Baltık Denizi'ndeki 40 bin nüfuslu bu küçük ada bozulmamış doğası ve şirin balıkçı köyleriyle ünlü. Danimarka'nın herhangi bir yerinden daha fazla güneş ışığı aldığı için ‘güneş adası’ olarak da biliniyor ve her yıl binlerce turist tarafından ziyaret ediliyor.
Ancak elbette Bornholm da gezegenimizin içinde bulunduğu sorunlardan nasibini alıyor. 70’li ve 80'li yıllarda adanın ekonomisi büyük ölçüde balıkçılığa bağlıydı. Fakat Baltık Denizi’nde balığın giderek azalması ve Danimarka'nın avlanma kotaları özelleştirmesi nedeniyle birçok küçük ölçekli balıkçı yok oldu.
Ve Bornholm kendini yeniden keşfetmek zorunda kaldı. Ada, Danimarka standartlarına göre fakir sayılır; buradaki yerel halk ülke ortalamasından yaklaşık yüzde 20 daha az kazanıyor.
2018 yılında adanın atık birimi BOFA’nın başına getirilen Jens Hjul-Nielsen'in aklına bir fikir geldi.
“Kopenhag'daki merkezi yönetime gittiğimizde, mesajımız hemen hemen hep aynıydı: Bornholm'luyuz, şu, şu veya bu konularda sıkıntılarımız var. Bize bir şekilde yardımcı olabilir misiniz?”
Bornholm'un hep geri planda kalmasından bıkmıştı. Acaba ‘bir sorunumuz var’ yerine ‘bir çözümümüz var’ deseler nasıl olurdu? Çözüm ise epey cesurdu: Ada 2032 yılına kadar sıfır atık uygulamasına geçme sözü verdi, bu hiçbir atık yakılmayacak ya da çöpe atılmayacak anlamına geliyordu.
Danimarka kişi başı en çok atık üretilen Avrupa ülkeleri arasında
2032 yılı aynı zamanda Bornholm'un şu anda geri dönüştürülemeyen çöplerin neredeyse tamamını yakan çöp yakma fırınının da ömrünü tamamlayacağı yıldı. Hjul-Nielsen, onu değiştirmek yerine neden hep birlikte ortadan kaldırmayalım diye düşündü.
Bu çok zorlu bir iş, çünkü Danimarkalılar Avrupa Birliği'nde kişi başına en çok atık üreten ülkeler arasında yer alıyor. Atık yönetimi uzmanı ve New York'taki St Lawrence Üniversitesi'nde çevre kimyası profesörü olan Paul Connett'e göre bunun nedeni Danimarka'nın ‘yakma tuzağına düşmüş’ olması. “Bence bunu muhtemelen çöpe atmak olarak görmüyorlar. Bunun iyi bir davranış olduğuna ikna olmuş durumdalar” diyor.
Zira Danimarka, Danimarkalılar tarafından üretilen ve başka yerlerden ithal edilen atıkları yakarak bölgesel ısıtma sistemlerine ve elektrik şebekesine enerji sağlayan 23 adet ‘teknoloji harikası’ yakma fırınına sahip. Bu ‘atıktan enerjiye’ stratejisi Danimarka'yı bu alanda küresel bir öncü konumuna getirmiş ve geçmişte çevreci bir çözüm olarak övgüyle karşılanmıştı.
Oysa çöplerin yakılması sera gazı salınımına neden oluyor ve bu da Danimarka'nın 2030 yılına kadar emisyonlarını yüzde 70 oranında azaltma hedefiyle örtüşmüyor. Ayrıca geri dönüşümden çok daha az enerji ve kaynak tasarrufu sağlıyor. Tüm bu nedenlerle hükümet 2030 yılına kadar yakma faaliyetlerini üçte bir oranında azaltmak istiyor.
Jens, Bornholm'de her yıl 80 bin ton atığın yaklaşık yüzde 70'inin geri dönüştürüldüğünü söylüyor. Yaklaşık yüzde 25'i yakılıyor ve zehirli maddelerden oluşan ve yakılamayan son yüzde 5'lik kısım ise çöpe gidiyor.
Adanın tek 'yeşil hedefi' sıfır atık değil
Ada hâlihazırda elektrik ve ısınma ihtiyacının çoğunu rüzgar enerjisi, güneş enerjisi, biyogaz ve sürdürülebilir biyokütle kombinasyonundan elde ediyor; önümüzdeki 18 ay içinde ise daha fazla yenilenebilir enerji tesis etmeyi planlıyor. 2025'e kadar enerji sektöründe karbon nötr hâle gelmeyi hedefliyor.
Bornholm'ün sıfır atık vizyonunun ana stratejilerinden biri organik atık ya da biyokütle potansiyelinden yararlanmak. BOFA'da sıfır atık proje yöneticisi olan David Christensen, geri dönüşümü özellikle zor bir ürün olan bebek bezinden kompost üreten bir pilot proje ile bunu test ediyor. Tek kullanımlık bebek bezlerinin parçalanması 500 yıla kadar sürebiliyor, çoğu biyolojik olarak parçalanamayan malzemelerden üretiliyor ve çöp sahasına atılıyor.
Christensen, “Hedefimizi açıkladığımızda insanların bizimle dalga geçmek için en çok sorduğu sorulardan biri ‘Bebek bezlerini ne yapacaksınız?’ oldu. Bunlar petrokimyasallar ve polimerlerden oluşuyor; yakmak ya da çöpe atmak dışında bir şey yapmak çok zor. Burada potansiyel olarak tüm sistemi değiştirebilecek bir teknolojiyi test ediyoruz” diyor.
Bitkilerde bulunan bir bileşik olan selülozdan ve biyolojik olarak parçalanabilen bitki bazlı plastiklerden yapılan, 100 kompost yapılabilir özel bir bebek bezi kullanılıyor. Çocuk bezleri anaokullarından toplanıp parçalandıktan sonra büyük bir metal tankta bahçe atıkları ve yerel bir bira fabrikasından arta kalan tahıllar gibi diğer organik atık türleriyle karıştırılıyor.
Karışım önce sterilize olması için bir saat boyunca 70C’de ısıtılıyor. Tankta sadece 10 gün kaldıktan sonra, bebek bezinden eser kalmıyor ve tarımda kompost olarak kullanılmak üzere güvenli hâle geliyor. Christensen, “Sahada bahçe atığı yığınlarıyla yaptığımız düzenli kompostlama yaklaşık 10 ila 12 ay sürüyor. Yani bu yöntem işi gerçekten hızlandırıyor. Elbette bir enerji kaynağı gerektiriyor. Ama bunun dışında oyunun kurallarını değiştiriyor” diyor. Bornholm’ün şebekesi büyük ölçüde yenilenebilir enerji kaynaklarından beslendiği için kompost makinesinin karbon ayak izi düşük.
This summer I went to the Danish island of #Bornholm to find out how the island is trying to become #ZeroWaste by 2032. But Danes on average produce the most rubbish in the EU! Will it get there? https://t.co/Fupp6SlkJl— Sophie Eastaugh (@SophieEastaugh) October 26, 2023
Sophie Eastaugh, BBC için Bornholm izlenimlerini kaleme aldı.
Adanın geniş yeşil tarlaları ve ara sıra rastlanan yel değirmenleri arasında 20 metre boyunda dev bir beyaz balona benzeyen yapı göze çarpıyor. Bu bir biyogaz tesisi ve atıkları ısıtma ve elektrik için kullanılan yenilenebilir gaza dönüştürüyor. Domuz yetiştiriciliği Bornholm'de büyük bir sektör. Tesis yılda 120 bin ton organik atığı işleyerek adadaki evlerin neredeyse beşte birine yetecek kadar gaz üretiyor. Tesis müdürü Georg Koefoed, “Ağırlıklı olarak inek ve domuzlardan elde edilen gübre”diyor.
Sürecin ilk kısmı kompostlanabilir bebek bezlerine benziyor, yani atığın 70C'de sterilize edilmesi gerekiyor. Daha sonra bakteriler vasıtasıyla üst kısımda gaz üretiliyor ve bu gaz bir jeneratör vasıtasıyla elektriğe dönüştürülüyor. Geriye kalan çamur ise gübre olarak kullanılmak üzere çiftçilere geri gönderiliyor. Tesis adadaki domuz atıklarının yalnızca yüzde 20'sini işleyebiliyor, bu nedenle mevcut büyüklüğünün dört katına çıkmak için yerel yönetime başvurdu. Ancak iklim bilincine sahip bazı Bornholm sakinleri et üretiminin dünya çapında iklim değişikliğinin en büyük etkenlerinden biri olduğu düşünüldüğünde, bu genişlemenin adayı gelecek yıllarda hayvancılığa mahkum edebileceğinden endişe ediyor.
Koefoed, “Bu da başka bir argüman ve doğru" diyor. “Ancak Danimarka'nın genelinde olduğu gibi Bornholm'da da çok fazla atık var. Ve gelecekte bu gazı ağır taşımacılık için kullanmak istiyoruz. Pek çok şirket gemiler ve uçuşlar için alternatif yakıtlar arıyor. Çok büyük bir talep olacak.”
Koefoed ayrıca tesisin örneğin endüstriyel seralardan elde edilen bitkisel atıkları kullanmaya kolayca geçebileceğini savunuyor. “Tüm organik kütleyi kullanabiliriz. Planlarımızı geleceğe uydurmalıyız.”
Organik atıkların biyogaza dönüştürülmesi dünya çapında popülerlik kazanıyor
Hindistan'ın Haydarabad kentindeki, Bowenpally Pazarı’ndan günde yaklaşık 10 ton meyve ve sebze atığı elektriğe dönüştürülüyor. Ve ülkenin biyogaz sektörü önümüzdeki yıllarda büyük yatırımlar almaya hazırlanıyor. Gaz, gezegeni ısıtan metan ve karbondioksitten oluştuğu için mükemmel bir çözüm sayılmaz. Ancak bu sera gazları, atıklar çöp sahasında parçalandıkça zaten salınacağından, biyogaz oluşturmak bu emisyonları azaltırken aynı zamanda karbon yoğun fosil yakıtlara olan ihtiyacı nispeten ortadan kaldırıyor.
Bornholm, organik atıkların yanı sıra diğer atık türlerini de ortadan kaldırmaya çalışıyor ve bunun önemli bir kısmı kültürel dönüşüme bağlı. Sıfır atığa ulaşmak sadece nesneleri geri dönüştürmek ve yeniden kullanmakla değil, aynı zamanda ilk etapta satın aldığımız şeylerin miktarını azaltmakla da alakalı. Lene Green Olssen, Ronne'nin merkezinde, ikinci el dükkânının yeni ve daha büyük binasında karton kutuları açmakla meşgul. İnsanlar Olssen'in dükkânında artık kullanmadıkları eşyaları sergilemek için bir raf kiralayabiliyor. İşlerin hızla arttığını söylüyor. “Neredeyse tamamen doluyuz. Özellikle kıyafetler sayesinde işler gittikçe büyüyor. Bu yüzden taşınmak zorunda kaldım.”
Olssen ayrıca istenmeyen eşyaları ücretsiz olarak dağıtmak için bir de Facebook grubu kurmuş ve adanın geri dönüşüm merkezine atfen bu gruba ‘BOFA'dan önceki son durak’ adını vermiş. Grup beş yıl içinde 12 bin 800 üyeye ulaşmış, ki bu adadaki yetişkinlerin yaklaşık yarısı gruba üye anlamına geliyor.
İnsanlar oyuncaklardan bisikletlere ve çöpe giden yiyeceklere kadar her şeyi gönderiyor. “Onlarla gurur duyuyorum!” diyor Olssen. “Belki de çok parası olmayan insanlar faydalanır diye düşünmüştüm ama bu doğru değil. Herkes var ve bu içimi ısıtıyor.”
Bornholm'un sıfır atık stratejisinin önündeki engellerden biri, sadece 40 bin nüfusu olan adada metal dışında yerel olarak geri dönüşüm yapılabilecek ölçekte atık bulunmaması. Farklı kategorilerdeki geri dönüşümün Danimarka, Almanya ve İsveç'teki şirketlere gönderilmesi gerekiyor ki bunun da bir karbon bedeli var. Hjul-Nielsen bir başka zorluğun da birçok farklı malzemeden oluşan ürünlerden kaynaklandığını ve bunun da geri dönüşümü zorlaştırdığını söylüyor ve şöyle devam ediyor:
Bir şampuan şişesi dört ya da beş farklı plastik türünden oluşabiliyor. Üreticilerin yardımına ihtiyacımız var. Eğer onlar isteksizse, o zaman yasa düzenleyicilerin desteği gerekiyor. Çözümlerden biri böyle ürünlerin piyasaya sürülmesine hiç izin vermemek olabilir.
Kompostlanabilir bebek bezi projesi sıhhi atıklar için umut verici bir çözüm sunarken, Christensen gerçekten atık olmaması için adadaki tüm bebeklerin daha pahalı olan özel bebek bezlerini kullanması gerektiğini kabul ediyor. Bir de henüz geri dönüştürülemeyen inşaat ve yıkım atıkları ya da asbest gibi zehirli maddeler var. Bornholm Belediye Başkanı Jacob Trøst, adanın hedefine ulaşmasına yardımcı olacak teknolojilerin geliştirileceğini umuyor; ancak işin zorlukları konusunda da gerçekçi.
“Ağaç tepelerine ulaşmak istiyorsanız yıldızları hedeflemeniz gerekir sözünü bilirsiniz. Bence bu konuda çok hırslı olmak iyi bir şey. Herkesin hedefe kilitlenmesini sağlıyor” diyor.
'Bir toplum tek başına sıfır atığa ulaşamaz'
Bu hedefe ulaşmak için BOFA'nın şu anki odak noktası, insanların merkeze gelmesini beklemek yerine daha fazla geri dönüşüm kategorisinin toplanması için evden toplama hizmetini genişletmek. Stratejisinin bir parçası olarak gençlerin eğitimine de öncelik veren BOFA, okul çocuklarına döngüsel ekonomi hakkında oturumlar düzenliyor ve Christensen’in ‘yeşil düşünce’ eğitimi olarak tanımladığı dersler veriyor. Ada, bebek bezi projesi gibi teknolojik çözümler sunan şirketlerle iş birliği için bir sıfır atık inovasyon ve ortaklık platformu hayata geçirdi.
Sıfır Atık Çözümü kitabının da yazarı olan Connett, “Başlangıç için iyi bir ilerleme. Tüm standart teknikleri kullanarak adanın yüzde 80 geri dönüşüm oranına ulaşabileceğini söyleyebilirim. Son yüzde 20'lik kısım ise endüstriyel açıdan yeniden tasarımla ilgili. Bir toplum tek başına sıfır atığa ulaşamaz” diyor.
Connett, atık yakmaya karşı kampanya yürütmek ve sıfır atık stratejilerini teşvik etmek üzere 69'dan fazla ülkeye gitti. Avrupa'da sıfır atık hedefini ilan eden ilk yer olan İtalyan kasabası Capannori'ye ve şu anda yüzde 80'in üzerinde geri dönüşüm oranına sahip olan Japon kasabası Kamikatsu'ya destek verdi. Bu yönde çabaların başlamasından bu yana, Sardunya adası da dahil olmak üzere Avrupa'nın dört bir yanındaki kasaba ve şehirlerde yüzlerce sıfır atık girişimi benimsendi.
Connett’e göre bu, sadece azaltma, yeniden kullanma, geri dönüştürme ve kompostlama değil doğru yolda ilerleme niyeti ve endüstrinin üzerine düşeni yapması için araştırmalar yapmak anlamına geliyor. “Baltık'taki küçük bir adanın, çöp üreten büyük şirketlerin kuyruğunu kıstıramayacağını kabul etmelisiniz. Ancak birlikte çalışarak endüstri üzerinde muazzam bir baskı oluşturabiliriz” diyen Connett ekliyor:
“Her şeyden öte, doğru istikamette hareket etmeye istekli olmak gerekiyor. Ve tabii toplumumuzu sürdürülebilirlik doğrultusunda harekete geçirmenin ahlaki bir yükümlülük olduğunu kabul etmek.”