Frodo (bu fotoğrafta 36 yaşında)
(1976–2013)
Zeus, Titan ve Tarzan, Frodo’nun çocuklarından sadece üçü.
Klasik bir baskın erkek olan Frodo, hâkimiyetini cüssesi, gücü ve saldırganlığıyla kurardı. Şempanzeler kadar insanlara da gözdağı verirdi, bir defasında Jane’e vurmuşluğu bile var. Beş yıldan sonra tahtından edilen ve iktidardan düştükten sonra oldukça sakinleşen Frodo, geçtiğimiz yıl yarasının mikrop kapması nedeniyle öldü.
Primatolojist Jane Goodall'ın hayatını değiştiren şempanzelerle tanışın.
Jane Goodall 3 Nisan 2014'te 80 yaşına girdi. Adı her geçtiğinde gözünüzün önüne gelen o sarı atkuyruğu artık gri, ama ela gözlerinden hâlâ zekâ pırıltıları, muziplik ve azim fışkırıyor. Jane ile Gombe'deki (Tanzanya) şempanze araştırmasının 50. yıldönümü çerçevesinde başlayan sohbetimiz (bkz. National Geographic Türkiye, Ekim 2010, "Jane: Gombe'de 50 Yıl") bu yıl, Anup Shah'ın fotoğraflarıyla Jane'in anılarında gezindiğimiz National Geographic'te devam ediyor. Temmuz 1960'ta şempanzelerle çalışmaya başlamıştı Jane ve sadece birkaç ay içinde bazılarıyla ilişki kurmuştu bile. Kısa süre içinde üç önemli bilginin farkına varacaktı: Şempanzeler avlanıp et yiyebiliyordu, alet yapıyordu ve alet kullanıyordu. Öte yandan, her bir şempanzenin bireysel farklılıklara -bireye özgü kişilik özelliklerine- sahip olduğunu da görmeye başlamıştı. Ardından, 1962 yılında, saha çalışmalarına ara verip etoloji (hayvan davranışları) konusunda doktora yapmak üzere Cambridge Üniversitesi'ne gitmişti.
JANE GOODALL Aslını isterseniz o günlerde etoloji, pozitif bir bilim olduğunu kanıtlamaya çalışıyordu. Ama çok zordu tabii ki. Yani, aşırı müdahaleci olmadan olamaz. İşte bu nedenle bireysel farklılıklar bir şekilde kabul edilse de, kimse bunun üzerinde konuşmazdı.
DAVID QUAMMEN Akademik etoloji, bireysel farklılıkları dile getirmekten hoşlanmıyor, bunun yerine tekrar eden davranışları, örüntüleri temel alıyordu.
JG Evet, çok indirgemeciydi.
DQ Bireyleri ve davranışlarını verilere ve bu verilerden çıkarılabilecek örüntülere indirgiyordu.
JG Aynen.
DQ Sonra siz çıktınız ortaya ve bireyler hakkında, kişilikler ve karakterler hakkında konuşmak istediniz.
JG Ben duygular hakkında konuşmak istedim. Zihin hakkında, düşünceler hakkında konuşmak istedim.
DQ Bu, Cambridge'de nasıl karşılandı?
Kısacası, iyi karşılanmamış. Profesörleri onun yaklaşımını tasvip etmemiş.
JG Her şeyi, ama her şeyi yanlış yaptığımı duymak bende biraz şok etkisi yaratmıştı. Onlara bir isim vermemeliymişim. Kişilikleri, zihinleri veya duyguları hakkında konuşamazmışım. Bunlar bize özgüymüş. Neyse ki ilk öğretmenimi, çocukluk yıllarımda bana bunun doğru olmadığını öğreten öğretmenimi hatırladım. Köpeğim Rusty'ydi bu öğretmen. Oldukça gelişmiş bir beyne sahip herhangi bir tür hayvanla yaşamınızı anlamlı bir biçimde paylaşıp onların da bir kişiliği olduğunu fark etmemeniz mümkün değil.
Bu nedenle Jane ile örüntüler veya fikirler üzerine değil, bir bölümü bu sayfalardaki fotoğraflarda yer alan bazı Gombe şempanzelerinin farklı karakterleri hakkında konuşuyoruz.
DQ David Greybeard'ı nasıl tanımlardınız?
JG Sakin bir kişiliği vardı. Çok azimliydi. Bir şeyi yapma konusunda azmettiğinde alt dudağını dışa doğru sarkıtırdı. Şöyle yani.
Dudağını bükerek bu davranışı taklit ediyor. Ona ilk yıllarında şempanze topluluğunun baskın erkeği olan Goliath'ı soruyorum.
JG Goliath fırtınalı bir karakterdi. Çok cesurdu. Özellikle "cesur" diyorum çünkü ona meydan okuyan kim olursa olsun kafa tutardı. Kendisinden büyük olmaları veya iki bireyin bir olup karşısında diklenmeleri fark etmezdi. Yani kesinlikle David gibi sakin değildi.
DQ Peki o ikisinin arasındaki ilişki nasıldı?
JG Kardeş olduklarını düşünüyorum. Öyle sık bir araya gelirlerdi ki. Ve birileri Goliath'a meydan okuduğunda David hemen ona arka çıkardı. Grup dağılınca diğer erkeklerin Goliath'ı öldürmesi çok acı bir olaydı.
1964 yılında Mike adıyla anılan bir erkek, zekâsıyla gücü alt edip en üste yükselmişti.
Devamını National Geographic Türkiye'nin Ağustos 2014 sayısında veya iPad Ağustos 2014 edisyonunda okuyabilirsiniz.