Binbir gece masalları nedir?
Genellikle ‘Arap Geceleri’ olarak adlandırılan, kökeni belirsiz hikayelere dayanan koleksiyon, uzun zamandır sanatçılara nesiller boyu ilham veren edebi tarzların ve türlerin bir hazinesi olarak kabul ediliyor.
Alman Oryantalist Erdmute Heller, ‘Doğudan ışık gelir’ anlamına gelen Latince "Ex Oriente Lux" ifadesini yorumlarken, "Bu tabir güneşin her sabah doğudan batıya hareketini simgelemez. Bu ışık, koku, renk, huzur ve zarafet, estetik ve bilgi gibi doğudan batıya akan, Alman kültür-diline kitaplarla giren ve günlük hayatın bir parçası haline gelen diğer parlak şeyleri temsil eder. Nitekim Doğu kültürünün Batı ile ilişkilerini inceleyen birçok araştırmacı da aynı sonuca varmıştır."
'1001 Gece': Dünya üzerinde etkili olan Doğu halk hikayeleri
Burada Doğu ile kastedilen İslam kültürü ve medeniyetidir. Örneğin, Osmanlı etkisini ifade eden kültür ve sanat akımı olan Turquerie'nin yansımalarından biri. Avrupa'nın sanat, kültür ve modasında 16. yüzyıldan 18. yüzyıla kadar edebiyat yoluyla ortaya çıktı. "Arap Geceleri" olarak da adlandırılan "Binbir Gece Masalları", bu kitaplar arasında en ünlüsü olan, büyük ölçüde Orta Doğu ve Hindistan'ın tarihi ve yazarı belirsiz hikayelerden oluşan bir koleksiyondur. Masal, hikâye, efsane, destan gibi sözlü-edebi ürünler yüzyıllardır kültürel bellekte geliştiğinden yazılı materyallere göre daha fazla etkiye sahiptir. Doğu dünyasında nesilden nesile aktarılan Binbir Gece Masalları, tüm Avrupa'yı dolaşarak büyülü etkisiyle dünya edebiyatını şekillendirdi.
Orijinal Arapça adı “Elf Leylah ve Leyleh” olan bu masallar, tür ve teknik olarak çerçeve hikayelerden oluşan bir külliyattır. Bu koleksiyon, bir ana vakadan ve ona eklenen diğer anlatılardan oluşur. Ana hikaye bir gerdanlığın ipi gibidir, ona iliştirilen ibretlik masallar ise inci gibidir.
Kimin masalları?
Bu hikayelerin kökeni hakkında araştırma yapanlar çoğunlukla Avrupalılardı. Mısır'da Memlükler döneminde son şeklini aldığı düşünülen masalların dünya kütüphanelerinde farklı versiyonları bulunmaktadır. Bu yazılı metinler üzerinde araştırma yapan ilk bilim adamları Antonie Galland, Hermann Zotenberg, Joseph von Hammer-Purgstall ve Helmut Ritter'dir. Eski bir Hint-Aryan dili olan Sanskritçe uzmanı August Wilhelm von Schlegel, masalların Hint kökenli olduğunu söylerken, Fransız dilbilimci ve Oryantalist Silvestre de Sacy, 19. yüzyılın başlarında hikayelerin İran ve Hint unsurlarını reddetti.
Binbir Gece Masalları'nın çeşitliliği ve Hindistan, İran, Irak, Mısır, Türkiye ve daha fazlasının yer aldığı yerlerin farklılıkları, bunların aynı yazar tarafından yazılmadığını gösterir. Araştırmalar, hikâyelerin bütünceyi oluşturan dört farklı kanal aracılığıyla biriktiğini göstermiştir. Bunlar Hint ve İran masalları, beşinci Abbasi Halifesi Harun Reşid döneminin Bağdat masalları ve Memlükler döneminin Mısır masallarıdır.
Koleksiyonu ilk olarak Fransızcaya çeviren Galland, ünlü hikayeleri “Aladdin ve Sihirli Lamba” ile “Ali Baba ve Kırk Haramiler”i de kendisi eklemiştir. Halepli bir Maruni hikaye anlatıcısından bu hikayeleri duyduğunu belirtti. Kitap, 1704-1717 yılları arasında Paris'te “Les Mille et Une Nuits” adı altında birkaç kez basıldı ve tüm Avrupa'yı dolaşmaya başladı.
İngilizce'ye ilk çeviri Robert Heron tarafından yapıldı. 1792'de Edinburgh'da “Arap Masalları: Bin Bir Hikâyeden Oluşan Binbir Gece Masalları Eğlencelerinin Devamı Olmak” adıyla basılan kitap, zaman içinde İtalyanca, İspanyolca gibi farklı dillerden yeni çevirilere de tekrar tekrar basıldı. , Portekizce, Danca, İsveççe, Fince, Felemenkçe, Rusça ve Çekçe. Onu Almancaya çeviren ünlü Osmanlı tarihçisi Hammer-Purgstall'dı.
Dünyayı şekillendiren masallar
Binbir Gece Masalları, Avrupa'da ortaya çıktığı günden bu yana edebiyatçıların ve okurların ilgisini her zaman çekmiştir. Edebiyat başta olmak üzere çeşitli sanat dallarını derinden etkilemiş, hayal ve düşünce dünyaları için eşsiz bir besin olmuştur. Bazı eleştirilere hedef olsa da dünya tarihinde önemli bir yer edinmiş ve Batı'da birçok ünlü yazarı şekillendirmiştir.
İlk yayınlandığı Fransa'da Voltaire, onun büyüsüne kapılan ilk yazardı. Fransız Devrimi'nin dehasının neredeyse tüm eserlerini etkiledi. Masalları 14 defa okuduktan sonra hikayelerini yazabildiğini söyledi.
“Fars Mektupları” (1721) ve “Kanunların Ruhu” (1748) adlı yapıtlarıyla tanınan Montesquieu, yasaların ve sosyal kurumların zamana, ülkelere ve iklimlere göre farklılık gösterdiği ana fikrini “Binbir Gece”den alır. “Robinson Crusoe”nun yazarı Daniel Defoe da masallardan etkilenen bir diğer yazar.
Ünlü romancı Stendhal, unutmak istediği iki kitaptan birinin Binbir Gece Masalları olduğunu ancak bunu başaramadığını ve keyifle okumaktan kendini alamadığını söyledi. Onun için diğeri “Don Kişot” idi.
Grimm Kardeşler olarak bilinen Jacob Grimm ve Wilhelm Grimm, Kinder-und Hausmärchen (“Çocuk ve Ev Masalları”) dizisinde sekiz öykü yazarken “Bin Bir Gece”den yararlandıklarını itiraf ettiler. Örneğin “Simeliberg”, “Ali Baba ve Kırk Haramiler”den esinlenmiştir.
Önde gelen arkeolog Austen Henry Layard, Danimarkalı masal yazarı Hans Christian Andersen ve İrlandalı şair ve oyun yazarı Oscar Wilde'ın eserlerinde de Binbir Gece Masalları'nın izleri görülüyor .
Bu masallar aynı zamanda tiyatro, sinema, resim ve diğer sanat dallarına da ilham kaynağı olmaktadır. Büyüleyici kitap, özellikle Romantik sanatçılar üzerinde güçlü bir iz bıraktı. Filozof, romancı ve oyun yazarı Jean-Paul Sartre, masal kitabının “sadece Montesquieu için favori bir eser değil, aynı zamanda romantik şiirin her arkadaşı için favori kitap” olduğunu söyledi.
Ayrıca İngiliz askeri Thomas Edward Lawrence, “Bilgeliğin Yedi Sütunu” adlı anılarında masallar sayesinde Ortadoğu'ya ilgi duyduğunu yazar. "Arabistanlı Lawrence" lakaplı casus, Birinci Dünya Savaşı sırasında Arap ülkelerinin Osmanlı İmparatorluğu'na karşı ayaklanması ve örgütlenmesinde başrol oynayacaktı.