Tel Aviv-Yafa, veya sıklıkla kullanılan adıyla Tel Aviv, 391.300 kadarlık nüfusuyla İsrail`de bulunan ikinci büyük kenttir. Kent, İsrail`in Akdeniz kıyılarında bulunur. Yüzölçümü yaklaşık 51,8 km² kadar olan şehir, ayrıca üç milyonluk Guş Dan metropolündeki en kalabalık ve en geniş kenttir. Kentin yönetimini Tel Aviv-Yafa belediyesi üstlenmekte olup, kentin şu anki belediye başkanı Ron Huldai`dir.
Tel Aviv, 1909 yılında liman kenti Yafa`nın bitiminde kuruldu. Zamanla büyüyen Tel Aviv, Yafa`dan ayrılmaya başladı. Bu dönemde bölgede özellikle Araplar yaşamaktaydı. İsrail`in bağımsızlığından iki yıl sonraki 1950 yılına gelindiğinde Tel Aviv ve Yafa, aynı belediyeye bağlandı. 2003 yılında ise kentteki Beyaz Kent, UNESCO tarafından Dünya Miras Listesi`ne alındı. Tel Avivde yasayanlara Tel Avivim denir.
Tel Aviv küresel bir kenttir. İsrail`in ekonomik olarak merkezi olan kent ayrıca İsrail Borsası`na da ev sahibidir. Ayrıca şehirde birçok şirket ve araştırma merkezleri bulunur. Bunların dışında turistik bir kent olan Tel Aviv`de onlarca plaj, bar, kafe ve market yer alır. Kentin lakabı, sürekli akan trafiği ve sürekli açık olan mağazaları nedeniyle "uyumayan Akdeniz şehri" olarak anılır. Bir finans, sanat ve iş merkezi olan Tel Aviv, Orta Doğu`nun en büyük ikinci kent ekonomisine sahiptir. Öyle ki, dünya küresel kentler sıralamasında birçok kenti geride bırakarak kırk ikinci sıraya yerleşmiş durumdadır. Yine bölgedeki en pahalı kent olan Tel Aviv, tüm dünyadaki on dördüncü pahalı bölgedir. New York`ta yaşayan gazeteci David Kaufman, şehri Akdeniz`in yeni başkenti olarak tanımladı.
2010 yılında Kight Frankin yaptığı Dünyanın şehirleri anketinde 34. oldu . 2011 yılında Lonely Planet gezi rehberi tarafından, Tel Aviv, favori şehirler arasında 3. seçildi. National Geographic tarafından ise Tel Aviv Dünyadaki en iyi dokuzuncu kumsal şehri olarak seçti. Tel Aviv, düzenli olarak, Dünyanın en iyi GLBT şehirlerinden biri olarak seçili.
Etimoloji
Bahar tepesi anlamına gelen Tel Aviv, 1910 yılında kent adı olarak birçok seçenek arasından belirlendi. Diğer seçenekler arasında Herzliya da bulunmaktaydı. Kentin adı ayrıca Theodor Herzl`in Altneuland adlı Almanca kitabının İbranice sürümünün de başlığıdır. Almancadan Nahum Sokolow tarafından çevrilen kitap için Sokolow, bu İbranice ismi Ezekiel Kitabı`ndaki bir bölümden aldığını söyledi. Tel Aviv adının, antik Yahudi anavatanındaki rönesans fikrini tam karşıladığı düşünüldü. İbranice Aviv, "bahar" anlamına gelmekte olup yenilenmeyi temsil etmektedir. Yine tel sözcüğü de İbranice "höyük" anlamına gelmekte olup, eski topraklar üzerinde kurulan yeni bir uygarlığı anlatmaktadır. Yine Yafa veya özgün adıyla "Yafo"nun da kökenleri hakkında bazı görüşler bulunmaktadır. Kimi araştırmacılar bu ismin İbranice "güzel" veya "güzellik" anlamlarına gelen yafah veya yofi sözcüklerinden türediğini düşünmektedir. Bir başka inanca göre de Nuh`un oğlu Yafes, kenti bularak kente adını vermişti.
Coğrafya
Tel Aviv, 32°5′0″ kuzey enlemi ile 34°48′0″ doğu boylamının kesiştiği yerde, Akdeniz kıyılarında kuruludur. Kentin bulunduğu bölge, Avrupa, Asya ve Afrika arasındaki stratejik köprülerden biridir. Yafa`nın kuzey kısmındaki liman civarında bulunan kumlu ve verimsiz topraklara sahip bölgede kurulan Tel Aviv, günümüzde düzleştirilmiş ve engebesiz bir yeryüzü şekline sahiptir. Kentteki en belirgin yer şekilleri, Akdeniz kıyılarındaki bazı uçurumlar ve Yarkon Nehri`nin ağız kısmıdır. Tel Aviv kentsel bölgesinin zamanla genişlemesinden dolayı bugün Yafa ve Tel Aviv kenti arasında belirgin bir coğrafi sınır yoktur. Kentin altmış kilometre güneydoğusunda başkent Kudüs; doksan kilometre kuzeyinde Hayfa yer alır. Kentin komşuları arasında kuzeyde Herzliya, kuzeydoğuda Ramat Haşaron, doğuda Ramat Gan ile Giv`atayim, güneydoğuda Holon ve güneyde Bat Yam yer alır Tel Aviv, ekonomik olarak kuzeyden güneye gidildikçe değişiklik gösterir. Güney kısım, Neve Tzedek semti ile Yafa`nın dışına yeni yapılan siteler dışında yoksul bölgeler iken, orta kısım Azrieli Merkezi gibi önemli finans ve ekonomi yapılarını barındırmaktadır. Kuzey kısımda ise Tel Aviv Üniversitesi ve lüks konutlar yer alır. Bu zengin mahalleler, Herzliya Pituah, Ramat Haşaron ve Kfar Şmaryahu yerleşmelerine kadar devam eder.
İklim
Tel Aviv, Akdeniz ikliminin görüldüğü bir kenttir. Kentte yazlar sıcak ve nemli; kışlar serin ve yağışlıdır. Denize yakınlığı nedeniyle Tel Aviv, yıl boyunca nemlidir. Kış aylarında sıcaklıklar nadiren 5 °C`nin altına düşer. 1950 yılından beri kar yağmayan kentte kış ayları boyunca sıcaklık, ortalama 10 ilâ 15 °C arasında değişir. Yaz aylarında sıcaklık 26 °C civarında olup, kimi zamanlarda 32 °C`yi aşabilmektedir. Yüksek nem oranına rağmen, yazın kentte hemen hemen hiç yağmur yağmaz. Yıllık yağış oranı 530,5 mm kadar olan kentteki yağışlı aylar, ekim ve nisan arasındaki aylardır. Kentte yılın 300 günü güneşli olup, bugüne kadar ölçülen en yüksek sıcaklık 43 °C kadardır. Buna karşılık kentte ölçülen en düşük sıcaklık -1.9 °C kadardır.
Tel Aviv, yıllık ortalama 530.7 milimetre yağış alır ve bu genelde ekim ayı ile nisan ayı arasında olur. Kış, ağır yağışlarla en ıslak sezondur. Kar oldukça nadir görülür. En son 1950 yılı şubat ayında kar yağışı görüldü. Tel Aviv yılın 300 gününü güneşli geçirir genelde.
Mimari
Tel Aviv`deki ilk mimari tarz, kırmızı çatılı Avrupa tarzı evlerdi. Yafa kentinin dışında ilk kurulan yerleşme olan Neve Tzedek, iki katlı taş konutlardan ibarettir. 1920`lerden sonra yeni bir Oryantalist tarz moda olmaya başladı. Öyle ki bu dönemde inşa edilen binalar genel olarak Avrupa tarzıyla Ortadoğu tarzını birleştirmekteydi. Belediye bir süre sonra "bahçe kent" planını ortaya atınca, iki-üç katlı binaları bahçeler ve parklar izledi.
Bauhaus
Bauhaus mimari tarzı 1920`lerde ve 1930`larda belirmeye başladı. Bu tarzdaki yapıların mimarları genel olarak Nazi Almanyası döneminde kaçan Alman kökenli Yahudilerdir. Tel Aviv`in kent merkezi çevresinde yer alan "Beyaz Kent", beş binden fazla çağdaş tarzda yapı barındırır. Bu çağdaş yapıların büyük kısmı da Bauhaus ve Le Corbusier tarzdadır. UNESCO tarafından Dünya Miras Listesi`ne alınan bu bölgedeki inşaat çalışmaları, Rothschild Bulvarı boyunca sürdü. Sadece 1931 ve 1939 yılları arasında bu alanda üç binden fazla Bauhaus tarzda yapı inşa edildi.
Modernizm
1960`lardan sonra mimari tarz, çağdaş yapılar ve gökdelenler yönünde değişmeye başladı. İhmal yüzünden yıkılma noktasına gelen eski binaların yıkılmasıyla beraber yeni ve yüksek yapılar dikilmeye başlandı. Ancak son yıllarda izlenen mimari politikalar arasında eski Bauhaus evlerinin çağdaş tarzda yeniden düzenlenerek açılması bulunmaktadır. Bunun dışında, çok yüksek vergilerin bir sonucu olarak Tel Aviv, gökdelenlere de ev sahipliği yapmaya başladı. Kentteki Shalom Meir Kulesi, İsrail`in ilk gökdeleni olup 1965 yılında açıldı. Bu bina, 1999 yılına kadar ülkenin en yüksek yapısı olarak kaldı. Biri kare, biri dairesel ve diğeri üçgen formlarda olan üç binadan oluşan Azrieli Merkezi de önemli çağdaş yapılar arasındadır. 2001 yılından beri İsrail`in en yüksek binası olan Moşe Aviv Kulesi de Tel Aviv`in komşu kenti Ramat Gan`dadır. Yine de ülkedeki en yüksek konut binası olan Neve Tzedek Kulesi Tel Aviv`dedir. Park Tzameret gibi yeni semtlerde de yeni lüks binalar inşa edilmektedir. Bunlar arasında Philippe Starck tarafından tasarlanan YOO Tel Aviv adlı yapılar yer almaktadır. Yine Güney Kirya gibi bölgelerde de yüksek ofis binaları yer almaktadır. Tel Aviv`in yeni nesil gökdelenleri arasında 1 Rothschild Kulesi, Be`eri Nahardea Kulesi ve İlk Uluslararası Banka Kulesi de bulunmaktadır. 2009 yılında kuruluşunun yüzüncü yılını kutlayan Tel Aviv, bu yıl öncesinde ve sonrasında devamlı olarak I. M. Pei, Donald Trump ve Richard Meier gibi ünlü mimarlarında yardımıyla yeni nesil çağdaş yapıların inşası üzerinde çalışmaya başladı. Amerikan gazeteci David Kaufman, New York dergisindeki köşesinde, kentteki Osmanlı ve Bauhaus binalarının baştan sona yenilenerek çağdaş otellere, lokantalara, butiklere ve tasarım müzelerine dönüştüğünden duyduğu memnuniyeti överek dile getirdi.
Yeşil mimari
2000`lerin başında Tel Aviv belediyesi, terkedilmiş bir enerji santralini parka ve yürüyüş yoluna çevirdi. Ekim 2008`de Martin Weyl, Ben Gurion Uluslararası Havaalanı yakınlarındaki Hiriya adlı bir çöplüğü, plastik şişeler kullanarak bir anıta dönüştürdü. Bu park ve anıt, İsrail`in eski başbakanı Ariel Şaron`un adına Ariel Şaron Parkı olarak adlandırıldı. Tel Aviv bunun dışında yine birçok çevresel etkinliğe öncü olmasıyla bilinmektedir.
Nüfus
Tel Aviv kenti, 51,8 km2`lik bir alan üzerinde 391.300 kadar bir nüfus barındırır. Bu da km2 başına 7.533 kişilik bir nüfus yoğunluğuna denktir. İsrail İstatistik Kurumu`na (CBS) göre, Haziran 2006 itibariyle Tel Aviv kentinin nüfusu her yıl %0,9`luk bir oranda artmaktadır. Kent nüfusunun %91,8 kadarı Yahudi, %4,2 kadarı Müslüman veya Hıristiyan Arap kesimden ibarettir. Nüfusun geri kalan kısmı da çeşitli Arap olmayan Hıristiyanlar ile Musevi Asyalılar oluşturmaktadır. Farklı etnik kökenlere sahip, çok kültürlü bir kent olarak Tel Aviv, birçok dilin de günlük olarak konuşulduğu bir şehirdir. Konuşulan diller arasında İbranice, Rusça, Fransızca, İspanyolca, Takalotça, Tayca, Arapça,Amharca ve İngilizce yer almaktadır. Kimi tahminlere göre kentte kayıtsız 50.000 kadarlık bir Asyalı yabancı işçi nüfusu yer almaktadır. Diğer batılı kentlerle karşılaştırıldığında, suç oranı Tel Aviv`de nispeten azdır.
Tel Aviv-Yafa Belediyesi`ne göre kentin ortalama geliri, ulusal ortalama gelir ortalamasından yüzde yirmi daha fazladır. Kentte işsizlik oranı %6,9 kadardır. Tel Aviv`deki eğitim standartları da ulusal ortalamalara göre yüksektir. Buradaki 12. sınıf öğrencilerinin %64,4 kadarı yeterlik sınavı sertifikası almaya hak kazanmaktadır. Yine şehirdeki yaş grafikleri de engebesizdir. Öyle ki, kentte yirmi yaş altı nüfus toplam nüfusun %22,2`sini, 20-29 yaş arası grup toplam %18,5`ini, 30-44 yaş arası grup toplam nüfusun %24`ünü, 45-59 yaş arası grup toplam nüfusun %16,2`sini ve son olarak 60 yaşından büyük grup toplam nüfusun %19,1`ini oluşturur.
Tel Aviv`in nüfusu, 1960`ların başında 390.000`e kadar yükseldi. Ancak 1980`lerin sonlarında yeniden 317.000`e kadar düştü. Bu düşüşün nedeni, kentte yer alan genç çiftlerin ve ailelerin, yüksek gayrimenkul fiyatları sonucunda taşınmak zorunda kalmasıydı. 1990`ların başında Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği`nin dağılmasıyla, Rusya`dan Tel Aviv`e büyük bir göç yaşandı ve nüfusun artışına sebep oldu. Bugün kent nüfusu genç ve büyüyen bir grafiğe sahiptir. 2006 yılında, 22.000 kişi kente taşınırken, 18.500`ü de kenti terk etti. Kentin nüfusunun 2025 yılına kadar 450.000 sınırına erişmesi beklenmektedir. 1983 yılında 35,8 olan ortalama yaş, 2008 yılında 34`e kadar düştü. Yine 1983 yılında kentteki 65 yaş üstü nüfus oranı %19 iken, 2008 yılında %14,6`ya düştü.
Ekonomi
İsrail`in finans istihdamının yüzde kırkı, hizmet sektörünün yüzde yirmi beşi, Tel Aviv kentinde yer almaktadır. Kumullar üzerinde kurulu olan Tel Aviv, tarıma elverişsiz arazilere sahiptir. Bu nedenle tarım, kent ekonomisinde az yer kaplar. Şehir bu nedenle daha çok bilimsel ve teknik alanda gelişme göstermektedir. İsrail`de gerçekleşen ekonomik etkinliklerin yüzde on beşi, gayri safi yurtiçi hasılanın yüzde on yedisi kente aittir. Kentteki ekonomik etkinlikler, son yıllar içinde ivmeyle arttı. Günümüzde kent, özellikle Newsweek ve The Economist gibi yayın organlarınca övülmektedir.1990`ların başından itibaren Rusya`dan göç eden birçok bilgisayar mühendisi, Tel Aviv`de yaşayıp çalışmaktadır. 1998 yılında Newsweek, kenti dünyanın teknoloji bakımından en güçlü on kentinden biri olarak gösterdi. O günden bu yana, kentteki yüksek teknolojili sanayi kolları daha da gelişmeye devam etti. Tel Aviv metropol bölgesi, Herzliya ve Petah Tikva gibi uydu kentlerini barındırdığı gibi, bu özelliğiyle zaman zaman İsrail`in silikon vadisi olarak adlandırılmaktadır. Kent ayrıca İsrail`in tek borsası olan Tel Aviv Borsası`na (TASE) ev sahipliği yapmaktadır. Birçok uluslararası girişimci şirketin, araştırma enstitülerinin, teknolojik fabrikaların merkezi Tel Aviv`dedir. Kentin başlıca sanayi dalları kimyasal işleme, tekstil ve besin üretimi üzerinedir. Bunların dışında, kentte diğer Orta Doğu şehrinde görülmesi olası olmayan gece hayatı, kültürel etkinlikler ve özgün mimari tarz da her yıl çok sayıda turist çekmektedir.
2008 yılında Tel Aviv, Loughborough Üniversitesi`ndeki Küreselleşme ve Dünya Kentleri Çalışma Grubu (GaWC) tarafından bir dünya kenti olarak gösterildi. Bunların dışında Forbes dergisi, on beş İsrailli milyarderin dördünün Tel Aviv`de yaşadığı belirtti. Kentte hayat pahalılığı çok yüksektir. New York`ta kurulan Mercer İnsan Kaynakları Danışmanlığı`na göre Tel Aviv, Orta Doğu`nun birinci, dünyanın on dördüncü pahalı kentidir. Listede Singapur ve Paris gibi kentlerin altında yer alan kent, Sydney ve Dublin`in de önünde yer almaktadır. Listede New York, yirmi ikinci sırada yer almaktadır.
Ulaşım
Tel Aviv, ulaşım konusunda önemli bir Orta Doğu merkezidir. Kentte birçok karayolu ağına bağlantı bulunmaktadır. Bu karayolu hatlarından en önemlisiAyalon Otobanı olup, kentin kuzeyinden girerek, doğu yakadaki Ayalon Nehri boyunca uzanır ve güneyden şehri terkeder. Bu özelliğiyle otoban, Tel Aviv ve Ramat Gan`ı kabataslak ayırır. Ayalon`un güneyinde Ben Gurion Uluslararası Havaalanı ve Kudüs`e uzanan 1. Otoban yer alır. Kentin içindeki önemli caddeler ise, Kral George, Allenby, İbn Gabirol, Dizengoff adlı caddeler ile Rothschild Bulvarı`dır. Bunun yanında Yafa`da da bir Kudüs Bulvarı yer alır. Namir Yolu, kenti İsrail`in başlıca kuzey-güney karayolu hattı olan 2. Otoban`a bağlar. Yine Begin/Jabotinsky Caddesi de, Ramat Gan üzerinden doğuya doğru bir ulaşım ağı sağlar. Tel Aviv caddelerinde günde 500.000 araç yola çıkmaktadır. Bu da kimi trafik sıkışıklığı sorunlarını da beraberinde getirmektedir. 2007 yılındaki Sadan Raporu, Tel Aviv başta olmak üzere birçok büyük İsrail kenti için sıkışıklık cezası uygulamasını önerdi. Bu uygulama Londra gibi dünyadaki bazı büyük kentlerde uygulanmaktadır. Bu plana göre, kente girecek tüm araçların belli bir ücret ödemesi düşünülmektedir. Tel Aviv belediyesi, yine bisiklet kullanımının arttırılması yönündeki çalışmalarını sürdürmektedir. Bunun için yüzün üzerinde bisiklet satın alma merkezi inşa eden belediye, 74 kilometre uzunluğunda bir de bisiklet yolu açmayı planlamaktadır. 2009 yılı sonunda bisiklet yolu uzunluğunun 100 kilometrenin üzerine çıkarılması amaçlanmaktadır.
Tel Aviv, Ayalon Otobanı boyunca uzanan dört adet demiryolu istasyonuna sahiptir. Kuzeyden güneye istasyonların adları sırasıyla Tel Aviv Üniversitesi, Tel Aviv Merkez, Tel Aviv Haşalom (Azrieli Merkezi yanı) ve Tel Aviv Hahaganah (otobüs terminali yanı) şeklindedir. Her ay, bir milyondan fazla kişi, Tel Aviv üzerindeki demiryolu ağını kullanarak seyahat etmektedir.
Tel Aviv Otobüs Terminali kentin güney kısmında yer almaktadır. Ana otobüs ağı, dünyanın en büyük ikinci otobüs işletmecisi olan Dan Otobüs Şirketi tarafından yönetilmekte olup, şehirlerarası otobüs ulaşımı sağlamaktadır.
Tel Aviv`in yerel havaalanı olan Sde Dov, kentin kuzeybatısında yer alır. Ancak kentin Ramat Aviv bölgesindeki sahil kısmında geniş bir alan işgal etmiş olmasından dolayı Sde Dov`un kapatılması gündemdedir. Yakın gelecekte bu havaalanının, yerini ülkenin en büyük havaalanı olan Ben Gurion Uluslararası Havaalanı`na devretmesi düşünülmektedir. Bu havaalanı da, kentin 15 kilometre güneydoğusunda yer alır. Yakın gelecekte kentte tek havaalanı kalacak olduğundan günümüzde bu havaalanının adı Tel Aviv Uluslararası Havaalanı olarak bilinmektedir.
2008 yılının başlarında, kent belediyesi elektronik arabalar için pilot uygulama başlattı. Bu proje için en başta beş yükleme noktası inşa edildi. Bu sayının yakın gelecekte 150`nin üzerine çıkması amaçlanmaktadır. Bu proje sayesinde kentin dünyada atmosfere en az karbon dioksit salan noktalarından biri olması planlanmaktadır. Bu araçların pil dolum merkezlerinin kent girişlerine de inşa edilmesi düşünülmektedir.
Görülecek Yerler
Yafa Limanı ile Kuzey Tel Aviv arasında yer alan Tel Aviv turuna, Eski Yafa ve Yafa Limanı`ndan başlayacaksınız. Buradaki eski kiliseler, olağanüstü taş binalar ve ağaçlı yollar, sizleri geçmişe doğru bir yolculuğa çıkaracaktır. Bir balıkçı limanı olarak kullanılan Yafa Limanı, tarihin ta kendisidir. Bauhaus, 1919 ile 1933 yılları arasında Almanya`da bulunan bir sanat ve mimarlık okulu için kullanılmaktadır. Bauhaus mimari tarzı, bu okuldan mezun olmuş Arie Sharon ve Yaakov Rechter tarafından Tel Aviv`e getirilmiştir. Kent merkezinde yer alan bu tür güzel binalar ve yapılar koruma altına alınmıştır. Burası, Tel Aviv`in Beyaz Kenti (White House)`dir.
Azrieli Merkezi, üç gökdelenden meydana gelmektedir. Bu kompleks, Orta Doğu`daki en yüksek gözlemevidir. Yehoshua Bahçeleri (Hayarkon Parkı), Hayarkon Nehri boyunca bulunan dikili bir alandır. Bu park, benzersiz bahçelerin yanı sıra geniş çimenlik alanlara ve suni bir göle ev sahipliği yapmaktadır.