10 Vitaminler - mustafaaltinisik.org.uk
VİTAMİNLER
Vitamin tanımı ve tarihçe
Vitaminler, sağlıklı beslenme için küçük miktarlarda alınmaları zorunlu olan, herhangi birinin
eksikliği spesifik bir bozukluk ve hastalık meydana getiren organik maddelerdir:
Sir James Lancaster, 1601 yılında gemi tayfalarının diyetlerine turunçgil meyvelerini eklemiş
ve bunun gemiciler arasında oldukça yaygın olan diş etlerinin kanaması, dişlerin düşmesi ve
genel durumun bozulmasıyla karakterize bir hastalığa karşı koruyucu etki gösterdiğini
bildirmiştir.
Takaki, 1882’de diyetlerine et, arpa, meyve eklenmiş Japon gemicilerinde beriberi olarak
bilinen hastalığın tedavi edildiğini gözlemiştir.
Hopkins, 1912 yılında süt içermeyen, karbonhidrat, yağ, protein ve tuzlardan ibaret sentetik
diyetle beslenen sıçanların normal olarak büyümediklerini; fakat hayvan başına günde 2 mL
süt eklemekle büyümenin normale döndüğünü göstermiştir. Benzer şekilde süt eklenmiş
diyetle beslenen sıçanların diyetinden sütün çıkarılmasıyla büyümede durma olduğunu
görmüştür. Hopkins, bu gözlemlerinden normal büyük besinlere ek olarak sütte hayvanın
büyümesi ve yaşaması için gerekli faktör veya faktörlerin bulunduğu sonucunu çıkarmış;
büyüme ve yaşama için gerekli bu faktörlere vitaminler demiştir.
Vitaminlerin sınıflandırılmaları
Vitaminler, suda çözünen vitaminler ve yağda çözünen vitaminler olmak üzere iki sınıfa
ayrılarak incelenirler; ayrıca vitamin benzeri bileşikler de vardır.
Suda çözünen vitaminler: Vitamin B1 (tiamin), vitamin B2 (riboflavin), nikotinik asit
(niasin), vitamin B5 (pantotenik asit), vitamin B6 (piridoksin), biotin (vitamin H), folik asit,
vitamin B12, vitamin C (askorbik asit)’tir.
Suda çözünen vitaminlerin birbirinden çok farklı kimyasal yapıları vardır; fakat hepsi polar
moleküllerdir; bu nedenle suda çözünürler.
Vitamin B12 hariç suda çözünen vitaminler, bitkiler tarafından sentez edilebilirler.
Vitamin B12 ve vitamin C (askorbik asit) hariç suda çözünen vitaminlerin depo şekilleri
yoktur; diyetle devamlı olarak alınmaları zorunludur.
Suda çözünen vitaminler, enzimatik reaksiyonlarda koenzim veya kosubstrat olarak görev
alırlar; kofaktör olarak rol oynarlar.
1
Vitamin benzeri bileşikler: Kolin, karnitin, α-lipoik asit, PABA (p-aminobenzoat), inozitol,
koenzim Q gibi bileşiklerdir.
Vitamin benzeri bileşikler, suda çözünürler; bazı biyokimyasal tepkimelerde katalitik
etkilidirler; vücutta sentezlenmemeleri nedeniyle besin maddeleri içinde alınmaları gerekir.
Yağda çözünen vitaminler: Vitamin A, vitamin D, vitamin E, vitamin K’dir.
Yağda çözünen vitaminlerin hepsi izopren türevi apolar moleküllerdir.
Yağda çözünen vitaminlerin emilmeleri için yağ emiliminin normal olması gerekir; yağ
emiliminin bozulduğu steatore ve safra yolu tıkanıklıkları, yağda çözünen vitaminlerin
malabsorpsiyonu sonucunu doğurur.
Bağırsaklardan emilen yağda çözünen vitaminler, şilomikronlar içinde karaciğere taşınırlar.
Vitamin A, vitamin D ve vitamin K karaciğerde depolanırlar; vitamin E yağ dokuda
depolanır.
2
Yağda çözünen vitaminler, kanda lipoproteinler veya spesifik bağlayıcı proteinler tarafından
taşınırlar.
Yağda çözünen vitaminler, safra yoluyla atılırlar; idrarla atılmazlar.
Vitamin A ve vitamin D’nin yüksek dozlarda alınmaları toksik etkiler meydana getirir.
Vitamin D, kalsiyum ve fosfor metabolizmasının düzenlenişi ile ilgisi nedeniyle bir hormon
olarak da kabul edilir.
Suda çözünen vitaminler
Vitamin B1 (tiamin, antiberiberik vitamin)
Tiamin, bir pirimidin halkası ile bir tiazol halkası içeren, baz karakterli bir maddedir; doğada
tiamin hidroklorür halinde bulunur:
Besinlerdeki tiamin, normal pişirme yöntemleriyle bozulmaz. Fakat pişirme ortamına bir
alkali eklenirse parçalanır.
Tiamin, mikroorganizmalar ve bitkiler tarafından sentez edilir; bunlarda serbest halde
bulunur. Bira mayasında, tohumların embriyo ve kabuk kısımlarında bol miktarda tiamin
vardır. Bitki yaprakları ve iyi özellikteki kuru otlar önemli miktarda tiamin içerirler. Süt
tiamin bakımından zengin olmadığı halde yumurta sarısı tiamince zengindir.Tohumların
3
özellikle dış kabukları tiamin bakımından zengindir; öğütme sırasında tiaminin çoğu
kaybolduğu için beyaz ekmek tiamin bakımından fakir bir besin olduğu halde kepekli ekmek
tiamin bakımından zengin bir besindir.
İnsanlar tiamin ihtiyaçlarını besinleriyle dışarıdan sağlarlar; koyun ve sığır gibi bazı geviş
getiren hayvanlar rumenlerinde yaşayan, atlar ise kalın bağırsaklarında yaşayan bakteriler
tarafından sentez edilen tiamin ile karşılayabilirler. Domuz, köpek, kedi, kanatlılar ve insanda,
bağırsaklarda oluşan tiamin yetersizdir.
Tiamin, bağırsaklardan kolayca emilir; vücutta depolanmaz; fazlası idrarla atılır.
Bütün canlı hücrelerde tiamin vardır; metabolizma olayları için gereklidir. Tiamin, en azından
karaciğerde ve beyinde bulunan ATP’a bağımlı bir tiamin pirofosfokinaz tarafından tiamin
pirofosfata (TPP) dönüştürülerek aktiflenir:
Tiaminin aktif şekil olan tiamin pirofosfat (TPP), çeşitli enzimatik reaksiyonlarda aldehit
grubunun transferinde görev yapan bir koenzimdir; koenzimi TPP olan bazı enzimler ve
görevli oldukları metabolik yollar ile yıkılan ve oluşan bağlar şunlardır:
TPP’ın koenzim olarak görev aldığı α-keto asitlerin
dekarboksilasyonu ve transketolaz reaksiyonları önemlidir:
4
nonoksidatif
ve
oksidatif
Tiamin eksikliğinde, piruvatın oksidatif dekarboksilasyonunun bozulması sonucu kanda
piruvik asit ve laktat artar ki bu durum vitamin B1 avitaminozunun tanısı için önemlidir;
transketolaz reaksiyonlarının olmaması sonucu glukozun direkt oksidasyonu ve NADPH
oluşumu olamaz.
TPP, böbreklerde fosfatını kaybeder; kısmen serbest tiamin halinde kısmen de konjuge sülfat
esteri haline çevrildikten sonra vücuttan atılır.
Günlük tiamin gereksinimi, yaşa, metabolizma durumuna, tiaminin bağırsak florasının
bakterileri tarafından sentez edilme ölçüsüne ve besinlerde vitamin parçalayan enzimlerin
bulunmasına bağlıdır. Yetişkin insanlarda günlük tiamin ihtiyacı 1-2 mg kadardır; bu ihtiyaç,
bitkisel ve hayvansal besinler tarafından karşılanır. Ancak ateş hali, hipertiroidizm, artmış kas
faaliyeti, gebelik ve emzirme gibi metabolizmanın yükseldiği durumlarda günlük ihtiyaç
miktarı artar. Besinlerdeki lipid ve proteinler, tiamin tasarruf ettirici etki gösterirler.
Günlük gereksinimin yarısı kadar tiamin ile aylarca beslenenlerde sinirlilik, depresyon ve
kavgacılık görülmüştür. Diğer vitaminlerin eksikliği ile birlikte olan tiamin eksikliği
hallerinde beriberi hastalığı tablosu ortaya çıkar. Beriberi hastalığında nöritler ve felçler
şeklinde sinir sistemi bozuklukları ile kalp-damar sistemi fonksiyon bozuklukları; yaş
beriberide ayrıca ödem görülür.
5
Tiamin besinlerde yaygın şekilde bulunduğundan ve rumende sentez edilebildiğinden tavuklar
dahil evcil hayvanların beslenmesinde tiamin eksikliği bir sorun oluşturmaz. Tiamin
eksikliğinde kanatlılarda polinöritis meydana gelir; köpeklerde iştah azalması, gelişmenin
yavaşlaması, kaslarda zayıflık ve polinöritis görülür; domuzlarda iştah azalması, kusma,
solunum güçlüğü ve zayıflık meydana gelir. Tiaminsiz beslenen güvercinlerde başın geriye
sırta doğru çekilmesiyle karakterize opistotonus görülür. Domuz, tavuk, köpek ve kedide
günlük yemle alınması gerekli tiamin miktarı 1,5-8 mg arasındadır.
Vitamin B2 (riboflavin, laktoflavin)
Riboflavin, kimyasal yapısı 7,8-dimetil-10-ribotilizoalloksazin olan, portakal sarısı renkte bir
vitamindir. Riboflavindeki izoalloksazin halka sistemi, bir pteridin (kondense pirimidin ve
pirazin halkası) ile benzen halkası içeren üç halkalı bir sistemdir; ribitil ise ribozun
indirgenmesiyle meydana gelen ribitolün kalıntısıdır:
Kesilmiş süt suyundan fluoresans veren bir maddenin izole edilmesi, yine süt suyundan ratlar
için esansiyel olan besinsel bir faktörün izole edilmesi ve eritrositlerdeki sarı enzimin
(sitokrom c) koenziminin izole edilmesi gibi üç yönde yapılan araştırmalar riboflavinin
tanınmasını sağlamıştır.
Riboflavinin sudaki çözeltisi sarı-yeşil fluoresans gösterir. Riboflavin nötral veya asidik
çözeltide ısıya dayanıklı olduğu halde alkali çözeltide dayanıklı değildir. Riboflavin, ışığa
karşı da dayanıksızdır; alkali çözelti içinde UV ışık etkisiyle sarı renkli lumiflavin; asit
çözelti içinde ise mavi renkli lumikrom oluşturur.
Riboflavin, bitkilerde ve mikroorganizmalarda sentez edilir; özellikle yapraklı sebzelerde,
mayada, sıcak kanlıların bütün organlarında, balıkta, yumurtada ve sütte bol miktarda
bulunur. İnsanların bağırsaklarında bakteriler tarafından sentez edilen riboflavin yeterli
değildir; insanlar besinleriyle riboflavin almak zorundadırlar. Ancak ruminantlar riboflavin
ihtiyaçlarının hepsini bağırsaklarındaki bakteriler tarafından sentez edilen riboflavinle
karşılayabilirler.
Besinlerle alınan riboflavinin ince bağırsaktan emilimi, kendisinin ince bağırsak mukoza
hücresinde riboflavin-5i-fosfat (flavin mononükleotid, FMN) oluşturmak üzere fosforilasyonu
ile birlikte olur:
6
Riboflavinin fosforilasyonunu sağlayan flavokinaz, çok kullanılan fenotiyazin grubundan bir
ilaç olan klorpromazin tarafından kompetitif olarak inhibe edilir.
Riboflavin, flavoenzimler veya flavoproteinler diye bilinen çok sayıda enzimde flavin
mononükleotid (FMN) veya flavin adenin dinükleotit (FAD) şeklinde prostetik grup olarak
bulunur.
FMN veya FAD içeren flavoproteinler, oksidoredüksiyon olaylarını katalizleyen enzimlerdir;
bunların birçoğu ek kofaktör olarak bir veya daha fazla metal de içerirler ve metalloproteinler
diye de adlandırılırlar.
Flavoproteinlerin katalitik döngüsünde, FMN ve FAD’nin izoalloksazin halkasında reverzibl
H alışverişi olur:
7
FMN ve FAD sarı renkli oldukları halde indirgenmiş şekiller olan FMNH2 ve FADH2
renksizdirler.
Retinada serbest, esterleşmiş veya proteine bağlı olarak bulunan riboflavin, kısa dalga boylu
mavi ışınları sarı-yeşil fluoresans ışığa çevirir ve ayrıca görme purpurasının yenileşmesini
hızlandırır.
İnsanlarda günlük riboflavin gereksinimi 1-2 mg’dır. Bu gereksinim gebelikte ve laktasyon
döneminde artar; serbest halde bir miktar riboflavin süt içinde atılmaktadır.
İnsanlarda diğer vitaminlerin eksikliği ile birlikte olan riboflavin eksikliği hallerinde seboreli
dermatit, keratokonjunktivit, atrofik glossit, ağız köşesi çatlağı (cheilosis, ragad) görülür.
Ağız yoluyla gereğinden fazla olarak alınan riboflavin idrarla atılır; bilinen toksik etkisi
yoktur.
Dana, domuz ve tavukta günlük riboflavin ihtiyacı, yedikleri yemin kuru maddesinin kilosu
başına 3-5 mg kadardır. Riboflavin eksikliğinde piliçlerde büyüme durur, ayak parmakları
bükülmüş bir hal alır, dermatitis, felç ve ölüm olabilir. Yetişkin tavuklarda riboflavin
eksikliğinde kuluçka kabiliyeti azalır, embriyonun ölüm oranı artar. Sıçan ve köpeklerde
riboflavin eksikliğinde kansızlık görülür. Ancak pratik beslenme şartlarında hayvanlarda
riboflavin yetmezliği meydana geldiği bilinmemektedir.
Niasin (nikotinik asit)
Niasin (nikotinik asit), piridin-3-karboksilik asittir; bunun amidi olan niasinamid
(nikotinamid) ile birlikte vitamin etkisi gösterirler:
Niasinamid (nikotinamid), vitamin B3 olarak ve pellegra hastalığını önlemesi nedeniyle PP
vitamini olarak da adlandırılır. Niasin (nikotinik asit) ve niasinamid (nikotinamid),
organizmada birbirlerine dönüşebilirler.
Niasin ve niasinamid, ısıya, alkalilere ve asitlere karşı dayanıklıdır. Niasin ve niasinamid,
hayvansal ve bitkisel dokularda yaygındır; en çok ette ve özellikle karaciğerde bulunur.
Bundan başka bira mayası, yeşil sebzeler, çay, kahve, ceviz, fındık, buğday, çavdar,
baklagiller bu vitamin için iyi birer kaynaktır. Mısır, triptofan ve kullanılabilir niasin
yönünden fakirdir. Niasin, memeli hayvanlar, bitkiler ve birçok bakteride triptofan amino
asidinden sentez edilir:
8
60 g triptofandan 1 mg niasin sentez edilebilir.
Niasin ve niasinamid, bağırsaklardan emildikten sonra kan plazmasında görülürler; bütün
organ ve dokularda nikotinamid adenin dinükleotid (okside şekli NAD+, redüe şekli NADH)
ve nikotinamid adenin dinükleotid fosfat (okside şekli NADP+, redüe şekli NADPH) sentezi
için kullanılırlar:
NAD+ ve NADP+, çok sayıda oksidoredüksiyon reaksiyonlarında dehidrojenazların koenzimi
olarak görev yaparlar. Bazı dehidrojenazlar NAD+ kullanırlar, bazıları NADP+ kullanırlar,
bazıları ise NAD+ ve NADP+’tan herhangi birini kullanırlar:
9
NAD+ ve NADP+-bağımlı dehidrojenazlar vasıtasıyla katalizlenen bazı oksidoredüksiyon
reaksiyonları şunlardır:
NAD+ ve NADP+’ın katalitik döngüsünde piridin halkasında reverzibl H alışverişi olur:
İnsanlarda günlük nikotinamid gereksinimi 15-25 mg kadardır; gebelik ve laktasyon
döneminde nikotinamid gereksinimi artar.
İnsanda nikotinamid eksikliğinde derinin güneş gören yerlerinde dermatitis, diyare ve demans
ile karakterize pellegra tablosu oluşur; bu nedenle nikotinamid, pellegraya karşı koruyucu
faktör (PP vitamini) diye de bilinir. Fazla miktarda mısır ve mısır ürünleri ile beslenme,
mısırda çok az triptofan bulunması nedeniyle nikotinamid eksiklik belirtilerinin ortaya
çıkmasına neden olabilir.
Yüksek dozda niasin, deride kızarma, kaşıntı ve gastrointestinal rahatsızlık oluşturur ve tam
olarak anlaşılmayan mekanizmalarla serum kolesterol düzeyini düşürür.
Domuz, tavuk, köpek ve kedinin günlük besininde bulunması gereken niasin miktarı, 12-80 mg
arasındadır. Niasin eksikliğinde domuzlarda deri değişiklikleri ile birlikte mide ve bağırsak
yangıları; atlarda kronik mide ve bağırsak bozuklukları görülür; köpeklerde karadil hastalığı
görülür. Köpeklerde görülen karadil hastalığının başlıca belirtileri, stomatitis, gingivitis,
kalın ipliksi tükürük salgısı, şiddetli kanlı ishal ve ağır dehidratasyondur; kilo kaybı, iştahın
azalması, dilde ve ağız boşluğu zarında ülserasyon, karadil hastalığını karakterize eden
bulgulardır.
10
Vitamin B5 (pantotenik asit)
Pantotenik asit, β-alanin ile pantoik asitten oluşmuştur:
Pantotenik asit, yeşil bitkiler ve birçok mikroorganizma tarafından sentez edilir; birçok
bitkisel ve hayvansal besinde bulunur. Karaciğer, böbrek, yumurta, bira mayası, bezelye,
kuru fasulye, süzme bal, karnıbahar ve lahanada bol miktarda bulunur. Pantotenik asit, ısıya
ve alkalilere karşı dayanıksızdır.
Pantotenik asidin insan ve hayvan organizması için önemi, koenzim A’ını (CoA⋅SH)
yapısında bulunmasından ileri gelir. Serbest koenzim A genellikle CoA⋅SH şeklinde gösterilir.
Pantotenik asit ince bağırsaklardan kolayca emilir; emildikten sonra ATP tarafından
fosforillenerek 4i-fosfopantotenik asit oluşturur:
Daha sonra bir dizi reaksiyon sonunda 4i-fosfopantotenik asitten koenzimA (CoA⋅SH) oluşur:
11
KoenzimA’nın (CoA⋅SH) yapısındaki tiyol (−SH, sülfhidril) grubu, yağ asidi sentezi ve
oksidasyonunu ilgilendiren reaksiyonlarda, asetilasyon reaksiyonlarında, tiamin pirofosfatın
(TPP) katıldığı oksidatif dekarboksilasyon reaksiyonlarında açil ve asetil gruplarının
taşınmasında rol oynar:
KoenzimA’ya (CoA⋅SH) bir açil grubunun bağlanmasıyla oluşan açil-kükürt bağı, ATP’nin
yüksek enerjili bağına eşdeğer bir yüksek enerjili bağdır; bu bağın oluşması için ATP gibi bir
enerji kaynağı gerekir:
Pantotenik asit doğada yaygın olarak bulunduğundan ve bağırsak florası tarafından
oluşturulan pantotenik asit günlük ihtiyacın karşılanmasında kullanıldığından insanlarda
günlük pantotenik asit ihtiyacının saptanması güçtür; günde 5-10 mg pantotenik asit alınması
tavsiye edilir.
Pantotenik asit eksikliği, koenzim A’ya bağımlı enzimlerin aktivitelerinin azalmasına, hücre
metabolizmasının bozulmasına neden olur. Ancak, pantotenik asit doğada yaygın olarak
bulunduğundan ve bağırsak florası tarafından sentez edildiğinden insanlarda eksikliği
görülmez.
Deney hayvanlarında deneysel pantotenik asit eksikliğinde büyümenin durduğu, dermatitis,
kıl veya tüy örtüsünün rengini kaybettiği gözlenmiştir; sinir sisteminde felç, konvulziyon ve
koma ile seyreden periferik sinirlerin miyelin kılıfında dejenerasyon da gözlenir.
Domuz, tavuk, köpek ve kedilerin günlük besinlerinde bulunması gerekli pantotenik asit
miktarı 6-20 mg arasındadır.
Vitamin B6
Vitamin B6, doğal olarak oluşan piridoksol (piridoksin), piridoksamin ve piridoksalin ortak
adıdır:
12
Piridoksol ısıya dayanıklı olduğu halde piridoksamin ve piridoksal yüksek sıcaklıkta hızla
harap olurlar. Bu maddeler, ışıkta özellikle UV ışıkta bozunurlar.
Vitamin B6 en fazla maya, pirinç kabukları, yumurta sarısı, tahıl ve sebzelerde; daha az
miktarda karaciğer, böbrek, balık ve sütte bulunur. Vitamin B6 bağırsaklardan kolayca emilir
ve sitoplazmik piridoksal kinazın katalizlediği reaksiyonda ATP tarafından fosforillenir.
Piridoksol, piridoksal ve piridoksamin insan ve hayvan organizmasında birbirine değişebilir;
dokularda fosfat esterleri halinde bulunurlar; etkili şekli piridoksal ve özellikle piridoksal
fosfattır:
Piridoksal fosfat ve piridoksamin fosfat koenzim olarak aktiftirler. Koenzim piridoksal fosfat,
apoenzimine Schiff bazı (−CH=N−) yoluyla ve bir tuz köprüsü yoluyla bağlanır. Substrat
yokken piridoksal fosfatın 4-aldehit grubu apoenzimin lizil kalıntısı ile Schiff bazı bağlantısı
içinde bulunur:
Substrat olarak bir amino asidin α-amino grubu, enzimdeki lizil kalıntısının ε-amino grubunu
yerinden çıkararak yeni bir Schiff bazı oluşturur; koenzim enzime tuz köprüsü ile bağlı kalır:
13
Piridoksal fosfat amino asitlerin ara metabolizma reaksiyonlarında rolü olan enzim
sistemlerinin kofaktörlerini oluşturur; bu enzimler, α-amino asitlerin transaminasyonu,
dekarboksilasyonu ve rasemizasyon reaksiyonlarını katalize ederler:
Piridoksal fosfat, homosistein-sistein arasında kükürtlü grup taşınmasında ve sisteinden −SH
grubunun çıkarılmasında da koenzim olarak görev alır:
14
Piridoksal fosfat, amino asitlerin hücreye girmesini ve hücrede toplanmasını sağlayan
faktörlerden biridir.
İnsanlarda fazla miktarda alınan vitamin B6, 4-piridoksik aside oksitlenir ve bu şekilde idrarla
atılır.
İnsanlarda günlük vitamin B6 gereksinimi 2 mg olarak tahmin edilmektedir; bağırsak
kanalındaki mikroorganizmaların sentez ettiği vitamin B6, günlük ihtiyacın bilinmeyen bir
bölümünü karşılar. Vitamin B6 amino asit metabolizması ile yakından ilgili olduğu için
proteince zengin besinler vitamin B6 gereksinimini artırırlar. İleri yaşlarda da vitamin B6
gereksinimi fazladır.
Erişkin insanlarda vitamin B6 eksikliğine bağlı olarak oluşan spesifik hastalık sendromu
bilinmemektedir. Ancak tüberküloz tedavisinde kullanılan izoniazid verilmesiyle vitamin B6
eksiklik belirtileri meydana getirilmiştir ki bunlar, mikrositer hipokrom anemi ve çocuklarda
konvülziyonlardır. İnsanlarda ve memeli hayvanların çoğunda vitamin B6 eksikliğinde 10
gram triptofan yüklenmesinden sonra idrarla ksantürenik asit atılması olur ve bu bileşik FeCl3
ile koyu yeşil renkli bir kompleks oluşturur.
Domuz, tavuk, köpek ve kedide günlük yemde bulunması gereken vitamin B6 miktarı 1,5-6 mg
arasındadır.
Sıçanlarda vitamin B6 eksikliği, büyümenin durması, kuyrukta, kulaklarda, ağızda, pençelerde
ödem ve pullanma ile birlikte seyreden dermatitis ile karakterizedir; sıçanlar gürültüye karşı
çok duyarlıdırlar, epileptiform nöbetler görülür.
Genç domuz, köpek ve sıçanlarda vitamin B6 eksikliği, mikrositer hipokromik anemiye,
plazmada demir miktarında artmaya ve hemosiderozise neden olur; sinir sistemi ciddi şekilde
zarar görür.
Maymunlarda vitamin B6 eksikliğinde yaygın nöropatolojik değişiklikler aterosklerotik
lezyonlar görülmüştür.
Biotin (vitamin H)
Biotin, heterosiklik, S atomu içeren monokarboksilik bir asittir; birbiriyle kondense olmuş
tetrahidroimidazol ile tetrahidrotiyofen halkaları ve tiyofen halkasına bağlı bir valerik asitten
oluşmuştur:
Biotin, ısıya karşı dayanıksızdır.
Biotin, birçok mikroorganizma ve bitkiler tarafından sentez edilir; insanın biotin ihtiyacının
büyük kısmı olasılıkla ince bağırsak bakterileri tarafından sentez edilen biotinden karşılanır.
15
Biotin, doğal besinlerde yaygın olarak bulunur; en çok yumurta sarısında, karaciğerde, sütte,
böbrekte ve mayada bulunur.
Biotin organizmada karboksilasyon yapan yani bir moleküle CO2 bağlanmasını katalize eden
karboksilaz enzim sistemlerinin prostetik grubu olarak bulunur; enzimdeki lizin kalıntılarının
ε-amino grubu ile amid bağı yapmak suretiyle enzime kovalent olarak bağlanmıştır ki bu şekli
biositin olarak adlandırılır:
Karboksilasyon olayında ilk basamak, bir karboksilat iyonunun biotinin Ni- atomuna
bağlanıp aktif bir ara madde olan karboksibiotin-enzim oluşturmasıdır:
Daha sonra karboksil grubu karboksibiotin-enzim üzerinden substrata transfer edilir:
16
İnsanlarda günlük biotin ihtiyacı 150-300 µg kadardır. İnsanlarda bağırsak bakterileri biotin
sentez ettiklerinden biotin eksikliği pek oluşmaz. Ancak %30 oranında çiğ yumurta akı içeren
bir diyetle beslenenlerde 5-7 hafta sonra dermatitis, deri ve mukozaların şişmesi, uyuşukluk,
bulantı, kas ağrıları, anemi, hiperkolesterolemi gibi biotin eksikliği belirtileri ortaya çıkar.
Yumurta akında bulunan ve avidin adı verilen bir glikoprotein, biotin ile birleşerek
sindirilemeyen ve dolayısıyla bağırsaktan emilemeyen bir kompleks meydana getirir; yumurta
pişirilince avidin denatüre olduğu için biotini bağlayamaz ve bu etki ortadan kalkar.
Tavuk ve kedinin günlük besininde bulunması gereken biotin miktarı 0,1-2 mg arasındadır.
Biotin eksikliği, piliç, sıçan, kobay, tavşan, köpek ve maymunda karakteristik deri
değişikliklerine ve büyümede duraklamaya neden olur; pullu dermatitis ve yağ bezlerinin
bozukluğu sonucu sebore ve ayrıca alopesi görülür; hayvanlar bir zırh ile örtülü görünüm
alırlar.
Folik asit
Folik asit, pteroilmonoglutamik asittir; pteroik asit kısmı, birbirine metilen köprüsü ile bağlı
substitue bir pteridin halka sistemi ve p-aminobenzoik asitten (PABA) ibarettir:
Folik asit, doğada en çok yeşil yapraklarda ve karaciğerde bulunur; pişirmekle besinlerdeki
folik asidin yarısı kaybolur.
Folik asit bitkilerde γ-glutamil bağları ile bağlanmış pteroilheptaglutamat şeklinde,
karaciğerde ise pteroilpentaglutamat şeklinde bulunur. Pteroilheptaglutamat ve
pteroilpentaglutamat, spesifik bir grup ince bağırsak enzimi ile parçalanırlar ve folik asit,
pteroilmonoglutamat şeklinde ince bağırsaktan emilir.
İnce bağırsaktan emilen folik asidin büyük kısmı bağırsak hücresi içinde 7,8-dihidrofolat (H2folat) üzerinden 5,6,7,8-tetrahidrofolata (H4-folat) indirgenerek aktiflenir:
17
Tetrahidrofolik asit, metil (−CH3), hidroksimetil (−CH2−OH), metilen (−CH2−), metenil
(−CH=), formimino (−CH=NH), formil (−CHO) gibi tek karbon atomlu grupların bir
molekülden diğerine aktarılmasını sağlayan enzimlerin kofaktörüdür. Tek karbon atomlu
gruplar tetrahidrofolik asidin 5 veya 10 numaralı azot atomlarına (N5 veya N10) veya her
ikisine ortak olarak (N5, N10) bağlanabilirler ve tetrahidrofolik asidin taşıdığı tek karbon
atomlu gruplar enzimatik reaksiyonlarla birbirlerine dönüşebilirler:
N5, N10- metilentetrahidrofolat, tetrahidrofolat metabolizmasında çok önemli bir rol oynar;
başlıca serin ile tetrahidrofolat arasındaki reaksiyon sonucu oluşur; tetrahidrofolat için tek
karbon atomlu grupların başlıca kaynağı serindir. N5, N10- metilentetrahidrofolat, DNA
18
sentezi için gerekli bir ön madde olan timidilat oluşması için 2i-deoksiuridilata metil grubu
sağlar:
Timidilat oluşması, tetrahidrofolatın oksidasyon ile dihidrofolata dönüşmesini sağlayan tek
bir karbon atomlu grup transferi reaksiyonudur.
N5-formiminotetrahidrofolat, tetrahidrofolata histidinin yıkılması sırasında oluşan
formiminoglutamat (FİGLU) tarafından formimino grubunun transferiyle oluşur ki folik asit
eksikliğinde histidinin ağızdan verilmesi durumunda N5-formiminotetrahidrofolat oluşamaz
ve FİGLU birikimi olur. Folik asit eksikliğinin tanısı için histidin yüklemesi yapılır; folik asit
eksikse biriken FİGLU idrarla atılır ve idrarda saptanır.
N5-metiltetrahidrofolat, genellikle tetrahidrofolata metil kaynakları olan kolin ve betainden
metil transferi ile oluşur. Bu olay bağırsak hücresi içinde olmaktadır ki sağlıklı insanlarda
ağız yoluyla folik asit alındıktan sonra plazmada N5-metiltetrahidrofolat geçici olarak
artmaktadır. N5-metiltetrahidrofolat, vitamin B12 varlığında homosisteine metil vericisi olarak
hareket eder:
Vitamin B12 ve diğer bazı faktörlerle birlikte folik asit, kan hücrelerinin yapımının
düzenlenmesinde görev yapmaktadır ki folik asit ve vitamin B12 eksikliğinde megaloblastik
anemi ortaya çıkar.
N10-tetrahidrofolat, pürin sentezinde görev alır.
19
Folik asit bitkilerde ve hayvanlarda yaygın olduğundan eksiklik haline pek rastlanmaz.
Sıçanlarda folik asit eksikliği, diyete sulfonamid eklemek suretiyle, olasılıkla bağırsak
bakterileri tarafından p-aminobenzoik asitten folik asit sentezinin inhibisyonu sonucu olarak
kolaylıkla oluşturulabilir. Folik asit eksikliğinde pürin biyosentezi ve dolayısıyla nükleik asit
biyosentezi bozulur ki bu, kan tablosuna yansır; megaloblastik anemi, lökopeni ve
trombositopeni ortaya çıkar. Folik asit eksikliğinin lökosit oluşumunu önlediğinin gözlenmesi,
folik asit antagonistlerinin lösemi tedavisinde kullanılmasına yol açmıştır; aminopterin ve
bunun N10-metil türevi olan ametopterin, folik asit antagonistleri olarak pürin sentezini ve
dolayısıyla lösemideki lökosit proliferasyonunu önlerler.
Folik asit eksikliğinde piliçlerde büyümenin durakladığı, eritrosit, lökosit ve trombosit
sayılarının azaldığı gözlenir; memeli hayvanlarda lökopeni, megaloblastik anemi, iştah kaybı,
gingivitis, diyare ve kaşeksi görülür.
Tavuk, köpek ve kedinin günlük yeminde bulunması gereken folik asit miktarı 0,04-1 mg
arasındadır.
Vitamin B12 (kobalamin, ekstrinsik faktör)
Vitamin B12, yapısında porfirin halka sistemine benzeyen korrin halka sistemi ve bir nükleotid
bulunan kırmızı renkte ve kristalli bir bileşiktir. Vitamin B12, sadece özel şartlarda izole
edilebilir ve genellikle izolasyon artefaktı olarak kobalta bir siyano (−CN) grubu bağlı
bulunur ki bakteriyel fermantasyon yoluyla elde edilen doğal vitamin B12, siyanokobalamin
olarak bilinir. Hayvanlar ve bitkiler siyanokobalamini sentez edemezler. Normal hayvan
karaciğerinde kobalamin, metilkobalamin, 5i-deoksiadenozilkobalamin ve hidroksikobalamin
halinde bulunur. 5i-deoksiadenozilkobalamin, koenzim B12’dir ki bu bileşikte 5ideoksiadenozil grubunun C-5i atomu, merkezdeki kobalt atomuna kovalent bir bağ ile
bağlıdır:
Vitamin B12 etkisini gösteren maddeler en çok karaciğer ve böbrekte olmak üzere et, süt,
yumurta ve balıkta bulunur; bağırsak bakterileri de vitamin B12 sentezleyebilirler.
Vitamin B12, ileumdan reseptör yerler aracılığıyla emilir. Vitamin B12’nin emilimi için,
kobalaminin mide mukozasının paryetal hücreleri tarafından salgılanan ve ileri derecede
spesifik bir glikoprotein olan intrinsik faktöre bağlanmış olması gerekir. Tükürük bezleri ve
mide tarafından salgılanan, R proteinleri diye bilinen proteinler asit pH’da intrinsik
20
faktörden 50 kat sağlam bir şekilde kobalamini bağlarlar. R proteinlerinin bağladığı
kobalamin, pankreas kökenli proteazlar tarafından R proteinlerinin parçalanması suretiyle
serbestleştirilir ve sonra intrinsik faktöre bağlanır. Pankreas yetmezliğinde kobalamin
molekülleri normal emilim için intrinsik faktöre bağlanmak üzere R proteinlerinden
serbestleşemezler ve vitamin B12 emilemez. Kobalamin-intrinsik faktör kompleksi ileum
mukozasını geçerken intrinsik faktör serbest bırakılır ve kobalamin, transkobalamin II denen
bir taşıyıcı proteine transfer olur. Kobalamin-transkobalamin II kompleksi, spesifik hücre
yüzey reseptörlerine bağlanır ve endositoz yoluyla hücreye girer; hücre sitoplazması içinde
kobalamin, hidroksikobalamin halinde serbestleşir. Transkobalamin I denen bir başka
taşıyıcı protein, vitamin B12’nin çoğunu sitoplazmada taşır ki transkobalamin I’in karaciğerde
vitamin B12’yi depo etme görevi olduğu gösterilmiştir. Karaciğerde depolanan kobalamin,
safra içinde salgılanır ve enterohepatik dolanıma katılır ki enterohepatik dolanımın bozulduğu
durumlarda eksojen kobalamin gereksinimi artar.
Vitamin B12’nin metabolizma reaksiyonlarında etkili olan şekli koenzim B12’dir. Koenzim
B12, metiyonin biyosentezinde, metilmalonil-CoA’nın süksinil-CoA’ya dönüşümünde ve
ribonükleotidlerin deoksiribonükleotidlere indirgenmesinde rol alır:
Megaloblastik anemide gözlenen nörolojik bozukluk, nisbi bir metiyonin eksikliğine bağlı
sekonder bir olay olabilir.
Mideden yeterli intrinsik faktör salgılanmadığı durumlarda vitamin B12 eksikliğine bağlı
pernisiyöz anemi diye tanımlanan megaloblastik anemi tablosu ortaya çıkar. Hayvansal
kaynaklı besinlerle beslenmeyen insanlarda da vitamin B12 eksikliği gözlenmiştir; insanlarda
günlük vitamin B12 ihtiyacı 2,5 µg kadardır.
Domuz, tavuk ve köpekte günlük besinde bulunması gereken vitamin B12 miktarı 7-30 µg
arasındadır. Hayvanlarda doğal olarak meydana gelmiş vitamin B12 eksikliği saptanmamıştır.
Vitamin B12 eksikliğinde domuzlarda büyümenin durduğu, ishal, kusma, hareket bozuklukları,
ağız mukozasında yangı; genç tavuklarda büyümenin durduğu, yetişkin tavuklarda yumurta
veriminde ve yumurtadan kuluçka çıkmasında azalma görülür.
Vitamin C (askorbik asit)
Askorbik asit, kimyasal yapı bakımından gulonik asidin endiol laktonudur:
Askorbik asit, suda çözünen vitaminler arasında en az stabil olanıdır, ısıtmaya karşı özellikle
labildir.
Askorbik asit, insanlarda ve diğer primatlarda ve kobayda esansiyeldir; incelenen diğer bütün
hayvanlarda ve bitkilerde D-glukozdan, glukuronik asit üzerinden sentezlenir. Askorbik asit,
21
memelilerde karaciğerde; kuşlar, kurbağalar ve sürüngenlerde ise böbreklerde sentezlenir.
Mikroorganizmalar askorbik aside gereksinim duymazlar ve sentez etmezler.
Hayvansal dokulardan böbrek üstü bezi, karaciğer ve süt en yüksek askorbik asit
konsantrasyonuna sahiptir. Bitkiler aleminde en önemli askorbik asit kaynakları yeşil
sebzeler, meyveler, domates, acısız bir kırmızı biber olan paprika ve turunçgillerdir.
Askorbik asit, ince bağırsaklardan kolayca emilir ki hücre zarını geçmesi, olasılıkla lipidde
çözünebilir dehidroaskorbik asit şeklinde olur; dehidroaskorbik asit hücre içine girdikten
sonra askorbik asit şekline indirgenir.
İnsanlarda kan plazmasındaki askorbik asit miktarı %1 mg kadardır; fazla miktarda askorbik
asit alınmasından sonra %1,5 mg olan böbrek eşiğini aşabilir. Ağız yoluyla 9 gram askorbik
asit alınmasından sonra idrarla atılan oksalik asit iki katına çıkar; askorbik asit insanda
oksalata çevrilebilir ve idrarla atılan oksalatın kalsiyum tuzu böbrek taşları oluşturabilir.
Askorbik asit, bazı oksidoredüksiyon olaylarında kosubstrat olarak görev alır; tirozin
metabolizmasında dopaminden noradrenalin sentezi, tirozin metabolizmasında p-hidroksi
fenil pirüvatın homogentizata oksidasyonu ve homogentizatın maleoylasetoasetata
oksidasyonu, karnitin biyosentezi, kolesterolden primer safra asitlerinin sentezi, kollajen
sentezinde prolinin hidroksilasyonu, folik asidin H4-folata enzimatik indirgenmesi olaylarında
etkilidir:
Prolin kalıntısı
Hidroksiprolin kalıntısı
Askorbik asit, demirin ince bağırsaklardan emilimini ve depolardan mobilizasyonunu artırır;
glukozdan glikojen oluşumunda önemli rol oynadığı bildirilmiştir; antienfeksiyöz etkisinden
de söz edilmektedir.
İnsanlarda günlük askorbik asit gereksiniminin 30-40 mg olduğu kabul edilir; süt
çocuklarında 30 mg yetişkinlerde 70 mg olduğunu kabul edenler de vardır. Gebelik ve
laktasyon sırasında, stres ve ateş hallerinde askorbik asit gereksinimi artar.
Askorbik asit eksikliğinde insanlarda skorbüt hastalığı meydana gelir. Skorbüt hastalığında,
kollajen metabolizması bozukluğuna bağlı olarak kemik yapımı ve büyümesinde
değişiklikler; subperiosteal kanamalar; dişlerin gevşemesi ve düşmesi; deride sertlik ve
çatlaklar görülür. Gizli askorbik asit eksikliğinin belirtileri, ilkbahar yorgunluğu,
enfeksiyonlara yakalanma riskinin artmasıdır. Vitamin C eksikliğinde sekonder bir H4-folat
eksikliği de gelişebilir.
Kronik olarak aşırı derecede yüksek doz Vitamin C alınması, kalsiyum oksalat taşları
oluşmasına ve gastrointestinal kanaldan diğer vitaminlerin ve ilaçların emilmesinin
engellenmesine neden olabilir.
Askorbik asit eksikliği olan hayvanlar iştahlarını kaybederler, eklemleri şişer ve duyarlılık
kazanır; arka ayaklarını uzatarak yatarlar.
22
Vitamin benzeri bileşikler
α-Lipoik asit (tiyoktik asit)
α-Lipoik asit, kükürtlü bir yağ asididir:
α-Lipoik asit, piruvat dehidrojenaz ve α-ketoglutarat dehidrojenaz multienzim
komplekslerinde yer alan dihidrolipoil transasetilaz enziminin koenzimidir; enzimdeki lizin
kalıntılarının ε-amino grubu ile amid bağı yapmak suretiyle enzime kovalent olarak
bağlanmıştır. Piruvat dehidrojenaz multienzim kompleksi, piruvatın oksidatif
dekarboksilasyonu ile asetil-CoA’ya dönüşümünü katalizler:
α-ketoglutarat dehidrojenaz multienzim kompleksi, α-ketoglutarattan süksinil-CoA
oluşumunu katalizler; piruvat dehidrojenaz multienzim kompleksi ile analogdur.
α-Lipoik asit, bütün canlı varlıklarda bulunur ve çok az miktarı etkilidir. Deney hayvanlarında
α-Lipoik asidin eksiklik hali meydana getirilememiştir ve insanlarda α-Lipoik asit eksikliği
ile ilgili herhangi bir belirti saptanmamıştır.
PABA (para amino benzoik asit)
PABA, folik asit sentez eden mikroorganizmalar için gerekli bir besinsel faktördür; ince
bağırsaklarında folik asit sentezi gerçekleşen canlılara PABA verilmesi folik asit eksikliğini
önemli ölçüde ortadan kaldırdığı için önemlidir.
Folik asit sentezi sırasında PABA ile sulfonamidler yarışırlar:
23
Sulfonamidler PABA’dan folik asit sentezini kompetitif olarak inhibe ederler. PABA yerine
sulfonamid kullanan bakterilerin üremesi durur. Ortama fazla miktarda PABA eklenmesi
durumunda bakteriler tekrar üremeye başlarlar.
PABA, tahıllar, karaciğer, böbrekler ve bira mayasında büyük miktarlarda bulunur.
Kolin
Kolin, trimetilamino etanol yapısında bir maddedir:
Kolin, vücutta metiyonin varlığında serinden sentezlenir; fosfatidilkolinin yapı taşı olarak
yaygın şekilde bulunur:
Kolin, doğada serbest halde bulunmaz; fosfatidilkolinin ve asetilkolinin yapısında yer alır.
Sinir dokusu, bez dokuları, yumurta sarısı, soya fasulyesi yağı gibi bitkisel yağlar bol
miktarda kolin içerirler.
Kolin memeli hayvanlara ağızdan bol miktarda verilirse bağırsak bakterileri tarafından bir
kısmı değiştirilir ve balıkhanelerin kokusunu oluşturan madde olan trimetilamin [N(CH3)3]
halinde idrarla atılır.
Kolin, oksitlenerek iyi bir metil vericisi olan betaine (trimetil glisin) dönüşebilir:
Kolin, kolinasetiltransferaz yardımıyla asetil-CoA tarafından asetillendirilir ve asetilkolin
oluşur:
Asetilkolin, beyin-sinir sistemi ve kaslarda oluşur; parasempatik sinir sistemi nörotransmitteri
olarak işlev görür; eritrositlerde ve plasentada da sentez edilip asetilkolin esteraz tarafından
yıkılması başka rollerinin de olduğunu düşündürür.
Kolinden yoksun sıçanların karaciğerlerinde uzun zincirli yağ asitlerinin karbondiokside
oksitlenmesi bozulur; karaciğer yağlanması olur. Fakat kolin eksikliği, düşük protein
24
diyetindeki hayvanlarda yağlı karaciğerin tek sebebi değildir. Kolinden yoksun sıçanlarda
hemorajik böbrek de görülür; fakat kesin sebebi belli değildir.
Karnitin (vitamin T)
Karnitin, kimyasal yapı olarak β-hidroksi-γ-trimetilamonyum butirattır:
Karnitin, lizin ve metiyonin amino asitlerinden sentez edilebilmektedir; özellikle kaslarda
boldur.
Karnitin, özellikle uzun zincirli yağ asitlerinin β-oksidasyonla yıkılmak üzere sitoplazmadan
mitokondri içine transportunda görev alır:
Hücreye giren yağ asidi, sitozolde ATP’den sağlanan enerji ve açil-CoA sentetaz etkisiyle yağ
açil-CoA haline dönüşerek aktiflenir:
Yağ açil-CoA’daki yağ açil grubu, mitokondri iç membranının dış yüzü ile ilişkili karnitin
açiltransferaz I tarafından katalizlenen bir reaksiyonla karnitine aktarılır ve yağ açil-karnitin
oluşur:
Yağ açil-karnitin, taşıyıcı protein etkisi ile mitokondri içine taşınır ve burada karnitin açil
transferaz II tarafından katalizlenen bir reaksiyonda CoASH ile reaksiyona girer;
mitokondriyal matrikste yağ açil-CoA yeniden oluşurken karnitin serbest kalr.
25
İnozitol (Miyoinozitol, mezoinozitol)
İnozitol, hekzahidroksisiklohekzan yapısında bir monosakkarit alkolüdür.
İnozitol, kas şekeri olarak tanınır; fosfatidilinozitol gibi fosfolipidlerin bileşiminde ve kas,
kalp, karaciğer gibi dokularda serbest halde bulunur.
İnozitolün içerdiği alkol grupları ester oluşturabilir; inozitolün bitkilerde bulunan ve fosforik
asitle hekzafosfat halinde esterleşmiş şekline fitik asit denir. Fitik asidin en önemli
özelliklerinden biri kalsiyum ve magnezyum iyonları ile suda çözünmeyen tuzlar
oluşturmasıdır; bundan dolayı kalsiyum ve magnezyumun bağırsaklardan emilmesini azaltır.
Miyoinozitolün insanlardaki durumu iyi bilinmemektedir; insanlarda inozitol eksiklik
belirtilerine rastlanmamıştır. İnozitolün birçok hayvanın beslenmesinde gerekli olduğu kabul
edilir; hayvan deneylerinde inozitol eksikliği halinde farelerde büyümenin durduğu, kılların
döküldüğü, “gözlüklü göz” görünümü ve laktasyonda azalma görülür.
Koenzim Q (ubikinon)
Koenzim Q, mitokondriler içinde aerobik koşullarda okside kinon şeklinde ve anaerobik
koşullarda redüe kinol şeklinde bulunur:
Ubikinon, kolesterol sentez yolunda asetil-CoA’dan mevalonat ve farnezilpirofosfat
üzerinden sentez edilir.
Ubikinon, biyolojik oksidasyon zincirinde yer alır; solunum zinciri içinde, solunum zincirine
bağlı bulunan başka substratlardan türeyen indirgeyici ekivalanlar için toplayıcı bir noktadır:
26
Bioflavinoidler (vitamin P)
Kobaylar üzerinde yapılan deneylerde saf askorbik asidin kanamaların tedavisinde
turunçgiller sınıfındaki meyvelerin özsuyundan daha az etkili olduğu görülünce bu
meyvelerin askorbik asitten başka etkili madde daha içerdiği sonucuna varılmıştır. Böyle bir
madde ilk kez bir tür kırmızı biber olan paprikada bulunduğu ve kapiller duvarlarının
permeabilitesi üzerine etki ettiği için buna P vitamini denmiştir; sentetik vitamin C ile
iyileşmeyen kapiller kanamalarının limon özsuyu ile iyileşmesi dolayısıyla da sitrin adı
verilmiştir. Doğada P vitamini etkisini gösteren rutin, kuersetin, hesperidin, eskülin, apijenin
gibi birçok madde vardır ki içlerinde en etkili olanı rutindir:
Yağda çözünen vitaminler
Vitamin A (Retinoidler)
Vitamin A, dört izopren molekülünden kurulmuş bir polienalkol olan retinolün biyolojik
aktivesini gösteren bir grup bileşiği ifade eden jenerik bir terimdir. Retinol yapısı için
izoprenlerden ikisi β-iyonon halkasını diğer ikisi yan zincir oluşturmuştur:
Son yıllarda retinolün hem doğal şekillerini hem de sentetik analoglarını anlatmak amacıyla
retinoidler terimi kullanılmaktadır.
27
Vitamin A, saf halde açık sarı kristaller halindedir; suda çözünmez, lipidlerde ve organik
çözücülerde çözünür; ısıya karşı az duyarlıdır; UV ışık tarafından harap edilir; oksijene karşı
dayanıklıdır. Vitamin A molekülündeki çift bağlar ışıkta hava oksijeni tarafından kolaylıkla
oksitlenebilir ve vitamin A aktivitesi kaybolur; doğal besinlerdeki vitamin A, vitamin E gibi
antioksidanlar tarafından korunur.
Vitamin A, hayvanlarda retinolün uzun zincirli yağ asidi esterleri halinde, bitkilerde ise bir
provitamin olan β-karotenler halinde bulunur:
1 IU vitamin A, 0,03 µg vitamin A’ya veya 0,6 µg β-karotene denktir.
β-karoten bir antioksidandır; oksijenin düşük parsiyel basınçlarında serbest peroksit
radikallerinin dokularda yakalanmasında bir rol oynayabilir ve böylece daha yüksek oksijen
konsantrasyonlarında etkili olan vitamin E’nin antioksidan etkilerini tamamlar:
En yüksek vitamin A konsantrasyonu, deniz balıkları karaciğer yağındadır. Kolostrum, süt,
tereyağı ve yumurta sarısı da önemli vitamin A kaynaklarıdırlar. Yaz taze sütü kış taze
sütünden yaz tereyağı kış tereyağından daha çok vitamin A içerir. Havuç, otlar, yeşil ve
kurutulmuş yonca β-karotenler bakımından oldukça zengindirler. Tatlı su balıklarında vitamin
A, vitamin A2 şeklindedir ki bunda iyonan halkasının 3 ve 4 numaralı karbon atomları
arasında ikinci bir çif bağ bulunur:
Ağız yoluyla alınan retinol esterleri, ince bağırsak lümeni içinde hidroliz olur ve retinol ince
bağırsaklardan doğrudan emilir. Ağız yoluyla alınan β-karotenler, safra tuzları varlığında
moleküler oksijen kullanılmasıyla enzimatik olarak parçalanırlar ve 2 molekül retinal oluşur:
28
Retinal, bağırsak mukozası içinde NADPH kullanan spesifik bir redüktaz tarafından
enzimatik olarak retinole indirgenir; küçük bir miktarı da retinoik aside okside olur:
Retinoik asit, portal sistem yoluyla emilir; epoksitler gibi daha polar bileşiklere metabolize
olarak idrar ve safra içinde vücut dışına atılır; karaciğer ve diğer dokularda depolanmaz.
Retinol, emildikten sonra uzun zincirli doymuş yağ asitleriyle yeniden esterleşir ve kan
dolaşımına girer. Retinil esterler, kan dolaşımından hemen hemen yalnızca karaciğer
tarafından alınırlar; hepatositlerde hidroliz edilirler ve sonra karaciğer lipid damlacıkları
içinde depo edilmek üzere retinil palmitat olarak yeniden esterleştirilirler. Karaciğerde depo
edilen retinol, kendi esterlerinin hidrolizi ile serbestleşir, hepatosit içinde sentez edilen
aporetinol bağlayıcı proteine bağlanarak mobilize olur ve hedef dokulara holoretinol bağlayıcı
protein ile taşınır ki retinol bağlayıcı proteinin kapasitesi aşılıp hücreler serbest retinol ile
karşılaştığında vitamin A toksisitesi oluşur.
Vitamin A’ya ait hedef hücrelerin büyük kısmı retinolü retinale ve retinoik aside metabolize
etme yeteneğindedirler; ancak retinoik asit hücre içinde tekrar retinale veya retinole
indirgenemez.
Retinol, retinal ve retinoik asidin kendilerine özgü biyolojik fonksiyonları vardır: Retinol,
olasılıkla bir hormon olarak işlev görür. Retinal, görme pigmenti rodopsinin gerekli ön
maddesidir:
29
Retinoik asit ve metabolitleri, epitel farklılaşması üzerinde etki gösterirler ve
glikoproteinlerin sentezinde oligosakkarit taşıyıcıları olarak işlev görebilirler.
Vitamin A bütün ektoderm için koruyucu bir maddedir; deri, gözün korneası, solunum,
sindirim ve ürogenital sistemlerin epitel dokusunun normal yapısı vitamin A’ya bağımlıdır.
Bu etkiler, hiç olmazsa kısmen vitamin A’nın retinil fosfat şeklinde koenzim görevine
bağlıdır. Çünkü derinin, mukozanın, bağ ve destek dokunun bütünlüğü devamlı glikoprotein
sentezini gerektirir; retinil fosfat, glikoprotein sentezinde galaktoz ve mannoz kalıntılarının
enzimatik transferine koenzim olarak katılır. Vitamin A, aynı zamanda bir büyüme
faktörüdür; osteoblast aktivitesi ile osteoklast aktivitesini düzenler.
Vitamin A eksikliğinin erken belirtilerinden biri, karanlığa karşı adaptasyon bozukluğu ile
karakterize gece körlüğü (niktalopi)’dir. Gece körlüğünde retinada rodopsin azalmıştır;
rodopsinin yeniden sentez hızı düşmüştür. Normal insanlarda görme eşiği yani maksimal
uyum için gerekli zaman 25 dakika olduğu halde gece körlüğünde bu hemen hemen 100 kat
artar.
Günlük vitamin A gereksinimi 2-3 mg kadardır. Vitamin A’dan eksik diyetle beslenmede, 33,5 ay sonra kseroftalmi; 7 ay sonra gece körlüğü ve epitel oluşumunda bozukluklar başlıca
eksiklik belirtilerini oluşturur; bütün dokularda epitel hücreleri çekirdeklerini kaybederek
keratinleştirici bir metaplaziye uğrarlar; deride ter bezlerinin bozulmasına bağlı kuruluk ve
kabalaşma; sık solunum yolu enfeksiyonu; böbrek taşı oluşumu; dişlerde ve kemikte anormal
gelişmeler görülür.
Alınan günlük vitamin A miktarının normalin çok üstünde olması halinde hipervitaminoz A
tablosu ortaya çıkar. Hipervitaminoz A durumunda özellikle kemiklerin epifiz sonundaki
kıkırdak büyümesinde yavaşlama olur ve epifiz yarığı erken kapanır; osteoklast aktivitesinin
kuvvetle uyarılmış olması sonucu olarak bütün iskelet sisteminde kendiliğinden kırılmaya
eğilim göze çarpar. Bulantı ve iç kanamalar, genellikle ölüme götüren retinolhipervitaminozun hastalık tablosudur.
Çeşitli hayvanlar aldıkları besinin kuru maddesinin kilosu başına 1-3 mg (300-10000 IU)
vitamin A bulunmasına ihtiyaç gösterirler.
Vitamin D (Kalsiferoller)
Vitamin D, mayada ve mantarlarda ergosterolden (provitamin D2) UV ışık etkisiyle türemiş
ergokalsiferol (Vitamin D2) ile hayvanlarda deri altındaki yağ dokuda 7-dehidrokolesterolden
(provitamin D3) UV ışık etkisiyle türemiş kolekalsiferolün (Vitamin D3) ortak adıdır:
30
Evvelce vitamin D1 olarak adlandırılan maddenin kalsiferollerin ve diğer sterollerin bir
karışımı olduğu gösterilmiştir.
Vitamin D2 ve Vitamin D3, eşit biyolojik güce sahiptirler; 1 IU vitamin D, 0,05 µg kalsiferole
denktir.
Vitamin D, renksiz ve kokusuz kristaller şeklinde bulunur; suda çözünmez, lipidlerde ve
organik çözücülerde çözünür; ısıya ve havanın oksijenine karşı duyarlı değildir.
İnsanlarda ve yüksek hayvanlarda deri altı yağ dokusunda 7-dehidrokolesterolün fotolizi ve
diyetle ağız yoluyla alım olmak üzere başlıca iki vitamin D kaynağı vardır. Vitamin D2,
mantar ve mayada fazla miktarda bulunur; vitamin D3 en çok balıkların karaciğer yağlarında,
az miktarda yumurta sarısı, süt ve tereyağında bulunur.
Diyetle alınan vitamin D2 ve vitamin D3, ince bağırsakta misellere katılırlar ve proksimal ince
bağırsaktan emilirler. Emilen vitamin D2 ve vitamin D3, spesifik bir globuline bağlı olarak
kanla karaciğere taşınırlar.
Vitamin D3, karaciğer hücresi mikrozomlarında spesifik bir vitamin D3-25-hidroksilaz
tarafından 25 nolu pozisyonda hidroksillenir; 25-hidroksi vitamin D3 oluşur:
31
25-hidroksi vitamin D3, vitamin D’nin kanda bulunan ve depo şeklidir; fizyolojik
konsantrasyonda hedef dokular üzerine direkt etkisi yoktur. 25-hidroksi vitamin D3’ün önemli
bir kısmı enterohepatik dolanıma girer ki enterohepatik dolanımda bir bozukluk, vitamin D
eksikliğine yol açabilir.
25-hidroksi vitamin D3, böbrek tubuluslarında, kemikte ve plasentada bulunan spesifik bir
mitokondrial enzim (25-hidroksi vitamin D3-1α-hidroksilaz) etkisiyle 1 nolu pozisyonda
hidroksilasyona uğrar ve en güçlü vitamin D metaboliti olan 1α,25-dihidroksi vitamin D3
(aktif vitamin D3, kalsitriol)’e dönüştürülür. 25-hidroksi vitamin D3, bir başka mitokondrial
enzim etkisiyle 24 nolu pozisyonda hidroksile olabilir ve 24,25-dihidroksi vitamin D3’e
dönüşebilir:
1α,25-dihidroksi vitamin D3’ün oluşması, parathormon, serum fosfat düzeyi ve kendi düzeyi
tarafından düzenlenir. Serum Ca2+ düzeyinin normal olduğu durumlarda 1α,25-dihidroksi
vitamin D3 düzeyi ile 24,25-dihidroksi vitamin D3 düzeyleri yaklaşık olarak birbirine eşittir.
Hipokalsemi durumunda paratiroidlerden parathormon salıverilişi artar; parathormon,
böbreklerde 25-hidroksi vitamin D3-1α-hidroksilaz aktivitesini ve dolayısıyla 1α,25dihidroksi vitamin D3 oluşumunu artırır; sonuçta 24,25-dihidroksi vitamin D3 düzeyi oransal
olarak azalır. Hipofosfatemi durumu, böbreklerde 1α,25-dihidroksi vitamin D3 oluşumunu
direkt olarak uyararak aynı sonuca neden olur. Hiperfosfatemi ve üremi durumlarında
böbreklerde 1α,25-dihidroksi vitamin D3 oluşumu inhibe olur.
Vitamin D’nin genel etkisi, kalsiyum ve fosforun organizmaya alınışını ve organizmada
tutulmasını artırmak, onların kullanılması ile kemik mineralizasyonunu sağlamaktır. 1α,25dihidroksi vitamin D3 (aktif vitamin D3, kalsitriol), böbreksiz ve paratiroid bezleri
bulunmayan hayvanlarda normal serum kalsiyum düzeyini sürdürebilen tek vitamin D
şeklidir.
1α,25-dihidroksi vitamin D3 (aktif vitamin D3, kalsitriol), steroid hormonların etki
mekanizmasına benzer bir mekanizma ile etki gösterir; hedef dokuları ince bağırsaklar, kemik
ve böbreklerdir.
1α,25-dihidroksi vitamin D3 (aktif vitamin D3), kalsiyumun ince bağırsaktan emilimi için
gerekli olan ince bağırsak kalsiyum bağlayıcı proteininin sentezini ve kalsiyuma bağımlı
ATPaz aktivitesini artırarak kalsiyumun ince bağırsaktan emilimini artırır; belirlenemeyen
32
mekanizmalarla bağırsaktan fosfat emilimini artırır. 1α,25-dihidroksi vitamin D3 (aktif
vitamin D3), kemik kollajeninin çapraz bağlarının oluşmasını etkiler, kemiğin kalsiyum
bağlayıcı proteini olan osteokalsini artırır ve böylece kemik dokuların mineralizasyonunu
sağlar. 1α,25-dihidroksi vitamin D3 (aktif vitamin D3), böbrekte kalsiyum ve fosfat geri
emilimini artırır, fakat böbrekte fosfat geri emilimini artırıcı etkisi mutat olarak parathormon
tarafından maskelenir. Bu etkiler sonucunda serum kalsiyum düzeyi normalleşir, parathormon
ve dolayısıyla 25-hidroksi vitamin D3-1α-hidroksilaz aktivitesi azalır.
24,25-dihidroksi vitamin D3’ün de ince bağırsaktan kalsiyum emilimini artırıcı etkisi vardır;
fakat bu madde normal kemik mineralizasyonunu ve mineralize olmuş kemikte ve kıkırdakta
bulunan başlıca kalsiyum şekli olan hidroksiapatit sentezini artırarak serum kalsiyum ve
fosfat düzeyini düşürür.
Hiperfosfatemi ve üremi durumlarında böbreklerde 1α,25-dihidroksi vitamin D3 oluşumunun
inhibe olmasına bağlı olarak ince bağırsaktan kalsiyum emilimi minimal olur; ince bağırsakta
fosfat şelatlayıcıların verilmesi suretiyle serum fosfat düzeyi düşürülünce 1α,25-dihidroksi
vitamin D3 sentezi ve dolayısıyla kalsiyum emilimi artırılabilir.
Vitamin D eksikliğinin neden olduğu başlıca biyokimyasal anormallikler, hipokalsemi ve
hipofosfatemidir.
Vitamin D eksikliğinin neden olduğu klinik durum, iskeletin gelişmesi döneminde raşitizm;
iskelet gelişimi tamamlandıktan sonra osteomalazidir.
Raşitizm, yeni oluşan kemiğin mineralizasyonunun gerçekleşmeyişi ile karakterize bir klinik
tablodur. Kalsiyumun bağırsaklardan emilmesinin azalması sonucu serumda kalsiyum miktarı
azalır; emilen kalsiyumdan daha fazla kalsiyum atıldığından kalsiyum blançosu negatifdir.
Serumda kalsiyum miktarının azalması, parathormon etkisiyle iskeletteki kalsiyumun
mobilize edilmesi suretiyle düzeltilmeye çalışılır; dolayısıyla raşitizimde serum kalsiyum
düzeyi göze çarpacak şekilde düşüklük göstermeyebilir. Raşitizmde bir taraftan osteoid
dokunun mineralize olmaması, diğer taraftan iskeletin progressif olarak demineralize olması
sonucu olarak kemikler yumuşar ve deforme olur; kemikleşme bölgesinde ve dolayısıyla
serumda alkalen fosfataz aktivitesi artar.
Günlük gereksinimin çok üzerinde vitamin D alınması, tipik bozukluklar meydana getirir.
Hipervitaminoz D durumunda
özellikle kalpte, kalp damarlarında ve böbreklerde arzu
edilmeyen kalsifikasyonlarla iştahsızlık, kilo kaybı, sindirim bozuklukları, kaslarda güçsüzlük
ve sertlik, kardiyovasküler semptomlar gibi klinik belirtiler saptanır.
Hayvanlar, genellikle yedikleri yemin kuru maddesinin kilosu başına 5-25 µg (100-500IU)
vitamin D’ye ihtiyaç gösterirler. Gençlerde, gebelerde ve verim hayvanlarında çok daha fazla
vitamin D’ye ihtiyaç olduğu halde yetişkinlerde gereksinim alt sınırdadır.
Vitamin E (Tokoferoller)
Vitamin E, doğal olarak oluşan yedi tokoferolü ifade eden jenerik bir isimdir. Tokoferoller,
tokol çekirdeğinden türemişlerdir; aralarındaki farklılık, tokol çekirdeğinin farklı yerlerine
farklı sayıda metil grubu eklenmiş olmasından ileri gelmektedir:
33
Tokoferoller sarımsı yağlardır; suda çözünmezler, yağda çözünürler; oksitlenmeye karşı
duyarlıdırlar; oksijensiz ısıya 200oC’ye kadar dayanırlar; UV ışıkta harap olurlar.
Çeşitli tokoferollerin biyolojik etkinlikleri arasında farklar vardır. Bir vitamin olarak doğada
en yaygın şekilde dağılmış bulunan ve en büyük biyolojik aktiviteye sahip olan tokoferol, αtokoferoldür:
α-tokoferol, bitkilerde olasılıkla mevalonik asit üzerinden sentez edilir; özellikle çimlenmekte
olan tahıl tohumu tokoferol bakımından zengindir.
Tokoferoller, yağda çözünen vitaminler olarak lipidlerle birlikte dışarıdan besinlerle alınırlar.
α-tokoferol ince bağırsaktan kolayca emilir; olasılıkla şilomikronlar içinde karaciğere ve
buradan periferik dokulara lipoproteinler içinde taşınır. Mitokondri fosfolipidleri,
endoplazmik retikulum ve plazma membranı α-tokoferole karşı spesifik affiniteye sahiptir;
vitamin E, buralarda konsantre olarak depolanır.
Vitamin E’nin en az iki metabolik rolü vardır; doğanın en güçlü yağda çözünen antioksidanı
olarak hareket etmek ve selenyum metabolizmasında spesifik fakat tam olarak anlaşılmamış
bir rol oynamak.
Vitamin E, vitamin A’yı, karotenleri, doymamış yağ asitlerini ve tiyol gruplarını oksitlenmeye
karşı korur. Vitamin E, sellüler ve subsellüler membran fosfolipidlerinde bulunan poliansatüre
yağ asitlerinin peroksidasyonuna karşı ilk savunma hattını oluşturuyor gibi gözükmektedir;
tokoferoller, fenolik bir hidrojeni, peroksidasyona uğramış bir poliansatüre yağ asitlerindeki
serbest peroksit radikaline aktarabilmelerinin sonucu olarak serbest radikal zincir
reaksiyonlarını kırarak antioksidan bir davranış ortaya koymaktadırlar:
Yeterli miktarda vitamin E varlığında bile oluşan peroksitler, selenyum gerektiren glutatyon
peroksidaz tarafından yok edilirler:
34
Vitamin E, en azından deney hayvanlarında selenyumun vücuttan kaybını önleyerek veya onu
aktif bir şekilde tutarak selenyum ihtiyacını azaltır. Selenyum, normal pankreas fonksiyonu ve
dolayısıyla vitamin E dahil lipidlerin sindirilmesi ve emilimi için gereklidir; glutatyon
peroksidazın bir komponenti olarak peroksitlerin yokedilmesine yardım eder ve dolayısıyla
lipid membranların poliansatüre yağ asitlerinin peroksidasyonunu azaltır; bilinmeyen bir
yolla vitamin E’nin plazma lipoproteinleri içinde tutulmasına yardım eder.
Vitamin E, kocabaş hayvanlar ve kümes hayvanları gibi yüksek düzeyde gelişmiş hayvanlarda
doğurganlık için gereklidir; ancak insanlarda doğurganlık için gerekli olduğuna dair güvenilir
delil yoktur.
Günlük vitamin E gereksinimi vücut ağırlığının kg’ı başına yetişkinler için 0,1-0,2 mg ve süt
emen çocuklar için 0,5 mg kadardır.
İnsanlarda vitamin E eksikliğinin belirtileri, kreatinüri, kas güçsüzlüğü ve dayanıksız
eritrositlerdir.
Bütün hayvanlar, günde yedikleri yemin kuru maddesinin kilosu başına 20-30 mg vitamin
E’ye ihtiyaç gösterirler. Taze ve kurutulmuş tırfıl, çayır otu önemli vitamin E kaynaklarıdır.
Laboratuvar hayvanlarında vitamin E eksikliği belirtileri oldukça değişiklik gösterir. Vitamin
E eksikliğinin sıçanlarda görülen klasik belirtisi infertilitedir. Protein ve vitamin E’den
yoksun doymamış yağ asidinden zengin diyetle beslenen sıçanlarda akut karaciğer nekrozu
meydana gelir. Vitamin E eksikliği sıçanlarda arka bacakların ilerleyen felci, kas kreatin
konsantrasyonunda düşme, kreatinüri, kreatinin atılmasında hafif azalma ile birlikte seyreden
muskuler distrofi meydana getirir. Tavşan ve kobay gibi ot yiyen hayvanlar vitamin E
eksikliğine karşı daha hassastırlar; bu türlerde distrofi çok çabuk oluşur ve hayvanlar birkaç
haftada ölebilirler. Benzeri gözlemler, danalarda, kuzularda ve ördek yavrularında
gözlenmiştir. Vitamin E eksikliği, maymunlarda hemolitik anemi meydana getirir.
Vitamin K (Naftokinonlar)
Vitamin K, poliizoprenoidlerle substitue olmuş naftokinonlar için jenerik bir isimdir. Çeşitli
naftokinonlarda ortak etkili yapı, 2-metil-1,4-naftokinondur:
Doğal olarak bulunan K grubuna dahil maddeler, bitkilerde bulunan ve 3 numaralı karbonda
bir fitil yan zincir içeren fillokinon (vitamin K1) ile bağırsak bakterileri tarafından sentez
edilen ve 3 numaralı karbonda bir farnesil yan zinciri içeren farnokinon (vitamin K2,
menakinon)’dur:
35
Vitamin K serisinin ana ürünlerinden olan menadion (vitamin K3) , sentetik bir maddedir;
doğal olarak bulunmamaktadır; organizmaya verildiğinde in vivo ortamda menakinonlardan
birine alkile olmaktadır.
Vitamin K’nın ince bağırsaklardan emilimi yağ emiliminin normal olmasını gerektirir. Bu
nedenle safra yolları hastalığı, pankreas fonksiyon bozukluğu, ince bağırsak mukozası atrofisi
veya steatorenin herhangi bir nedeni ile birlikte bulunan yağ malabsorpsiyonu sendromunda
vitamin K eksikliği oluşabilir. Bakterileri ortadan kaldırmak suretiyle kalın bağırsağın
sterilizasyonu da vitamin K’nın en önemli kaynağını ortadan kaldırır ve diyetle alınan vitamin
K sınırlı olunca eksiklik hali oluşur.
Vitamin K yağda çözündüğü için emilimden sonra lipidlerle birlikte lenf kanalı sisteminde ve
kanda bulunur. Vitamin K, karaciğerde, kanın pıhtılaşma faktörlerinden faktör II
(protrombin), faktör VII (prokonvertin), faktör IX (plazma tromboplastin komponenti) ve
faktör X’un (Stuart faktörü) oluşmasında gereklidir. Bu faktörler inaktif ön maddeler
(zimojenler) olarak sentez edilirler; biyolojik olarak aktif hale çevrilmeleri vitamin K
varlığına bağımlıdır.
Vitamin K’nın en iyi incelenen fonksiyonu, protrombin (faktör II) sentezini etkilemesidir.
Protrombin (faktör II) karaciğerde sentez edildikten sonra glutamik asit kalıntıları, vitamin
K’ya bağımlı spesifik bir karboksilaz tarafından katalizlenen bir reaksiyonda γ-karboksi
glutamik asit kalıntılarına dönüştürülür:
Protrombinde (faktör II) γ-karboksi glutamik asit kalıntılarından 10 tane bulunur; bunlar,
protrombinin biyolojik rolü için gerekli bir protein fosfolipid kalsiyum etkileşimi ile
kalsiyumun şelatlanmasını sağlarlar:
36
Protrombindeki glutamik asit kalıntılarının
γ-karboksi glutamik asit kalıntılarına
dönüştürülmesi, moleküler oksijen, karbondioksit ve vitamin K’nın hidrokinon şeklinin
varlığına gereksinim gösterir; vitamin K hidrokinonu, bir döngüde rejenere olur:
1) Monooksijenaz
2) Karboksilaz
3) 2,3-epoksid redüktaz
4) Redüktaz
Dikumarol
Vitamin K antagonisti warfarin gibi 4-hidroksi dikumarin (dikumarol) tipi ilaçlar, vitamin K
hidrokinonunun rejenere olduğu döngüde görevli 2,3-epoksit redüktazı inhibe ederek döngüyü
kırarlar; vitamin K hidrokinonunun rejenere olmasını ve dolayısıyla pıhtılaşma faktörleri II,
VII, IX ve X’un aktiflenmesini önlerler; böylece antikoagulan etki gösterirler. Vitamin K
antagonistleri, koroner damarların trombozu tehlikesindeki gibi kanın pıhtılaşma kabiliyetinin
azaltılmasının istendiği hallerde tedavi amacıyla antikoagulan olarak kullanılırlar.
Vitamin K’nın tedavide önemli bir yararı, dikumarol tipi ilaçlar ile zehirlenmeye karşı antidot
olmasıdır. Vitamin K’nın kinon şekilleri, inhibisyona uğramış 2,3-epoksit redüktazı devre dışı
bırakarak vitamin K’nın aktif hidrokinon şekillerinin potansiyel bir kaynağını sağlarlar; bu
nedenle kumarin ilaçlarına karşı antidot olarak kullanılırlar. Bu amaçla kullanmak için
menadiol sodyum difosfat (Synkavit, kappadione) ve menadion sodyum bisülfat (Hykinone)
gibi sentetik, suda çözünen vitamin K analogları vardır.
Kumarin etkisi ile protrombin zamanı uzar; uzamış olan protrombin zamanı, karaciğer
fonksiyonu normal ise vitamin K uygulandıktan 12-36 saat sonra normale döner.
Bağırsak florası tarafından büyük ölçüde sentez edildiğinden vitamin K ihtiyacının besinlerle
karşılanması ikinci derecede önem taşır. Bununla beraber antibiyotiklerle tedavi suretiyle
bağırsak bakterilerinin üremeleri önlenirse besinlerle vitamin K alınması gerekir. Yeni
doğanlarda bağırsak florası oluşmadığı süre içinde, kanamaya eğilim şeklinde kendini
gösteren vitamin K eksiklik belirtisi görülebilir ki bu, yeni doğanın hemorajik hastalığı
tablosudur. Yeni doğanın hemorajik hastalığında kanamaların nedeni, protrombin karaciğerde
sentez edildikten sonra glutamik asit kalıntılarının γ-karboksi glutamik asit kalıntılarına
dönüştürülememesidir. Vitamin K eksiklik belirtileri, safra yolları hastalığı, pankreas
fonksiyonu bozukluğu, steatore gibi yağ emiliminin bozulduğu durumlarda ortaya çıkabilir;
Vitamin K eksikliğinde kanamaya eğilim olur.
Vitamin K’nın yüksek dozlarının potansiyel toksik etkileri vardır; özellikle menadion,
bebeklerde hemolize neden olur ve hiperbilirubinemiyi şiddetlendirir.
Kanatlı hayvanlar, yemlerinin kuru maddesinin kilosu başına 0,5-3 mg vitamin K
bulunmasına ihtiyaç gösterirler.
37