LIMESTONE
Limestone genellikle mercan, foraminifera ve yumuşakçalar gibi deniz canlılarının iskelet parçalarından oluşan bir karbonat tortul kayaçtır. Başlıca maddeleri kalsiyum karbonatın farklı kristal formları olan kalsit ve aragonit minerallerdir (CaCO³). Yakından ilişkili bir kaya, yüksek oranda mineral dolomit CaMg (CO³)² içeren dolomittir.
Eski USGS yayınlarında, dolomit magnezyum Limestone olarak anılırdı, artık magnezyum eksikliği olan dolomitler veya magnezyum açısından zengin kalkerler olarak ayrılmıştır.
Tortul kayaçların yaklaşık %10’u limestondur.
Limestonun suda çözünürlüğü ve zayıf asit çözeltileri, suyun kireç taşını binlerce yıldan milyonlarca yıla kadar aşındırdığı karst manzaralarına yol açar. Mağara sistemlerinin çoğu limestone ana kayadan geçer.
Limestone çok sayıda kullanıma sahiptir: bir yapı malzemesi olarak, betonun temel bir bileşeni (Portland çimentosu), yolların yapımında katkı maddesi, diş macunu veya boyalar gibi ürünlerde beyaz pigment veya dolgu maddesi, kireç üretimi için kimyasal bir ham madde olarak , toprak düzenleyici olarak ve kaya bahçelerine popüler bir dekoratif katkı olarak kullanılmaktadır.
Limestone, oluşum yöntemine bağlı olarak kristalli, kırıntılı, taneli veya masif olabilir. Kalsit, kuvars, dolomit veya barit kristalleri kayada küçük boşluklar oluşturabilir. Yağış koşulları doğru olduğunda, kalsit, mevcut kaya tanelerini bir araya getiren mineral kaplamalar oluşturur veya kırıkları doldurabilir.
Diğer çoğu tortul kayaç gibi, çoğu limestone da tanelerden oluşur. Limestone’daki çoğu tahıl, mercan veya foraminifer gibi deniz organizmalarının iskelet parçalarıdır. Kireçtaşlarını içeren diğer karbonat taneleri, ooidler, peloidler, intraklastlar ve ekstraklastlardır. Bu organizmalar aragonit veya kalsitten yapılmış kabuklar salgılarlar ve öldüklerinde bu kabukları geride bırakırlar.Limestone genellikle çört (kalsedon, çakmaktaşı, jasper vb.) veya silisli iskelet parçası (sünger spikülleri, diatomlar, radyolaryanlar) şeklinde değişken miktarlarda silika ve çeşitli miktarlarda kil, silt ve kum (karasal parçacıklar) içerir.Bazı kalkerler hiç tane içermez ve tamamen kalsit veya aragonitin, yani travertenin kimyasal olarak çökelmesiyle oluşur. İkincil kalsit, aşırı doymuş meteorik sularla (mağaralarda malzemeyi çökelten yeraltı suyu) birikebilir. Bu, dikitler ve sarkıtlar gibi speleothemler üretir. Kalsitin aldığı diğer bir form, taneli (oolit) görünümüyle tanınabilen oolitik limestone’dur. Limestone’daki kalsitin birincil kaynağı en yaygın olarak deniz organizmalarıdır. Bu organizmalardan bazıları, geçmiş nesillere dayanan resifler olarak bilinen kaya yığınları inşa edebilir. Yaklaşık 3.000 metrenin altındaki su basıncı ve sıcaklık koşulları, kalsitin çözünmesinin doğrusal olmayan bir şekilde artmasına neden olur, bu nedenle kireçtaşı tipik olarak daha derin sularda oluşmaz (bakınız lizoklin). Limestone ayrıca gölsel ve evaporit çökelme ortamlarında da oluşabilir. Limestone kalsit, su sıcaklığı, pH ve çözünmüş iyon konsantrasyonları gibi çeşitli faktörlere bağlı olarak yeraltı sularında çözünebilir veya çökeltilebilir. Kalsit, sıcaklık arttıkça suda daha az çözünür hale geldiği retrograd çözünürlük adı verilen alışılmadık bir özellik sergiler.
Traverten, özellikle şelalelerin olduğu ve sıcak veya soğuk kaynakların bulunduğu yerlerde, akıntılar boyunca oluşan şeritli, kompakt bir kalker çeşididir. Kalsiyum karbonat, suyun buharlaşmasının kalsitin kimyasal bileşenleri ile aşırı doymuş bir çözelti bıraktığı yerde birikir. Şelalelerin yakınında gözenekli veya hücresel bir traverten çeşidi olan tüf bulunur. Coquina, mercan veya kabuk parçalarından oluşan zayıf konsolide bir kalkerdir.
Dağ oluşumu (orojeni) sırasında meydana gelen bölgesel metamorfizma sırasında, limestone mermere dönüşür.
Limestone, Mollisol toprak grubunun ana malzemesidir ve çok çeşitli kullanım alanlarına sahip bir kayadır. Diğerlerinden daha fazla şekilde kullanılan tek kaya olabilir. Çoğu limestone kırma taş haline getirilir ve inşaat malzemesi olarak kullanılır. Yol tabanı ve demiryolu balastı için kırma taş olarak kullanılır. Betonda agrega olarak kullanılır. Çimento yapmak için kırılmış şeylli bir fırında pişirilir.
Bazı limestone çeşitleri bu kullanımlarda iyi performans gösterir çünkü bunlar az boşluklu, güçlü, yoğun kayalardır. Bu özellikler, aşınmaya ve donma-çözülmeye karşı iyi dayanmalarını sağlar.
Limestone bu kullanımlarda daha sert silikat kayaların bir kısmı kadar iyi performans göstermese de, madencilik yapmak çok daha kolaydır ve madencilik ekipmanı, kırıcılar, elekler ve onu taşıyan araçların yatakları üzerinde aynı düzeyde aşınma yapmaz.
Limestone, özellikle asitte kısmen çözünür ve bu nedenle birçok erozyonel toprak formu oluşturur. Bunlar arasında kireçtaşı kaplamaları, çukur delikleri, cenotlar, mağaralar ve geçitler bulunmaktadır. Bu tür erozyon manzaraları karst olarak bilinir. Limestone çoğu magmatik kayaçtan daha az dirençlidir, ancak diğer tortul kayaçlardan daha dayanıklıdır. Bu nedenle genellikle tepeler ve arazilerle ilişkilidir ve diğer tortul kayaçlara, tipik olarak killere sahip bölgelerde görülür.
Türkiye’de Limestone çok yaygın bir kayaçtır. Türkiye’nin yaklaşık beşte birini bu araziler kaplar. Bu nedenle karstik aşınım ve birikim şekillerine her yerde rastlanır. Türkiye’nin en geniş karstik alanı olan Toros Dağları Bölgesidir. Bölge içinde bir kısmı turizme açılmış olan çok sayıda mağara bulunmaktadır. Ayrıca Türkiye genelinde oluşan yer şekilleri lapya, dolin, obruk, mağara, traverten, sarkıt, dikit, sütun gibi şekillerdir.
Limestone’nun en çok kullanıldığı alanlar şunlardır; çimento üretimi, kireç üretimi, tarım sektörü, metalurji, baca gazı arıtımı, cam, şeker, kağıt, lastik, boya gibi endüstriyel alanlar.
Limestone’nun kullanıldığı alanlardan biri de inşaat sektörüdür. Limestone, inşaatlarda harç yapımı ya da yol gibi çeşitli yerlerde dolgu malzemesi olarak kullanılmaktadır. Kullanım yerine göre seçim yapılırken, limestone’nun sertlik ve aşınmaya karşı mukavemet derecelerine dikkat edilmelidir. İnce taneli ve kırılmış limestone, inşaatlarda beton harcına katılarak kullanılmaktadır. Kireç taşları, inşaat alanlarından sonra en çok çimento yapımında hammadde olarak kullanılmaktadır. Türkiye’de üretilen limestone diğer adıyla kireç taşı miktarının yaklaşık 4/1 oranı çimento üretimi için kullanılmaktadır.
Ocaktan Blok olarak temin edilen Limestone plakalandırılıp projelere uygun olarak ebatlanabilir, ve kullanıma hazır hale getirilir.