İnsanlar neden kötü şeyler yapar?
Her gün, diyetlerimizi bozmak, paramızı biriktirmek yerine harcamak, küçük beyaz yalanlar söylemek gibi davranışlarda bulunabiliyoruz.
Bu çalışmalarda, Rutgers Üniversitesi'nde örgütsel davranış uzmanı olan baş araştırmacı Oliver Sheldon ve Chicago Üniversitesi'nde sosyal psikolog olan ortak yazar Ayelet Fishbach, etik kararlarda öz kontrolü etkileyen faktörleri anlamaya başladılar. Sheldon ve Fishbach, etik bir karar vermeden hemen önce insanların aklına gelen düşünceleri araştırmak için üç deney tasarladı. Her birinde, bireylere geçmiş ayartma veya sosyal ve ahlaki bütünlük düşüncelerini harekete geçirmek için tasarlanmış farklı uyarı kombinasyonları verildikten sonra bir egzersiz sırasında katılımcı gruplarının davranışlarını kaydettiler.
İlk deneyde, 196 işletme okulu öğrencisi, tarihi evlerin alıcıları veya satıcıları olarak belirlendi; satıcılara yalnızca evleri koruyacak alıcılara satmaları söylendi ve alıcılara, müşterilerinin evi yıkacağı gerçeğini gizlemeleri söylendi. Birbirleriyle etkileşime geçmeden önce, her gruptaki katılımcıların yarısı “kuralları bükmek” için cazip hissettikleri bir zaman hakkında yazmaları istendi ve diğer yarısından da keyfi tarafsız bir konu hakkında, yani arka plana sahip oldukları bir zaman hakkında yazmaları istendi. Alıcılar, etkileşimde etik bir çatışmayla karşılaşan grup olduğundan, onlarınki analiz edilen davranıştı. Alıcıların yüzde 67'si, etik olmayan davranışları yansıtması istenmezken, baştan çıkarmayı hatırlatanların yüzde 45'i anlaşmayı kapatmak için yalan söyledi.
İkinci deneyde, 75 üniversite öğrencisine, metnin kısa veya uzun pasajlarını düzeltmeleri gerekip gerekmediğini belirlemek için her iki tarafta "kısa" ve "uzun" etiketli bir madeni para çevirmeleri söylendi. Alıştırmadan önce öğrenciler iki gruba ayrıldı ve alıcı-satıcı deneyinde olduğu gibi aynı yazma ödevleri verildi. İki grup daha sonra ikiye bölündü ve her grubun bir yarısına yaşam evrelerinde bir kişinin değerlerinin, yaşam hedeflerinin ve kişiliklerinin sabit olduğu söylendi; diğer yarısına ise bu kişisel unsurların değişebileceği söylendi. Araştırmacılar, deneye bu bükümü ekleyerek, katılımcıların egzersiz sırasındaki eylemlerinin gelecekteki benliklerinin göstergesi olabileceğini düşünmelerini istediler.
Hem ayartmayı düşünen hem de özelliklerinin sabit olduğu söylenen öğrenciler yazı turalarının sonucu konusunda dürüstken, kalan katılımcıların çoğu daha az iş yapmak için sonuç hakkında yalan söyledi. Açıkça, ileriyi düşünmek, ahlaki dürüstlük hakkında düşünmekle birleştiği takdirde, insanları ayartmaya hazırlamaya ve onları daha dürüst hale getirmeye hizmet etti.
Son deneyde ise araştırmacılar, 161 çevrimiçi katılımcıya, bir çalışanın ofis malzemelerini çalmak gibi etik olmayan davranmaya meyilli olabileceği altı işyeri senaryosu gösterdi. Bir kez daha, katılımcılar önceki deneylerde kullanılan aynı yazma ödevlerinden birini tamamladılar ve daha sonra altı senaryo gösterildi. Baştan çıkarmayla boğuşmayı hatırlayan ve senaryoları bir kerede değerlendiren katılımcılar, etik olmayan işyeri davranışını desteklemeye diğer gruplardakilere göre önemli ölçüde daha az eğilimliydi. Bu deneyin sonuçları, ikinci deneyinkine benzer bir sonuca varıyor. İleriyi düşünmek ve ahlaki bütünlüğü düşünmek insanları dürüst tutuyor.
Üç deneyin sonuçları göz önüne alındığında, belirgin bir model ortaya çıktı. İlk olarak, önceki yanlışları hatırlayan kişilerin hatalarını tekrarlama olasılıkları biraz daha düşük görünüyor. Araştırmacılar, bu alıştırmanın deneklerin ayartmayı daha iyi "öngörmesine" neden olduğuna inanıyor. Ancak bu etki, sahtekârlığa karşı mutlak bir önleyici değildir. Modelin ikinci kısmı, insanlar ayartılmayı bekleseler bile, kararlarının gelecekteki bütünlükleri, sosyal kabulleri veya öz imajları üzerinde hiçbir etkisi olmayacağını düşünürlerse direnme olasılıklarının daha düşük olmasıdır.
Bu çalışmaya dahil olmayan başka bir araştırmacı, İsrail'deki Negev Ben-Gurion Üniversitesi'nde davranış psikoloğu olan Andrea Pittarello, bu deneylerde etik karar vermenin ardındaki mekanizmanın, önceki sahtekârlığı düşünmenin “ahlaki standartları” oluşturduğunu öne sürüyor. daha belirgindir ve dolayısıyla sahtekârlığı azaltır.” Geçmişteki sahtekârlık düşüncelerinin, geçmişte yapılan yanlışları telafi etmek amacıyla insanları etik davranmaya etkileyen bir suçluluk duygusu yaratabileceğine dikkat çekiyor.
Peki iyi insanlar neden kötü şeyler yapar? Bu yeni araştırma, cevabın çatışma ve ayartma beklentisinin olmaması kadar basit olabileceğini öne sürüyor. Duke Üniversitesi'nde davranışçı bir ekonomist olan Dan Ariely, sonuçların kendisinin ve başkalarının dürüst görünen insanların "yalnızca bir tür 'arzulu körlükten' dolayı, kendimize dikkat etmediğimiz zaman dürüst olmadıkları fikrine ilişkin araştırmalarına uyduğunu söylüyor.
Bu araştırma alanı, bir gün etik kararların alınmasını sağlamaya yardımcı olabilecek daha pratik müdahalelerin önünü açabilir. Bu çalışmada, katılımcıların davranışlarını etkileyen beklentiyi uyandırmak için bir yazı ödevi tamamlamaları gerekiyordu. Ne yazık ki, bu yöntem zaman alıcıdır ve bu nedenle günlük yaşamda kullanım için pratik değildir. Ancak, karar verme konusunda nasıl düşündüğümüze uygulanabilecek birkaç ders sunuyor.
Paylaş