PİAGET'İN BİLİŞSEL GELİŞİM KURAMI
PİAGET’NİN BİLİŞSEL GELİŞİM KURAMI
Piaget’ye göre çocuk, dünyanın pasif alıcısı değildir. Bilgiyi kazanmada aktif bir role
sahiptir. Ayrıca, değişik yaşlardaki çocukların ve yetişkinlerin dünyaları birbirinden
farklıdır. Piaget bu farklılığın nedenlerini incelemiş ve bireyin dünyayı anlamasını
sağlayan bilişsel süreçleri açıklamaya çalışmıştır.
Piaget, bilişsel gelişimi, biyolojik ilişkilerle açıklamıştır. Piaget’ye göre gelişim,
kalıtım ve
çevrenin etkileşiminin bir sonucudur. Bilişsel gelişimi etkileyen ilkeleri de şöyle
belirlemektedir. (1) Olgunlaşma; (2) Yaşantı; (3) Uyum; (4) Örgütleme ve
(5) Dengeleme.
İnsan yavrusu, bir takım davranış biçimlerini kalıtımla hazır olarak getirmeseydi,
karmaşık, bir organizma haline nasıl gelebilirdi? İnsan yavrusu, çok sayıda
refleksle doğar. Bu refleksler, çevresine uyum sağlamasına yardım eder.
Çevresindeki dünya ile ilgili hiçbir yaşantıya sahip olmayan bebeğin
davranışlarını refleksler yönetir. Ancak bebek, biyolojik olarak olgunlaştıkça
ve çevresiyle etkileşimleri sonucu yaşantı kazandıkça, refleksler değişikliğe uğrar.
Refleksler, çocuğun çevresine uyum sağlamasına yardım konusunda yerlerini, bilinçli,
karmaşık hareketlere bırakırlar. Burada önemli olan nokta; bilişsel gelişimde ilerleme
olabilmesi için organizmanın biyolojik olgunluğa erişmesi ve çevresiyle etkileşimleri
sonucu yaşantı kazanması gerektiğidir. Bilişsel gelişim, olgunlaşma ve yaşantı kazanma
arasındaki sürekli etkileşimin bir ürünüdür. Piaget’nin, bilişsel gelişimde olduğu kadar,
diğer gelişim alanlarında da etkili olduğuna inandığı diğer bir ilke de uyumdur.
Organizmanın çevreye uyum yeteneği, kuşkusuz tüm canlılar için ortak bir özelliktir ve
Piaget’nin de bilişsel gelişimi açıklamasında temel bir kavramdır. Piaget, bilişsel gelişimi,
dünyayı öğrenme yolunda bir denge, dengesizlik yeni bir denge süreci olarak görmektedir.
Diğer bir deyişle, alt düzeydeki bir dengeden, üst düzeydeki bir dengeye ilerleme,
olarak tanımlamaktadır. Bu dengelenme sürecinin kesintisiz işleyebilmesi ise
karşılaşılan yeni obje, durum ve varlıklara uyum sağlamayı gerektirir.
Uyum ilkesine ek olarak piaget’nin bilişsel gelişimle ilgili gördüğü diğer bir
biyolojik ilke de ,organizmanın örgütlenme eğiliminde olduğudur. Her bir uyum hareketi,
organize edilmiş davranışın parçasıdır. Tüm etkinlikler koordinelidir. Uyum davranışı,
örgütlenmiş bir sistemin,örgütlenmiş bir etkinliğin parçası içinde yer aldığı için düzenlidir. Örgütleme,sistemin düzenini koruyucu ve geliştiricidir. Örneğin;biyolojik olarak, pankreas, gerekli miktarda, insülin salgılayarak kandaki şekeri düşürür. Burada dolaşım sistemiyle
iç salgı bezleri,vücudun dengesini korumak için organize edilmiş (örgütlenmiş) etkili bir
sistem için koordineli olarak çalışır. Ancak bu koordinasyon ya da organizasyon,
organizmanın diğer biyolojik fonksiyonlarından bağımsız değildir.tüm organizmanın
bir parçası olarak da işlevlerini yerine getirirler.
Benzer olarak organizmanın bu örgütlenme eğilimi, bilişsel gelişime de uygulanabilir.
Örneğin; yeni doğan bebeğin nesneleri yakaladığını, emdiğini gözleyebilirsiniz.
Ancak, bu etkinlikler, başlangıçta koordineli değildir. Birkaç koordinesiz
yakalama ve emme etkinliğinden sonra artık, istediği nesneyi düzgün olarak
yakalayıp emme davranışını gösterebilir. Böylece düzensiz etkinliklerden
organize edilmiş etkinliklere doğru bir ilerleme görülür. Örnekte de görüldüğü gibi,
organizma çevreye uyum sağlama, uyumu da bir organizasyon içinde gösterme
eğilimindedir.
Piaget’ye göre uyum ve organizasyon biyolojik fonksiyon için olduğu kadar,
bilişsel fonksiyon içinde önemli iki ilkedir. Bu iki ilkeye fonksiyonel değişmezler
adı verilir. Yani organizmanın gerek biyolojik, gerek psikolojik gerekse bilişsel
fonksiyonlarını yerine getirmesinde, duruma uyum sağlaması ve bu uyumu bir
koordinasyon içinde gerçekleştirmesi yaşamsal bir öneme sahiptir.
Piaget’nin diğer bir ilkeside dengelemedir. Daha önce de belirtildiği gibi gelişim,
alt düzeydeki bir dengeden üst düzeydeki bir dengeye ilerlemeydi. Çocuğun bilişsel
dengesi, yeni karşılaştığı olay, obje, durum ve varlıklarla bozulur. Onlarla
etkileşimde bulunarak yeni yaşantılar kazanır ve yeni obje, olay, varlık ve
duruma uyum sağlar. Böylece yeni ve üst düzeyde bir dengeye ulaşır.
Ancak bu denge statik değil, dinamik bir dengedir. Çevre sürekli değiştiğinden
ve öğrenmesi gereken şey bulunduğundan, denge sürekli olarak bozulacak
ve yeniden kurulacaktır. Aksi taktirde öğrenme ve sonucunda da gelişme
oluşamaz.
Piaget’nin bilişsel gelişim kuramının temel kavramları:
ZEKA:Piaget, zekanın bir takım test maddeleriyle belirlenmesine karşıdır.
Ona göre zekice davranmak, organizmanın yaşamı için en uygun koşulları
sağlamaktır. Diğer bir deyişle zeka, organizmanın çevreye etkin bir şekilde
uyum sağlamasına yardım eder; gerek organizma, gerekse çevre sürekli
değiştiğinden, bu ikisi arasındaki zekice etkileşimler de değişmek zorundadır.
Zekice etkinlik, var olan her durumda, organizmanın en iyi koşullarda yaşamasını
sağlamaya yöneliktir.
Kısaca Piaget’ye göre her canlı yaşayabilmek için kendine en uygun koşulları
bulmaya çalışır. Bunu gerçekleştiren temel etkende onun zekasıdır. Organizma,
değişen olgunlaşma düzeyine ve çevresiyle etkileşimlerine bağlı olarak değişik
yaşantılar kazanır. Dolayısıyla organizmanın zeka düzeyine bağlı olarak gösterdiği
performansta da farklılıklar vardır.
ŞEMA: Şema bireyin çevresindeki dünyayı anlamak için geliştirdiği bir
bilgisayar programı gibidir. Çevresindeki problemleri anlama, çözme,
dünya ile baş etme yolları yapıları olarak düşünülebilir. Şema yeni gelen bilginin
yerleştirileceği bir çerçevedir. Bilişsel yapılar ya da şemalar yoluyla birey
çevresine uyum sağlar ve çevreyi organize eder. Piaget, vücudun yaşamını
sürdürmesi için yapıları olduğu gibi zihninde yapıları olduğuna inanmaktadır.
Kuşkusuz bu yapılar gözlenemez, ancak davranışlardan yordanabilir.
Bazı yazarlar, genel olarak herkese özgü bilme yollarına, bilişsel yapı adını
verirken, bir çocuğa özgü belirli bilme yollarına, yapılarına da şema adını
vermektedirler.
Yapılar, sürekli olarak olgunlaşma ve yaşantı kazanma etkileşimi sonucunda
değişir, yeniden organize edilirler. Bir yaş çocuğunun şemaları ya da yapıları,
dört yaş çocuğunun yapılarından farklılık gösterir. Bu farklılığı davranışlarında
gözlemek mümkündür. Şemayı somut olarak anlamanın en iyi yolu çocuğa
uyarıcı sunmak ve ona karşı nasıl davranacağına bakmaktır.
Şema kavramını somutlaştıran bir örnek: köye bir gezi sırasında, kırda yayılan
koyunları ilk kez gören çocuk “baba köpeklere bak” der. Açıkça görülüyor ki
koyunlar çocuğun bildiği köpek ölçütlerine en uygunudur. Koyun uyarıcısıyla
karşılaştığında, onu kendisinde varolan uygun şema içine yerleştirmiştir.
Ancak koyunlarla etkileşimde bulunup yeni yaşantılar kazandıktan sonra,
koyunun köpek olmadığını anlayıp onun için yeni bir şema, kategori
oluşturacaktır.
UYUM:Uyum fonksiyonel bir değişmezdir, yaşam boyunca devam eder.
Bilişsel gelişim açısından olduğu kadar diğer fiziksel ve psikososyal gelişim
açısından da sürekli olarak uyum sağlamak durumundadır. Uyumun iki yönü vardır.
Bunlar, özümleme (assimilation) ve düzenlemedir (accomodation).
Özümleme, bireyin, kendinde varolan bilişsel yapılarla çevresine uyumunu sağlayan
bilişsel bir süreçtir. Diğer bir deyişle; çocuğun karşılaştığı yeni bir olayı,
fikri, objeyi, kendisinde daha önceden varolan bilişsel yapı içine alması sürecidir. Çevresine,kendisinde varolan bilişsel yapılarla tepkide bulunmasıdır.
Örnek olarak çocuğun koyunları köpek şeması içine yerleştirmesi bir
özümleme örneğidir.
Yukarıdaki örnekte görüldüğü gibi özümleme tek başına bilişsel gelişimi
sağlamada yetersiz kalmaktadır.Dışardan gelen uyarıcıları,bireyin,sürekli
olarak kendisinde varolan yapıları içine alması ve onlara göre tepkide
bulunması gelişimi sınırlandırır. Bu nedenle,yeni obje olay,durumları anlamak,
bilmek için varolan yapıların yeniden şekillendirilmesi,biçimlendirilmesi de
gerekmektedir.İşte mevcut şemayı yeni durumlara, objelere, olaylara göre
yeniden biçimlendirme sürecine “düzenleme” (accomodation) adı verilmektedir.
Her yaşantı özümleme ve düzenlemeyi kapsar. Eğer mevcut bilişsel yapılar,
yeni durumlara cevap vermek için uygun ise özümleme yapılır. Yeterli değil ise
mevcut bilişsel yapılar yeniden düzenlenir. Bu yeniden düzenleme kabaca,
öğrenmeye eş değer görülmektedir. Yeniden düzenleme olmadan tek başın
özümlemeyle öğrenme ve dolayısıyla gelişme mümkün değildir. Yukarıdaki
örnekleri devam ettirecek olursak, koyunları köpek şeması içinde özümleyen
çocuk, koyunlarla etkileşimde bulunduğunda koyuların köpeklerden farklı
olduğunu görür ve köpeklere ilişkin şemasını yeniden düzenler. Belki koyunlar
için ayrı bir şema oluşturur.
Özümleme ve düzenleme süreçleri, bebeğin emmesinden yetişkinin öğrenmesine
kadar farklı karmaşıklık düzeylerinde meydana gelir. Örneğin; Piaget’nin bilişsel
gelişim kuramı konusunda kitap yazan bir yazar, bu konuyla ilgili çok çeşitli
kaynakları okur. Elde ettiği bilgilerden daha önce bildiklerini kendinde var
olan şemalar içine özümleme yoluyla alır; yeni karşılaştığı bilgiler için ise,
var olan şemalarını yeniden değişikliğe uğratarak ya da şemalarına eklemeler
yaparak düzenleme sürecine baş vurur. Sonuç olarak tüm bilme etkinlikleri,
özümleme ve düzenlemeyi kapsar. Ancak, ilk yaşantılar, son yaşantılara
göre daha çok düzenleme içerir. Daha sonra yaşantılar birikerek bilişsel
yapıların çoğalması ile, yetişkinler daha çok özümleme daha az düzenleme
yapabilir hale gelebilirler.
Dengeleme: Piaget’ye göre, bilişsel gelişimin temelindeki itici güç,
dengeleme kavramında yatmaktadır. Ona göre, tüm organizmalar,
doğuştan, kendileri ve başkalarıyla uyumlu ilişkiler kurmalarını sağlayacak
özelliklere sahiptirler. Yani organizmanın tüm donanımı, en yüksek uyumu
sağlamaya yöneliktir. Dengeleme de bu içsel eğilimi, yaşantılarla organize
edici bir süreçtir.
Bilişsel gelişimde dengeleme, bireyin özümleme ve düzenleme yoluyla
çevremize uyum sağlayarak dinamik bir dengeye ulaşması sürecidir.
Gelişen bireyin çevresiyle tüm etkileşimlerinde dengeleme süreci yer alır.
Dengeleme süreci bireyin çevreye uyumunu ve dengeye ulaşmasını sağlar.
Ancak, bireyin denge durumu durağan (statik) değildir. Dolayısıyla ortaya
çıkan yeni uyarıcılarla, bireyin denge durumu bozulur. Bu dengesizlik,
özümleme ve düzenleme yoluyla giderilir ve yeni bir denge durumu sağlanır.
Öğrenme, büyük ölçüde organizmanın denge durumunun bozulmasına ve
dengenin, yeniden daha üst düzeye kurulmasına bağlıdır. Gelişimin
sağlanabilmesi için bilişsel yapıdaki dengenin dinamik olması gerekir.
Dengeleme sürecini harekete geçirebilmek için, bu süreç içinde yer alan
özümleme ve düzenleme etkinliklerinin dengeli bir şekilde yer alması gerekir.
Bireyi tamamen bilişsel yapıyı yeniden düzenlemeye zorlayan ya da
tamamen özümlemeye yönelten etkileşimler dengeleme sürecini harekete
geçirmez. Eğer öğretmenler, çocukların düzeyinin altında davranışlar
kazandırmaya çalışırlarsa, verilen bilgiyi kolaylıkla özümleyeceklerinden
ilgileri dağılır. Onlar için bir dengesizlik söz konusu olmadığından dengeyi
kurma içinde bir çabaları olmaz. Çocukların düzeyinin çok üstünde problem
çözmeleri beklendiğinde de, halihazırda var olan şemalarıyla harekete geçmeleri
mümkün olamayacağından problemi çözmekten vazgeçerler. Bu her iki
durumda da dengeleme meydana gelmez. Dolayısıyla da ne öğrenme ne
de gelişme meydana gelir. En üst düzeyde gelişim, özümleme ve düzenleme
dinamik bir dengede olduğu zaman gerçekleşir. Etkili bir dengeleme ve
ilerleme olması için, problem ve halihazırda bireyin sahip olduğu bilişsel
yapılar arasındaki fark orta düzeyde olmalıdır.
Piaget’ye göre birey, ne kendisinde var olan şemalarla hiç cevaplayamayacağı,
ne de çok kolay bir şekilde cevaplayacağı durumlara ilgi duyar.bu nedenle
bireyi öğrenmeye güdüleyebilmek için orta düzeyde bir belirsizlik, dengesizlik
yaratmak gerekmektedir.
Öğrenmenin gizini keşfetti İnsanin öğrenme sürecinin ve çocuklara özgü,
sevimli ancak mantığa aykırıymış gibi görünen kavramların ardındaki giz
perdesini araladı.
Felsefe ve ruhbilimin öncülerinden sayılan İsviçreli bilim adamı
Jean Piaget meslek yaşamının büyük bir bölümünü çocukları dinleyip,
gözleyerek ve dünyanın her kösesinden bilim adamlarının aynı konuda
hazırladıkları bilimsel yayınları inceleyerek geçirdi. Piaget sonuçta; çocukların,
yetişkinlerden çok farklı düşündüklerini ortaya koydu.
Kendilerini ancak dile getirebilen binlerce çocukla yaptığı görüşmelerden sonra,
Piaget söz konusu yaş grubunun dışa vurdukları şirin, ancak mantığa aykırıymış
gibi gelen görüşlerinin ardında kendilerine özgü bir düzen ve mantığı olan düşünce
süreçlerinin yatabileceği sonucuna vardı. Einstein bunu, “yalnızca bir dahinin akıl
erdirebileceği basitlikte bir buluş” olarak nitelendirdi. Piaget’nin ortaya attığı görüş,
zekânın özünde yatan işlevlere yeni bir pencere açtı.
KATKILARI
10 yaşında yayımladığı ilk bilimsel raporundan 84 yasında ölümüne dek uzanan,
yaklaşık 75 yıllık yoğun bir araştırma süreci sonunda Piaget gelişimsel ruhbilim,
bilişsel kuram ve genetik bilgi kuramı (epistemoloji) adı verilen birçok
yeni bilim dalının gelişmesine katkıda bulundu.
Eğitim konusunda “düzeltici biri” sayılmasa da, Piaget günümüzde eğitime
yeni bir çehre getirilmesini hedefleyen eylemlerin temelini oluşturan çocuk
düşünce biçimini su yüzüne çıkarttı. Çağdaş insan bilimcilerinin ortaya attıkları
“soylu yabanıllar” ve “yamyamlar” türü öykülere kıyasla, Piaget çok farklı bir
görüş ortaya attı. Bu açıdan ele alındığında, Piaget’nin çocukların düşünce
biçimini ilk kez ciddiye alan bir bilim adamı olduğu söylenebilir. Çocuklara
aynı ilgiyle yaklaşan Amerikalı John Dewey, İtalyan Maria Montessori ve
Brezilyalı Paulo Freire gibi bilim adamları okullarda hemen bir değişime
gidilmesi yönünde çok daha yoğun bir çaba harcamalarına karsın Piaget’nin
eğitime katkısı çok daha etkili oldu.
Jean Piaget’nin çocukların bilgiyle doldurulacak boş çuvallar olmayıp bilginin
etkin yapıcıları oldukları, sürekli olarak kendilerine özgü kuramlar yaratıp
bunları sınadıkları yönündeki görüşü kuşaklar boyunca eğitimciler tarafından
saygıyla karşılandı. Freud ya da B. F. Skinner denli ünlü olmasa da, ruhbilime
katkısı uzun ömürlü oldu. Bilgisayarlar ve Internet çocuklara giderek çok
daha geniş kapsamlı sayısal dünyalara ulaşma olanağı tanırken, Piaget’nin
öne sürdüğü görüşler çok daha belirgin bir önem kazandı.
DAHİ ÇOCUK
Piaget İsviçre’nin Fransız kesimindeki, şarap ve saatleriyle tanınan
Neuchatel bölgesinde yetişti. (1896-1980) Babası ortaçağ bilimleri profesörü,
annesi ise katı bir Kalvinist idi. Küçük yasta doğa bilimleriyle yakından
ilgilenen dahi bir çocuktu. 10 yaşındayken gerçekleştirdiği gözlemler
yalnızca üniversite kitaplarında açıklamaları bulunabilecek türde çalışmalardı.
Kitaplık görevlisinin kendisine bir çocukmuş gibi davranmasına son vermek
amacıyla albino serçelerin görüş gücü üzerine kısa bir not yayımladı ve
amacına ulaştı. Doktorasını hayvan bilim konusunda yapan Piaget, herhangi
bir şeyi kavramanın tek yolunun o şeyin nasıl evirildiğinin anlaşılması olduğunu
savunan görüşünü ortaya attı.
II. Dünya Savaşı’ndan sonra Piaget ruhbilimle ilgilenmeye başladı. Zürich’e giderek
Carl Gustav Jung & apos;un derslerine katıldı, ardından Paris’e giderek
mantık ve ruhsal bozukluklar konusunda eğitim görmeye başladı.
Alfred Binet ‘nin çocuk ruhbilimi laboratuarında Theodore Simon ile birlikte çalışan
Piaget aynı yaştaki Paris’li çocukların doğru-yanlış seçenekli zekâ
testlerinde benzer yanlışlar yaptıklarının ayırdına vardı. Onların uslama
sürecinden son derece etkilenen bilim adamı çocuğun kafa yapısının
özüne inilerek insanın öğrenme sürecinin su yüzüne çıkartılabileceğini öne sürdü.
Bu arada İsviçre’li bilim adamları, çocukları oynarken inceden inceye
gözleyip kullandıkları sözcükleri ve sergiledikleri davranış biçemlerini
kaydetmeye başladılar.
RÜZGÂR NASIL OLUSUR?
En tanınmış deneylerinden birinde Piaget çocuklara “Rüzgâr nasıl oluşur”
diye soruyor ve karşılıklı konuşma söyle sürüyordu:
Piaget: Rüzgâr nasıl oluşur?
Julia : Ağaçlar.
Piaget : Nereden biliyorsun?
Julia : Onları kollarını sallarken gördüm,
Piaget : Bu nasıl rüzgâr oluşturuyor?
Julia : (Elini yüzünün önünde sallayarak) İste böyle. Ama onların kolları daha uzun.
Hem daha çok ağaç var.
Piaget : Okyanuslardaki rüzgâr nasıl oluşuyor?
Julia : Karadan oraya esiyor. Yok,yok. Dalgalardan...
Piaget, erişkin ölçütlerine aykırı olmakla birlikte, Julia’nin görüşlerinin
“yanlış da sayılamayacağını”, bunların oldukça mantıklı ve çocuğun bilgi edinme
sürecine uygun olduğunu gördü. Çocuğun bilgisini sınarken “doğru” ya da
“yanlış” biçiminde bir ayrıma gidilmesi olayın tam olarak kavranamaması ve
çocuğa yeterince saygı gösterilmemesi demekti. Piaget’nin amacı, rüzgarla ilgili
sohbetten yola çıkarak, çocukların sözel bir açıklama getirmede erişkinler
denli becerikli olamadıklarında başvurdukları yöntemlerle ilgili bir kuram oluşturmaktı.
ÇOCUĞA NASIL DAVRANMALI?
Kendisi bir eğitimci değildi ve böylesi durumlarda nasıl bir tavır takınılması
gerektiği yönünde asla kurallar koyma yoluna gitmedi. Gelgelelim, çalışmaları
büyüklerin çocuğun davranışlarını hemen düzeltme yoluna gitmelerinin son
derece yanlış olabileceğini, onlara kendi kuramlarını oluşturma olanağını
tanımanın çok daha yararlı olduğunu ortaya koyuyor. Piaget bu görüşünü belirtirken,
“Çocuklar yalnızca kendi keşfettikleri şeyleri gerçek anlamda kavrayabilirler.
Onlara bir şeyleri şipşak öğretmeye kalkıştığımızda, bu şeyleri kendilerinin
yeniden keşfetmelerini engellemiş oluruz.” demiştir.
Piaget’in izinden gidenler çocukların, nesnelerin gözden yittiklerinde yok
oldukları, ayla güneşin insanı sürekli izlediği, büyük şeylerin yüzdüğü ve
küçüklerin dibe çöktüğü türünde ilkel fizik yasalarına son suz bir hoşgörüyle
yaklaşırlar. Einstein, kendi geliştirdiği görecelik kuramının mantığa aykırı
gelmesinden olsa gerek, özellikle de Piaget’nin yedi yaşındaki çocukların
daha hızlı gitmenin daha çok zaman aldığı konusunda diretmeleri yönündeki
görüsünden çok etkilendi.
Hemen hemen her eğitimci Piaget’nin çocuğun gelişimiyle ilgili olarak öne
sürdüğü dört aşamayı ezbere bilse de, onun çok daha önemli görüşleri,
belki de eğitimciler tarafından “çok ağdalı” bulunduğu için, pek iyi bilinmez.
Derleyen:Mehmet TUNÇER