- Osmanlı Devleti, Birinci Dünya Savaşı’ndan çok ağır bir güç kaybı ile çıktı.
- Savaş sonunda imzalanan Mondros Ateşkes Antlaşması şartları daha da ağırlaştırdı.
- Devleti, savaşa sürükleyen İttihat ve Terakki’nin lider kadrosu yurt dışına kaçtılar.
- İtilaf Devletleri ise, antlaşmanın 7. maddesine dayanarak işgal bölgelerini genişlettiler.
- İstanbul Hükümeti’nin çaresizliği ve acizliği karşısında Türk milleti örgütlenmeye başladı.
- Kuvay-ı Milliye ve Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri şeklinde olan bu örgütlenme tüm Anadolu’ya yayıldı.
- Bu arada İtilaf Devleri’nin kışkırtmaları ile harekete geçen azınlıklar da örgütlendiler.
Amaçları yönünden bu cemiyet örgütlenmeleri üç gruba ayrılır:
1. Azınlıkların Kurduğu Cemiyetler,
2. Millî Varlığa Düşman Cemiyetler,
3. Millî Cemiyetler
Azınlıkların Kurduğu Cemiyetler
1. Mavri Mira Cemiyeti
Özellikleri:
1.Fener Rum patrikhanesi tarafından kuruldu
2.Bizans İmparatorluğunu yeniden canlandırmayı ve Ege’de ilerleyen Yunanlılara yardım ederek Batı Anadolu ve Trakya’yı Yunanistan’a katmayı amaçlıyordu. (Megali idea/Büyük İdeal)
3.Yunan Kızılhaçı, Göçmenler Komisyonu ve Rum izcilik kuruluşları bu cemiyetin alt kollarıydı
2. Pontus Rum Cemiyeti
Özellikleri:
1.1904’de Merzifon’da Amerikan Koleji’nde kuruldu
2.Batum’dan Sinop’a kadar uzanan ve merkezi Samsun veya Trabzon olabilecek bir Rum devleti kurmayı amaçlıyordu.
Açıklama: MÖ281’de kurulan Pontus Devleti’ni MS 63’de Romalılar yıktı. 1204’de tekrar kurulan Pontus Devleti’ni 1461’de Fatih Sultan Mehmet yıktı.
3. Kardos Cemiyeti
Özellikleri:
1.Bu cemiyet Rum göçmenlerine yardımcı olmak görüntüsü altında Pontus Cemiyetine yardımcı oluyordu.
4. Etnik-i Eterya Cemiyeti
Özellikleri:
1.Bu cemiyet bağımsız Yunanistan’ı oluşturmak için 1814 yılında, Filiki Eterya adıyla kurulmuştur.
2.I. Dünya Savaşından sonra ise Yunanistan’ı büyütmek ve Bizans Devleti’ni kurmak için çalıştı
5. Hınçak ve Taşnak-Sütyun Cemiyetleri
Özellikleri:
1.Doğu Anadolu toprakları, Çukurova toprakları ve Kara Deniz bölgesinin bir kısmını Ermenistan’a katmak için çalıştılar.
6. Makabi-Alyans İsrailit Cemiyetleri
Özellikleri:
1.Yahudi devleti kurmak için çalışmışlardır.
2.Ekonomik çıkarlarının korunması ön planda olmuştur.
7. Rum-Ermeni Birlik Komitesi
Özellikleri:
1.Rum ve Ermeni cemiyetleri arasındaki koordinasyonu sağladı.
Açıklama:
1.Azınlıklar Türkleri Hıristiyan katliamı yapıyor olarak göstererek Anadolu’nun işgalini başlatmak istediler.
2.Azınlıklar giriştikleri yıldırma faaliyetleri ile hedefledikleri bölgelerden Türkleri kaçırarak ilgili bölgelerde çoğunluk olmak istediler.
Azınlık Cemiyetleri’nin Özellikleri:
1.Wilson Prensiplerinden ilham aldılar
2.Mondros Mütarekesi, azınlıkların çalışmaları için uygun zemin oluşturdu
3.Azınlıklar Osmanlı ülkesini sömürmek isteyen işgalciler tarafından kullanıldılar
4.Kiliseleri ve yabancı okullarını üs edindiler
5.İşgal devletlerinden yardım gördüler
6.Çıkardıkları olaylar ile TBMM’yi meşgul ettiler
Milli Varlığa Düşman Cemiyetler
1. Sulh ve Selamet-i Osmaniye Cemiyeti
Özellikleri:
1.Kurtuluşun padişahın emirlerine bağlı kalmakla mümkün olacağını savunmuştur.
2. Teali İslam Cemiyeti
Özellikleri:
1.Kurtuluşun halifenin emirlerine ve İslâm’ın prensiplerine uymakla mümkün olacağını savunmuştur.
3. İngiliz Muhipleri Cemiyeti
Özellikleri:
1.Kurtuluşun İngilizlerin himayesi ile mümkün olacağına inanıyordu
2.Bu cemiyet, Damat Ferit Paşa hükümeti tarafından da desteklenmiştir.
4. Wilson Prensipleri Cemiyeti
Özellikleri:
1.Bu cemiyetin taraftarları Wilson ilkelerinden ilham almıştır
2.Kurtuluşun ABD mandasına girmekle mümkün olacağına inanmışlardır.
5. Kürt Teali Cemiyeti
Özellikleri:
1.Bu cemiyetin taraftarları Wilson Prensiplerine dayanarak; halifeye bağlı olarak bir Kürt devleti kurmayı planlamışlardır.
6. Hürriyet ve İtilaf Fırkası
Özellikleri:
1.1911 yılında İttihat ve Terakki Partisi’ne karşı kuruldu
2.1918’den itibaren yönetimde etkili olmaya başladı
3.Anadolu hareketini İttihatçıların hareketi olarak gören parti Kurtuluş Savaşına karşı gelişin liderliğini üstlendi.
Milli Cemiyetler
1. Trakya Paşaeli Cemiyeti
Özellikleri:
1.Mavri Mira Cemiyetinin Trakya’ya yönelik olarak yürüttüğü bölücü faaliyetlere karşı kurulmuştur.
2.İstanbul ve boğazların işgal edilmesi bu cemiyetle Anadolu’nun bağlantısını kesmiştir.
3.Bu cemiyet Osmanlı Devleti’nin yıkılması halin-de Trakya’da bir cumhuriyet kurmayı planlamaktadır.
4.Edirne Kongresini düzenlemiştir.
2. İzmir Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti
Özellikleri:
1.Ege Bölgesinde Yunanlıların bölücü faaliyetlerine karşı çalıştı.
2.2.9 Mart 1919 tarihinde İzmir’de Müdafaa-i Hukuk Kongresi’ni düzenledi.
3. Kilikyalılar Cemiyeti
Özellikleri:
1.Adana ve civarının Ermeni ve Fransızlara karşı bütünlüğünü korumak için kuruldu
4. Redd-i İlhak Cemiyeti
Özellikleri:
1.İzmir’in işgaline tepki olarak kuruldu
2.Balıkesir ve Alaşehir kongrelerini düzenleyerek Ege Bölgesi’ni örgütledi
3.Kuvay-ı Milliye’yi harekete geçirerek silahlı direniş başlattı.
5. Trabzon Muhafaza-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti
Özellikleri:
1.Orta ve Doğu Karadeniz’deki Rum ve Ermeni faaliyetlerine karşı kuruldu.
2.Erzurum Kongresi’nin toplanmasına yardımcı oldu.
3.Erzurum Kongresi’nde Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti ile birleşti.
6. Milli Kongre Cemiyeti
Özellikleri:
1.İstanbul’da kuruldu
2.İlk defa Kuvay-ı Milliye tabirini kullandı
3.Milli mücadele için birleşmeyi savundu
4.Genelde basın yayın yoluyla propagandayı ilke edindi.
5.16 Mart 1920’de İstanbul’un işgaliyle bu cemiyet dağıldı.
7. Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti
Özellikleri:
1.Doğu Anadolu’nun Ermenilere karşı bütünlüğünü korumak için kuruldu.
2.XV. kolordunun Erzurum’da dağılmamış halde olması bu cemiyeti daha da etkin hale getirdi.
3.Erzurum Kongresini düzenledi
4.Le Pays Gazetesi’ni çıkardı.
5.Cemiyet; Türkleri azınlıklara göre daha güçlü tutmak için şu kararları aldı:
» İşgallere karşı dilenilecektir.
» Basın yayın yoluyla propaganda yapılacaktır
» Bölge dışına göç edilmeyecektir.
» Bilim, iktisat ve din teşkilatları kurulacaktır.
Milli Cemiyetlerin Özellikleri
1.Türk halkının Mondros Mütarekesi’ne ilk tepkisidir.
2.Basın yayın faaliyetlerinin elverişli olmasından, elçiliklerin varlığından ve merkez durumunda olmasından dolayı İstanbul’u merkez edindiler
3.Milli Mücadele’ye örgütsel zemin hazırladılar
4.Halk arasında milli bilinci uyandırdılar
5.İşgalleri ve azınlıkların bölücü faaliyetlerini önlemeye çalıştılar
6.Bölgesel niteliklidirler
7.Mustafa Kemal gibi birleştirici bir liderden yoksun oluşları en büyük eksiklikleridir.
8.İstanbul hükümetine, bağlı olmadıkları gibi; karşı da değillerdir.
9.Sivas Kongresi’nden önceki en büyük eksiklikleri tek elden idare edilmemeleridir.
10.Milliyetçilik ve vatanseverlik duyguları ile kurulmuşlardır.
11.Önce basın yayın yoluyla propagandayı ilke edindiyseler de; kanlı işgallerin başlamasıyla silahlı mücadeleyi başlattılar.
12.Programları, bölgesel kurtuluşa yöneliktir. Bütünü, tüm yurdu kapsayan plan ve programları yoktur.
13.Sivas Kongresi’nde Anadolu ve Rumeli Cemiyeti adı altında birleştiler.