Portekizli kaptan Vasco da Gama’nın Ümit Burnu’nu dolaşarak 1498 yılında Hindistan’a ulaşması ve gemisi baharat yüklü olarak ülkesine dönmesi Hint Okyanusu ile Avrupa arasındaki mevcut ticareti baltalayan önemli bir olaydı. Ümit Burnu yolu bulunmadan önce Asya kıtasının baharatı ve değerli malları Kızıldeniz ve Basra Körfezi olmak üzere başlıca iki yoldan Akdeniz’in doğusundaki limanlara taşınıyordu. Hindistan’ın ve Güney Doğu Asya’nın limanlarından Müslüman ticaret gemileri tarafından alınan mallar Kızıldeniz üzerinden Süveyş’e getirildikten sonra kara yoluyla Kahire’ye ulaştırılmakta, oradan da Nil nehri vasıtasıyla İskenderiye limanına taşınmaktaydı. İkincisinde ise, Basra’ya ulaştırıldıktan sonra Fırat ve Dicle nehirleri üzerinden Bağdat’a, oradan da kara yoluyla Suriye’nin Lazkiye ve Trablusşam limanlarına getirilen bu mallar daha sonra Venedik gemileriyle bütün Avrupa’ya dağıtılmaktaydı. Portekiz, bu ticareti engellemek ve akışını Ümit Burnu güzergâhına sevk etmek amacıyla, Hint Okyanusu’nda seyrüsefer yapan Müslüman ticaret gemilerinin yolunu keserek yağmalamaya, yolcularla mürettebatını öldürmeye başladı. Bu sularda dehşet saçan Portekiz, kısa süre içinde Hindistan’ın batı kıyılarında, Afrika’nın doğusunda ve Basra Körfezi’nde bazı kilit noktalarını ele geçirerek buralarda kaleler inşa etti. Bu stratejik noktalardan biri de 1515 yılında ikinci kez fethettiği, konumu sebebiyle Basra Körfezi’nin girişini kontrol eden Hürmüz adasıydı. Portekiz, bu şekilde Basra Körfezi’nde seyrüsefer yapan Müslüman tüccar gemilerinin faaliyetlerine büyük bir darbe indirmiş oldu, ama Osmanlıların Aden’de hâkim olmalarından ötürü Kızıldeniz yoluyla yapılan ticarete engel olamadı.
Osmanlılar, Basra’yı Ayas Paşa’nın düzenlediği bir askerî seferle 1546 yılında ele geçirdiler. Daha sonraları burası bir beylerbeyilik haline getirildi. Osmanlı Devleti, bu şekilde, Kızıldeniz’den başka, kendisini Hint Okyanusu’na taşıyan ikinci bir kapıya sahip oldu.
Osmanlılar, Basra Körfezi’nin en dar yerinde bulunan Hürmüz Adasını ele geçirmedikleri sürece bu körfezdeki ticaretin gelişmesinin imkânsız olduğunu biliyorlardı. Ama Hürmüz’ün fethi için Basra’da kuvvetli bir donanma bulunmadığı gibi, kısa zaman içinde orada kadırga yapımına uygun bir tersane kurulması da mümkün değildi. O halde donanmanın Kızıldeniz’den gönderilmesi ve oraya ulaşıncaya kadar Portekizlilerin husumetine yol açacak bir hareketten kaçınılması gerekiyordu. Her ne kadar Osmanlılar Basra’nın fethinin Portekizlilere karşı olmadığını, barış içinde yaşamayı arzu ettiklerini Hürmüz’deki Portekiz garnizonunun kumandanına ilettilerse de, Basra’nın Osmanlı hâkimiyetine geçmesi Portekizlileri rahatsız etmişti. Daha sonra Osmanlıların Şattülarab’da fusta[1] yapımına başlamalarıyla kaygıları büsbütün arttı. O sıralar Moha ve Aden’de üslenmiş olan Osmanlı kadırga ve fusta’ları Melindi ve Arabistan’ın güney kıyılarında cirit atmaktaydılar. Osmanlılar 1546 yılında Şihr’de bir kale inşa ettiler. Kısa bir zaman sonra da dört Türk kalitesi Portekiz himayesindeki Maskat’ı bombardıman etti. Ertesi yıl Dufar Osmanlıların eline geçti. Osmanlıların güney denizlerindeki askerî faaliyetlerini ve hâkimiyet alanını genişletmelerini Portekizliler kendileri için bir tehdit olarak görüyorlardı.
Öte yandan Bahreyn’e kadar sokulan ve Lahsa’daki Katif’i ele geçirmiş olan Portekizlilerin Basra Körfezi’ndeki faaliyetleri de Osmanlıları rahatsız etmekteydi. Ayrıca Basra eyaletinde bataklık alandaki adalardan oluşan Cezâir bölgesinde de faaliyetlerini artıran Portekizliler, burada yaşayan halkı Osmanlı Devleti’ne karşı isyana teşvik ediyorlardı.[2]
Pîrî Reis’in Hint Kaptanlığı
Osmanlı Devleti, Kızıldeniz’in güvenliğini sağlamak ve Hint Okyanusu’nda Portekizlilere karşı mücadelede edebilmek amacıyla 1525 yılında Süveyş’te bir deniz üssü kurmuştu. Buradaki donanmanın başına 1547 yılında Pîrî Bey[3] getirildi. Pîrî Reis’in Süveyş kaptanı olarak tayin edilmesinin sebebi o sıralar, Osmanlıların Hint Okyanusu’ndaki yegâne limanı olan Aden’de Âli bin Süleyman el Tavlakî adındaki bir Arap şeyhinin isyan ederek hâkimiyeti ele geçirmiş olmasıydı. Portekiz’in himayesine girmeye niyetli olan asi şeyh, bu amaçla Hürmüz’e bir haberci göndermişti.[4]
Pîrî Reis’in korsanlıktan yetişmiş, deniz savaşlarında tecrübeli biri olarak Aden’de Türk hâkimiyetini tekrar tesis etmesi mümkündü. Pîrî Reis bu amaçla 29 Ekim 1547’de, irili ufaklı 60 gemiden oluşan bir donanmayla Süveyş’ten hareket etti. Yemen’in Moha limanına varınca Yemen beylerbeyi Ferhad Paşa’nın takviye olarak kendisine verdiği beş gemiyi de donanmasına katarak Aden’e doğru yol almaya başladı. Bu arada sancakbeyi Kasım’ın kumandasındaki bir Türk birliği Aden’i karadan muhasara etmişti. Osmanlılara ait üç gemi de şehrin top menzilinin dışında demirlemiş, donanmanın gelmesini beklemekteydi. Donanma 15 Kasım 1548’de Aden yakınlarındaki Bire adı verilen mahale geldiği sırada Aden’i ele geçirmiş olan Âli bin Süleyman 3.000 kişilik bir kuvvetle kendilerinden daha az sayıdaki Türk birliği üzerine hücum etmiş, ama Kasım Bey’in ustalıkla uyguladığı manevralar karşısında ağır kayıplar vermişti. Kendisinin de bu savaşta ölmesi üzerine adamları panik halinde Aden kalesine kaçtılar. Onun ölümü üzerine oğlu Muhammed babasının yerine geçti. Bu arada asilerin daveti üzerine gelen bazı küçük Portekiz gemileri limanda hiç beklemedikleri Osmanlı donanmasına ait birkaç gemiyi görünce geri dönüp kaçtılar.[5]
O sırada Pîrî Reis donanmasıyla 19 Ocak 1549’da Aden’in Sıra denen bölgesine gelmiş bulunuyordu, açık denizde Portekizlilere ait üç gemi göründüğünde Pîrî Reis bunların peşine düşülerek yakalanmasını emretti. Pîrî Reis’in emri uyarınca gemiler takip edildi ve nihayet Zeyla önlerinde yakalanarak Aden’e getirildi. Gemilerde bulunan 120 civarındaki Portekizli asker kadırgalarda kürekçi olarak kullanılmak üzere esir edildiler. Ele geçirilen ganimet Osmanlı denizcileri arasında paylaşıldıktan sonra gemiler ateşe verildi. Daha sonra Aden şehri denizden de muhasara edildi. Kaledekiler, kuşatmaya rağmen limana sızmayı başaran celbe ve sanbuk adı verilen küçük tekneler vasıtasıyla yiyecek ve diğer erzak yardımı alıyorlardı, Pîrî Reis kapucu başı Hüseyin’i bu küçük tekneleri yakalamaya memur etti.
Hüseyin kendisine verilen görevi bunlardan bir kısmını ele geçirerek, diğer kısmını da tahrip ederek başarıyla tamamladı.[6]
Pîrî Reis, Aden’in Yemen kapısı önünde karaya asker ve top çıkarıp askerler için bir barikat inşa ettirdi. Toplar şehre hâkim tepelerin üzerine yerleştirildikten sonra üç gün boyunca şehir top ateşine tutuldu. Dördüncü günde şehirden çıkan bir Arap birliği Türkleri bulundukları mevzilerden atmaya çalıştıysa da başarılı olamadı. Daha sonra Türkler Arapların elinde bulunan bir tepeyi de ele geçirdiler. Şehir her ne kadar 18 gün boyunca toplarla dövüldüyse de surlarda önemli bir hasar meydana gelmediğinden ele geçirilemedi. Fakat kaleye çok hâkim vaziyetteki Kuful adlı tepe ele geçirilip, toplar buraya yerleştirildikten sonra kale daha etkili bir şekilde dövüldü. Surlarda gedikler açıldıktan sonra düzenlenen bir genel saldırıyla burçlara Osmanlı bayrakları dikildi. Bu şekilde Aden kalesi 3 Şubat 1549’da Osmanlılarca fethedildikten sonra camilerde Kanunî Sultan Süleyman adına hutbe okundu. Fetih haberi Mısır’a, oradan da İstanbul’a ulaştırıldı. Bu sevindirici haber üzerine savaşa katılan asker ve denizcilerin rütbeleri yükseltildi.[7] Divân-ı Hümâyûn, Pîrî Bey’in bu başarısından dolayı, yıllık tahsisatını 100.000 akçaya çıkardı.[8]
Pîrî Reis Süveyş’ten Hareket Ediyor
Kanunî Sultan Süleyman, İran’a karşı yaptığı savaşta kesin bir sonuca varabilmek için Süveyş ile Basra arasında doğrudan irtibat kurmanın gerekli olduğunu idrak etmişti. Bunu gerçekleştirmek için önce Hürmüz’deki Portekizlileri bertaraf etmeye karar verdi. Basra Körfezi’nin girişinde bir nevi tıkaç vazifesi gören bu adayı fethetmedikleri sürece Osmanlılar körfezdeki hâkimiyetlerini tam anlamıyla sağlamış olamayacaklardı. Padişah Hürmüz Adası’nın fethini gerçekleştirmek üzere Süveyş’teki yirmi beş kadırganın bir an evvel donatılıp sefere hazır edilmesini emretti. Seferin komutanlığını “Hind kapudanı” Pîrî Bey’e verdi.
Pîrî Reis’in Hürmüz seferi hakkında geniş bilgi veren Portekizli tarihçilere göre, Kanunî tarafından Pîrî Reis’e şu emir verilmişti: Önce Süveyş’teki donanmayı Portekizlilere fark ettirmeden Basra’ya götürecekti. Daha sonra Basra’da bulunan 15.000 askeri aldıktan ve diğer gemileri donanmasına dâhil ettikten sonra ani ve sessiz bir harekâtla Hürmüz’ü fethedecekti. Fetih müyesser olmadığı takdirde başka bir şeyle uğraşmadan Basra’ya çekilmeliydi. Kanunî’nin verdiği emirden de açıkça görüldüğü gibi, donanma Basra’ya ulaşıncaya kadar Pîrî Reis’in Portekizlileri kuşkulandıracak, onların husumetine yol açacak herhangi bir hareketten kaçınması gerekiyordu.[9]
Plan gayet güzeldi, ama uygulamada bazı güçlükler vardı. Her şeyden önce bu çaptaki bir deniz seferinin hazırlığını gizli tutmanın imkânı yoktu. Türklerin Süveyş’teki hazırlıklarıyla ilgili haberler 1552 yılının mayıs ayında Hürmüz’e gelmeye başlamıştı. O sıralar Hürmüz kalesinin kumandanı Alvaro de Noronha idi, Kızıldeniz’den haber getirmesi için bir fusta’yı Şihr taraflarına gönderdi. Bunların verdikleri bilgiler söylentileri teyit ediyordu. Muson mevsimi başlamış olduğundan durumu genel valiye bildirmenin imkânsızlığı karşısında Alvaro de Noronha kendi başının çaresine bakarak gereken önlemleri almaya başladı; uzunca bir kuşatmaya direnecek kadar su ve erzak, odun vs. stokladı, hendeği derinleştirdi ve nihayet iki fusta’yı Rass’al-Haad (Rosalgate) Burnu’nda gözcülük etmeleri ve Türklerin yaklaşmaları durumunda derhal dönüp haber vermeleri için gönderdi. Fusta’lardan birinin komutanı Simâo da Costa, diğerininki ise Miguel Colaço idi. Bu fusta’ların aldıkları talimat şöyleydi: Eğer Türk kadırgalarının sayısı yirmiden fazlaysa birinci fusta, her ne kadar bu mevsimde seyahat etmek çok tehlikeli olsa da, her şeyi göze alarak durumu genel valiye bildirmek için Goa’ya gidecekti. İkincisi ise kadırgalar yirmiden az olduğu takdirde Hürmüz’e dönecek ve yol boyunca Portekiz’e vergi ödeyen şehirlere yaklaşan tehlikeyi haber verecekti. Süveyş’ten 1552 yılının temmuz ayı başlarında hareket eden Türk donanması, ağustos ayının ilk haftası içinde, Portekiz fusta’sının gözcülük görevi yapmakta olduğu Rass’al-Haad Burnu açıklarına vardı.[10] Pîrî Reis buraya varmadan önce sırasıyla Aden’e, Şihr ve Zufar limanına uğramıştı. Komutanlığını Pîrî Reis’in oğlunun yaptığı beş Türk kadırgasından oluşan bir filo öncülük göreviyle donanmadan ayrılmıştı, gemiler burnu kavanço eder etmez (burnu dolaşmak) Portekiz fusta’ları tarafından fark edildiler.[11] ikinci fusta’nın kaptanı Miguel Colaço aldığı emre uygun olarak dümeni Hürmüz’e doğru kırdı ve yol boyunca Portekiz’in himayesindeki emirliklere Türk kadırgalarının varlığını bildirdi. Öte taraftan Simâo da Costa, Türk kadırgalarının sayısının, kendilerine ulaşan haberlerde belirtilenden epeyce az olmasını yadırgamıştı, arkadan başkalarının gelip gelmediğini görmek amacıyla burnu dolaşarak daha öteye gitmeye karar verdi. Gizlendiği yerden çıkıp da açık denize açılınca muhalif yönden esen şiddetli bir rüzgâra ve büyük dalgalara maruz kaldı ve daha fazla ilerleyemeyip rotayı Hürmüz’e çevirdi. Portekiz fusta’ları, fark edilmemek için yelken kullanmayıp, kürek marifetiyle hareket etmekteydiler, buna rağmen Türk kadırgaları tarafından görülmüşlerdi. Pîrî Reis’in oğlu derhal fusta’nın peşine düştü ve rüzgârın müsait olması sayesinde ona yetişmesi güç olmadı. Fusta’yı zapt ederek mürettebatı esir etmek istediğinden, iyice yaklaştığında toplarını ateşlemeyip, dümeni birdenbire rüzgârın estiği yöne doğru kırdı. Kadırganın pruvası, kürekleri havaya doğru kaldırılmış vaziyette fusta’nın pruvasına hızla çarptı ve onu kürekleriyle sıkıştırarak hareketsiz bıraktı. O anda fusta küreklerini geriye doğru çekerek kadırgadan ayrılmaya çalışıyordu, kadırga henüz yelkenlerini toplamamıştı, rüzgârın da etkisiyle iki gemi birbirinden kolayca ayrıldı.[12]
O anda fusta rüzgâraltına (geminin başının rüzgârın gittiği yöne dönmesi) düşmüştü, ama Simâo da Costa kürekçilere altın vermeyi vaat ederek onları gayrete getirdi, kürekçiler paranın lâfını duyunca olağanüstü bir gayretle küreklere asılmaya başladılar. Çantada keklik olarak gördüğü avının son anda elinden kaçması üzerine öfkelenen Pîrî Reis’in oğlu topçularına ve tüfekçilerine bir salvo (yaylım) ateşi açtırdı. Ama denizin dalgalı oluşundan dolayı gemiler yalpa yapıyordu, bu yüzden atılan güllelerin hiçbiri hedefi bulmadı. Simâo da Costa apazlama esen (geminin kıç tarafından gelen) rüzgârın yardımıyla kadırgadan uzaklaşmayı başardı ve gece olduğunda izini tamamen kaybettirdi.[13]
Pîrî Reis’in oğlu, Simâo da Costa’yı gözden kaybedince orsa alabanda etti. (rüzgârı yandan alıp yelkenleri aksine açarak gemiyi yavaşlattı) Daha sonra rotasını Arabistan kıyısına çevirdi ve Maskat yakınlarında Hürmüz’e gitmekte olan, içinde yolcu olarak bazı Portekizli kadınların da bulunduğu bir Maskat teknesini zapt etti. Kadınlar arasında Portekizlilerin Maskat’ta inşa etmekte olduğu küçük bir kalenin kumandanının hanımı da bulunuyordu. Pîrî Reis ile oğlu Maskat açıklarında buluştuklarında oğlu babasına Portekiz fusta’sını elinden kaçırışını ve Maskat teknesini zapt edişini anlattı. Çok zengin bir şehir olan Maskat 1506 yılından beri Portekiz himayesindeydi. Padişahın kendisine verdiği emri unutan Pîrî Reis karaya asker çıkararak Maskat şehrini yağmalattı.[14]
Daha sonra Portekiz askerinin siperlerde mevzilendiği ve inşaatı henüz bitmemiş Maskat kalesini muhasara ederek toplarla dövmeye başladı. Türk kuşatmasına altı gün boyunca direnen Maskat kalesi yedinci günde teslim oldu ve burada bulunan 128 asker esir edilerek zincire vuruldu.[15] Portekizliler zincire vurularak kadırgalara götürüldüler.
Pîrî Reis Hürmüz’ü Abluka Altına Alıyor
Pîrî Reis, 20 Ağustos’ta Maskat’tan ayrıldıktan üç gün sonra, Hürmüz Adası önüne gelerek karaya asker çıkardı. Pîrî Reis’in oğlunun elinden kaçırdığı fusta bu zaman zarfında Hürmüz’e ulaşmış, Türk kadırgalarının gelişini haber vermişti. Bu haber şehir halkı arasında büyük bir panik yarattı. Hürmüz şeyhi haremini ve hazinesi yanına alarak Portekiz kalesine sığındı. Hürmüz’ün zengin tüccarları Keşim (Kişm) Adası’na kaçmışlardı, halk ise pahada ağır yükte hafif neyi varsa yanına alarak adanın iç kısımlarına kaçtı. Kalede, Hürmüz’de yaşayan dokuz yüz civarında Portekizli bulunuyordu, ayrıca 1551 yılında Portekiz’den gelerek kışı orada geçirmekte olan büyük bir kalyondaki üç yüz Portekizli de kaleye sığınmıştı. Kale altı aylık bir kuşatmaya direnebilecek kadar yiyecek, su, odun, silah ve cephaneye sahipti. Limanda, bahsi geçen kalyondan başka muson mevsiminin bitmesini bekleyen kırk civarında ticaret gemisi de bulunuyordu. Alvaro de Noronha bu gemileri daha hafifleştirmek için yükünü boşaltıp direklerini çıkarttı. Fusta’ları kalenin surları dibine yatırdı ve kalyonu, içinde manevra yapmayı sağlayacak kadar marineli (denizci), topçu çavuşuyla topçuları ve bir de patronayı (ticaret gemisinin ikinci kaptanı) bırakarak sahile kalın palamarlarla (gemiyi iskeleye bağlayan halat) bağlattı.[16]
Türkler 28 gemi ve 850 askerle gelmişlerdi,[17] çıkarma yaptıkları yer adanın doğusunda, demirleme yerinin tam aksi yönündeydi. Pîrî Reis her nedense kaleyi liman tarafından ablukaya almadı. O gece Türkler inşa ettikleri tahtadan iskeleler ve kuleler üzerine ağır topları yerleştirdikten sonra kaleyi şehre bakan taraftan dövmeye başladılar. Ama kalede de ağır toplar vardı, iki taraf arasında birkaç gün devam eden top düellosunda, muhtemelen uygun metrislerinin olmamasından ötürü Türk tarafı Portekizlilerden daha fazla zarar gördü. Kuşatmanın dördüncü gününde Alvaro de Noronha genel valiye durumu bildirmesi için bir fusta’yı Goa’ya gönderdi. Türklerin deniz tarafını serbest bırakmalarından istifade ederek iki gün sonra genel valiye ikinci bir fusta daha gönderdi. Ama bu gemiler Goa’ya ulaştıklarında genel vali Türklerin Hürmüz’ü kuşatmış oldukları haberini çoktan almıştı. Kalhat’taki Portekiz ticarethanesinin görevlisi, muson mevsimi olmasına aldırmadan ufak bir tekneyle denize açılmış ve her güçlüğe göğüs gererek önce Bassein’e, sonra da Goa’ya ulaşarak haberi yetiştirmişti. Bunun üzerine vakit kaybetmeden Hürmüz’ün imdadına koşmak üzere Bassein’den içinde yirmi asker bulunan bir catur[18], Goa’dan da her birine 50 asker bindirilen ve kaptanlıklarını Alvaro de Noronha’nın bir kardeşiyle bir yeğeninin yaptığı iki fusta hareket etmişti.[19]
Bu arada kale ile Türk mevzileri arasındaki top düellosu da sürüp gidiyordu, ama avantaj savunmada olduklarından Portekizlilerdeydi. Yirmi gün süren bir top düellosunda düşmandan daha fazla zarar gören Pîrî Reis sonunda kuşatmayı kaldırarak Basra’ya hareket etmeye karar verdi. Üstelik muson mevsimi de neredeyse bitmek üzereydi, çok geçmez Hindistan’dan güçlü bir donanma Hürmüz açıklarında görünürdü. Ama salpa emrini (demir alma) vermeden önce adamlarını yollayarak kalenin dışındaki yerleri yaktırdı. Ayrılmadan önce, gün boyunca limandaki gemileri top ateşine tuttuysa da önemli bir zarar verdiremedi, kalyondan mukabil ateş açılması üzerine bu işten vazgeçti.[20]
Demir almadan önce, oğlunun esir ettiği Portekizli kale kumandanının karısını, iki ihtiyarı ve iki Portekiz askerini serbest bırakarak Alvaro de Noronha’ya gönderdi ve elindeki diğer Portekiz askerlerinin fidye karşılığında serbest bırakılmasını teklif etti. Fakat Alvaro de Noronha sadece iki askeri kabul etti, Maskat kalesi dizdarının (kale kumandanı) eşini ve yaşlıları geri gönderdi.[21] Böyle davranmasının sebebi, inşaatı yarım kalan kalede Türklere direnmeyen, daha doğrusu orada ölmeyi tercih etmeyerek teslim olan kocasını bu şekilde cezalandırmak istemesiydi. Bununla birlikte, Pîrî Reis, “hediye ettiğim bir şeyi geri alamam” diyerek kumandanın hanımını bir filikayla sahile gönderdi.[22]
Daha sonra ele geçirdiği bir Portekiz ticaret gemisini aktarmada götürerek Keşim Adası’na vardı. Donanma burada birkaç gün kaldı, bu arada Pîrî Reis’in adamları adanın her tarafını karış karış arayarak ada sakinlerinin gizledikleri hazineleri buldular ve çok sayıda esir aldılar. Osmanlı amirali gemilerinin tamamı tıka basa ganimetle[23] yüklü olarak demir aldıktan sonra sıcak bir şekilde karşılanacağını umduğu Basra’ya gitmek üzere yelken açtı.[24]
Hürmüz’de bu olaylar yaşanırken, Goa’da Türklere karşı büyük bir donanmanın hazırlığı devam ediyordu. O sıralar Hindistan’daki Portekizliler, gemi ve asker sayısı ve cephane bakımından güçlerinin zirvesindeydiler. Afonso de Noronha 1550 yılında Hindistan’da genel vali olarak göreve başladığında Portekizlilerin buradaki asker sayısı 20.000’e ulaşmıştı, bunların on beş bini maaşlıydı.[25]
Genel vali, ekim ayı sonunda 30 adet kalyon ve karavelden ve 70 kadar fusta ve catur türünden oluşan bir donanmayla Hürmüz’e doğru hareket etti. Ama Diu’ya vardığında Türklerin kuşatmayı kaldırarak Basra’ya yöneldikleri haberini alınca donanmanın önemli bir kısmıyla Goa’ya dönmeye karar verdi. Bununla birlikte yeğeni Antâo de Noronha’yı beş kalyon, yedi karavel ve yirmi fusta’yla Hürmüz’e gönderdi, bu şekilde Basra Körfezi’nde deniz üstünlüğünü Türklere karşı korumayı amaçlıyordu.[26]
Pîrî Reis Basra’dan Üç Kadırgayla Ayrılıyor
Pîrî Reis, gemileri tıka basa ganimetle yüklü olarak Basra’ya geldiğinde buranın valisi (Kubad Paşa) tarafından hiç beklemediği soğuk bir karşılama gördü. Hatta Paşa, Maskat’ın ve Hürmüz’ün yağmalandığı haberini alır almaz İstanbul’a bir mektup göndererek Divân-ı Hümâyûn’u durumdan haberdar etmişti.[27] Basra valisi, Kanunî Sultan Süleyman’ın emirlerine uymadığını Pîrî Reis’e şu şekilde hatırlattı: “Portekizlilerin dikkatini çekmeden donanmayı Basra’ya getirmen gerekirken sen bunun tam tersini yaptın. Padişah bu durumu öğrendiğinde bakalım ne diyecek?”[28]
Bu sözler üzerine yaptığı hatanın farkına vararak dehşete kapılan Pîrî Reis, padişahı bizzat ikna etmek için derhal İstanbul’a hareket etmeye karar verdi. Donanmanın en hızlı üç kadırgasına muazzam ganimeti yükleyerek Kızıldeniz’e gitmek üzere 1553 yılının Şubat ayı başında Basra’dan ayrıldı. Maskat’ta esir ettiği Portekizlileri de kadırgalarında zincire vurdurmuş, kürekçi olarak kullanıyordu. Fakat Şattülarab’dan Basra Körfezi’ne girdikten sonra Antâo de Noronha’nın, gözcülük etmeleri için gönderdiği iki Portekiz catur’u tarafından tespit edildi. Bu catur’lardan bir tanesi geldiğini haber vermek için Hürmüz’e yönelirken, diğeri de belirli bir mesafeden kadırgaları takip ediyordu. Bir gece, geride kalan kadırgalardan biri muhtemelen aşırı yükten dolayı Katif yakınlarında karaya oturarak parçalandı. Gemi ertesi sabah görünmeyince Pîrî Reis geriye dönerek kazaya uğrayan geminin bulunduğu yere geldi ve zevatı ve hamulesini diğer iki gemiye taksim etti. O sırada, parçalanan kadırgada bulunan Portekizli esirler yüzerek yakındaki bir kara parçasına sığınmışlardı, Pîrî Reis onların gitmelerine engel olmadı ve yola devam emrini verdi.[29]
O esnada Antâo de Noronha, catur’un getirdiği haber üzerine Türk kadırgalarının yolunu kesmek amacıyla donanmasıyla hareket etmişti. Donanmada çok sayıda fusta’nın muntazam aralıklarla mevzilenmiş olması sebebiyle Türk gemilerinin Portekiz donanmasına fark ettirmeden Hürmüz Boğazı’nı geçmesi hemen hemen imkânsızdı. Ama o gece çıkan bir fırtına Portekiz gemilerini birbirinden uzaklaştırmıştı, Pîrî Reis’in iki kadırgası zifiri karanlıkta kıyıya çok yakın olarak Portekizlerin ruhu bile duymadan boğazı aşmayı başardı. Eğer Portekiz gemileri tarafından fark edilmiş olsalardı, Pîrî Reis ve adamları için kurtuluş ümidi kalmayabilirdi. Hava düzelip de deniz sakinleşince Antâo de Noronha donanmasıyla kadırgaların peşinden Rass’al-Haad Burnu’na kadar gitti, daha sonra takibi durdurarak burada bir süre kalmaya karar verdi. Bununla birlikte kadırgaların ardından iki fusta gönderdiyse de bu gemiler onlara yetişemediler.[30]
O sıralar Aden Körfezi’nde genel valinin 1553 yılının Ocak ayı sonlarında göndermiş olduğu Pero de Ataide adlı bir kaptanın komutasında bir başka Portekiz filosu da dolaşıyordu. Kızıldeniz’in girişinde ise Moha kaptanı Sefer Reis’in komutasında birkaç Türk kalitesi bulunuyordu. Müslüman ticaret gemileri Sefer Reis’e Portekizlilerin bu sularda bulundukları haberini vermişlerdi, o da Kızıldeniz’i korumak amacıyla Aden Körfezi’ne açılmadı. Sonunda Pîrî Reis’in şansı yaver gitti ve bu Portekiz filosuna da rastlamadan Bâb’ül Mendeb Boğazı’nı aşarak Süveyş’e ulaşmayı başardı. Fakat Basra valisi (Kubad Paşa), İstanbul’a gönderdiği bir başka mektupla Pîrî Reis’in üç kadırgayla Basra’dan ayrıldığını, Portekizlilerin çok güçlü bir donanmayla Hürmüz’e geldiğini ve bir başka Portekiz donanmasının da Bâb’ül Mendeb Boğazı’nın önünde olduğunu rapor etmişti[31].
Kahire’ye varan Pîrî Reis Mısır beylerbeyinin emriyle tutuklandı, daha sonra İstanbul’dan gönderilen padişah fermanı uyarınca yine Kahire’de boynu vurulmak suretiyle idam edildi. [32] Pîrî Reis’in bu seferi hakkında ayrıntılı ve güvenilir bilgiler sunan Portekizli tarihçilerin, onun Mısır’a ulaşmasından sonra verdikleri bilgiler gerçeği yansıtmaz. Mesela onun İskenderiye’den deniz yoluyla İstanbul’a geldiğini ve orada padişahın emriyle boynunun vurulduğunu kaydetmektedirler.
Pîrî Reis Neden İdam Edildi?
Türk tarihçileri arasında Pîrî Reis’in idam sebebi hakkında bir fikir birliği yoktur. Dönemin nişancılarından Celal-zâde Mustafa Çelebi’nin iddiasına göre, Pîrî Reis Portekizlilerden rüşvet alarak kuşatmayı kaldırdığı için idam edilmiştir.[33] Modern tarihçilerden Mustafa Cezar bu konuda şöyle demektedir: “Eski Osmanlı kaynaklarının hemen hemen hepsinde yer alan bir rivayete göre, Pîrî Reis’in Hürmüz muhasarasını kaldırmasının sebebi, şehirdeki Portekiz kumandanından rüşvet almasıdır. Müverrih Âli ve Peçevî de bu rüşvet meselesine temas etmekle beraber, hâdiseyi Kubad Paşa’nın garazına atfederek, para mukabilinde muhasara kaldırma rivayetinin sıhhatine inanmamaktadırlar”.[34]
Bazı tarihçiler de onun Maskat ve Hürmüz’deki Müslüman halkı yağmaladığı için idam edildiğini ileri sürdükleri gibi, bazıları da Pîrî Reis’in Basra’ya büyük bir ganimetle geldiğinde bu ganimetten pay almak isteyen Kubad Paşa’nın bu isteğinin onun tarafından reddedilmesi üzerine paşanın ona garez duyduğunu ve katledilmesini sağlamak için padişaha mektuplar gönderdiğini belirtirler. Yılmaz Öztuna bu konuda şunları söylemektedir:
“Pirî Reis’in bu pek parlak ve meşakkatli seferi, Türk amiralinin bilgisini ve servetini kıskanan rakiplerini azdırdı. Beylerbeyi payesiyle Mısır’a, Basra’ya ve Arabistan’da kendi fethettiği toprakların başına getirileceğinden çekinilmiş olmalıdır. Rakiplerin istismar ettikleri konu, Portekiz donanmasının Türk donanmasının karşısına çıkmaya cesaret edememesine rağmen, ciddî hiçbir sebep olmaksızın küçük Hürmüz adasının fethinin gerçekleştirilmemesi, bilhassa Pirî Reis’in donanmayı Basra’da bırakıp Süveyş’e getirmemesidir. Bu ikinci husus üzerinde durmak lâzımdır. Türk denizcilerinde, umumiyetle bütün milletlerin denizcilerinde olduğu gibi gemi, âdeta kutsal, canlı, sevilmekten ileri bir hisle bağlanılan bir varlıktır. Her Türk kaptanı, ‘yarın İstanbul’da Paşakapısı’nda (Kasımpaşa’daki Kapdân-ı Deryâlık makamında) bana emanet edilen teknenin hesabı sorulur!’ endişesi içindeydi. Onun için, Pirî Reis gibi, Osmanlı cihanşümul denizciliğinin piri olan Kemal Reis’in yanında yetişmiş pek tecrübeli ve ihtiyar bir amiralin, çok ciddî sebepler olmaksızın, donanmasını, şu veya bu vesileyle başka bir Türk limanında bırakıp, amirallik merkezi olan Süveyş’e dönemeyeceği aşikârdır.[35]
“Kubad Paşa, Türk amiralinin donanmayı Basra’da bıraktığı haberini Pîrî Reis’in aleyhinde bir hava ile Divân-ı Hümâyûn’a rapor ederken, Süveyş’e döndükten sonra, Mısır beylerbeyi de, amiralin donanmayı Portekizliler’den korkusundan geri getirmediğini İstanbul’a yazmıştır. Hattâ donanmanın Portekizliler’e kaptırıldığı rivayetleri İstanbul’a gelmiş ve imparatorluk taht şehrinde büyük dedikodular yapılmış, teessürler izhar edilmiştir. İki beylerbeyinin aynı manada, Pîrî Reis aleyhinde rapor göndermeleri, Divân’ı şaşırtmıştır. Sadrazam Rüstem Paşa’nın da, korsanlıktan yetişmiş, boyun eğmez Türk amirallerinden nefreti malûm olduğundan, Pîrî Reis aleyhindeki havayı körüklediği muhakkak sayılabilir. Bunun üzerine, Kanunî Asrı’nı lekeleyen birkaç hâdiseden birini teşkil eden bir ferman çıkartılarak, büyük denizcinin başının vurulmasına karar verilmiştir. [36]
“Bu vaziyetten (Pîrî Reis’in idam edilmesinden) birinci derecede Kubad Paşa, ikinci derecede de sultan-zâde olan Mısır beylerbeyi Dukagin-zâde Mehmed Paşa mesuldür. Kubad Paşa, Basra’da Pîrî Reis’e, fırtınadan zarar gören kadırgaları için kürek gibi teçhizatları bile temin etmemek suretiyle, hislerini zaten izhar etmişti. Diğer bir rivayete göre Kubad Paşa, Pîrî Reis’in aldığı muazzam ganimetten hisse istemiş, amiralin, katılmadığı bir savaştan hisse alamayacağını bildirmesi üzerine, Pîrî Reis’e büsbütün düşman kesilmiştir. Dukagin-zâde ise, kendisi ana tarafından Osmanoğlu olduğu halde, Türk amiralinin şahsını gölgede bırakan servet ve nüfuzunu kıskanıyordu. Pîrî Reis’in düşmanları, onun, idam edilmiş bulunan Sadrâzam Damat İbrahim Paşa’nın adamı olduğunu ileri sürecek kadar akıl sahasından dışarı çıkmışlardır”.[37]
Cengiz Orhonlu ise konuyla ilgili olarak şu fikirdedir: “Hint donanması Pîrî Reis’in sorumluluğu altında idi; o bu hareketi ile ordusunu savaş meydanında bırakıp kaçmış bir kumandan gibi telâkki edilmiştir. Bu görüş açısından suçlu bulunarak hapse atıldı. Mısır beylerbeyi bu durumu kendi açısından ayrıntılı olarak İstanbul’a bildirdi. Basra beylerbeyi Kubad Paşa ondan çok önce Pîrî Reis’in hareket tarzını İstanbul’a bildirmişti. İstanbul’dan gelen emirle ‘siyaseten’ Divan-ı Mısır’da katledildi… Pîrî Reis’in katli hakkında çağdaş ve çağdaş olmayan tarihçilerin aldıkları tutum dikkate değer. Peçuylu İbrahim ve Kâtip Çelebi herhangi bir beyanda bulunmayarak yalnız olayı nakletmektedirler. Onun Hint donanması kaptanlığında haleflerinden biri olan Seydi Ali Reis, diğer tarihçilerden ziyade gerçekleri bilmesi muhakkak olmasına rağmen, manâlı bir sükûtla olayı geçiştirmektedir. Yukarıda zikredilen tarihçilerin tutumları, vicahen mahkeme edilmeden idam edilen Pîrî Reis hakkında uygulanan kararı ağır telâkki ettikleri intibaı uyandırmaktadır. Bununla beraber bazı tarihçiler de uygulanan karar hakkında çok gayretkeştirler; Mehmed Efendi, Celâl-zade Mustafa ve Mustafa Âli gibi tarihçilere göre Pîrî Reis menfaatini gözeterek teslim olmak üzere iken Hürmüz muhasarasını kaldırmış, bunun yanı sıra Hint donanmasını Basra’da bırakarak üç kadırga ile kaçmıştır. Genel olarak onun idam edilmesinde iki siyasî sebep ileri sürülmektedir. Biri, Kubad Paşa’ya onu hoşnud edecek hediyeler vermemesi, diğeri Sadrazam Damat İbrahim Paşa’nın himaye ettiği insanlardan biri olması…”[38]
Cengiz Orhonlu, Pîrî Reis’in Hürmüz kuşatmasını kaldırarak Basra’ya çekilmesini, o oradan ayrıldıktan kısa bir süre sonra güçlü ve dinlenmiş bir Portekiz filosunun yardıma gelmesi sebebiyle son derece isabetli verilmiş bir karar olduğunu ifade ederken, ayrıca kürekçi temin etmedeki güçlükten dolayı onun yıpranmış olan kadırgaları Basra’da bırakarak sadece üç kadırgayla dönmesini de makul bir davranış olarak görmektedir: “Donanmadaki gemilerin, Süveyş’ten itibaren uzun bir deniz mesafesi katetmesi ve iki muhasara savaşı (Maskat, Hürmüz) yapmış olması hasebiyle tamire muhtaç olmaları idi. Bir deniz adamı olmaması dolayısiyle Basra beylerbeyi Kubad Paşa’nın denize ait meseleleri anlama kabiliyeti yoktu. Donanmada kürekçi olarak kullanılan Araplar donanma Basra’ya geldiğinde gemileri terk ettiler. Bundan anlaşıldığına göre idaresindeki donanma elemanlarının bazısı bu kadar uzun bir sefer için yetersiz idiler. Pîrî Reis’in idam edilmesinde birinci derecede rol oynamış bir şahıs olan Kubad Paşa, Hürmüz’de yaşayan Müslümanların mal ve mülklerini, muhasara devam ederken, talan ettirdiğini de İstanbul’a gönderdiği mektubunda onun aleyhine bir nokta olarak ilave etmişti. Hattâ idamından sonra oradan gelen bir heyet şikâyette bulunmuş, fakat ispat edemediklerinden elleri boş dönmüşlerdi. Kubad Paşa büyük Türk denizcisini idam ettirmeye muvaffak olmakla beraber Basra’dan çok az bir müddet sonra azledilmesi de mânidardır ”[39].
Türk ve Portekiz kaynaklarının birlikte değerlendirilmesiyle Pîrî Reis’in idam edilmesinde rol oynayan etkenler gün ışığına çıkmaktadır. Türk tarihçilerinin görüşlerini yukarıda belirtmiştik. Portekiz kaynaklarında Pîrî Reis’in rüşvet aldığına dair herhangi bir bilgi yoktur. Zaten Portekizli tarihçilerin olayı nakledişinden de anlaşıldığı kadarıyla rüşvet alması söz konusu olamaz. Hürmüz kalesi kumandanı Alvaro de Noronha’nın kral III. Joâo’ya yazdığı 31 Ekim 1552 tarihli mektubun muhtevasından da anlaşıldığına göre Pîrî Reis’in Hürmüz kuşatmasını kaldırmasının esas nedeni mühimmatının azalmasıdır: “Hiç kuşku yok ki, Türkler kuşatmaya başladıkları gibi devam etselerdi, surları tamamen yıkabilirlerdi, sonunda onları öyle zor durumlara soktuk ve öyle tehlikelerle karşı karşıya bıraktık ki kaybetmeleri kaçınılmaz oldu. Bu sebepten ve (Türkler) buraya gelirken bir kalyonun Bab’ül Mendeb Boğazı’ndan geçerken batmasından ötürü levazım, barut ve harp malzemesinde sıkıntıya düştüler ve kuşatmayı kaldırmaya mecbur oldular” [40].
Couto’ya göre Pîrî Reis’in Hürmüz kuşatmasını kaldırmasının başlıca sebebi kaleyi günlerce top ateşine tutmasına rağmen bir sonuç alamamasıdır. Portekizli tarihçi, Hürmüz kalesinin duvarlarının sıkıştırılmış topraktan yapılması sebebiyle taş güllelerin duvarlara gömülerek çarpma tesiri meydana getiremediğini, bilakis surları sağlamlaştırdığını, Türklerin surlarda gedikler açmada başarılı olamadıklarından kuşatmayı kaldırmaya mecbur olduklarını kaydetmektedir[41].
Sonuç
Türk kaynaklarında Pîrî Reis’in idam sebebi hakkında bir görüş birliği olmamasına mukabil, bu konuda Portekizli yazar Couto’nun ve onun eserine dayanan diğer Portekizli tarihçilerin düşüncesine göre Pîrî Reis’in idam edilmesinin esas sebebi padişahın emrine itaatsizliktir: “…mandou cortar a cabeça a Pirbec por quebrantar de seus regimentos”[42] Padişahtan aldığı talimata göre Pîrî Reis’in önce Basra’ya gitmesi ve orada hazır bulunan 15.000 askeri ve diğer gemileri donanmasına dâhil ettikten sonra ani bir saldırıyla Hürmüz Adası’nı ele geçirmesi gerekiyordu. Dolayısıyla Basra’ya varana kadar başka bir işle uğraşmamalı, yani Portekizlilerin dikkatini çekmemeliydi. Bu görüş bize de mantıklı gelmektedir. Dikkat edilecek olursa, bu itaatsizlik Osmanlılar açısından iki vahim sonuç doğurmuştur: Birincisi, Hürmüz Adası’nın âni bir saldırıyla fethedilmesi imkânının, Portekizlilerin o sulara kuvvetli bir donanma göndererek önlem almalarıyla tamamen ortadan kalkmış olmasıdır. Gerçekten de Hürmüz fethedilmediği sürece Türklerin ne Basra Körfezi yoluyla Hint Okyanusu’na rahat bir şekilde ulaşmaları, ne de Acemlere karşı yaptıkları savaşlarda Kızıldeniz yoluyla Basra’ya ikmal yapmaları mümkün değildi. İkinci sonuç ise, Basra’ya gönderilen donanmanın büyük bir kısmının orada âtıl vaziyette yatması sebebiyle Portekizlilerin gerek Basra Körfezi’nde, gerekse Aden sularında ve hatta Kızıldeniz’de Osmanlılara karşı deniz üstünlüğünü elde etmeleriydi. Bu durumda Haremeyn, yani İslâmın kutsal şehirleri Mekke ve Medine Portekiz tehdidine her zamankinden daha fazla maruz kalmış oluyordu.
Prof. Dr. Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, İspanyol Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı.
PÎRÎ REİS’İN HÜRMÜZ SEFERİ VE İDAMI HAKKINDAKİ TÜRK VE PORTEKİZ TARİHÇİLERİNİN DÜŞÜNCELERİ