Hanbelî mezhebinin fakihleri çok güçlü olduğu halde, istenilen ölçüde yayılamayıp hiçbir İslâm ülkesinde çoğunluğu teşkil edemedi. Ancak Necid ile Saud (ö. 1393) ailesi Hicaz bölgesine hâkim olduktan sonra Arabistan yarımadasında Hanbelî mezhebi çok güçlendi. Hanbelî mezhebi teşekkül etmeden önce Irak’ta Hanef, Endülüs ve Mağrib’te Mâlikî mezhebi, Mısır’da Şâfıî ve Mâlikî hâkimdi. Malikî Mezhebi başlangıçta Hicaz’da yaygınken sonradan bu bölgedeki müntesipleri azaldı. İmam Malik’in görüşleri kendisi henüz hayattayken Mısır’a taşındı. Mısır'da yayılarak yerleştikten daha sonra Şafiî mezhebi buradaki üstünlüğü ele geçirdi. Bundan sonra, Mısır’da her iki mezheble de amel edilirken yargı işlerinde Hanefî mezhebine de müracaat edildi. Fatımîler Mısır’a hâkim olunca kaza ve fetva işlerinde Şia ön plana çıktı. Fatımîler, Câmi’u’l-Ezher’i kurarak Şia Mezhebinin ilmî merkezi haline getirdiler ve Ehl-i Sünnet mezhepleri silinmeye çalışıldı. Selahaddin Eyyubî tarafından Fatımî hâkimiyetine son verilince, Ehl-i Sünnet ihya edilerek Şafiî mezhebi tekrar birinci seviyeye çıktı. Malikî fıkhının okutulduğu medreselerle Malikîlik de güç kazandı. Memlûklular devrinde kaza işlerinde dört mezheb esas alındı. Mısır baş kadısı Şafiîlerden, ikinci kadı da Malikîlerden atanırdı. 1920’lerde Mısır’da şahıslar hukuku Malikî mezhebi esas alınarak yeniden gözden geçirildi. Endülüs’te önceleri Evzâi mezhebi üstün iken sonradan Malikî mezhebi bu bölgeye hâkim oldu. İmam Malik’in seçkin öğrencilerinden Ziyad b. Abdurrahman Malikîliği Endülüs’e ilk getirendir. Malikî mezhebi, Sicilya, Fas, Sudan’da yayılarak Bağdat, Basra hatta Nişabur’a kadar uzandı.
Görüldüğü gibi mezheplerin yayılması söz konusuydu ama insanlar ictihadlara bakıp kıyaslayarak bu mezhebleri seçmiyorlardı. Geleneksel olarak intikal ediyordu. Babadan oğula hanedanlığı gibi… Kimse kafa patlatıp da neyin ne olduğunu anlamaya çalışmıyordu. Akıbeti siyaset belirliyordu. Endülüs Emevi devletinin Abbasilerle olan kötü ilişkileri onların Malikî mezhebini devletlerine hâkim kılmasına sebeb oldu. Yoksa kimsenin Malikiliği merak ettiği yoktu. Malikî mezhebinin Mısır, Kuzey Afrika ve Endülüs'te yayılıp da, diğer bölgelerde etkinlik gösterememesinin sebebi Endülüs’ten Medine’ye, Medine’nin kuzey ve doğusunda olduğu gibi, ilmî merkezler ve etrafında ders halkalarının oluştuğu müctehid imamların olmayışı, ayrıca Batı’dan gelen öğrencilerin fıkhî ekolleşmelerin geliştiği doğu taraflarına yönelmelerinin zorluğu gösterilir. İmam Malik’e gelen talebeler kendisine bağımlı derecede bağlı olduklarından Medine’nin dışına çıkıp doğuya yönelmeye ihtiyaç da duymadılar (
152).
Ebu Yusuf, “Resulullah ölüm döşeğinde şöyle dedi: Ben yalnızca Kur’an’ın haram kıldıklarını haram kılarım. Allah’a yemin ederim ki benim adıma bir şeye (beni bahane ederek) sarılmasınlar” hadisini dikkate alarak, “Rivayetler çoğaldıkça bunlar arasından, bilinmeyen, fıkıh ehlinin bilmediği, Kitab’a ve Sünnete uygun olmayan rivayetler ortaya çıkar. Şaz(istisna) hadislerden sakın, hadisçilerin ve fukahanın bildikleri (kabul ettikleri) ile, Kitap ve Sünnete uygun olanları al, diğerlerini buna göre değerlendir. Çünkü Kur’an’a muhalif olan, Hz.Peygamber’den rivayet edilmiş dahi olsa ondan değildir” (
153) der. Böylece rey ehli olduğu halde Kur’an’a ters düşmeyen hadislere itibar eder. Fakat onun sünnet dediğinin ne olduğu tartışılabilir. Yine demiş ki: “Herkesin bildiği (kabul ettiği) hadisi al, şazz olandan sakın. Bize İbn Ebi Kerime, Ebu Cafer’den, o da Resulullah’tan şöyle rivayet etti: “Resulullah Yahudileri çağırarak onlara bazı şeyler sordu. Onlarda anlattılar ve Hz.İsa (as) konusunda yalan söylediler. Bunun üzerine Nebi minbere çıktı ve insanlara hitaben şöyle dedi: “Benden hadisler yayılacak, size gelenlerden Kur’an’a uygun olanlar bendendir. Kur’an’a aykırı olanlar benden değildir” (154). Ehli sünnet henüz tam olarak müesseseleşmeden evvel hadislerin Kur’an’a nasıl arz olunduklarının örnekleri artırılabilir. Ebû Yûsuf, sahabe Ömer’in tavsiyesini şöyle nakleder: “Ömer, Kûfe’ye giden ensardan bir grubu uğurlarken onlara şöyle der: Siz arı vızıltısı gibi Kur’an okuyan (çok olduklarından kinaye) bir kavme gidiyorsunuz. Peygamberden rivayeti azaltın. Bu konuda ben de sizinle beraberim. Bunun üzerine Karaza şöyle dedi: Bundan sonra Resulullah’dan hadis rivayet etmeyeceğim” (155).
Resulullah: “Benden sonra hadisler çoğalacak, benden bir hadis rivayet edilirse onu Allah’ın kitabına arzedin, uyuyorsa kabul edin, bilin ki o bendendir. Allah’ın kitabına uymuyorsa reddedin, bilin ki ben ondan berîyim” (
156). Kendi kaynaklarınızda yazıyor bunlar. Bunları yazanlar sizin alimleriniz… Mesela bu hadisi Serahsi aktarıyor. Serahsi ehli sünnet alimi. Senin alimin. Halvânî’nin talebesi. Buhara Hanefî hukuk mektebinden. İbn Kemal, keyfiyet yönünden onu Ebû Hanîfe ve Şeybânî'den hemen sonra Hassâf, Tahâvî, Kerhî ve Halvânî ile birlikte üçüncü sıradaki müctehidler tabakasına koyacak kadar yüceltir. Ben bu hadisi kehanetle suçlasam kabul etmezsin ama İmam Şafi bu rivayeti er-Risale’sinde tenkit etmiştir. Üstelik o da ehli sünnetten bir alimdir.
KAYNAKLAR:
152. Ebû Hanife, terc. O, Keskioğlu, İst. 1966, s. 407 vd.
153. Ebu Yusuf er-Redd, 31, s.85.
154. Ebu Yusuf er-Redd, 24-25, s.86.
155. Er-Red alâ Siyeri’l-Evzâî, 30, s.86.
156. Serahsi, usul 1-365. Şafi’ı bu rivayeti er-Risale’sinde tenkit eder; 225-226; s.86-87.