Fosgen nedir?
Fosgen, plastik ve zirai ilaç üretmek için kullanılan önemli bir endüstriyel kimyasaldır. Oda sıcaklığında (21° C, 70° F), fosgen zehirli bir gazdır. Soğutma ve basınç ile, fosgen gazı bir sıvıya dönüştürülebilir. Sıvı fosgen sevk edilebilir ve depolanabilir. Sıvı fosgen serbest bırakıldığında hızla bir gaz haline dönüşür. Fosgen gazı yer yüzeyine yakın kalır ve hızla yayılır. Fosgen gaz renksiz olabilir. Ya da beyaz, açık sarı arasında bir renkte üretimi yapılabilir. Düşük konsantrasyonlarda yeni biçilmiş saman veya yeşil mısır kokusu şeklinde hoş bir kokusu vardır. Yüksek konsantrasyonlarda, koku güçlü ve nahoş olabilir. Ancak maruz kalmış herkes tarafından kokusu fark edilmeyebilir. Fosgenin kendisi yanmaz (kolay tutuşmaz ve yakılamaz). Fosgen askeriyede “CG” kısaltmasıyla tanımlanır.
Fosgen plastik ve böcek zehiri yapımında kullanılan kimyasal bir maddedir. Oda sıcaklığında (21 derece), fosgen zehirleyici bir gaza dönüşür. Soğutarak ve basınçla fosgen gazı sıvıya dönüştürülebilir.
Fosgen, Phosgene COCl2 formülü ile ifade edilen kimyasal bir bileşiktir. Eczacılıkta, kimyasal ayıraç (reagent) olarak kullanılır.
Fosgenin gaz hali, renksiz veya beyaz-açık sarı bulut renginde görünebilir. Düşük rakımlı bölgelerde, rahatsız edici olmayan yeni biçilmiş yeşil mısır veya ot kokusundadır. Kokusu herkes tarafından kolayca tespit edilemeyebilir. Yükseklerde ise, koku daha keskin ve rahatsız edicidir.
I nci Dünya Savaşı esnasında fosgenin boğucu kimyasal madde (ajan) olarak kullanıldığı bilinmektedir. Savaşta kullanılan kimyasallar arasında en çok ölüme neden olan fosgen maddesi olmuştur.
Fosgen nerelerden insana bulaşabilir?
Fosgen tabiatta bulunan bir kimyasal madde değildir. Fosgenle kirletilmiş bölgeler, insanlar için risk yaratır. Fosgen şuralarda bulunabilir:
- Hava: Havaya bırakılmış fosgen gazı solunum yoluyla veya deriye temas ederek insana bulaşır.
- Su: Su fosgenle kirletilmiş ise, temas yoluyla veya içme suyuna karışması nedeni ile insana bulaşabilir.
- Yiyecek: Fosgenle kirletilmiş yiyeceklerden yiyenler, zehirlenme etkisine maruz kalabilirler.
Fosgenin silah olarak kullanılması:
Fosgen kimyasal maddesini taşıyan bir kamyon, gemi veya tren kötü niyetli kişilerce infilak ettirildiğinde, fosgen havaya karışır ve havayı kirletir.
Not: Fosgenle temas etmiş olmanız, mutlaka hasta olacağınız manasına gelmez.
Fosgen zehirlenmesinden nasıl korunabiliriz?
Fosgenin yayıldığı bölgeden hızla uzaklaşılmalı ve temiz havanın olduğu bölgelere gidilmelidir.
- Açık alanda fosgenin zehirleyici etkisine maruz kalındığında, derhal o bölgeden uzaklaşılmalıdır. Olabildiğince yüksek rakımlı yerlere çıkılmalıdır. Çünkü, fosgenin molekül ağırlığı havadan yüksek olduğundan, daha çok rakımı düşük olan dere yatakları, vadi tabanları gibi coğrafi alanlarda yoğunlaşacak ve etkisini bu bölgelerde daha çok gösterecektir.
- Eğer bina içerisinde fosgene maruz kalınmışsa, derhal binadan dışarı çıkılmalıdır.
Fosgenin neden olduğu semptomlar
Fosgenin tehlikeli oranlardaki konsantrasyonları ile temas edenlerde bulaşmayı müteakip hemen aşağıdaki semptomlar görülür:
- Öksürük
- Boğaz ve gözlerde yanma
- Gözlerde yaşlanma
- Bulanık görme
- Nefes almada güçlük, nefes almanın sıklaşması
- Bulantı ve kusma
Fosgenin deriye temas etmesi halinde, donma olayının neden olduğu yanmaya benzer semptomlar görülür.
Fosgenin etkisine yüksek oranlarda maruz kalanların akciğerlerinde 2-6 saat içinde su toplanır.
Fosgenle temas edenler kendilerini iyi hissetseler veya iyi görünseler bile, maddenin bulaşmasından 48 saat sonra başkaca etkiler ortaya çıkabilir:
- Nefes almada güçlük
- Hafif pembemsi sıvı çıkartarak öksürmek
- Düşük kan basıncı
- Kalp durması
Fosgenden zehirlenenlerin ölme ihtimali nedir?
Fosgene maruz kalanların hayatını kaybetme oranının yüksekliği, maruz kalınan fosgenin havadaki oranı ile kimyasala maruz kalınma süresine bağlıdır. Havada yüksek oranda fosgen var ise (2 ppm’den daha fazla) bu durumda hastanın hayatını kaybetme riskinin çok yüksek olduğu düşünülür. Havada bulunan düşük oranlı fosgenin ciddi sağlık problemlerine neden olma ihtimali düşüktür.
Fosgene maruz kalanlar nasıl tedavi edilir?
- Temastan sonra hastalıktan korunma: Fosgenin salındığı bölgeden uzaklaşılmalı ve temiz havaya çıkılmalıdır.
- Elbiselerin temizlenmesi (dekontaminasyon).
- Sadece fosgen etkisine maruz kalan ve fosgen bulaşmış giysiler derhal “yırtılarak” vücuttan çıkarılmalıdır. Elbise çıkartılırken yüze, burun bölgesine ve gözlere fosgen bulaştırılmamalıdır. Başkalarına yardım ederken, fosgen bulaşmış elbiselere elle temas edilmemelidir.
- Fosgenden etkilenen bölgelerin yıkanması.
- Vücudun fosgene maruz kalan bölgeleri, bol sabunlu su ile olabildiğince çabuk yıkanmalıdır.
- Gözlerde yanma ve bulanık görme var ise, 10-15 dakika süreyle gözler normal su ile durulanmalıdır.
- Gözlerde kontakt lense var ise çıkarılmalı ve kirlenmiş elbiselerle birlikte atılmalıdır. Kontakt lensler tekrar göze takılmamalıdır. Gözlükler bol sabunlu su ile yıkanarak tekrar kullanılabilir.
- Takılar eğer sabun ve su ile yıkanabiliyorsa, yıkandıktan sonra tekrar kullanılabilir. Aksi takdirde, takılar da kirlenmiş olacağından, atılmalıdır.
- Fosgenle kirlenmiş giysiler atılmalıdır.
- Fosgenle kirlenmiş elbiseler plastik bir naylon torbaya konmalıdır. Elbiselerin fosgenle kirlenmiş bölgelerine kesinlikle temas edilmemelidir. Eğer elbiselerin nerelerinin kirli olduğunu anlayamıyorsanız veya şüpheleniyorsanız, elbiseleri naylon torbaya koymak için plastik eldiven, maşa, odun parçası, değnek vb. kullanabilirsiniz. Bu esnada kirli elbiselere temas eden her türlü eşya, naylon torbaya konmalı ve tekrar kullanılmamalıdır.
- İçine kirletilmiş giysi ve eşyalar konan naylon torbanın ağzını kapatın. Başka bir plastik torbanın içine yerleştirin.
- Derhal yetkili Mahalli veya Sağlık Bakanlığına Bağlı teşkilatın mahalli birimine telefonla haber verin.
- Sağlık Bakanlığı yetkilileri bölgeye ulaştığında, kirlenmiş elbiselere ne işlem yaptığınız konusunda yetkililere ayrıntılı bilgi verilmelidir. Kirletilmiş elbise ve eşyalara yapılacak diğer işlemler, Sağlık Bakanlığı yetkililerinin sorumluluğudur. Plastik torbalara kendi başınıza işlem yapmaya kalkmayın.
- Hastalığın tedavisi: Tedavi, fosgenin vücuttan en erken zamanda uzaklaştırılmasını içerir. Destekleyici tedavi (damardan enjekte sıvı enjekte etmek, ağrı giderici hap vermek) standart bir hastane ortamında yapılmalıdır. Fosgenden zehirlenmesinin antidotu yoktur. Fosgene maruz kalan bir kişide semptomlar 48 saat içinde ortaya çıkabileceğinden, hasta en az iki gün gözlem altında tutulmalıdır.
Fosgenden zehirleneneler için geliştirilmiş bir aşı var mıdır?
Hayır, fosgenden zehirlenenler için geliştirilmiş bir aşı mevcut değildir.
Fosgeni teröristler kullanabilir mi?
Türkiye’de böylesi bir tehdit beklenmediğinden, bu konuda yeterince çalışma olmadığı değerlendirilmektedir. Ancak, özellikle 11 Eylül 2001 saldırılarından sonra, ABD hükümeti teröristlerin biyolojik ve kimyasal maddeleri kolaylıkla kullanarak saldırıda bulunabileceklerini, toplu ölümlere yol açabileceklerini değerlendirmektedir.
Uyarı:
Birisi fosgen yutmuşsa, kusturmaya veya başkaca bir sıvı içirmeye çalışmayın. Derhal tıbbi yardım kuruluşlarına haber verin.
Kaynak:
Ahmet AKIN, (E) Topçu Kur.Alb.