir şekilde, anavatanın düşmanlarına yakışıyor görünmüştür. Yaşamının son üç yılında hayret verici bir siyasal etkinlik geliştirmiştir.” (Coser, 2010: 220) Bu bağlamda, gazete makaleleri, gündeme ilişkin notlar, siyasi gündemle alakalı yazılar yazmış; Alman Demokrat Partisin’de kurucu üyelik, Versay Antlaşması Alman delegesi için danışmanlık, yeni anayasa çalışmaları için fikri önderlik yapmıştır. Savaşın sonuna doğru din sosyolojisi çalışmalarını nihayetlendirmek için yoğunlaşmıştır. Çin Dini ve Hint Dini eserlerini 1916 yılında, Eski Yahudilik’i ise bunlardan bir yıl sonra yayınlamıştır. Yine aynı dönem son kısımları ölümünden sonra toparlanan büyük eseri Ekonomi ve Toplum üzerinde çalıştı. Weber tüm bu yoğun ve iz bırakan yaşantısını 14 haziran 1920’de hayata veda etti. Weber’in eşsiz yanı, onun dile getirdiği düşüncelerinin bizzat yaşayarak tetkik ettiği bulgular olmasıdır. “Sorumlu bir siyasal mevkiye geçmeyen Max Weber, daha çok bir politik yazar olarak kalmış, Bismarck’a hayran olmakla beraber, sistemin aksaklıklarına karşı sivri eleştirilerde bulunmaktan kaçınmamıştır. Önceleri tutucu bir siyasal partiye oy vermiş, sonraları ulusal liberalizme ve en sonunda, tarım işçileri üzerinde yaptığı anketlerin ortaya koyduğu gerçeklerin de etkisiyle, sosyal liberalizme meyletmiştir. Weber liberal düşünceye olan bağlılığından, kişi dokunulmazlığı, insan haklarının, insan haysiyetinin, kısaca bireyin özgürlüğü ilkesinden çıkartılabilecek her türlü hakkın savunuculuğunu yapmıştır.” (Asunakutlu, T., Kişisel İnternet Sitesi) O bir dönemin değişimine tanıklık etmiş ve bunun üzerine düşünceler geliştirilmiştir. Onun düşünceleri bugün dahi siyasi, sosyolojik ve felsefi tartışmalar için önemli bir kaynak niteliğindedir.
10
bu dönem genel itibarıyla bir kırılma ve yeni dönemi olduğundan. “Alman entelektüel çeverelerinde. modern bilimde bilim üretmenin temel metodu sayılan bir anlayışla Marx’ın tümden gelimci anlayışını reddetmektedir. Ona göre toplumu oluşturan birimler o denli çok sayıda ve farklı özelliklerdedir ki. daha ziyade belirsizlikler ve kararsızlıklar 10 . Weber’in bir noktaya kadar bilgi kuramında ve bilgi felsefesinde Reckert’in izleyicisi olduğu söylenebilir. Fakat Weber’in maddeci olmaması. Rickert (1863-1936)’e bağlı yeni Kantçı Heidelberg okuludur. Bu nedenle Weber. idealist olmasını da gerektirmemiştir. pozitivizmin bilimin genelleştirici ve açıklayıcı bir etkinlik olmasını öngören anlayışından da etkilenmektedir. 2003: 24) ve Weber’in de gelişmesini sürdüren ve fikir akımlarını takip eden bir bilim insanı olarak. bunları algılayabilmemiz ve anlayabilmemiz ancak ve ancak ideal-tip gibi ölçüm aracı ile mümkündür. Öte yandan Weber. mezkur düşünürlerin düşünce sistemleri bir mihenk kabul edilmektedir. rölativizm metodunu da benimsemiş olduğundan Marx gbi tarihsel determinist değildir. 2001: 20) Yine aynı dönem bahsettiğimiz akımların etkisiyle Comte’un sosyolojisinin kıyasıya eleştirildiği bir dönemdir. “Her iki düşünürün de Weber üzerinde yarattıkları etki özellikle onun fikirler ve çıkarlar sosyolojisinde daha belirgin hale gelmektedir. ekonomik. negatif bir eleştiri ile yenilenme çabası olarak söz konusu Alman sosyoloji ve felsefe akımları. Öbür yandan Weber.” (Torun. Weber’in etkisinde kaldığı diğer düşünürler ise Marx ve Nietsche’dir. bir öğretiye bağlı kalmaktan imtina etmiş. 2003: 27) Diğer taraftan “bilgi ve bilim filozofu Max Weeber’i etkileyen en önemli felsefe okulu. “kendisi dört köşe tavırlardan kaçtığı gibi. okuyucusuna da hiç bir zaman sivri ve dört köşe düşünceler dayatmamıştır. Esasen. “Weber tüme varım metodunu kullanırken Marx’ın tarihselciliğini benimsemekle birlikte. W. Zira Weber esasen yaşadığı çağın gelişmelerinden etkilenmiş ve hiç bir akıma tam olarak ve sıkı sıkıya bağlı kalmamıştır. ya onun tarih felsefesi ve tarih kuramından doğrudan doğruya çıkarılmıştır veya bu felsefe ve kuramla şu ya da bu yönden ilgilidir. Zira o tam anlamıyla rölativist bir bilim adamıdır. bu genel durumdan etkilenmemesi düşünülmemelidir. Bu onun rölativist bir bilim adamı olmasından kaynaklanmaktadır. farklı türlerin ortaya çıkması yadsınmaması gereken bir durumdur.(Özlem. Windelband (1848-1915) ile H. sosyal ve felsefi hareketliliğinin devrimsel bir yansımasıdır. her düşünce ve tavra Marx ve Nietsche şablonuna göredeğer vermektedir” (Torun. Buna göre olguları anlamanın yolu onları tarihsel gelişim içerisinde incelemekten geçmektedir. Bu açıdan baktığımızda Weber. Weber’e getirilen eleştirilerin çoğu da onun bu yönünü atlayan veya görmezden gelen eleştirilerdir. daha Herder ve Ranke’de geleceğini bulmuş olan Alman Tarih Okulu (Tarihçi Okul) içinde yetişmiş tarihçilerdendir. dönemin Almanyası ve Avrupasının siyasi. daha sonraları ‘sosyolojik bilgi eleştirisi’ olarak adlandırılan bir türün doğmasına neden olmuştur. Hazır reçetelere bağlı kalmayı şiddetle reddetmiştir. Aslında. Öyle ki. Zira çok önem verdiği anlayış ve ideal tip bu eksende ortaya çıkmıştır. Weberin bilimsel yaklaşımının ve sosyolojsinin anlaşılması bakımından bu önemli bir bilgidir. Weber devamlı olarak bir çizgiye. Öyle ki. İnsanlar.Dönemin Düşünsel Atmosferi ve Weber'i Etkileyen Düşünürler Weber’in yaşadığı dönemin Almanya’sı herşeyin tarihsel açıdan değerlendirildiği bir fikir akımının etkisindedir. Pozitivizmin determinist metodu yerine rölativizmi benimsemek onun için yeni ufukların ve anlayışların temeli olmuştur.2. büyük ölçüde Alman felsefe geleneğinde ağır basan tinselci bilim anlayışına bağlı olmakla birlikte. Weber’in de üzerinde etkili olan Dilhey. Toplumsal yapıların oluşmasında değerlere (dini motiflere) önem vermesi ile de maddeci değildir. Rickert gibi filozofların önderliğinde ortaya atılan köktenci eleştiriler. Weber’de tarihsel ilgi devamlı ön plandadır ve onun sosyolojisinin ana temelleri.
değerler ve kurumların üsttenci belirleyicilikleri değil. bireyler arasında bu değer. 2010: 228) Mardin’e göre de Weber’in. uzlaşmaz ölümcül bir savaştır.” (Coser. Weber’in sözleriyle. Nietsche’de kendi düşüncelerini destekleyehn dayanaklar bulmuştur. Onda bedensizleştirilmiş bir kültür. “özellikle kurumlar ve kollektiflikler. Simmel’in yalnızca ayrıştıramamakla kalmadığı fakat çoğu zaman bilerek birlikte gördüğü iki farklı şey. Weber’in ideal tipleriyle büyük ölçüde benzerdir. öznel anlamlar değiştiğinde. Marx’ın fikirlerinin değiş-tokuşu olarak anlaşılabilir. hiçr bir değer. 2010: 227) 10 . Bunula birlikte. kendisinin topluluksal ve toplumsal ilişkiler arasındaki ayrımı doğrudan borçlu olduğu Toennies’in nefis eserine özel olarak dikkat çekmiştir. 2010: 228) Diğer taraftan “Weber’in Niesche’nin görüşlerini aynen benimsediğibir yanılgıdır. Weber’in bunları. tarihin ekonomik yorumu olarak görmeye başladığı şeyi eleştirdiğinde bile her zaman Marx’ın entelektüel şöhretine saygılı kalmıştır. doğrudan onu aktarırsak. “Ekonomi ve Toplum’a önsüzünde. doğrudan Nietsche’ye bağlanamayacğı halde. onun Alman feslefe geleneğinin bulanık ‘idealistçe’ gizemleştirmelerini küçümsemesini takdir etmiştir.” (Özlem. Örneğin Simmel’in toplumsal Biçiler’i. tıpkı tanrı ile şeytan arasında olduğu gibi.evreninde var olmayı tercih etmiştir. sonsuz bir gerçekliğe sahip değildir. Marx’ın duygusallıktan uzak gerçekçi bilgeliğini. Şu kadar ki.” (Coser. sürekli bir çatışma vardır. 2001: 263) Yine Marx’la ilişkisine yönelik olarak. Weber Simmel’den önemli bir şekilde farklılaştı. Weber’in tarihsel ve sosyolojik araştırmada anlam arayışının işlevi üzerine yöntembilimsel düşünceleri kısmen Simmel’in Tarih Felsefesini Sorunları konusundaki erken eseri tarafından kamçılanmıştır. çalışmalarının çoğunun. karizma ve nezer nosyonlar. Weber’in kişisel Stoacı etiği de önemli ölçüde Nietsche’den esinlenmiştir.” (Torun. eylemlerin belli bir çizgi veya yörüngede yürümesini sağlayan olabilirlik kalıpları olarak anlaşılmalıdır.” (Torun. kurum ve kollektifliklere anlamlar. Daha genel olarak. iyinin ve kötünün ötesinde’nin yazarının güçlü bir şekilde kamçılaması yardımıyla geliştirdiğini görmek de zor değildir. ancak dikkatini somut insan eyleyenlerinin eylemlerine odaklandırmıştır. Reel olan. rasyonelliğin her şeye hâkim olmaya başlaması karşısındaki korkusunda Nietsche’nin fikirlerinin izi açıkça görülmektedir. öznel olarak niytlenmiş ve nesnel olarak geçerli anlamlar arasında keskin bir ayrım çizmiştir” (Coser. Simmel’in Paranın Felsefi’ne çok şey borçludur. her dönemde. Hiç bir toplumsal kurum. bu sonuncusu açısından. Tam tersine. Öyle ki. 2003: 28) “Büyü bozumu. ruh ve halk açısından düşünmeyi reddeden kafa dengi bir ruh görmüş. Weber’in rasyonelleşmiş ekonomik sistemlerin doğuşunda paranın hayati önemi üzerinde ısrarı.* Weber’in yakın kişisel dostu olan Simmel’in etkisi kolaylıkla izlenebilir. “en iyi şekilde. 2003: 29) Son olarak Simmel ve Toennies’in etkisinden de bahsetmek yararlı olacaktır. Marx’ın aşırı basitleştirilmiş. o.
ama Çinliler rasyonelleştirmeden. yalnızca Batı’da vardır. O. Ayrıca Kant. örgüt içi hiyerarşik yapılardan (bürokrasi).II.” Ona göre bu durum. akılcı yoldan uyum göstermeyi. kültürleri belirleyen ana bir örnek olarak bu kavrama bir anlam atfetmektedir. İşte buradan hareketle Weber. rasyonelleştirmeye. Zira Rickert’e göre bilim “gerçekliği türdeşlik ve süreklilik tasarımları altında rasyonelleştiren bir bilgi etkinliği”dir. 2006:458) Davranış tiplerine dair yapmış olduğu bu sınıflama. bu hususta Weber’in daima yakindan ilgilendiren bir sorunun da temelinde yer almıştır: “Siyasetin ya da bilim adamının ideal tipi nedir?” “Aynı zamanda hem eylem adamı hem profesör nasıl olunabilir? Bu soru. daha çok. tüm alanlarda fonksiyonunu devam ettirmiş ve etkisini göstermiştir. bunu bir 10 . bilim kuramını kendi özgünlüğüyle oluşturarak. Ancak Weber’in temel özelliklerinden biri olan tarihçiliği onun bilim anlayışını Rickert’le aynı doğrultuda fakat daha ileri bir noktaya taşımıştır. özellikle Aydınlanma Çağı ile yerleşen her şeyi akli ölçülere göre ayarlamak düşüncesine yakından ilgilidir. O bu konu hakkında şunları söylemektedir: Bizim bugün ‘geçerli’ kabul ettiğimiz gelişme alanı içinde bilim. bu dünyaya akılcı yoldan egemen olma isteğiyle yönelmiştir. 1999:75-76) Weber’in bilim kuramını incelemek için onun davranış tipleri sınıflamasından hareket edilebilir. onun için hem kişisel hem de felsefi anlamda bir problem yaratmış. Bir Batı klâsiği olarak “rasyonelleştirme” de “yalnızca gerçekliği türdeşlik ve süreklilik tasarımı altında bilmek isteyen bilime” has olmamış. (Aron. onun hem bilgiye hem de eyleme temel teşkil edenin bilme ve eyleme iradesi olduğunu savunduğu bir durum söz konusudur. 2006:459-460) Öte yandan bir bilimin “olmazsa olmazı” niteliğindeki rasyonel çaba. bilimin Batı kültürünün bir ürünü olduğunu savunmuş ve bu kültürün tarihsel açıdan ne gibi kriterlere dayandırarak belirlediğinin üzerinde durmuştur. Yeniçağ’dan bu yana insanoğlunun elinden çıkan bilimin yine insanoğlunun yaşamını belirleyen faktörler arasında en mühim sırada yer aldığını vurgulamıştır. yaratmış olduklarının belirlenimi çerçevesinde yaşadığını söylemiştir. böylelikle Weber. Weber’in felsefi kökenli düşüncelerinin merkezinde yer alan bilim ve siyaset arasındaki dayanışma ve bağımsızlık bağları ile ilgili olup.Weberin Bilim-Sosyoloji Anlayışı ve Rasyonelleşme Bu durumda geriye dönüp Kant’a bakılacak olursa. en dar haliyle epistemolojik/bilimsel anlamının da ötesinde. Weberin bilim kuramında açık şekilde görünmektedir. Dolayısıyla teoriden pratiğe Batı kültürünün içine tamamiyle sinmiş olan rasyonelleştirme sürekli olarak bu kültür çerçevesinde karşımıza çıkmaktadır. O bu davranış tiplerini “amaçla ilişkili akılcı davranış” (zweckrational). Bu bağlamda Weber’in bilim kuramının Rickert ile aynı doğrultuda olduğu ifade edilebilir. “duygusal ya da heyecana bağlı davranış” ve “geleneksel davranış” olmak üzere dört kategoride toplamıştır.WEBER'İN BİLİM ve SOSYOLOJİ ANLAYIŞI 1. Nitekim rasyonel anlayışa bir Batılı tarafından bakılacak olursa. “Batı’da devletlerin örgütlenme biçimlerinden. “bir değerle ilişkili akılcı davranış” (wertrational).” Şimdi burada sözü edilmek istenen temel husus en saf haliyle karşımıza çıkmaktadır: Batı’daki akılcılığın bu yönünün yadsınması durumunda Yeniçağ ile birlikte bilimin deneysel olanı akılcı yollardan kavrama çabalarının hangi koşullarda ve nasıl meydana geldiği açıklanamaz. hem bilgide hem de eylemde olsun bireyin kendi kendini yönetebilmesinin. Dilthey de buna ilaveten bireyin kendi yarattığı dünyanın içerisinde kendi yarattığı birçok şey ile birlikte.. İşte böyle bir durumda Weber de. (Özlem. uymayı anlarlar. kendiliğindenliğinin ve de somut şekliyle algılanan biçimlendirme yetisinin görülebildiğini ifade etmiştir. onun. Ona göre tarihte rasyonelleştirme adına belli başlı iki tür temel kültür örneği göze çarpmaktadır: “Çin kültürü de bir rasyonelleştirme motifine dayanır. sisteminin daha sonraki safhalarında bunlar üzerinde ayrı ayrı durmuştur. bu dünyaya. aile bireyleri arasındaki pek özel ilişkilere kadar”. Oysa Batı insanı. (Aron.
hem idelere hem de değerlere bağlı olarak tasarlanan bir dünya fikrinden vazgeçerek. Çünkü Batılı’ya göre rasyonel bir tutum takınmak demek. döneminin başka aydınları da onunla aynı fikri paylaşmışlardır(Çelebi. Weber’e göre önemli olan. değerlerden arınmış bir dünya düzeninin bundan böyle Weber’e göre. anlam çerçevelerimizi yok etmiştir. Bu dünyada insan ve onun akıl yürütmesi tek başına dikelmektedir. bir olgu olarak görmeyi isteyecek ve bunun için belli bir çaba sarfedecektir. bir dünya tablosu sunmakta ve bu tablo. 1999: 77). akılcılığın düşüncenin içine girmesiyle Batı insanı dünyasına dinsel. inci taneleri dört bir tarafa dağılmıştır. Bu yeti. 1999:77-78). düşüncede de rasyonel olmak demektir(Özlem. İşte Weber’in hemen her yapıtına hâkim olan “büyüsü bozulmuş dünya” anlayışı onun Nietzsche’den esinlendiğini gösterir.” İşte böylesine bir dünyada böylesine bir yorumu yapan yalnızca Weber olmamış. Weber’in yaptığı yalnızca durumu gözlemektir. belli bir değeri olan.”. Bunlar mekanikleşmiştir. kutsalın bulunmadığı bir dünyadır. dünyayı tüm çıplaklığıyla gözler önüne serilmiş olgular yığını olarak görmemekte. “dünyanın ahlaksal değer ve idelere göre düzenlenmiş bir kosmos” olarak tasvir edilmekte. Çünkü bu iki tür arasında öncüllerine bağlı olarak bir karşıtlık durumu söz konusudur. Büyük zincir bir kez kopmuş. artık. 2007:165). Fakat burada ayrımına varılması gereken nokta. işte bu da deneysel dayanaklı akılcı tutuma aykırı olmaktadır. ahlaki yahut siyasi değer ve idelerin sebep olduğu “maksimler”le bakmaktan vazgeçerek.felsefi/bilimsel tutum veya “izm” olarak anlamanın da ötesinde yaşam biçimi olarak algıladığı görülür. Entlektüalizasyon ve rasyonalizasyon hayatlarımızı parçalamış. hak ve sorumluluklar anlayışının odağı haline gelmiştir. yerine herhangi bir çerçeve konmamıştır. “büyüsünü yitirmiş bir dünya” olacağı söylenebilir. Kutsal olan tahrip edilmiş. Çünkü onun düşüncesinde insanın içinde bulunduğu toplumun belli değer ve ideler olmadan varlığını sürdüremeyeceği esası vardır ve aslında bir din yahut bir ideoloji de dünyayı rasyonelleştirmeye yetebilir. bizlerin istek. düşünce boyutuyla rasyonelleştirme. Ona göre rasyonelleştirme denilen şey. “dünyayı eski anlam düzeninden koparmıştır. akılcı bir bakış açısının altında hemen her şeyini yitirmiş bir olgu yığını şeklinde anlaşılan bir dünya olmuştur(Özlem. eylem boyutunda bireylerin karşılıklı çıkar. dinsel platformda rasyonelleştirme. Fakat daha önce de sözü edildiği üzere. Daha önce de sözü edildiği üzere. dünyasını sadece deneysel bir veri. Fakat bu durumda dinler yahut birtakım ahlaklar. bu değersel rasyonelleştirme ile bilimsel rasyonelleştirme arasındaki farkı anlayabilmektir. Artık. Weber’in Batı kökenli bu akılcı bilim anlayışının karşısında yahut yanında olduğu söylenemez. Ana bir kültür örneği olarak rasyonelleştirme iki ayrı boyutuyla Weberci bilim kuramında yer alır. İşte tüm bu çatışma ve çelişme durumları sonucunda akılcılık galip gelmiş ve Batı’nın bu akılcı tavrı. birçok insanın değer atfettiği. arzu ve 10 . sonuç olarak bilimin Batı’da ortaya çıkmasının da bir gerekçesi olmuştur. siyasi inanç ve değerlerden bağımsız bir perspektiften deneysel olanı görebilme yetisini kendisiyle birlikte bireye kazandırmıştır. Yalnız rasyonalizmin temelini teşkil ettiği tüm idelerden. ne din ne sanat ne bilim ne insan ne de toplum kutsaldır. ona olgular-üstü ve olgular-dışı bazı ilk nedenler ile kutsal inanışlara yahut da bireylerin bizzat kendi istek ve idealleri doğrultusunda bir anlam yüklemektedir. tüm ahlaki. kendisi gibi değil. Değersel ya da ideolojik. Bu yönüyle dünya. Nitekim Nietzsche ile arasındaki en önemli fark budur: Nietzsche yoğun nihilizmini bu rasyonalizm anlayışına karşı da korurken. Weber bu hususta da tarafsızlığını korumuştur. Öyle ki. Bu durum Batı kültürü için de geçerli olmuş. Bu yer alış şekli. “dünyanın büyüden arındırılması” faaliyetini kapsar. eylemde olduğu gibi. Yerine inşa edilen dünya. kendi ideolojisine göre anlam verdiği bu dünya. (buna aklın demeri kafaesi denmektedir) “Weber hiçbir şeyi değilse bile şunu biliyordu: Bizler büyüsü bozulmuş bir dünyada yaşamaktayız. Düşünce boyutunda ise. Batı’nın bu kültür ve bilimi üzerine bir saptama yapma ve bilimin vazgeçilemez olarak nitelendirilen özellikleri ile ilgilenmektir. Weber’e göre.
Burada onun “gerçeklik” konusu ile ilintili olarak. şeylerin değil “ cümlesini Weber’in. bilimde rasyonelleştirme bu kaos durumunu.idealleri doğrultusunda yorumlanmış bir “kosmos”. bilim yapılmış olunmaz. “Anlama” ise. bu olguyu sosyolojisinin bütününe yaymış ve her kuramını bu olgu üzerinden açıklamaya çalışmıştır. dini yahut siyasi yönlerden “maksim”lerle gerçekliğe bilimsel olarak yönelmek gibi bir durum söz konusu değildir. dinî yahut siyasi değerler. yani şu veya bu biçimde ahlaksal anlama sahip olarak yönlendirilmiş bir kosmos halindeki kesinliğine inanırlar”(Özlem. ahlaksal postulatların bizden talep ettikleri şeylere karşı bir gerginlik başlar. Modern sosyolojinin kurucularından biri olan Weber. onun “Anlayış Sosyolojisi” içindeki “anlama” kavramının içindedir. Çünkü Weber’e göre rasyonalite geleneksellikten büyük ölçüde sıyrılmayı gerektirmekte. O halde Weber’in bilim kuramına ilişkin denilebilir ki. gerçekliğin irrasyonel ve “kaotik akış” olduğunu söylemektedir. “bilim değer yargılarına göre kurulmuş ‘kosmos’lardan arınmaktır. araştırmacı ve yorumcunun empirik olguların saptanması işi ile kendi pratik değerlerine bağlı tutumunu kayıtsız şartsız birbirinden ayırmasıdır. 2. rasyonalite olgusu Weber sosyolojisinin temel problemini oluşturmaktadır.Bilimsel Yöntem: Anlama ve Açıklama Weber. Rickert’la aynı platformda yer aldığı söylenebilir. O. bireyin bir başkasının eylemine yönelmemiş olan “eylem”leri ile bir başkasının eylemine yönelmiş olan “sosyal eylem”leri arasında bir ayrım yapabilmektir. bir gereklilik durumunu ifade ettiklerinden “olması gereken”i içermektedir.” Weber’in cümleleriyle bu söylem şöyle açıklanabilir: “Olabildiğince sık yapılması gereken şey. Bunu kendisi de şu şekilde dile getirir: “Rasyonel empirik bilginin dünyanın büyüden arındırılmasını tam ve kesin olarak tamamladığı yerde. dünyanın bir Tanrı tarafından düzenlenmiş. ahlaki. olgu ve değer arasında bulunan farklılıkla alakalıdır. “olan”a bir “olması gereken” durum eklenemez. 1999:79) Bilimsel platformda rasyonelleştirmeye bakıldığında ise. İşte burada Weber’in bütünüyle odaklandığı nokta. Hatta bu hususta Jonas’ın Weber ve Wittgenstein arasında temellendirmiş olduğu ilişkiye bakmak yararlı olabilir.”(Özlem. bu düşüncelerinin devamına ilişkin olarak “gerçeklik” konusunda yorumlamalar yapar. burada Weber bu türden eylemlerinin temelinde olan anlamın yorumlanma yolu. akılcı yollardan kavrayabilmeyi ifade eder. Dolayısıyla da. mutlaka onaylayacağını düşünmektedir. Aynı şekilde de. Çünkü bu postulatlar. bu yönüyle de modern dünyanın vazgeçilmez unsurlarından biri olmaktadır. Burada Weber’in problematiğinin temel noktası. 1999:8082) Özetle. 1999:79-80). hiçbir değer yargısı ve idelerin barınmaması gerektiğidir. şayet yaşasaydı. Zaten onun düşünce platformunda ister gizli ister aleni biçimde ahlaki. insanların durmadan değer atfetme girişiminde bulundukları bu dünyada bilimsel faaliyetlere bu türden değerleri sokmamak adına bilimin rasyonelleştirilmesi ya da bir başka deyişle bilime rasyonel ve nesnel bir yapının giydirilmesi gerekir. burada Wittgenstein’ın Weber’den sonra kaleme almış olduğu “ dünya olguların toplamıdır. Bilim “olan” ile ilgilenirken. İşte bilimsel düşünce “olan” ve “olması gereken” arasında bir geçişliliği kabul etmez. aksi takdirde. Weber’in bilime ilişkin bu tutumu. bir büyü dünyası şeklinde görünür(Özlem. sosyolojik çizgisini oluştururken bireyin eylemlerinden yani “sosyal eylem”den yola çıkmıştır. akılcı bir bilme faaliyeti olarak nitelendirilen bilimin bünyesinde. ya “bir sosyal eylemin 10 . Bireyin bu türden eylemlerinin temelinde olan anlamın hangi yöntemle yorumlanacağı. Fakat önemli olan şudur ki. Jonas. böylesine bir “kosmos” ve “büyü” hali ortadan kalkmakta ve dünya sadece bir “olgu” şeklinde algılanmaktadır. Tıpkı Rickert gibi Weber de.
Rickert’ın belirttiği gibi.yüklenmiş bulunduğu anlamı pratik bilgilerin yardımıyla anlama yoluna gitmek” ya da “açıklayıcı anlayış yardımıyla bir sosyal eylemin yüklenmiş bulunduğu anlamı anlamak” olarak tanımlanabilir. bilimsel nitelikte olmayan. Daha açık bir ifadeyle. Dülgerin eylemini bir “motif”e. bu yüzden böyle bir anlayış sosyolojik açıdan tek başına bir yöntem olarak kabul edilemez. Bu “yorumlama” eylemi de. Ayrıca bu durum bir kimsenin kendi kendisini test edebilmesine de olanak sağlar. derine inmeyi ifade eder(Karagöz. “feodalizm” ve benzeri kavramlar. bireylerin eylemleri akılcı yoldan basit biçimde ve “pratik bilgilerin yardımıyla” anlamaları her zaman yeterli olmamaktadır. Weber sosyolojisi için zaruri bir durum hüviyetindedir. Weber. o kimseyi “en yüksek derecede” tanımak için gereklidir. yalnızca bir olgusal saptama. bizim için ancak dülgeri yönlendiren bir motif.”(Özlem. “dernek”. Yalnız durum göründüğü kadar kolay değildir. doğrudan bir açıklama konusu olmayışı bundandır. yoksa kendi özel gereksinimini gidermek için mi çalıştığını bildiğimiz sürece. insanların etkileşimini gösteren belli kategorilerdir. bireyi (Einzelindividuum) ve bireyin davranışını temel birim ya da (tartışmalı benzetmeyi bir kez yapmamıza izin verilecek olursa) atom kabul eder. eylemlerde içsel süreçlerin önemli olduğunu öngördüğünden tek başına bile. yanlış yapmamak. bununla ilintili olarak günlük hayattan birtakım örnekler vermiş ve konuyu tüm yalınlığıyla ele almıştır. Fakat durum yalnızca “en yüksek derecede anlama” ile sınırlı değildir. bir empirik veriden ibarettir. bu eylem bir açıklama nesnesi hâline gelemez. sosyal bilimlerin yöntemleri hususunda görüşlerini aydınlanma felsefesinin ışığında açıklamıştır. istisna tanımadan etkileşime katılan tek kişilerin eylemlerine indirgemektir. İşte bu bakış açısı aynı zamanda bir kimsenin kendisi adına anlam ifade eden bir amaca yönelmesini “yorumlama”ya ve “kavrama”ya yarar. daha sonra dülgerin eylemini bu motife dayanarak nedensel olarak açıklarız. bu olgu çıplak bir empirik veri olmaktan çıkar. Araştırmalarında yaptığı analizlerin temelinde ise birey vardır: “Açıklayıcı sosyoloji. anlamlı davranışın tek taşıyıcısı ve üst sınırıdır da… Genel olarak. sosyoloji için. o kimsenin yanlışlıklarını kavramaya yardımcı olur. İşte önce dülgeri yönlendiren bu motifi anlar. Durum biraz daha karmaşık bir hâl alınca. Weber’e göre sosyoloji oluşturmanın yegane yolu budur. Bir kimsenin bir eylemi gerçekleştirmesindeki içsel sebep olarak bilinen “saik” kavramı. o kimse hakkında yanlış bir hükümde bulunmamak için de şarttır. Kültür bilimlerinde konunun. Dolayısıyla sosyolojinin görevi bu kavramları “anlaşılabilir” eylemlere indirgemek. Aynı zamanda bireyin eylemlerinin “saik”leri her zaman belirgin olmamaktadır. Yani. Zira eylemin altında yatan anlamı yakalama çabası. söz konusu kimsenin “eylem”inin “rasyonel” amacını belirleyebilmek için yapılır. Nedensel anlama Weber’den bir örnekle şu şekilde açıklamak mümkündür: “Bir dülgerin bir kapıyı yerine taktığını gözlediğimizde. “En yüksek düzeyde onu anlama çabası”.” Weber. Bu yaklaşımda birey. “devlet”. “en yüksek derecede anlama” basit fakat rasyonel bir bilgi edinme sürecini içermektedir. 1999:116-117). yüzeysel kalmamayı. Weber. Kültür bilimleri. çünkü artık bu olgu. Zaten sosyal eylemin altında yatan saike inmek de “anlayış sosyolojisi”ni ifade etmektedir. başka bir deyişle bunları. Bu. Weber konunun anlaşılabilmesi için verdiği örnekleri “nedensel anlama” adı altında toparlamaktadır. burada bireye verilen önem açısından klâsik iktisatçıların “Robinson Crusoe yaklaşımı”nı ve toplum sözleşmesi fikrini savunan 10 . bu. yahut biraz daha derine inme söz konusu olduğunda “saike inme” süreci başlatılarak sosyal analizler yapılır. yani saike inme. Nitekim sosyal analizlerin yapılabilmesi için bu sürecin başlatılması şarttır. Bu pratik bilgilerden kasıt. bir “anlam”a bağlayamadığımız sürece. 2003:111) “Anlama” üzerine yapılmış ikinci tanım Weber’in sosyolojisinin temel yapısını meydana getiren unsurdur. yani “motif” veya “anlam” aracılığıyla eğilebilirler. basit bilgilerdir. bir ölçüde. konularına ancak ve ancak dolaylı olarak. Ama aynı dülgerin bu işi bir ücret karşılığında mı yaptığını. bir anlam doğrultusunda açıklanabilir.
1971:24). Açıklama ise. kendi içinde barındırdığı konuları tek tek açıklamak durumundadır. Fakat onun yaklaşımı. İdeal tip. Bu aykırılığın temelinde Hegel ve Ranke geleneklerinin her bir bireyi. III. hiçbir zaman gerçek hayatta bulunmazlar… Her münferid olayda. Nitekim bundan dolayı da. “daha kapsamlı bütünle parçası arasındaki birliği anlama”yı ifade etmektedir. kendisinin adlandırdığı şekliyle. bazen sık sık.İdeal Tip 1. Yani kültür bilimlerinde anlama ve açıklama yöntemlerini sentezleyen olgu ideal tip kavramları olmaktadır. Bir kültür bilimi olarak sosyoloji. 2002:41-42). Anlama kavramını değişik biçimlere dönüştürmesi.İdeal Tip’lerin Kuramsal Kökeni Onun “ideal tip” ya da “saf tip” adını verdiği bu tipler Weber literatüründe “bir ya da birkaç görüş açısından. 2002:41). Böylelikle Weber. aynı zamanda Hegel ve Ranke geleneklerine de aykırı bir tutum içerisindedir. bazen az rastlanan. kendindeki niyeti içsel gözlemleriyle anlayabilir. kendisinin pozitivist ve akılcı olan bakış açısıyla ilgilidir. 2005:102) Weber’e göre. Kavramsal saflıkları içinde bu zihni yapıtlar. “anlama” yöntemini içeren sosyolojik yaklaşım. Ona göre kişi. “belirtisi” yahut “ifadesi” biçiminde “yorumlamaya” uğraşması yatmaktadır. Özetle “anlama” ve “açıklama” Weber sosyolojisinde şu iki ilkeyi temel alır: 1. eylemi yahut çalışma üslûbunu tek tek ele alıp. Fakat. konularına tam anlamıyla işleyemeyen. değişik sosyolojik anlayışlarından sadece bir tanesidir. yer yer ise hiç rastlanmayan. yorumlamacı ya da hermeneutik bilim felsefesi çerçevesinde bir kuramcı ya da teorisyen olarak değerlendirilebilir(Özlem. kendi içlerinde bir bütünlük gösteren zihni yapıtlar olmaya elverişli. tek taraflı olarak çoğaltılan ve tek taraflı olarak ön plana geçirilen bu görüş açıları bakımından. Bu çerçevede yorum. Bu da Weber’in “yorumlayıcı sosyoloji” adını verdiği durumu örneklemektedir.WEBER SOSYOLOJİSİNDE KAVRAMLAR 1. Kültür bilimi olgusunun doğrudan gözlem nesnesini bireylerin eylemleri oluşturmaktadır. dağınık (diffus) ve pek göze çarpmayan (diskret) münferid görüntülerin (özelliklerin) birleştirilmesiyle (senteziyle) kazanılır. kültür bilimleri söz konusu olduğunda. bir başkasının davranışlarının altında yatan nedenleri ise ifade edilen yahut yakıştırılabilecek niyetler çerçevesinde yorumlayabilir. “yorumcu” yahut “anlamacı” sosyoloji dir. gerçeğin bu ideal tiplere ne dereceye kadar yakın ya da uzak olduğunu tespit etmek gerekir. ki bu bir sosyal bilim olarak sosyolojiyi de içerir. (Weber. Buradan şöyle bir yargıya varılabilir: “Parça. “anlama”yı “başka hayvanlarla ya da cansız doğayla değil insanla ilgilenen ahlâk ve kültür bilimlerine ait. Kültür bilimlerinde. ifade örneklerle biraz daha netleştirilebilir. bu suretle de konularını belli türden ilgi ve yönelimler doğrultusunda yorumlamaktadır. kurumu. ahlâksal yahut dinî bakımlardan taklit edilmesi gereken veya ona ulaşılması beklenen “mükemmel” bir tipi 10 .” Bu.”(San. bunları belli türden bir veri kümesinin temelinde bulunan biraz daha geniş çaplı bir birimin “belgesi”.1. kendine özgü bir yaklaşım” olarak nitelendirmektedir. Özetle kültür bilimleri. değersel ve simgesel bir nitelik taşırlar. açıklamalara doğrudan gözlem yoluyla geçilemez. bütünün niteliklerini taşır.akılcı (rasyonalist) filozofların paradigmalarını benimser. Yalnız bu eylemleri yönlendiren nedenler doğal olmamakla birlikte. Ama yine de. ideal tipler aracılığıyla gerçekleşir. 2. söz konusu nedenlerin “anlama” yöntemi doğrultusunda belirlenmesi gerekir(Özlem.
Yalnız burada şu ince ayrıma dikkat edilmelidir: Weber. Sonuç olarak rasyonel yöntemlerle oluşan ve değer yargılarından arınmış olan. Weber’e göre “ideal tip” kavramı. belli türden sosyal bir olayın tüm tipik özelliklerini üzerinde barındıran soyut ve zihinsel bir yapıt olan ideal tip. Bu sınıflama. geçerliliklerinin sınırlı olduğu bilinip ideal bir kapsayıcılık niteliği taşıyan kavramlardır. Yine “eşyanın tabiatı”. gerekse içeriğinde bulunan konularını kapsayıcı bir nitelikte açıklamak isteyen sosyoloji adına yapılabilecek tek şey. anlaşılması ve açıklanması adına ihtiyaç duyulan bir araç olduğudur(San. öncelikle rasyonel yöntemler kullanılarak oluşturulan soyut bir zihinsel yapıtı ifade eder. daha önce bahsedilen dağınık ve çok belli olmayan özellikleri de taşıyan ideal tipin belli bir tipin tüm özelliklerini taşımasındaki amaç. bu bahsedildiği şekliyle “kavramsal saflıkları” dahilinde değildirler. karmaşık bir sosyal gerçeklikten dolayı oluşan ve belli türden bir somut olaya ilişkin tipik olarak görülmeyen nitelikler bulunmaz. Yani bu ideal tipler aynı zamanda saf tipler olarak değerlendirilebilir. Bu 10 . “değer yargısından arınmış” zihinsel bir kavram olduğudur. 1999:158). Nitekim. ideal tipler karmaşık olan gündelik hayatta. Bunu yaparken aynı zamanda söz konusu olay tipine aşina olmayan. bu türden kavramların deneye dayalı bilimler arasında yer alamayacağını söyler. Weber hareket noktasını bu çerçevede oluşturduğundan sosyal eylemleri de sınıflandırma yoluna gitmiştir. 1971:24-26) Bir başka düşünceye göre. onların genel kavramlar olmamaları ve sınırlı bir geçerliliğe sahip tip kavramlar olmaları biçiminde karşımıza çıkar. burada ideal tiplerin yalnızca metafizik kavramlardan değil. aynı zamanda pozitivist anlayış içindeki önyargılardan da kurtarılması gerektiğini ifade eder. bireylerin sosyal eylemleri oluşturur. kavramsal saflığı dahilinde. somut olan her olayda “olmazsa olmaz” nitelikte olmayan. Weber bunu kendi ifadesiyle. Ve işte bu hâllerine rağmen yine de eksik olmayan bir tümelliğe sahip olmaları onları “ideal tip kavramları” niteliğine büründürmektedir. O. Aynı zamanda bu tip “ortalama tip” ile de karıştırılmamalıdır. En önemlisi de. Weber’in ideal tip kavramları ortaya atmasında sosyolojinin genelleştirici bir bilim olarak sosyolojinin terminolojisi içine yerleştireceği kavramlarını bütünüyle bir kapsayıcılık içerisinde kurması zorunluluğu temel oluşturur. gündelik yaşamda hiçbir zaman karşılaşılmayacak bir tipi ifade eder. Kurulan bu kavramlar. 1971:27).simgelemez. Weber’e göre sosyolojinin konusunu.” Weber’in burada anlatmak istediği şey de. özellikle sosyal kurumların tipolojisi açısından çok önemlidir. Onun simgelediği. belli türden bir sosyal olay tipine özgü olan tüm özellikleri bir arada bulundurmasından kaynaklanır. “ilahi kanunlar” yahut “halk ruhu” türünden metafizik kavramları da ideal tip içine dahil etmez. Tüm bunların yanı sıra. ideal tipin ise bu özellikler haricinde. bu suretle de aradaki benzerlik ve farklılıkları saptamaktır. Weber. Buradan bu soyut zihinsel yapıt niteliğindeki ideal tiplerin “saf” bir özelliğe büründüğü sonucu çıkarılabilir. Weber. deneysel kontrole tabi tutulabilecek soyut kavramlar oluşturabilmektir. Bu yapıtın içinde. Bu bağlamda bireylerin birbirlerine karşı bulundukları “anlamlı” eylemlerin niteliği “sosyal ilişkiler ağı” oluşturmaya başladığında burada bir toplumun varlığından söz edilebilir. (San. dağınık. Aralarında kesin bir ayrım vardır ki. hiçbir zaman. İşte bu kavramları ideal tip kavramları haline getiren de. çok da belirli olmayan özellikleri yansıttığıdır. ayrı olan her bir olayın belirlenmesi. ideal tiplerini oluştururken değer yargıları ile yüklü olan (Hıristiyanlığın niteliği. “…sosyolojik bilgi edinme tarzına uygun olsun diye geliştirilmiş inşa edilmiş (konstruktif) düşünce birimleri olarak “ideal tip kavramları” olacaktır. soyut ve zihinsel yapıt niteliği taşıyan ideal tip ile gündelik yaşamdaki somut olayların kıyaslamasını yapmak. ideal tipin amaç değil. Onun saf olması. o da ortalama tipin birtakım somut olaylarda bariz biçimde belirli olan genel ortak özelliklerin toplamını ifade ettiği. gerçek sosyalizm gibi) kavramları kriter almaz. yabancı özellikleri de saf dışı bırakır. bu soyut kavramları da ideal tip kavramlar olarak nitelemektedir(Özlem. gerek deneysel bir temeli olan.
bireysel ve özel anlam karmaşıklığını çözmek için ideal tip kavramını sosyolojiye kazandırmıştır.Duygusal Ya Da Heyecana Bağlı Davranış Tipi Weber’e göre bu davranış tipi.1. önemli olan uzun vadede yerleşmiş olan gelenekselliğe uyma beklentisidir(Aron.Amaçla İlgili Akılcı Davranış Tipi Bu davranış tipi bir köprü yapan mühendisin. tehlikeyi göze alması ve bu suretle de akılcı davranmasıdır(Aron. Söz gelimi annesini hayli sinirlendiren bir çocuğun annesinden tokat yemesi buna iyi bir örnek teşkil eder.1. 2006:459). karizmatik ve meşru ya da yasal-ussal otorite tipleri olarak adlandırmıştır(Arslanoğlu. belirlenmiş. modern toplumlardaki idari işleyişi 10 . Weber’e göre modern toplumların idari işleyişlerine ışık tutan ideal bir tiptir. sosyolojinin sosyal kuruluşları gerçek yaşamda olduğu gibi tasvir edemediğini ileri sürmüş. Tüm bu durumlara ilişkin zweckrational davranış yani “amaçla ilgili akılcı davranış” bir kimsenin bir işi yapmakta amacının ne olduğunu düşünüp tasarlaması ve bu amacı gerçekleştirmek için de araçları düzenlemesi şeklinde tanımlanır(Aron. alışkanlıklar. para kazanmak isteyen bir spekülatörün yahut galip gelmek isteyen bir generalin davranışını içerir.Bir Değerle İlişkili Akılcı Davranış Tipi Bu davranış tipini şu türden örneklerle açıklamak mümkündür: “Bir düelloda ölen Alman sosyalisti Lassalle’ın davranışı ya da gemisiyle birlikte batan kaptanın davranışı…” Bu örneklerdeki davranış. değer yahut duygusallık taşımak zorunda değildir. adetler. hiçbir biçimde amaç. 2006:459). 1. bunları geleneksel. Davranışın oluşmasında etkili olan tamamıyla duygusal tepkiler olmaktadır(Aron.1. inançlar.2006:459) Özet olarak Weber. Weber. Görüldüğü üzere. Weber egemenliğin meşrulaştırılması ile ilgili üç ideal tip kurmuş. İdeal tipin önemi Weber’in ekonomiden sosyolojiye kazandırdığı analiz kavram olmasından kaynaklanır. 1.4. normlarca belirlenmiş olan davranışlar biçiminde ortaya çıkmaktadır. Geleneğe göre davranan bir kimse.Geleneksel Davranış Tipi Buradaki davranış da. çoğunlukla analiz yapmak için gerekli olan ideal tip kavramları yaratmak gerektiğini söylemiştir.sınıflama sosyal eylemin saf ya da ideal tipleri olarak da adlandırılmaktadır. Burada esas olan şey. öznenin bizzat kendi bilinç halinin yahut karakterinin direkt olarak belirlediği davranışı ifade eder. bir kimsenin sahip olduğu değerler söz konusu olduğunda.1.2. burada davranışın ya da eylemin gerçekleştirilmesinde herhangi bir amaç ya da değer söz konusu değildir. 1. O halde Weber’in saikleri bakımından dört kategoriye ayırdığı sosyal eylemin ideal tipleri şu şekildedir: 1. Böylelikle Weber.1. herhangi türden bir meydan okumaya karşılık vermemek için. ya da batan gemi örneği kapsamında kişinin onurunu zedelememesi adına akılcı bir nitelik taşır. “genelleştirilmiş kategori” çeşitlerini tanımlamak.3. 2006:458). dışsal bir amaca ulaşmaya çalıştığı için değil de. o değere sadık kalma gerekçesiyle. 2001a:46) Meşru ya da yasal-ussal otorite tipinin en saf biçimi olan bürokrasi.
belirli bir davranış normunun kendisine bağlı kalacağı ‘bir olasılık olduğu sürece’ bir ilişkiyi mevcut tanımlarken) benzerdeğerlendirmelere yapar. çünkü bazı eyleyenler için onların biricik toplumsal ilişkilerine özgü nedensellik zincirlerinin. ancak tamamıyla kapsayıcı nedensel isnatlar oluşturmadaki aşırı sorunların farkına varmasından kaynaklanır. Çarpıcı bir şekilde durum bu değildir. O araştırma konusu nesneyi belirlemeye yardım eden çeşitli nedensel zincirleri izlemenin yapılabilecek en iyi şey olduğu sonucuna vardı.Nedensellik ve Olasılık Alman idealist gelenekle uyum içinde Weber insani konularda nedensellik kavramını reddettiği arada br ileri sürülür. Örneğin. genel anlamıyla “belli bir kaynaktan çıkan kimi (ya da tüm) buyruklara belli bir bireyler kümesince uyulma olasılığı”dır. Burada da gerek içsel gerek dışsal bir çıkar durumundan söz 10 . Toplumsal araştırmada nesnel ampirik kesinlik ona neredeyse hiç ulaşılabilir görünmemiştir. belirli bir bağlama dahil olan insanların büyük ihtimalle davranışlarını normatif beklentiler açısından yönlendirecekleri anlmaına gelir. Weber. rasyonel olarak tahmin edilebilen ve denetlenebilen durumlarda ortaya çıkar. başka kimseler üzerinde her türden güç kullanma veya etki bırakma gibi bir durum söz konusu değildir. Buna karşın. 2010: 208) Weber tanımsal ifadelerle olasılık kavramını kullandığında (örneğin. Weber. bütün devrimlerin veya devrimlerin kendine özgü ideal tiplerinin ekonomik.Otorite Tipleri Otorite kavramı. bu her zaman olasıdır ve hiçbir zaman kesin değildir. Ancak. beklenen olasılıktan uzaklaşmaya yol açacağı da varsayılabilir. ki bu da belli oranda olsa dahi. yine de gerçek anlamda egemenlik ilişkisinin ayırt-edici bir ölçütü olduğunu vurgulamaktadır. şans veya olasılık üzerinde böyle bir vurgunun özgür irade veya insan davranışının tahmin edilemezliği ile ilgisi yoktur. Sosyolojik nedensellik. demografik veya özel olarak toplumsal nedenlerini sorghulamayı gerektirir. egemenliği bu şekilde açıklamasına karşın. Burada.” Fakat Weber. 2010: 209-210) 3. 2. Öznel özgürlüğün bu anlamı tahmin edilemezlik ve irrasyonalikte temellenmek şöyle dursun. Weber bu bağlamda şu noktaya dikkat çeker: “Otorite. bir tür irade metafiziğine dayanmaz. Bu ilişkinin. insan eyleminin yalnızca delilik durumunda gerçekten tahmin edilemez olduğunu ve ampirik bir özgürlük hissi’nin en üst ölçütünü. Burada olasılık. iki fenomen arasında düzenli bir ilişkinin kurulmasını varsayar. o nedenselliği olasılık bağlamında ortaya koymuştur. (Coser. rasyonel olarak gerçekleştirdiğimizin bilincinde olduğumuz eylemlerle ilişkilendirdiğimizi savunmuştur. bir gönüllü uymayı kapsar.ayırt etmek uygundur.yorumlamak ve anlamak için bir ideal tip kavramı ortaya atmış ve anlam karmaşıklığını gidermeye çalışmıştır. ‘A nın B’yi kaçınılmaz kıldığı’ bir biçim alması zorunlu değildir ama ‘A nın B’ye az veya çok destek olduğu’ bir biçim alması zorunlu değildir ama ‘A nın B’ye az veya çok destek olduğu’ bir biçim alabilir. Tarihsel nedensellik bir olaya nedenh olmuş olan biricik koşulları belirler. Dolayısıyla Weber’in olasılık veya şans kavramı. tarihsel ve sosyolojik nedenselliğe sıkıca inanmımıştır. (Coser. Tarihsel nedensellik arayışlı şu soruyu sorar: Bolşevik Devriminin nedenleri nelerdir? Sosyolojik nedensellik arayışı. ancak. bir buyruğa çok değişik güdülerle uyulması üzerine dayalı olabilir: duygusuz bir alışkanlıktan amaç-açısından-ussal en arı değerlendirmelere değin. Weber’in nedensellik görüşündeki iki doğrultuyu –tarihsel ve sosyolojik.
“başkalarının davranışlarını kendi isteklerine zorla uydurabilme olanağı”nı simgeler(San. 2006: 54) Kısacası Weber’in Karizmatik Otirite kavramı ile anlatmak istediği şey. Bu kavram. otorite kavramını yazılarında. Bu zaman zaman söz konusu yöneticinin Tanrı tarafından gönderilmiş olması ve bu suretle de belirli bir görevinin olması biçimine de tekabül edebilir. sosyal iktidarın genişlik bakımından ilk sırasında yer alan otorite. bu türden bir yönetici sıradan bir insanın sahip olamayacağı niteliklere sahiptir. Hele ki.Karizmatik Otorite Bu otorite tipi. hakimiyet kavramı ile karşılanmıştır) geniş anlamıyla ve somut bir içeriği olmaksızın ele alınırsa. Çünkü. bu otorite tipine gösterilen içten gelen teslimiyetin en üst düzeyde tezahür ettiğidir. o yöneticinin karizmatik lider olma potansiyelinden söz edilemez. bu itaat zora dayalı bir itaat değil. Çünkü karizmatik otorite. çoğu sosyal eylemin otorite ilişkisi temeline dayandığı açıktır. Weber’in otorite sınıflaması şöyledir: 3. bu kavram sosyal eylemlerin hayli önem taşıyan bir ögesi olarak karşımıza çıkacaktır. geçmişteki feodal düzen yahut günümüzün büyük işletmeleri buna örnek teşkil edebilir. b) Geleneksel temeller: Geçmişten beri süregelmiş olan geleneklerin kutsal. Söz gelimi. tüm bu gelenekler dahilinde bir güç kullanan kimselerin de bu gücünün meşru olduğuna inanılan bir düşüncedir (geleneksel otorite). konferanslarında hayli yoğun kullanmış. Bu kurallar çerçevesinde seçilen yöneticinin emir verme yetkisinin olduğuna inanılan bir düşüncedir (yasal/meşru otorite). onu karizma sahibi yapmaz. belli türden bir toplumsal münasebet içinde ortaya çıkar. bir kimsede bulunduğuna inanılan olağanüstü özelliklerden dolayı -bu kahramanlık. Yalnız burada dikkat edilmesi gereken husus şudur: Nesnel olarak bir kimsenin bu türden niteliklere sahip olması. tek başına.bu kimsenin açıkladığı yahut emrettiği kalıplara bağlılığın meşru olduğuna inanılan bir düşünceyi ifade eder (karizmatik otorite). onun emirlerini yerine getirir ve bu uyma davranışını da muazzam bir şevkle gerçekleştirir. Yani daha açık bir söylemle. O halde açık olan şu ki. 10 . 1971:63) Buraya kadar olan tanımlamalar doğrultusunda Weber’in otorite tiplerinin şu düşünceler ile ilişkili olduğu söylenebilir: a) Rasyonel temeller: Meşru olan kurallar hukuksal açıdan düzenlenmiştir.1. c) Karizmatik temeller: Bu da. Ona göre otorite (ki bu eserde otorite. Yalnız burada. Weber. Söz gelimi herhangi bir yönetici toplum tarafından karizmatik görülmediği takdirde. ekonomik açıdan oldukça büyük önem taşıyan birçok sosyal kuruluşta otorite ilişkisinin rolü büyüktür. karizmatik otorite olarak adlandırılan yöneticide bulunduğuna inanılan istisnai. hem içeriği itibariyle birçok olguyu bünyesinde barındırması hem de kendi arasında da bir sınıflamaya tâbi tutulması bakımından derinlemesine incelenmelidir. O halde. her zaman belli olmasa da. ağırlıklı olarak Weber’in sosyolojik terminolojisinin ele alınması gerekçesiyle bu kavramların yalnızca tanımı yapılacak olup. Bazı kaynaklarda “hakimiyet” biçiminde ifade edilen otorite kavramının en saf hâli budur. olağanüstü.edilebilir. örnek özellikleri olma şeklinde kendini gösterebilir. Ayrıca yönetilen kesim de hiçbir biçimde karizmatik olarak algıladıkları bu lider tipine karşı koymaz. aynı zamanda da ünlü eseri “Ekonomi ve Toplum” da “Otorite Tipleri” ve “Otorite Sosyolojisi” başlıkları kapsamında derin biçimde irdelemiştir. tıpkı diğer otorite tipleri gibi. kavramların içeriği çok fazla genişletilmeyecektir. bütünüyle içten gelen bir itaat türüdür(Vergin. doğaüstü kabiliyetlere sahip bir kahramanlık niteliğine dayanır.
2006: 57) Bu otorite tipinin en sağlam örneği. Weber’in “meşru otorite sınıflaması”nda yer alan diğer bir otorite tipi olan “karizmatik otorite” ile zıtlık gösterir. otorite sahibi kimselerin yetkilerinin yasalar çerçevesinde düzenlendiği ve sınırlandırıldığı otorite tipidir. Geleneksel otorite tipi. bürokratik işleyişe uygun biçimde kamu sektöründe yerini almakta ve bu yeri de sınav. artık ne karizmatik ne de geleneksel otoritedeki gibi bir itaat etme durumu vardır. Bürokratik işleyişe uygun olarak bir mevki sahibi olan kimse. “iktidar sahibi olan kişiye itaat ederlerken. geleneksel otoritenin değişime hiç de hazır olmayan ve hatta değişimin önünde engel oluşturan bir kimliğe sahip oluşundan da söz edilebilir(Vergin. bu da. geçmişten kalma eskimiş ve kökleşmiş geleneklerin kutsallığına ve meşruluğuna dayanır. devlet işlerini yürütmeyi kendi kişisel meselesi haline getirir. hukuksal kurallara göre belirlenir(Vergin. tarikat şeyhleri. bilindiği gibi “bürokrasi” olmaktadır. Çünkü Weber bu değerlendirmeleri nesnel bir bakış açısıyla ortaya koymuş. Çünkü bu meşruluk toplumda istikrarın sağlanması adına bir önkoşul niteliğindedir. patrimonyal devlette yöneten konumundaki kimse. Devletin sahibi olan hükümdar. bulunduğu konuma liyakatiyle gelir. Hitler’in karizmatik otoritesince kurulan Nazi rejimi. 2006: 64). tebaasını gerektiği yerde ödüllendirmekte. bu özelliğinden dolayı. Yani burada otorite herkes adına aynı biçimde ve aynı oranda geçerli olan. Böyle bir durumda iktidar kişiselleşmiş olmaktadır. Bu meşruluk. Bilindiği gibi. onun şahsına itaat etmiyorlar. Kişi. Patrimonyal devletlerde yöneten ile yönetilenin münasebeti. Yalnız yasal-ussal otoritenin bütünüyle bürokrasiden oluştuğunu söylemek de yanlış olur. ağalık kurumu bunun tipik örneklerindendir(Vergin. Fakat bu çok zor bir ihtimal olmakla beraber. bunun öncelikle uzun zamandır süregelmiş koşulların denetçisi “örf”ler tarafından onaylanması gerekir. herkesin uymak durumunda olduğu. “torpil” ya da “iltimas” yoluyla değil. Bu otorite tipinde kişi. Saddam’ın “savaş kaybedip de 10 . Weber’in yasalussal otoritesinin uygulanmasında işleyen en saf mekanizma da. Weber’e göre. Bu zıtlık. 2006: 57-58) 3. Açık olan şu ki. Mevcut olandan kopuş yahut bir yenilenme durumu geleneksel otorite kapsamında gerçekleşecekse.3. bir dizi gayri şahsi yönetmeliklere ve tüzüklere itaat ediyorlar. Geleneksel otorite. Söz gelimi. yönetenin otoriter ve yetkeci tutumu çerçevesindedir. iktidarın tek bir kimsenin tekelinde toplandığı –zaman zaman da onun yakın çevresinde toplandığı görülebilir. yarışma ya da bir başka hukuksal düzenleme yoluyla edinmektedir.Geleneksel Otorite Geleneksel olarak nitelendirilen otorite tipi. Nitekim Weber’in de ifade ettiği gibi. Bu türden devletlerin oluşumlarında kimseler özerk ve bağımsız bir birey olarak kabul edilmezler ve bu anlayışın hüküm sürdüğü toplumlarda bireyselleşme gerçekleşmemiştir. yaptığı tahlilleri de kendi deyimiyle “kavramların aksiyolojik yansızlığı” ışığında yapmıştır. bu mevkideki statüsü derecesini de yine hukuki düzenlemelere göre yükseltir. genel ve akılsal bir nitelik taşır.” Weber’in bu otoriteye ilişkin değerlendirmeleri otoritenin meşruluğunu tanımlamak ve bu meşruluğun fiili olarak gerçekleşmesi adına yeterli görülmektedir. onların yöneticiye sadece objektif yetkileri ve ussal olarak saptanmış olan kurallar çerçevesinde itaat etmeleri sonucunu doğuruyor. gerçekte. Bunun en güzel örneklerini de Sovyet rejimi. patrimonyal devletlerde görülmektedir. gerektiği yerde cezalandırmaktadır. siyasal bir düzenin meşruluğu hayli önem taşımaktadır. 2.3.Meşru(Yasal-Ussal) Otorite Weber’in daha çok modernleşmeyle birlikte açığa çıktığını söylediği yasal-ussal otorite tipi.bir otoritedir. aşiret reisleri. Bu liyakatin meşruluğu da. geçmişten beri süregelen egemenliklerin geleneksellik çatısında meşru kılındığı anlayışından kaynaklanır. karizmatik otoritenin “mevcut olanla bir kopuşu temsil etmesi”nden kaynaklanır.
bir sınıfı. aslında bu nitelikleri taşımamasından dolayı birçok gayri meşru dikta rejimleri. Weber’in görüşünde. Biz tekrar bu tipolojide. 2)bu bileşen. yani bir sınıf olarak diğer sınıflarla ilişkisinin bilincinde olduğunda ortaya çıkacağını söylerdi. tıpkı farklı sınıflara bölündüğü gibi kendine özgü yaşambiçimleri ve dünya görüşleri olan gruplaşmalar ve tabakalara da bölünür. O ortak sınıf eyleminin sadece ‘sınıf durumunun nedenleri ve sonuçları arasındaki bağlantıların’ saydam olduğu zaman ortaya çıkacağını savundu. (Coser. 1) yaşam şanslarının belirli bir nedensel bileşeni. tamamıyla ekomik çıkarlar tarafından temsil edildiği ve 3) bu bileşen. ille de sonraki Marxistlere olmasa da. Sınıfta veya statü düzeninde bulunma arasında ampirik olarak oldukça yüksek düzeyde karşılıklı ilişkiler vardır. Weber otorite ve meşruluğu dayanaklarına ve sonuçlarına bakmak suretiyle pür ampirik ve olgusal açıdan incelemiştir. modern toplumdaki toplumsal çatışmanın çoğulcu bir anlaşması için temeli atar ve neden ender durumlarda bu tür toplumların ‘sahip olan’ ve ‘sahip olmayanların’ karşıt kamplarında kutuplaştığını açıklamaya yardımcı olur. mal veya emek piyasasının koşulları içinde temsil edildiği kadarıyla benzer olan insanların bir kategorisi olarak tanımla(R)nırken Marx’tan sadece çok az farklılaştı.iktidarını kaybetmeyen tek diktatör” olarak uyguladığı rejim ve daha birçoğu oluşturmaktadır. kendilerine ait yaşambiçimlerinin kanıları vasıtasıyla ve kendilerine başkalarının uygun gördüğü itibar ve onur vasıtasıyla birlik içinde olan toplululklardır. Marx’ın tamamıyla sınıf merkezli şemasının modern çoğulcu toplumlarda şeylerin biçimini neden doğruca tahmin edemediğini açıklamak için çok çabalar. hiçbir çalışmasında rejimleri aksiyolojik açıdan ele almamış. bu kavramın normatif ve etik yönünü dikkate almamıştır. normalde. Özellikle kapitalist toplumda ekonomik olarak yükselen sınıf zaman içinde yüksek statü de kazanır. üyelerini toplumsal eylemlerin geri kalanından uzaklaştıran ve onlar ve biz arasında gerekli toplumsal mesafeyi kuran. Yine. Bir statü grubu. Marx’ın dikkati tamamıyla üretim safhasına vermesi nedeniyle bu tür sınıflandırmanın önemini gözden kaçırdığını düşündü. Fakat burada Weber’e yönelik bir eleştiri söz konusudur. Weber’in bir toplumsal kategoriyle ilgili sosyolojik kavrayışını. 4. Bazen sınıf gruplaşmaları gibi statüler de çatışabilir. Yine Weber’in tabakalaşma kuramı. O. gelir sağlamak için mallara ve fırsatlara sahip olmada. başkalarının toplumsal ilişkilerini tanımlamalarına bağlı olarak buluruz. Hatta sınıf konumunun zorunlu olarak sınıfın-belirlediği ekonomik veya siyasal eyleme yol açmadığını ifade ettiğinde. statü gruplarını ortaya koymasıyla Marx’ınkinden farklılaşır. Hal böyle olunca. Marx ise bunun bir sınıfın kendi çıkarlarının. her toplum. başkalarının onun üyelerine uygun gördüğü saygınlık veya küçümseme derecesinde var olabilir. meşru olarak nitelendirilebilmektedir(Vergin. Marx’ın görüşüne oldukça yakındı. Topluluk özelliği gösteren gruplaşmalar olabilen veya olmayan sınıfların tersine statü grupları. 2006: 65-67). O. Weberci çizgide. Oysa başka zamalar onların üyeleri altta olmanın ve üstte olmanın oldukça sabit kalıplarını benimseyebilirler. Weber. Toplumsal tabakalşamnın bu iki sınıflandırması ile Weber.Sınıf. yalnızca. Statü ve İktidar Weber. onun ek bir yapısal kategoriyi. Weber. toplumda iktidarın çözümlenmesiyle ilgili 10 . 2010: 210211) İnsanların bu tür gruplarda sınıflandırılması piyasadki veya üretim sürecindeki yerlerinden çok onların tüketim tarzlarına dayanır. meşruluğun değerlerle ilgili kısmına değinmemiştir. Bu çerçeveye ait olmayanlarla toplumsal etkileşime konulan sınırlandırma beklentileri ve aşağıdakilere yönelik kabul edilen toplumsal mesafe bununla ilgildir. yine de prensipte mülk sahibi olan ve mülk sahibi olmayan insanlar statü grubuna ait olabilir.
Bürokratlar önceden belirlenmiş kurallar çerçevesinde çalışan kişilerdir. Bürokratik idari yapının özelliklerini düzenli işbölümü. onun. Weber bürokrasiyi ideal bir yönetim aracı olarak tanımlarken bazı olumsuzluklarına da dikkat çekmektedir. Marx’ın analitik aşamasını yeniler ve genişletir. Üretim araçlarına sahip olanlar siyasal iktidarı doğrudan veya dolaylı olarak uygular. Alınan kararlar. Astlar kendilerine verilen emirlerin kurallara uygunluğunu sorgulayabilir. Böylece. Bu kişiler çalışmalarının karşılığında düzenli bir ücret alırlar.” 10 . Hatta işlevselci paradigma içerisinde yer alan yeni kurumsalcı yaklaşımın öncüleri olan DiMaggio ve Powell (1983) kurumsal izomorfizmi ele aldıkları makalelerinin başlığını şu şekilde koymuşlardır: “Iron Cage Revisited: Institutional İsomorphism and Collective Rationality in Organizational Field. Bu kişilerin mumuriyette yükselmeleri belirli kurallara bağlanmıştır ve bu açıdan belirli bir kariyer süreci vardır. Üstelik Weber. Bürokratik yapı büyük bir gücün onu yönetenlerin elinde toplanmasına neden olmakta. bu yapıda çalışanlar sürekli çalışan bir makinenin dişlileri statüsüne indirgenmekte ve insanı bir “demir kafese”1 hapsetmektedir.Ancak. Weber. bürokrasiyi devletin nötral bir yönetim aygıtı olarak kabul eden ve kavramı bu çerçevede yönetsel temelde kuramsallaştıran ilk kişi Weber’dir. . Weber’in idari yapıları ve dolayısıyla bürokrasiyi analiz ettiği çalışmaları. bürokrasi kendisinden önceki yönetim aygıtlarından daha rasyonel ve daha verimli çalışan bir yönetim aygıtıdır. kariyer olarak memuriyet biçiminde özetlemek mümkündür. Önemli açılardan Marx ile anlaşmasına karşın. Bürokratik yapıda. Weber bu özellikleri geleneksel yapının özelliklerinden ayıracak açıklamalarda bulunmuştur (Weber. liyakat esasına göre istihdam. inisiyatif kullanılacak alanlar sınırlı ve açıkça belirlenmiştir. Weber özellikle modern kapitalist dünyada ekonomik iktidarın çoğunlukla en baskın biçim olduğu fikrine katılmıştır. ‘ekonomik iktidarı da kapsayan iktidara ‘kendisi için’ değer verilebilir. Bu özellikleri bürokrasiyi geleneksel idari yapıların üstesinden gelemeyeceği oldukça karmaşık işleri yapmaya muktedir kılmaktadır. onun.olarak tekrar çoğulcu bir görüş ortaya koyar. Gouldner (1954: 22-23) Weber’in 1 Bürokratik rasyonel idari yapılara atfen “demir kafes” sözünü ilk önce Weber kullanmıştır. yani tarihsel ve yapısal koşullara göre kayda değer bir şekilde değişebileceğini gösterdi. Örneğin geniş-ölçekli bürokratik örgütleri yönetebilen insanlar yalnızca maaşlı çalışanlar olsalar bile büyük miktarda bir ekonomik iktidarı sahip olabilirler. 211-212) 5. L. Weber’e göre iktidarın nerede bulunduğu. O.. iktidardan şunu anlar: Bir insanın veya belirli sayıda insanların ortak eylemde. İktidar için mücadele çok sıkça toplumsal onur tarafından da koşullandırılır (Coser. kurallar. Daha sonra bu söz özellikle radikal insnacıl paradigmayı ve radikal yapısalcı paradigmayı benimseyen yazarlarca aynı anlamda kullanılmıştır. İstihdam edilecek memurlar teknik özelliklerine göre seçilir ve atanır.Bürokrasi Marx’ın dışında. yapılan işler düzenli olarak yazılı biçimde kayda geçirilir. üzerinde bu tür eylemlerin uygulandığı temelin toplumsal bağlama. 2010. ekonomik iktidarın başka temellerde varolan iktidarın sonucu olabileceğine itiraz eder. Weber’in bürokrasiyi rasyonel ve ideal olarak tanımlarken bürokrasideki güç ve otorite ilişkileri konusunda çelişkiler içinde olduğu ileri sürülmüştür. s. ampirik bir soru haline gelir. 1947: 329-336). Batı uygarlığının özelliklerini yansıttığı çalışmalarından sadece bir kısmıdır. A. insanların yalnızca zenginleşmek için etmediğini savunur. Davranışları kişisellikten tamamen uzaktır. Marx’a göre yalnızca son kerte de olsa iktidarın kökeni her zaman ekonomik ilişkilerde bulunur. Görevler rutin hale getirilmiş ve herkesin yapacağı faaliyet resmi biçimde dağıtılmıştır. başkalarının direnmesi karşısında bile kendi isteklerini gerçekleştirme ihtimali. yanıtlanamayacak bir soru. Weber’e göre. Hiyerarşik yapıda kesin ve açık bir emir komuta zinciri vardır. resmiyet. hiyerarşi.
Bugün uygulamada insanların hiyerarşik pozisyonlara ne şekilde geldikleri Weber’in çizdiği ideal yönetim aygıtı açısından konu dışıdır. 1962). 1986: 374) Modern kapitalist gelişmeyi sağlayan şey –diğer faktörlerin tamamlamasıyla. İngiltere. (Weber. büyük sermaye sahiplerinin ve işletme liderlerinin çoğunun Protestan olduğu görülür. dünya içi (dünyaya dönük) asketizmin belli bir kişilik tipi yarattığı yalnızca Batı' da ortaya çıkmıştır. Bu eleştirilerde haklılık payı bulunabilir ancak Weber’in ideal ve rasyonel olarak tanımladığı bürokrasiye ilşkin kavramsal kurgusunu mevcut sorunlu bürokratik yapılar üzerine ampirik bulgulara dayanarak reddetmek de doğru olmayabilir. Almanya' da Protestan nüfus. Çünkü ideal olarak emri verenin teknik bilgisinden dolayı orda olduğu ve emrin kurallara göre verildiği varsayılmak durumundadır. incelediği bir çok uygarlıkta kapitalizmin başlangıç özelliklerinin görülmesine karşılık. IV. Emrin ne kadar rasyonel olduğu ve içeriği sorgulanamaz. az kârlı da olsa güvenli bir hayatı risk ve heyecan dolu bir hayata (bu ona servet ve şeref getirse bile) tercih ederler (Braudel.bürokrasiyi aynı anda iki tarafa birden bakabilen tanrı Janus gibi düşündüğünü ileri sürmüştür. Protestanlar fert ve cemaat olarak nispeten zengindir. Weber. (Aron. Bir diğer eleştiri noktası da Weber’in bürokratik yapının ideal ve rasyonel olmasına dayanak yaptığı bürokratik özelliklerin gerçekten rasyonel sonuçlar üretip üretmediğinin veya hangi koşullarda rasyonel sonuçlar ürettiğinin hangi koşullarda üretmediğinin ampirik olarak sorgulanmadığı noktasındadır. her şeyden önce. Reformasyondan beri ekonomik bakımdan gelişmiş Batılı ülkelerin hepsi Protestan’ dır: Hollanda. Çünkü verilen emre itaat emri verenin hiyerarşik pozisyonuna bağlanmıştır. Katoliklere nispeten daha zengin ve iktisadi faaliyetlere katılmaya daha isteklidir. Protestanlığın belirli bir yorumu. Ayrıca astlar verilen emirlerin kurallara uygunluğunu sorgulayabilirler. zorunlu şart. Buna karşın. Bu konuda özellikle Udy (1959. Örneğin.KAPİTALİZM ve PROTESTAN AHLÂKI Weber. Protestanlar. yüksek eğitimli teknik ve ticari personelin. daha az kâr açlığı duyan. Katolikler. tezini doğrulamak amacıyla modern kapitalizmle Protestanlık arasındaki üç temel ilişkiye göndermede bulunmaktadır (Aron. 1986: 371) Birinci İlişki: Protestanlıkla. diğer taraftan itaat bürokratik mekanizma içerisinde doğrudan bir amaç olarak da tanımlanmaktadır. yüzyıldan sonra Batı' da reformasyonu hoş karşılayan ülkelerle Endüstri Kapitalizmi’ nin başarılı kâriyer izlediği alanlar arasında pozitif ilişki vardır. 10 . Weber’in ideal bürokrasi anlayışının uygulamayla ne ölçüde örtüştüğü ayrı bir tartışma konusudur.Protestanizm’ dir. Yine de Weber pek çok kişi tarafından bürokratik hiyerarşideki pozisyona bağlı otorite ile bilgi ve uzmanlığa bağlı otorite konusunda çelişkili bir tutum sergilediği için eleştirilmiştir. Protestan olmayanlardan daha varlıklıdır. ideolojik bir etmenin varlığını gerektirir. 1993: 62) Kapitalizmin sosyo-ekonomik düzen olarak vücuda gelmesi. Keza. Pugh ve arkadaşları (1968) ampirik bulguların Weber’i teyit etmediğini ileri sürmüşlerdir. Weber' e göre modern kapitalizmin ideolojik etmeni Protestan Ahlâktır. Amerika ve Almanya gibi. Weber' in 1895' de bir öğrencisine yaptırdığı istatistiğe göre. sâkin bir mizaca sahiptir. Aynı şekilde. kapitalizmin yalnızca Batı' da ortaya çıkmasını şöyle açıklamıştır: Kapitalizmin tamamlayıcı (gerekli) ve zorunlu (yeterli) şartları vardır. ancak. Ona göre emir komuta zinciri içerisinde astın üste itaatı bir taraftan bir amaca ulaşmak için rasyonel bir araç iken.. 1991: 162) İkinci İlişki: XVI. kapitalist rejimin oluşumunu kolaylaştıran bazı güdülenmeler yaratmıştır. Bu eleştirinin ne kadar haklı olduğu tartışılabilir. bir ülkedeki din ve meslek istatistikleri yan yana konulunca. Hall (1963). birey ve toplumun ekonomik durumları arasında pozitif bir ilişki vardır: Katoliklerle Protestanların yaşadığı ülkelerde. Tamamlayıcı şartları diğer yer ve zamanlarda görülmüştür.
dünya dinleri ile ilgili yaptığı çalışmasına göre: Mistik bir eğilim taşıyan dinler iktisadi gelişmeye uygun olmamasına karşılık. Bunlar: Konfüçyen. (Weber. inançlı olmayana kimse güvenmez.kalkınamamış ülkelerde Katolik nüfus yoğunluktadır: İtalya. İslam ve ayrıca Musevilik din ve ahlâk sistemleridir (Weber. multi-milyonerlerin ve tröst krallarının arasında resmen bir mezhebe. sonradan bazı toplumsal tabakaların etkisi (tasavvufun) ile mistik karaktere bürünmüştür. ABD' in iktisadi gelişmesinde de gerekli iktisadi zihniyeti temin etmesi açısından Prüten Ahlâk etkili olmuştur. 'endüstri şefleri' nin. Tanrı' nın şanı için çalışmak ve yer yüzünde Tanrı' nın hâkimiyetini kurmaktır. Protestanların düzenli yaşama nitelikleri ve ilkeleri. temelde Protestanlığın önde gelen Calvin' ci ilahi takdir öğretisine dayanır. Avrupa’ da olduğu gibi ABD’ de de Prüten Ahlâk. Sayılan ilkeler üç terimle özetlenebilir: 1) Her ferde cennet önceden müjdelenmiştir. Zaten ABD ' nde bir kiliseye üye olmayanın ekonomik hayatta pek şansı yoktur. beş noktada özetlenebilir (Aron. 1993: 227. . Hıristiyan.. Mistik dinler Hint-Çin dinleridir. Budist. 1978: 611-633) Weber. 10 . Weber. geniş kitlenin değerlerini belirleyebilecek düzeyde yaygınlaşıp benimsenmiş olmalıdır. Aynı zamanda. kapitalizmin tamamlayıcı şartları mevcut olmasına ve hatta kapitalizmin başlangıç unsurları Katolik ülkelerde ortaya çıkmasına rağmen Endüstri Kapitalizm’ i bu ülkelerde gerçekleşmemiştir.. hiçbir yerde gelişmemiştir. kendi çabasıyla önceden belirlenen bu akıbeti değiştirmesi mümkün değildir. ama insanların sınırlı akıllarının kavrayamayacağı mutlak. biraz daha ileri giderek. Batı uygarlığı dışında. Batı tipi kapitalizm. 1647 Westminster Bildirisi metninden oluşan bu öğreti. Max Weber' in kullandığı Protestan ahlâk öğretisi. . çünkü. Hinduist. Oysa.Her birimizin kurtuluşu (seçilmesi) ya da helâkı (lanetlenmesi) Tanrı tarafından önceden belirlenmiş olup kişinin. İslâm dini de başlangıçta aktif riyazet kârakterli iken.Dünyayı yaratan ve yöneten. en çok da Baptistler' e üye olanların sayısı az değildir (hatta eski kuşaktan olanların çoğunluğunun üye olduğu söylenebilir). İspanya. 1993: 241-244) Zaten. yüce bir Tanrı vardır.İster seçilmiş ister lanetlenmiş olsun bireyin dünyadaki ödevi. yukârıdaki karşılaştırmasını uygarlıklar bazında yapmıştır: Batı dışındaki uygarlıklarda pek çok kapitalist olgu varsa da batı kapitalizminin özgün nitelikleri olan kâr arayışı ile akılcı çalışma disiplinin bileşimi tarih boyunca bir kez ortaya çıkmıştır. Portekiz ve Yunanistan gibi. Uygarlıktan kasıt dünya dinleridir. orta sınıfın örgütlediği çeşitli dernek ve cemaatler sayesinde yaygınlaşmıştır. kapitalizm bugünkü ulaştığı yere. dünyaya dönük (dünya içi) asketizmle uzlaşmış dinler iktisadi gelişme için münbit bir kaynağı oluştururlar. Geniş orta sınıf tabakaları (çiftçiler dahil) burjuva kapitalist iş ahlâkının yayılmasına ve korunmasına hizmet etmiştir.Tanrı dünyayı kendi şanı için yaratmıştır. Weber ' in kendi ifadesiyle “Amerikalı 'girişimciler' in. Amerika' da bile gelemezdi Weber. din dogmalarının yalnızca aktif riyazeti taşıması yetmez. .İnsan için kurtuluş ancak tanrısal merhametle mümkündür. Üçüncü İlişki: Protestanlık anlayışı ile kapitalizmin rasyonel ahlâkı arasında örtüşme vardır. bu dinsel toplulukların (orta sınıfın) benimsediği tutumlar yaygınlaşmasaydı. . 1989: 372): .
meslek. bunlar bu yüzden erdemdir (Weber. modern kapitalist öz-ahlâkın fertçi ekonomik dürtülerini. Tanrı için çalışmalıdır." Franklin' in bütün ahlâki yaklaşımları. Kalvinist öğretide olduğu gibi metodik hayatla Tanrı' nın rızasına götüren yollar değildi (Weber. kapitalizmin "kahramanlık" zamanlarında ve kısmen günümüzde görülen "çelik iradeli" püriten tüccarlarda bulunan 'azizler' i ortaya çıkarmıştır (Aron. 1961: 41-43) Doğru ve iyi yüreklileri Tanrının zenginlikle mükâfatlandıracağı inancı bütün dünyada vardır. fert. ilk kapitalizmin "doğruluk en iyi siyasettir" ilkesine uygun bir bağ kurmuşlardır. Her şey Tanrı' nın takdirine bağlı olduğundan. yararcılığa dönüktür: Şerefli olmak yararlıdır. Zeytinoğlu. 1993: 129). Luther' e göre. en önde gelen prüten düşünür olarak kabul ettiği Benjamin Franklin’ den şunları aktadır: "Unutma ki vakit nakittir. Aslında ferdiyetçilik. Ancak yine de Luther’ in düşünceleri ve başlattığı reformasyon hareketi sonrakilerin yolunu açmıştı. Tanrı 'nın emrine boyun eğme olarak yorumlanmağa başlanır. büyünün karşısında yer alır. 1981: 54).. Protestan mezhepleri bilinçli olarak. kredi paradır . Bu psikolojik süreç neticede ferdiyetçiliği güçlendirmiştir (Aron. kurtuluşa mı ereceğini.. Çünkü. Meselâ. Bu anlayışta.. 1961: 83) İlahi takdir öğretisine göre. dünyada günaha batmış mü’min. Tanrı ile kul arasında aracıyı reddetme anlayışı. Bu. 1986) Bir görüşe göre. Batı' da ferdiyetçiliğin ortaya çıkması. kurtuluşa ulaştıracak bütün sihirli araçları bâtıl inanç ve günah sayıp reddetme anlayışının egemen olduğu dünyanın büyüden temizlenmesi süreci burada sonuca ulaşmış olmaktadır (Weber. Bu tür bir dinsel görüş her türlü mistizmi dışlar.2) Çalışma (iş) bir fazilettir ve 3) İnsan kendi mesleğini kendi seçmelidir (Türkdoğan. Protestan mezheplerine özgü 10 . Dinsel kuşkuyu sadece bu yatıştırır ve bağışlanma kesinliğini verir. Ancak. Çünkü. ilk olarak Avrupa' da. yalnızca asketik mezheplerinin metodik yaşam biçimi meşru kılabilirdi (Weber.. ölçülülük de aynı. kurtuluş (seçilmiş olmak) belirsizliğinin verdiği korkudan kurtulmak için çalışmaya yönlendirilir. kurtuluşu bahşetmek Tanrının elindedir. düzenli. Bu yetki Kilise ve Papazlar tarafından tasarruf edilemez. Nitekim bu süreç. çalışkanlık. 1981: 185). asketik tarikatlar ve mezheplerdir. bâtıl inancın. Birey. modern ferdiyetçiliğin en önemli tarihsel temellerinden biri. Bireysellik. yakın ile ortaklık ve başkalarına karşı görev duygusunu zayıflatır. paranın doğurgan tabiatı vardır. herkes kendi işiyle meşgul olmalı ve asgari bir hayat seviyesine rıza göstererek refah hırsına kapılmamalıydı. Weber. yoksa lanetleneceğini mi bilemez.. aslında Calvin' den oldukça farklı olup daha ziyade Orta Çağ' ın teolojik görüşüne bağlıydı. iyi bir ödeyici. Protestan İktisat Ahlâkı ile kapitalist iktisat zihniyeti arasında korelasyon kuran Weber. herkesin cüzdanının efendisidir. Böylece eski Yahudilik ile başlayan. Seçilmişliğinden emin olmak için bir meslekte aralıksız çalışmanın en iyi yol olduğu özellikle salık verilir. Yine Luther’ e göre. kapitalizmin ilk belirtileri olarak kabul edilir. 1993: 276-277). Kilise ve ayinlerin yardımıyla kurtuluşa ermek mümkün değildir. 1993: 113. merkeziyetçiliğin ve onun zihniyeti olan kollektivizmi parçalayan feodalizm ile ortaya çıkmıştır (Türkdoğan. bireylerin bilincini doğaya ve doğal düzene yöneltmiştir. dünyevi (ekonomik) başarılarda seçilmişliğin (felahın) kanıtının bulunduğunu düşünürler. Bu durumda bireyler "seçilmesinin" işaretlerini arayacaktır. Weber’ e göre. çünkü kredi sağlar. bu inanç ile bu türlü ibadet arasında. Bu bakımdan bu anlayış bilimsel araştırmanın gelişmesine yararlıdır ve her türlü putun.. 1986: 373) Herkes Tanrı karşısında yalnızdır. sürekli çalışma. İlk reformist olarak bilinen Luther' in iktisadi düşünceleri. Kalvinci mezhepler. dakiklik. Protestanlığın pragmatik düşünürlerine gönderme yaparak tezini ispatlamaya çalışmıştır. Akılcı. "parayı faize vermek doğru olmadığı gibi fertlerin servet peşinde koşması da doğru değildi".
örneklerine bugün de rastlanan "çelik yapılı " püriten tüccarlarda bulunan 'azizler' ortaya çıkar. Max Weber' e göre. o tarihe kadar borç verme işlemine konu olmadan yalnızca gelecek kötü günler için tasarruf edilmiş yastık altı paraları. 1991: 83). Kapitalizm. Tanrı' nın onu seçmiş olduğunun kanıtını görür. diye uyarıyor Bakster. bedensel zevkleri yadırgadılar ve ekonomik düzen yarattılar (MacRae..olmamakla birlikte yalnız Protestan mezhepleri arasında devamlılık ve tutarlılık göstermiştir. Londra gibi Protestan merkezlerin ticari kapitalizmin yoğunlaştığı yerler olmuştur. Protestan ahlâkı." Kalvin' ci öğreti ile kapitalist zihniyet arasında şaşırtıcı benzerlik vardır. Zenginliğini halkın faydası için kullan. iktisadi faaliyetlere yöneltmiştir (Türkdoğan. Calvin özellikle. Max Weber'e göre. Protestan ahlâkında mevcuttur. pişmanlık duygusu ile inandıkları takdirde bağışlanma sözü verdiği alçak gönüllü günahkârlar yerine. servetlerinin atıl bırakılmasına da izin vermiyordu. zira. 1991: 163): Çok değerli ve kısacık dünya. Protestan ahlâkı. Faizin günah olmadığını açıklayarak. işin akılcı örgütlenmesini ve üretim araçlarının gelişmesini sağlamak için kârın büyük kısmının tüketilmeyip biriktirilmesini içerir. hem de bu kârın en büyük kısmının yeniden halindedir (Türkdoğan. arzu edilebilir dini faaliyet olarak tespit etmiştir (Bodur. Servet kazanan tacir başarısında. Protestanlık spekülasyon. yaşam zevklerinden yararlanmak için değil. başarılı iktisadi faaliyeti ve kazancı. Kimin kurtarılacağını ve kimin cehenneme gideceğini Tanrı önceden bilir. yatırım yaptılar. ticaret ahlâkı için çeşitli esaslar bile vaaz etmişlerdir (Weber. 1985: 59). "Ancak". Sonuçta. İnançlarından kaynaklanan nefsin arzularına direnme ilkesi. servetini lüks yaşamak için kullanma. 1993: 268). cemaat için bir işe yara. faiz. Metodistler. Örneğin Amerika' da Kuveykır ve Bapdistler fiyat politikasını ilke haline getirenlerin kendileri olduğunu iddia etmişlerdir. kişinin mesleğindeki başarısı onun seçkinler arasında olduğunun işaretidir. kendilerinin bilincinde olan ve kapitalizmin kahramanlık dönemlerinde gördüğümüz. 1986: 374) Katolik papazın. Protestan ahlâk.. kapitalist zihniyet. inananlarına bu dünya nimetlerinden sakınma ve çileci bir davranış öğütler. her zaman daha fazla üretmek isteğini doyurmak için olabildiğince yüksek kâr arayışı gibi tuhaf bir davranışın açıklanmasını ve meşru kılınmasını gerektirir (Aron. Zaten. tipik burjuva ahlâkı Protestan ahlâkından kaynaklanır. Protestan tutumu ile kapitalist tutum arasındaki tinsel yakınlık. Bunun yanı sıra iyi bir ticaret ahlâkı temin etmiştir. hem âzâmi kârın aranmasını. İngiliz Protestan vaiz Richard Bakster şunları nasihat etimiştir (Braudel. Batı' lı olmayan toplumlarda örneği görülmeyen. Protestan ahlâkın ekonomik hayata kazandırdığı en önemli erdemi. borç verme. Nitekim Cenevre. ama. bir meslek içinde düzenli ve metodik çalışmanın dini görev olduğu bilincidir. Amsterdam. Protestanlar çok çalışıyor ve sermaye biriktiriyorlardı. hayatımızın bir tek anını bile boşa harcamamalıyız. onun bize uygun gördüğü yerde çalışmalıyız. tek ödülümüz Tanrı' nın bize yüklediği görevde elimizden geleni yapmamızda yatar. 1981: 59) KAYNAKLAR 10 . burada bütün açıklığı ile ortaya çıkar. Bale. Nitekim Protestan ahlâkı. 1981: 184). devlet müdahalesi konusundaki söylemleri kapitalizmin gelişiminde büyük etkisi olmuştur. "sakın. biriktirdiklerini ölçüsüz harcamalarına izin vermediği gibi. bu cehenneme götüren yoldur.
İ. (2006b) Meslek Olarak Siyaset (Birinci Basım) Çevirenler: Afşar TİMUÇİN. (1999) Max Weber’de Bilim ve Sosyoloji (İkinci Basım) İstanbul: Küyerel Yayınları TORUN.tr/makale/150. M.cumhuriyet. Ankara: İmge Kitabevi WEBER. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi.pdf VERGİN. N. (1997) Protestan Ahlâkı ve Kapitalizmin Ruhu (İkinci Baskı) Çeviren: Zeynep ARUOBA İstanbul: Hil Yayın WEBER. Yaklaşımlar (Beşinci Basım) İstanbul: Bağlam Yayıncılık WEBER.edu. M.Ü. D. Mehmet SERT İstanbul: Chiviyazıları Yayınevi WEBER. (1995) Toplumsal ve Ekonomik Örgütlenme Kuramı (Birinci Baskı) Çeviren: Özer OZANKAYA. C. M. Sayı 2. http://eskidergi. Bahadır AKIN Ankara: Adres Yayınları WEBER. M. (2003) Kapitalizmin Zorunlu Şartı “Protestan Ahlâk”.ÖZLEM. M. Tanımlar. Cilt 3. (2007) Siyasetin Sosyolojisi: Kavramlar. M. (2006a) Bürokrasi ve Otorite Çeviren: H. (2007) Sosyolojinin Temel Kavramları (Altıncı Baskı) Çeviren: Medeni BEYAZTAŞ İstanbul: Bakış Yayınları 10 . (2005) Sosyoloji Yazıları (Yedinci Baskı) Çeviren: Taha PARLA İstanbul: İletişim Yayınları WEBER.
O. (1971) Max Weber’de Hukukun ve Meşru Otoritenin Sosyolojik Analizi Ankara: Ankara İktisadî ve Ticari İlimler Akademisi Yayınları VERGİN. (2007) Siyasetin Sosyolojisi: Kavramlar. N. (2002) Felsefe Yazıları (Üçüncü Basım) İstanbul: İnkılâp Kitabevi SAN.ÇELEBİ. (2007) Sosyoloji Notları Ankara: Anı Yayıncılık ÖZLEM. D. Yaklaşımlar (Beşinci Basım) İstanbul: Bağlam Yayıncılık TÜRKDOĞAN. Tanımlar. D. Ekber (1991) Modern Kapitalizm’in Doğmasında Dinin Rolü Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10. Erzurum BRAUDEL. Fernand (1991) Maddi Medeniyet ve Kapitalizm Çeviren: Mustafa Özel İstanbul: Ağaç Yayınları 10 . (2005) İslâm Değerler Sistemi ve Max Weber (Birinci Baskı) İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık MACRAE. Erol (1993) İktisat Tarihi İstanbul: Süryay Yayıncılık BODUR. C. (1985) Weber (Dördüncü Baskı) Çeviren: Nur VERGİN Ankara: Afa Yayıncılık ZEYTİNOĞLU. N. G. H. Sayı.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?