“Demir Lame” (sağ bacak diz kapağının çevresine çarptı), zulmün büyük zekâ, sanat aşkı, edebiyat ve tarihle birleştirildiği ilginç bir kişilikti. Timur çok cesur ve zinde bir adamdı. Gerçek bir savaşçıydı - güçlü ve fiziksel olarak gelişmiş (gerçek bir atlet). Sade bir zihin, zor durumlarda doğru kararları verebilme becerisi, organizatörün öngörü ve kabiliyeti, Orta Çağ'ın en büyük yöneticilerinden biri olmasına izin verdi.
Timur'un tam adı Timur ibn idi Taragay Barlas - Timur, Barlasovlu Taragay'ın oğlu. Moğol geleneğinde, Temir "demir" anlamına gelir. Ortaçağ Rus kroniklerinde, Temir Aksak (Temir - “demir”, Aksak - “krometler”), yani Demir Krometleri olarak adlandırılmıştır. Çeşitli Farsça kaynaklarında, iris takma adı Timur-e Liang sıklıkla bulunur - “Timur Lame”. Tamerlane gibi Batı dillerine dönüştü.
Tamerlan, Nisan 8'te doğdu (diğer verilere göre - Nisan 9 veya Mart 11) Kesh şehrinde yılın 1336'i (daha sonra Shakhrisabz - “Yeşil Şehir” olarak adlandırıldı). Bütün alana Maverannahr (çeviri - “nehrin ötesinde”) deniyordu ve Amudarya ile Syrdarya nehirleri arasında bulunuyordu. Bir yüzyıl boyunca Moğol (Babür) imparatorluğunun bir parçası olmuştu. "Moğol" un orijinal versiyonunda "Moğollar" sözcüğü Korneslova'dan gelir "yapabiliriz" - "bir koca, güçlü, güçlü, güçlü". Bu kökten gelen kelime "Babür" - "büyük, güçlü." Türk Moğollarının bir temsilcisi olan Babür, Timur'un da ailesiydi.
O zamanki Moğolların, Moğolistan'ın modern sakinleri gibi Moğollar olmadığına dikkat etmek gerekir. Tamerlan'ın kendisi sözde Güney Sibirya (Turanian) yarışına, yani Kafkasyalıların ve Moğolların bir karışımına aitti. Karışım işlemi daha sonra Sibirya'nın güneyinde, Kazakistan, Orta Asya ve Moğolistan'da gerçekleşti. Binlerce yıldır bu bölgelerde yaşayan ve Moğolistan'la karışmış Hindistan, Çin ve diğer bölgelerin gelişmesine ivme kazandıran Europoids (Aryans-Indo-Europeans). Mongoloid ve Türki etno-kitlelerinde (Mongoloid genleri baskındır) tamamen çözülecek, onlara kendi özelliklerinin bir kısmını (militanlık dahil) transfer edeceklerdir. Ancak, XIV yüzyılda, süreç henüz tamamlanmadı. Bu nedenle, Timur açık (kızıl) saçlara, kalın bir kızıl sakalı ve antropolojik olarak Güney Sibirya ırkına bağlıydı.
Timur’un babası, küçük bir feodal efendisi olan Taragai (Turgai), bir zamanlar Temuchin-Cengiz Han’ın birleşmiş ilkleri arasında olan Barlas kabilesinden doğmuştur. Ancak, Temuchin'in doğrudan soyundan gelenlere ait değildi, bu yüzden Tamerlan daha sonra khan tahtına sahip olamazdı. Barlas ailesinin kurucusu, bir zamanlar Cengiz Han Çağatay'ın oğlu için asistan olan büyük feodal Lord Karachar olarak kabul edildi. Diğer kaynaklara göre, Tamerlan'ın atası, Yardamcha-Barlas - iddiaya göre Cengiz Han'ın büyük dedesi Habul-Han'ın yeğeni.
Geleceğin büyük fatihinin çocukluğuyla ilgili çok az şey bilinmektedir. Timur'un çocukluğu ve gençliği Kesh dağlarında geçti. Gençliğinde avcılık ve at yarışı, cirit atma ve okçuluk yapmayı çok severdi ve savaş oyunları için bir tutku yaşadı. On yaşındaki bir Timur'un bir kere koyunları eve nasıl sürdüğü ve onlarla birlikte sürüsüyle savaşmasına izin vermeyen tavşanı nasıl sürdüğü hakkında bir efsane var. Geceleri hızlı hareket eden oğlu tarafından korkmuş olan Taragay, tendonu sağ bacağına kesti. İddiaya göre Timur ve topal oldu. Ancak, bu sadece bir efsanedir. Aslında Timur, fırtınalı gençliği sırasında çıkan çatışmalardan birinde yaralandı. Aynı kavgada, elinde iki parmağını kaybetti ve bütün yaşamı boyunca Tamerlane, sakat bir bacağında şiddetli acı çekiyordu. Belki de bu öfkeyle yanıp sönebilir. Bu nedenle, oğlan ve delikanlıların, askeri çatışmalarda yer aldığı 12 yıllarından büyük el becerisi ve fiziksel güçle ayırt edildiği kesin olarak bilinmektedir.
Siyasi faaliyetin başlangıcı
Moğol imparatorluğu artık tek bir devlet değildi, ulus-şöhretlere dağıldı, Çağatay milletinin bir parçası olan Maverannahr tarafından korunmayan sürekli savaşlar oldu. 1224'te, Cengiz Han, oğullarının sayısına göre devletini dört ulusa böldü. İkinci oğlu Çağatay Orta Asya'ya ve yakındaki bölgelere gitti. Ulus Çağatay, ilk önce Karakitaş ve Naimans toprakları olan Maverannahr'ı, Hürmet'in güneyinde, Yedi Nehirlerin ve Doğu Türkistan'ın çoğu ile kapladı. Burada, 1346'ten beri, güç aslında Moğol hanlarına değil, Türk emirlerine aitti. Türk emirlerinin ilk başkanı, yani Amudarya ve Syrdarya nehirleri arasındaki hükümdar Kazgan'dı (1346 - 1358). Ölümünden sonra, Maverannahr'da ciddi huzursuzluk başladı. 1360'te bölgeyi ele geçiren Moğol (Mogul) Han Toglug-Timur bölgeyi istila etti. İşgalden kısa bir süre sonra oğlu İlyas-Hacı, Mezopotamya valisi olarak atandı. Orta Asya'daki büyükbabanın bir kısmı Afganistan'a sığındı, diğeri gönüllü olarak Toglugu'ya gönderildi.
Bunlardan ikincisi, müfrezelerden birinin lideriydi - Timur. Çatışmanın bir tarafını ya da diğer tarafını desteklediği küçük soygunun (çetenin) atamanı olarak faaliyetine başladı, küçük köylere saldırdı. Takım yavaş yavaş, Barji kabilesi Hacı'nın başı Kesh hükümdarının hizmetine girdiği 300 sürücülerine doğru büyüdü. Kişisel cesaret, cömertlik, insanları anlama ve asistanlarını ve belirgin liderlik özelliklerini seçme becerisi, özellikle savaşçılar olmak üzere Timur'un popülerliğini arttırdı. Daha sonra, eski koruyucu gangsteri diğer çetelerden görmeye başlayan Müslüman tüccarlardan ve gerçek Müslümanlardan (Timur dini idi) destek aldı.
Timur, Kesh bölgesinin yöneticisi ve Moğol Prensi'nin asistanlarından biri olan Kashkadarya Tumen'in komutanı tarafından onaylandı. Ancak kısa süre sonra prensle birlikte düştü, Amu Darya'nın ardından Badakhshan dağlarına kaçtı ve Kazgan'ın torunu Balkh ve Semerkantlı Emir Hüseyin'in kendi kuvvetleriyle birleşti. Emir'in kızıyla evlenerek sendikasını güçlendirdi. Timur ve savaşçıları, Hoxha topraklarına baskın yapmaya başladı. Dövüşlerden birinde Timur, “Demir Chromez (Aksak-Timur veya Timur-Leng) oldu. İlyas-Hocayla mücadele, ikincisinin güçlerinin yenilgisiyle 1364'ta sona erdi. Maverannakhr sakinlerinin ayaklanması, İslam'ın putperest savaşçılar tarafından acımasızca tükenmesinden memnun olmayan yardımcı oldu. Babiller geri çekilmek zorunda kaldı.
1365’ta, Ilyas-Hacı ordusu Timur ve Hüseyin kuvvetlerini yendi. Ancak, halk Moğolları yeniden isyan etti ve kovdu. Eşitliği vaaz eden derviş destekçileri olan Serbedar ayaklanmasına (Farsça "asıldı", "çaresiz") yöneldi. Semerkand'da ulusal bir hükümet kuruldu, nüfusun zengin tabakalarının mülküne el koyuldu. Sonra zengin, yardım için Hüseyin ve Timur'a döndü. 1366'in baharında Timur ve Hüseyin, Serbedar liderlerini idam ederek bir ayaklanma bastı.
"Büyük Emir"
Sonra iki lider arasındaki ilişkide bir yarık vardı. Hüseyin, Chagatai ulusunun yüksek emirlik görevini, bu görevini Kazan Han döneminde zorla ele geçiren dedesi Kazagan gibi işgal etmeyi planlıyor. Timur tek otoriteye gidiyordu. Buna karşılık, yerel din adamları Timur’un tarafında hareket etti.
1366'te Tamerlane, Hüseyin'e isyan etti, 1368'te, onunla uzlaştı ve Kesh'i tekrar aldı. Ancak 1369'ta mücadele devam etti ve başarılı askeri eylemler sayesinde Timur Semerkand'da güçlendi. Mart ayında 1370, Hüseyin Balkh'ta yakalandı ve doğrudan emirleri olmasa da Timur'un huzurunda öldürüldü. Hüseyin, komutanlardan birinin öldürülmesini emretti (kan davası nedeniyle).
10 Nisan ayında Timur, Maverannahr'ın tüm komutanlarından yemin etti. Tamerlane, Moğol imparatorluğunun gücünü yeniden canlandıracağını, kendisini Yaratılışçı olmayan efsanevi atalarının soyundan ilan ettiğini, ancak Yaratılışçı olmayan biri olarak yalnızca “büyük emir” unvanından memnun olduğunu söyledi. Onun zamanında, bir “zits-khan” vardı - gerçek bir Çingçi Suyurgatmysh (1370 - 1388) ve sonra son Mahmud'un oğlu (1388 - 1402). Her iki "Khan" hiçbir politik rol oynamadı.
Semerkand'ın başkenti, yeni hükümdarın başkenti oldu, siyasi nedenlerden dolayı Timur, başlangıçta Şahrisabz varyantına meyilli olmasına rağmen, devletinin merkezini değiştirdi. Efsaneye göre, yeni bir başkent olacak bir şehir seçerek, büyük emir, biri Samarkand'ta, diğeri Buhara'da, üçüncüsü de Taşkent'te üç koyunun katledilmesini istedi. Üç gün sonra, Taşkent ve Buhara'daki etler çürümüş. Semerkand, "azizlerin evi, en saf Sufilerin doğduğu yer ve bir bilim insanı toplantısı" oldu. Şehir gerçekten çok büyük bir bölgenin en büyük kültür merkezi olan “Doğu'nun Parlayan Yıldızı”, “Harika Fiyatın İncisi” haline geldi. Burada, Shahrisabz'ın yanı sıra, emir tarafından fethedilen tüm ülke ve bölgelerden en iyi mimarlar, inşaatçılar, bilim adamları, yazarlar getirildi. Shakhrisabz'daki güzel Ak-Saray sarayının portalına bir yazı yazılmıştı: “Gücümden şüphe ediyorsan, ne yaptığımı gör!” Ak-Saray, yılın fatihinin ölümüne kadar, yılın 24'unu yaptı. Giriş portalı Ak-Saray'ın kemeri Orta Asya'nın en büyüğü idi.
Ak-Saray
Aslında mimari, büyük bir devlet adamı ve komutanın tutkusuydu. İmparatorluğun gücünü vurgulaması beklenen olağanüstü sanat eserleri arasında, Bibi Khanum Camii (Tamerlane’nin karısının onuruna inşa edilmiş Bibi-Khanym) korunmuş ve şaşırmıştır. Cami, Hindistan'daki muzaffer kampanyasının ardından Tamerlane'nin emriyle yapıldı. Orta Asya'daki en büyük camiydi, 10 caminin avlusunda binlerce insan aynı anda dua edebiliyordu. Ayrıca kayda değer olan Gur-Emir türbesi - Timur'un aile mezarı ve imparatorun mirasçıları; Shakhi Zinda'nın mimari topluluğu - Semerkant soylularının türbelerinin topluluğu (hepsi Samarkand'da); Shakhrisabz'daki Dorus-Siadat Türbesi - Prens Jahongir'in (Timur onu sevdi ve tahtın varisi olarak hazırladı) ilk anma kompleksi oldu. Daha sonra Timurid hanedanının bir bölümü için bir aile mahzeninde rol oynamaya başladı.
Bibi-Khanym Camii
Türbesi Gur-Emir
Büyük komutan okul eğitimi almadı, ama iyi bir hafızası vardı, birkaç dil biliyordu. Tamerlane'yi şahsen 1401'ten tanıyan çağdaş ve Tamerlane İbn Arabshah'in esiri: "Farsça, Türki ve Moğol’a gelince, onları diğerlerinden daha iyi tanıyordu." Timur bilhassa bilim adamları ile konuşmaktan hoşlanıyordu, özellikle tarihi yazıları okumak için mahkemede “kitap okuyucusu” bile vardı; yiğit kahramanların hikayeleri. Müslüman ilahiyatçılara ve mirasçı-dervişlere şeref veren büyük emir, sayısız sapkınlıkla mücadele eden din adamlarının mülklerinin yönetimine müdahale etmedi - acımasızca çok sayıda sapkınlıkla savaştı - yapmayı yasakladığı felsefe ve mantığa bağladı. Yakalanan şehirlerin Hristiyanları hayatta kalırlarsa sevinirlerdi.
Bir Tasavvuf öğretmeni olan özel bir Ahmed Yasawi kültü, Timur’un egemenliği altındaki bölgelerinde (öncelikle Maverannakhr) tanıtıldı. Komutan, öğretmenin Timur'a geldiği Taşkent'teki mezarında gördükten sonra, 12. yüzyılda yaşayan bu olağanüstü Sufi'ye özel ibadet ettiğini belirtti. Yasavi'nin kendisine göründüğü iddia edildi ve koleksiyonundan bir şiiri ezberlemesini emretti ve şunu ekledi: “Zor bir anda bu şiiri hatırlayın:
Sen, karanlık bir geceyi bir güne dönüştürmek için gönüllü olarak özgürsün.
Tüm dünyayı güzel kokulu bir çiçek bahçesine dönüştürebilen sizsiniz.
Önümdeki zor işte bana yardım et ve işini kolaylaştır.
Her şeyi kolaylaştıran sizsiniz. ”
Yıllar sonra, Osmanlı Sultan Bayezid ordusuyla şiddetli bir savaş sırasında, Tamerlane'nin süvarileri saldırıya girdiğinde, bu çizgileri yetmiş kez tekrarladı ve belirleyici savaş kazandı.
Timur, dinin özneleri tarafından izlenmesinden endişe duyuyordu. Özellikle bu, büyük ticaret şehirlerinde eğlence yerlerinin kapatılması konusunda bir kararname çıkmasına neden oldu, ancak hazineye büyük gelirler getirdiler. Doğru, büyük emir kendisinin zevklerini inkar etmedi ve sadece ölümünden önce bayram aksesuarlarının imhasını emretti. Timur, kampanyaları için dini sebepler buldu. Bu yüzden, Suriyelilere peygamberin ailesine uygulanan hakaretlerden intikam almak, sonra da peygamberin ailesine uygulanan hakaretlerden intikam almak ve ardından şarap içmek için Kafkasya nüfusunu cezalandırmak için acilen Şiir Horasan'daki heretiği öğretmek gerekiyordu. İşgal altındaki topraklarda üzüm bağları ve meyve ağaçları tahrip edildi. İlginç bir şekilde, daha sonra (büyük savaşçının ölümünden sonra), mollalar, "Cengiz Han'ın dindarlık yasalarını onurlandırdığı" olarak dindar bir Müslüman olarak tanımayı reddetti.
Tamerlane, tüm 1370'leri, Suyurgatish Hanı'nın ve büyük Emir Timur'un gücünü tanımayan Dzhent ve Khorezm hanlarına karşı mücadeleye adadı. Kaygının Moğolistan ve Beyaz Horde'yi getirdiği sınırın güney ve kuzey sınırlarında huzursuz oldu. Moğolistan (Moğol Ulus), XIV yüzyılın ortalarında Güneydoğu Kazakistan topraklarında (Balkhash Gölü'nün güneyinde) ve Kırgızistan'da (İssyk-Kul gölünün kıyısında) Çağatay ulusunun çöküşü sonucu oluşan bir devlettir. Urus Han'ın Sygnak'ı ele geçirmesinden ve Beyaz Horde'un başkentinin kendisine devredilmesinden sonra Timur'a tabi topraklar daha da büyük tehlike altındaydı.
Yakında Balkh ve Taşkent Timur emirinin gücünü tanıdı, ancak Khorezm yöneticileri Altın Orda yöneticilerinin desteğine dayanarak Chagatai ulusuna direnmeye devam ettiler. 1371'de Khorezm valisi Chagatai ulusunun bir parçası olan güney Khorezm'i yakalamaya çalıştı. Timur Khorezm'e beş gezi yaptı. Zengin ve görkemli Urgenç Khorezm'in başkenti 1379'da düştü. Timur, Mogolistan'ın efendileriyle inatçı bir mücadele yürüttü. 1371'den 1390'a kadar, emir Timur Mogolistan'a yedi yolculuk yaptı. 1390'da Moğolistan hükümdarı Kamar ad-din sonunda yenildi ve Moğolistan Timur'un gücünü tehdit etmeyi bıraktı.
Daha fazla kazançlar
Kendisini Maverannakhr'da kurmuş olan Zhelezny Khromets, Asya'nın diğer bölgelerinde büyük çaplı fetihlere başladı. Timur'un 1381'taki Persia'yı fethi, Herat'ın ele geçirilmesiyle başladı. İran'daki o zamanki dengesiz siyasi ve ekonomik durum işgalciye katkıda bulundu. İlkhanov yönetimi döneminde başlayan ülkenin canlanması, Abu Said (1335) klanının son temsilcisinin ölümüyle tekrar yavaşladı. Bir mirasçı yokluğunda rakip hanedanlar taht devraldı. Durum, Bağdat ve Tebriz’de hüküm süren Moğol Jalayrid’lerin hanedanları arasında bir çatışma ile ağırlaştı; Fars ve İsfahan'da iktidarda olan Muzafaridlerin Pers-Arap kabilesi; Herat'ta Harid Kurtami. Ayrıca, Horasan ve Kerman'daki Afganlar'daki Serbedarlar (Moğol boyunduruğuna isyan edildi) gibi yerel dini ve kabile ittifakları ve sınır bölgelerinde küçük prensler iç savaşa katıldı. Bütün bu savaş hanedanları ve beylikler, Timur ordusuna ortak ve etkili bir şekilde karşı koyamadılar.
Horasan ve tüm Doğu Persleri, 1381 - 1385’in saldırısına maruz kaldı. Pers'in batı kesiminde ve fatihin bitişik bölgelerinde üç büyük kampanya - üç yıl (1386 yılından), beş yıl (1392'tan) ve yedi yıl (1399'tan). 1386 - 1387 ve 1393 - 1394'te Fars, Irak, Azerbaycan ve Ermenistan fethedildi; Tiflis (Tiflis) 1394 kadar istifa etmesine rağmen, Mezopotamya ve Gürcistan, 1386'ta Tamerlane yönetimine girdi. Bazen vassal yeminleri, yerel feodal lordlar tarafından getirildi, genellikle fethedilen bölgelerin başında, fatihlerin yakın komutanları veya akrabaları oldu. Böylece, 80’te Timur’un oğlu Miranshah, Horasan’ın hükümdarı olarak atandı (daha sonra Transkafkasya’nın kendisine devredildi ve daha sonra babasının gücünün batısı), Fars uzun bir süre, Horasan, Seistan ve Mazanderan Timur’un yöneticisi 1397’te küçük oğlu atadı - Shahrukh.
Timur'un neyi fethetmeye zorladığı bilinmiyor. Birçok araştırmacı psikolojik faktöre yatkındır. Emirin, önlenemeyen hırs ve ayrıca bacağındaki yaralar da dahil olmak üzere zihinsel sorunlardan kaynaklandığını söylüyorlar. Timur şiddetli bir acı çekti ve öfke patlaması yarattı. Timur'un kendisi şöyle dedi: "Dünyanın yaşadığı yerin bütün alanı iki papaya sahip değil." Aslında bu, modern dünyada da geçerli olan küreselleşme çağrısıdır. Ayrıca Makedon İskender'i ve Roma İmparatorluğu'nun hükümdarları Cengiz Han'ı da görevlendirdi.
Büyük bir orduyu besleme ve sürdürme ihtiyacı gibi nesnel bir faktöre dikkat çekmekte fayda var (azami sayısı 200 bin askere ulaştı). Barış zamanında, on binlerce profesyonel savaşçı olan büyük bir orduyu sürdürmek imkansızdı. Savaş kendini besledi. Askerler bütün yeni alanları yıktılar ve yöneticileriyle memnun kaldılar. Başarılı bir savaş, soyluların enerjisini ve savaşçıları itaat etmeleri için yönlendirmeye izin verdi. Lev Gumilev'in yazdığı gibi: “Bir savaş başlattıktan sonra Timur devam etmek zorunda kaldı - savaş orduyu besledi. Durduktan sonra Timur ordusu olmayan bir kafa olmadan kalacaktı. ” Savaş, Timur'un büyük zenginlikler kazanmasına, çeşitli ülkelerden en iyi ustaları çıkarmasına ve imparatorluğunun kalbini donatmasına izin verdi. Emir, ülkeye yalnızca maddi ganimet getirmedi, aynı zamanda önde gelen bilim adamlarını, ustaları, sanatçıları ve mimarları da getirdi. Timur, esasen yerli Maverannahr'ın refahına ve başkentinin Samarkand'ının ihtişamını arttırmaya özen gösterdi.
Tamerlane, diğer pek çok fatihten farklı olarak, fethedilen topraklarda her zaman güçlü bir idari sistem yaratmaya çalışmamıştır. Timur'un imparatorluğu yalnızca askeri güce dayanıyordu. Sivil yetkilileri, görünüşe göre komutanlardan çok daha kötü seçti. En azından Semerkant, Herat, Şiraz ve Tebriz'deki en yüksek saygınların gasp edilmesi için sayısız ceza davası buna tanıklık edebilir. Yerel nüfusun ayaklanmasının yanı sıra, yönetimin keyfi olmasından kaynaklandı. Genel olarak, Tamerlane'in yeni fethedilen bölgelerinin sakinleri buna son derece ilgi duyuyordu. Orduları parçalandı, ezildi, soyuldu, öldürüldü, on binlerce ölü kanlı iz bıraktı. Tüm şehirlerin nüfusunu köle olarak sattı. Sonra tüm dünyanın hazinelerini, en iyi ustaları getirdiği ve satranç oynadığı Samarkand'a döndü.
İmparatorluk Timur
Devam edecek ...