

"Bâki İlk Selam"
yabancı arşiv belgelerinden
ve
kendi kaleminden
Çerkes Ethem
Emrah Cilasun


İngiliz Belgeleri 1
KOPYA
Britanya Konsolos Yardımcısı
Mitylene - Sakız Adası 0120
13 Şubat 1919
Özel
Sayın Lord Granville,
Dün gece İzmir'den döndüm ve orada edindiğim çeşitli izlenimlerin sizin için ilginç olacağını düşündüm.
İzmir'in Yunanlılaştırılması konusunda o kadar çok şey işitmiştim ki, rıhtımda ve sokaklarda olağanüstü sayıda fesli insan görmek beni fazlasıyla şaşırttı. Fakat kısa sürede bu insanların kendi gerçek milliyetlerine uygun bir şekilde konuştuklarını farkettim. Bütün bu Türk görünümlü insanlar, savaş başladığından beri Türkler tarafından fes giymeye zorlanan Rumlarmış meğer. Aslında, Osmanlı tebası bir Rumun hayatı, Türk kıyafetinden başka bir kıyafetle dolaşmaktan daha değerlidir. Acaba İzmir nüfusunun saf Türk karakteri taşıdığını göstermek üzere masum yabancılar hâlâ bu tür çocukça teşebbüslere zorlanıyorlar mı, yoksa zorlanmıyorlar mı, bu konuda bir şey söylemem zor.
Dükkanların vb. üzerindeki bütün Yunanca ve Fransızca yazılar kazınmıştır (bunun her zaman çok etkili olduğu söylenemez, yapılan badananın altındaki eski isimler yine de gözükmektedir) ve üstlerine okunması oldukça zor Arapça karakterde yeni isimler yazılmıştır.
Belirtmek gerekir ki, İzmir'de şu anda ortadan kalkmış olan kamu güvenliği aşırı noktalara varmıştır. Fakat bunu, şehrin dışındaki bölgeler için söylemek mümkün değildir. Dün meydana gelen bir olay, şehrin durumunu anlatması açısından önemlidir. Whittallların çocukları, yanlarında arkadaşları ve Rahmi beyin küçük oğluyla okuldan çıkarlar. Mrs. Whittall çocuklarını alır, araba hareket eder, o sırada Çerkes oldukları söylenen dört silahlı adam arabaya doğru koşan küçük Rahmiyi işaretle yanlarına çağırırlar ve çocuğu yakalayıp hızla uzaklaşırlar. Şehrin dışında atlar beklemektedir ve bu adamlar kaçırdıkları çocukla birlikte atlara binip uzaklaşırlar. Kaçırılan çocuk Rahmi beyin tek oğludur ve onu tapacak ölçüde çok sevmektedir. Acaba bu girişim, bir intikam eylemi midir, yoksa Rahmi tarafından sahneye konmuş, eğer hapisten kaçarsa - bir çok kişi onun hapisten kaçacağını düşünmektedir - oğluyla yeniden bir araya gelmesini sağlayacak bir oyun mudur, kimse bilmemektedir. Mrs. Whittall bu olayla altüst oldu, çünkü onlar, son ana kadar Rahmi beyle yakın dosttular ve genel kanı şudur ki, onlar, Rahminin kurmak istediği Geçici Hükümette yer almak niyetindeydiler. Belki de bu, İzmirdeki bir çok Levanten İngilizin neden böylesine şiddetli Yunan karşıtı olduğunu açıklar.
İtiraf etmeliyim ki, İzmirdeki Fransız-İngiliz Levantenlerinin şiddetli anti-Yunan tavırlarını anlayabilmiş değilim, bunun tek açıklaması, onların, kapitülasyon sistemiyle kolaylıklar sağlayan zayıflamış Türk rejiminden olağanüstü ticari kolaylıklar sağlamaları olabilir. Büyük sorunlar içindeki İzmirden huzur içindeki Yunanistana dönmenin bir zevk ve rahatlama olduğu kesin. İnsan en azından görece uygar bir ortamda yaşadığını hissediyor.
Komutan Heathcote-Smith, İzmirden Çeşmeye kadar köylerin durumunu görmek ve sığınmacıların dönüşü konusunda bir görüş oluşturmak üzere İstanbuldan geri döndü. Çeşmedeki durumu biliyorum, ayakta kalan evlerin ne kapısı kalmış, ne penceresi. Amerikan Kızıl Haçının bu durumu kaydedip kaydetmediğini, bunlardan bir kısmını onarıp onarmadığını, keza tarımsal araçları sağlayıp sağlamadığını bilmiyorum.
Eğer fazlasıyla zengin bir toprağa sahip olan Türkiyenin bu kısmından
ürün alacaksak, bu Rum sığınmacıların evlerine dönmesinin tam zamanıdır. Fakat bu zavallılar kapısız ve penceresiz evlerine geri dönmek zorundadırlar ve tarım araçları bakımından son derece yoksul durumdadırlar. Öte yandan Türkler, Rumlara ait bağları ve ekili arazileri viran etmekten geri kalmamışlardır.
Komutan Dixon ve müttefik otoriteler genelde, Yunanlı temsilci Yüzbaşı Mavroidhisle çok büyük uyum içindedirler. Bu büyük bir şanstır, çünkü Britanya ve Fransız temsilcileri üzerinde kesin etki sahibi olan Levantenlerin düşmanca tutumları, yerel Rum ve Ermeni kamuoyunu bu temsilcilerden fazlasıyla uzaklaştırmış bulunmaktadır.
Rumlar, İzmire serbest giriş ve çıkış, Levantenlerin himayesindeki ticari haklardan yararlanma konusunda yaratılan zorluklardan özellikle şikayetçilerdir. Şu anda varılan anlaşmaya göre, İzmirin sakinleri, Yunan otoritelerinin izniyle İzmire girebilmektedirler. Öte yandan, net bir şekilde oralı olduklarını kanıtlamadıkları sürece köylerdeki sığınmacıların geri dönmesine izin verilmemesi...
Kaynak: Public Record Office
FO: 371/4157
İngiliz Belgeleri 2
İSTİHBARAT RAPORLARININ HAFTALIK ÖZETİ
Ml.1.c.,İSTANBUL ŞUBESİ TARAFINDAN YAYINLANMIŞTIR
15 Nisan 1920 Hafta sonu
-6-.
106
5. MİLLİYETÇİLERE KARŞI MUHALEFET.
AHMED ANZAVURun anti nasyonalist hareketi son hafta önemli bir ilerleme kaydetmiş ve Bandırmanın işgal edilmesiyle doruğuna ulaşmıştır. Bunun yankıları, 9 Nisanda Milliyetçi lider EŞREF Beye karşı patlak veren ve kendisinin otuz yoldaşıyla birlikte kaçmasına neden olan halk hareketinin ortaya çıktığı ADAPAZARInda hissedilmektedir. Çok sayıda Milliyetçi kaçamamış ve Çerkeslerin içlerinde önemli bir rol oynadığı halk topluluğu bunları dövmüş ve hapsetmiştir.
Söz konusu EŞREF Beyin, geçenlerde MALTAda hapisten salıverilen İZMIRli KUŞÇUZADE EŞREF BEY olduğunu da burada kaydedelim.
İZMİTten gelen bir rapora göre, 5 Nisanda bir nasyonalist çetenin vasıl olduğu KANDIRAdaki halk, MUSTAFA KEMALin adamlarına herhangi bir yardımda bulunmayı reddetmiştir.
İSTANBULa vasıl olan BURSA valisi KEŞFİ Beye göre KARACABEY ve KİRMASTİnin köyleri ANZAVURun süvarileri tarafından işgal edilmiştir.
ANZAVUR, bütün Çerkesleri, nasyonalist güçlere karşı kendisine katılmaya çağıran bir bildiri yayınlamıştır.
Bildiride, İtilaf Liberal Partisinin nasyonalistlere karşı aktif propaganda faaliyetine başlamaya karar verdiği belirtilmektedir. Kurulan bir propaganda bürosunun yönetiminin eski Polis şefi KEMAL Beye teklif edildiğine inanılmaktadır.
Raporlar 776, 791, 793, 794
Kaynak: Public Record Office
FO: 371/5167
İngiliz Belgeleri 3
Kopya
No.6.
320 21.4.23
Britanya Konsolos Yardımcısı
Mitylene
12 Nisan 1923
28
Sir,
Size ilişikte Çerkesler tarafından Türkiyede yayınlanmış ve Çerkeslerin üç ya da dört gün içinde çıkartma yapmayı planladıkları karşı kıyıda dağıtılmak üzere hazırlanmış iki bildirinin kopyalarını yolluyorum. Bunlardan birinde MUSTAFA KEMALle eşinin bir fotoğrafı ve ona karşı yapılan konuşmalar bulunmaktadır.
Yunan askeri otoriteleri, halkı MUSTAFA KEMALe karşı kışkırtmak amacıyla, Küçük Asyaya gönderilmek üzere çoğunluğu Çerkes, yaklaşık 1.400 kişiyi eğitmektedirler. Üç ya da dört gün içinde bunlardan 600 kadarı, Yunan destroyeri Aspis tarafından Anadoluya sevkedileceklerdir.
Bu hareketin şu andaki başkanı, tanınmış bir Çerkes olan, Türk ordusunun eski binbaşılarından KUŞÇUZADE EŞREF BEYdir, kendisi Çerkeslerin merkezi bürolarının bulunduğunu söyledikleri Berlinden buraya bir ay önce gelmiştir. Eğitimli bir kimsedir. Eşreften sonra gelenler şunlardır:
Eski Albaylardan EMİN BEY KOTS ............ 780 kişinin başı durumundadır,
Ayvalık bölgesinde tanınmış çetecilerden HAMİT BEY TSATSAN, .....220 kişiye kumanda etmektedir,
ANZAVURun oğlu, Etemin yaveri KADRİ BEY........................180 adamı vardır. Bu Kadri beyin, yukarda sözü edilen karşı kıyıya yollanacak 600 adamla birlikte geleceği söylenmektedir.
DAVUT BEY .......................................................................170 adamıyla birlikte.
ERMENİ TSAKIDJI .............................................................50 adamıyla.
Komutanlara Yunan subaylarına ödenen maaşlar ödenirken, askerlere yiyeceğin yanısıra günde 3 drahmi ödenmektedir.
Yaklaşık dört ay önce ŞEVKET BEY adlı bir Çerkes, 28 adamıyla birlikte Sarmoussakiye (Ayvalık bölgesi) çıktı ve içerlere girerek KEMALin güçleriyle savaşan 1. 700 kişilik bir güç topladı. İstanbuldaki Türk gazeteleri sık sık onun yaptıklarından söz etmekte ve onun bugünlerde ÇOBAN HİSAR ile UŞAK arasındaki ve BANDIRMA ile BALIKESİR arasındaki iki köprüyü uçurduğunu yazmaktadırlar. Buradaki arkadaşlarına, Küçük Asyadaki Türk nüfusun % 70inin Kemale karşı olduğunu ve eğer gerekli araçlarla donatılırsa 10.000 kişilik bir gücü kolaylıkla bir araya toplayabileceğini bildirmektedir.
Üç ya da dört gün önce 35 Çerkes, ASPİS tarafından Sarmoussaki yakınlarına çıkartılmışlardır. Bunlar, buradan, kendilerine katılacak 600 kişinin ne zaman gelmeleri gerektiği konusunda işaret vereceklerdir.
Bu güçler dört kısma ayrılacaktır; biri ADALIdan, ikincisi, UŞAKtan, üçüncüsü BALIKESİR BURSADAN ve dördüncüsü de AYVACIK GÖNENden ilerleyecektir.
Sadık Hizmetkarınız
(SD.) F. HADKINSON.
C.H.BENTINCK ESQ.,
Britanya Temsilciliği,
Atina.
Kaynak: Public Record Office
FO: 371/9102
Devamı Kitapta
Fransız Belgeleri 1
İzmir, 18 Kasım 1919
İzmirdeki Fransız Başkonsolosluğundan,
Cumhuriyetin Constantinopledeki
Yüksek Komiserine
Anadolu merkezli bir siyasi durum değerlendirmesi
(...)
N O T
Milliyetçilere karşı İngiliz tehdidi
Salihli kumandanı Ethem Bey ve Akhisar cephesinin eski kumandanı Edhem Bey, kuvvetlerinin Yunan hatlarından sızmalarının çok kolay olduğuna dikkat çekmektedirler.
Orhanlıda 200 süvarinin güney batıdan yaptıkları sürpriz saldırıyı örnek vermektedirler.
Birliklerini seçilmiş adamlardan oluşturup, cepheyi aşıp, Yunan hattının ardına sarkıp, buralarda olay çıkartmakta kararlılar.
Ethem Bey, çoktandır bunu yapabilirdik, ama sivil halkın kayıp vermesini engellemek istiyorduk, şayet bizi aşırıya zorlarlarsa o zaman suçsuzlar da şanslarına küsmelidemektedir.
Kaynak:
Ministere Des Affaires Etrangeres
Direction Des Affaires Politiques Et Commerciales
Seri E Carton 308 Dossier 16 Oct 1919 31 Dec 1919
Turquie Politique unteriene Dossier General
Fransız Belgeleri
Afyon Karahisar, 7 Aralık 1919
Küçük Asyadaki Labonne Komutanlığı
A.A Şefi 2. Büro Constantinople
General Beye
Milliyetçi Hareket No 12.
(...)
Bununla birlikte Anadolunun bütün köşelerinde direnişler başgöstermektedir. Direnişlerin failleri, Kemalistleri başarısızlığa uğratmak için, Liberal Birlik tarafından kışkırtılan Çerkeslerdir.
Bu çetelerden biri Ahmet Anzavurun önderliğinde Balıkesirde kurulmuş ve bölgede milliyetçi güçlerin başına epey belâ olmuştur.
Bu ayaklanmayı bastırmak için, gönüllülerin lideri olan ve kendisinden korkulan Ethem Beyin şahsen müdahalede bulunması zorunluydu. Gazetelerin 3 Aralıkta öldü diye duyurduğu Ahmet Anzavur kaçmayı başardı.
Kaynak:
Ministere Des Affaires Etrangeres
Direction Des Affaires Politiques Et Commerciales
Seri E Carton 308 Dossier 16 Oct 1919 31 Dec 1919
Turquie Politique unteriene Dossier General
Fransız Belgeleri 3
Constantinople, 19 Kasım 1920
Fransız Cumhuriyeti Yüksek Komiserliği
Cumhuriyetin Asyadaki Yüksek Komiseri Defrance Beyefendiden
Konsey Başkanı, Dışişleri Bakanı ekselansları Georges Leygues Beyefendiye
Paris
(...)
Cephede, Ali Fuad Paşanın komutasında, yukarıda bahsi geçen Eskişehirde üç tümen bulunmaktadır.
Ayrıca, Ethem Bey ve Arnavut Hasana bağlı, sayıları 3 ilâ 4000e varan savaşçılardan müteşekkil gayri nizami tugaylar vardır.
Eskişehirdeki fabrika çalışmaktadır. Burada mermi de üretilmektedir. Fakat bunun ötesinde Rusyadan ve İtalyadan da mermi gelmektedir.
Üniformalar, İstanbuldaki tüccarlar tarafından gönderilmektedir. Ethem Bey, Eskişehirde yayınlanan ve Mustafa Kemale saldıran Yeni Dünya isminde Bolşevik bir gazeteye sahiptir.
Kaynak:
Ministere Des Affaires Etrangeres
Direction Des Affaires Politiques Et Commerciales
Seri E Carton 308 Dossier 16 Oct. 1919 31 Dec. 1919
Turquie Politique unteriene Dossier General
Devamı Kitapta
Yunan Belgeleri 2
Christos D. Karassos, Küçük Asyadaki Savaş Mart 1921deki askeri operasyonlar, c.1, (Atina 1968)
(Yazar, metinde, eski Yunan takvimini kullanmıştır. Verilen tarihlerin günümüz takvimi ile özdeş olması için, okuyucunun 13 gün eklemesi gerekir.)
(syf: 47)
İngiliz Generali Milnenin çektiği hattın öte tarafında, Türkler, istedikleri gibi ordularını ve devletlerini yeniden yapılandırmaktaydılar.
Yunan ordusu, Kemalin güçlerine karşı ilerleme özgürlüğüne sahip değildi. Ordumuz, cephe hattı boyunca Türk saldırılarına karşı pasif direniş gösteriyor ve bu hattı muhafaza etmeye çalışıyordu.
27 Ağustosda Yunan Genel Kurmayının İngiliz Genel Kurmayı nezninde yaptığı itirazlar üzerine, general Milne, cephe hattımızın bir ilâ birbuçuk km. genişlemesine izin verdi. 16 Ekim 1919'da ise, hem bulunduğumuz bölgelerde operasyon yapılması için, hem de, saldırı olduğu taktirde geri püskürtebilmek için 3 km. ilerlememize müsade edildi.
26 Ekim'de general Milne, Barış Konferansı Komitesinin belirlediği hattı bize iletti...
(syf: 116)
Çerkes Ethem, -kardeşleri, Türk ordusunda Yüzbaşı olan Tevfik ve Milli Meclisde vekil olan Reşit sayesinde- 400 piyade ve 1500 süvariden müteşekkil güçlü bir gerilla ordusunun başında bulunuyordu. Bunların büyük bir bölümü Çerkesdi. Cephaneleri, 4 top ve onbeş makineli tüfekten ibaretti. Ethem, başlangıçta Gediz, Kütahya ve Simav'da karargâh oluşturmuştu. Kemal'in güçleriyle birlikte çalışmıştı. Temmuz 1920'de saldırıya geçti ve Demirciyi ele geçirdi. Ve iki büyük Yunan birliğine ve topçu taburuna büyük zaiyat verdirip, bunları geri çekilmeye zorladı. Güçlerimiz yeniden toparlanıp, 21 Temmuz'da karşı saldırıya geçti. 23 Temmuzda Çak Çiftlikin güneyindeki tepeleri ve ardından da Demirciyi saat 18.00de ele geçirdiler. Bu büyük birlik 6 Ağustosa kadar kaldı. Daha sonra güçlerinin bir kısmını burada bırakıp Çatal Höyüke doğru ilerledi.
Ethem, bu güçlerimizin hareketini gördü ve Demirciyi tekrar ele geçirmeyi denedi. Fakat başaramadı, Simava ve Kütahyaya doğru hareket etti. Orada nizami Türk ordusuyla,1920nin Aralık ayına kadar birlikte çalıştı.
Daha sonra Kemal -ki kendisi 10 Nisanda Büyük Milli Kongrenin başkanı seçildi-, gerilla güçlerinin dağıtılmasını emredince ve bu güçlerin nizami ordu içerisinde entegrasyonunu öngörünce, Ethem, Mustafa Kemalin emirlerine karşı gelmeye ve isyan etmeye başladı. Kütahyadaki nizami orduya karşı bir saldırı hazırladı. Planında başarılı olabilmek için Yunan birlikleri ile ilişkiye geçti. Bir adamını temsilci olarak Salihliye gönderdi. Temsilci, Yunan komutanına bir ittifak önerdi. Arkadan verilecek bir destekle Kemal güçlerine yapılacak saldırıyı anlattı. Talep edilen yardım çok somuttu. Birincisi, olası geri çekilme esnasında destek, ikincisi, sağ kanat üzerinden destek, üçüncüsü, cephane yardımı talep ediliyordu.
13. Alay komutanı, taleplerden birincisini onayladı. Ancak diğer talepleri onaylamadı. Ethemin kardeşi olduğunu iddia eden Reşit Beye, İzmire gidip geri kalan talepleri orada dile getirmesini önerdi.(x)
Fakat Mustafa Kemal, hadiseyi halletmek, Ethem ve adamlarını saf dışı bırakmak istiyordu. Bunun üzerine 11. tümenin bazı bölümlerini ve 61. tümenin tümünü Ethemin üzerine yolladı. Bu güçler 16 Aralıkta Ethemi Kütahyadan kovdular. Ethem bunun üzerine 23 Aralıkta güçleriyle birlikte Gediz ve ardından Simava doğru geri çekildi.
24 Aralık'ta Yunan kuvvetleri, Kavalca üzerine harekete geçtiler. Diğer bir kol da, Banaz/Çivril üzerine yürüdü. Bütün bu operasyon, Genel Komutanlık tarafından emredilmiş bir keşif operasyonu mahiyeti taşımaktaydı. Böylece Türk birliklerinin büyük bir bölümü bu Yunan operasyonuna karşı konuşlandırıldılar. Türk birliklerinin büyük bir bölümünü oluşturan 11. tümen İnönü önlerine geri çekildi. 61. Tümen'den ve topçu kuvvetlerinden oluşan iki küçük Türk birliği, Ethem kuvvetlerinin takibine devam etti.
Ethem, kendisine karşı konuşlandırılan bu büyük birliklerin yer değiştirmesini değerlendirdi ve Kütahyada geri kalan Kemal birliklerine saldırdı. Gediz ve Kütahyayı, Alayunt tren istasyonu da dahil ele geçirdi. (xx)
29 Aralıkta harekete geçen Yunan kuvvetleri, Ak Pınar Avgınınından Umantalak-Dimboz-Bayırköy bölgesine geri çekildi. Bunun üzerine Türk Genel Kurmayı, Kütahyayı güney cephesi sınırları içerisine dahil etmeye başladı. Güney Cephesi kumandanı Refet Paşaya, Ethem kuvvetlerinin saf dışı bırakılması için güçlerini toparlaması emredildi.
Refet Paşa, kısa bir süre evvel Isparta bölgesinde Kemale isyan eden Demirci Efeyi devre dışı bırakmış ve ardından Afyonkarahisara dönmüştü. Kütahyada 30 Aralık 1920de Ethem ve güçlerine süvarileriyle saldırdı. (xxx) Gediz-Simav-Demirci üzerinden Ethem, 1800 adamıyla Gördese kaçtı. Çoğu süvari olan Ethem güçleri, beraberindeki 4 toptan oluşan cephaneyle 8 Ocakta Yunan kuvvetleriyle ilişki kurdu. Ethem, 8 Ocakta, Yunan öncü birliklerinin bulunduğu Dereköye geldi. Dereköy, takriben Aksoryos ırmağının 20 km. güney doğusunda bulunmaktadır. Ethem burada mevcut güçlerinin Yunan hattından geçmesi için bizimle müzakereye başladı.
O tarihlerde ben, Küçük Asyadaki komutanlığın 2. Bürosunda teğmen olarak görev yapmaktaydım. 8 Ocakı 9 Ocaka bağlayan gece Ethemin iki kardeşi ile birlikte arabayla, Akhisara hareket etmem emredildi. Ethemin bu iki kardeşi, Aralık ayının sonunda öncü birliğe başvurmuş ve İzmire yollanmışlardı.
Bana verilen emrin mahiyeti, iki kardeşinin yardımıyla Ethemi teslim olmaya ikna etmekti. Yapılan müzakere sonucu Ethem teslim oldu ve güçleri silahsızlandırıldı. Tüm bunlar bir anda gerçekleşmedi. Adım adım bu noktaya gelindi. 9 Ocakta başlayan müzakere 14 Ocaka kadar sürdü ve Ethem geriye kalan güçleriyle teslim oldu.
Ethem uzun boyluydu. Atletik bir yapısı vardı. Takriben 35 yaşlarındaydı. Çerkesdi. Sarışın ve mavi gözlüydü. Saygı uyandırıcı bir görünümü vardı. Sakin hareket ediyordu. Bakışları direk ve içtendi. Az konuşuyordu. Gülmüyor ve duygu yansıtmıyordu. Katı ve kesin, muzaffer olmayı amaçlayan bir lider izlenimi veriyordu. Emrindekilere karşı davranışları güven vericiydi. 7 gün süren müzakere boyunca kendisi ve güçlerinin teslimine ilişkin son derece şüpheci ve sinsi davranıyordu.
(x): Binbaşı Cevdet Kerimin, Türk Kurtuluş Savaşı ve Küçük Asyadaki Türk Yunan Savaşı adlı makalesi tercüme edilip, 1 Ağustos 1927de Elefthero Vima (Özgür Kürsü) gazetesinde yayınlandı.
(xx): Yunan Genel Kurmayı, Aralık 1920-Mart 1921e kadar taarruzlar, Atina 1963
(xxx): Binbaşı Cevdet Kerim, age.
-------------------------------------------------------------------------------------
Yunan Belgeleri 12
(tarihsiz)
Dışişleri Bakanlığına
Birincisi, Yunan Dışişleri, Lozan Andlaşmasının uygulayıcısıdır.
Çerkesler, Londra ve Romadaki dışişlerine protestolar yolladılar. Onlar ise Çerkesleri sakinleştirmeye çalıştılar.
Eski Bakan Rufos, Çerkeslerin, Lozanda haklarının elde edilmesi konusunda isteksiz ve ilgisiz davrandı.
Türk Hükümeti, Ethem Beye karşı mücadelesinde 150 kişiden ibaret suni bir liste yayınladı ve bu listedeki kişilerin mal varlıklarına el koydu.
Siyasi sığınmacıların haklarına saygılı olan hükümetinizin, Ethem Beyin grubuna mensup insanların mal varlıklarına da saygılı olacağına inandığım için, Türk Hükümeti nezdinde protestoda bulunulmasını talep ediyorum.
Reşit
Eski Saruhan Mebusu
Kaynak: Yunan Dışişleri Bakanlığı Arşivi
Anti-Kemalist Dosya: F.1928/A/2/II
-------------------------------------------------------------------------------------------------------
Yunan Belgeleri 17
Jandarma Genel Komutanlığından 24 Aralık 1927
İçişleri Bakanlığına
Küçük Asya seferi sonucu, 3000 Çerkes geldi.
Bunlar göçebe yaşayan, savaşçı ve haydut insanlardır. Amaçları komşu demokrasiyi yıkmaktır. Bunun sonuçları Yunanistan için kötü olur. Liderlerine iyi yaşam koşulları sunmalıyız. Geri kalanlarını eski Yunanistana dağıtıp, onlara toprak vermeliyiz. Aksi taktirde Yunanistanın başına bêla olurlar.
Kaynak: Yunan Dışişleri Bakanlığı Arşivi
Anti-Kemalist Dosya: 1927 (2)
-------------------------------------------------------------------------------------------------------
Yunan Belgeleri 19
Genel Kurmay Başkanlığına bağlı 18 Haziran 1928
Askeri Polis 2. Bürosundan
Dışişleri Bakanlığının Siyasi Masasına
Gizli
1921de Yunan Kuvvetlerine adamlarıyla birlikte katılan Çerkeslerin lideri Ethem Beyin, Bağdatta bir hastanede öldüğü tarafımızdan duyulmuştur. Bu bilginin doğru olup olmadığını lütfen araştırınız.
Kaynak: Yunan Dışişleri Bakanlığı Arşivi
Anti-Kemalist Dosya: F. 1928 A/2/II
-------------------------------------------------------------------------------------------------------
Yunan Belgeleri 20
İngiliz Başkonsolosluğundan (Beyrut) 12 Kasım 1928
Yunanistan Başkonsolosluğuna (Kudüs)
Irak polisi, Ethem Beyin öldüğünü doğrulamadı.
Irak polisinin verdiği bilgiye göre, Hacı Pişovun oğlu Ethem Bey daha hâlâ hayattadır.
Ethem Bey, Bağdatta Gognazar Mahallesinde ikamet etmektedir.
Kaynak: Yunan Dışişleri Bakanlığı Arşivi
Anti-Kemalist Dosya: F.1928 A/2/II
Yunan Belgeleri 21
Yunan Başkonsolosluğundan (Kudüs) 19 Kasım 1928
Dışişleri Bakanlığına
Gizli
28 Haziran tarihli mektubunuza cevaben ekte Beyruttaki İngiliz Başkonsolosluğunun yazısını gönderiyoruz. Beyruttaki İngiliz Başkonsolosluğunun Bağdat ile iyi ilişkileri vardır. İngilizler, Ethem Beyin yaşadığını öğrenmişlerdir.
Kaynak: Yunan Dışişleri Bakanlığı Arşivi
Anti-Kemalist Dosya: F.1928 A/2/ll
Devamı Kitapta
Alman Belgeleri 1
Königstein Şehri Dosyası
Yabancılar Kaydı: 1922
Yabancı
İsim Soyisim Doğum Yeri Doğum Tarihi Tebaası Mesleği Bakımını Üstlenen Geliş Tarihi Gidiş Tarihi
Alhasonk, Hankas 39 yaşı Yunan - Dr. Spinak 20.11.22 -
Edem Bey
Dosya adı: Königstein Şehri Dosyası, Yabancılar Kaydı
tarih : 1922
(Königstein Arşivi)
Alman Belgeleri 3
Berlin, 22 Haziran 1923
Sayın Kamu Düzeninden sorumlu Devlet Komiserine
Berlin W.8
Wilhelmstr. 64
Yunan-Türk savaşı esnasında yandaşlarıyla birlikte ilkin Türk tarafında çarpışıp, kendileri gibi Müslüman olanları talan edip, korkunç şekilde katliamdan geçirip, ardından Yunan tarafına iltihak eden iki Çerkes önderi Şeref ve Ethem Bey adındaki kardeşler, Yunan kuvvetlerinin yenilgisi sonucu kaçmışlardır. Anadolu kıyılarında saldırılar düzenlemek için, Yunanistan'da yandaşlarını bir araya getirmiş ve bunlarla çete oluşturmuşlardır. Türk kuvvetleri gelişmeye müdahale etmiş ve bunlardan otuzunu kısa bir süre evvel asmıştır.
Bu arada Ethem Bey ve Şeref Bey, ağlarını buradan örmek için Almanya'ya gelmişlerdir. Büyük bir ihtimal ile faaliyetlerini, Antant devletlerinin parasıyla finanse etmektedirler. İzmir'in eski Türk genel valisi Rahmi Bey, 9 yaşındaki oğlunu kaçırmaktan ve 50.000 Türk Fundu fidye almaktan ötürü, Ethem Bey hakkında suç duyurusunda bulunmayı düşünmektedir. Berlin'de, Genthiner Str. 19 numarada ikamet eden Rahmi Bey, Ethem Bey'in yeri belli olur olmaz, tutuklanması ve iade edilmesi için yetkili Türk mahkemeleri kanalıyla başvuruda bulunacaktır. Ethem Bey çeşitli aralıklarla, Frankfurt'a bağlı Taunus yakınlarındaki Kohnstamm Sanatoryumunda kalmıştır. Şeref ve Ethem Beyler, Berlin'de, Grolmann sokağındaki Kafe İslam'a gidip gelmektedirler. Dışişleri bakanlığı, Türk siyasi hayatında yeniden rol oynayacak olan Rahmi Bey'in girişimlerini desteklemektedir. Fakat bundan da bağımsız, Almanya'nın, söz konusu haydutlara evsahipliği yapması için hiçbir sebep yoktur. Şayet varsa, böylesi bir sebepten onları mahrum bırakmak için, yabancılar yasasından yararlanılabilinir. Almanya'da sürekli oturum hakkına sahip olmadıkları düşünülecek olursa, Ethem Bey hakkında pasaport kanununa aykırı davranmaktan ötürü geçici tutuklama söz konusu olabilir. Şeref Bey'in ise, şayet, sürekli oturum hakkına sahip olmadığı söylentisi doğruysa, Almanya'yı terk etmesi emredilebilinir.
Dışişleri bakanlığı gerekli adımların atılmasını rica eder.
Dosya adı: Yabancı Uyruklular ve Yabancılar / Türkiye
tarih : 22.06.1923-11.01.1924
(Federal Almanya Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı Siyasi Arşivi: R 78632)
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Alman Belgeleri 6
İçişleri Bakanlığı Berlin, 12 Aralık 1923
Kamu Düzeninden sorumlu Devlet Komiserliğinden
Dışişleri Bakanlığına
Günlük Kayıt Nr. I.8142/23.
27.10.23 III. E. 3073- tarihli yazınıza cevap.
Yapılan tahkikatlar neticesinde, Çerkes kökenli Sıtkı, Edem ve Eşrefin, Büyük Berlinde olmadıkları anlaşılmıştır. Sıtkı, bu senenin Ekim ayında Rusyaya, Eşref bu senenin Ağustos ayında İtalyaya geçmişlerdir. Geriye kalan Çerkes kökenli Edem hakkındaki tahkikattan bir sonuç alınamamıştır. Şayet adı geçen şahıslar burada görülecek olurlarsa, başvurunuz temelinde, buradaki Polis Müdürlüğü harekete geçecektir.
Dosya adı: Yabancı uyruklular ve Yabancılar / Türkiye
tarih : 22.06.1923-11.01.1924
(Federal Almanya Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı Siyasi Arşivi: R 78632)
Devamı Kitapta
Türkçe Belge 1
Berlinden: 5/Kasım/1923
Şimdiye kadar aleyhimde her fırsattan bilistifade yazdıkları sütunlar dolusu gülünç ve hilafı hakikat neşriyatı çok gördüğüm ve okuduğum için böyle kendi garazkarane yazıları ile kendilerini tekzip ve rezil eden gazetelere gerçi ehemmiyet vermiyecek derecelere gelmiş isem de Tanin gibi tövbekar, riyadan beri müdafii hakikat olduğunu iddia eden bir gazetenin her ne sebebe mebni ise satırlar dolduran bu gibi hilafi varit neşriyatından memleket namına doğrusu ya; müteessir olmadım desem ben de yalancı ve riyakârlar sırasına geçmiş olurum. İşte; bu kanaatime binaen yine kendilerinden hakikatperver bir gazeteci sıfatile; şahsıma ait; son bu neşriyatlarının tekzibini temenni ederek, hakikati bildirdiğim halde; şimdiye kadar her nedense buna dair bir neşriyatlarına tesadüf edemedim. Memleketin mukadderatile mühim surette alâkadar ve hakikati efkari umumiyeye teykin vazifei vicdaniyesiyle muazzaf muharrir beyefendiler! Bütün beni beşer ve heyetlerden sadır olduğu gibi; belki; ben de hatadan salim bulunduğumu iddia etmemekle beraber; memleketim hesabına şimdiye kadar resmi ve gayri resmi şahsıma isabet eden vazifei vataniyemi ifa etmekte ve düşünmekte hiç bir an tereddüt bile göstermedim. Bilhassa; Mütarekei meşumeden sonra mukadderat-ı memleketi bizzat milletin kendi eline almak ihtiyacı hissolunduğu andan itibaren insan kıtlığında ve en mühim müşkil bulunan devirlerde, hatta; bugün müncii memleket kabul edilen Mustafa Kemal Paşayı bile bu hususta nakabili inkar olan hizmetime medyunu şükran bırakacak derecede takat-ı beşerin fevkında denmeğe seza her türlü müşkülat ve mesuliyeti müdrik olarak; istinat edecek haktan gayri hiç bir kuvvet ve merci bulunmadığı halde sırf kanaatimden mütevellit bir kaç erbabı himmetle beraber sebkat eden icraatımla Kuva-yı Milliyenin teessüsüne yardım edebilmek şerefine nail oldum. Hali hazırda ise; ol zamanlar bana temellük eden bazı muhteris gasp zevatın nankörcesine iftira ve şenaatine kurban edilmek istenilen bir vatanperverim.
Buna rağmen; ilelebet alâkadar bulunduğum memleketin tehlikeden uzaklaşmasile müteselli bulunuyorum. Berveçhi maruz; aleyhimdeki mürettep ve bazı gazetelerce de sevhi istihbarat neticesi olmak ihtimali varid-i hatır bulunan neşriyatın hiç bir hakikate temas etmediği gibi bundan evvel de ezcümle tasni ve işaa edildiği veçhile ne Anadoluda, ne Trakyada ve ne de Suriyede hiç bir yerde ve hiç bir harici düşman ile teşriki mesai etmedim ve bu hilkatte yaratılmış bir insan da değilim. Tanin ve Haber gazetelerinin son yazdığı veçhile Suriyeye de gitmedim. Harekatım taaluk eder bu gibi dedikoduları sulhunda serbest ve adil, milletin hakiki mümessili olacak bir heyet huzurunda icab ederse vesaik ve hadisat iraesile ispat edeceğim. Benim Kuva-yı Milliyeye ettiğim hizmetlerim de ihtirasımdan mütevellit değil; sırf vatana olan muhabbet ve merbutiyetimdendir. Memleketin halâsı esaslarını tesis ve takviye arzuyu müfritkaranesile ihtiyar ettiğim meşak ve mezahimin tesirile giriftar bulunduğum hastalığımın tedavisi için; maksadı mahsuslarından mütelaşi; beni istirkap ve emniyeti suiistimal eden ve bir kaç kahramanın suiniyet ve tertibatile ve buna munzam olan hastalığımın da müessir yardımları ile kasten düşürüldüğüm vaziyetten ilk fırsatta uzaklaşmak suretile bir seneyi mütecaviz zamandır, Avrupada tahtı tedavide bulunuyorum. Bu tasdiatıma vesile olan şahsiyetimden bahis Taninin makalesini de tarihi neşrinden bir kaç gün sonra nekahet devresini geçirdiğim Viyanaya bir saat mesafede Baden nam kasabada okumuştum. Memleketimin mukadderatına vatanperver bir fert sıfatile bigane de kalacak değilim. Şayet mecnunane harekatta ısrar etmezlerse vatanın vaziyeti siyasiyesi de lehülhamd müsait bir şekle girmiştir. Eğer; icap eder de bu hususta icraat ve filiyata geçecek olur isem böyle bir teşebbüsü vataniyemi de matbuat ile efkarı umumiyeye ilan edilmek üzere bildireceğimi vad eyler; hakikate hizmetten başka bir şey olmayan işbu mektubumun muhterem ceridenizin bir köşesine dercini rica ederim.
Sabık Kuva-yı Milliye Anadolu
Umum Kuvayi Tedibiye Kumandanı Ethem
Kaynak: Tarih Dünyası, c.3, sayı:27, s.1133-1134, Ekim 1954
Devamı Kitapta