... konulu sunumlar: "ULUSLAR ARASI EKONOMİK SORUNLAR VE AZ GELİŞMİŞ ÜLKELER"— Sunum transkripti:
1 ULUSLAR ARASI EKONOMİK SORUNLAR VE AZ GELİŞMİŞ ÜLKELER
2 GirişBu bölümde Kuzey-Güney Diyalogu, az gelişmiş ülkelerin ihracat gelirlerindeki istikrarsızlıklar, dış borçlar, mali krizler ve dış ticaret hadlerinin uzun-dönemde tarım ürünü ihracatçıları aleyhine değişmesi tartışmaları ile yeni korumacılık akımları gibi konulardır
3 AZ GELİŞMİŞ ÜLKELERİN SINIFLANDIRILMASI Kişi Başına Gelire Göre Ülkelerin Sınıflandırılması, 2010Ülke Grubu Kişi Başına Düşen GelirDüşük gelirli ülkeler $ veya daha azOrta gelirli ülkeler $ – $Alt-orta gelirli ülkeler $ – 3.975$Üst-orta gelirli ülkeler 3.976$ – $Yüksek gelirli ülkeler $ ve daha yüksekDünya Bankası’nın 2010 yılı verilerine göre ülkelerin kişi başına gelir esasına göre sınıflandırılması yukarıdaki gibidir.
4 KUZEY-GÜNEY DİYALOĞU1950'lerin sonları ve 1960'ların başlarında, eski sömürgelerin bağımsızlığına kavuşması ile dünyadaki az gelişmiş ülkelerin sayısında hızlı bir artış oldu. Siyasi bağımsızlıklarını elde ettikten sonra bu ülkeler yoğun biçimde kalkınma çabasına giriştiler.Ancak az gelişmiş ülkeler, kısa sürede geçerli uluslararası ekonomik düzeni, iktisadi kalkınmalarına yardımcı olmadığı, tersine gelişmiş ülkelerle aralarındaki açığın daha da büyümesine neden olduğu gerekçesiyle, eleştirmeye başladılar. Sanayileşmiş ülkeler daha çok dünyanın kuzey yan küresinde, az gelişmiş ülkeler de güney yan kürede bulundukları için bu iki grup arasındaki tartışmalara Kuzey-Güney Diyaloğu adı verilir.
5 Klâsik Uluslar arası Büyüme Teorisi Az gelişmiş ülkelerin en önemli eleştirilerinden birisi, klâsik uluslararası büyüme teorisine yöneltilmişti. Bu teoriye göre, dünya ekonomisinin büyümesi için her şeyden önce "merkez"i oluşturan sanayileşmiş ülkelerin (Kuzey), sürekli ve istikrarlı biçimde gelişmesine gerek vardır. Çünkü, merkezde başlatılan büyüme, otomatik biçimde "çevre"ye yayılacak ve az gelişmiş ülkelerin kalkınmalarını hızlandıracaktır.
6 Yeni Binyıl Kalkınma Hedefleri Birleşmiş Milletler'e üye olan 192 ülke tarafından 2015'e kadar yerine getirilmesi planlanan sekiz hedef belirlemiştir. Bu hedefler, Eylül 2000'de Birleşmiş Milletler'in New York Binyıl Zirvesi'nde resmileştirildi.
7 Yeni Binyıl Kalkınma Hedefleri Aşırı yoksulluğun ve açlığın yok edilmesi.Evrensel ilköğretimin sağlanması.Kadın-erkek eşitliğinin sağlanması ve kadınların ekonomik yönden güçlendirilmesi.Çocuk ölüm oranının azaltılması.Anne sağlığının iyileştirilmesi.HIV/AIDS, sıtma ve diğer hastalıklarla mücadele edilmesi.Çevresel sürdürülebilirliğin sağlanması.Kalkınmaya yönelik küresel işbirliğinin geliştirilmesi.
8 TARIM ÜRÜNLERİNİN ULUSLARARASI TİCARETİ Tarım, gelişmiş veya az gelişmiş olsunlar, tüm ülkelerde en fazla korunan kesimlerden birisidir. Bu yoğun koruma ve desteklemeler, daha çok tarım kesiminin özelliklerinden kaynaklanır. Esnekliği düşük bir talep yapısı karşısında üretimdeki değişmeler üreticinin gelirlerinde önemli dalgalanmalar doğurur. O bakımdan hükümetler hem çiftçilerin gelirlerini istikrarlandırmak, hem de tüketicileri korumak amacıyla tarımsal desteklemelerde bulunmak gereğini duyarlar.
9 Uluslararası Mal Anlaşmaları Uluslararası mal anlaşmaları (intemational commodity agreements), belli bir tarım ürününü ihraç eden başlıca ülkelerle önemli tüketici durumdaki ülkeler arasında, o malın uluslararası piyasasını düzenlemek üzere yapılan anlaşmalardır. Temel amaçları, ilgili malların fiyatlarını istikrarlandırmak, alıcı ülkelere belirli bir fiyat garantisi vermek veya fiyatı yükselterek üretici ülkelere daha dengeli bir gelir sağlamak biçimindedir.
10 a. Tampon Stoklar Programı: İlgili malın dünya fiyatı belirli bir düzeyin altına düşme eğilimi gösterdiğinde, bu malın piyasadan satın alınıp stoklanması ve belirli bir düzeyin üzerinde yükseldiğinde de stoklardan satış yapılmasını öngören düzenlemelerdir. Programın uygulanmasını gerçekleştirmek için uluslararası bir organın kurulması ve bunun yeterli bir bütçeyle donatılması gerekir. Uygulamada tampon stok programının en başarılı örneklerinden birisi Uluslararası Kalay Anlaşması'dır (International Tin Agreement). Bu programların finansmanına katkıda bulunmak amacıyla IMF bünyesinde oluşturulan bir Tampon Stok Finansman Kolaylığı Hesabı bulunur.
11 b. Uluslararası Üretim Kotaları ve İhracat Kotaları: Uluslararası mal anlaşmalarının ikinci amacı ihracat fiyatlarının yükseltilmesidir. Bu amaç, ancak üretim veya ihracat kotaları ile gerçekleştirilebilir. Uluslararası üretim kotalarında, belirli tarım ürünlerinin dünya arzının, talebi aşması nedeniyle, fiyatlardaki düşmeyi önlemek veya arzı talebe göre kısıtlayarak fiyatların yükselmesini sağlamak gibi amaçlar güdülür.
12 Tarım Ürünleri Dünya Ticaretinin Serbestleşdirilmesi Tarım ürünlerinin uluslararası ticareti, ülkelerin yaygın olarak uyguladıkları destekleme politikaları dolayısıyla pek çok engelle karşı karşıyadır. Ülkeler bu destekleme politikalarından vazgeçmek istemedikleri için tarım ürünleri, GATT çerçevesinde yapılan dünya ticaretini serbestleştirme çabalarının dışında tutulmuştur.
13 İHRACAT GELİRLERİNDEKİ İSTİKRARSIZLIKLAR Daha önce de incelendiği gibi, az gelişmiş ülkelerin ihracatı çoğunlukla birkaç geleneksel tarım ürününden oluşur. Başka bir deyişle, ihracatta büyük bir mal yoğunlaşması vardır. İhracatın yapısındaki bu özellik döviz gelirlerinde büyük düzensizliklere yol açar ve dolayısıyla iktisadi kalkınmayı da çok olumsuz yönde etkiler.
14 İHRACAT GELİRLERİNDEKİ İSTİKRARSIZLIKLAR Tarım ürünlerinin talep ve arz esnekliklerinin düşük olması da ihracat gelirlerdeki dalgalanmanın şiddetini artırır. Örneğin, talep esnekliği düşük olan bir malın arzındaki belirli bir artış, bu malın fiyatını yüksek ölçüde düşürür. (King Kanunu)
15 Dengeleyici Finansman Plânları Az gelişmiş ülkelerde ihracat gelirlerindeki dalgalanmanın etkilerini gidermek için ortaya atılan önerilerden bir diğeri de dengeleyici finansman programlarıdır (compensotary financing programs). Bu tasarılara göre, ihracat gelirlerindeki beklenmedik düşmelere karşı sigorta görevi yapmak üzere, çeşitli ülkelerin veya uluslararası finansman kuruluşlarının katkıları ile, bir fon kurulmalıdır. İhracat gelirleri kendi denetimleri dışındaki faktörler nedeniyle bir veya birkaç yıl, belirli bir düzeyin altına düşen ülkelere bu fonlardan ödeme yapılmalıdır.
16 EMEK YOĞUN SANAYİ MALLARINDA ARTAN KORUMACILIK Geleneksel olarak az gelişmiş ülkeler, sahip oldukları emek bolluğu ve düşük ücret avantajları dolayısıyla, emek yoğun sanayi dallarından karşılaştırmalı üstünlük elde etmişlerdir. Gelişmekte olan ülkelerin sanayi malları ihracatında gelişmiş ülke piyasalarına serbestçe girebilmeleri, bu ülkelerin kalkınmaları açısından büyük önem taşır. 1970’lerden sonra sanayileşmiş ülkelerde özellikle rekabetçi olmayan emek yoğun yurtiçi endüstrilere uygulanan koruyucu önlemler, bu mallar üzerinde karşılaştırmalı üstünlüğe sahip az gelişmiş ülkeleri çok olumsuz yönde etkilemiştir.
17 AZ GELİŞMİŞ ÜLKELERİN AĞIR DIŞ BORÇ YÜKÜ Az gelişmiş ülkelerin uluslararası alanda karşılaştıkları en önemli sorunlardan birisi kuşkusuz ki büyük dış borçlardır. Çoğunun tüketim malları ile birlikte, kalkınma için gerekli olan ham madde ve yatırım mallarını yurt dışından ithal etme zorunda bulunmaları bu ülkelerin dış kaynak ihtiyacını artırmaktadır. Sınırlı döviz gelirleri karşısında bu durum aşırı dış borçlanmanın başlıca nedenini oluşturmaktadır.
18 AZ GELİŞMİŞ ÜLKELERİN AĞIR DIŞ BORÇ YÜKÜ Az gelişmiş ülkelerin dış borç sorunlarının ortaya çıkmasındaki etkenler aşağıdaki gibi sıralanabilir:A. Petrol fiyatlarındaki artışlarB. Gelişmiş ülkelerde yaşanan durgunlukC. Reel faizlerdeki artışlarD. İlkel tarım ürünü fiyatlarının düşmesiE. Az gelişmiş ülkelerde uygulanan iç tüketime yönelik politikalarF. Az gelişmiş ülkelerde hazırlıksız başlatılan mali liberalleşme hareketleri
19 DIŞ TİCARET HADLERİ KONUSUNDAKİ TARTIŞMALAR Dış ticaret hadleri, bir ülkenin sattığı ve satın aldığı malların fiyatlarındaki değişmeler dolayısıyla, dış ticaretten kazançlı ya da zararlı çıktığını göstermeye yarayan bir kavramdır ve bu kavram ihracat fiyatlarının ithalât fiyatlarına oranı biçiminde tanımlanmıştır.
20 Ticaret Hadleri Tanımları Başlıca ticaret hadleri tanımları arasında net değişim ticaret hadleri, gelir ticaret hadleri ve tek faktörlü ticaret hadleri vardır. a. Net Değişim Ticaret Hadleri Buna mal ticaret hadleri (commodity terms of trade) de denir ve ihracat fiyatlarının ithalât fiyatlarına oranına eşittir.N: Net değişim (mal) ticaret hadleriPx: İhracat fiyatları indeksiPm: ithalât fiyatları indeksi
21 Ticaret Hadleri Tanımları b.Gelir Ticaret Hadleri Net değişim ticaret hadleri tanımında dış ticaret hacmine yer verilmez. Oysa göreceli fiyat değişmelerinden ülkenin elde ettiği toplam kazanç veya uğradığı kayıp, dış ticaret hacmindeki değişmelere de bağlıdır. Gelir ticaret hadleri, net değişim ticaret hadleri ile ihracat hacim indeksinin çarpımına eşittir:I: Gelir ticaret hadleriQx: İhracat hacim indeksi
22 Ticaret Hadleri Tanımları Gelir ticaret hadleri özde, bir ülkenin ihracattan kaynaklanan ithalât kapasitesindeki değişmeleri gösterir. O yüzden bu tanımlamaya ihracata dayalı "ithalât kapasitesi indeksi" de denir. Gelir ticaret hadlerindeki bir değişme net değişim ticaret hadlerinde veya ihracat hacmindeki değişmelerden ortaya çıkar.
23 Ticaret Hadleri Tanımları c. Faktör Ticaret Hadleri Ticaret hadlerinin net değişim tanımı ihracat kesimindeki verimlilik değişmelerini de yansıtmaz. Oysa dış ticaret kazançları bakımından, fiyatlardaki değişmelerin, verimlilik gelişmelerinden ortaya çıkıp çıkmadığının büyük önemi vardır. Net değişim ticaret hadlerinin, ihracat kesimindeki verimlilik indeksi ile çarpılmasından elde edilen tanıma, tek faktörlü ticaret hadleri (single factoral terms of trade) adı verilir:S: Tek faktörlü ticaret hadleriVx : İhracat kesimi verim indeksi
24 Singer-Prebisch TeziTarım ve sanayi ürünleri arasındaki ticaret hadlerinin uzun dönemde tarım ürünleri aleyhine değişmekte olduğunu öne süren görüşe, bunun ilk savunucuları olan Alman iktisatçısı Hans Singer ile Latin Amerikalı Raul Prebisch‘in adlarından dolayı Singer-Prebisch tezi denmektedir.Singer-Prebisch tezinde, ticaret hadlerinin az gelişmiş ülkeler aleyhine dönmesine neden olarak, arz talep etkileri ve ekonomilerin yapısal esnekliğiyle ilgili bir dizi faktör üzerinde durulmuştur.
25 Singer-Prebisch Tezi a. Taleple ilgili faktörler: Gıda maddeleri talebinin azalmasıDoğal hammaddelerin yerine yapaylarının geçmesiGelişmiş ülkelerde tarım kesimini koruyucu önlemlerb. Arzla ilgili faktörler:Teknolojik yenilikler ve faktör artışlarıTekelci kuruluşların etkisiKatı ekonomik yapı
26 Singer- Prebisch Tezinin Eleştirileri Singer-Prebisch tezi, İktisat Literatüründe en yoğun tartışmalardan birini başlatmış ve eleştirilere uğramıştır. Singer-Prebisch tezine yöneltilen eleştirilerden birisi, Milletler Cemiyeti'nin yukarıda sözü edilen araştırması İle ilgilidir. Buna göre, İngiltere'de ihraç ve ithal edilen malların fiyatları, mallar bu ülkenin limanında iken ölçülür. Dolayısıyla, bu ülke açısından ithal edilen gıda ve ham maddelerin fiyatlarındaki düşme, bu dönemde deniz aşırı yük taşımacılığı maliyetlerindeki düşüşlerin bir sonucu olabilir.
27 Singer- Prebisch Tezinin Eleştirileri İkinci bir eleştiri, bu konudaki tartışmaların net değişim (mal) ticaret hadleri tanımına dayanmasıyla ilgilidir. Ticaret hadlerindeki değişmenin ihracat kesimindeki verimlilik artışlarından dolayı ortaya çıkması durumunda bu tanımın yanıltıcı olacağı belirtilmiştir. Çünkü ihracat fiyattan düşse de ihracat hacmi genişlemiş ve ithalât daha ucuz bir reel kaynak karşılığında sağlanmış olacağından net bir kayba uğranılmayabilir.
28 Singer- Prebisch Tezinin Eleştirileri Bundan başka, az gelişmiş ülkelerin ithalât fiyatlarındaki artışların kalitedeki yükselmeyi yansıttığı öne sürülmüştür. Buna neden olarak sanayi mallarında kalite gelişmelerinin tarımsal ürünlerden çok daha önemli olduğu gösterilmiştir. Kısacası, bu görüş açısından ithalât fiyatlarındaki yükselme daha ileri kalitede mal ithal etmenin bir sonucudur.