NEDEN HIRİSTİYAN DEĞİLİM
BERTRAND RUSSELL
Çeviren: ENDER GÜROL
I. TABİAT VE İNSAN
[Bu deneme, bir kitapçık halinde 1925 te basılmıştır.]
İnsan, Tabiatın bir bölümüdür, Tabiata karşıt bir şey değildir. Düşünceleri ve vücut hareketleri, yıldızları ve atomları yöneten aynı kanunlara tâbidir. Fiziksel dünya, insanla karşılaştırıldığında büyüktür Dante’nin samanında sanıldığından daha büyüktür, ama yüzyıl kadar önce sanıldığı kadar da büyük değildir. Yukarıya, aşağıya doğru, büyükte, küçükte, bilim sınırlarına varıyor gibi. Evrenin uzayda sınırlı olduğu, ışığın, çevresinde birkaç milyon yılda dolaşabileceği düşünülmektedir. Maddenin, belirli büyüklükte ve dünyada belirli bir sayıda var olan elektron ve protonlardan meydana geldiği düşünülmektedir. Eskiden düşünüldüğü gibi, belki değişmeleri sürekli olmayabilir, belli asgari bir sıçramadan daha küçük olmayan sıçramalarla yol alması muhtemeldir. Bu değişikliklerin kanunu, pek az sayıda, pek genel ilkeler topluluğu ile özetlenebilir, bu ilkeler tarihinin herhangi küçük bir bölümü bilindiğinde, dünyanın geçmişini ve geleceğini tayin etmektedir.
Fizik bilimi öyle bir safhaya erişmek üzere ki, yerdeyse tamam olacak, dolayısıyla da ilginçliğini kaybedecektir. Elektron ve protonların hareketlerini yöneten kanunlar bilindi mi, geri kalan sadece coğrafyadan İbarettir dünyanın tarihinin bir bölümü boyunca dağılışını anlatan bazı belli olaylar topluluğudur. Dünyanın tarihini tayin etmek için gereken coğrafya olaylarının tutarı muhtemelen sonludur; kuramsal bakımdan hepsi büyük bir kitabın içine girebilir ve bir hesap makinesiyle, bir kol çevirmeyle, araştırıcının yazılı olanlardan başka zamanlardaki olayları da bilmesini sağlayabilir. Eksik buluşun tutkulu zevkinden daha az ilginç ve daha çok ayrı herhangi bir şey tahayyül etmek güçtür. Bu uzun bir dağa tırmanıp da tepesinde sis’e çevrili, ama telsizle donatılmış, bira satan bir lokantadan başka bir şey bulamamağa benzer. Ahmes’in zamanında kerrat cetveli heyecan verici bir şey olmuş olabilir.
Kendi başına ilginç olmayan bu fiziksel dünyada, İnsan, bir bölümü teşkil etmektedir. Vücudu, başka maddeler gibi elektron ve protonlardan meydana gelmiştir ki bildiğimizce, hayvan ve bitkiler gibi aynı kanunlara tâbidir. Bazıları fizyolojinin fiziğe indirilemeyeceğini düşünüyorlar, ama bunların yanıldığını düşünmek tedbirlice bir şey olur. Yolculuklar nasıl yollara ve demiryollarına bağlıysa, aynı şekilde “Düşüncelerimiz”, dediğimiz şeyler, de beyindeki kıvrıntılara dayanmaktadır. Düşünürken kullanılan enerjinin kimyasal bir başlangıcı olduğu sanılıyor; örneğin iyot eksikliği, zeki bir adamı budala yapıveriyor. Zihin olguları, maddi yapılarla ilgili gibi görünüyor. Bu böyle olursa, tek bir elektronun veya protonun “düşünebileceğini” hayal edemeyiz; yoksa bu tek bir kimsenin kendi başına futbol oynaması gibi bir şey olur. Bireyin düşüncesinin de ölümden sonra yaşayabileceğini düşünemeyiz, çünkü ölüm, beyinin düzenini bozmakta ve beyin kıvrıntılarını kullanan enerji boşa gitmektedir.
Hristiyan dininin merkez dogmaları olan Tanrı ve ruhun öldükten sonra yaşaması, bilimde destek bulamıyor. Bu öğretilerin her biri, din için elzem denemez, çünkü Budizmde bunların hiçbiri yoktur. (Ölümsüzlük konusunda, kayıtsız şartsız bu gibi bir beyan yanıltıcı olabilir, ama incelemenin sonunda doğru olduğu görülür). Ama biz, Batıda, bunları ilâhiyatın daha küçültülemeyecek asgarisi olarak düşünmeğe başladık. Bu inançlara bağlı kalacak kimseler olacaktır Tabii, çünkü kendimizi erdemli, düşmanlarımızı kötü görmek bize nasıl hoş geliyorsa, bu da bize hoş gelmektedir. Ama bence, hiçbiri için sebep yok. Tanrının var olmadığını ispat edebileceğimi iddia etmiyorum. Şeytanın da bir hayal olduğunu ispat edemem. Hristiyan Tanrısı var olabileceği gibi, Olimpos’un, eski Mısır’ın, Babil’in Tanrıları da var olmuş olabilir. Ama bu varsayımlardan hiçbiri, bir ötekinden daha muhtemel değildir: bu muhtemel, bilgi alanının ötesindedir, bu bakımdan, herhangi birini ele almak gerekmez. Bu soru üstünde fazla duracak değilim, çünkü Leibniz üstüne yazdığım kitapta bundan bahsettim.
Bireyin ölümsüzlüğü sorunu oldukça başka bir temele dayanıyor. Burada her iki bakımdan da kanıt mümkündür. İnsanlar, bilimin uğraştığı her günkü dünyanın bölümüdür, varlıklarını tayin eden şartlar da ortaya çıkarılabilir. Bir su damlası, ölümsüz değildir, oksijen ve hidrojene çevrilebilir. Bu bakımdan, bir su damlası kaybolduktan sonra, sululuk niteliğini muhafaza edeceği söylenseydi şüpheyle karşılardık bunu. Aynı şekilde beynin ölümsüz olmadığını biliyoruz, canlı bir vücudun teşkilâtlı enerjisi sanki ölümde terhis oluyor, bu bakımdan kollektif eylem için uygun olmuyor. Zihin hayatımız diye baktığımız şeyin, beyin yapısına ve teşkilâtlı vücut enerjisine bağlı olduğunu gösteriyor bütün kanıtlar. Bu bakımdan, vücut hayatı bitince, zihin hayatının da bitmesi rasyonel oluyor. Bu muhakeme, imkânlardan biridir sadece, ama çoğu bilimsel sonuçların dayandığı ihtimaller kadar kuvvetlidir.
Bu sonuca saldırılabilecek türlü sebepler var. Psişik araştırma, ruhun ölümden sonra yaşadığını gösteren gerçek bilimsel kanıtlar olduğunu söylüyor, şüphesiz ki, tatbik ettiği usuller de bilimsel bakımdan doğrudur. Bu çeşit kanıt, bilimsel yaradılışı olan kimsenin reddedemiyeceği derecede insanı etkileyebilir. Bununla birlikte, kanıta verilecek değerin, ruhun ölümden sonra yaşaması varsayımının önceki ihtimaline dayanması gerekir. Herhangi bir olgu serisini anlatmak için, türlü yollar vardır, bunlardan önceden en az muhtemel olanını tercih edeceğiz, ölümden sonra yaşamamızı muhtemel görenler, bu görüşü psişik gerçeklerin en iyi açıklaması olarak görecektir. Bu kurama başka sebeplere dayanarak imkânsız olarak bakanlar, başka açıklamalar arayacaklardır. Ben, ruhun ölümden sonra yaşadığından yana olan psişik araştırma tarafından şimdiye dek ileri sürülen kanıtları, öte taraftaki fizyolojik kanıtlardan çok daha zayıf görüyorum. Ama her an, daha kuvvetlenebileceğini kabul ediyorum, o zaman ruhun ölümden sonra yaşamadığına inanmak bilime aykırı olur.
Bununla birlikte, bedenin ölümden sonra yaşaması ölümsüzlükten ayrı bir şeydir: sadece psişik ölümün bir gecikmesi olabilir. İnsanların inanmak istediği ölümsüzlüktür. Ölümsüzlüğe inananlar, benim burada kullandığım fizyolojik kanıtlara karşı çıkacaklardır, bedenle ruhun tamamıyla ayrı şeyler olduğunu, ruhun bedenimiz içindeki organlar aracılığıyla meydana gelen ampirik belirtilerden apayrı şey olduğunu ileri süreceklerdir. Bunun bir metafizik boş inanç olduğunu sanıyorum. Zihin ve madde, en son gerçekler olmayıp, bazı amaçlar için kullanılan uygun terimlerdir. Ruh gibi, elektron ve protonlar da mantıki birtakım hayallerdir; aslında herbiri, bir tarih, tek bir sürekli varlık değil, bir olaylar dizisidir. Ruh konusunda, bu gelişmenin ortaya koyduğu gerçekler yüzünden apaçık bir şeydir. Gebe kalmak, hamilelik, ve bebeklik üstünde düşünen herkes, ruhun bölünmez bir şey olduğunu, bu süreç boyunca mükemmel ve tam olduğuna inanmaktadır. Beden gibi geliştiği apaçıktır, hem sperma, hem de yumurtalıktan çıkmaktadır, bu bakımdan bölünemez. Bu, maddecilik değildir: sadece, her ilginç olan şeyin, ilk madde meselesi değil, bir teşkilât meselesi olduğunun kabulüdür.
Metafizikçiler ruhun ölümsüz olması gerektiği konusunda sayısız muhakemeler yürütmüşlerdir. Bütün bu muhakemeleri yıkabilecek basit bir deney vardır. Hepsi de aynı zamanda ruhun bütün uzaya yayılması gerektiği üstünde durmaktadırlar. Ama uzun yaşamak için şişmanlama kaygısında olmadığımızdan, sözü geçen metafizikçilerin hiçbiri muhakemelerinin bu tatbikatına dikkat etmemişlerdir. Pek kabiliyetli adamları bile körleştirebilecek, onların yanlış yapmalarına sebep olacak, isteğin şaşırtıcı gücünün bir örneğidir. Ölümden korkmasaydık, ölümsüzlük fikrinin ortaya çıkmış olacağını sanmıyorum.
Korku, hayatta daha birçok şeyin olduğu gibi, din dogmasının da temelidir. Birey ya da toplu halde insan varlıklarından korkma, toplum hayatımızı çok etkilemektedir, ama tabiattan korkma, dini doğurmaktadır. Zihin ve madde antitezi, görmüş olduğumuz gibi, oldukça hayalidir; ama daha önemli olan bir antitez daha vardır bu, isteklerimizle değiştirebileceğimiz ve değiştiremeyeceğimiz şeyler arasındaki antitezdir, ikisi arasındaki çizgi, ne kesindir, ne değişmez cinstendir bilim ilerledikçe, birçok şey daha bir kontrol altına alınabilmektedir. Gene de kesin olarak öte yanda bazı şeyler kalmaktadır. Bunlar arasında dünyamızın büyük olayları vardır, astronominin uğraştığı olaylar cinsindendir bunlar. Ancak yeryüzünün üstündeki, ya da yakınındaki şeyleri isteğimize göre bir derece kalıba sokabiliyoruz. Yeryüzünün üstünde bile iktidarımız sınırlıdır. Her şeyden önce ölümü önleyemiyoruz, her ne kadar çoğu zaman geciktirebiliyorsak da.
Din bu antitezi yenmek için bir teşebbüstür. Dünya Tanrı tarafından kontrol ediliyorsa, Tanrı da dua ile harekete gelebilirse, Kâdiri Mutlaklıktan kendimize bir pay almış oluyoruz. Eskiden dualara mucizeler cevap verirdi, Katolik Kilisede durum hâlâ böyledir, ama Protestanlar bu gücü kaybetmişlerdir. Bununla birlikte, mucize olmadan da olur, çünkü Takdiri İlâhi, mümkün en iyi neticeleri verecek şekilde tabiat kanunlarını düzenlemiştir. Böylece Tanrıya inanma hâlâ tabiat dünyasını insanlaştırmağa yardım etmektedir ve fizik kuvvetlerini gerçekten kendi müttefikleri gibiymiş gibi görmelerini sağlamaktadır. Aynı şekilde ölümsüzlük de ölüm korkusunu ortadan kaldırmaktadır, öldüklerinde sonsuz mutluluğa erişeceklerine inanan kimselerin ölüme dehşetle bakmamaları gerekir, bununla birlikte ki bu doktorlar için iyidir, daima böyle olmamaktadır. Bununla birlikte, tamamıyla ortadan kaldıramasa da, insanların korkusunu oldukça yatıştırmaktadır.
Temeli korku olduğu için, din, bazı korkulara kötü olarak bakılmamasını sağlamıştır. Bunda, insanlığa çok kötü bir hizmette bulunmuştur: bütün korkular kötüdür, öldüğüm zaman çürüyeceğime, ben’imden hiçbir şeyin yaşamaya devam etmiyeceğine inanıyorum. Genç değilim, ve hayatı seviyorum. Ama yok olma düşüncesi karşısında korkuyla titremeyle alay ederim. Mutluluk sona erse de, gene mutluluktur, sonsuz olmadıklarından, düşünce ve aşk değerlerinden kaybetmezler. Giyotine gururundan bir şey kaybetmeden giden çok insan vardır; aynı gururun, bize, insanın dünyadaki yerini öğretmesi için, yardımı gerektiği açıktır. Geleneksel insansı mitosların içerdeki sıcaklığından sonra, bilimin açık pencereleri ilkin bizi biraz titretse bile, sonunda taze hava insana güç verir, ve büyük mekânların kendilerine özel bir görkemi vardır.
Tabiat felsefesi başka, değer felsefesi başka şeydir. Bunları karıştırırsak, sadece zarara uğramış oluruz. İyi diye düşündüğümüz şeyin, olmasını istediğimiz şey ile hiçbir ilgisi yoktur; bu, tabiat felsefesinin sorunudur, öte yandan, insan-olmayan dünya bunu değerlendirmiyor diye, şunu bunu değerlendirmemiz yasaklanamaz bize, “tabiat kanunu” diye de ille de bir şeye hayran kalmamız gerekmez. İsteklerimizi, ümitlerimizi, korkularımızı, fizikçinin bulmağa başladığı kanunlara göre meydana getirmiş olan tabiatın parçası olduğumuza şüphe yok. Bu anlamda tabiatın bir parçasıyız, tabiata tâbiyiz, sonunda da tabiat kanunlarının sonucunun kurbanı olacağız.
Tabiat felsefesi ille de yeryüzüne inhisar etmemelidir; çünkü yeryüzü Saman Yolu’nun küçük yıldızlarının küçük gezegenlerinin sadece bir tanesidir, önemsiz gezegenimizin minik parazitlerinin hoşuna gidecek birtakım sonuçlar elde etmek için tabiat felsefesini bozmak gülünç olur. Vitalizm, [İlke olarak hem ruhtan hem de organizmadan ayrı bir hayatı kabul eden fizyolojik öğreti. Bu görüş, bütün uzvi aksiyonları kapsar. ] bir felsefe olarak ve evrimcilik, bu bakımdan bir nisbet duygusu ve mantık yokluğu göstermektedir. Bizim kendimiz için ilginç olan hayatın gerçeklerine, kozmik bir önemi varmış gibi, yeryüzüne inhisar eden bir şey değilmiş gibi bakıyorlar. İyimserlik ve kötümserlik de, kozmik felsefeler olarak, aynı safdil hümanizmi göstermektedir; tabiat felsefesinden tanıdığımız kadar, büyük dünya, ne iyidir, ne kötü ve bizi mutlu veya mutsuz kılmak için kaygılanmamaktadır. Bütün bu felsefeler insanın kendi kendine önem vermesinden doğmaktadır ve az bir astronomiyle düzeltilebilmektedir.
Ama değer felsefesinde durum tersine çevrilmektedir. Tabiat, bizim hayal edebildiğimizin ancak bir parçasıdır; gerçek veya hayali her şey bizce takdir edilebilir, bizim verdiğimiz değerin yanlış olduğunu gösterecek dışta bir standart yoktur. Biz kendimiz değerin en son ve reddedilemeyecek hakemleriyiz, değer dünyasında da Tabiat, sadece bir bölümdür. Böylece bu dünyada bizler, Tabiattan daha büyük oluyoruz. Değerler dünyasında, Tabiatın kendi nötrdür, ne iyidir, ne kötü, ne hayranlık, ne de yargılanmak ihtiyacındadır. Değeri yaratan bizleriz, değer veren isteklerimizi de yaratan bizleriz. Bu alanda krallarız, Tabiatın karşısında eğilirsek, krallığımızı küçük düşürmüş oluruz. İyi hayatı sağlayacak bizleriz, Tabiat değildir Tanrı olarak kişileştirilmiş Tabiat bile değil.
Türlü zamanlarda ve türlü topluluklarda iyi hayat konusunda türlü kavramlar ortaya çıkmıştır. Bir dereceye kadar bu ayrılıklar muhakeme yoluyla açıklanabiliyordu; bu, insanlar belli bir sonuca varmak için başvurulacak yollar konusunda ayrıldıkları zamanlardaydı. .Bazıları hapis etmenin suçu önlemek için iyi bir yol olduğunu düşünmektedir; bazılarıysa eğitimin daha iyi olacağı üstünde durmaktadır. Bu çeşit bir ayrılık, yeterli kanıt göstererek bir sonuca vardırılabilir. Ama öyle ayrılıklar vardır ki, bu şekilde denenemez. Tolstoy her türlü savaşı mahkûm ediyordu; bazıları hak uğruna savaşan bir askerin asilce davrandığını söylemektedir. Burada sez konusu olan muhtemelen amaçlardaki gerçek ayrılıktı. Askeri övenler, günahkârların cezalandırılmalarını başlı başına iyi bir şey olarak görürler; Tolstoy böyle düşünmüyordu. Bu gibi bir konuda herhangi bir muhakeme yürütülemez; bu bakımdan iyi hayat konusundaki görüşüm ispatlanamaz, sadece görüşümü açıklayabilir, mümkün olduğu kadar çok sayıda kimsenin benimle hemfikir olmasını ümit edebilirim. Şudur benim görüşüm: İyi hayat, sevgiden ilham alan ve bilgiyle yönetilen bir hayattır
Bilgi olsun, sevgi olsun, ikisi de sonsuzca genişletilebilir, bu bakımdan iyi bir hayat ne denli iyi olursa olsun, daha iyi bir hayat düşünülebilir. Bilgisiz sevgi, ya da sevgisiz bir bilgi iyi bir hayat doğuramaz. Ortaçağlarda salgın hastalık bir ülkede patlak verdi mi, rahipler halkın kiliselerde toplanmasını ve kurtuluş için dua etmesini sağlarlardı; bunun sonucu hastalık dua edenler yığını arasında olağanüstü derecede çabuk yayılırdı. Bu, bilgisiz sevginin bir örneğidir. Son savaş sevginin yer almadığı bir bilgi örneğiydi. Her iki durumda da sonuç büyük çapta ölüme sebep olmuştur.
Her ne kadar hem sevgi, hem de bilgi gerekse de, sevgi bir bakıma daha temeldir, çünkü zeki kimselerin bilgi peşinde koşmasını sağlar, sevdiklerine nasıl fayda sağlayacağını arar. Ama insanlar zeki değilse, kendilerine ne söylenirse ona inanırlar, en gerçek iyilik severliklerine rağmen kötülük etmiş olurlar. Demek istediğimi en iyi Tıp sağlıyor sanıyorum. İyi bir doktor, bir hastaya dostundan daha büyük iyilik eder, tıp biliminde ilerleme de, bilgisiz bir insancıllıktan, bir topluluğun sağlığına daha çok yardım eder. Gene de bilimin buluşlarından sadece zenginler faydalanacaksa, burada bile bir iyilikseverlik unsurunun bulunması gerekir.
Sevgi türlü duyguları içine alan bir kelimedir; bütün bu anlamları ifade etmek istediğimden bu kelimeyi bile bile kullandım. Sevgi bir hareket olarak bu anlamda alacağım çünkü sevgi “prensip” bakımından bana gerçek gibi gelmiyor iki kutup arasında hareket eder: bir yandan istiğraktan büyük zevk duyma, öte yandan büyük bir iyilikseverlik. Cansız nesneler söz konusu olduğunda sadece zevk giriyor işin içine; bir manzaraya veya sanata karşı iyilikseverlik duymayız. Bu çeşit zevk alma herhalde sanatın kaynağıdır. Bu küçük çocuklarda erginlerden daha güdüdür genellikle, büyükler nesnelere daha çok faydası nispetinde değer verirler. Sadece estetik, istiğrak konusu olarak baktığımızda insan varlıklarına karşı duyduğumuz duygulardan büyük rol oynar, kimilerini güzel, kimilerini çirkin buluruz.
Sevginin karşı kutbu saf iyilikseverliktir. İnsanlar cüzzamlılara yardım etmek için hayatlarını feda etmişlerdir; bu anlamda duydukları sevginin herhangi bir estetik zevkle ilgisi yoktur. Anne-baba sevgisi, genel olarak çocuğun görünüşünden zevk duyar, ama çocuk uzaktayken de bu duygu güdü olarak devam eder. Bir annenin hasta çocuğuna karşı gösterdiği ilgiye “iyilikseverlik” demek saçma olur, çünkü bu kelimeyi büyük yanı yalan olan bir duygu için kul1 anmaktayız. Ama başka bir kelime bulmak güçtür. Bu çeşit bir istek, anne-baba duygusu söz konusu olduğunda her türlü kuvvet derecesine çıkabilir. Başka durumlarda çok daha az şiddetlidir; başkalarına karşı duyulan duyguların hepsi, bir çeşit anne-baba sevgisi, ya da bazen onun bir başka şeye yönelmesidir. Daha iyi bir kelime bulamadığım için bu duyguya “iyilikseverlik” diyorum. Ama bir ilkeden söz etmediğimin bir duygudan bahsettiğimin kesinlikle bilinmesini istiyorum; bu kelimeye, bazen atfolunduğu gibi, herhangi bir üstünlük duygusu da katmıyorum. “Sempati” (duygudaşlık) kelimesi demek istediğimi bir bakıma açıklarsa da. içine sokmak istediğim hareket unsurunu ihtiva etmemektedir.
Sevgi tam anlamında zevk ile iyilik-dileme gibi iki etkenin birbirinden ayrılamayacak bir karışımından meydana gelir. Bir anne-babanın güzel başarılı bir çocuğu için duyduğu sevgi iki etkeni de içine alır; cinsiyet sevgisinde de durum böyledir. Ama cinsiyet sevgisinde emin bir şekilde mülkiyet olduğunda iyilikseverlik vardır, yoksa, her ne kadar zihindeki zevk daha büyük çapta artarsa da, kıskançlık onu yıkar. İyilik duygusu olmayan zevk, zalim olabilir; zevk almaksızın iyilik duygusu duymak soğukluk, biraz da üstünlük doğurur. Sevilmek isteyen bir kimse, her iki etkeni de içinde bulunduran bir sevginin nesnesi olmayı ister, ancak bebeklik çağındaki gibi veya hastayken son derece zayıf olunduğunda durum değişebilir. Tersine olarak, son derece kuvvetli olunduğu zamanlarda da, iyilikten çok hayran kalınmak istenir: zorbaların ve ünlü güzellerin zihin durumu böyledir. İnsanlardan iyilik, ancak onlardan, yardım, tehlike sezdiğimiz nispette isteriz. Bu hiç olmazsa biyolojik mantık bakımından böyledir, hayat için gerçek değildir pek. Yalnızlık duygusundan kurtulmak için, dediğimiz gibi “anlaşılmak” için sevgi isteriz. Bu sadece iyilikseverlik değil, aynı zamanda bir sempati, yani duygudaşlık meselesidir de; sevgisi hoşumuza giden kimse sadece iyiliğimizi istemekle kalmamalı, aynı zamanda nasıl mutlu olacağımızı da bilmelidir. Ama bu iyi hayatın öteki etkenine, yani bilgiye aittir.
Mükemmel bir dünyada her duygulu varlık, her bir başkası için, zevk, iyilikseverlik ve anlayışlılık’ın bölünmez bir şekilde meydana getirdiği sevgi nesnesi olur. Bundan, günümüzün dünyasında karşılaştığımız bütün duygulu kimselere karşı böyle davranmamız gerektiği çıkarılmamalıdır. Tiksinç geldiği için hoşumuza gitmeyecek çok kimse vardır. Onlarda güzel arayarak yaradılışımıza karşı şiddet kullanacak olursak, Tabii olarak güzel bulduğumuz şeylere karşı olan algılılığımızı körleştiririz. İnsanlar bir yana, dünyada daha pire, tahta kurusu ve bit gibi şeyler de vardır Tabii.Bazı azizlerin bitlere “Tanrının incileri” dediği olmuştur, ama bu adamların bitten zevk almaları sadece kutsallıklarını teşhir içindi.
İyilikseverlik daha da genişletilmeye elverişlidir, ama iyilikseverliğin de sınırları vardır. Bir hanımla evlenmek istiyorsak, sonradan onunla evlenmek isteyen biri olduğunu anlarsak, hanımı bırakıp o alsın diyerek iyilik etmek istemeyiz, buna haklı olarak bir yarış alanı gözüyle bakabiliriz. Yine de rakibimize karşı duygularımız tamamıyla iyi olmaz. Yeryüzündeki iyi hayat tariflerinin hepsinde bir hayvan canlılığı ve içgüdüsü temeli olduğunu farz etmemiz gerekiyor sanıyorum. Onsuz hayat pek ehli olur, ilginçliği kalmaz. Uygarlık buna eklenecek bir şeydir, yerini alacak bir şey değil; riyazetçi aziz ile yalnız yaşayan bilge tam insan varlığı olamamaktadır bu bakımdan. Bunların pek azı bir topluluğu bencileştirebilir; ama hep onlardan meydana gelen bir dünya (sıkıntıdan patlar.
Bu düşünceler, en iyi sevgide bir zevk etkeni üstünde durmağa götürüyor. Bu gerçek dünyada, zevk, kaçınılmaz bir şekilde seçmeyle ilgili, bu yüzden, bütün insanlık için aynı duyguyu duymamızı önlüyor. Zevkle iyilikseverlik arasında çatışma doğunca, genellikle bir uzlaşma yoluna gitmeleri gerektir, hiç biri ötekisine tamamıyla teslim olmamalıdır. İçgüdülerin kendi haklan vardır, ve bir noktadan öte, onlara karşı şiddet kullanacak olursak, sonra bizden ince yollardan öcünü alır. Bu bakımdan, iyi bir hayat düşünürken, insan imkânının sınırlarını da göz önüne getirmek gerektir. Bununla birlikte, burada da, yine bilgi gerekliliğine gelmiş oluyoruz.
Bilgiden, iyi hayatın bir etkeni olduğundan söz ederken, ahlâk bilgisini düşünmüyorum, bilimsel bilgiden, belli bazı olayların bilgisinden sez ediyorum. Ahlâk bilgisi diye bir şey olabileceğini sanmıyorum. Belli bir amaca erişmek istiyorsak, bilgi bize yolu gösterir, bu bilgiyse bir bakıma ahlâk bilgisi diye geçer. Muhtemel sonuçlarına atıfta bulunmadan, hangi davranışın doğru, hangisinin yanlış olduğu üstünde karar verebileceğimizi sanmıyorum. Erişilecek bir amaç olduğunda, onu nasıl gerçekleştirmek meselesi bilime kalmış bir iştir. Bütün ahlâk kurallarını, istediğimiz sonuçları gerçekleştirmeğe eğilimli olup olmadığını inceleyerek, denememiz gerekir, istediğimiz amaçlar diyorum, istemek zorunda olduğumuz amaçlardan söz etmiyorum. İstemek zorunda olmak, başka birinin bizim için filân şeyi istemesi demektir. Genellikle makamlar bizlerden birtakım şeyler ister -annebaba, okul öğretmenleri, polis, yargıçlar- Bana “filân falan şeyi yapman gerekiyor” derseniz, sözünüzün harekete getirici gücü, benim, sizin tasvip etmeniz isteğimdedir muhtemelen aynı zamanda tasvibiniz veya tasvip etmemenizle ilgili mükâfat veya ceza da olacaktır. Her türlü davranış istekten doğduğu için, ahlâk kavramları da, isteği etkilediği süre, ancak önem kazanabilir. Bunu tasvip olunmamaktan korktuğu için yapar. Bunlar güçlü toplumsal kuvvetlerdir, herhangi toplumsal bir amaç gerçekleştirmek istiyorsak, ister istemez onları kendi tarafımıza geçirmeğe çalışacağız. Davranışın, ahlâkın muhtemel sonuçlarıyla yargılanabileceğim söylerken, dilediğimiz toplumsal amaçları gerçekleştirmesi muhtemel davranışın tasvibini, karşı davranışın ise tasvip olunmamasını istiyorum demektir. Bugün böyle davranılmamaktadır; bazı geleneksel kurallar vardır, bunlara göre tasvip veya ret, sonuçlar göz önüne getirilmeden yapılmaktadır. Ama bu gelecek bölümde ele alacağımız bir konudur.
Kuramsal ahlâkın boşluğu, basit durumlarda apaçık görünür. Örneğin, farz edin çocuğunuz hasta. Sevginiz onun iyi olmasını istiyor, bilim de nasıl iyi olacağını söylüyor size. Kuramsal ahlâkda çocuğunuzun iyileşmesinin daha iyi olacağını söyleyen bir ara safha yoktur. Hareketiniz, bir amaç gerçekleştirmek isteği ile çare bilgisinden doğmaktadır. İyi olsun kötü olsun, bu, aynı zamanda bütün hareketler için böyledir. Durumlara göre amaçlar değişebilir, bilgi de bazı durumlarda başkalarına nazaran daha yeterli olabilir. Ama insanlara yapmak istemedikleri şeyi yaptırma yolları yoktur. Mümkün olan bir mükâfat veya ceza sistemiyle -bu arada toplumsal tasvip veya reddin de büyük rolü vardır- isteklerini değiştirmektedir. Kanun koyucu ahlâkçı için, mesele şu oluyor böylece: kanun koyucu makam tarafından istenenin azamisini sağlamak için bu mükâfat ve ceza sistemini nasıl düzenlemek gerekir? Kanun koyucu makamın kötü istekleri olduğunu söyleyecek olursam, isteklerinin, kendimin ait olduğu topluluğun bir bölümünün istekleriyle çatıştığını demek istiyorumdur sadece. İnsan isteklerinin dışında ahlâk ölçüsü yoktur.
Böylece ahlâkı bilimden ayıran şey, herhangi özel bir bilgi değildir, sadece istektir. Ahlâkta gereken bilgi, başka yerdeki bilgiye benzer tamamıyla; özel olan şey, bazı amaçların ve onlara götürecek doğru davranışın istenmesidir. Doğru davranışın tanımı çoğunluğa hitap edecekse, amaçların, insanlığın büyük bir kısmının istediği amaçlar olması gerekecektir. Doğru davranışın kendi gelirimi arttıracak bir şey olduğunu söyleyecek olsaydım, okuyucularım benimle aynı fikirde olmazlardı. Herhangi bir ahlâk muhakemesinin bütün etkinliği bilimsel yatımdadır; yani, başka değil de, belli bir çeşit davranışın genellikle istenen bir amaca götüren yol olmasındadır. Bununla birlikte, ahlâk muhakemesi ile ahlâk eğitimi arasında bir ayrılık yapmam gerekir. Ahlâk eğitimi bazı istekleri kuvvetlendirmek, bazılarını zayıflatmaktan ibarettir. Bu, daha sonra ele alınacak olan apayrı bir süreçtir.
Bu bölümün başlangıcındaki iyi hayat tanımının demek istediğini, daha dakik olarak açıklayabiliriz şimdi.
İyi hayatın, bilgi tarafından yönetilen sevgiden meydana geldiğini söylediğim zaman beni harekete getiren istek mümkün olduğu kadar böyle bir hayat yaşamak, başkalarının da böyle yaşamasını görmek isteğiydi: beyanın mantıki muhtevası, bu şekilde yaşayan insanların bulunduğu bir toplulukta, daha az sevgi ve bilgi olan bir topluluktan, isteklerin daha çok gerçekleştirileceğidir. Bu hayatın “erdemli”, ya da karşıtının “günah” olduğunu söylemiyorum, çünkü bunlar, bana bilimsel bakımdan doğrulanamayacak gibi gelen kavramlardır.
Kaynak: NEDEN HRİSTİYAN DEĞİLİM
(Why I am Not a Christian an Examination of the God
Idea and Christianity Bertrand Russell [March 6, 1927] )
Çeviren: ENDER GÜROL Varlık Yayınları, Eylül, 1966, İstanbul