Bunlar için ben bir vakaydım sadece...
Macar yazar, şair, gazeteci ve oyun yazarı Frigyes Karinthy'nin "Kafatasımın Etrafında Yolculuk" adlı kitabı tıbbi bir anı kitabı ve oldukça etkileyici bir edebi anlatı, yine de baş ağrısı çektiğiniz günlerde okumayın.
26-03-2017 10:30
1887 - 1938 yılları arasında yaşamış Macar yazar, şair, gazeteci ve oyun yazarı Frigyes Karinthy'nin "Kafatasımın Etrafında Yolculuk" adlı kitabını okuduktan sonra dinmek bilmeyen baş ağrılarım beni ürkütmeye başladı gerçekten. Bu ülkede insanın somut veya soyut anlamda başının ağrımaması imkânsız lakin sürekli ağrı kesicilerle ayakta durmaya çalışmak, ışığa ve sese tahammül edememek çok yıpratıcı.
'Six Degrees of Separation' (Ayrımın Altı Derecesi) teorisinin de temellerini atan Karinthy; dünya nüfusu arttıkça sosyal bağlamda mesafelerin giderek azaldığını, dünyanın gün be gün küçüldüğünü belirterek her insanın birbirine ortalama beş altı adım uzaklıkta olduğunu söylemiş. Çoktan ölmüş olsa da kendi yaşamından bir kesit sunduğu bu kitapta yer alan her cümlesiyle aramızdaki mesafe azaldı sanki.
Yazar Frigyes Karinthy; Budapeşte'de bir kafede oturmuş, modern insana dair bir deneme mi yoksa yeni bir tiyatro oyunu mu yazması gerektiğini düşünmektedir. Düşüncelerine dalıp gittiği anda etraftaki sesleri bastıran güçlü bir gürültü işitir. Önünden devasa bir tren geçiyordur. Derken trenler birbirini izler. Karinthy olanlara anlam veremez, çünkü Budapeşte sokaklarında en son treni yedi yaşındayken görmüştür, nihayet sakinleşince sanrı gördüğünü anlar.
Esasen Karinthy'nin beyninde tümör vardır. Zamanla baş dönmelerine, bayılma nöbetlerine, el yazısının okunamayacak hale gelmesine, okuduğu kitaplardaki harflerin kaybolup gitmesine dayanamayarak bir hekime danışır. Bir yığın tahlil ve tetkikin ardından ünlü bir nörolog tarafından yurt dışında ameliyat edilir. Yazarın hastalığını fark edişi, onu yok saymaya çalışması, semptomlarına dair gözlemleri, düşünceleri, hisleri, çevresindekilerin tepkileri oldukça ilginç.
"Nesneler, onlara bir ad verdiğimizde gerçeğe dönüşür ve böylece de onları olasılık içeren bir şey haline getirmiş oluruz; olasılık dȃhilinde olan her şey de gerçekleşme olanağı bulur. Gerçekliği insan imgelemi yaratmaktadır," (Karinthy 2016: 106) ve "Bunlar için ben bir vakaydım sadece; başka hiçbir şey değildim, deri çantadaki bir yığın bulgudan ibarettim. Seferberlik emri üzerine askere giden, şimdi de üniformasını giyip cepheye gidecek birliğe katılmadan önce eğitim görmeye başlayan bir asker gibiydim. Ya da yine yalnızca, resmen hüküm giydiğine ilişkin kararı henüz gelmemiş ama artık bu hata yüzünden cezasını çekmeye başlamış bir suçlu gibi," (Karinthy 2016: 108) diyen Karinthy'nin kitabı tıbbi bir anı kitabı ve oldukça etkileyici bir edebi anlatı, yine de baş ağrısı çektiğiniz günlerde okumayın.
KÜNYE: Kafatasımın Etrafında Yolculuk, Frgyes Karinthy, Çev: Vural Yıldırım, Fabula Kitap, Mart 2016
İLGİLİ HABERLER
İdeolojinin makus talihi değişir mi?
Yordam Kitap’ın, Şubat ayında yayınladığı Jan Rehmann’ın “İdeoloji Kuramları” kitabı, bu soruya gelişkin bir yanıt verebilmek için önemli bir kaynak olarak önümüzde duruyor. Rehmann, ideolojiye olumlu veya olumsuz yaklaşımları ortaya koyduktan sonra; ideoloji kuramlarının Marx’tan Adorno’ya, Lenin’den Gramsci’ye, Althusser’den Stuart Hall’a, Bourdieu’den Haug’a Foucault’dan Butler’a kadar uzanan farklı damarlarını inşa edip karşılaştırmaya çalışıyor.
21-05-2017 10:11
“İnsanlık tarihi boyunca en fazla tartışılan kelime nedir?” diye bir soruyla karşılaşsak ilk etapta saçma bir soru olduğunu düşünebiliriz. Öyle ya, binlerce kelime içerisinden hangisinin en fazla tartışıldığı nasıl bilinsin ki?
Ancak üzerine biraz düşündüğümüzde ve “ideoloji” kelimesini bu soruya cevap olarak verdiğimizde sorunun saçma olmadığını hatta tartışma açıcı bir boyutu olduğu görülecektir. Kanımca, son iki yüz senedir aydınlar ve halk tarafından en tartışmalı pozisyonda olan kelimelerin başında “ideoloji” kelimesi gelmektedir. İdeoloji, kimileri için “sistematik bir fikir yapısı”, “bilinçlenme” anlamına gelirken; kimileri için de “gerçekleri çarpıtan, gerçekleri olduğu gibi anlatmayan bir fikir yapısı” anlamıyla kavranmıştır.
Peki ideolojiyi bu kadar tartışmalı kılan sebepler ne olabilir?
Yordam Kitap’ın, Şubat ayında yayınladığı Jan Rehmann’ın “İdeoloji Kuramları” kitabı, bu soruya gelişkin bir yanıt verebilmek için önemli bir kaynak olarak önümüzde duruyor. Rehmann, ideolojiye olumlu veya olumsuz yaklaşımları ortaya koyduktan sonra; ideoloji kuramlarının Marx’tan Adorno’ya, Lenin’den Gramsci’ye, Althusser’den Stuart Hall’a, Bourdieu’den Haug’a Foucault’dan Butler’a kadar uzanan farklı damarlarını inşa edip karşılaştırmaya çalışıyor.
***
“İdeoloji” kelimesi ilk olarak, Fransız Devrimi sürecinde, kendilerine ideologlar adını veren bir grubun üyesi olan Destutt de Tracy tarafından, “Doğru düşünme imkanı sağlamak için kullanılacak fikir bilimi” anlamında kullanılmıştır.
İdeologlar, o dönem Fransa’da başa geçmek üzere olan Napolyon ile yakın ilişkiler kurmuştur. Bu yakın ilişki Napolyon’un iktidara gelmesinin ardından daha da gelişmiş; ideologlar, Napolyon tarafından eğitim sistemini geliştirmek üzere görevlendirilmiştir. Ancak Napolyon, eğitim sistemini kurgulayan ideologların kurgusunun dışına çıkmış, eğitim başlığında kiliseye taviz vermiştir. Bu tavize karşı tepki gösteren ideologlar Napolyon’a karşı cephe almış; bu cephe karşısında ise Napolyon, ideologlara karşı karalama kampanyası başlatmıştır. Karalama kampanyasının ardından ideologlar, Fransa’da alay edilen insanlar olmaya başlamıştır.
“İdeoloji” sözcüğünün makus talihi böyle başlamıştır ve belki de, günümüzde bile ideoloji denildiğinde, insanların aklında “yanlış bilinç” çağrışımının oluşmasında, Napolyon’un ideologlara karşı almış olduğu bu tutum belirleyici olmuştur.
***
“İdeoloji” kelimesi, on dokuzuncu yüzyıldan bu yana çoğunlukla bilimselliğe aykırılığı belirtmek için kullanılmış olsa da, aslında özgül bir bilimi tanımlamak için ortaya atılmıştır. Bahsi geçen bu özgül bilim, “fikir bilimi”dir. Ancak ortaya atılışının ardından ideoloji kelimesi anlam değiştirmiş; nesneye ilişkin sistematik bir bilgi olmak yerine, fikrin kendisine dönüşmüştür.
İdeolojiye olan yaklaşım konusundaki farklılıkların temeli, tam da bu dönüşümde yatmaktadır. Birçok Marksiste göre Marx ve Engels’in ideolojiye karşı nötr tutum almasının sebebi de budur. Marx ve Engels’in yaşadığı dönemde ideolojiye yüklenen anlam, Napolyon’un da etkisiyle “çarpıtıcı”, “yanlış bilinç”tir. Zaten ideoloji kavramını Marksizm içerisinde tartışmasız hale getiren de Lenin’dir. 1902’de yazdığı “Ne Yapmalı?” kitabında Lenin, işçi sınıfının kendiliğinden bir şekilde, ancak sınıf bilincinin tohum biçimini geliştirebileceğini; bunun da kapitalist düzene yarayacağını; bu sebepten dolayı işçilere sınıf bilincinin dışından anlamına gelmek üzere, dışarıdan bilinç taşınması gerektiğini vurgulamıştır. Lenin’e göre taşınan bu dışarıdan bilinç, “sınıfsal ve ideolojik”tir.
Lenin’in bu düşüncesinin Marksizm içerisinde tartışmasız hale gelmesindeki en büyük pay, kuşkusuz ki Lenin’in devrime öncülük etmiş olmasıdır. Lenin’den sonra Marksistler, Marksizmi güncelde yeniden üretme çabasına girişmiştir. Althusser’in, Gramsci’nin, Lukacs’ın veya diğer son kuşak Marksistlerin yaptığı budur.
Jan Rehmann’ın İdeoloji Kuramları kitabı, tüm bunları derinleştirerek; ideoloji kuramlarının ortaya çıkışını, yabancılaşmanın ve boyun eğmenin işleyişinin yapısını yansıtmaya çalışan, sık sık yararlanılması gereken bir eser olarak önümüzde durmaktadır.
Kitabın cevap veremediği bir soru vardır: İdeoloji kelimesinin makus talihi nasıl değişecek?
Önümüzdeki dönemin siyasal mücadeleleri, “ideoloji” kelimesinin Napolyon’dan beri kırılamayan makus talihini kırmak açısından oldukça olanaklı gözükmektedir. Kim bilir, belki de o makus talih, bu dönemin Marksistleri tarafından değiştirilecektir…
KÜNYE: İdeoloji Kuramları – Yabancılaşma ve Boyun Eğme Güçleri, Jan Rehnmann, Çeviri: Şükrü Alpagut, Yordam Yayınları, Şubat 2017, 368 sayfa.
‘Kendinle olmak, kendinle kalmak’
Cadı romanıyla tanıdığımız Oylum Yılmaz, bu kez Gerçek Hayat’la bizlerle. “Hayat”, üzerine bir ömür düşünülecek bir kavramken bir ömrü yaşarken daima düşünerek yaşamak mümkün olmuyor. Yılmaz, bundan hareketle hayatın gerçek olduğu fakat kadınların bu gerçek hayatı yaşayamadığı gerçeğiyle yüzleştiriyor okuyucusunu.
21-05-2017 10:07
Cadı romanıyla tanıdığımız Oylum Yılmaz, bu kez Gerçek Hayat’la bizlerle. Tezini bitirmeye çalışan ve aynı zamanda işsiz olan Leyla’nın hayal ve gerçek arasındaki gelgitleriyle ve İstanbul’daki dört beş mahallelik Çukurcuma’yla tanışıyoruz önce. Bu tanışma gerçekleşmeden, Melih Cevdet Anday’ın Teknenin Ölümü adlı şiirinin dizeleri karşılıyor bizi. Bu dizelerden sonra başlayan her bölümde birçok virgül kullanıldığını görüyoruz. Bu virgüller adeta bir şiirin düzyazıya dönüştürülmesi için kullanılmış. Oylum Yılmaz’ın kalemi, şiir yazacakken romana evrilmiş diye düşündürüyor çoğu zaman.
Leyla, şiirsel diliyle oluşturduğu cümlelerini kendine kuruyor sıkça. Çukurcuma’da tezini bitirmeye çalışan Leyla, Çukurcuma’yla da iyi geçinmeye çalışıyor. Nasıl yalnız kaldığını anlayamayan ama ailesinden arkadaşlarına kadar hepsinin uzağına düşen bir kadın, yaşamaya tutunmaya çalışırken sorular sormaktan vazgeçmiyor. Yüzünü ölüme dönen bu kadının gerçek hayatıyla arasındaki tek bağı tarihten gelen üç kadın karakter oluyor: Fatma Aliye, Suat Derviş, Cahit Uçuk. Bunlar “Yeraltına Çekilmiş UnutulmuşUnutturulmuş Devrimci Kadın Yazarlar Cemiyeti”nin üyeleridirler. Yılmaz, hiç uzun uzadıya anlatmıyor bu kadınların kim olduğunu. Cemiyete vermiş olduğu adla mevzuyu en derinine inerek kavramış oluyoruz zaten. Leyla’nın bu kadınlarla kurduğu diyaloglardan yola çıkarak Virginia Woolf’un Kendine Ait Bir Oda’sı beliriyor zihnimde. Bir küçük empati sonrasında birbirinin yerine geçmeye hazır olan kadınlar ve erkeklerle hayatın değişeceğinden bahsediliyor eserde. Tarihten gelen bu üç kadınla tanıştığımız ilk sayfalarda da kadınların yazmak için önceleri erkek isimleri kullandıkları, sonra mahlas kullanarak bu süreci devam ettirdikleri belirtiliyor. Unutulmakla anılan bu üç kadını alıp Leyla’nın hikâyesinin tam ortasına yerleştiren yazar, kabul gören kanıyı yırtmaya çalışmış. Leyla’nın sorularına, sorunlarına, bunalımlarına şahit olup onunla iletişim kurmaya çalışan bu kadınlar, belki de ilk defa onlarla alakalı kısacık biyografik bilgilerin dışında var olmuşlar. Oylum Yılmaz’ın bunu bilinçli kurguladığını düşünüyorum. Biyografilerinden çok, neler düşündükleri ve neden anılmadıkları çok daha değerli ve önemli hepimiz için. Günümüzde ders kitaplarında Cumhuriyet Dönemi içerisinde irdelenmesi gereken Fatma Aliye’nin, aynı kitaplarda sadece adı geçiyor örneğin. Komünist Suat Derviş, bu talihsizliği ve haksızlığı öngörmüşçesine şöyle diyor: “Edebiyatın bir iddiası olmalı.” Belki de bir iddiaya sahip oldukları için tozlu kapaklara hapsedildiler ve hapsedilmeye devam ediyorlar.
Leyla’nın Ali’si kitaptaki erkek varlığının ilki. Onu bulduğunda kendini de bulacağına inandığı için ağlayarak ve canhıraş arıyor Ali’yi. Ali diye biri gerçekten var mı? Yoksa Leyla kimle konuşuyor? Leyla’nın Ali’yi bulmaya çalıştığı sahnelerin aslında Ali’yi öldürmeye çalıştığı sahnelere dönüştüğü biraz karmaşık geliyor önceleri. Aşkın öldüren ve yaşatan yanlarını bir arada düşünmemizi istemiş Yılmaz. Bir kadının erkeğini öldürdüğünde “bir kadın” olacağı vurgusuyla ilerlemiş. Tarihten gelen üç kadın da sürekli bunu savunuyor çünkü. Ali’yi öldürmesi gerektiğini, işte o zaman gerçek hayata ulaşacağını belirtiyor. Ayrıca romanın sonuna doğru erkek olan herkesin adının Ali olduğunu sezeceksiniz. Bu, bir kadının, bir toplumun bu zamana kadar görmezden geldiği kadınları anlatırken erkek olana bir kimlik şansı vermeyişinin simgesi adeta çünkü erkek olan ezelden beridir daima “şans”la anılıyor. Bir kez daha rol çalmaya izin vermemiş Yılmaz.
Ali’yi öldürme fikrinden devam edersek Cahit Uçuk’un “öldürmek” üzerine söyledikleri belki de romanda yaşam üzerine en fazla düşündüğüm kısım oldu. Cahit Uçuk, Ali’yi öldürmeye kıyamayan Leyla’yı ikna etmeye çalışırken kimsenin hiç değinmediği bir yerden temas ediyor Leyla’ya. İnsanın caniliğini, yaşarkenki umarsızlığını, etrafını görmezden gelişini en acımasız haliyle en acımasız kelimelerle anlatıveriyor:
“’Öldürmek’, dedi Cahit Hanım. ‘Hem öldürmeyi ne zannediyorsun allasen sen? Üzerine zehir püskürttüğün hamamböcekleri, dolap kenarlarına yerleştirdiğin zehirle tir tir titrettiğin fareler, gördüğün yerde terliği şap diye üzerine vurduğun örümcekler, sokak aralarında her şeyden bihaber gezinirken görüp kafanı çevirdiğin yavru kediler, başını bir an okşayıp geçtiğin, bugün olmazsa yarın açlıktan ölecek, karınları çökmüş sokak köpekleri… Hepsini sen öldürmedin mi gözünü kırpmadan? Sen değilsen, kimdi o cani? Bana söyleyebilir misin? Benim ilgim yok diyerek, etrafında yaşanan tüm acıların yükünü üzerinden atabilir misin?’”
Romanın sonlarına doğru geldiğimizde yazarın beklenmedik bir sonla bizi şaşırtacağını tahmin ediyoruz artık. Sonu tahmin etmemiz imkansızlaşıyor bir taraftan ama şaşıracağımız da netleşiyor. Ahsen, bu sonu oluşturmada baş rolü üstleniyor. Bir kadın olan Ahsen’in aslında kadın olmayı seçtiğini görüyoruz. Güçlü, güzel bir bilim insanı Ahsen. Bir kadınla bir erkek birbirine karışıyor onun vücudunda ve zihninde. Yaşamla ölüm de… Güçlü olmasının yanında bir transseksüelin yaralarını taşıyor ruhunda. Kendisiyle baş başa kalamayan, her yere onunla birlikte gelen fısıldaşmalarla birlikte yaşayan Ahsen, bu fısıltıların gölgesinden kurtulmuşçasına veriyor yaşam mücadelesini.
“Hayat”, üzerine bir ömür düşünülecek bir kavramken bir ömrü yaşarken daima düşünerek yaşamak mümkün olmuyor. Yılmaz, bundan hareketle hayatın gerçek olduğu fakat kadınların bu gerçek hayatı yaşayamadığı gerçeğiyle yüzleştiriyor okuyucusunu. Hayatlarını gerçek kılmaya çalışan kadınların mücadelesinin daimî olduğunu da şu sözlerle her fırsatta haykırıyor: Davamız; ilmi, siyasi ve edebidir!
KÜNYE: Gerçek Hayat, Oylum Yılmaz, İletişim Yayınları, Nisan 2017, 132 sayfa.
Buruk bir aşk öyküsü: Nerantzula
"Nerantzula" ise Panait Istrati’nin yazdığı en “içli” roman. “Buruk bir aşk öyküsü” diye tanımlamış romanın yayıncısı Helikopter Yayınları kitabın arka kapağında. Oldukça haklı bir betimleme.
21-05-2017 09:50
Maksim Gorki’yi hemen hemen herkes bilir de Balkanların Gorki’si olarak anılan Panait Istrati’den edebiyatın dolambaçlı yollarında soluklananlar haberdardır sadece. Oysa Gorki kadar kalıcı ve gerçektir yazdıkları. Yaşadıklarını, çoğu zaman gezilerini, elbette beş parasızlığını ve en çok “ben, doğduğu günden beri dostluğu yücelten adam severim” deyişindeki gibi dostluklarını kaleme alır.
1884 yılında İbrail’de büyük bir yoksulluğun içine doğar. Annesi Romen bir çamaşırcı, babası Rum bir kaçakçıdır. Kıyı koruma görevlileri tarafından vurulan babasını kaybettiğinde henüz çocuk denecek yaştadır. Babası öldükten sonra da büyük yoksulluk devam eder ve hatta yazar olmaya karar verip, gazetelerde yazıları yayınlanmaya başladığında da sürer bu sefalet. Çoğu zaman sahte pasaportla dünyaya açılır. Paris, Kahire, Napoli ve İstanbul’u gezer. Tüm şehirleri sever ama İstanbul’a âşık olur. Dünyayı keşfi vereme yakalanmasıyla sekteye uğrar ama o, rastlantının kendisine iltimas geçtiği insanlardan biridir. Tıpkı romanlarındaki kahramanlar gibidir. İsviçre’de tedavi gördüğü sanatoryumda tanıştığı Josue Jehouda ona Fransızcayı öğretir ve Romain Rolland’ın eserlerini tanıtır.
37 yaşında bileklerini keserek intihara kalkıştığında cebinden Rolland’a yazılmış bir mektup çıkmıştır. Fransızca öğrenme ve yapıtlarını bu dilde yazma tutkusu, Rolland’a duyduğu hayranlıkla birleşince bir mektup kaleme almış fakat adres değişikliğinden dolayı mektup alıcısına ulaşamamıştır. Panait’in intiharı, mektubun doğru adrese postalanmasına vesile olur ve uzun zaman devam eden mektup trafiğinde Rolland, eserlerini yayımlaması için kendisini daima yüreklendirir. İlk romanı "Kira Kiralina" yayımlandığında 39 yaşındadır. Üstelik bu roman Fransızca ve Romain Rolland’ın önsözüyle yayımlanmıştır.
"Nerantzula" ise Panait Istrati’nin yazdığı en “içli” roman. “Buruk bir aşk öyküsü” diye tanımlamış romanın yayıncısı Helikopter Yayınları kitabın arka kapağında. Oldukça haklı bir betimleme.
“Nerantzula!... Nankör bir uğraşla gövdesi sertleşmiş iyi yürekli, el değmemiş, küçük kadın! Anlaşılmaz sevgili!... İlk aşkım benim, her sabah karşıma çıkardın, cıva gibi parıldayıp oynayan suyla dolu kovalar olurdu elinde; insanlığın en tatlı sözcüğünü söylerken, çocukluk derken hep seni düşlüyorum!”
Yahudi, Romen, Rum mahallelerine bölünmüş bir kentte “kimsesiz bir sokak kızı”… Mahallelinin seslenişiyle Saka kız, aşıklarının dediğiyle Nerantzula ya da yeni kurduğu hayatın ona sunduğu isimle Anikutsa... Güldüğünde sadece dudaklarının değil ellerinin, saçlarının, gözlerinin, hiç durmadan zıplayan ayaklarının bile parladığı bu dünyalar güzeli kimsesiz sokak kızına mahallenin iki delikanlısı da âşık olur. Nerantzula da âşık olur, hem de ikisine birden. Bu konuda şakası yoktur, alabildiğine dürüsttür üstelik. Her iki gence de söyler bu durumu. Onları tanıştırır. Birlikte böğürtlen toplamaya da giderler, birbirlerini öldürmek için Tuna Nehri’nde yüzmeye de. Uçurtma yarışması da yaparlar, rakibi eleme planları da. Ta ki Nerantzula her ikisinin dudağına birer öpücük kondurup kendini bir çukura atana dek. Hikâyenin sıradanlığı tam olarak burada kırılıyor.
Nerantzula’ya çaresizce aşık olan Marku ve Epimonadas, aşkın onları sürüklediği bu tuhaf dostlukta birlikte eskimeye söz veriyorlar. Ve sevgili okur, sen hasedinden çat diye çatlıyorsun. Çatlıyorsun çünkü, “İnsan bu kadar iyi olabilir mi, böyle de sevilir mi? Hadi bunlar oldu, böylesine yakan duygular bu kadar yalın bir dille ve hiç sıradanlığa düşmeden anlatılabilir mi?" diye düşünüyorsun. Ama oluyormuş, anlatılabiliyormuş, Panait Istrati’nin bu karanlık dünyaya armağan ettiği bir küçük sihir bu yazma yeteneği.
Bahara yakışan buruklukta, hem iç açan hem kalp yakan küçük bir okuma yapmak isteyen pek sevgili okurların bu kitaba şans vermesi umuduyla… Bahar dalları altında hepinize iyi okumalar!
KÜNYE: Nerantzula, Panait Istrati, Çeviri: Faruk Ersöz, Helikopter Yayınları, 2015, 101 sayfa.
Geçmişten kaçamazsın ki...
Jorge Semprum iki türü birleştirerek yazar, polisiye ve siyaset. Polisiye olması bir lokomotif hızıyla ilerlemesini sağlıyor romanın, politikaya gelince kendi geçmişi kitapta bir otobiyografiye dönüşüyor.
21-05-2017 09:35
Jorge Semprum, aslen İspanyol olmasına rağmen 1939’da Paris sürgünüyle birlikte hayatının önemli kesimini Fransa’da geçirdiği için iki dilde de yazıyor. Castila ve Fransızca. Fransız Komünist Partisi üyesi olmuş, direniş hareketine katılmış, ülkesine döndükten sonra ise militanlığını İspanyol Komünist Partisi’nde devam ettirmiştir. Fakat 1964’te partiden çıkarılmıştır. Bu detaylar ne için derseniz, Jorge Semprum iki türü birleştirerek yazar, polisiye ve siyaset. Polisiye olması bir lokomotif hızıyla ilerlemesini sağlıyor romanın, politikaya gelince kendi geçmişi kitapta bir otobiyografiye dönüşüyor.
Semprum’un 1988’de “Neçayev Dönüyor” adlı kitabı 2016 ‘da yeni editasyonla “Hesaplaşma” adını alarak Ayrıntı Yayınları’ndan tekrar çıktı.
ÜÇ KUŞAĞIN HİKÂYESİ...
Aslen üç kuşak anlatılır kitapta, birinci kuşak Alman faşizminin zindanlarında esir düşmüş, kaçmış ve ölmüş aileler, ikinci kuşak bu yitik ailelerin çocukları ve son kuşak yitik ailelerin devrimci çocuklarının kayıp çocukları.
Zapata’nın sokak ortasında öldürülmesiyle başlar her şey.
Zapata ve arkadaşları mücadeleyi bırakalı 20 yıl olmuştur. O ve dört arkadaşı Proletarya Öncüsü’nü kurduklarında 20’li yaşlarda üniversite öğrencisiydiler. Hepsinin ailesinin ya devrimci bir geçmişi vardır ya da faşizmin baskı ve şiddetini toplama kamplarında yaşamışlardır. Çocukları da bu izde yürümüş, devrimci mücadeleye katılmış, onun her gün artan ateşiyle tartışmalar yürütmüş, silahlı mücadeleye yönelmiş, bunun için öldürmeye kadar gitmiş, dar kadro örgütü militanları ve hatta kendilerine göre teorisyenleri.
Bunlardan biri Neçayev takma adını kullanıyor. Bu bilinçli bir tercih tabi, zamanın devrimci kitaplarına ilham olmuş bir devrimci elbette ki Avrupa solcu gençliğinin de kahramanı olacaktır, hatta fikirleriyle örgütünü şekillendirecektir.
“Devrimci kayıp bir adamdır. Özel çıkarları yoktur onun. Kişisel davası, kişisel duyguları, alışkanlıkları, mülkü de yoktur. Adı bile yoktur. Ondaki her şey tek ve ödünsüz bir çıkar tarafından, tek bir düşünce, tek bir tutku tarafından soğurulmuştur. Devrim.” Devrimcinin Anahtar Kitabı –Neçayev
Birlikte silahlı eylemlere girmiş, birlikte yatmış, birlikte kalkmış, yiyip içmiş ve hatta eğlenmiş bu gençlerin sorguları zamanla değişir. Zaten rüzgar da değişiyor veya artık esmiyordur.
Daniel (Neçayev) 68 yıllarından devrim çıkmayınca örgütü fes etmek isteyen 4 yoldaşına şiddetle karşı çıkar. Silahlı mücadele kesinkes devam etmeli bunun için her türlü şey göze alınmalıdır. Hiçbir tartışma Daniel’ı vazgeçiremez, ikna edemez. Fakat mücadeleden vazgeçmiş diğer 4 arkadaş Neçayev’i infaz etmeye karar vererek bu tartışmaya son noktasını koyacak ve yolları ayrılacaktır. Geçmişi silmek en kolayıdır.
Bakunin onun için: Kimse bana onun (Neçayev) kadar ve bile bile zarar vermedi. Bizim yoksul, ezilen halkımıza karşı çok hararetli, safça pırıltılar görürdüm onda. Bir kahraman gibi ölecek ve bu kez hiçbir şeye, hiç kimseye ihanet etmeyecek.
Ama arkadaşları Daniel’a ihanet etmişti bile. Kendi gelecek kurguları için yoldaşlarından vazgeçmişlerdi. Dostoyevski ve Neçayevi sürekli andığınız bu kitapta özellikle şu alıntı bu infazın 4 kişiyi nasıl birleştirdiğini anlatır.
‘ “…Grubunuzun dört üyesini, muhbirlik yaptığı bahanesiyle beşinciyi öldürmeye itiniz; kan döktükleri anda birbirlerine bağlanacaklardır…” Dostoyevski, Ecinniler
Engel kalkınca aradan hepsi başka yollara savrulmuş, biri hariç hepsi mücadele ettikleri düzenin önemli bir parçası olmuştur. Tanıdık geldi mi? Aklınızdan isimler bile geçmiştir.
Sırf bu alıntıyla bile bir roman çıkabilirdi, Jorge Semprum’da bu noktayı çok iyi yakalamış. Peki Semprum aslen kimi infaz etmiştir romanda, belki kendi geçmişini, belki kendi kaybettiği düşünce ve heyecanlarını…
GEÇMİŞE KÜFÜR!
Kitabı okurken biraz Türkiye’yi okuyorsunuz. Nasıl mı? Mücadeleye yeni başlamış 20 yaşındaki bir üniversite öğrencisine babasının, annesinin veya bir yakınının “ya oğlum/kızım biz az mı uğraştık, bırak bu işleri, komünizm bitti artık, bak Sovyetler bile kalmadı!” laflarını ya da seninle hemen hemen aynı yaşta olmasına rağmen gözaltı ve polis şiddetine maruz kalmış arkadaşının sana örgütlerin iç işleyişlerinin tamamen yalan olduğunu, onun çok bedeller ödediğini ama eline hiçbir şey geçmediğini vs.
Kuşaktan kuşağa kaybetmenin aktarıldığı çok sık duyduğumuz hikâyeler. Demek ki emek evrensel, mücadele evrensel, hikâyeler de evrensel.
İçki sofralarında kahramanlığa kadar götürülen devrimci geçmiş, yargılamalar, kişiselleştirmeler ve ihtiraslarla şahsileştirilip aslen hiç devrimci olunmamış gibi hissettirmez mi sizlere de. Kitaptaki 4 kişi de belki geleceklerini önceden görerek bir yoldan dönmüşler ve belki de hiç devrimci olmamışlardı. Ateşleri çabuk sönmüştü. 68 yıllarının o kızıl rüzgarı onları etkilemiş ama devrimi, devrimciliği içselleştirmemişlerdi. Gerçi tuttukları yolda da sonları mutluluk olmadı. Umutsuzluğa kapılabilirsiniz ama bu umutsuzluğu inkara dönüştürürseniz torunlarınız, onların çocukları sizi sorgulamaya kalkar. Geçmişlerinin karanlık cinayetinin sonrası 20 yıl sonra medya patronu Zapata’nın sokak ortasında öldürülmesiyle silahlı hesaplaşma başlar.
Kitapta Jorge Semprum’un hangi rolü kendine biçtiğine dair yorum yapamam ama üçüncü kuşağın oğlanları ve kızları babalarını-annelerini değerlendirirken en acımasız eleştirileri yapıyorlar. O yüzden Jorge Semprum hem bir hesaplaşma hem de bir itiraf kitabı yazmıştır.
Dönemin ruhunu, siyasi tartışmalarını ve rüzgarı anlatmak bakımından okunup anlanabilir ama polisiye olarak sonu hayal kırıklığı yaşatabilir.
KÜNYE: Hesaplaşma, Jorge Semprum, Çeviri: Mustafa Balel, Ayrıntı Yayınları, 2016, 368 sayfa.
Müze seven çocuk mümkün!
Hazır Müzeler Haftası da gelmişken çocuklarınızı alıp müzelere gitmeye ne dersiniz? Öncesinde Susan Verde tarafından yazılıp Peter H. Reynolds tarafından çizilen ve Günışığı Kitaplığı tarafından yayımlanan “Müze” kitabını okumak şartıyla.
21-05-2017 09:19
Geçtiğimiz hafta Avrupa Müze Geceleri kapsamında birçok sanat ve kültür sever bir gecelik de olsa kimi müzeleri ücretsiz gezme olanağı yakaladı. Ayasofya’nın o eşsiz kubbesi, İstanbul Arkeoloji Müzesi’nin açık olan salonlarındaki eserler, Aydın Müzesi’ndeki antik dönem kalıntıları, Zeugma’da Çingene Kızı nasıl gözüküyordu acaba gece? Sırf gece nasıl göründüklerini merak ettiğim için konuya ilişkin fotoğraf paylaşan herkesin fotoğraflarını dikkatle inceledim.
Müze gezileri; ister arkeoloji olsun, ister bir sanatçının resim ve heykellerinden oluşsun, isterseniz bilim ve teknoloji müzesi olsun yapmayı en çok sevdiğim kültürel çalışmalardandır. Zamanın durduğunu hissedersiniz müzelerde. Ya da zamanın çok hızlandığını. İki metre önce MÖ 2500’deyken birden kendinizi MS 280’de bulursunuz. Ya da bir ressamın çocukluk karalamalarını incelerken birden en popüler tablosuyla burun buruna gelirsiniz. Demem o ki müze gezmek, eserlerin önünde durmak, onlara dokunma hatta sarılma isteği hissetmek güzel duygulardır. İstanbul Arkeoloji Müzesi’nde yer alan İskender Lahdi bende yanına uzanma hissi uyandırıyor örneğin. Henüz yapamadım.
(İki yıldır bulunduğu salon restorasyonda, o nedenle birkaç yıldır göremiyoruz kendilerini, hasretiz. )
BOŞ BİR TUVAL BANA BAKIYOR…
Tanıtacağım kitabın adı “Müze” olunca ve bir müze gezisiyle ilgili olabilecek en güzel içeriğe ve görsele sahip olunca yaptığınız müze gezilerini hatırlıyorsunuz haliyle.
Yetişkinler açısından çok eğlenceli olan kimi başlıklar, müze gezmek buna dâhil, çocuklar için çoğu kez o kadar heyecan verici olmuyor. Susan Verde ve Peter H. Reynolds’un birlikte yarattıkları kitap hem yetişkinler hem de çocuklar açısından ufuk açıcı.
Bir sanat müzesinin kapısından tatlı bir kız çocuğuyla birlikte giriyorsunuz. Bu kız çocuğu; Picasso’nun, Rodin’in, Van Gogh gibi kimi sanatçıların eserleri karşısında yaşadığı coşkuyu aktarıyor size. Kâh Düşünen Adam’a sorular yöneltiyor, kâh Mavi Dönem ressamının hüznüne bürünüyor, kâh Çığlık atma isteği duyuyor. Boş bir tuval gördüğündeyse onun karşısında ne yapacağını şaşırıyor. Sonra içinden renkler, şekiller, çizgiler fışkırıyor.
“Müze”, “Çocukla müze gezmek nasıl olabilir?” sorusuna cevap için yazılmış bir kitap bana göre. Kimi ayrıksı örnekler olmakla birlikte çocuğunuzla müze gezecekseniz, bir plan dâhilinde bunu yapmanız gerekir. “Müze” yi okursanız göreceksiniz, kitap size planlardan birinin hatta en önemlisinin nasıl olduğu konusunda önemli ipuçları verecektir.
Çocuğunuza en azından ilk gezilerinizde, kimi tablolara, eserlere bakarken ne hissettiğini, oradaki figürleri neye benzettiğini sormakla başlayabilirsiniz işe.
Heykel ya da tablolardaki figürleri taklit etmek başka bir yöntem olabilir.
Bir Kandinsky sergisi geziyorsanız ya da Miro’ysa sanatçı, renkler ve şekiller için yaratıcılığınızı kullanmanız gerekir. Ben en büyük kırmızıyı bulma, en küçük çizgiyi bulma gibi oyunlar deniyorum.
Arkeoloji müzesiyse gezdiğiniz yer gezerken en güzel vakit geçirme yolu heykellere benzemeye çalışmaktır. Hem çocuk hem siz çok eğlenirsiniz.
Peki, bunları yaptınız ve o küçük insan hemen sanatsever mi oldu? Yok olmadı. Siz de zaten yalnızca bir geziyle olmamıştınız.
Müze oyununa tam kendinizi kaptırdınız ve çocuğunuzun kafasında kırmızı bere, ağzında pipo belirmeye başladığını hayal etmeye başladınız. Birden bire size “Anne sana bir şey sorabilir miyim?” dedi. Derin bir nefes alın, çünkü geliyor soru. “Peppa Pig izleyebilir miyim?”. İzlesin çocuk nereden izliyorsa. Kaç dakika boyunca moda deyimle “kaliteli zaman” geçirdi çocuk. Daha ne olsun. Döndükten sonra, yolda, oturduğunuz yerde, beraber resim çizebilir, kaliteli zamanınıza devam edebilirsiniz.
Çocukla ilgili her konuda olduğu gibi, kültürel çalışmalarda da süreklilik önemlidir. Her gün kitap okunan, her hafta spor yapılan, hep sinema/tiyatroya gidilen, müze, sergi gezilen bir ilişkiniz varsa işiniz daha rahat olacak şüphesiz.
Bahar bitiyor neredeyse yaz geldi. Birçok aile tatile gidecek. Türkiye önemli tarihsel kültürel birikimin üzerinde kurulmuş bir ülke. Çok uç örnekler dışında ülkenin hemen tüm şehirlerinde müze var. Bu yazıyı okuyorsanız çocuğunuz da var. O halde sanattan, kültürden, tarihten hoşlanan bir çocuk için nasıl bir gezi yapmak gerektiğini planlamaya geldi sıra.
Unutmayın, başka bir çocuk mümkün!
KÜNYE: Müze, Susan Verde, Çeviri: Müren Beykan, Resimleyen Peter H. Reynolds, Günışığı Kitaplığı, 2015, 36 sayfa.
Vitrin: Yeni çıkanlar
Bu hafta Vitrin’imizde çoğu yabancı, çeşitli kategorilerden kitaplara yer verdik. Arap topraklarında yaşananlardan, 20. yy başlarında İran köylülüğüne; oradan Latin Amerika’ya uzandı yolumuz. Seçkimizi beğeneceğinizi umuyoruz.
21-05-2017 08:57
ULUSUN ÖLÜMÜ VE ARAP DEVRİMİNİN GELECEĞİ – VİJAY PRASHAD
Vijay Prashad, daha önce yine Yordam Kitap tarafından yayımlanan Arap Baharı, Libya Kışı’nın ardından yeni bir kitapla Arap devrimine ve Ortadoğu’nun geleceğine bakıyor. Bir gazetecinin keskin gözleriyle, bir akademisyenin bilimsel titizliğini ustaca kaynaştıran Prashad, bizi 2010’dan bu yana Ortadoğu’da yaşanan baş döndürücü değişimlerin izinde bir yolculuğa çıkarıyor. Lübnan’ın El Kaide kontrolündeki bölgelerinden Mısır’ın varoşlarına, Rojava Devrimi’nden AKP’nin başını çektiği karşı-devrim kampına, Prashad’ın peşinde olduğu soru hep şu: Nasıl oldu da Arap devrimi emekçilerin ellerinden çalındı ve kanlı bir mezhepsel çatışmaya dönüştürüldü? Prashad, Arap Baharı’nın ne Tahrir Meydanı’nın ara sokaklarında ne de Şam’ın pazar yerinde yenildiğini düşünüyor. Ona göre, Arap Baharı Washington’da, Paris’te, Tahran ve Moskova’da olduğu kadar Riyad’ın, Doha’nın ve Ankara’nın saraylarında da bozguna uğratıldı. Bölgesel sorunlara tarihsel bir perspektiften bakan Prashad’ın geliştirdiği yanıtlar, sadece yenilginin nedenlerine dair tespitlerden ibaret değil, aynı zamanda bölge emekçilerini bekleyen tehlike ve olanaklara dair mutlaka kulak verilmesi gereken ipuçları da sunuyor...(Tanıtım bülteninden)
KÜNYE: Ulusun Ölümü ve Arap Devriminin Geleceği, Vijay Prashad, Çeviri: Senem Erdoğan, Yordam Kitap, Mayıs 2017, 240 sayfa.
SOSYALİZMDE EĞİTİM: KÜBA – CELİL DENKTAŞ
Türkiye’den Küba’ya herhalde imrenerek bakılabilir. Elbette bu küçük ve Türkiye’ye göre oldukça fakir sayılabilecek ülkeye Türkiye’den imrenerek bakılabileceğini söylemek biraz çelişkili görülebilir. Ancak gerçek şu ki, Türkiye onca zenginliğine rağmen halkını genel olarak ortalama bir refah düzeyinde yaşatamamasına karşın Küba tüm yoksulluğuna, kapitalist dünyanın kendisine karşı duyduğu nefrete ve bu nefretin doğurduğu ekonomik ambargolara ve ideolojik bombardımana rağmen devrimden bu yana halkının refah düzeyini, eğitim düzeyini, yaşam kalitesini ve süresini bir bütün olarak yükseltmeyi başarmış bir ülke. Hatta sağlık konusunda, bilimsel ilerleme konusunda, güzel sanatların teşviki konusunda, insanların dinlenme ve eğlenme hakları konusunda ve bunların halk geneline yayılması konusunda Türkiye’yi hayli geride bırakmış durumda.
Celil Denktaş, bu kitabında Küba’daki eğitim sistemini merkeze alarak, ama sadece eğitim mefhumunu değil, sağlık, politika, politik katılım, kadınların gündelik ve politik varoluşları gibi çok sayıda alt başlığı da incelemesine dahil ederek, sosyalist bir ülkenin panoramasını çıkarıyor...
(Tanıtım Bülteninden)
KÜNYE: Sosyalizmde Eğitim – Küba, Celil Denktaş, Ayrıntı Yayınları, Mayıs 2017, 304 sayfa.
TOP – GULAN HÜSEYİN SÂEDİ
Çağdaş İran edebiyatının özgün kalemi Sâedi, “Top” adlı romanıyla Türkçede.
“Top”, 20. yüzyıl başında İran’da Meşrutiyet’e geçiş sancılarının yaşandığı bir zaman dilimini ele alır. Ülke içinden ve dışından farklı güç odakları, siyasi iktidarı ele geçirme mücadelesine girişirler ve kendi çıkarı için obaları birbirine düşüren hoca, sonunda birlik olmayı başaran göçerler tarafından cezalandırılır. Roman boyunca oradan oraya taşınıp duran top, sonunda hedefini bulmuştur; ancak bu noktaya gelene kadar güçsüz, masum, hiçbir şeyden haberi olmayan halk, yokluk içinde yaşayıp büyük eziyet görmüştür. Sâedi, çekilen eziyetlerin sebebi olan hocaya topu doğrulturken, halka da birlik olmadıkça hiçbir sonuca ulaşılamayacağını söylemek ister. Hekimlik mesleğini kendi coğrafyasını ve halkını tanıma fırsatı olarak değerlendiren Sâedi, toplumsal gerçekleri anlatmak için insanların psikolojilerinden yola çıkar.
“Çocukluğumdan beri Sâedi’nin öykü ve romanlarına meraklıydım ve onlardan çok şey öğrendim. Sâedi bana göre İran’ın Arthur Miller’ıdır.” - Asghar Farhadi (tanıtım bülteninden)
KÜNYE: Top, Gulam Hüseyin Sâedi, Çeviri: Farhad İvazi, Makbule Aras, Yapı Kredi Yayınları, Mayıs 2017, 160 sayfa.
GABRİEL GARCİA MARQUEZ’E GİRİŞ – GERALD MARTİN
“İnsanın yalnızca bir hayatı vardır. Bunun anlamı, doğduğumuz andan itibaren adaleti hak ettiğimiz ve hem kendimiz hem başkaları için onun uğruna mücadele etmemiz gerektiğidir; ama bir yandan da her fırsatı değerlendirerek hayatın tadını çıkarmamız lazımdır. Kariyerinin başındaki eserlerde davayı açıkça savunmadığı için García Márquez’i lanetleyen solcu eleştirmenler, Bahtinci karnavalesk görüşü de, aynı şekilde, daima lanetlemişlerdir. Bu görüşe göre karnaval, insanların baskıdan (ya da iktidardan) kısa bir süre de olsa kaçarak hayatın şiddetini, parlaklığını, hatta (en çok da aşk ile vücuda gelen) geçiciliğini kutlamalarının bir yoludur. Hiçbir yazar bu kavramları García Márquez kadar etkili biçimde aktarmamıştır, onu bu yüzden okuruz ve elbette bizden çok sonraki nesillerin dünyadaki tek şanslarını değerlendirdikleri gelecekte de okunmaya devam edecektir.”
Gabriel García Márquez’e Giriş, yirminci yüzyılın en önemli yazarlarından Gabriel García Márquez’in yaşamındaki dönüm noktalarına, kariyerine, eserlerine ve siyasi görüşlerine ışık tutan bir çalışma.
Latin Amerika edebiyatının önde gelen eleştirmenlerinden Gerald Martin, Cambridge Üniversitesi yayını olarak basılan Gabriel García Márquez’e Giriş adlı bu kitabında, Márquez’i ve yapıtlarını hem tanıtıyor, analiz ediyor hem yer yer sertçe eleştiriyor. Ama tüm sert eleştirilerine rağmen García Márquez’in usta yazarlığı önünde şapka çıkarmadan da yapamıyor. Gerald Martin, Nobel ödüllü yazarın iktidar ve aşk eksenli edebî eserleriyle yaşam deneyimleri arasında köprüler kurarak samimi bir “Gabo” portresi çiziyor.
Gabriel García Márquez’e Giriş, Nobel Ödüllü yazarın külliyatının yanında durmayı hak eden, önemli bir eser. (Tanıtım bülteninden)
KÜNYE: Gabriel García Márquez’e Giriş, Gerald Martin, Çeviri: Emrah İmre, Can Yayınları, Mayıs 2017, 240 sayfa.
MÜLKSÜZLEŞME – JUDİTH BUTLER, ATHENA ATHANASİOU
"Kişi gördüğü, hissettiği ve öğrendiği şeyin uyandırdığı duygularla hareket ettiğinde kendini hep başka bir yere, başka bir sahneye ya da merkezinde olmadığı bir toplumsal dünyaya savrulmuş halde bulur. Mülksüzleşmenin bu türünü eyleme ve direnişe, ötekilerle birlikte görünür hale gelerek adaletsizliğe son verilmesini talep etmeye yol açan bir duyarlılık biçimi olarak değerlendiriyoruz. Adaletsizliğin aldığı bir biçim de halkların, örneğin zorunlu göç, işsizlik, evsizlik, işgal ve fetih vasıtasıyla sistematik olarak mülksüzleştirilmeleridir. İşte biz de, egemen benliğin malikiyetinden feragat anlamında mülksüzleşerek dahil olunan kolektivitelerin, kimi nüfusları kolektif aidiyet ve adaletten sistematik olarak men eden mülksüzleştirme biçimlerine nasıl muhalefet edebileceğini ele alıyoruz."
Bu kitaptaki yazılar, Mısır devriminin en yoğun günlerinin yaşandığı dönem ile Yunanistan’da Sol'un neoliberal kemer sıkma politikalarına karşı ciddi muhalefet gösterdiği dönem arasındaki aylarda, iki yazarın yürüttüğü diyalog sonucunda ortaya çıktı.
Özellikle Irigaray’ın çalışmalarından, Heidegger’in teknoloji eleştirisinden, Foucault’nun biyopolitika kavramından ve Lacan sonrası psikanalizden beslenen Athena Athanasiou ile, Foucault’dan ve söz edimleri kuramından, toplumsal cinsiyet kuramından, kuir aktivizmden ve heterodoks psikanalizden yola çıkan Judith Butler, kâh fikir birliğine varıp kâh ayrılığa düşerek “Siyasal duyarlılığı mümkün kılan nedir?” sorusunun peşine düşüyorlar. (tanıtım bülteninden)
KÜNYE: Mülksüzleşme, Judith Butler - Athena Athanasiou, Çeviri: Başak Ertür, Metis Yayınları, Mayıs 2017, 208 sayfa.