John Colarusso , dünyaca ünlü bir dil bilimci ve mitoloji uzmanı, Kanada’daki McMaster Üniversitesi’nde profesör. ABD eski başkanlarından Bill Clinton’un Kafkasya danışmanı idi…
John Colarusso, dünyaca ünlü bir dil bilimci ve mitoloji uzmanı, Kanada’daki McMaster Üniversitesi’nde profesör. ABD eski başkanlarından Bill Clinton‘un Kafkasya danışmanı idi, Abhazya ve Gürcistan arasındaki çatışmalardan etkilenen kadınlar için parasız plastik cerrahi yardım sağlanması için bir program hazırlattı ve uygulandı. Bilim insanı, bilimsel keşfinin/buluşun yanı sıra “proto-dil” in ne olduğunu da anlatıyor.
– Ana dil nedir? Ana dil modern dillerden herhangi birine benzeyebilir mi?
– Proto dil diğer dillere kaynaklık eden çıkış dildir. Dil bilimde, “ana dil” ve “çocuk dili” terimleri genellikle kullanılır. Latin dili, Roma/Latin temelli dillerin ana dilidir: İtalyanca, Romence, Fransızca, İspanyolca, Portekizce ve bazı lehçeler de Latin’in çocuk dilleridir. Latince bugün ayin ve ibadet dili olarak yaşıyor. Genellikle ana dil “çocukları, alt dilleri” üzerinden incelenir, çözülür. Ana dil, gerçek bir dildir, “alt” dillere çok benzer.
– Bir mülakatta, tüm Hint-Avrupa halklarının ortak/çıkış dili “Çerkes atalarının dilidir” dediniz. Hangi dilden söz ediyorsun? Lütfen bize bilimsel keşifleriniz hakkında daha fazla bilgi verin.
– İki çalışmamda Hint-Avrupa dil ailesinin ve Kuzey-Batı Kafkas dil ailesinin, yani. Adıgillerin – yani Adıge – (Çerkes), Abaza-Abhaz ve Vıbıh (Ubykh) dillerinin bir alt dil olduğunu, bu ailenin bir ana dilinin bulunduğunu söyledim. Coğrafi konuma göre buna “Pontik” adını verdim ve Karadeniz’in doğu kıyısında yaşayan insanların bu dili konuşabileceğine inandım, inanıyorum. Bu bölgenin antik Yunanca adı Pontus Euxinus.
Arkeolojik kanıtlar, höyük kazıları ve bazı yeni genetik çalışmalar, eski zamanlarda, bundan 5000-9000 yıl önce, bugün Kafkasya’da yaşayan ve bir proto-dil konuşan insanların Karadeniz’in doğu ve kuzey kıyılarında da yaşadığını ve bir Hint-Avrupa proto-dili konuştuğunu gösteriyor. Dilbilimciler bu eski dille ilgili bilimsel bağlantılara filogenetik (evrimsel dalla ilgili) derler ve bu dilleri herhangi bir dilsel aile ile ilişkilendirmezler.
Ancak, Adıgelerin – (Çerkeslerin) modern dili ve proto-dili (proto-Kuzey-Batı Kafkas dili) Hint-Avrupa dillerinden ayrıdır. Kuzey Batı Kafkasya proto-dili, Hint-Avrupa ya da Proto-Hint-Avrupa dillerinden biri değildir. Aralarındaki bağlar, proto-Hint-Avrupa ya da proto-Batı Kafkasya dilleri oldukları zamandan çok daha eski zamanlara gider. 5000 yıl öncesine gider. Örneğin, İngilizce ve İtalyanca arasında bir benzetme yapılabilir. İngilizce bir Latin (Roma) dili değildir, tıpkı İtalyanca’nın Almanca’dan türemediği gibi. Ancak her iki dil de (bu dillerin hepsi) birbiriyle ilişkilidir, Hint-Avrupa içinde yer alırlar, her iki dilin, İngilizce ve İtalyanca ortaya çıkışı Proto-Hint-Avrupa dilinden izlenebilir.
– Çerkeslerin dilini ne zaman öğrenmeye başladın? Peki bunu yapmana ne sebep oldu? Vıbıh (Ubykh) dilini öğrenmek zor muydu?
– Çerkes dilini 1971’de incelemeye başladım. Ama 1967’de dil bilimi ile ilgilenmeye başlamıştım. Eski Yunan ve eski Ermeni dillerini öğrendim. 1968’de Harvard’a girdiğimde Farsça ve Eski Gürcüce okudum. Bir Digor Oset’i olan Alexander Zuraev ile çalıştım, New Jersey’de (ABD) yaşıyordu, Leon Troçki‘nin arkadaşıydı. Sergei Eisenstein‘ın “Potemkin” adlı filminde Kornilov‘un Vahşi Tümeni’nde Dağıstanlıların danslarını gördüm, bu danslar dikkatimi çekti ve Kafkasya kültürüyle ilgilenmeye başladım. 1971’de Harvard Üniversitesi profesörü Calvert Watkins bana Cambridge (İngiltere) profesörü William Sydney Allen (1918-2004) tarafından kaydedilen bir Abaza dilinde bir kaset verdi, fonetik bir çalışma yapmamı istedi. Oslo’dan Profesör Hans Vogt ile de temasa geçtim, o da bana Vıbıh (Ubykh) dili üzerine kayıtlarını verdi. Böylece Vıbıh dilini incelemeye başladım, çalışmam sırasında sesler nedeniyle biraz zorlandım. New Jersey’de Çerkeslerin Bjeduğ lehçesinde konuşan iki kişi ile çalıştım – bunlar Rashid Dehabsu [Raşid Thağepsev] ve Hisa Tarkuaho [İsa Tharkuaho] idi. Bjeduğ lehçesi bana şaşırtıcı geldi, benim “iyi kulağımla” onu anlamak zor oldu – dil bilimciler fonetik (ses) yeteneğine sahip biri için böyle derler.
Çerkes dilinin Bjeduğ lehçesi benim için en zoru oldu, ardından Vıbıh, daha sonra da Abaza dili üzerine çalıştım. Abhazcam pek iyi değil. Genel anlamda, tüm -Batı Kafkas- lehçelerinin en kolayı Kabardey’dir, stilistik (biçem) olarak en ayrıntılı olanıdır.
Ancak tüm bu lehçeler hem dil bilim teorisyeni ve hem de tarihçi için önemlidir.
– Uzun yıllar boyunca bir yazılı dili olmayan halkların varlığını nasıl açıklıyorsunuz?
– Yazma eksikliği, yazılı dili yokluğu – dilin doğal hali. Bir yazı sisteminin oluşturulması büyük kentleşme ve gelişme süreçleri ile paralel olarak gerçekleşir. Yazmanın birkaç yolu vardır: logografik, hece ve alfabetik. Logografik yazı – Çinlilerin ya da eski Mısırlıların yazılarıdır. İçinde, tamamen doğal bir şekilde, her sembol bir zihinsel birimi ya da kavramı gösterir. Heceli yazı da doğaldır, çünkü bir hece, ünsüz ya da ünlü bir sesi ifade eden her sembol, algı ile ilgili algısal bir konuşma birimine karşılık gelir. Alfabetik yazma yöntemi biraz gizemlidir, çünkü sinir sistemimizin cevapları gelen bireysel ünsüzleri ve ünlüleri tanıyacak kadar hızlı değildir. Bu sürece bir tür “paralel işlem” dahil edilmelidir.
– Adıgeler – (Çerkesler) – sanatı ve işçiliği önemli olan, ama yazı dili olmayan etnik bir grup? Dilsel-yaratıcı düşünceye sahip etnik grup temsilcisinin yüzyıllar boyunca Nart destanı gibi sözlü halk sanatını, bir başyapıtı yaratmış olmalarını, orijinal biçimini korumuş olmalarını nasıl açıklarsınız?
– Belki de Çerkeslerin, Vıbıhların ve Abhazların ataları eski bir yazı sistemine sahiptiler, ama yitirdiler, çünkü bu halklar çok sayıda savaşa katıldılar. Belki de Eski Yunanca veya Eski Farsça gibi diğer antik dillere dayanan bir yazı sistemine sahiptiler. En son olarak, klasik dil uzmanı Adrienne Meyer ve sanat tarihçisi David Saunders ile işbirliği yaptım.
Eskiden “saçmalık” olarak kabul edilen antik Yunan vazolarındaki bazı anlaşılmaz yazıtları çözdük. Sonuç olarak, çoğu durumda bunlar Çerkes, Vıbıh, Abhaz, Gürcü, Oset dillerinin ya da bu dillerle ilgili dillerin en eski biçimlerinin isimleri ya da ifadeleriydi.
Dolayısıyla, bunların bu dillerin çok eski kanıtlanmış biçimleri olduğunu düşünüyorum (2500 yıldan daha eski). Yunan yazılarının kullanımına dayanan eski yazı biçimlerini yansıtmaları mümkündür.
– Nart destanını çevirirken ne gibi zorluklarla karşılaştınız?
– Modern İngilizce ile orijinal biçimin özellikleri arasında bir denge kurmaya çalıştım. Fazla başarılı olamadığımı düşünüyorum.
– Nart destanı hangi yüzyılda ortaya çıkmış olabilir?
– Destansılar, efsaneler “katmanlarda” bulunur, bazıları çok eskidir, 2. veya 3. bin yıl olarak tahmin edilirken, diğerleri sadece birkaç yüzyıl yaşındadır.
– Nart destanının çevirisi hakkındaki yorumlarınızda, dünya mitolojisi sistemindeki Adıge (Çerkes) efsanelerinin yerini ve dünyanın farklı halklarına ait Nart destanı ve mitolojik arazilerin (coğrafyaların) bağlantısını gösterdiniz. Modern Çerkes araştırmacısı için bile anlaşılamayan destandaki birçok yeri kolayca deşifre ettiniz. Sizce Nartlar – gerçekten Kuzeybatı Kafkasya’da yaşadılar mı?
– Sanırım Nart destanı tekstleri, Kuzey Kafkasya’da ortaya çıkan ve oradan bozkırlara yayılan uygarlık bilgisini yansıtıyor.
– Hint-Avrupa medeniyetinin Kuzey Kafkasya’da doğduğunu iddia eden bir teoriden mi bahsediyorsunuz? Yani Kafkasyalılar daha sonra dünyaya yayılan ilk Hint-Avrupalıların prototipi olabilirler mi?
– Tabii ki Nartlar – hem “Hint-Avrupa birliği” döneminden, hem de Hint-Avrupa halkı ile Kuzey-Batı Kafkasya’nın bütün halinde olduğu bir dönemden geliyorlar, Pontik dilinden kaynaklanan birçok eski özellikleri taşıyor. Ama bunu kanıtlamak zor.
– Nart destanı hakkındaki yorumlarda, antik Hititlerin yanı sıra eski Yunan arazileriyle (coğrafyası ile) destan arazilerinin ilginç paralellikleri bulunduğunu gösteriyorsunuz. Bu öyküler Nart destanında nasıl yer bulmuş olabilir? Eski Yunanlıların Nart destanından bazı kısımları ödünç aldığı doğru mu? Bu öyküler neler? Ve aralarında evrensel ve bugün tüm dünya topluluğu tarafından kolayca tanınabilen örnekler var mı?
– Destanda Slav, Hint-İran ve Alman mitleriyle, hatta Kelt mitleriyle bazı paralellikler çizebilirsiniz. Yunanlılar esas olarak Prometheus ve Cyclops (tek gözlü devler) hakkındaki efsaneleri ödünç aldılar. En yaygın olarak bilinen motifler, prensesin zaferi (Psetin), kocasından (Warzames ve Setenay), doğurgan kraliçenin (Setenay) güdüsü, ateş yakan, cinleri öldüren, kötü bir kahramanın öyküsü (Badinoko, Peterez), kurnazlık görüntüsü (Savsırıko).
– Herhangi bir destanda, onu yaratan etnosların doğası ve kaderi hakkında birçok soruya cevaplar bulunur, bunları içerir. Neden çağımızdan önce Çerkeslerin (Adıgelerin) atalarının “Hayatımız kısa olsa da, ünümüz uzun olsun” sloganını seçtiğini düşünüyorsunuz?
– Çünkü, siz doğmadan önce, atalarınız savaşçıydı ve genç yaşta savaşta ölme olasılığı çok yüksekti.
– Ama biz, modern insanlar, bu programı değiştirebilir miyiz?
– Evet, mümkün. Kültür, uyumu getirebilir, işlevseldir. “Sürekli savaş” ve “her yerde bulunan ölüm” dönemi zaten geçmişte kaldı. Çerkes ve Abhaz halkları akıllı ve çalışkandır. Bu etnik grupların modern dünyanın değerli üyeleri olmasının birçok nedeni vardır.
– Etnografi dilinin gelişimi, aydınlanma ve manevi gelişim ile ilişkili midir?
– Dil, tartışmasız etnik kimliğin en önemli boyutudur. Adıge etnik grubunun mirasının bir parçası olarak, dil eğitim ve manevi gelişim alanında başarılı bir biçimde geliştirilirse, bu durum dilin yaşamasına yardımcı olacaktır.
– II. Dünya Savaşı’ndan önce, İtalya’nın tek bir edebi dili yoktu ve güneyliler bazen kuzeylilerinin dilini anlayamıyorlardı. Ama Musolini, İtalya’nın en büyük dil bilimcilerinin çabalarını birleştirdi ve sonunda tek bir edebiyat dili kabul edildi. Bugün Çerkesler arasında ortak bir dil yaratma konusunda tartışmalar var. Bugün tüm Çerkesler için ortak bir dil yaratmak mümkün müdür?
– En kolay yol her iki edebiyat (yazılı) dilini bırakmaktır: Kabardey ve Adıge dilinin lehçelerinden biri, örneğin Şapsığ’ı ya da Bjeduğ’u almak. Ancak, eğer kişi hala bir ortak dile sahip olmak istiyorsa, İtalyan dilinde olduğu gibi (bugün İtalya’da kendi lehçesinde Napoliten edebiyatı olma hakkı için mücadele veren ve ciddi anlamda büyüyen bir hareket olmasına rağmen), belki de edebiyat dili en zor kabul edilen dil olabilir.
Şapsığ ya da Bjeduğ lehçesi ortak bir dil haline gelebilir. Belki de benim düşüncem sezgiseldir, ancak bu şekilde yol alınabilir: Zor bir lehçe, çoğu kelime ve formdaki belirli farklılıkları ile ilginçtir.
Ana konuşmacının neden bir şeyin belirli bir şekilde söylendiğini veya yazıldığını bilmesine gerek yoktur, çünkü bunun neden böyle olduğunu bilmektedir. Bjeduğ’la kontrast (karşıtlık) oluşturduğum Kabardey gibi daha basit bir lehçede, konuşmacı onları garip yazım formları olarak kabul ederek tüm kontrastları görmezden gelirdi ve sadece kendi lehçesini kullanırdı. Rusça’dan İngilizceye birçok Avrupa dilinde benzer bir şey olur. Yani, İngilizce’de, çoğu insan yazma kelimesindeki “w-” yi ya da ne vb. Kelimesinde “wh-” yi görmezden gelir, bu kelimeleri [rayt] ve [wat] gibi derler. Aynı şey evrensel Adıge dilinde de olur.
– Yani. bugün Kabardey ve Bjeduğ lehçeleri arasındaki farkın klasik İngilizce ve Amerikan İngilizcesi arasındaki farkla aynı olduğu mu anlamalıyız?
– “Daha çok Portekizce ve İspanyolca ya da belki de Hollandaca ve Almanca’ya benziyorlar, belki de aralarındaki fark o kadar da değil.” Aksine bir örnek vereceğim: Adıge dili (Çerkes), Vıbıh ve Abaza-Abhaz dilleri Hint-Avrupa dillerinin dallarına benziyor: bir şekilde Almanca, Latince ve Sanskritçe gibi.
– Birçok etnik grubun farklı lehçeleri konuşan farklı milletleri vardır. Örneğin, Fransa genelinde ve antik çağlarda ve bugün birçok lehçe var. Fransa’da Lorraine lehçesi, Breton, vb. Var, ancak Fransızca’nın ortak dil olduğu söylenirken, hiç kimse “Fransızca” bilmiyor, “Fransızca” demek geleneksel bir deyim. Aynı zamanda, bazı nedenlerden dolayı bazı Adıge dil bilimcileri “Adıge dilleri” hakkında konuşmamız gerektiğinde ısrar ediyorlar. Bugün, Çerkeslerin her biri kendi lehçesini konuşan 12 kabilesi var. Ancak bazen bir dil bilimci tezinin başlığını kısaca formüle etmeye çalıştığında saçmalık noktasına ulaşır. Bir isim olarak, kimseyi istemeden rahatsız etmemek için şunu yazmalısınız: “Dil bilimsel araştırma Rusça, İngilizce, Fransızca, İtalyanca ve Adıge dillerinin materyaline dayanmaktadır.”
– Çerkes dilinin lehçeleri, çok çeşitli gramer özellikleri ile karakterize edilmektedir. Şapsığ lehçesi ile Kabardey lehçesi arasındaki fark oldukça belirgindir. Ancak Besleney lehçesi bu iki lehçe (Şapsığ ve Kabardey) arasında yer alır. Aralarında net bir sınır olmamasına rağmen.
Tüm Çerkes kabileleri: Şapsığlar, Bjeduğlar, Kemguylar, Abadzehler, Hatukaylar, Besleneyler, Kabardeyler, dahası Vıbıhlar kendilerine “Adıge” diyorlar. Bu kabileler birbirlerini anlayabilir, ancak bazen bunun için biraz dil egzersizi yapmak zorunda kalırlar.
Yani tüm bu kabileler kendilerini tek bir kişi gibi görüyor, ancak yerel düzeyde de aralarında bazı farklılıklar bulunduğunu biliyorlar. Bu durumu şu şekilde tarif ederim: birçok lehçenin yanı sıra Vıbıh’ın da bulunduğu bir Adıge (Çerkes) dili var. Yani iki dilden oluşan bir etnik grupvar ve dilin biri (Ubykh/ Vıbıh) öldü.
– Çerkeslerin dili ilginç, ders çıkarılacak bir dil, çünkü Adıgeler tüm dünyaya dağılmış durumdalar ve dil müdahalesi süreci dil materyali üzerinden izlenebilir. En büyük Adıge diasporası Türkiye’de yaşıyor. Ve orada, insanlar ana dillerini korumalarına yardımcı olmak için sokaklara çıktılar. Adıge diasporası ülkelerinde Çerkes dilini öğrenmek için merkezlere ihtiyaç var mı?
– Var. Eğer Çerkeslerin yaşadığı ülkeler kendilerini demokratik ve çoğulcu olarak görürlerse, bu tür merkezler açık olmalıdır. Adıgeler örneğinde, yaşadıkları ülkelerdeki ayrılıkçı hareketlerden korkmamaları gerektiğini belirtiyorum. Çerkesler doğaları gereği yaşadıkları ülkenin sadık vatandaşlarıdır.
– Kanada’da Çerkes- Adıge dilinin malzemesi ile ilgili hangi çalışmalar yapılıyor?
– Kanada’da sadece iki bilim adamı Adıge dillerinde çalışıyor. Mütevazi hizmetçiniz ben ve Kevin Twight, Montreal Üniversitesi’nde çalışıyor. Dilinizde bulunan birçok dil bilgisi (gramer) bulmacasını çözüyoruz.
– Bu ne tür bir araştırma?
– Profesör Twight antik Svan, Çeçen ritüelleri, Khevsureti halkının ritüelleri ve pagan tanrılarını araştırıyor. Çerkes ve Abhaz fiillerinin karmaşıklıkları ve bunların konuşmada nasıl algılandığı ve işlev gördüğü üzerinde çalışıyorum. Ayrıca bu dillerin sentaksını ve tarihini de inceliyorum. Pontik dilini araştırıyorum.
– Kanada, Rusya gibi, çok uluslu bir ülkedir. Ülkenizde dil politikası nasıl yürütülüyor? Kanada’da iki dillilik ya da çok dillilik ile ilgili bir sorun var mı? Eyaletlerde yerli halkların dillerini korumak için neler yapılıyor?
– Kanada’nın iki resmi dili vardır: İngilizce ve Fransızca. Ancak bu politika çok kusurludur, çünkü tüm insanların iki dil konuşmasını gerektirir. Diller bu şekilde çalışamaz, çünkü dil yerel bir fenomendir. Devlette çalışmak isteyen herkes (devlet görevlileri) için aynı anda iki dil konuşma zorunluluğu var.
Yerli halkın dillerine gelince, bu dilleri oy kullanmak için kullanabiliriz. Kanada’nın birçok bölgesinde, Aborijinlerin (yerlilerin) üniversitede kendi dillerinde iki yıl ya da daha uzun süre eğitim alabileceği merkezler vardır. Tüm çabalar öğrenmenin ilk aşamalarında sözlükler ve temel gramerler etrafında toplanmıştır. Ancak bazı kabilelerin kendi dillerini tanıtmakla ilgilenmediklerini ve aynı derecede ilginç diğer dillere dikkat etmediklerini görüyoruz.
– Bugün, ortak bir dil bulmak için insanlar İngilizce kullanıyor. Ancak, dünyanın dil haritasında, birçok ülkede dilin kendisi de çok değişti, klasik özelliklerini kaybetti. Kanada’da İngilizce ile ilgili hangi dönüşümler gerçekleşti?
– Kanada’daki İngilizce, Amerikan İngilizcesinden önemli ölçüde farklı değil. Kıyı bölgelerinden bazı insanlar, bu bölgelerde yaşamayanların anlayamayacakları şeylere çok ağır bir vurgu yapmaktadır.
– Kanada sakinlerinin Rusya’nın bölgeleri hakkında fikirleri var mı? Örneğin, Kafkasya hakkında?
– Tıpkı Rusya gibi Kanada da kutuplara yakın bir ülke ve Rusya’ya belli bir yakınlık hissediyor. Ancak Kanada’da coğrafya bilgisi sığdır, aynı şey ABD’de de var. Kuzey Kafkasya’yı çok az sayıda kişi biliyor. Alberta, Saskatchewan ve Manitoba eyaletlerinde, Kafkasya’dan Kanada’ya taşınmış olan eski İnsanlar var.
– Halkın estetiğini ve mitolojisini bütün ülkelerin olumlu imajlarının oluşumunda kullanmak mümkün müdür?
“Evet, elbette.” Mitoloji insan ruhunun “şarap mahzenidir”. Doğal olarak ulusun ruhunu ve geçmişini yansıtmak için mitolojik kahramanlara ve temalara başvurabilirsiniz.
– Uluslararası toplumun, Nart destanının karakterlerini, modern Rusya’yı karakterize eden diğer görüntülerle eşit olarak görmesi ilginç olacak mı?
– Bir arkadaşım var, Oxford’da ünlü bir fizikçi, emekli oldu. Bana bir kitap gönderdi ve hediyesine yanıt olarak ona yazdığım Nart efsaneleri kitabımdan bir adet gönderdim. Bu kitaptan çok etkilendi. Şöyle yorumladı: “Bu efsaneler çok etkileyiciler, hepsi benim için çok yeni ve ilginç.” Bu nedenle, Kafkasyalıların Rusya ve Kafkasya dışındaki insanlara hitap edebileceğini düşünüyorum. Ve sonra, Osetyalılar, İnguş, Çeçenler ve Svanlar’ın da Nartlara yönelik efsaneleri var, bunu unutmamak gerekir. Her ulusun kendine özgü bir Nart versiyonu (değişik biçimi) vardır. Her biri tüm Kuzey Kafkasya kültür mirasının bir parçasıdır.
Sovetskaya Adıgeya gazetesi (google çevirisinden derlenmiş ve özetlenmiştir)
KAYNAK: https://sovetskaya-adygeya.ru/index.php/intervyu/18467-intervyu-so-vsemirno-izvestnym-lingvistom-i-mifologom-professorom-universiteta-makmastera-v-kanade-dzhonom-kolarusso?utm_source=social&utm_medium=facebook&fbclid=IwAR39Wv3PsYNl2TDKYCd2kSDgKIEWylo_nQjLD7KTy9ToQ4j_REXvMyIFvF0