Çan Kay Şek, Kuomintang’ın başına geçen askeri ve ayrıca milliyetçiliği ile bilinen siyasi bir liderdir. Çin İç Savaşı’ndan sonra Yeni Çin Devleti’nin kurucusu olmuştur Çan Kay Şek. Kuomintang, Çin Milliyetçi Partisi veya Çin Nasyonal Partisi olarak da bilinir.
Çan Kay Şek’in Hayatı
Çan Kay Şek 31.10.1887 doğmuş ve 05.04.1975 tarihinde vefat etmiştir (Chiang Kai-shek). Nanking’deki Çin Ulusal Hükümetinin Başkam (1928-49), milliyetçi Kuomintang’ın şefi olarak Çin Birliğinin oluşturulmasına önemli katkıda bulundu. Çan Kay Şek (asıl adı: Jiang Zhongzheng) Çin’deki birleşik orduların başkomutanı olarak (1942’den itibaren) Çin’in askerî başarısında ve büyük bir güç haline gelmesinde önemli bir rol oynadı. Mao Zedung’un birliklerine İç Savaşta yenildikten sonra, 1949’da kaçtığı Taiwan’ı ABD desteğiyle, Devlet Başkanı olarak ekonomik refaha kavuşturdu.
Çin’in kıyı bölgesi Chekiang’lı (Zhejiang) saygın ve varlıklı bir , tüccar ailesinin oğlu olan Çan meslek olarak askerliği seçti. 19 yaşında ülkenin kuzeyindeki bir askerî akademiye girdi. 1909-1911 arasında, özel eğitiminden hoşlandığı Japon ordusuna yazıldı. Tokyo’daki Çinli tartışma çevrelerinde, Çan Kay Şek, Çin’i bir devrimle birleştirmek ve Mançu Hanedanından kurtarmak isteyen inanmış bir milliyetçi olarak tanındı.
1911-25: Yöneticilik Kavgası
1911-12 kargaşalıklarında eski Hükümet ortadan kaldırılıp Çin Cumhuriyeti ilan edilmekle beraber, yeni Devlet Başkanı Yuan Şikayi, Çan’ın da katıldığı Sun Yatsen’in başkanlığındaki Ulusal Halk Partisine (Kuomintang) müttefiki olduğu halde karşı çıktı. Yeni bir devrim girişimi başarısızlığa uğradı (1913); Çan Kay Şek ülkeyi terk etmek zorunda kaldı. Japonya’ya gitti ve ancak Yuan öldürüldükten sonra (1916) döndü.
Çan bu arada İç Savaştan çekildi ve Şanghay’da karanlık para işleriyle uğraşan Yeşil Çeteye üye oldu. Nihayet 1918’de Milliyetçilerin şefi Sun Yatsen’in yanında yer aldı.
Kuomintang, Sovyetlerin parasal yardımıyla kuvvetli bir ordu kurdu. Çan 1923’te askerî stratejik yenilikleri öğrenmek için SSCB’ye gitti. Bir yıl sonra Kanton yakınlarındaki Whampoa’da askerî bir akademiyi yönetti. Sun Yatsen’in ölümünden sonra, , 1925’te hem partinin hem de Devrim Ordusunun başına geçti. 1927’de Sun Yatsen’in baldızıyla, 1930’da da Batı terbiyesi görmüş güçlü Soong ailesinin en küçük kızıyla evlendi. İkinci karısının isteği üzerine 1930’da Hıristiyanlığı kabul etti.
1925’ten Sonra: İç Savaşın Dönüm Noktası
Çan Kay Şek, ülkesinin birleşmesi hedefine giderek yaklaşıyordu. Yerel askerî diktatörlere karşı savaşarak 1928’de Pekin’i ele geçirdi ve Nanking’de merkezi bir hükümet kurdu. Ne var ki yapacağını söylediği sosyal reformları gerçekleştirmeye vakit kalmadı. Kendinden önceki Sun Yatsen’in aksine, Çan 1931’de Kiangsi’de kendi Konsey Cumhuriyetlerini kurmuş olan Çinli Komünistlerle de savaştı. Kanlı savaşlarla Mao Zedung’un Kızılordusunu yenince bu ordunun mensupları 1934’te Kuzeye kaçmak zorunda kaldılar (Uzun Yürüyüş).
1941’den Sonra: Çin’in Bir Dünya Gücü Olması
Japonya’yla olan savaş (1937-45) Çin İç Savaşındaki dönüm noktasını oluşturdu. SSCB’nin baskısı üzerine Çan Komünistlerle Japonya’ya karşı ulusal bir birleşmeye razı oldu. Çin’in önceleri neredeyse umutsuz gibi görünen savaş durumu, Batılı Müttefiklerin 1941’de Japonya’ya karşı savaş açmalarıyla birden değişti. Japonlar teslim olduktan sonra, Çin savaş sonrası politikasında dünya çapında bir güç haline geldi.
1945’ten Sonra: Yenilmesi ve Kaçışı
İkinci Dünya Savaşı sona erer ermez Çan Kay Şek ile Komünistler arasındaki çelişki yeniden açıkça ortaya çıktı. Japonya’ya karşı savaşta köylü halkın büyük desteğini alan Mao’nun Kızılordusu, Çan’ın yıpranmış birliklerine oranla çok büyük bir güç oluşturuyordu. Çan 1949’da Taiwan’a kaçarak ABD ile anlaştı. Bütün Çin’in temsilciliğini üstlenmeyi boşuna denedi. 01.03.1950’de ilan edilen Milliyetçi Çin Cumhuriyeti, ABD’nin parasal desteğiyle Asya’nın en önemli ekonomik güçlerinden biri oldu. Devlet Başkanı Çan Kay Şek 1955’te ABD ile bir savunma paktı imzaladı. ABD’nin Çin Halk Cumhuriyeti’ne 70’li yıllarda yaklaşmasından sonra (Pingpong Diplomasisi) Taiwan dış politika alanında giderek yalnızlığa itildi. Çan’ın 1975’te ölmesi üzerine oğlu Jiang Jingguo onun görevlerini üstlendi.