Mikroorganizma, tek hücreli yaşayan organizma. Mikroorganizmaların çoğu çıplak gözle görülemeyecek kadar küçüktürler. Hastalığa neden olan başlıca mikroorganizma grupları; bakteriler, protozoonlar, algler, mantarlar ve virüslerdir.
Mikroorganizmaların büyük kısmı tek hücrelidir fakat bu hepsini genellemez, çünkü bazı çok hücreli organizmalar mikroskopik olurken bazı tek hücreli protistler ve bakteriler (Thiomargarita namibiensis gibi) makroskopiktir (çıplak gözle de görülebilir).
Mikroorganizma türleri
Mikroorganizmalar, ökaryotlar ve prokaryotlar olmak üzere başlıca iki grup altında toplanır. Bakteriler hücre yapılarından dolayı prokaryotturlar.
Bakteriler: Bakteriler oldukça basit, prokaryotik mikroorganizmalardır ve bunlar çekirdek ve çekirdek zarından yoksundurlar. Bakteriler; çomak (bacillus), yuvarlak (coccus) ve spiral (spirillum) ya da spiroketler), virgül (vibro) şekilli olup, binary füzyon ile çoğalırlar. 0 °C’den 100 °C ‘ye kadar olan sıcaklıklarda yaşamlarını sürdürebilirler. Bakterileri görmek ve üzerlerinde çalışmak için mikroskop gereklidir.
Protozoonlar: Protozoalar, ökaryotik tek hücreli organizmalardır. Hareket ayırt etme yeteneğine sahip olup bazı protozoonlar hareketsiz, bazıları flagella, cilia ya da pseudopodlar ile hareket yaparlar. Genellikle mikroskopik büyüklüktedirler, Bazı türleri insanlarda dizanteri, malaria (sıtma), vajina iltihabı, Şark çıbanı ve benzeri hastalıklara neden olur. Protozoonları inceleyen bilim dalına “protozooloji” denir.
Algler: Bir dizi bitki benzeri organizma için kullanılır. Birkaç mikrometreden metre ile ölçülen büyüklükte olan organizmalardır. Tatlı ve tuzlu sular, ıslak topraklarda, kaya ve ağaç üzerinde gelişirler. Mikrobiyolojide, tek hücreli bazı algler türleri önemlidir. Örneğin diatomlar ve dinoflagellatlar okyanuslarda bulunur ve deniz besin zincirinin temelini oluştururlar. Pek çok alg türü güneş ışığını tutarak, güneş ışığını fotosentez işleminde karbonhidratların kimyasal enerjisine nakleder. Algleri inceleyen bilim dalına “Phycology (Fikoloji)” denir.
Mantarlar: Mantarlar ökaryotik mikroorganizmalardır ve çok hücreli küfler ile tek hücreli mayaları içerirler. Küfler, filamentli dallı mantarlar olup, üremek için sporlara ihtiyaç duyarlar. Mantarlar asidik ortamları severler ve mantarların çoğu oksijen bakımından zengin şartlar altında oda sıcaklığında yaşarlar. Mayalar, bakterilerden biraz daha büyüktürler ve alkol fermantasyonları ile ekmek yapımında kullanılır. Fakat bazı mayalar patojeniktir, yani hastalığa neden olmaktadır.
Virüsler: Bakterileri tutan filtrelerden geçen en küçük elementlerdir. Viral materyal bir hücreden diğerine taşınacak yapıdadır. Zorunlu hücre içi parazitidirler. Canlı dışında faliyetsizdirler. Tek tip nükleik asit içerirler. Boyutları nanometre boyutlarındadır. Virüslerin metabolizmaları bulunmaz, bu nedenle virüslerin aktivitelerini engelleyen ilaçları kullanmak zordur. Virüsler canlı hücrelerde çoğalırlar.
Mikroorganizmalar nerelerde bulunur?
Mikroorganizmalar, biyosfer’in akar su olan her yerinde, okyanus tabanındaki sıcak su kaynaklarında, atmosferin üst tabakalarında ve yerkabuğunun iç kısımlarındaki kayaların derinliklerinde bulunurlar.
Mikroorganizmaların yararları nelerdir?
Mikroorganizmaların, saprotrof olarak iş gördüklerinden ekosistemlerin besin çemberindeki yerleri çok önemlidir. Bazı mikroorganizmalar azot tutabildikleri için, azot döngüsünün çok önemli parçalarıdır ve son yapılan çalışmalar, havadaki mikroorganizmaların yağış ve havanın oluşumunda etkili olabileceğini göstermektedir.
Biyoteknoloji ile mikroplardan hem geleneksel hem de besin ve yiyecek hazırlama yöntemlerinde hem de genetik mühendisliğinde yararlanılmaktadır.
Şarap, yoğurt, ekmek, turşu gibi pek çok gıdanın elde edilmesinde aktif olarak görev alırlar.
Antibiyotiklerin elde edilmesinde, probiyotiklerin yapımında da mikroorganizmalardan yararlanılmaktadır.
Mikroorganizmaların zararları nelerdir?
Uygun koşullarda üretilmeyen ve saklanmayan gıdalarda gelişerek bozulmalara ve bundan dolayı da ekonomik kayıplara yol açarlar.
Patojenik mikroorganizmalar zararlıdır, çünkü bu zararlı mikroorganizmalar insanların, hayvanların ve bitkilerin ölümüne neden olacak şekilde diğer organizmalara girer ve onların içinde ürerler.
Bazı mikroorganizmalar (örn. küfler) gıdalarda gelişerek oluşturdukları toksinlerle (zehirlerle) kansere ve buna bağlı ölümlere sebep olurlar.