Ay, Dünya'nın büyük doğal uydusu. Gezegenimizin yörüngesinde dönüyor ve bunu Güneş Sistemi tarihinin başlarından beri yaptığı biliniyor. Ay, insanların daha önce ziyaret ettiği ve uzaktan kontrol edilen uzay araçlarıyla keşfetmeye devam ettiği kayalık bir cisim. Aynı zamanda birçok mit ve hikayeye konu olmakta. Öyleyse uzaydaki en yakın komşumuz hakkında daha fazlasını öğrenelim.
Ay nasıl oluştu?
Ay'ın nasıl oluştuğuna dair birçok teori var. Apollo'nun Ay'a yaptığı inişten ve Dünya'ya getirdikleri kayaların incelenmesinden sonra, Ay'ın oluşumuna dair en muhtemel açıklamanın Dünya'nın Mars boyutunda bir gezegenle yaptığı çarpışma olduğu belirtildi. Çarpışmadan uzaya saçılan malzemeler sonunda Ay dediğimiz şeyi oluşturmak üzere 4.5 milyar yıl önce bir araya geldiler.
Daha önceki teoriler Ay ile Dünya'nın aynı toz ve gaz bulutundan oluştuğunu söylese de, Dünya'daki kayalar bol miktarda metal içerirken Ay'da hiç metal olmaması bu teoriyi çürüttü. Farklı maddelere sahip olmaları benzer zamanda oluştukları teorisini de ortadan kaldırdı. Gezegen bilimciler bu nedenle çarpışma teorisine inanıyor.
Ay'ın oluşumuna dair en iyi teori, Güneş Sistemi'nin erken zamanlarında Dünya'nın Mars büyüklüğünde bir cisim olan Theia ile çarpıştığı ve Mars'tan artakalanların Ay'ı meydana getirdiği yönündedir. Çarpışma erken zamanlarda yaşandığından Dünya'da bunun izlerini görmüyoruz. Bununla beraber, Ay'ın iki yüzünün birbirinden çok farklı olması, başlangıçta iki uydunun oluştuğu ve daha sonra birleştiğini düşündürüyor.
Ay ile Dünya arasındaki yerçekimi farkı
Dünya'da 180 kilo ağırlığında olan bir kişi Ay'da sadece 30 kilo ağırlığında gelir. Astronotlar bu yüzden üstlerindeki tüm büyük ekipmanlara rağmen (özellikle uzay kıyafetleri) Ay yüzeyinde kolayca hareket edebildiler. Dünya'ya kıyasla Ay'da her şey çok daha hafif (yaklaşık 6 kat).
Dünya'daki gelgitleri etkiliyor
Ay'ın yarattığı çekim gücü Dünya'nınkinden önemli ölçüde daha az, ancak bu durum tamamen etkisiz olduğu anlamına gelmiyor. Ay, Dünya'nın yörüngesinde döndükçe (ve yakınlaşıp, uzaklaştıkça) Dünya yüzeyindeki suları kaldırır. Bu da her gün yüksek ve düşük gelgitler oluşmasına neden oluyor.
Neden Ay'ın aynı yüzünü görüyoruz?
Çoğu insan Ay'ın hiç dönmediği yanılgısına kapılır. Aslında dönüyor, ama bunu gezegenimizin yörüngesinde döndüğü aynı hızla yapıyor. Bu da her zaman Ay'ın aynı yüzünü görmemize neden olur. Ay kendi etrafında bir kez eksik dönseydi bugün her bir yüzünü görüyor olurduk.
Ay'ın karanlık yüzü daima karanlık değil
Ay'ın kalıcı bir karanlık tarafı olduğu söylense de bu ifade tümüyle doğru değil. Birçok insan Ay'ın hiç görmediğimiz diğer yüzünü "Karanlık Taraf" olarak ifade ediyor. Ay'ın o tarafına Uzak Yüzü olarak atıf yapmak daha uygun olacaktır, çünkü her zaman bize bakan taraftan daha uzakta. Ancak bu uzak taraf her zaman karanlık değil. Ay, bizim ve Güneş'in arasına girdiğinde bölge tümüyle ışık almaya başlar. Bu da genellikle yılda 2 ila 5 kez olur (Güneş tutulması).
İki haftada bir ekstrem sıcaklık değişimi yaşıyor
Neredeyse atmosferi olmadığı ve de çok yavaş döndüğü için, Ay yüzeyinin herhangi bir yerinde -168°C'den 117°C'ye kadar aşırı sıcaklık değişimleri görülebilir. Ay'da bir gün 29,5 gün sürer ve uyduda Dünya'da olduğu gibi bir ısı dolaşımı bulunmaz (rüzgar ve diğer atmosferik etkiler gibi). Bu da iki hafta boyunca pişmesi ve iki hafta boyunca donması anlamına geliyor. Ay bu yüzden tamamen Güneş'in merhametine bırakılmış durumda.
Güneş Sistemi'nde bilinen en soğuk yer
Güneş Sistemi'ndeki en soğuk yer denildiğinde, kişinin aklına Güneş ışınlarının güçlükle ulaştığı Plüton gibi gibi en uzak gezegenler geliyor. NASA'nın uzay sondaları tarafından alınan ölçümlere göre, tüm sistemdeki en soğuk yer aslında her gün ensemize üfleyen Ay'da. Ay'da kraterlerinin derinliklerinde Güneş ışığının hiç ulaşmadığı yerler var. Bu kraterlerden kutupların yakınında olanların sıcaklıkları yaklaşık -238°C'ye ulaşıyor.
Ay'da su var mı?
Son yirmi yıl boyunca NASA, kayaların içindeki veya altındaki su miktarını ölçmek için yüzeye bir dizi sonda gönderdi. Buldukları şey ise şaşırtıcıydı, daha önce düşündüğümüzden çok daha fazla H2O vardı. Buna ek olarak, kutuplardaki Güneş ışığı almayan kraterlere gizlenmiş su buzu izleri bulundu. Bu bulgulara rağmen, Ay'ın yüzeyi hala Dünya'daki en kurak çölden daha kuru.
Ay yüzeyinin bol şekilli olmasının nedeni
Ay'ın yüzeyi, oluşumunun ilk zamanlarında var olan volkanik faaliyetlerle şekillendi. Yüzeyi soğurken asteroitler ve göktaşları tarafından bombalandı (çarpmalar devam ediyor). Ay'ın bizi kendi yüzeyini mahveden etkilerden koruyarak (kendi atmosferimizle birlikte) insanlığın gelişiminde önemli bir rol oynadığı da ortaya çıkıyor.
Ay'daki karanlık noktalar nasıl oluştu?
Ay'daki karanlık noktaların, asteroit çarpması sonucu oluşan kraterlere dolan lavla oluştuğu öğrenildi. Asteroitler ve kuyruklu yıldızlar uyduya çarptıkça ve kabuğunda kraterler açtıkça alt katmandaki erimiş kayayı açığa çıkardılar. Lav yüzeye sızdı ve kraterleri doldurdu; geride düzgün ve pürüzsüz bir yüzey bıraktı. Yüzeydeki bu soğumuş lav noktalarının görece yumuşak olduğu biliniyor.
Mavi Ay nedir?
Ay'ın aynı ay içerisinde iki kez dolunay evresinde görülmesine Mavi Ay adı veriliyor. İlk evrenin adı dolunayken ikinci evreye dolunay yerine Mavi Ay denmekte. Yine bir mevsimde üç yerine dört dolunay meydana geldiğinde dördüncü için Mavi Ay ismi kullanılır. Tipik olarak her 2.7 yılda bir meydana geliyor.