Zond 5 (Rusça: Sonda 5) uzayaracı, 18 Eylül 1968 günü Ay’ın etrafında tur atan ikinci, Dünya’ya hasarsız dönen ilk araç oldu.
Sovyetler Birliği’nin geliştirdiği Zond 5, 90,000 km uzaklıktan Dünya’yı görüntülemeyi başarmasına karşın teknik bir sorundan ötürü Ay’ı fotoğraflayamadı.
15 Eylül 1968’de fırlatılan Zond 5, mürettebatla Ay’ın etrafında dolaşması için planlanan Soyuz 7K-L1 uzayaracının değiştirilmiş bir versiyonuydu. Aşağıdaki fotoğrafta Soyuz hatlarını rahatlıkla seçebilirsiniz.
Araç görevin sonunda, 21 Eylül 1968’de Hint Okyanusuna başarıyla iniş yaptı.
Bizden 2.000 ışık yılı uzaklıktaki Halka Bulutsusu Lir takımyıldızı içinde kalıyor. Kataloglara Messier 57 ve NGC 6720 olarak giren bulutsu daha ziyade Halka Bulutsusu (ing.: Ring Nebula) ismi ile anılır.
Halka, gezegenimsi bulutsu sınıfına dahil. Bu bulutsular küçük bir yıldızın ömrünün sonunda sahip olduğu maddenin uzaya saçılmasıyla oluşuyorlar. Halka Bulutsusu’nu oluşturan yıldız güneşimizden birkaç kat daha büyük olmasına rağmen üstnova (süpernova) oluşturmak için yeterli kütleye sahip değildi. Bu yıldız küçülmüş haliyle merkezde görülebilmekte.
Bu yıldızdan yayılan yoğun morötesi (ultraviyole) ışınlar atomları iyonize hale geçirmekte. Yukarıdaki görselde merkezdeki bölgeye mavi rengi veren iyonize helyum atomları. Cam göbeği (cyan) rengi hidrojen ve oksijen atomlarının parlamasıyla oluşuyor. Dış katman ise nitrojen ve sülfür atomlarından rengini almakta.
1 ışık yılı çapında olan Halka Bulutsusu gelecek birkaç bin yıl boyunca genişlemesini sürdürerek şimdi olduğundan %50 daha büyük hâle gelecek.
Halka Bulutsusu’nu ilk kim buldu?
Uzunca süre, Halka Bulutsusu’nu bulanın Fransız gökbilimci Antoine Darquier olduğu kabul edildi. Fakat yapılan çalışmalar neticesinde Halka Bulutsusu’nu 18. yüzyılda ilk gören kişinin ünlü kuyrukluyıldız avcısı Charles Messier olduğu ortaya çıkartıldı.
Messier’in gözlem günlüğünü bulan araştırmacılar ise gerçeği ortaya çıkardı. Messier 21 Ocak 1779’da günlüğüne Bode’un Kuyrukluyıldızı’nın gökyüzünde izlediği yolun yakınında “küçük ışık beneği” olarak bulutsuyu kaydetmiş. Darquier ise bir ay sonra, şubatta Yüzük’ü keşfediyor.
Halka Bulutsusu nasıl gözlemlenir?
En iyi gözlem zamanı yaz ayları olan bulutsuyu bulmak oldukça basit. Gökyüzündeki en parlak yıldızlardan biri olan Vega‘yı içeren Lir takım yıldızını kolayca bulduktan sonra, Lir’i oluşturan dörtgenin Vega’dan uzak olan iki yıldızının arasında biraz arama ile Halka Bulutsusu tespit edilebilir.
Çıplak gözle görmenin mümkün olmadığı bulutsuyu dürbünle gözlemlemek de pek mümkün değil. +8.8 kadir parlaklıktaki bulutsu için 10 cm ve üzerinde açıklığa sahip teleskoplar önerilmekte. Ben ışık kirliliğine orta düzeyde maruz kaldığım bir ortamda 15 cmlik teleskobumla Halka Bulutsusu’nu gözlemlemeyi başarabiliyorum. Ancak küçük olduğundan biraz dikkat gerektiriyor.
Son yıllarda SpaceX ve Tesla şirketi ile ön plana çıkan milyarder Elon Musk geçtiğimiz günlerde twitter’daki bir kullanıcıyla girdiği dialogda ABD’nin organize ettiği darbelere açık biçimde destek verdi.
“İnsanların yararına olmayan şeyin ne olduğunu biliyor musunuz? ABD hükümeti Bolivya’daki Evo Morales’e oradaki lityumu alabilmen için darbe düzenledi.” diyen kullanıcı karşısında Elon Musk’ın yanıtı “İstediğimiz herkese darbe yapacağız! Buna alışın” oldu.
Elon Musk’ın Tesla şirketinin ürettiği gibi elektrikli araçların bataryalarını ve üretmek için lityum madeni kullanılmakta. Dünya’daki lityumun çok büyük kısmı Bolivya, Arjantin ve Şili’de bulunmakta ve bunlar arasında Bolivya başı çekmekte. Evo Morales yönetimi diğer doğal kaynaklarda olduğu gibi lityum madenlerini de kamulaştırmıştı. Ülkede geçtiğimiz yılın sonunda ABD destekli bir darbe düzenlendi. Darbe sırasında da Musk’ın destekleyici tvitleri olmuştu.
Öte yandan söz konusu diyalog Musk’ın ABD’de açıklanan son ekonomik paketi eleştirdiği tvit altında gerçekleşti. Milyonlarca Amerikalıya haftada 600 dolar ödenmesi yerine sadece tüketicilere doğrudan ödeme desteği yapılmasını savunan milyarderi senatör Bernie Sanders “Bu ne ikiyüzlülük. Elon Musk, vergi ödeyenlerden milyarlarca dolar elde etti. Şimdi işini kaybeden 30 milyon Amerikalının işsizlik maaşı olarak haftada 600 dolar almasını durdurmaya çalışıyor. Bu sırada kendi serveti dört ayda 46,7 milyar dolar yükseldi. Zavallı” ifadeleriyle eleştirdi.
Neowise kuyrukluyıldızı 21. yüzyılın gözle görülebilen ilk kuyrukluyıldızıdır. Siz de görmek isterseniz akşam güneş battıktan sonra Büyük Ayı takımyıldızının Büyük Kepçesini tespit edip kepçenin kenarını oluşturan iki yıldızdan ufka doğru kuyrukluyıldızı arayabilirsiniz. Neowise o kadar parlak ki hâlâ şehirdeki ışık kirliliğine rağmen uygun konumlardan görülebiliyor. Elbette bir dürbün gözlem için iyi bir arkadaş olacaktır.
Daha önce Wirtanen gibi bazı kuyrukluyıldızların gözle görülebilecek kadar parlak olmasını umut etmiştik ancak hiçbiri yeterince parlaklaşamamıştı.
Kuyrukluyıldız 27 Mart 2020’de NEOWISE uzay teleskobunu kullanan astronomlarca keşfedildi.
3 Temmuz 2020 günü Güneş’e en yakın noktadan geçerek tekrar Güneş Sistemi’nin uzak bölgelerine yol almaya başladı. Uzun yörünge periyoduna sahip bir kuyrukluyıldız olduğu için ancak binlerce yıl sonra geri gelecek.
Neowise kuyrukluyıldızı nasıl görülür?
Öncelikle kuzey ufkununzun açık olması lazım. Yakınlardaki binalar veya daha uzaktaki dağ, tepe gibi coğrafi yükseltilerin görüşünüzü kesmemesi gerekiyor.
Güneş batıp hava kararmaya başladıktan sonra gözleme başlayabilirsiniz. Ne kadar erken gözlem yaparsanız o kadar iyi çünkü zaman ilerledikçe ufka yakınlaşıyor. Artık önceki günlerde olduğu gibi sabaha karşı yükselmediğini unutmayın. Güneş battıktan sonra 1-2 saat içinde gözlemi yapabilirsiniz.
Ne kadar yüksekte olursanız, ufkunuzun kapanmaması açısından o kadar iyi olacaktır. Daha karanlık bir konum her zaman için daha iyi görüş demek.
Çok parlak olduğu için çıplak gözle tespit edebilirsiniz. Işık kirliliğinin olduğu ortamlarda da görebilmek mümkün ama tespiti çok kolay olmayacaktır. En azından takımyıldızların yerlerini gösteren bir uygulama işinizi kolaylaştırabilir. Tek yapmanız gereken Büyük Ayı’yı, sonra da onun altındaki Vaşak (Lynx) takım yıldızını bulmak. Vaşak’ın üzerinde aramalısınız. Büyük Ayı’nın kepçesini parlak yıldızları sayesinde kolayca fark edeceksiniz. Buradan aşağı, ufka doğru gökyüzünü taramanız yeterli olacaktır.
Bir dürbününüz varsa kesinlikle çok iyi bir gözlem yapacaksınız. Teleskoplar fazla yakınlaştıracağından tamamını göremezsiniz.
Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali bu yıl 14-17 Ağustos 2020 tarihlerinde online olarak gerçekleştirilecek. Pandemi sebebi ile bu yıl iptal edilen şenlik yerine, yine Olimpos’ta teleskoptan elde edilen görüntüler ile canlı yayınlar düzenlenecek.
Kozmik Anafor platformunun şimdiye dek 4. kez düzenlediği Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali bu yıl Covid-19 pandemisi sebebiyle yapılmayacak. 14-17 Ağustos 2020 tarihlerinde gerçekleştirilmesi planlanan festival, yüzlerce kişiyi bir araya getirmenin risk oluşturması sebebiyle iptal edildi.