Halen yürürlükte olan 1982 Anayasasının 53'üncü maddesinde, “İşçiler ve işverenler, karşılıklı olarak ekonomik ve sosyal durumlarını ve çalışma şartlarını düzenlemek amacıyla toplu iş sözleşmesi yapma hakkına sahiptirler” denilmektedir.
6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanununun 2/h. maddesinde toplu iş sözleşmesinin: “İş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesine ilişkin hususları düzenlemek üzere işçi sendikası ile işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işveren arasında yapılan sözleşmeyi” ifade ettiği belirtilmektedir.
Aynı Kanunun 33/1 maddesinde ise: “Toplu iş sözleşmesi, iş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesine ilişkin hükümleri içerir” denilmektedir. Kısaca bir işyerinde TİS imzalanmış ise artık o işyerinin anayasası haline gelmiştir. Bundan sonra, “Toplu iş sözleşmesinde aksi belirtilmedikçe iş sözleşmeleri toplu iş sözleşmesine aykırı olamaz. İş sözleşmelerinin toplu iş sözleşmesine aykırı hükümlerinin yerini, toplu iş sözleşmesindeki hükümler alır.”
Peki Toplu İş Sözleşmesini işçiler temsil ettiğini ifade eden her sendika imzalayabilir mi? Hayır imzalamaz. Kanun bu konuda sendikalar için ikili bir şart sistemi öngörmüştür:
1. Kurulu bulunduğu işkolunda çalışan işçilerin en az yüzde birinin sendikanın üyesi olması,
2. Toplu iş sözleşmesinin kapsamına girecek işyerinde, TİS yetkisi için başvuru tarihinde çalışan işçilerin yarıdan fazlasının, işletmede ise yüzde kırkının kendi üyesi bulunması gerekmektedir. Ayrıca İşletme toplu iş sözleşmeleri için işyerleri bir bütün olarak dikkate alınır ve yüzde kırk çoğunluk buna göre hesaplanır. İşletmede birden çok sendikanın yüzde kırk veya fazla üyesinin olması durumunda başvuru tarihinde en çok üyeye sahip sendika toplu iş sözleşmesi yapmaya yetkilidir
Bu iki şart bir arada bulunmadığı takdirde söz konusu sendika TİS imzalayamayacaktır. Sendikaların ülke çağında iş kollarına göre üye istatistikleri her yıl Ocak ve Temmuz aylarında ÇSGB tarafından yayınlanır. Bakanlık, yetkili sendikanın belirlenmesinde ve istatistiklerin düzenlenmesinde kendisine gönderilen üyelik ve üyelikten çekilme bildirimleri ile Sosyal Güvenlik Kurumuna yapılan işçi bildirimlerini esas alır.
Toplu İş Sözleşmesinin işverenle ya da işveren sendikası ile imzalanmasından sonra TİS'de geçen hükümler taraflar arasında, dolayısıyla TİS tarihinde sendika üyesi olan işçiler ya da üye olmayıp da dayanışma aidatı ödeyenler için yürürlüğe girer. Bir toplu iş sözleşmesi en az bir, en fazla üç yıl için yapılabilir. Ancak faaliyetleri bir yıldan az süren işlerde uygulanmak üzere, bir yıldan az süreli olarak da yapılabilir. Peki TİS ile neler düzenlenebilir?
Ücret (işyeri asgari ücreti ve ücret zamları),
Fazla çalışma ücreti, prim ve ikramiye gibi ek ödemeler,
Sosyal yardımlar,
İzinler,
Çalışma süreleri ile ilgili hükümler,
Yine kapı kontrolü,
Sigara içme yasağı,
Disiplin kurulu, Yönetime katılma,
İş sözleşmesinin sona ermesine ilişkin olarak da, fesih bildirimi sürelerinin artırılmasına, işverenin fesih hakkının kısıtlanmasına yönelik hükümler,
Toplu iş sözleşmesi, tarafların karşılıklı hak ve borçları ile sözleşmenin uygulanması ve denetimini ve uyuşmazlıkların çözümü için başvurulacak yolları düzenleyen hükümleri de içerebilir.