Bu kez bakışları uzağa dalmıştı. Bana da profilini ve teninin duruluğunu izlemek kalmıştı. Tatlılığın bir adı olsaydı, onun tenine konulurdu. Gizemin bir adı olsaydı, kendisine takılırdı. Yanak-
larım terlemiş, ellerim buz gibi olmuştu. Şakaklarım mutluluktan zonkluyordu.
Tanrım, Doğu'nun bu ilk görüntüsü ne kadar güzeldi! Çöl ozanlarının övecekleri bir kadm: yüzü güneş, saçları gölge, gözleri pınar, bedeni fidan, gülümsemesi serap!
Onunla konuşmak mı? Burada mı? Seslerin olduğu gibi yankılandığı bu odada mı? Ayağa kalkmak? Ona doğru yürümek? Daha yakınına oturup gülümsemesine yakından bakmak ve peçesinin bir giyotin gibi indiğini görmek tehlikesini göze almak mı? Gözlerimiz, rastlantıymış gibi yeniden karşılaştı, sonra gözlerini kaçırdı. Uşağın gelmesiyle bu kısa buluşmalar da son buldu. Birincisinde çay ve sigara tutmak için, ikincisinde de yerlere kadar eğilip Türkçe bir şeyler söylemek için gelmişti. Bunun üzerine kalktı, yüzünü örttü, adama meşin bir kese uzattı. Adam çıkış kapışma doğru koştu, kadın onu izledi.
Tam çıkacağı sırada yavaşladı, adamm uzaklaşmasını bekledi, bana döndü ve benimkinden çok daha iyi bir Fransızcayla:
Bir kafa tutma ya da tatlı bir sitem izlenimini edindim. Koltuğumdan acemice kalkıp, dengemi bulmak için salınıp dururken, o karşımda hareketsiz durmuş, eğlenir bir tavır takınmıştı. Söyleyecek tek bir sözcük bile bulamıyordum, Birden yok oldu.
Pencerenin yanmda durmuş, ağaçlarm ve faytonlarm arasından onu seçmeğe çalışırken, bir ses beni düşüncelerimden ayırdı.
— Sizi beklettiğim için özür dilerim.
Konuşan Cemaleddin'di. Sol elinde sönmüş bir puro tutuyordu. Sağ elini uzattı, içtenlikle elimi sıktı, yumuşak ama mertçe...
— Adım Benjamin Lesage. Henri Rochefort tarafmdan geliyorum.
— Rochefort'un dostları, benim dostlarımdır. Onlarla daima açık konuşurum.
Omuzlarımdan tutup, ahşap merdivenlere doğru sürükledi.
— Umarım dostum Henri iyidir. Sürgünden büyük bir zaferle döndüğünü duydum. Parislilerin admı bağıra bağıra önünde geçmeleri, onu çok mutlu etmiş olmalı. Olanları Intransingeant''da okudum. O gazeteyi düzenli gönderir. Böylece Paris'te olan biten hakkında bilgi sahibi olurum.
150
151
Cemaleddin özenle, düzgün bir Fransızcayla konuşuyordu. Bazen bir sözcük ararken, ona fısıldayıveriyordum. Doğru bulmuş-sam teşekkür ediyor, bulmamışsam belleğini yokluyordu.
— Paris'te karanlık bir odada yaşadım. Ama odam geniş bir dünyaya açılıyordu. Bu evden bin kat ufaktı ama içim böyle daral-mıyordu. Halkımdan binlerce kilometre uzaktaydım ama onların iyiliği için burada ya da İran'da olduğumdan daha rahat çalışıyordum. Sesimi ta Cezayir'e kadar duyurabiliyordum. Bugün ise sadece, beni ziyaretleri ile onurlandıran kişilere duyurabiliyordum. Kapım onlara her zaman açık tabii, özellikle Paris'ten gelirlerse...
— Ben Paris'te yaşamıyorum. Annem Fransız, adım Fransız adına benziyor ama ben Amerikalıyım. Maryland'da oturuyorum.
Eğlenir gibiydi:
— 1882'de Hindistan'dan kovulduğum zaman Amerika'dan geçtim. Hatta inanır mısınız, az daha Amerikan uyruğuna geçecektim. Gülümsüyorsunuz! Dindaşlarımın çoğu şok geçirirdi. Seyyid Cemaleddin, İslam Rönesansmın havarisi, Peygamber soyundan gelme, bir Hıristiyan ülkesinin uyruğuna geçsin! Ama utandığım yok, hatta dostum Wilfried Blunt'un bunu Anıları'nda belirtmesine izin verdim. Gerekçem basit: İslam toprakları üzerinde zulümden korunabileceğim tek bir köşe yok. İran'da geleneksel olarak dokunulmazlığı olan bir türbeye sığınmak istedim, hükümdarm askerleri içeriye girip, beni yüzlerce ziyaretçi arasından alıp dışarıya çıkardılar. Tek bir talihsiz istisna dışında, kimsenin kılı kıpırdamadı. Kimse karşı çıkma cesaretini göstermedi. Zalimden korunacak ne bir medrese, ne bir türbe, ne bir kulübe vardı!
Titreyen bir elle, masanın üzerinde duran tahtadan bir dünyayı okşamağa başladı.
— Türkiye bundan da kötü. Sultan ve Halife Abdülhamid'in resmi konuğu değil miyim? Tıpkı Şah gibi, o da kâfirler ülkesinde yaşadığım için sitem dolu mektupları göndermedi mi? Keşke ona, "güzelim ülkelerimizi hapishaneye dönüştürmeseydiniz, Avrupalılara sığmmam gerekmezdi" diye yanıt verseydim. Ama zaaf gösterdim, kandırıldım, İstanbul'a geldim; sonuç ortada! Bu yarı deli, konukseverlik kurallarını bir yana iterek, beni hapsetti. Ona en son şu haberi gönderdim: "Sizin davetliniz değil miyim? Bırakın gideyim! Sizin mahpusunuzsam, ayağıma pranga takıp beni zindana atın!" Cevap bile vermedi. Amerikan, Fransız, Avusturya-Macaristan hatta Rus veya İngiliz uyruğunda olsaydım, konsolosum Sadrazamın kapısmı vurmadan içeri dalar, yarım saat içinde beni ser-
152
best bıraktırırdı. Dediğim gibi, bu yüzyılın Müslümanları olarak, bizler birer yetimiz.
Nefes nefese kalmıştı. Son bir çabayla:
— Söylediklerimin hepsini yazabilirsiniz dedi. Sadece, Abdül-hamid'e yarı deli dediğimi yazmaym. Bu kafesten uçup gitme fırsatını tümüyle yitirmek istemiyorum. Üstelik yazarsan da yalan olur çünkü adam tam deli, üstüne üstlük tehlikeli bir cani, hastalıklı ve kendini müneccimin ellerine terk etmiş.
— Hiç kaygılanmayın. Bunların hiçbirini yazacak değilim. Ara vermesinden yararlanarak, yanlış bir anlama olmaması
için atıldım:
— İtiraf edeyim ki ben gazeteci değilim. Henri Rochefort dedemin kuzeni olur ve sizi görmemi o söyledi. Ancak gelişimin amacı İran ya da sizin hakkınızda yazı yazmak değil.
Ona Hayyam'm Elyazması 'na duyduğum ilgiyi, onu elime almak, sayfalarını çevirmek, derinliklerine inmek, içeriğini yakından incelemek istediğimi anlattım. Beni dikkatle dinledi ve sevincini gizleyemedi:
— Beni bir an tasalarımdan uzaklaştırdığınız için size minnettarım. Sözünü ettiğiniz konu beni her zaman heyecanlandırmıştır. M. Nicolas'nm, Rubaiyat'ı tanıtırken üç arkadaşın, Nizamülmülk, Hasan Sabbah ve Ömer Hayyam'm öyküleriyle ilgili yazdıklarını okudunuz mu? Onlar birbirinden farklı kişilerdi ama her biri İran ruhunun ölümsüz bir yanını temsil ediyorlardı. Ben bazen her üçü olduğumu sanırım. Tıpkı Nizamülmülk gibi bir büyük İslam devleti kurmayı düşlüyorum. İsterse, çekilmez bir Türk Sultanı tarafından yönetilsin! Tıpkı Hasan Sabbah gibi, tüm İslam ülkelerine bozgunculuk tohumları ekiyorum, beni ölüme kadar izleyen müridler yaratıyorum.
Durdu, düşündü, kendini toparlayıp gülümsedi:
— Hayyam gibi bir anın zevkini tadıyor, şarap, meyhane ve sevgili üzerine şiirler yazıyorum; tıpkı onun gibi sahte dincilerden kaçınıyorum. Bazı dörtlüklerinde kendisinden söz ederken, Ömer'in beni anlattığını sandığım anlar oldu:
"Rengârenk Dünyada bir adam gezer,
Ne zengin, ne fakir, ne mümin, ne zındık,
Hiçbir gerçeğe dalkavukluk etmez,
Hiçbir yasayı tanımaz...
Bu alacalı dünyada kimdir bu adam, cesur ve üzgün?"
153
Bunu söylerken, bir sigara yaktı, düşünceye daldı. Küçük bir ateş parçacığı sakalının üzerine düştü, alışkın bir hareketle silkeledi. Sonra devam etti:
— Ta çocukluğumdan beri Hayyam'a hayranlık duyarım. Şair, ama özellikle feylesof, özgür düşünür Hayyam'a! Avrupa ve Amerika'nın, geç de olsa, onu keşfetmesinden kıvanç duyuyorum. Hay-yam'ın kendi eliyle yazdığı Rubaiyat elime geçince, ne kadar sevindiğimi tahmin edersiniz.
— Ne zaman elinize geçti?
— On dört yıl önce, Hindistan'da, sırf beni görmek için gelmiş olan genç bir Acem getirdi onu bana. Kendisini şöyle tanıtmıştı: "Mirza Rıza, Kirmanlı, Tahran Çarşısı'nda eski bir tacir, hizmetkârınız!" Gülümsemiş ve eski bir tacirden ne kastettiğini sormuştum. Öyküsünü bunun üzerine anlattı. Eski giysiler satan bir dükkânı varmış, bir gün, Şah'ın oğullarından biri, ondan şallar, kürkler almış. Karşılığında bin yüz tuman, yani bin dolar verecekmiş. Ertesi günü, Mirza Rıza parasını almak üzere Şah'ın oğluna gittiğinde, dayak yemiş, hatta ölümle tehdit edilmiş. Onun üzerine gelip beni görmeye karar vermiş. O sıralarda Kalküta'da ders veriyordum. Mirza devamla dedi ki: "Keyfi yönetilen bir ülkede, namusuyla para kazanmanın olanaksız olduğunu anladım. İran'da bir Anayasa ve bir Parlamento gereklidir diye yazan sen değil misin? Bugünden itibaren en sadık müridin olayım. İşyerimi kapattım, karımı terk ettim, sırf peşinden gelebileyim diye! Sen sadece emret!"
Bu adamı anımsarken, Cemaleddin acı çeker gibiydi:
— Heyecanlanmış ve zor durumda kalmıştım. Ben bir gezgin feylesoftum. Ne evim, ne yurdum vardı. Yükümlü olmamak için evlenmemiştim. O adamın Mesih'mişim, Kurtarıcı'ymışım ya da Mehdi'ymişitn gibi beni adım adım izlemesini istemiyordum. Ona "Her şeyi, dükkânını, aileni, pis bir para işi için terketmeğe değer mi?" diye sordum. Yüzünü astı, buna cevap vermedi, dışarı çıktı. Altı ay sonra tekrar geldi. Cüppesinden üzeri taş işli altın bir kutu çıkarttı. Açıp bana verdi: "Şu kitaba bak. Kaç para eder dersin?" Sayfaları çevirdim, okudukça heyecandan titriyordum. "Hay-yam'm gerçek kitabı! Şu resimler, şu süslemeler! Paha biçilmez!" "Binyüz tumandan çok mu eder?" diye sordu. "Çok daha fazla!" dedim. "Öyleyse senin olsun, dedi. Sana, Mirza'nın parasını geri almak için değil, onuruna yeniden sahip olmak için geldiğini hatırlatır."
Cemaleddin devamla:
— Elyazması böylece benim oldu, dedi. Bir daha da ayrılmadım. Amerika'ya, İngiltere'ye, Fransa'ya, Almanya'ya, Rusya'ya sonra da İran'a hep yanımda götürdüm. Şeyh Abdülazim'in türbe-sindeyken de yanımdaydı. Onu orada, o türbede kaybettim.
— Şimdi nerede olabileceğini biliyor musunuz?
— Size anlatmıştım. İtilip kakıldığım sırada tek bir adam Şah'ın askerlerine karşı çıkabilmişti. O da Mirza Rıza idi. Ayağa kalkmış, bağırmış, ağlamış, askerleri ve orada bulunanları alçaklıkla suçlamıştı. Onu tutuklayıp işkence ettiler, dört yıl süreyle zindana attılar. Serbest kaldığında İstanbul'a beni görmeye geldi. O kadar kötüydü ki kentteki Fransız hastanesine kaldırdım. Geçen kasım ayına kadar oradaydı. Onu daha fazla alıkoymak istedim, dönüşünde tekrar yakalanmasın diye! Ama kabul etmedi. Hayyam'ın Elyazması m geri almak istiyordu. Onu başka hiçbir şey ilgilendirmiyordu. Bir saplantıdan diğerine geçen adamlar vardır.
— Sizce Elyazması hâlâ duruyor mu?
— Bunu bir tek Mirza Rıza söyleyebilir. Ben tutuklanırken onu elimden alan askeri bulacağına inanıyordu. Gidip onu bulmak, kitabı ondan satın almak istiyordu. Tanrı bilir hangi parayla?
— Elyazması'm geri almak söz konusuysa, para sorun değil! Heyecanla atılmışım. Cemaleddin yüzüme baktı, kaşlarmı çattı, üzerime eğildi:
— Bence siz, dedi, zavallı Mirza gibi, bu Elyazması'na takmışsınız! O halde tek bir yolu var: Tahran'a gitmek! O kitabı bulacağınızı garanti edemem ama, görmesini bilirseniz, Hayyam'ın başka izlerine de rastlayabilirsiniz!
— Vize alabilirsem yarın yola çıkarım.
— Bu sorun değil. Bakü'daki İran konsolosuna bir mektup veririm. Gerekeni yapar, hatta Enzeli'ye kadar gitmenizi sağlar.
Yüzümde bir endişe farketmiş olmalı ki güldü:
— Herhalde benim gibi birinin, İran hükümetinin bir memuruna nasıl tavsiyede bulunabileceğini düşünüyorsunuz. Bilin ki her yerde müritlerim var, her kentte, hatta hükümdarın en yakın çevresinde bile! Bundan dört yıl önce, Londra'da bulunduğum sırada, bir Ermeni arkadaşımla İran'a gizliden sokulan bir gazete yayınlıyordum. Şah telaşlanmış, Posta Bakanını çağırtmış ve gazetenin dağıtımına mutlaka son vermesini emretmişti. Bakan, gümrükçülerden her türlü bozguncu yayını içeriye sokmamalarını ve derhal iade etmelerini istemişti.
154
155
Cemaleddin purosundan bir nefes çekti, sonra bir kahkaha at-
tı:
— Şah'ın bilmediği, Posta Bakanının en sadık adamım olduğu idi ve gazetenin dağıtımı görevini üstlenmişti.
Kırmızı fesli üç ziyaretçi geldiğinde, Cemaleddin hâlâ gülüyordu. Ayağa kalkıp onlara selam verdi, yer gösterdi, birkaç kelime Arapça konuştu. Benim kim olduğumu anlattığını ve onlardan biraz izin istediğini tahmin ettim. Tekrar bana döndü:
— Tahran'a gitmeğe kararlıysanız, size birkaç mektup veririm. Yarın gelin, üstelik korkmayın, kimsenin aklına bir Amerikalıyı sınırda aramak gelmez.
Ertesi gün üç koyu renkli zarf beni bekliyordu. Onları kapatmamıştı. Birincisi Bakü'daki konsolosa, ikincisi Mirza Rıza'ya yazılmıştı. Üçüncüsünü uzatırken şunları söyledi:
— Bu adamın dengesiz ve sapık olduğunu söyleyip sizi uyarmak istiyorum. Gereğinden fazla görüşmeyin onunla. Onu çok severim, çok içten ve sadıktır. Müritlerim arasında en temiz olanıdır ama her türlü deliliği yapabilir.
İçini çekti. Beyaz entarisinin altındaki pantolonunun geniş cebine elini soktu:
— İşte on altın. Benim tarafımdan ona verirsiniz. Hiçbir şeyi yoktur, belki de açtır. Ama dilenmeyecek kadar onurludur.
— Onu nasıl bulacağım?
— En ufak bir fikrim yok. Ne evi, ne ailesi, ne yeri, ne yurdu var. Bir yerden bir yere dolaşıp durur. İşte bu yüzden bu üçüncü mektubu bir başka gencin adına yazdım. Bu, farklı biridir! Tahran'ın en zengin adamının oğludur. Yirmi yaşında olduğu halde, bizi yakan ateş onu da yakıyor. Değişken huylu değildir. En devrimci düşünceleri, karnı doymuş bir çocuğun gülümsemesiyle söyler. Onu, Doğulu olmamakla suçlarım bazen. Göreceksiniz, Acem kılığı altında İngiliz soğukluğu, Fransız mantığı, Clemenceau'nunkinden çok karşıt-ruhbancılık vardır. Adı Fazıl. Sizi Mirza Rıza'ya götürecek olan odur. Mirza'ya göz kulak olmasını ondan rica etmiştim. Delilik yapmasını engellediğini sanmıyorum ama, nerede olduğunu bilir.
Gitmek için ayağa kalktım. Hararetle uğurlarken elimi eline aldı:
— Rochefort mektubunda adınızın Benjamin Omar olduğunu
156
yazmış. İran'da sadece Benjamin'i kullanınız. Ömer adından hiç söz etmeyin.
— Oysa Hayyam'ın adı!
— On altıncı yüzyılda Acemler Şii olduklarından beri, bu isim yasaklandı. Başınıza iş açabilir. Doğu ile bütünleştiğinizi sanırken, kendinizi kavgaların içinde buluverirsiniz.
Yüzünde bir üzüntü, bir avuntu, bir aciz belirtisi oldu. Tavsiyesine teşekkür ettim. Çıkacağım sırada beni durdurdu:
— Son bir şey daha... Dün burada genç birine rastladınız. Onunla konuştunuz mu?
— Hayır, fırsat olmadı.
— O, Şah'ın torunu prenses Şirin'dir. Eğer herhangi bir nedenle çok darda kalacak olursanız, ona bir haber gönderip benim evimde karşılaştığınızı hatırlatın. Onun tek bir sözü ile pek çok kapı açılır.
157
— Yolculuk yaparken beraberinde aşçı bulundurmak gerekir.
XXIX
Trabzon'a kadar yelkenliyle gidiş... Karadeniz sakin, çokça sakin, hafif bir esinti, saatlerce aynı kıyı, aynı burun, aynı kayalık, aynı Anadolu ağaçlığı... Aslında sızlanmamam gerekirdi, yapacağım işin ağırlığını düşündükçe... Hayyam'ı çeviren M. Nicolas'ın Acemce-Fransızca konuşmalarını anımsamak gerekiyordu. Çünkü oradakilere kendi dilleriyle seslenmek istiyordum. İran'da, Türkiye'de olduğu gibi, pek çok aydının, üst görevlinin ya da tüccarın Fransızca konuştuklarını biliyordum. Hatta bazıları İngilizce biliyordu. Ama saraylar ve elçilikler çemberi aşılmak istendiğinde, büyük kentlerin dışında dolaşmak istenildiğinde, Acemce öğrenmek gerekiyordu.
Bu zorluk beni hem kamçılıyor hem eğlendiriyordu. Kendi dilimle hatta çoğu Latin kökenli dille ortaya çıkarttığım inceliklerden keyif alıyordum. Fransızca'nın pere, mere, frere, fille'i ve İngilizce'nin father, mother, brother, daughter'ı, Acemce peder, mader, birader, dohtar'dan geliyordu. Hint-Avrupa dilleri arasındaki akrabalık, bundan daha iyi betimlenemez. İran Müslümanları Tanrı'ya "Hoda" derler. Hoda, İngilizce God ve Almanca Gott'a, diğer Müslümanların dillerindeki Allah'tan daha yakındır. Bu örneğe karşm, İran'da en etkili olmuş dil Arapça'ydı. Pek çok Acemce sözcüğün yerine Arapçasını kullanmak bir çeşit kültürel züppelikti. Aydınlar arasında çok kişi, kendi dili yerine Arapça sözcükler hatta koca koca cümleler kullanmayı yeğliyordu. Özellikle Cemaleddin de buna düşkündü.
Arapça'ya girişmeye daha sonra niyetliydim. Şimdilik M. Nicolas'nın sözcükleriyle yetiniyordum ve bunlar bana Acemce öğretmekten başka, yararlı ipuçları da veriyordu. Örneğin, şöyle konuşmalar öğretiliyordu:
— Evet. İran'da aşçısı, yatağı, halısı ve uşakları olmadan yolculuk edilmez.
— İran'da hangi paralar geçiyor?
— Rus İmparatorluk kaimeleri, Hollanda dukaları. Fransız ve İngiliz parasına az rastlanır.
— Şimdiki Kralın adı ne?
— Nasreddin Şah.
— Çok iyi bir kralmış.
— Evet, yabancılara karşı çok iyi ve çok cömerttir. İyi okumuştur. Tarih, coğrafya, resim bilir. Fransızca konuşur, Arapça, Türkçe, ve tabii Acemce bilir.
Trabzon'a vardığımda, İtalya Oteli'ne yerleştim. Her yemeği harman yerine çeviren sinekler bir yana, rahat bir oteldi. Ben de, diğer yolcular gibi, birkaç kuruşa sinekleri kovacak bir çocuk tuttum. Yalnız işin en zor yanı, sinekleri kovacağı yerde, onları dolmalarla kebapların içinde ezmeğe kalkışmasından vazgeçirmekti. Bir süre sözümü dinliyor ama bir sineği gözüne kestirdi mi, kendini tutamıyordu.
Gelişimin dördüncü günü, Marsilya-İstanbul-Trabzon hattını yapan gemide yer buldum. Karadeniz'deki Rus limanı Batum'a kadar gidiyordu. Oradan trene bindim. Hazar denizi kıyılarındaki Baku'ya kadar gittim. İran konsolosu beni o denli nazik karşıladı ki, ona basit bir yolcu olarak görünmek daha iyi değil miydi? Ama yine de içimi bir kuşku kapladı. Belki de mektubunda, bende kalması doğru olmayacak bir mesaj vardı. Aniden:
— Belki de ortak bir dostumuz var, dedim.
Zarfı çıkarttım. Konsolos dikkatle açtı. Masasından gümüş çerçeveli gözlüğünü aldı, okudu. Birden, parmaklarının titrediğini gördüm. Ayağa kalktı, gidip kapıyı kilitledi, mektubu dudaklarına götürdü ve birkaç saniye öylece kalakaldı. Sonra buna dönerek kazadan kurtulmuş bir kardeşe sarılır gibi sarıldı.
Kendine gelir gelmez hizmetçilere seslendi, bavulumu evine taşımaları, en güzel odaya yerleştirmeleri ve akşama güzel bir yemek hazırlamalarını buyurdu. Beni böylece iki gün evinde alıkoydu, işi gücü bırakmış, durmadan Üstad hakkında, sağlığı, keyfi ve özellikle İran'daki durum için ne dediği hakkında sorular sorup durdu. Ayrılma vakti geldiğinde, Kafkas Merkür Şirketine ait bir
158
159
Rus gemisinde bir kamara tuttu. Sonra yanıma arabacısını katarak Kazvin'e kadar bana eşlik etmesini, hatta hizmetine gereksinim duyacağım süre yanımda kalmasını istedi.
Arabacı çok becerikli, az bulunur bir adamdı. Nargilesinden ayrılıp da bavuluma bakması için kaytan bıyıklı gümrükçünün cebine para koymayı, ben akıl edemezdim. Ertesi günü gelmemizi söyleyip duran memuru, bize bir araba kiralaması için yola getirmeyi de beceremezdim. Yolculuğun bu zahmetlerine, benden önce bu yolu yapmış olanların çilesini düşündükçe, katlanabiliyordum. Bundan on üç yıl önce, İran'a ancak eski kervan yolunda gidilebilirdi. Trabzon'dan Erzurum'a ve oradan da Tebriz'e, kırk moladan ve bitkin düşüren altı haftalık pahalı ve aşiretler arası savaşlardan ötürü tehlikeli yolculuktan sonra varılabilirdi. Kafkas demiryolları bu durumu değiştirmiş, İran'ı dünyaya açmıştı. Artık oraya, büyük tehlikeler atlatmadan Baku'dan gemiyle Enzeli limanına, sonra faytonla Tahran'a giderek varılabiliyordu.
Batı'da top, bir savaş ya da tören aracıdır. İran'da ayrıca bir de işkence aracı! Bunu söylüyorsam, Tahran'a vardığım gün, en dehşet verici biçimde kullanıldığını gördüğüm içindir. Topun içine her tarafı bağlı bir adam sokulmuştu. Sadece traşlı kafası topun ağzından çıkıyordu. Orada, güneşin altmda, aç, susuz, ölümü bekleyecekti. Sonra, uzun süre cesedi orada bırakılacak diye anlattılar İbret olsun diye!
Bu ilk görüntüden ötürü mü İran'ın başkentinden hoşlanmadım acaba? Doğu illerinde, bugünün rengine, dünün gölgesine bakılır. Tahran'da böyle bir şey görmedim. Ya ne gördüm? Kuzeydeki zengin mahallelerine bağlayan koca koca caddeler; Kahire'nin, İstanbul'un, İsfahan'ın ya da Tebriz'in çarşılarının ellerine su döke-meyeceği develer, katırlar, alacalı kumaşlar karmaşası içinde bir pazar! Nereye baksan, iç karartıcı binalar! Tahran fazla yeni! Tarihi yönü pek az! Uzun süre, Moğolların yıktığı bilim kenti Rey'e bağlı bir kaza imiş. Ancak XVIII. yüzyıl sonunda bir Türkmen aşireti olan Kaçkarlar burayı ele geçirmiş. Bütün İran'ı egemenliği altına alan kent, basit bir kasaba olmaktan çıkıp başkent düzeyine yükselmiş. O güne kadar ülkenin siyasi merkezi İsfahan, Kirman veya Şiraz imiş. Bu da, bu kentlerde oturanlarm, kendilerini yöneten ama dillerine varana kadar hiçbir şeylerini bilmeyen "kuzeyli köylüleri" asmaktan beter etmeyi düşündüklerini gösterir. Şimdiki Şah, tahta çıktığında vatandaşları ile konuşmak için, çevirmen kul-
lanmış. O tarihten beri Acemceyi daha iyi öğrendiği anlaşılıyor. Zaten yeterince zamanı da olmuş. Ben Tahran'a Nisan 1896'da vardığımda, Şah tahta çıkışının ellinci yılını kutlamaya hazırlanıyordu. Kent ulusal bayraklarla donatılmıştı. Bu nedenle Avrupalılar için yapılmış Albert ve Prevost Otelleri doluydu. Prevost'da zar zor bir oda bulabilmiştim.
Önceleri, doğrudan Fazü'a gidip, mektubu verip, Mirza Rıza'yı bulmayı düşündüm ama sabırsızlığımı dizginledim. Doğuluların âdetlerini bildiğimden, Cemaleddin'in dostunun beni evine davet edeceğini biliyordum. Onu, bu daveti red ederek incitmek istemediğim gibi, siyasi eylemine hele de Üstad'ınkine karışmak da istemiyordum.
Onun için de Prevost Oteli'ne yerleştim. Oteli bir Cenevreli işletiyordu. Ertesi sabah bir katır kiralayarak, Büyükelçiler Cadde-si'ndeki Amerikan Elçiliği'ne bir nezaket ziyaretinde bulundum. Sonra da Cemaleddin'in en sevgili müridini bulmaya gittim. İnce bıyığı, beyaz entarisi, kibirli hali, soğukça edası ile Fazıl, bana İstanbul'da anlatılana çok benziyordu. Çok iyi arkadaş olacaktık. Ama ilk görüşmemiz soğuk geçti. Dobra konuşuşu beni huzursuz kılmış ve kaygılandırmıştı. Mirza Rıza'dan söz ederken de öyle oldu:
— Size yardımcı olmak için elimden geleni yaparım ama, o deliye bulaşmak istemem. Üstad bana onun canlı bir kurban olduğunu söylemişti. Ben de, keşke ölseydi diye yanıtlamıştım. Bana öyle bakmayın, bir canavar değilim ama o adam o kadar çekti ki, aklını yitirdi. Ağzını her açışında davamıza zarar veriyor.
— Şimdi nerede?
— Haftalardan beri Şeyh Abdülazim'in türbesinde kalıyor. Bahçesinde geziniyor, Cemaleddin'in nasıl tutuklandığını anlatıyor, kendi çektiklerini bağıra çağıra söylüyor ve Şah'ın devrilmesine dua ediyor. Seyyid Cemaleddin'in Mehdi olduğunu tekrarlayıp duruyor. Oysa Seyyid'in kendisi bu kadar abuk subuk konuşmasını yasaklamıştı. Onunla bir arada gerçekten görülmek istemem.
— Elyazması hakkında bana bilgi verecek tek insan o!
— Biliyorum. Sizi ona götüreceğim ama sonra bir saniye bile yanınızda kalmayacağım.
O akşam, Tahran'ın en zengin adamlarından biri olan Fazıl'ın babası, onuruma bir yemek verdi. Cemaleddin'in yakın dostu olmasına karşın, hiçbir siyasi eyleme katılmamıştı. Benim aracılığım ile Üstad'ı ağırlamış oluyordu. Yüz kişilik bir davetti. Konuşmalar
160
161
hep Hayyam üzerineydi. Dörtlükleri, fıkraları bütün ağızlardaydı. Tartışmalar hararetlendiğinde, politikaya dönüşüyordu. Hepsi Acemce'yi, Arapça'yı, Fransızca'yı iyi biliyordu. Bazıları da biraz Türkçe, Rusça ve İngilizce anlıyordu. Hepsi beni Rubaiyat uzmanı bir doğubilimcisi olarak gördükçe, kendimi daha bilgisiz buluyordum. Ancak, karşı koymaktan bir süre sonra vazgeçtim, çünkü bu da gerçek bilginlere özgü bir alçakgönüllülük işareti sayılmaya başlanmıştı.
Davet gün batımmda başladı ama ev sahibim daha erken gelmemi istemişti. Bana, rengârenk bahçesini göstermek istiyordu. Bir İranlı, Fazıl'in babası gibi bir saray sahibi de olsa, sadece bahçesiyle övünür. Davetliler geldikçe, ellerine bir içki bardağı alıp salkım söğütler arasından kıvrılıp giden doğal ya da yapay su akıntısının yanına seriliyorlardı. Ya bir halının ya bir yastığın ya da doğrudan doğruya toprağın üzerine! İran bahçelerinde çim bulunmaz, bu da bir Amerikalı için çoraklık demektir.