Kan-Beyin Bariyeri Ve İlaç Salınımı
Kan-beyin bariyeri, merkezi asap sistemindeki kan damar ağının spesifik özelliğini belirlemek için kullanılan bir terimdir. Merkezi asap sistemindeki damarlar, sarihliği olmayan devamlı damarlardır. Fakat bu damarların kan ve merkezi asap sistemi arasında; moleküllerin, iyonlanların ve hücrelerin geçmesine imkân tanıyan ek özellikleri vardır. Bu seçici iletken bariyere kan-beyin bariyeri denir. Kan-beyin bariyeri, merkezi asap sistemini zehirli maddelerden, […]
Kan-beyin bariyeri, merkezi asap sistemindeki kan damar ağının spesifik özelliğini belirlemek için kullanılan bir terimdir. Merkezi asap sistemindeki damarlar, sarihliği olmayan devamlı damarlardır. Fakat bu damarların kan ve merkezi asap sistemi arasında; moleküllerin, iyonlanların ve hücrelerin geçmesine imkân tanıyan ek özellikleri vardır. Bu seçici iletken bariyere kan-beyin bariyeri denir. Kan-beyin bariyeri, merkezi asap sistemini zehirli maddelerden, patojenlerden, cerahatten, zarardan ve hastalıktan gözetir. Bu sayede, kandaki zehirli maddelerin ve patojenlerin hepsi beyine geçemez. Bu işlev, nöral işlevlerin sürdürülebilmesi için oldukça ehemmiyetlidir.
Kan-beyin bariyerinin molekülleri geçirme mevzusundaki kısıtlayıcılığı, merkezi asap sistemine ilaç geçişi için de mani oluşturmaktadır. Bu sebeple, rehabilitasyon edici moleküllerin merkezi asap sistemine aktarılabilmesi için, kan-beyin bariyerini manipüle eden usuller ile alakalı çalışmalar yapılmaktadır.
Multiple skleroz MS, inme, beyin travması ve nörodejeneratif hastalıklar sırasında bariyerin az bir kısmının ya da büyük bir parçasının kaybı mevzubahisidir. Bariyerdeki işlev bozukluğu; moleküllerin geçişinin tertip edilememesine ve asap sisteminindeki kumpasın bozulmasına yol açar. Bu süreç de nörolojik bozukluklara neden olur. Bu sebeple, kan-beyin bariyeri ve nörolojik hastalıklar arasında yakın bir ilişki olduğu söylenebilir. Hastalık gidişatında, bariyerin ve beyindeki asap hücrelerinin onarımı için geliştirilen ilaçların beyine eriştirilmesindeki en büyük mani, kan-beyin bariyerinin seçici iletken özelliği ve büyük molekülleri içeri almamasıdır. Bu sebeple, beyine ilaç dayanağının yapılabilmesi için kan-beyin bariyerini aşan bazı usuller geliştirilmiştir.
Bariyerden İlaç Geçişini Sağlayabilecek Usuller
1 Mikroküreler kullanılarak ilaç salınımı: Mikroküreler, 1-1000 μm büyüklüğünde küresel partiküllerdir. İlaç, bu kürelere tuturulur ya da küre ile kapsullenir. Beyinde glukagon eşi peptit-1 isimli molekülün faalleşmesinin gözetici tesiri olduğu öğrenilmektedir. Chien ve araştırma grubu yaptıkları çalışmada bu molekün analoğunu mikrokürelere yüklemişlerdir. Bu mikroküreleri, diyabetik farelerde uyguladıklarında mikrokürelerin beyin iskemisine karşı gözetici özellikte olduğu gözlemlenmiştir.
2 Liposomlar: Minik kese eşi, ilaç salınımı sistemleridir. Dışında çift katlı lipit bir yapıdan oluşmuştur. Suda çözünen ve çözünmeyen özellikte olan iki cins ilacı da taşıyabilir.
3 Osmotik şok uygulanması: Bu usulde mannitol isimli bir kimyevi, bariyerde bulunan endoteliyal hücrelerin küçülmesini sağlar ve böylece kanallar açılır. Bunun neticesinde, büyük moleküller bariyerden pasif difüzyon ile geçmeye başlar. Son zamanlarda bu usul; nanopartiküllerle, hücresel aktarımla, peptit ve gen aktarmıyla birlikte kullanılmaktadır. Yararlı tesirlerine karşın mannitol terapisinin; yapısal beyin zararı, emboli, glikoz alımında farklılık, anormal nöronal işlevler ve plasma proteinlerinin geçişi gibi tehlikeleri vardır.
Tahlilciler, yukarıyada anlatılan usuller ve bu usullerin türevleri üzerinde en uygun taktiği bulmak için çalışmaya devam etmektedirler. Kan-beyin bariyerini aşarak beyin dokusuna erişmek bilim insanlarının üzerinde çalıştığı en güç mevzulardan biridir. Beyne zaferli bir ilaç salınım usulü geliştirilirken, tesirli beyin amaçlama formülasyonlarının yanı gizeme, daha az toksik ve tehlikesiz terapilerin geliştirilmesi kastedilmektedir. Lipozomların ve nanopartiküllerin kullanıldığı çalışmalar umut verici neticeler ortaya çıkarmıştır. İlerleyen günlerde, kan-beyin bariyerinden ilaç salınımı usullerindeki büyümeler, dünyadaki insan popülasyonunun ehemmiyetli bir kısmını etkileyen nörolojik hastalıkların rehabilitasyonu için ehemmiyetli bir adım olacaktır.