Antiseptikler ve dezenfektanlar, aynı amaca hizmet eder. Bu amaç da enfeksiyonun yayılmasını önlemek için hastalığa neden olan organizmaları engellemektir. Her ikisi de aynı görevi yerine getirmek için kullanılsa da çok farklı uygulamalarda kullanılır. Genel olarak antiseptikler canlı dokuya, dezenfektan ise cansız yüzeye uygulanır.
Bulaşıcı hastalıklar genellikle canlı organizmalar arasındaki temas yoluyla yayılır. Bir hastalığı taşıyan ve başka bir canlı organizmaya bulaştıran organizmaya vektör denir. En yaygın olarak kullanılan vektör örneği, bir sivrisinek tarafından taşınan bir hastalıktır. Sivrisinek birisini ısırdığında hastalık geçer. Bu durumda, patojenler doğrudan vücuda girdiği için antiseptikler hastalıkları etkili bir şekilde durdurmaz.
Bunun yerine, bir veterinerin bir evcil hayvanı muayene ettiği bir durumu düşünün. Doktor daha yakından inceledikten sonra tedavi ettiği evcil hayvanda saçkıran olduğunu fark eder. Saçkıran, zoonotik bir mantar hastalığıdır, yani türden türe geçebilir. Saçkıran, topikal olarak bulaşan bir patojen olduğundan, enfeksiyonu önlemek için bir antiseptik uygun olabilir.
Antiseptikler canlı dokularda kullanılır. Hastalığın yayılmasını önleyecek kadar güçlü olmaları, ancak alttaki dokuya zarar vermeyecek kadar hafif olmaları önemlidir. Antiseptikler genellikle tam da bu nedenle daha düşük aktif bileşen konsantrasyonlarına sahiptir.
Antiseptikler çeşitli ürünlerde bulunur. Antibiyotik sabunlar, el yıkama sırasında mikropları öldürmek için antiseptikler kullanır. Cerrahi fırçalar, bir prosedürden önce cildi enfekte etmek için kullanılan seyreltilmiş bileşiklerdir. Ağızda bulunan patojenleri öldürmek için gargara gibi oral solüsyonlar kullanılır. Hidrojen peroksit gibi bazı antiseptikler yaraları yıkamak ve temizlemek için kullanılabilir. Görüldüğü üzere insan sağlığı açısından önemli bir etkiye sahiptir.
Alkol, kullanılan en yaygın antiseptiklerden biridir. Doku hasarına neden olmadan cilt üzerinde kullanılabilecek kadar hafiftir ve el dezenfektanı ve gargara da dahil olmak üzere birçok ticari üründe bulunur. Alkol, mikropları bir arada tutan proteinlerin parçalandığı denatürasyon adı verilen bir süreçle mikropları öldürür.
Alkol, uygun fiyatlı, etkili ve genellikle kullanımı güvenli olduğu için popülerdir. Hepatit, grip ve Covid-19'a yol açanlar da dahil olmak üzere birçok tehlikeli virüsü yok etmede etkilidir. İzopropil ovma alkolü, %60 ila %99 arasında değişen konsantrasyonlarda daha fazla kullanılır.
Daha yüksek bir alkol konsantrasyonu daha iyi bir antiseptik işlevi garanti etmez ve tipik olarak %70'e yakın bir konsantrasyon tercih edilen ve kullanılan ürünlerdir. Canlı doku yüzeyindeki tüm mikroorganizmaları alttaki dokuya zarar vermeden yok etmek mümkün değildir. Alkolün topikal bir antiseptik olarak kullanılması güvenli olsa da cilt tahrişine ve aşırı durumlarda izopropil alkol zehirlenmesine neden olabileceğinden dikkat edilmesi gerekir. Diğer yaygın antiseptikler şunları içerir:
Antiseptikler canlı dokulardaki mikropları öldürürken, cansız yüzeylerdeki mikropları öldürmek için dezenfektanlar kullanılır. Hastalıkları aktaran cansız nesnelere fomit denir. Bunlar tipik olarak, enfekte olmuş bir organizma ile temas halinde olan ve daha sonra bu enfeksiyonu kendisiyle temas eden bir sonraki organizmaya geçiren yüzeylerdir. Yaygın fomitler şunlardır:
Dezenfektanlar cansız dokularda kullanıldığından, tipik olarak antiseptiklerde gözlenenden daha yüksek aktif bileşen konsantrasyonlarına sahiptirler. Bu, antiseptiklerin cilde uygulandığında tehlikeli olabileceği ve bunları uygun şekilde kullanmak için kişisel koruyucu ekipman (KKD) gerekebileceği anlamına gelir.
İster evde, ister iş ve sağlık ortamlarında olsun, yüzeylerin dezenfekte edilmesi söz konusu olduğunda, hatırlanması gereken en önemli şey, silmeden önce ürünün yüzeylere oturmasına izin vermektir.
Çoğu dezenfektanda, özellikle sıvı olanlarda, mümkün olduğu kadar çok bakteri, virüs, mantar ve diğer mikroorganizmaları ortadan kaldırmak için bu gereklidir. Bir dezenfektanın yüzeyde bırakılması gereken süre, 20 dakikadan 12 saate kadar uzayabilir.
Yukarıda da belirtildiği üzere antiseptikler ve dezenfektanlar, temas halinde bakterileri öldürmek için kullanılan maddelerdir. Aralarındaki tem fark ise dezenfektanların çeşitli canlı olmayan yüzeylerdeki (örneğin cam, ahşap, metal, seramik, plastik, vb.) bakterileri öldürme yeteneği, antiseptiklerin ise cilt ve yara gibi canlı yüzeylerdeki bakterileri öldürmesidir.
Yüzeyleri sterilize etmek ve dezenfekte etmek arasındaki temel fark, ortadan kaldırılan mikroorganizmaların miktarıdır.
Sterilizasyon, sadece patojenik olanları değil, tüm mikroorganizmaları tamamen öldürme işlemidir. Bu, yararlı veya iyi huylu olabilecek mikroorganizmaların yanı sıra uyuyan sporları içerdiği anlamına gelir. Kısacası, daha “aşırı” formlardan veya daha yüksek dekontaminasyon seviyelerinden biridir.
Etkisi nedeniyle sterilizasyon, büyük ölçüde yalnızca sağlık ve profesyonel ortamlarda kullanılır. Tipik olarak gıda üretiminde, ilaç üretiminde ve tıbbi aletlerde, özellikle cerrahi aletlerde kullanılır.
Hastanelerdeki ameliyatlar gibi kritik faaliyetler, hastaların sağlık ve güvenliğini sağlamak için ilgili tüm ekipmanlardaki mikropların tamamen çıkarılmasını gerektirir.
Bununla birlikte, evde denemesi güvenli olan daha basit sterilizasyon yöntemleri de vardır. Isı ve buhar kullanımı, biberonlarda bebeğin güvenliği için herhangi bir mikroorganizma bulunmadığından emin olmak için ebeveynler tarafından yaygın olarak kullanılmaktadır.
Otoklavların ve kuru ısı dolaplarının aksine, basınçlı pişirme ve kaynatma şişeleri tüm mikroorganizmaları yok etmede o kadar kapsamlı değildir.