(1844 1901)
Afgan emîri (1880-1901). Çocukluğu Kabil'de, gençliği, babası Efdal Hanın 1850den itibaren başlayan Belh valiliği dolayısıyla Afgan Türkistanı'nda geçti. Dedesi Dost Muhammed Han'ın Bedahşan, Katagan, Dervaz ve Pamir bölgelerini içine alan geniş sahayı hâkimiyeti altına alırken giriştiği harekâta o da katıldı. Dedesinin 1863'te ölümünden sonra amcası veliaht Şîr Ali Han, Afgan tahtına çıktı. Fakat babası Efdal Han ile diğer amcası Azam Han, Şîr Ali'yi emîr olarak tanımadılar. Onların bu tutumu Afganistan'da 1868"e kadar devam eden kanlı bir iç savaşın başlamasına sebep oldu. O, bu iç savaşta amcası Şîr Ali'ye karşı büyük bir cesaret ve maharetle savaştı, hatta Kabil'i işgal ederek babası Efdal Han'ın emirliğini ilân etmesine zemin hazırladı. Fakat babasının 1867 Ekiminde vefat etmesi üzerine amcasının emirliğini kabul
etmek zorunda kaldı. Bir müddet sonra Şîr Ali kuvvetleri karşısında büyük bir yenilgiye uğrayarak önce İran'a, ardından Türkistan'a kaçtı. Bunun üzerine Ruslar'dan yardım istediyse de bir sonuç alamadı; ancak Semerkant'ta oturmasına izin verildi. Bu arada Şîr Ali'nin İngilizlerle arasının bozulması ve Ruslar'a meyletmesi, Abdurrahman Han'ın Ruslar'dan yardım alma ümidini tamamen yok etti. Fakat bir süre sonra hadiseler onun lehine gelişmeye başladı. Osmanlı hükümetinin aracı olmasına rağmen ikinci Afgan-İngiliz savaşı patlak verdi ve İngilizlere karşı koyamayan Şîr Ali. Afganistan'dan kaçarak Ruslar'a sığınmak mecburiyetinde kaldı; bir süre sonra da öldü.
İngilizler, kendi politikaları doğrultusunda hareket etmek şartıyla Abdurrahman Han'ın emirliğini kabul ederek Afganistan'ı ona teslime karar verdiler. 11 Ağustos 1880'de, İngilizlerce Semerkanttan Afgan Türkistanı'na dönmüş bulunan Abdurrahman Han arasında bir antlaşma imzalandı. Yapılan antlaşmaya göre Abdurrahman Han Afgan emîri olacak, ancak dış siyasetini İngiliz politikasına uygun bir şekilde yürütecekti. Buna karşılık İngilizler de Afganistan'ı boşaltacaklar, fakat Hindis tan'ın savunmasında stratejik önemi büyük olan Hayber Geçidi. Kurram vadisi ve Kuvatta gibi mevkileri kontrollerinde bulunduracaklardı.
Abdurrahman Han ilk iş olarak orduyu yeniden düzenledi. Ardından, memleket içinde isyan halinde bulunan Türk asıllı Galzaylar (Gılzay) ile İshak Han'ı ve Hezâreler'i itaat attina alarak Afganistan'da kontrolü ele geçirdi. Bu arada askerî reformların yanı sıra. memleket idaresinde de değişiklikler yaptı; bir yüksek danışma kurulu ile bir umumi meclis kurdurdu. Ancak meclis, Abdurrahman Han'ın ülkede tek hâkim olma arzusu yüzünden kısa zamanda fonksi-
yonunu kaybetti. İngilizler, bu şekilde Afganistan'da idareyi tamamen kendi elinde toplayan Abdurrahman Han'dan, ülkenin güney ve güneydoğusundaki kabileleri kışkırttığını iddia ederek Hint-Afgan sınırının tesbit edilmesini istediler. Başlangıçta İngilizler'in teklifini reddetmekle beraber, daha sonra büyük baskılar sonucu müzakereyi kabul etmek zorunda kaldı. Kabil'e gelen İngiliz temsilcisi Sir Mortimer Durand ile 12 Kasım 1893'te imzalanan ve Durand Antlaşması olarak bilinen anlaşma İle bugünkü Afganistan'ın güney ve güneydoğu sınırlan tesbit edildi. Daha sonraki tarihlerde ise. Afganistan'ın “Kâfiristan” olarak adlandınlan bölgesinde bir harekâta girişerek halkını İslâmlaştırdı ve harekâttan sonra "Nûristan" adını alan bölge halkının bir kısmını ülkenin diğer yörelerine yerleştirdi.
Abdurrahman Han yirmi yıllık bir saltanattan sonra 1901 Mayısında ansızın hastalandı; ardından da sağ tarafına gelen felç yüzünden hükümdarlık görevini yapamaz hale geldi. Bunun üzerine, 28 Eylül 1901 de devletin ileri gelenleri huzurunda, emirliği büyük oğlu Habî-bullah Hana devretti. Üç gün sonra da elli altı yaşında iken vefat etti. Abdurrahman Han, iç çekişmelerin ve dış istilâların altüst ettiği Afganistan'ı ve düşman kamplara bölünmüş Afgan halkını kontrol altına almayı başarmış, Afganistan'ın idaresi için oğluna yaptığı tavsiyeler uzun zaman Afganistan'ın iç ve dış politikasının esaslannı teşkil etmiştir. 378
Bibliyografya
1- Abdurrahman. The Life of Amir Abdur Rahman (l-ll), London 1900 (eserin ilk cildi Abdurrahman Han'ın Hâtırât'mm tercümesidir).
2- G. S. Robertson, The Kafirs of the Hindu-Kush, London 1896.
10- Mehmet Saray. Dünden Bugüne Afganistan, İstanbul 1981.
11- M. Longworth Domes. “Abdurrahman Han”, K 53-57.
12- C. Collin Davies. “Abd al-Rahmân Khân”, El2 (İng.). I, 87-88.
13- D. Balland. “Afghanistan”, Elr., I, 553 554. 379
ABDURRAHMAN b. HARİS
Ebû Muhammed Abdurrahmân b. el-Hâris b. Hişâm b. el-Mugire el-Mahzûmî (ö. 43/663-64) Hz. Osman zamanında Mushaf nüshalarının çoğaltılmasıyla görevlendirilen heyetin üyesi, tabiî.
Hicretin birinci yılında doğduğu bilinmektedir. Babasının vefatından sonra annesinin Hz. Ömer'le evlenmesi üzerine onun himayesine girdi. Asıl adı İbrahim'di; ancak halifeliği sırasında, peygamber adı taşıyanların isimlerini değiştirmeyi düşündüğü sıralarda Hz. Ömer, ona Abdurrahmân adını verdi. İlmi ve cömertliğiyle tanınan ve Hz. Osman'ın kızıyla evlenen Abdurrahmân, Hz. Âişe ile birlikte Cemel Savaşfna katıldı. Onu çok takdir eden Âişe. “Abdurrahman b. Haris gibi on çocuğum olsaydı, evimde oturup onları yetiştirmeyi her şeye tercih ederdim” derdi.
Hz. Osman. Mushaf nüshalarını çoğaltıp çeşitli bölgelere göndermeye karar verince, bunu gerçekleştirmek üzere Zeyd b. Sabit. Saîd b. Âs ve Abdullah b. Zübeyr ile birlikte damadı Abdurrahman'ı da görevlendirdi. Ayrıca Osman şehid edildiği sırada Abdurrahman yanında bulunduğu için yaralanmıştı.
Rivayet ettiği hadisleri Hz. Ömer, Osman. Ebû Hüreyre. Aişe. Ümmü Seleme gibi sahâbîlerden nakletmiş, kendisinden de fukahâ-i seb'a'dan biri olan oğlu Ebû Bekir, ayrıca Ebü Kılâbe, Şa'bî gibi muhaddisler rivayette bulunmuşlardır. Rivayet ettiği hadisler Şahîh-i Buhârî ile dört büyük sünende yer almıştır. Abdurrahman, Muâviye’nin hilâfet yıllarında Medine'de vefat etmiştir. 380
Bibliyografya
1- İbn Sa'd. et-Tabakâtü'l-kübrâ (nşr. İhsan Abbas), Beyrut 1388/1968.
2- Buhârî. et-Târîhul-kebîr (nşr Abdurrahman b. Yahya el-Yemânî v dğr) Haydarâbâd 1360-80/1941-60.
3- İbn Abdülber. el-İsttcâb (el-işâbe içinde), Kahire 1328.
4- İbnü'1-Esîr. Üsdü'l-ğâbe (nşr. Muhammed İbrahim el-Bennâ v.dğr), Kahire 1390-93/1970-73.