MEHMED EMİN RESULZÂDE (1884-1955)
YAVUZ AKPINAR 01 Ocak 1970
Azerbaycan Cumhuriyetinin kurucusu ve ilk cumhurbaşkanı.
Bakü yakınlarındaki Novhanı köyünde doğdu. Babası tanınmış bir din âlimi olan Hacı Molla Ali Ekber, annesi Zalkızı Ziynettir. Küçük yaşlarından itibaren aile çevresinde aldığı dinî bilgiler yanında belli ölçüde Arapça ve Farsça öğrendi, ardından Farsçasını geliştirdi. Rus-Tatar mektebinde okuduktan sonra bir müddet Bakü Teknik Okuluna devam etti. Bu yıllarda Bakünün ekonomik, sosyal ve siyasal ortamından, Rusyada ve Rusya müslümanları arasında gittikçe yaygınlaşan inkılâpçı hareketlerden, Gaspıralı İsmâil Beyin önderlik ettiği usûl-i cedîd okulları ve onun eğitim hakkındaki görüşlerinden etkilenip millî meselelerle ciddi şekilde ilgilenmeye başladı. 1902de Rus sömürge yönetimine karşı mücadele etmek için Müslüman Gençlik Teşkilâtı adıyla gizli bir cemiyet kurdu. Bu cemiyet Müslüman Demokratik Müsâvat Cemiyeti ismini alarak çalışmalarını sürdürdü. 1904 yılı sonlarına doğru arkadaşları Mîr Hasan Mevsimov, Mehemmed Hasan Hacinski ile birlikte bu cemiyeti, Rus Sosyal Demokrat Fehle (İşçi) Partisinin Bakü komitesi içerisinde yer alan Müslüman Sosyal Demokrat Himmet (kısaca Himmet / Hümmet) teşkilâtına dönüştürdü. M. Azizbeyov, Neriman Nerimanov ve S. M. Efendiyev gibi inkılâpçıların da katıldığı bu teşkilâtın 1904-1905 yıllarında altı sayı çıkarılan ve gizlice teksir edilip dağıtılan Himmet adlı bir yayın organı vardı.
Resulzâde, iş hayatına Baküde Rusça yayımlanan Kaspi gazetesinde mürettiplik yaparak başladı, daha sonra gazetecilik onun asıl mesleği oldu. Resulzâdenin ilk yazısı, Tifliste Mehemmedağa Şahtahtlının çıkardığı Şark-ı Rus gazetesinde yayımlanan Saadetlü Mehemmedağa Huzuruna adlı mektubudur (2 Mayıs 1903, sy. 14). Aynı gazetede çıkan ikinci yazısı, amcasının oğlu Mehemmedeli (Muhammedali) Resulzâde ile birlikte yazdıkları Himmet ve Gayret Vaktidir başlıklı makaledir (1903, sy. 19, 20). Aydınların millete karşı sorumluluklarının dile getirildiği bu makalede Kafkasyada din bilgini yetiştirecek bir medresenin ve usûl-i cedîd eğitimi yapacak mekteplerin açılması üzerinde duruluyordu. Resulzâde ayrıca Hüseyinzâde Ali (Turan) Beyin Baküde yayımladığı Füyûzât dergisine (1906-1907) ve Ağaoğlu Ahmetin çıkardığı İrşad ve Terakkî gazetelerine (1908-1909) makaleler yazdı. Türkçe ve Ermenice neşredilen Davet-Goçta (1906), Himmet teşkilâtının yayın organı olan Tekâmülde (1906-1907), bu gazete kapatılınca yerine çıkarılan Yoldaşta (1907) çeşitli konularda yazıları çıktı. Bu yazılarından onun ilk gençlik yıllarından itibaren Rus sömürge siyasetine karşı hürriyetçi ve inkılâpçı bir tavır takındığı, sadece Kafkasya müslümanlarının değil bütün Rusya müslümanlarının, İran ve Türkiyenin problemleriyle ilgilendiği anlaşılmaktadır.
Resulzâde, 1903ten itibaren kurulmaya başlayan ve Azerbaycanda millî bilincin, sosyal ve kültürel hayatın gelişmesinde önemli etkisi bulunan Sefa, Necat, Edep Yurdu, Cemiyyet-i Hayriyye gibi derneklerde görev aldı. Bir süre Terakkînin, 1908de geçici olarak İrşadın redaktörlüğünü üstlendi. Öte yandan siyasal olaylarda, gösteri ve mitinglerde aktif rol aldı. Aynı dönemde Bakü petrol işçilerine ve Kafkasyanın çeşitli yerlerine gönderilen inkılâpçı broşürlerin yazılması ve dağıtılması işine katıldı. Amcasının oğlu Mehemmedeli Resulzâde vasıtasıyla bu yıllarda Stalinle tanıştı. Stalinle birlikte bazı faaliyetlere girişti, onu birkaç defa ölümden kurtardı. Aynı zamanda edebiyatla da ilgilenen Resulzâde bu dönemde millî duyguları uyandıran Karanlıkta Işıklar (1908) ve Nâgehân Belâ (1908) adlı piyesleri kaleme aldı. Bu yıllarda imparatorluğun bütünlüğünü korumakta ısrar eden, esir halkların hürriyet isteklerine karşı çıkan Rus sosyal demokratlarına olan inancını kaybetmeye başladı. Düşünceleri Azerbaycanın ve diğer esir halkların Rusya içinde muhtariyet kazanması yönünde değişime uğradı.
Rus Başbakanı Stolıpinin 1907de II. Dumayı dağıtarak çarlığı yeniden despot bir yönetime sürüklemesinin ardından birçok teşkilât gibi Himmet teşkilâtı da kapatıldı. İnkılâpçı aydınların, gazeteci ve yazarların tutuklanıp hapse atıldığı veya sürgün tehlikesiyle karşılaştığı bu dönemde Resulzâde, Rus polisinin takibinden kurtulmak ve İran Meşrutiyet Hareketini izlemek için İrana gitti. Burada Himmet teşkilâtının temsilcisi ve Terakkî gazetesinin muhabiri olarak çalıştı. Çoğunluğunu Azerbaycan Türklerinin oluşturduğu meşrutiyet taraftarı aydınların sosyal demokrat düşüncelerle tanışmasında önemli rol oynadı. 1910da İran Demokrat Partisinin kurucuları arasında yer aldı ve partinin merkez komitesine seçildi. Bir yandan Îrân-ı Nevde (1909) Rus hükümetini eleştiren makaleler yazarken diğer yandan Baküdeki Terakkî gazetesine İran Mektupları adıyla seri yazılar gönderdi. Onun bu iki gazetede çıkan yazıları İran meşrutiyet hareketinin önemli kaynakları arasındadır.
İranda emperyalizme karşı açılan meşrutiyet cephesinin ilk hedeflerinden biri Rusya idi. Bu sebeple çok geçmeden Rusyanın askerî müdahalesiyle İran meşrutiyet hareketi kanlı bir şekilde bastırıldı ve Resulzâde Rus hükümetinin isteği üzerine sınır dışı edildi (Mayıs 1911). Tahrandaki mücadele arkadaşı Seyit Hasan Tağızâde ile birlikte İstanbula giden Resulzâde burada yine kendisi gibi Azerbaycandan ayrılmak zorunda kalan Ağaoğlu Ahmet ve Hüseyinzâde Ali Beyle buluştu. Kazan Türklerinden Yusuf Akçura ile, başta Ziya Gökalp olmak üzere İttihat ve Terakkî Cemiyetinin ileri gelen temsilcileriyle tanıştı. Türk ocaklarının çalışmalarına katıldı. Bu çevrede tanıdığı bazı aydınlar ve özellikle Ziya Gökalp, Resulzâdeyi bir hayli etkiledi. Türk Yurdunda ve Sırât-ı Müstakîmde İran ve İran Türkleri hakkında yazılar yazdı. 1913te Romanov hânedanının 300. yılı dolayısıyla çıkarılan genel aftan yararlanarak Baküye döndü. Müsâvat Partisinin başına geçerek siyasî faaliyetlerine devam etti. Ekim 1914ten itibaren dönemin en etkin gazetelerinden biri olan İkbalde yönetici ve başyazar olarak çalıştı. Ertesi yıl Müsâvat Partisinin yayın organı Açıksöz gazetesini (1915-1918) kurarak başyazarlığını yaptı. Türkleşmek, İslâmlaşmak, muasırlaşmak ülküsünü savunan bu gazetede Rusya Türklerinin kendi mukadderatını kendilerinin belirlemesi gerektiği üzerinde durdu.
Resulzâde, 1914-1915te I. Dünya Savaşı sırasında Doğu Anadoluda bir kısmı Azerbaycan, Kafkasya içlerine kaçmak zorunda kalan, Ermeni baskın ve katliamlarına uğrayan Osmanlı tebaası Türklere yardım kampanyasını örgütleyenlerden biri oldu; bu yolda hizmet gören Azerbaycan Cemiyyet-i Hayriyyesinin faaliyetlerini destekledi; 1917de Kardaş Kömeği adlı bir mecmua çıkararak gelirini bu kampanya için harcadı. 1914-1916 yıllarında Dirilikte kendi milliyetçilik anlayışını açıklamaya devam etti. 1917 Nisan ayında Baküde toplanan Kafkasya müslümanları kurultayında onun Rusyanın federal bir yapıya kavuşturulması gerektiği yolundaki teklifi benimsendi. 1-11 Mayıs 1917de Moskovadaki Bütün Rusya Müslümanları Şûrasında her halk için toprağa dayalı muhtariyet teklifi kabul edildi. Bu dönemde yayımladığı kitapçıklarla görüşlerini bütün Rusya müslümanlarına ulaştırdı. Moskova kurultayında yaptığı konuşma Ahmet Salikovun konuşmasıyla birlikte basıldı. Ancak millî istiklâl yolundaki faaliyetleri ve yazıları sebebiyle hapse atıldı, 1917 Bolşevik İhtilâlinin patlak vermesiyle hapisten kurtuldu. Gaspıralı İsmâil Beyin damadı Nesibbey Yusufbeylinin 1917de Gencede kurduğu Türk Adem-i Merkeziyet Partisinin Müsâvat Partisi ile birleşerek Türk Adem-i Merkeziyet Partisi Müsâvat adını almasının ardından gerçekleştirilen kurultayda başkanlığa getirildi. 1917nin sonbaharında Rusyada yapılan milletvekili seçimlerinde hem Azerbaycandan hem Türkistandan Rus parlamentosuna seçildi.
1917 Bolşevik İhtilâlinden sonra Tifliste Türkler, Gürcüler ve Ermenilerin katılımıyla Kafkasyanın idaresini eline alan milletvekillerinin kurduğu hükümetin dağılması üzerine Azerbaycan temsilcileri Azerbaycan Millî Şûrasını oluşturdular. Şûra başkanlığına Resulzâde getirildi. Azerbaycan Millî Şûrası 28 Mayıs 1918de Azerbaycanın bağımsızlığını ilân etti ve Resulzâde devlet başkanlığına seçildi. Bakü işgal altında olduğundan Gence devlet merkezi ilân edildi. Haziran 1918de Orta Avrupa devletlerinin katılımıyla Kafkasya meselelerinin görüşüleceği düşünülen konferansta Azerbaycanı temsil etmek üzere İstanbula giden Resulzâde, burada yabancı devletlerin ileri gelenleriyle temas kurarak Bakünün işgalden kurtarılması için teşebbüslerde bulundu, ancak bir sonuç alamadı. O sırada Bakü üzerine ilerlemekte olan Türk ordusu ve Azerbaycan gönüllüleri 15 Eylül 1918de şehri işgalcilerden kurtarınca hükümet merkezi Baküye taşındı. Resulzâde, Azerbaycana dönerek devlet başkanlığı görevine devam etti. 1919da Müsâvat Partisinin ikinci kongresinde yeniden parti başkanlığına seçildi. Ancak Bolşeviklerin 27 Nisan 1920 tarihinde Azerbaycanda idareyi ele geçirmesi üzerine Abbaskulu Kâzımzâde ile birlikte yakalanarak Baküye getirildi ve hapse atıldı. O sırada Baküye gelen Stalinin yardımıyla hapisten kurtulan Resulzâde, Stalin tarafından Moskovaya götürüldü (1921). Stalin kendisine defalarca resmî görev teklif ettiyse de o Bolşeviklerle iş birliği anlamına gelebilecek her türlü faaliyetten uzak durdu; sadece Moskova Şarkiyat Enstitüsünde Türkçe ve Farsça dersleri vermeyi kabul etti.
Baküde yer altı faaliyetlerini sürdüren Müsâvat Partisinin kararı uyarınca Resulzâde ilmî araştırmalar yapma bahanesiyle 1922 yılı başlarında Petersburga gitti, buradan kaçtığı Finlandiyada bir ay kaldıktan sonra Fransaya gidip oradan 1922 yazında İstanbula geldi. Ertesi yıl çıkarmaya başladığı, Kasım 1927ye kadar doksan dört sayı neşredilen Yeni Kafkasya dergisinde Azerbaycan Türkleri ile çarlık yönetimi altındaki Türklerin problemlerini dile getirdi, İran ve Sovyet hükümetlerini hedef alan sert yazılar yazdı. Yeni Kafkasya 1 Ekim 1927 tarihinde Sovyetlerin baskısıyla kapatıldı. İstanbulda yayımlanan bazı gazetelerde Sovyetler Birliği ve İran aleyhine makaleler yazmaya devam edince yine Sovyetlerin baskıları sonucu 1928de İstanbuldan ayrılmak zorunda kaldı. Avrupaya geçerek çeşitli ülkelerde Azerbaycan davasını dünyaya açıklamaya devam etti. Rusyanın hâkimiyeti altındaki milletlere mensup göçmenlerin oluşturduğu Prometeus adlı cemiyetin Paristeki yayın organı Prometede (1929-1939) ve Kafkaz (1932-1938) dergisinde makaleler yazdı. Berlinde onun yönetiminde çıkan İstiklâl (1932-1934) ve Kurtuluş (1934-1938) gazetelerinde, ayrıca Müsâvat Bülteninde birçok yazısı neşredildi. 1934te Brükselde Millî Gürcistan ve Kuzey Kafkasya devlet başkanları ile Kafkasya Konfederasyonunu kurdu. Bu dönemde Resulzâde ile bazı Azerbaycan temsilcileri arasında liderlik konusunda anlaşmazlık ortaya çıktı; Genceli Şefi Bey Rüstembeyli ile Halil Hasmemmedli, Resulzâdeye karşı tavır aldılar. Ancak muhaceretteki Müsâvatçıların ekseriyeti Resulzâdeyi tercih edince diğerleri partiden ihraç edildi.
Resulzâde, değişen siyasî şartlar sebebiyle muhaceretteki Müsâvat Partisi mensuplarını 1936da Polonyada toplantıya çağırdı. Bu toplantıda partinin yeni programı kabul edildi ve Müsâvat Partisi Yeni Program Esasları adıyla yayımlandı (Varşova 1936). Polonyanın Ruslar tarafından işgali üzerine Berline giden Resulzâde, burada arkadaşlarıyla birlikte Azerbaycanın geleceği üzerinde Almanlarla yapılan görüşmelere katıldı. Nazilerin Azerbaycanın haklarını tanıma ve istiklâlini temin etme niyetinde olmadığını görerek 1942 sonbaharında Almanyadan ayrıldı. Alman siyaseti hakkındaki olumsuz düşüncelerini 5 Ağustos 1943 tarihinde bir muhtıra ile açıklayarak Bükreşe döndü. Burada kendisine Türkiye büyükelçisi Hamdullah Suphi Tanrıöver yardımcı oldu. 1944te Bolşeviklerin Bükreşe de girmesi üzerine İsviçreye gitmek istedi, ancak vize alamadı. 1944 Ekim ayında Almanyaya sığınmak zorunda kaldı. 1947 Eylülünde Türkiyeye gelerek Ankaraya yerleşti. Önce Millî Eğitim Bakanlığı Yayım Müdürlüğün-de, daha sonra Millî Kütüphanede memur olarak çalıştı. 1949da Ankarada kurulan Azerbaycan Kültür Derneğinin fahrî başkanlığına getirildi. Dernek, 1 Nisan 1952 tarihinde günümüzde de yayımlanmakta olan Azerbaycan adlı dergiyi çıkarmaya başladı. Bu dergide ve daha başka yayın organlarında birçok makalesi yayımlanan Resulzâde 6 Mart 1955te vefat etti ve Asrî Mezarlığa defnedildi.
Sadece Azerbaycan Türklerinin değil bütün Türk dünyasının önde gelen fikir ve siyaset adamları arasında yer alan Resulzâdenin Azerbaycanın çarlık Rusyası ve Sovyet dönemi tarihine dair objektif değerlendirmeleri ve yorumları, Sovyetler Birliğinin yıkılması ve Azerbaycandaki katı ideolojik tavrın yok olmasıyla bir hayli değer kazanmıştır. Bugün Azerbaycan tarihi, dili ve edebiyatı hakkında yapılan yeni çalışmalarda Resulzâdenin fikirlerine yeniden dönüldüğü ve onların ışığında değerlendirmeler yapıldığı görülmektedir. Hayatının birçok safhası gibi çeşitli dillerde yazılmış eserleri ve makaleleri ciddi araştırmaları beklemektedir. Nitekim yakın dönemde Türkiyede ve Azerbaycanda hakkında araştırmalar gerçekleştirilmiş, eserleri yeniden yayımlanmaya başlanmıştır.
Mehmed Emin Resulzâdenin şahsî evrakının bir kısmı İzmirde Fikret Türkmen ve Yavuz Akpınarın, bir kısmı da Ankarada Yücel Hacaloğlunun elinde bulunmaktadır; Hacaloğlu elindeki evrakı yayımlanması için Yavuz Akpınara vermiştir. Sebahattin Şimşirin, Mehmet Emin Resulzadenin Türkiyedeki Hayatı, Faaliyetleri ve Düşünceleri adlı eserinin sonunda (Ankara 1995) Fikret Türkmende bulunan evrak hakkında bilgi mevcuttur. Yavuz Akpınar da M. E. Resulzadenin Arşivi ve Elyazma Eserleri adlı yazısında (Akademik Araştırmalar Dergisi, sy. 1 [İstanbul 1999], s. 67-73) kendisinde bulunan malzemenin listesini vermiştir. Yücel Hacaloğlundaki evrakın bir kısmının Resulzâdenin Türk Ansiklopedisine yazdığı Azerbaycanla ilgili maddelerin el yazısı nüshaları olduğu görülmektedir.
Başlıca eserleri şunlardır: Azerbaycan Cumhuriyeti: Keyfiyet-i Teşekkülü ve Şimdiki Vaziyeti (İstanbul 1922; nşr. Yavuz Akpınar v.dğr., İstanbul 1990); Das Problem Aserbeidschan (Berlin 1937; trc. Sebahattin Şimşir - Perihan Mete, Azerbaycan Problemi, Ankara 1996); İstiklâl Uğrunda Mücadele (Lehçe, Varşova 1938); Azerbaycan (İslâm-Türk Ansiklopedisi, İstanbul 1942); Millî Tesanüd (Ankara 1978); Asrımızın Siyavuşu (haz. Arasoğlu, Ankara 1989); Azerbaycan Cumhuriyyeti (nşr. Asif Rüstemov, Bakü 1990); Azerbaycan Şairi Nizami (2. bs., İstanbul 1991); Stalinle İhtilâl Hatireleri (haz. Nesib Nesibzade, Bakı 1991; aynı eser Bir Türk Milliyetçisinin Stalinle İhtilâl Hatıraları adıyla, nşr. Sebahattin Şimşir, İstanbul 1997); Mehemmed Emin Resulzâde: Eserleri, I 1903-1909 (nşr. Prof. Şirmemmed Hüseynov, Bakü 1992); Mehemmed Emin Resulzâde: Eserleri, II 1909-1914 (nşr. Prof. Şirmemmed Hüseynov, Bakü 2001); Kafkasya Türkleri (nşr. Yavuz Akpınar v.dğr., İstanbul 1993 [Türk Yılı 1928deki yazıları]); İran Türkleri (nşr. Yavuz Akpınar, İ. M. Yıldırım, S. Çağın, İstanbul 1993 [1912de Türk Yurdu ve Sırât-ı Müstakîmde çıkan yazıları]); Mehmed Emin Resulzâdenin Meclis-i Mebûsan Konuşmaları (1918-1920) (nşr. Sebahattin Şimşir, İstanbul 2003, Resulzâdenin Azerbaycan meclisinde yaptığı konuşmaları içerir); Rusyada Siyasi Vaziyet (2. bs., İstanbul 2005).