Küçük Karadağ, eski Yugoslavya’daki komşularından uzun süredir farklı.
Etnik temizlik ve soykırım eylemlerini içeren on yıllık kanlı iç savaşlardan sonra, Yugoslavya 1990’larda etnik hatlar üzerinden altı farklı bağımsız cumhuriyete şiddetli bir şekilde bölündü. Ancak Karadağ savaşın en kötüsünden kurtuldu ve yıllarca Sırbistan’ın – baskın, Rus müttefik komşusu – Yugoslavya’nın bir parçası olarak kaldı.
2006’da Karadağlılar bağımsızlığa oy verdi ve Sırbistan’dan barışçıl bir şekilde ayrıldı. Karadağ, istikrarlı ve kapsayıcı bir demokrasi haline geldi. Doğu Adriyatik Denizi‘nde dağlık, posta pulu boyutunda 640.000 nüfuslu bir ülkedir.
Karadağ, Sırbistan’ın Slav etnik kimliğini korumak yerine her türden insana yer açtı. Ortodoks, Müslüman, Katolik ve ateist olan Karadağlıların eviydi, evet, aynı zamanda Boşnaklar, Arnavutlar, Roma-Katolik Hırvatlar ve Sırplar da vardı. Karadağ’da bir Yahudi cemaati de var.
Karadağ’ın sosyalist partideki bağımsızlık sonrası liderleri, vatandaşlarının birçok kimliğini tanıyan geniş bir sivil toplum inşa etmek için çalıştı. Balkan savaşlarından birçok mülteci Karadağ’da güvenlik aradı.
Siyasi sistemi, Yugoslavya’dan miras kalan bir değer sistemi olan çoğunlukları ve azınlıkları desteklemiyordu. Karadağ, 2017’de Rusya’nın isteği dışında transatlantik güvenlik ittifakı olan NATO‘ya katıldı ve Avrupa Birliği’ne katılmak istiyor.
Karadağ’ın Balkan başarı öyküsü ve onun ulusal kimliği, Aralık ayında Sırbistan ve Rusya ile uyumlu bir sağ koalisyonun iktidara gelmesi sonrasında tehlikede.
Karadağ dili konusunda bir kavga, Karadağ’da yaşanan daha geniş çaplı siyasi mücadelenin sembolü.
Tüm eski Yugoslav cumhuriyetleri – Bosna-Hersek, Hırvatistan, Karadağ ve Sırbistan – önceden Sırp-Hırvat olarak adlandırılan, karşılıklı olarak anlaşılır bir dili paylaşıyorlar. Aralarındaki farklılıklar, Amerikalılar, Avustralyalılar, İngilizler ve Güney Afrikalılar tarafından konuşulan İngilizce çeşitleriyle karşılaştırılabilir.
Yugoslavya’nın dağılmasından bu yana, her yeni Balkan ülkesi dili kendisi için ortak bir siyasi ve kültürel kimlik oluşturmak için kullandı, her dili kendine özgü üslubuyla kurdu ve kullanımını standartlaştırdı.
Araştırmamın ve diğerlerinin gösterdiği gibi, bazıları bu çabada diğerlerinden daha başarılıydı. Boşnakça, Hırvatça ve Sırpça artık okullarda, basında, iş dünyasında ve hükümette kullanılan ulusal diller olarak yerleşmiş durumda.
Ancak Karadağlı hala tartışmalı.
Kapsayıcı, çok etnikli bir Karadağ toplumunu savunan vatandaşlar tarafından benimseniyor. Ancak Karadağ’ı temelde Sırp devletinin bir uzantısı olarak görenler, Karadağca’yı sadece Sırpça’nın bir lehçesi olarak görüyorlar. Sırp Ortodoks Kilisesi liderlerinden birine göre, “Karadağlı yok.”
Karadağ’ın yeni koalisyon hükümeti, dil sorununda Sırpların yanında görünüyor.
Mart ayında, Sırp milliyetçisi olarak tanımlanan yeni eğitim, bilim, kültür ve spor bakanı Vesna Bratić, eski kraliyet başkenti Cetinje’deki Karadağ Dil ve Edebiyat Fakültesi’ni kapatma tehdidinde bulundu ve Ocak ayından bu yana finansmanı engelledi. Enstitü, Karadağ dilini standartlaştırma ve Karadağ edebiyatı ve kültürü hakkında burs geliştirme çabalarına öncülük etti.
Hâlâ ulusal kimliğini oluşturan genç bir ülkede, halkını birbirine bağlayan Karadağ dilini silmek, Karadağ kimliğini ortadan kaldırmaya benzer.
Çok etnikli Karadağ, Yugoslavya prömiyeri Josip Broz Tito’nun geçen yüzyılın büyük bölümünde nasıl çok ırklı Yugoslavya’yı yönettiğini hatırlatan bir dengeleyici eylem yoluyla şimdiye kadar istikrarı sağladı.
1918’de kurulan Yugoslavya, Slavca konuşan Sırplar, Hırvatlar ve Slovenlerin hakimiyetindeydi, ancak diğer Slav olmayan azınlıkların yanı sıra birçok Macar ve Arnavut’a ev sahipliği yapıyordu. Ayrıca, Slovenlerin ve Hırvatların inancı olan Roma Katolikliği ile Sırplar, Karadağlılar ve Makedonların Doğu Ortodoks Hıristiyanlığı arasında da dini olarak bölünmüştü.
İkinci Dünya Savaşı‘ndan sonra, Nazi işgalcilerini kovan Mareşal Tito ve Partizanları, sosyalist yönetim altında Yugoslavya’yı yönetti. Tito kırk yıl boyunca düzeni korudu ve Yugoslavya’daki rekabeti demir yumrukla ve kültürel egemenlik için çelişen iddiaları dikkatlice dengeleyerek bastırdı.
Yugoslavya’nın başkenti Belgrad’dan Tito, Yugoslavya’nın birçok farklı geleneği ve topluluğu arasında ‘kardeşliği ve birliği’ teşvik eden tek partili bir sistemi ve ideolojiyi destekledi.
Savaş zamanı liderleri Tito, sağda ve Winston Churchill, Split, Yugoslavya, 1960. Keystone France / Gamma-Rapho via Getty Images
Bu hassas denge, 1980’de Tito’nun ölümünden sonra bozuldu.
Yugoslavya’da ulusal, etnik ve dini çizgilerde savaşlar patlak verdi. Etnik açıdan saf devletler oluşturmak isteyen Sırp ve Hırvat paramiliterleri, birbirlerinin topraklarında ve başka yerlerde rakiplerine karşı etnik temizlik operasyonları gerçekleştirdiler. Katolikler, Müslümanlar ve Doğu Ortodokslar arasında parçalanmış Bosna-Hersek en ağır vahşete tanık oldu.
1999’da Kosovalı mülteciler dağları yürüyerek geçerek Karadağ’a ulaşıyorlar. Getty Images aracılığıyla David Brauchli / Sygma Tarih tekerrür eder
Karadağ, uzun süredir iktidardaki Sosyalist Demokrat Partisinin iktidardan düşmesiyle benzer bir çözülme riski altında görünüyor. Retorik olarak Karadağ’ın NATO ve AB üyeliğini desteklerken, Karadağ’ın yeni siyasi liderliği ideolojik olarak Sırbistan ve Rusya ile uyumludur.
Pek çok Karadağlı, genç demokrasilerinin beklenmedik kader kıvrımı karşısında dehşete düşmüş durumda. Sırp kültürel hegemonyasının ulus inşasındaki ilerlemelerini engelleyeceğinden ve Karadağ’ı Avrupa değerlerinden Rusya’ya doğru hareket ettireceğinden korkuyorlar.
Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Karadağ’ın geleceği konusundaki mücadeleyi yakından izliyor. Rusya’nın Karadağ ile geleneksel kültürel ve dini bağları var ve Karadağ’ın Putin’in ‘portföyünde’ olması Rusya’nın bir Akdeniz limanına erişimini sağlayacak.
Karadağ’ın Rusya Büyükelçisi 2018’de Vladimir Putin ile bir araya geldi. İki ülkenin uzun süredir ilişkileri var. Getty Images aracılığıyla Alexei Druzhinin TASS
Hatta bazı Karadağlılar şiddetli etnik çatışmanın yeniden başlayabileceğinden endişe ediyor. Onlar için Balkan savaşları hala yeni bir hatıradır. Ve Doğu Avrupa’da birçok demokrasinin – aralarında Polonya ve Macaristan’ın – otokratik yönetim altına girdiğini gördüler.
Batı, 25 yıl önce, eski Balkanlar’daki çatışmanın trajediyle sonuçlanabileceğini zor yoldan öğrendi. Bu tarih Karadağ’da tekrar edecek mi?