Vestibüler Sistemin Fizyolojisi
Tahlilciler asırlardır kulak labirentinin işlevlerini araştırmaktadırlar. Kendiliğindene görülen baş dönmesi sırasındaki duyguları açıklayan olaylarda ortaya çıkan cevapların semptomları: baş dönmesi, denge meseleleri, terleme, bulantı, kusma, kalp atış sürati,kan tazyikinde farklılıklar ve solunum bozuklukları biçimindedir. Kulak labirentinin yarım daire biçimindeki kanalını yıkım eden etmenler üzerinde yapılan çalışmada ilk olarak duyusal algının ampuller reseptörlerin uyarılmasına katlandığı […]
Tahlilciler asırlardır kulak labirentinin işlevlerini araştırmaktadırlar. Kendiliğindene görülen baş dönmesi sırasındaki duyguları açıklayan olaylarda ortaya çıkan cevapların semptomları: baş dönmesi, denge meseleleri, terleme, bulantı, kusma, kalp atış sürati,kan tazyikinde farklılıklar ve solunum bozuklukları biçimindedir. Kulak labirentinin yarım daire biçimindeki kanalını yıkım eden etmenler üzerinde yapılan çalışmada ilk olarak duyusal algının ampuller reseptörlerin uyarılmasına katlandığı bulunmuştur. Daha sonraki deneylerde, yarım daire biçimindeki kanalların dönme hareketlerini idrak eden reseptör uzuvları olduğu bildirilmiştir. Bu hareketler, yarı dairesel kanal ampullerindeki reseptör nöroepitelyal hücrelerin iritasyonuna neden olan ve asap impulsu üreten endolenfin kaymasına neden olmaktadır.
Rotasyon sırasındaki hislerini bildiren Purkyn, ilk olarak bu olayda alana gelen tepkinlerin semptomlarına belirlemiştir. Bunlar baş dönmesi, balanssızlık, terleme, bulantı, kusma, kalp atış sürati ve kan tazyikinde farklılıklar ve soluk alma biçimindedir. Florens; kulak labirentinin yarım daire biçimindeki kanallarını yıkım eden faktmrler üzerinde yaptığı deneyde, ilk olarak J. Purkiunje tarafından belirlenen stimülasyonun bu kanalların ampuller reseptörlerinin tahrişine sabrettiğini tespit etmişlerdir.
Bu gözlemler, vestibüler labirentin deneysel çalışmasını başlattı. Yarım daire kanalların dönme hareketlerini idrak eden akdikeni uzuvlar olduğu belirlenmiştir. Bu hareketler, endolenfin yer değiştirmesine neden olarak yarım daire biçimindeki kanalların ampullerinde reseptör nöroepitelyal hücrelerin tahriş olmasına yol açarak bir asap impulsu ile sonuçlanır. Tahlilci Evald eşsiz deneysel çalışmalar yürüttü ve Evald’ın üç yasayı olarak öğrenilen vestibüler yarım daire biçimindeki kanalların işleyiş modellerini keşfetmiştir.
Nistagmus her zaman yarım daire biçimindeki kanal tahrişi düzleminde alana kazanç. Endolenfin ampullopetal kanala doğru hareketi ampullofugalden kanalın düz terminal kısmına doğru daha zengin cevaba neden olur. ve Nistagmus her zaman daha etkin yarım daire biçimindeki kanala yönlendirilir. Geçen asrın önde gelen bilim adamları, vestibüler sistemin öteki beden sistemleri ve uzuvlarıyla olan irtibatının muayenehane ve deneysel delillerini sunmuşlardır, yanıtın hem uyaranın eforuna hem de CNS’nin işlevsel vaziyetine bağımlı olduğunu belirtmişlerdir. Vestibüler sistem etkilenirse, üç tip patolojik cevap ortaya çıkabilir: değişik tezahür seviyeleri ile vestibüler duyusal, vestibüler somatik ve vestibüler vejetatif biçimindedir:
• Vestibülo-duyusal öznel patolojik tepkilerserebral kortekste alana gelen süreçlerden kaynaklanır. Bu yapılar, elde edilen uyaranları tahlil eder ve birleşimler. Buradaki bozukluk, değişik istikamet ve yoğunluktaki devamlı veya periyodik baş dönmesinin patolojik öznel bir hissi ve refleks tesiriyle yönelim bozuklukları olarak ortaya çıkabilir. Vertigo, bir hastalığa işaret eden, sızıdan sonra en yaygın görülen özel histir. Vestibülo-duyusal subjektif patolojik cevaplar vestibülo-kortikal yoldan kaynaklanır.
• Vestibulo-somatik nesnel patolojik tepkilerkas refleksleri olarak ortaya çıkar, nesnel spontan statik ve kinetik denge bozukluğunun yanı gizeme patolojik nesnel vestibülo-okülomotor refleksler: muhtelif istikamet ve yoğunlukta spontan veya pozisyonel nistagmus yatay, dönen, dikey, diyagonal, çoklu. Uygun oryantasyonun vestibülo-duyusal öznel duyu vertigosunun objektif bir özelliğidir. Bu refleksler tractus vestibulo-spinalis, tractus vestibulo-longitudinalis ve tractus vestibulo-rebellaris yoluyla sağlanır.
• Vestibülo-vejetatif nesnel patolojik tepkilervestibüler patolojilere bağlı simetrik veya asimetrik duyarlılık ile iç uzuvların tahrişinin düz adalelerine fazla telaffuz edilen cevap, hiperrefleksi; bastırılmış cevap, hiporefleksi yanı gizeme yoğun ve uzun süreli vestibüler yüklere cevap olarak reseptör vestibüler aparatında ortaya çıkar. Bu tepkiler tractus vestibulo-retikülaris yoluyla asıllaşır. Genellikle öteki vestibüler cevaplarla beraber, evvelden hareket hastalığı deniz, hava olarak adlandırılan muhtelif kinetoz formları da dahil olmak üzere muhtelif semptom komplekslerinin büyümesine yol açar.
Bu tepkiler insan hayatı için değişik biçimde ehemmiyetlidir. Mesleksel etkinliğe gelince, vestibüler vejetatif ve vestibüler duyusal cevaplar en ehemmiyetlisidir. İlki, bireyin kendini makûs sezdiği ve işlenebilirliğinin eksildiği vejetatif rahatsızlığa neden olur. Öbürleri, uzaydaki bir bireyin yönünü afallatır ve duyarlı ve koordineli hareketler kapsayan işleri reelleştirirken ciddi riske neden olabilir.
Literatüre göre işleri uzamış veya yükselmiş vestibüler sistem uyaranlarının tesiriyle alakalı olan profesyonellerin% 20 kadarı vestibüler bozukluklar sebebiyle sakat kalabilir. Bu cins profesyoneller, hareket kumpassızlığı veya alan yönelim bozukluğunun bir neticeyi olarak, insan üretimi kazalara ve hatta facialara neden olabilecek profesyonel kusurlar yapabilir. Vestibüler ve işitsel sistemler arasındaki anatomik, fizyolojik ve fonksiyonel ilişkide, nükleer alanlar ile değişik merkezi asap sistemi yaradılışları ve serebral dolaşım arasındaki ilişki otonörolojinin gelişimine katkıda bulunmuştur. Kulak cerrahisi ve beyin cerrahisindeki ilerleme, ayrı bir tıbbi uzmanlık alanı tanımlamıştır: bu da otonöroşirürjidir.
Timpanik boşluktaki pürülan ve pürülan olmayan süreçlerle ilişkili tazyik farklılıkları ve muhtelif patolojik farklılıklar, orta kulak sondaj işlevinin bozulmasına neden olur. Bu farklılıklar, heliks ve vestibulumun penceresine erişerek duyusal ve nöral duyma kaybına ve vestibüler disfonksiyona neden olur. Ayrıca labirentin yapısal, vasküler, toksik, alerjik bozuklukları, endolenfin hiperfonksiyonuna ve muhtelif vestibülopatilere ve labirentopatilere yol açabilir.
Vestibüler sistem, eşleştirilmiş uzuvlardan oluşan bir sistem olarak, manivela ilkesine göre çalışır. Yarım daire biçimindeki kanalların her birindeki reseptör tüylü hücreler, kupulanın bir tarafa kayması, o tarafa yönlendirilen vestibüler asap süresince afferent girişi artıracak ve karşı tarafa doğru eksilecek biçimde yerleştirilir. Misalin, kafayı sağa çevirmek, sağ yanal yarım daire kanalının afferent girişini artıracak ve soldaki afferent girişini eksiltecektir. Sonuç olarak, yukarıyada belirtilenlere katlanarak iki netice çıkarılabilir:
• Baş dönmesi tek taraflı hipofonksiyon vaziyetinde, istirahatte dahi büyüyebilir;
• Bir tarafta yarım daire biçimindeki kanalın bütün işlevsizliği vaziyetinde, karşı taraftaki işleyen yarım daire biçimindeki kanal, uygun düzlemin her iki istikametindeki baş hareketlerine idrak edebilir eksilmiş veya çoğalmış afferent girdi algısı ile. Korunan labirentin baş hareketlerini idrak etme beceriyi, vestibüler kompansasyonun esasını temsil eder ve tek taraflı vestibüler disfonksiyon VD ile restore edilmiş vestibüler işlevler sağlar.
Üç yarım daire biçimindeki kanal ampulla aparat reseptör yapısının yeterli uyaranı, rotasyon hareketleri sırasında süratlenme ve yavaşlamadır. Reseptör hücreleri, endolenf atalet kayması sebebiyle kayabilir. Hareket süratlendirme safhasında maksimum olanı olacaktır. Başı değişmez süratle döndürürken, endolenf kayması kademeli olarak eksilir ve 15-20 s’lik bir rotasyonda arka tasarı özelliklerine kavuşur. Hareketi durdurmak için kupula kayması kupulayı karşı tarafa doğru çevirir. Bu fenomen, Barany rotasyonel sandalye kullanılarak sıradan rotasyon testi yapılırken “durdurma uyaranı” nı temsil eder.
Otolit uzvunun yeterli uyarımı, düz hat hareketlerinde süratlenme veya yavaşlama ile sonuçlanır. Yerçekimi gücü doğrusal bir ivme olduğundan, otolit reseptörleri yerçekimi gücü vektörüne göre baş meyil hareketlerini algılar. Yerçekimi gücünün sıfır yerçekiminde otolit uzvu üzerine tesirinin olmaması, bedende kozmik tıp tarafından kapsamlı bir biçimde araştırılan ehemmiyetli rahatsızlıklara neden olur. Otolit tüylü hücrelerin doğrusal ivmeye duyarlılığı, ağır kalsiyum kristallerinin kütlesi olan otolitler tarafından tanımlanır. Yatay düzleme yakın konumda bulunan otolit uzvunun eliptik keseleri bu düzlem içinde ivmeye daha duyarlıdır. Küresel keseler neredeyse dikey düzlemde bulunur, bu sebeple dikey bir düzlemde süratlenmeye ve yavaşlamaya karşı daha duyarlıdırlar. Baş hareketlerinin birleşik hareketler olduğunu, başka bir deyişle muhtelif düzlemler ve istikametlerde doğrusal ve açısal ivme ile beraber olduklarını vurgulamak gerekir. Dört otolit uzvun ve altı yarım daire biçimindeki kanalın ortak çalışması sebebiyle, uzayda karışık hareketleri idrak etmek muhtemeldir.
Nistagmus alt tipleri, akut periferik, kronik veya akut ilerleyen merkezi VD’nin en bedelli spesifik ve nesnel özellikleridir. Bu nistagmusların doğası bütün olarak anlaşılamamıştır. Gözü hareket ettiren adalelerin standart tonunun, her iki labirentten türeyen eş simetrik gücün güdüleriyle desteklendiği zannedilmektedir. Labirenti tahriş ettiğimizde, gözlerin adale hipertoni tarafına doğru kademeli olarak dönmesi olarak ifade edilen, gözü hareket ettiren adalelerden refleks asimetrisi ortaya çıkar ve kademeli nistagmus bileşeni büyür. Gözlerin kademeli olarak geri çevrilmesi, merkezi korteks kısımlardan anlık tepkiye neden olur, böylece gözler evvelki pozisyona döner. Bu, spontan veya öteki nistagmusun süratli bir bileşeninin nasıl görünebileceğidir. Süratli nistagmus bileşeninin korteks yaradılışının doğrulanması, şuur kaybı veya narkoz vaziyetinde yokluğudur. Bu vaziyetlerde yavaş nistagmus bileşeni korunur. Nistagmus doğrultuyu süratli bileşeni tarafından tanımlanır.
Spontan nistagmusun üç evresi vardır:
İlk düzeyde, gözler süratli bileşen tarafa doğru döndüğünde nistagmus ortaya çıktığında,
İkinci düzeyde, gözler süratli bileşene doğru hareket ettiğinde veya bir birey kolay göründüğünde,
Üçüncü düzeyde, gözler süratli bileşene, doğrudan ve karşı tarafa baktığında,
Çalışmalar, periferik veya labirentten taşınan spontan nistagmusun, bir kaide olarak, yoğunluğunun ufak veya orta sallanma olduğunu göstermektedir. Ayrıca doğrultuyu ile nistagmus, süratli ve yavaş düzeyleri besbelli bir biçimde değişen, yatay veya yatay dönen ve ritmik olabilir. Akut yarıyılda periferik nistagmus ilk 2-3 saatten 2-3 güne kadar sürer ve labirent reseptör yapılarının akut uyarılmasına müteveccihtir. Kademeli labirent bunalımı ile nistagmus güzergahını sıhhatli tarafa doğru değiştirir.
Periferik belirti tipinin VD akut evresi vaziyetinde, spontan yatay veya yatay dönen nistagmus, duyusal sübjektif duyu, labirent hiperrefleksi tarafına doğru yatay vertigo ve bunalım vaziyetinde karşı sağlam tarafa doğru eşlik eder. Böylece, vektör kanunlarına bağlı kalarak statik ve hareket koordinasyonundaki başkalaşımlar aynı biçimde kollanır, bunalımda stimülasyon tarafına veya sıhhatli tarafa yönlendirilir.
Spesifik akut vestibüler semptomlara, iki defa ortaya çıkan ehemmiyetli bir genel rahatsızlık eşlik eder; ilk tezahürü, bulantı, kusma ve sempato-adrenerjik kriz ile ilişkili vasküler bozukluklarla karakterizedir. Burada çoğalmış arteriyel tazyik, taşikardi, hiperemi ve cilt kuruluğunun yanı gizeme kuru oral mukoza gözlemleyebiliriz. İkinci tezahürü, eksilmiş arteriyel tazyik, bradikardi, soluk cilt ve mukoza, fazla terleme ve tükürük ile karakterizedir.
Akut vestibüler belirti, acil tıbbi dayanak gerektirir. Analistlerin gözlemlediği gibi periferik vestibüler belirti, merkezi tertip edici mekanizmalara bağlı olarak etkilenen işlevleri kompanse etme kapasitesinin yüksek olması ile karakterizedir. 2-4 hafta içinde spontan nistagmusun yoğunluğu eksilir ve sonra tamamen kaybolur. Aynı zamanda vertigo eksilir; kinetik ve ardından statik denge işlevleri geri yüklenir.
Dış kulak ve timpanik membranlarda iltihaplı ve pürülan olmayan süreçlerdeki tazyik farklılıkları ve patolojik bozukluklar, orta kulağın ses iletme işlevi ile alakalı meselelere neden olur. Heliks penceresinden ve vestibülden geçen bu patolojik farklılıklar kulak labirentine geçebilir. Labirentte bu şartların tesiri altında endolenf hareketinin içeriği ve kayması değişebilir. Bu endolenf farklılıkları, VS reseptör yapısının bozulmasına yol açar ve son olarak sensörinöral sağırlık ve vestibüler disfonksiyon ile sonuçlanır.
Akut santral vestibüler belirti serebellopontin açısının veya pons cisimlerinin patolojisi vaziyetinde, gözlemlenen spontan nistagmusun başka özellikleri olabilir. Büyük sallanan veya orta sallanan olabilir. Muhtelif düzlemlerde büyüyebilir: bunlar, dikey, çapraz, yatay veya çoklu olarak sıralanabilir. Bazı vaziyetlerde, spontan nistagmus, tonik-klonik veya tonik olarak belirlenir nistagmusun yavaş düzeyinin uzun süreli vasati açısal sürati veya sıklığının eksilmesi. Santral vestibüler belirti vaziyetinde spontan nistagmus kesintisizdir ve yoğunlukta ilerleyebilir.
Bibliyografi:
https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-97858-1_1
https://nams-india.in/downloads/lrm/vestibular01.pdf
Yazar: Özlem Güvenç Ağaoğlu