AMPÜTASYON NEDİR?
Ampütasyon, çeşitli nedenlerle beslenmesi engellenen, hastalık taşıyan ve fonksiyon kaybına neden olan ekstremitenin cerrahi yöntemle vücuttan ayrılması işlemine denir. Ampütasyon, bireyin yaşam kalitesini, otonomisini ve iyi olma durumunu etkileyebilen ciddi tıbbi ve psiko-sosyal bir durumdur.
AMPÜTASYONUN NEDENLERİ NELERDİR?
Ampütasyonların %1-4 kadarı doğuştan uzuv eksikliği iken, geriye kalan büyük kısmı kişinin yaşamında oluşan travma, tümör cerrahisi, damar hastalığı, şeker hastalığı gibi nedenlerle meydana gelmektedir. Ampütasyon yeri ve yaşa göre nedenler değişmektedir. Kol ve el ampütasyonlarında travma %75 oranla başı çekerken ayak ve bacak ampütasyonlarında en sık neden şeker hastalığı ve periferik damar hastalığıdır. Genç ve orta yaşta travmatik nedenler daha sıktır. Yaşlılarda kronik hastalıklar başlıca nedendir. Çocukluk çağında ise kanser nedeniyle uygulanan ampütasyonlar daha sıktır.
ERGOTERAPİSTİN ROLÜ
Rehabilitasyon programında ergoterapistin rolü; preprostetik dönemde protez için kalan uzvun (güdüğün) hazırlanmasını içerir. Prostetik dönemde ise, protezle olan uyumun arttırılmasını ve fonksiyonelliğin sağlanmasını içerir.
Rehabilitasyon programı, ampütenin fiziksel ve psikolojik düzenlemelerine yardımcı olan bireyselleştirilmiş bir müdahale planı içerir. Bu plan, kişi yeni vücut imajını kabul etmeyi ve mümkün olduğunca bağımsızlığı kazanabilme becerisini öğrenecek şekilde oluşturulmalıdır.
Ampüte rehabilitasyonu; ampütasyon kararı ile başlayarak ampütenin topluma geri döndürülmesine kadar gerçekleştirilen tüm aktiviteleri kapsayan uzun bir süreçtir. Kabaca şöyle aşamalandırılabilir:
- Preoperatif Dönem
- Postoperatif Dönem
- Preprostatik Dönem
- Prostetik Dönem
- Sosyal Yaşama Geri Dönüş Ve Takip
PREOPERATİF DÖNEM
- Hasta ameliyat hakkında ve ameliyat sonrasında görülmesi muhtemel olan fantom hissi ve ağrısı hakkında bilgilendirilmelidir.
- Hastaya koltuk değneği temin edilerek yürüyüş eğitimi için hazır bulundurulmalıdır.
- Tekerlekli sandalye kullanması gereken hastalar için uygun T.S. Temin edilmelidir.
- Hastaya psikolojik destek verilmeli ve bakımvereni bilgilendirilmelidir.
Ergoterapist; güdük, ROM, kas kuvveti, duyu, kognitif işlev değerlendirmelerini yapmalı ve transfer aktiviteleri, tekerlekli sandalye kullanımı hakkında bilgi vermelidir.
POSTOPERATİF DÖNEM
- Yara iyileşmesi, ağrı ve ödem kontrolü yapılmalı.
- Hastaya fantom hissi hakkında bilgilendirme yapılmalı.
- Pozisyonlama uygulamaları terapist tarafından gösterilmeli.
- Duygusal destek bu aşamada önem arz eder.
! Güdük Bakım
- Kompresyon çorabı veya liner önerisi
- Kontra türlerin önlenmesi (pozisyonlama önemli)
- Güdükte hijyenin sağlanması
- Yara bakımı
- Desensitizasyon
BANDAJ UYGULAMASI
- Bandaj uygulaması ödem kontrolü ve prostetik uygulamalar için güdük şekillenmesini sağlamak amacıyla mutlaka yapılmalıdır
- Ameliyattan sonra 3-4. günde bandaj uygulamasına başlanır ve prostetik döneme kadar devam eder.
- Ödem kontrolü ve güdük şekillenmesi için bandaj gündüz ve gece kullanılmalıdır.
- Bandaj güdüğü ve cildi kontrol etmek amacıyla; günde 2 kez bandaj esnekliğini yitirdiğinde ve katlanmalar olduğunda ağrı ve rahatsızlık verdiğinde çıkarılmalıdır.
- Bandaj ekstremite düz tutularak uygulanmalıdır.
- Diagonal sarım kullanılabilir.
- Bandaj uygularken basınç distalden proximale azalarak uygulanmalıdır.
3.PREPROSTATİK DÖNEM
Ampüteye dair;
- Detaylı anamnez-medikal geçmiş alınmalı.
- Bilişsel-mental, duyu, deri değerlendirmesi yapılmalı.
- Kas-iskelet sistemi değerlendirmesi (kas kuvveti, ROM, postür…) yapılmalı.
- Günlük Yaşam Aktiviteleri ve Aletli/Enstrümantal Günlük Yaşam Aktiviteleri değerlendirilmeli.
- Uyku, depresyon, stres kontrolü yapılmalı.
Preprostetik dönemdeki müdahalelerin çoğu vücut yapı ve fonksiyonları ile performans alanlarına yönelik uygulamaları içerir. Bozulmuş vücut imajı algısını düzeltmek amacıyla spora yönlendirme, erken protez, sanat terapisi uygulamaları, sosyal katılım önemlidir.
4. PROSTETİK DÖNEM
- Aktivite analizi
- Protezin giyilip-çıkartılması
- Bu dönemin başlangıcında ampüte 15-30 dk süreyle 3 kez protezini giymeli ve kullanması için teşvik edilmelidir. Güdük sürekli takip edilmeli ve iyiye gidiyorsa protezi giyme süresi arttırılmalıdır. Proteze olan tolerans birkaç hafta içinde içinde artar.
- Yürümeye yardımcı araç ve gereçlerin nasıl kullanılması gerektiği öğretilmeli, yürürken protezli ayağa ağırlık verip vermediği kontrol edilmelidir.
- Özellikle üst ekstremite protez kullanıcılarında fonksiyonel aktivite eğitimine önem verilmelidir.
- GYA eğitiminde ilk önce kendine bakım ve hijyen aktivitelerine öncelik verilmelidir.
- GYA eğitimi sırasında ampütasyonun doğal bir süreci olarak özgüvenlerini kaybeden hastalar cesaretlendirilmelidir.
- Hastanın GYA’da bağımsızlığı ve emniyeti sağlanana kadar yardımcı ambülatör cihazlardan faydalanmalıdır.
5. SOSYAL YAŞAMA GERİ DÖNÜŞ VE TAKİP
- Mesleki aktivitelerin değerlendirilmeli ve uygulanmalı
- İş veya iş yeri ile ilgili modifikasyonlar yapılmalı
- Gerekirse alternatif iş düşünülmeli
- Topluma adaptasyon sağlanmalı. (Community Based Rehabilitation)
- Ömür boyu protez kullanımı için hastaya bilgi verilmeli.
- Fonksiyonel ve medikal değerlendirmeler yapılmalı.
- Psikolojik destek verilmeli.