(زنديه)
İranda hüküm süren bir hânedan (1751-1794).
İranda XVIII. yüzyılın ortalarına kadar yedi asır boyunca hüküm süren Moğol ve Türk kökenli devletlerin ardından ülkede hâkimiyet kuran İran asıllı ilk hânedandır. Aslen İranın batısında yaşayan Lur kabilesinin alt kolu Leklere bağlı bir aşiret olan Zendlerin önceleri, dağlık Zağros bölgesindeki Hemedanla İsfahan arasında bulunan Melâyir ve civarında yer alan Perî ve Kemâzân köylerinde yaşadığı bilinmektedir. Bu dönemde Zendler iki alt gruba ayrılmıştı. Bunların ilki İnak Han, Budak Han ve Mihr Ali Hanın liderliklerini yaptığı Zend-i Bagīle, diğeri ise Murad Han ve Hudâ Murad Hanın kardeşlerinin başında bulunduğu Zend-i Hazeredir.
Safevîlerin son dönemlerine kadar kaynaklarda Zendlerle ilgili herhangi bir bilgiye rastlanmaz. Adlarını ilk defa 1720lerde Afganlıların İrana hâkim olmaya başladığı sırada ortaya çıkan karışıklıklar esnasında duyuran Zendler, bu dönemde bölgenin stratejik konumundan dolayı zaman zaman Osmanlı ve Afgan yönetimlerinden uzakta bağımsız hareket etmeyi başardılar. Bölgedeki otorite boşluğundan faydalanan Zendler, Nâdir Şahın hükümdarlığının (1736-1747) ilk yıllarında Melâyir ve çevresinde yağma faaliyetlerinde bulundular. Zendleri etkisiz hale getirmek isteyen Nâdir Şahın bu iş için görevlendirdiği Baba Han Çavuşlu, Zend lideri Mehdî Hana ve beraberindekilere Nâdir Şahın lutufta bulunacağını bildirerek yanına davet etti. Mehdî Han 400 kadar adamı ile tuzağa düşürülerek öldürüldü ve mallarına el konuldu. Bunun üzerine kabilenin diğer liderleri, büyük çoğunluğu kadın ve çocuklardan meydana gelen aşiretleriyle birlikte Kuzey Horasana çekilip yaklaşık on beş yıl boyunca Derregez vadisi ve Ebîverdde ikamet ettiler. 1160ta (1747) Nâdir Şah öldürüldüğü sırada Derregezdeki Zendler otuz veya kırk aileden ibaretti.
Zendlerin başına geçen Kerim Hanla kardeşi Sâdık Han aşirete eski gücünü kazandırmaya çalıştılar. Eski yurtları Melâyire dönüp hâkimiyet alanlarını genişletmek için bölgede yaşayan diğer kabilelerle mücadeleye giriştiler. Hemedan Valisi Mihr Ali Han Tekelüyü yenerek bölgede büyük nüfuz kazandılar. Kerim Han, Gülpâyigân ve Hânsârı emniyet altına almak üzere güneydoğuya ilerlerken İsfahan yolunda Bahtiyârî aşireti lideri Ali Merdan Hanla temasa geçti ve 1163te (1750) İsfahanı ele geçirmek için yardım isteyen Ali Merdan Hana destek verdi. Fakat daha sonra onunla anlaşmazlığa düştü ve Ali Merdan Hanı bertaraf edip Bahtiyârî topraklarına hâkim oldu. Kerim Han, 1751 yılının ilk aylarında hiçbir otoritesi kalmayan Safevî Hükümdarı III. İsmâilin adına vekillik unvanıyla yönetimi ele alarak Zendleri fiilen İranda iktidara geçirdi. Ardından birçok mahallî lider İsfahana gelip III. İsmâile ve Kerim Hana bağlılığını bildirdi. Böylece İranda iktidarı meşrû yollardan ele geçiren Kerim Han, bir yandan ülkede istikrarı sağlamaya çalışırken diğer yandan özellikle Osmanlılarla ve Basra körfezinde bulunan İngilizlerle yoğun diplomatik ilişkiler içerisine girdi. 1763te Basra körfezi çevresinde ticarî kolonileri bulunan İngilizlerin Doğu Hindistan Şirketine ticarî imtiyazlar veren bir antlaşma imzaladı. Osmanlılarla münasebetlerinde ise önceden yapılmış antlaşmalara bağlı kaldı. Bu çerçevede gelişen iyi ilişkiler sayesinde Osmanlı Devletinin güvenini kazandı ve Kerim Hanın egemenliği Osmanlı Devleti tarafından resmen tanındı. Kerim Han 1180 (1766-67) yılında Şîrazı başşehir yaptı. 1187de (1774) I. Abdülhamid cülûsunu bildirmek üzere ünlü şair Sünbülzâde Vehbîyi elçi olarak Şîraza gönderdi. Ancak Osmanlı-İran sınırında bulunan Babanoğulları aşiretiyle Zendler arasında çıkan ihtilâf Osmanlı Devleti ile ilişkilerin bozulmasına yol açtı ve bozulan ilişkiler çatışmaları da beraberinde getirdi. 1776da Kerim Han, kardeşi Sâdık Han kumandasındaki güçleri Osmanlı hâkimiyetindeki Basra üzerine göndererek şehre hâkim olunca Osmanlı Devleti İrana savaş açtı. Basra üç yıl boyunca Zendlerin elinde kaldı. 1192de (1778) Kerim Han, Osmanlılara karşı Ruslarla ittifak yaptı. Ancak bu ittifak Kerim Hanın vefatı üzerine (Mart 1779) sonuçsuz kaldı. Kerim Hanın ölümünün ardından Sâdık Han İrana döndü ve Basra yeniden Osmanlı hâkimiyetine girdi.
Horasan dışında İranda yaklaşık yirmi sekiz yıl âdil bir yönetim sergileyen Kerim Hanın vefatından hemen sonra taht kavgaları başladı. Bu yüzden naaşı üç gün boyunca ortada kaldı. Nihayet büyük oğlu Ebül-Feth Han güçlü bir grubun desteğiyle tahta çıktı. Ailenin diğer bir grubu da Kerim Hanın öbür oğlu Muhammed Hanı vekil ilân etti. Ardından iki kardeş ortak bir yönetim üzerinde anlaşma sağladılar. Bu esnada Ebül-Feth Hana muhalif olan Zend hânedanının Budak Han kolundan Zeki Han tahtın gerçek sahibinin kendisi olduğunu ileri sürdü. Siyaseten Ebül-Feth ve kardeşiyle uzlaşır gibi görünse de onlardan ayrı hareket etti. Bir süre sonra Muhammed Hanı tahttan uzaklaştırıp Ebül-Fethin tahtta kalmasını sağladı ve yönetimi ele geçirdi. Öte yandan Kerim Hanın kardeşi Sâdık Han da saltanat iddiasıyla Basradan yola çıktı. Ancak Zeki Hanın idareyi ele geçirdiğini öğrenince Kirmana yöneldi. Bunu haber alan Zeki Han onu takip için bir askerî birlik gönderdiyse de bu birlik Sâdık Han karşısında başarılı olamadı. Bunun üzerine Zeki Han, Sâdık Hana sempati duyan Ebül-Feth Hanı zindana attı. Zeki Hanın Haziran 1779da İsfahanda isyan eden Zend hânedanından Ali Murad Hana karşı çıktığı seferde maiyeti tarafından öldürülmesi Sâdık Hanın Şîraza gelmesinin önünü açtı. Sâdık Han yeğeni Ebül-Fethi zindandan çıkararak tahta oturttu, devlet işlerini de kontrolü altına aldı. Ardından Ebül-Feth Hanın liyakatsizliğini ve eğlenceye düşkünlüğünü görüp onu tahttan indirerek kardeşleriyle birlikte zindana attı. 9 Şâban 1193 (22 Ağustos 1779) tarihinde kendini hükümdar ilân eden Sâdık Han tahtta hak iddia eden bazı hânedan mensuplarıyla mücadele etmek zorunda kaldı. Oğullarının yanlış stratejisi ve İsfahan yönetimini elinde bulunduran Zend Ali Murad Hanın üstün savaş taktikleri Sâdık Hanın hâkimiyeti kaybetmesine yol açtı. 1195te (1781) Ali Murad Hanın kuvvetleri Şîraza girerek şehri yağmaladı. Dört gün sonra Şîraza gelen Ali Murad Han şehirde büyük bir merasimle karşılandı; Sâdık Hanı ve oğullarını ortadan kaldırıp tahta geçti.
Ali Murad Han, hem Kaçar Ağa Muhammed Hanı durdurmak hem de ülkenin diğer yerlerinde hâkimiyet sağlamak amacıyla Şîrazdan ayrıldı. Hazırladığı ordu gittikçe etkinliklerini arttıran Kaçarları Sarî ve Esterâbâdda mağlûp etti. Ancak dönüşte tedbirsizlik yüzünden ordunun büyük çoğunluğu Elburz dağlarını geçerken dağıldı. Kaçarlar üzerine gönderdiği Rüstem Han kumandasındaki ordu da başarılı olamadı. Diğer bir Zend lideri Cafer Han bunu fırsat bilerek İsfahana yürüdü. İsfahanı savunmak isteyen Ali Murad Han, Şubat 1785te hasta iken çıktığı seferde Murçahurt mevkiinde vefat etti. Ali Murad Hanın ölümü hânedanı bir defa daha taht kavgalarının içine sürükledi. Bu mücadele sonunda en avantajlı durumda bulunan Cafer Han, tahta çıktı ve dört yıl boyunca Şîraza hâkim oldu. 1789da Zend ailesinden biri tarafından zehirlenerek öldürüldü. Yerine önce kısa bir süre için Sayd Murad Han, sonra Lutf Ali Han geçti. Yeni hükümdar Lutf Ali Hanın egemenlik dönemi de (1789-1794) siyasî rakipleri ve hasımlarıyla mücadele içinde geçti. Lutf Ali Han, Kaçarlara karşı başarılı bir mücadele verdi. Uzun süre Şîrazı kuşatan Ağa Muhammed Han sonunda kuşatmayı kaldırarak Tahrana döndü. Zend hâkimiyetine son vermek için hazırlıklarını tamamlayıp 3 Ramazan 1204 (17 Mayıs 1790) tarihinde Şîraza hareket etti. Lutf Ali Han ordusu için Deştistan bölgesindeki aşiret reislerinden destek almaya çalıştı, fakat arzu ettiği desteği alamadı. Haziran 1791de Fars bölgesinde Persopolis yakınlarında Kaçar kuvvetlerine bir gece baskını düzenledi. Görünürde başarı gösteren Lutf Ali Han, Ağa Muhammedin kaçtığı haberinin bir hile olduğunu anlayamadı. Kaçarlar bir süre sonra geri dönünce ordusu dağıldı. Ağa Muhammed Han ciddi bir direnişle karşılaşmadan başşehir Şîraza girerek hâkimiyeti ele geçirdi (1 Zilhicce 1207/10 Temmuz 1793).
Mücadeleyi sürdüren Lutf Ali Han, Bam şehri emîri Cihangir Han ve Nermâşîr Emîri Muhammed Han ile yaptığı iş birliği neticesinde meydana getirdiği güçlü bir orduyla Kirmana hücum edip şehri ele geçirdi (Şâban 1208/Mart 1794). Burada kendini yeniden hükümdar ilân ederek adına hutbe okutup para bastırdı. Ancak hâkimiyeti uzun sürmedi. Ağa Muhammed Han ordusuyla Kirmana gelip onu mağlûp etti. Bam şehrine sığınan Lutf Ali Han mihmandarının ihanetine uğrayarak Ağa Muhammed Hana teslim edildi. Lutf Ali Hanın öldürülmesiyle (Cemâziyelâhir 1209/Aralık 1794) Zend hânedanı tarihe karıştı. Hânedana mensup birkaç aile bugün Kirmanşahın güneydoğusundaki Dorâ-ferâmâm bölgesinde yaşamaktadır.
Zend Devleti gelişmiş bürokratik bir yapıya sahipti. Hükümdar konumundaki vekile yardımcı olan bir vezir bulunmaktaydı. Devlet işlerinin yürütülmesi için çeşitli makamlar ihdas edilmişti. Müstevfîler malî işlere bakmakta ve bir nevi maliye nâzırlığı görevini icra etmekteydi. Teşrifat ve asayiş görevlerini üstlenen eşik ağası Zendlerden önceki dönemlerde de mevcuttu. Haremdeki dâhilî işler yanında eşik ağalarının başka görevleri de vardı. Kerim Han eşik ağası Hudâ Murad Hanı Kirman serdarlığına tayin etmişti. Darphânelerde vazifeli muayyirül-memâlik para basımı, para ayarı ve parayla ilgili diğer işlerin yürütülmesinden sorumluydu. Bu dairede darrâbbaşı ve zergerbaşı adlı iki görevli daha vardı. Devletin ülke içindeki yazışmalarını hazırlayıp yerine ulaştırmakla vazifeli münşil-memâlik ve sâhib-kalem-dân yine aynı dairede çalışmaktaydı. Zendler döneminde vezirin yokluğunda işler ve-kā-nigâr tarafından yürütülmekteydi. Bu görevi üstlenenler zamanla divan toplantılarının tanzimi ve müzakerelerin kaydıyla uğraşmıştır. Elçilerle heyetleri ağırlayan ve hükümet sözcülüğü yapan makam elçibaşılıktı. İdarî kadroda kaşıkçıbaşı, hadımbaşı ve mîr-şeb gibi makamlar da vardı. Zendlerde ordu düzenli birliklerin yanında düzensiz kuvvetlerden oluşmaktaydı. Piyadeler, çoğunlukla kabile reisi veya vilâyetin en üst makamında bulunan kişinin fermanıyla toplanıp savaşa gönderilmekte, savaş sonrası dağılmaktaydı. Ordudaki rütbeler onbaşı (deh-bâşı), yüzbaşı (sad-bâşı) ve binbaşı (hezâr-bâşı) şeklindeydi. Zend Devletinin merkezinde hükümetin tayin ettiği şeyhülislâm yer almaktaydı. Kerim Han bastırdığı paralarda on iki imamın adını zikretmiş, Şîrazın her bir mahallesine on iki imamdan birinin adını vermiştir. İmamzâde Mîr Hamzanın hankahını ve kutsal ziyaret yerlerinden sayılan Şâh-ı Çerâğı tamir ettirmiş, sonraları Medrese-i Han olarak anılan bir medrese yaptırmıştır. İmar ve kültür faaliyetleri başşehir Şîrazda yoğunlaşmıştı. Kerim Han zamanında Şîrazın etrafı surlarla çevrilmişti ve surlar üzerinde Bâğşâh, Şah Mîr Hamza, Sadî, Kassâbhâne, Şah Dâî, Kâzerûn kapıları bulunmaktaydı. Bu dönemde inşa edilen diğer yapılar arasında Erg-i Kerîm Han (Kerim Han Zend Kalesi), Divanhane, Tophane meydanı, Bâzâr-ı Vekîl, Mescid-i Vekîl ve Hammâm-ı Vekîli saymak mümkündür. Kerim Hanın Şîrazda yaptırdığı eserler daha sonra Binâhâ-yı Kerîm Hânî, Mecmûa-i Vekîl ve Zendiyye adıyla meşhur olmuştur. Kerim Han, Şîrazda şişe ve çini atölyeleri kurdurmuş, onun zamanında Şîraz önemli bir kültür ve ticaret şehri haline gelmiştir. Zendler döneminde minyatür ve nakkaşlık büyük bir gelişme göstermiştir. Dönemin meşhur minyatürcüsü Ali Eşref bu alanda öne çıkmaktadır.
Kaynak: Kurtuluş, Rıza, "Zendler", DİA, C. 44, İstanbul 2013, s. 256-258.
__________________
Sen beni bıraktın ama kederin bırakmadı.
Hakikaten kederin senden daha vefâkâr!
Hakikaten kederin senden daha vefâkâr!