Prak Nhorn’un bu yılki pirinç mahsulü için hiç umudu yok.
“Fideleri naklettiğimde ölüyorlar. Tuz hâlâ toprakta,” dedi Kamboçya’nın başkenti Phnom Penh’in yaklaşık 150 kilometre güneybatısında ve Kampot eyaletinin yeşil, mangrovlarla çevrili kıyısına 4 kilometre uzaklıktaki nehir kıyısındaki bir yerleşim yeri olan Slab Ta Aon köyünden çiftçi.
Çiftçi, tuzlu suyun son iki yıldır Slab Ta Aon köyündeki pirinç tarlalarını yok ettiğini söyledi. 55 yaşındaki Prak Nhorn, kendisinin ve diğer köylülerin gelecekte pirinç yetiştirebileceklerinden şüphe ediyor.
Slab Ta Aon’un sorunu çevresel bir tesadüf değil. Milyonlarca insanı besleyen gıda sistemlerini istikrarsızlaştıran, onlarca yıldır demlenen küresel bir çevre krizinin alametidir.
Dünyanın dört bir yanında, tuzlu su kıyılardan iç kısımlara doğru sızıyor, toprakları ve tatlı suları tuzla kirletiyor. Yeraltı suyunun çıkarılması, hidroelektrik için nehir barajı ve nehir yatağı madenciliği arasındaki karmaşık bir etkileşim, iklim değişikliği denizleri yükselterek deniz suyunu iç bölgelere çekerken kıyı şeritlerini batırıyor.
Nehir deltaları özellikle savunmasızdır. Nehirlerin denize döküldüğü yerlerde oluşan yelpaze şeklindeki ovalar, yukarı havzadan gelen besin açısından zengin tortular sayesinde genellikle verimli topraklara sahiptir. Artan tuzluluk, bu özel tarım bölgelerini riske atıyor.
Tehdit, kıtanın temel mahsulü olan pirinci yetiştirmek için büyük “megadeltaların” hayati önem taşıdığı Asya’da belki de en ciddi. Yüksek tuzluluk, pirinç yetiştirmeyi imkansız hale getirebilir.
Uluslararası Pirinç Araştırma Enstitüsü’nden (IRRI) Bjoern Ole Sander, “Tuzlu suyun bulunduğu toprakta gerçekten katı bir katman… beyaz bir katman görüyorsunuz” dedi. Tuzlu toprakta yetişen pirinç bitkileri “saman gibi görünüyor” diye devam etti. “Onlara dokunursanız, içi boştur. Hiçbir şey yok.”
Gıda, içme suyu risk altında
Güneydoğu Asya’da tuzlu su, Vietnam’daki Mekong Nehri ve Kızıl Nehir deltalarındaki pirinç tarlalarını, Tayland’daki Chao Phraya Nehri deltalarını ve Myanmar’daki Ayeyarwady Nehri’ni tehdit ediyor.
Güney Asya’da, yoğun nüfuslu Bangladeş ve Hindistan’ın Ganj-Brahmaputra Deltası ve Pakistan’ın İndus Deltası’ndaki toprakları bozar ve içme suyunu kirletir.
Çin’in Yangtze Nehri Deltası da artan tuzlulukla karşı karşıya.
Asya’nın ötesinde, tuzlu su girişi, her ikisi de önemli tarım bölgeleri olan Mısır’daki Nil Deltası’nı ve Amerika Birleşik Devletleri’ndeki Mississippi Deltası’nı etkiler.
Prak Nhorn gibi geçimlik çiftçiler için artan tuzluluk, gıda güvenliğini ve içme suyuna erişimi doğrudan tehdit ediyor. Kamboçyalıların yaklaşık %76’sı kırsal alanlarda yaşıyor ve birçoğu gıda için doğal kaynaklara bağımlı. Bu, ülkenin 17,2 milyonluk nüfusunun çoğunu çevredeki değişikliklere karşı savunmasız hale getiriyor. Kamboçya’da yetersiz beslenme oranları %15 civarında seyrediyor.
Kamboçya Çevre Bakanlığı İklim Değişikliği Departmanı direktörü Hak Mao, Kamboçyalı çiftçilerin yıllardır tuzluluk sorunları bildirdiklerini ve ülkede “tuzlu su girişi olduğunu” söyledi. Ancak “sınırlı teknik kapasite”, Kamboçya’daki sorunun gerçek boyutunun bilinmediği anlamına geliyor, dedi.
Ancak komşu Vietnam’da, tuzlu su girişinin maliyeti on yıllardır ortada.
Vietnam’ın Long An eyaletinden çiftçi Khau Van Ngoan, “Tatlı su varsa, tüm yıl boyunca pirinç yetiştirebiliriz” dedi. “Hiçbir şey yoksa, hiçbir şey yetiştirilemez.”
Vietnam, pirincinin yarısından fazlasını tek bir bölgede, Mekong Nehri Deltası’nda yetiştiriyor.
Mekong Nehri Komisyonu (MCR) için tuzluluğu değerlendirmek için uydu verilerini kullanan bir danışmanlık şirketi olan FutureWater’dan hidrolog Gijs Simons, orada tuzluluk “gerçekten artıyor” dedi. Pirinç yetiştirmeyi neredeyse imkansız kılan şiddetli tuzluluktan etkilenen bölge, “90’lardan bu yana kabaca iki katına çıktı, hatta birkaç yıl boyunca neredeyse üç katına çıktı” dedi.
Geçmişte, tuzlu su yaklaşık 30-50 kilometre iç kısımlara sızacaktı. Mekong Nehri Deltası’ndaki tuzlu su izinsiz girişlerini inceleyen Vietnam-Alman Üniversitesi’nden hidrolog Binh Doan Van, şimdi kıyıdan 100 kilometreden daha fazla içerideki bölgelere ulaşabileceğini söyledi. Uluslararası Doğa Koruma Birliği veya IUCN için Güneydoğu Asya’daki projeleri denetleyen Andrew Wyatt, 2016 yılında özellikle şiddetli bir tuzluluk müdahalesinin 270.000 hektar pirinci etkilediğini söyledi. Hasar, tahmini olarak 455 milyon dolar veya Vietnam’ın yıllık pirinç veriminin yüzde 1.5’i olarak gerçekleşti.
Karides alternatifi
Ancak artan tuzluluğu bir felaketten ziyade bir fırsat olarak görmek mümkün.
Pirinç tuzlu suya tahammül edemez, ancak karides olabilir – ve karides, Vietnam’ın düşük ve orta gelirli ülkelere ihraç etmek için ürettiği pirinçten daha iyi bir fiyat alır.
“Karides, pirinçten daha iyi bir iştir. Ben Tre eyaletinden bir karides çiftçisi olan Dang Thi Vich, “Bu daha kazançlı” dedi.
Mekong Nehri Deltası’ndaki bazı çiftçiler, koşulların en tuzlu olduğu kurak mevsimde, tuzluluk arttıkça pirinç yerine karides yetiştirirken bundan yararlandı. Vietnam hükümeti ve STK’lar daha sonra daha fazla çiftçinin bu pirinç-karides rotasyon sistemini benimsemesine yardımcı olacak programlar başlattı.
Vich, “Karides yetiştiriciliği yaklaşık 20 yıl önce başladı ve çok popüler hale geldi” dedi. “Bundan önce herkes pirinç yetiştirirdi.”
İşler hızla değişiyor. Geçişi inceleyen Virginia Tech ekonomisti Bradford Mills, 2018’de deltadaki çiftçilerin %15’inin pirinç çiftçiliğini başka bir şey, genellikle karides yetiştiriciliği için bıraktığını söyledi. Ertesi yıl, başka bir %10 pirinç yetiştirmeyi durdurdu. Simons, uydu verilerinde pirinç tarlalarından karides havuzlarına geçişin görülebildiğini kaydetti.
Uzmanlar, Vietnam hükümetinin pirinç tarımını azaltmayı ve Mekong Nehri Deltası’nın ekonomisini çeşitlendirmeyi planladığını söylüyor. Bu, kıyı boyunca karides ve diğer su ürünleri yetiştiriciliği ve zengin ülkelere ihraç edilmek üzere “yüksek kaliteli” pirinç yetiştirme anlamına gelecektir. Wyatt, bu çeşitlendirmenin “Vietnam’ın düşük gelirli bir ülkeden orta düşük gelirli bir ülkeye geçişiyle uyumlu” dedi.
Ancak araştırmacılar, Vietnam’da artan tuzluluğa uyum sağlamanın, zengin ve fakir arasındaki uçurumu genişleterek sosyal bir maliyet getirdiğine dair endişelerini dile getirdiler.
“Ülke ölçeğinde, [shrimp farming] iyi olabilir,” dedi Binh. “Ama için [the] yerel ölçek, bireyler için, bence bu [it] hala bazı sorunları var.”
Ben Tre eyaleti çiftçisi Nguyen Thi Be Lieu, birkaç yıl önce karides yetiştirmeyi denediğini söyledi, “ama işler patlamadı. Kazandığımızdan fazlasını harcadık, bu yüzden durduk.”
Pirinçten karides yetiştiriciliğine geçiş risklidir. Herkes göze alamaz. Yapamayan ve yardım alamayanların, topraklarını satmak veya kiralamak ve iş bulmak için göç etmekten başka seçeneği yoktur.
Ayrıca karides yetiştiriciliğinin her zaman çevresel açıdan sürdürülebilir olmadığına dair kanıtlar da var. Wyatt, pirinç-karides rotasyonunun, yalnızca Mekong’un ağzındaki topraklar için pirinç veya karides yetiştirmekten daha sürdürülebilir olduğunu belirtse de, benimsendiği her yerde iyi bir çözüm değil. Yukarı akıştan yeterli tatlı su akışı yoksa, kuru mevsim karides havuzları toprakta tuz bırakabilir ve bu da zamanla yağışlı mevsimde pirinç yetiştirmeyi zorlaştırır. Havuzlar o kadar tuzlu olabilir ki karides bile yaşayamaz.
Long An eyaleti çiftçisi Pham Van Bay, “Tuzlu toprak iş için, hatta karides yetiştiriciliği için bile kötü” dedi. “Tuzlu toprakla yapabileceğiniz kesinlikle hiçbir şey yok.”
Su ürünleri yetiştiriciliği de su yollarını kirletebilir, Binh’in söylediği bir sorun, sürdürülebilir ve gelecek için karlı kalmasını sağlamak için yönetilmesi gerektiğini söylüyor.
Yine de, Binh ve Wyatt, bu zorlukların üstesinden gelinebilirse, zengin ülkelerin karides ve yüksek kaliteli pirinç iştahının birçok çiftçi ve bir bütün olarak Vietnam ekonomisi için karşılığını alabileceğini söyledi.
“Nasıl pilav yiyebiliriz?”
Soru, dedi Sander, “elbette: bunun yerine pirinci nerede üretiyorsunuz? Çünkü talep devam ediyor. Ve karides, insanların tabağındaki pirincin yerini tutamaz.”
Vietnam, dünya çapında üçüncü büyük pirinç ihracatçısıdır ve ihracatının %90’ından fazlası Mekong Nehri Deltası’ndan gelmektedir. Sander, “büyük pirinç ithalatçısı olan ülkeler … aynı zamanda Mekong Deltası’ndaki iklim değişikliği etkilerinden ve tuzluluk etkilerinden de etkileniyor” dedi. Örneğin Filipinler, pirincinin yaklaşık %80’ini Vietnam’dan ithal ediyor.
Dünya nüfusu arttıkça pirinç talebi de artıyor. IRRI, pirinç fiyatlarını tahıla bağımlı milyarlarca insanın karşılayabileceği kadar düşük tutmak için küresel pirinç üretiminin her yıl %1 ila %1,2 oranında artması gerektiğini tahmin ediyor.
Binh, Mekong Nehri Deltası için, artan tuzluluğa uyum sağlamanın, tuzlu suyu dışarıda tutmak için pahalı bir altyapının bir kombinasyonunu içerdiğini söyledi – ki bu da kendi çevresel sorunlarıyla gelebilir – ve pirinç-karides sistemlerini benimsemek gibi insanların yaşama ve çalışma biçimindeki değişiklikler. Diğer tarımsal deltalar da benzer seçeneklerle karşı karşıyadır.
Tuzluluktan etkilenen bölgelerden çok fazla pirinç ithal eden ülkelerin artan pirinç talebini karşılamak için yeni kaynaklar bulmaları gerekecek, yoksa tüketiciler bunun için daha fazla ödeyecek. Birçok çiftçinin uyum sağlaması gerekecek. Ve bazılarının hayatta kalmak için bir yol bulması gerekecek.
Suos Sovann, Prak Nhorn’un Slab Ta Aon köyündeki çiftliğinden sadece bir taş atımı uzaklıkta yaşıyor. O bir pirinç çiftçisi – ya da öyleydi. Tuzlu su şimdi her yıl 7.000 metrekarelik çiftliğini sular altında bırakarak toprağını verimsiz hale getiriyor.
Kendisi ve ailesi için pirinç yetiştiremeyen Suos Sovann, şimdi yakındaki bir giysi fabrikasında çalışan iki çocuğunun gönderdiği paraya bağımlıdır. Kombine olarak, ona her ay yaklaşık 50 dolar gönderiyorlar. Bunun 30 dolarını pirinç için harcayacak.
Çocuklarının daha fazla para gönderip gönderemeyeceğini merak ediyor ama sormaya cesaret edemiyor. Dayanmaktan başka yapacak bir şey yok, diyor.
Suos Sovann, “Eğer çiftçilik yapmazsak, nasıl pilav yiyebiliriz?” diye sordu.
Bu rapora katkıda bulunan Vietnamlı gazeteci, güvenliklerinden dolayı isimlendirilmemiştir.