Güncelleme: 7 Şubat 2021
James Lewis Farley
James Lewis Farley, 9 Eylül 1823’te Dublin’de doğdu. 12 Kasım 1885’de Londra’da vefat etti. Trinity Kolej’de hukuk eğitimi aldı ama doğuya olan ilgisi ve finansal yeteneği ile kendisine bambaşka bir kariyer çizdi. Kırım Savaşı’nın ardından kurulan Osmanlı Bankası’nın Beyrut Şubesi’nin kuruluşunda görev yaptı. 1860 yılında İstanbul’a bankanın genel muhasebecisi olarak atandı. 1870’de kendi ülkesine Bristol şehrine Osmanlı konsolosu olarak atandı ve 1884 yılına kadar bu görevi sürdürdü. Bu görevleri kendisine daha önce Osmanlı İmparatorluğunun resmi görevlileri de dahil hiç kimsede bulunmayan verilere erişme imkanı sunmuştur. Farley, imparatorluğun sanayi, ticaret ve politik durumuna ilişkin çok şey öğrenmişti. Tüm hayatı boyunca bu verileri farklı temalarla kitaplara dönüştürdü. Yayınlarından bir kısmı aşağıda yer almaktadır.
- Suriye’de İki Yıl, 1858
- Karlı Sermaye Yatırımları Odağında Türkiye’nin Kaynakları, 1862
- Türkiye’de Bankacılık, 1863
- Türkiye’ye Bir Bakış: Yükselişi, İlerleyişi ve Mevcut Durumu, 1866
- Modern Türkiye, 1872
- Türkiye’nin Finansal ve Politik Çöküşü, 1875
- Türkler ve Hristiyanlar: Doğu Sorununa Bir Çözüm, 1876
- Mısır, Kıbrıs ve Asya Türkiyesi, 1878
- Türkiye Hakkında Mektuplar, 1870-1884
Türkiye’nin Kaynakları
James Lewis Farley tarafından kaleme alınan en önemli eserlerden bir tanesi Türkiye’nin Kaynakları…
“Ticarette Öne Çıkan İstanbul, İzmir, Bursa, Trabzon, Samsun, Selanik, Çatalada, Manastır, Rodos, Midilli, Sakız Adası, Kıbrıs, İstankoy, Girit, Braila, Galati, İsmailiye, Reni, Beyrut, Kudüs, Şam, Halep, Antep, Maraş, Urfa, İskenderun, Trablus ve Lazkiye’nin Ticaret İstatistikleriyle, Osmanlı İmparatorluğu’nda Karlı Sermaye Yatırımlarına Özel Referanslarla, Türkiye’nin Kaynakları” uzun başlığıyla 1862’de yayınlanan eserine Farley, Türkiye’de tarım, madencilik, ticaret ve bankacılık gibi genel konular hakkında özet bilgiler vererek başlamaktadır. Kitabın uzun başlığında yer alan şehirlerin her birinin ekonomik yapısını da şehir başlıkları altında incelemiştir. Bu bölümlerde Farley, her bir şehrin İngiltere ile olan ticaretini kendi hesaplamaları üzerine kurduğu tahminler üzerinden de İngiliz tüccarlara aktarmaktadır.
Bu bölümden sonra kitabın 32. bölümünde yer alan Maraş anlatımlarının tarafımca yapılan çevirisini okuyabilirsiniz.
Bölüm 32 – Maraş
Maraş sehri, Gavur Dağları olarak da bilinen Amanoslar ile Toroslar’ın kesiştiği 37° 30`kuzey enlemi ile 37° doğu boylamında yer alır. İkinci seviye Paşalık merkezi konumundaki Maraş’ın idari sınırları 18.000 milkare büyüklüğe sahiptir. Toroslar’ı kuşatan Maraş’ın genel karakteri dağlık olsa da, tarıma açıldığı takdirde birkaç milyon nüfusu besleyebilecek geniş ve verimli pek çok ovası da mevcuttur.
Maraş sehri 10.000’i Ermeni, geri kalanı müslüman olmak üzere 25.000 nüfusa sahip. Yerel atölyelerinde kalın çizgili, pamuktan ya da yünden dokunmuş, ucuzluğu ve dayanıklılığı ile ülke genelinde rağbet gören ve Maraş’a bu noktada ün kazandıran kumaşlar üretiliyor. Elle işleyen yaklaşık 300 faal dokuma tezgahında çoğu müslüman olan 1000 işçi çalışıyor. Birkaç yıl öncesine kadar tamamen bu bölgede yetiştirilen ve işlenen pamuk bükümleri hammadde olarak kullanılırken, daha ucuz ve kaliteli olduğu anlaşılan Manchester pamuğu bükümleri, yerli pamuğun tahtını sallamış ve günümüzde ağırlıklı olarak kullanılmaya başlanmıştır.
Demircilik ve saraçlık birçok kişinin çalıştığı diğer iş kolları iken fakir kesimin dikkate değer bir bölümü tarımla uğraşmaktadır. Şehrin eteklerindeki ovada pirinç, buğday ve arpa yetiştirilirken, üst kısımlarındaki dağ yamaçlarında asma başta olmak üzere çeşitli meyve bahçeleri kurulu.
Bütün bu berekete rağmen şehirde ucuz erişilen temel ihtiyaçlar sadece pirinç ve odundur. İlki yıllık 1500 quarter (çeyrek ton) üretilirken, çeyrek tonu 2 paund 10 şilin ile 2 paund 15 şilin arasında satılmaktadır. Dağlardan kesilen odunlar ise yakıt ve inşaat amacıyla kullanılmak üzere uzak mesafelere kadar nakledilmektedir. Bütün Kuzey Suriye’nin odun ihtiyacı Maraş ormanlarından karşılanmaktadır.
Maraş’ta Hristiyanlar üç topluma ayrılmıştır. 6820 civarında Ermeni, 2560 Katolik Ermeni ve yaklaşık 1000 Protestan yaşıyor bu şehirde. Şehrin en çalışkan sakinleri olarak Ermeniler genellikle Halep ve Antep ile ticaret işi kurmuşlardır. Pek çoğunun kendine ait dükkanı bulunup, perakende ve toptan ticaretle meşgul olurlarken sadece beş ya da altı tanesi toptancı unvanını kullanmak için heveslenir. Büyük Britanya ile olan ticaret Halep’teki depoları uzerinden yürütülür, Maraş’ta yurtdışıyla doğrudan ticarete kimse bulaşmaz.
Maraş’ta yıllık tüketilen İngiliz mallarına ilişkin en tutarlı tahminler aşağıdaki tabloda yer almaktadir.
|Ürün||Miktar||Birim Fiyat (Paund, Şilin)||Toplam (Paund)|
|Pamuk bükümü||300 balya||19,0||5.700|
|Basma bez||400 balya||22,5||8.900|
|Basma kumaş||70 balya||44,0||3.080|
|Tülbent||50 balya||26,1||1.325|
|Keten çarşaf||20 kasa||45,0||900|
|Çeşitli keten, yün ve pamuklu mal||30 balya||30,0||900|
|Bakır||6 ton||188,0||1.128|
|Toplam||21.933|