Yazılmış olan Eureka tarih teorisi yanlış mı? Tüm insanlık tarihinin en felaket anını arıyor olsaydınız şuna pekala karar verebilirdiniz: yaklaşık on bin yıl önce, Mezopotamya, Hindistan ve Kuzey Afrika’da insanlar ilk kez hayvanları evcilleştirmeye ve toprakları ekip biçmeye başladıklarında, tuhaf bir virüs türler arası geçiş yaptı. Bu olayın ilk yılları hakkında çok az şey biliniyor, ancak virüs yayıldı ve er ya da geç öldürücü hale geldi. Kan yoluyla önce iç organları yağmaladı oradan deriye geçti, burada içi irin dolu lezyonlarda patladı ve hayatta kalanların çoğunun ya yüz şeklini bozdu ya da kör etti.
Medeniyetler gezegende çiçek açarken, virüs onları bir lanet gibi takip etti. Bazıları, yara izlerinin Firavun V. Ramses’in mumyalanmış bedenini bozduğu anlaşılan eski Mısır’ı kasıp kavurduğuna inanıyor. Hastalık, MS dördüncü yüzyılda Çin’de bir yer edinmişti. Hıristiyan askerler, 11. ve 12. yüzyıl Haçlı Seferleri sırasında onu Avrupa’ya yaydı. 1500’lerin başında, İspanyol ve Portekiz fetihleriyle, hastalı yerel toplulukları harap ettiği ve Aztek, Maya ve İnka imparatorluklarının çöküşüne katkıda bulunduğu Atlantik boyunca batıya taşındı.
1500’lü yılların sonunda virüsün yol açtığı hastalık, dünyada en çok korkulan hastalıklardan biri haline gelmişti. Buna yakalananların yaklaşık üçte biri haftalar içinde öldü. Çinliler buna tianhua veya “cennetin çiçekleri” adını verdiler. Avrupa çapında, “benekli” anlamına gelen variola olarak biliniyordu . Doktorların ciltteki vebalı yumruları tanımlamak için çiçek hastalığı terimini kullandıkları İngiltere’de, sifilis zaten “büyük çiçek” adını almıştı. Ve böylece bu hastalık, sefilliğinin ölçeğini yalanlayan küçültücü bir takma ad aldı: çiçek hastalığı .
Zamanla, farklı topluluklar farklı tedaviler denediler. Birçoğu, hayatta kalanların hastalıktan ömür boyu bağışıklık kazandığını fark etti. Bu keşif, yerel kültürlerin “aşılamak” anlamına gelen Latince inoculare’den aşılama olarak bilinen bir uygulama geliştirdiği Afrika ve Asya’daki nesiller boyunca aktarıldı. Çoğu durumda, insanlar çiçek hastalığına yakalanmış kişilerin iltihaplı yada kurumuş kabarcıklarından (püstül) biraz kazıyıp, sağlıklı insanların derisine batırıdılar. Bu tür bir uygulama (aşılama) genellikle işe yaradı. Enjeksiyon bölgesinde püstüller oluşacak ve bunu tipik olarak hastalığın düşük dereceli bir versiyonu takip edecekti. Ancak müdahale son derece kusurluydu; yaklaşık her 50 hastadan birini öldürdü.
Osmanlı İmparatorluğu’ndaki bu uygulama 1700’lerin başına kadar İngiltere’ye gelmedi ve tarihin gidişatını değiştirmedi. 1717’de bir diplomat olan kocasıyla İstanbul’da yaşayan İngiliz aristokrat Lady Mary Wortley Montagu, Osmanlı sarayındaki tanıdıklarından aşı yapıldığını duydu. Kafkas Dağları’ndan gelen ve Türk padişahının haremine büyük rağbet gören Çerkes kadınları, çocukken vücutlarının kolayca görülmeyecek yerlerine aşılanırdı. Lady Montagu, elçilik cerrahından ameliyatı oğluna ve birkaç yıl sonra Londra’ya döndüğünde küçük kızına uygulamasını istedi.
Bu uygulama, saray hekimlerinden Hekimler Koleji üyelerine ve kıtadaki doktorlara yayıldı. Birkaç yıl içinde aşılama Avrupa’da yaygınlaştı. Ancak birçok insan kasıtlı olarak çiçek hastalığına yakalandıktan sonra hala öldü ve bazı durumlarda aşılama frengi veya tüberküloz gibi diğer hastalıkları bulaştırdı.
Aşılama çilesinden geçen bir çocuk, İngiltere’nin Gloucestershire kentinde bir papazın oğlu olan Edward Jenner’dı. 1700’lerin sonlarında doktorluk eğitimi aldı ve bu kaba çiçek hastalığı aşılarını düzenli olarak gerçekleştirdi. Ancak Jenner daha iyi bir tedavi de aradı. İnekler arasındaki bir hastalığın çiçek hastalığına çapraz bağışıklık sağlayabileceği teorisine kapılmıştı.
1796 baharında, elindeki kızarıklıktan şikayet eden mandıracı Sarah Nelmes, Jenner’a yaklaştı. Jenner’a, Blossom adnı verdiği bir ineğinden yakın zamanda sığır çiçeği hastalığına yakalandığını söyledi. Bu, Jenner’a sığır çiçeğinin insanlığın uzun zamandır beklenen tedavisi olup olmadığını test etme fırsatı verdi.
14 Mayıs 1796 bilim tarihinde altın bir gündü. Ama 8 yaşındaki bir çocuk için korkunçtu. Jenner, bahçıvanının cesur ve sağlıklı oğlu James Phipps’in koluna bir inek çiçeği kabarcığından çıkan sızıntıyla bir keskin bıçakla soktu.
Bir hafta sonra, genç James’in başı ağrımaya başladı, iştahını kaybetti ve titremeye başladı. Oğlan iyileştiğinde, Jenner yine çiçek hastalığı virüsünün mikrobiyal maddesiyle kaplı yeni bir neşterle çocuğa aynı işlemi yaptı. Hiçbir şey olmadı. Çocuk, hastalıkla karşılaşmadan çiçek hastalığına karşı aşılanmıştı.
Jenner, dünya tarihindeki en ölümcül virüslerden biri için tıbbi bir tedavi icat eden ve uygulayan kişi olarak tarihe geçecekti. Sonra başka bir şey icat etti: Latince’den “inek” anlamına gelen ve bilimsel atılımıyla birlikte yüzyıllar boyunca taşınacak yeni bir kelime. Harika icadına aşı adını verdi.
Edward Jenner, James Phipps’in gerçekten de çiçek hastalığına karşı korunduğunu doğruladıktan sonra keşfini duyurmak için kısa bir makale yazdı. Londra Kraliyet Derneği bunu yayınlamayı reddetti. Kendi yayınladığı kitapçığı An Inquiry Into the Reasons and Effects of the Variolae Vaccinae, başlangıçta tıp camiası tarafından göz ardı edildi. (Jenner hem doktor hem de zoologdu ve guguk kuşu davranışı üzerine yaptığı araştırmalar, onun en iyi ihtimalle bir amatör ve belki de kendisinin de biraz guguk kuşu olduğuna dair şüpheler uyandırmış olabilir.)
Jenner, çılgın deneylerine ağırlık vermek için İngiliz tıp alanında vekillere ihtiyaç duyuyordu. Jenner’dan bazı aşılayıcı maddeler alan ve Jenner’ın bulgularını doğrulamak için deneyler yapmaya başlayan, açık fikirli Londralı bir cerrah olan Henry Cline onun yardımına yetişti. Aşı o kadar çabuk ve bariz bir şekilde başarılı oldu ki kendisine yapılmasını istedi. 1800’e gelindiğinde aşılar Avrupa’da hızla yayıldı. Danimarka, İspanya ve Prusya kralları aşıyı bizzat desteklediler. Papa, halkın Tanrı’ya olan inancını yeniden kazanması gereken “kıymetli bir keşif” olarak nitelendirdi.
Yine de doktorlar muazzam bir zorlukla karşı karşıya kaldılar: Soğuk hava depolarının, uçakların veya arabaların olmadığı bir çağda malzemeleri dünyanın dört bir yanına nasıl teslim edecekleri. 1800’lerin başında İspanya, aşıyı vücutlarıyla Amerika’ya getirmek için 22 öksüz çocuğu işe aldı. İki erkek çocuk, gemileri yola çıkmadan hemen önce aşılandı. Kollarında püstüller belirdiğinde, doktorlar gemideki iki çocuğu daha aşılamak için onlardan madde çıkardılar. Gemi günümüz Venezüella’sına ulaşana ve Amerika’daki insanları aşılamak için en son çiçek püskürmesini kullanmaya başlayana kadar doktorlar bu zincirleme rutini sürdürdüler. Herhangi bir ileri depolama teknolojisi olmadan, tarihin ilk aşısını 4.000 milden fazla bir mesafeye mükemmel durumda taşımayı başarmışlardı. Aşı Meksika, Makao ve Manila’ya gitti. Jenner’ın makalesinden sonraki 10 yıl içinde aşı küreselleşti.
Çiçek hastalığı aşısı, gittiği her yerde popüler bir direnişle karşılaştı. (Britanya’da bir karikatürist, aşılananların vücutlarından minyatür inekler çıktığını tasvir etti.) Ancak Amerika’nın en güçlü insanları (rahipler ve başkanlar dahil), faydalarına şahsen tanık oldukları için aşının erdemlerini genellikle göklere çıkardılar. Bu, bilim karşıtı şüpheciliğin üstesinden gelmeye yardımcı oldu. Aşı, çiçek hastalığını yavaş yavaş Avrupa ve ABD’nin dışına itti.
Buna rağmen, 1950’lerde (Jenner’ın keşfinden yaklaşık 150 yıl sonra) 1.7 milyar insan veya dünya nüfusunun kabaca yüzde 60’ı hala virüsün endemik olduğu ülkelerde yaşıyordu. Büyük güçler genellikle çiçek hastalığını yok etme işini bitirmekten söz ederdi, ancak önlerinde büyük teknik ve organizasyonel engeller vardı. Aşılama çabaları hâlâ finansmandan yoksundu. Salgınları takip etmek hâlâ çok zordu.
Sonra, Edward Jenner ile birlikte bilim tarihinin panteonuna ait olan birkaç kahraman geldi. İlki, Dünya Sağlık Örgütü’nün küresel aşılama çabalarının direktörü D. A. Henderson. Henderson, 10 yıl içinde 50 ülkede 1 milyardan fazla insanı aşılama programını yönetmek üzere Cenevre’ye geldiğinde henüz 38 yaşındaydı. Küresel bir bürokrasinin labirentinde küçük bir kadro ve mütevazı bir bütçenin başına getirildi.
Sınırlı kaynaklara sahip 1 milyar kişiye ulaşmak, hastalığı denetlemek ve kontrol altına almak için mükemmel bir strateji gerektiriyordu. Henderson’ın ekibi “çember veya halka aşılama” tekniğini icat etti. Her ülkedeki herkesi aşılamak yerine, hastalık dedektifleri bir salgın arar ve etkilenen kişilerin tüm temaslılarını ve bölgedeki diğer herkesi aşılardı. Ve böylece, her salgın, çiçek hastalığı virüsüne karşı bağışık olan insanlar tarafından kuşatıldı.
Kolera
Son 200 yılda yedi kolera pandemisi meydana geldi. İlki1817’de Hindistan’da ortaya çıktı. Ayrıca, Güney Amerika’da 1991–1994 salgını ve daha yakın zamanda 2016–2021 Yemen kolera salgını gibi belgelenmiş birçok büyük yerel kolera salgını olmuştur.
Kolera yayılmasının ardındaki mekanizmalar hakkında çok şey bilinmesine rağmen, bu, kolera salgınlarının bazı yerlerde olup diğer yerlerde olmamasına neden olan şeyin tam olarak anlaşılmasına yol açmamıştır. Yetersiz kanalizasyon ve temiz içme suyu altyapısının olmaması koleranın yayılmasını büyük ölçüde kolaylaştırır. Su kütlelerinin bir rezervuar görevi gördüğü ve uzun mesafelere taşınan deniz ürünlerinin hastalığı yayabileceği bulunmuştur.
1816 ile 1923 yılları arasında ilk altı kolera salgını zaman içinde art arda ve sürekli olarak meydana geldi. Artan ticaret, göç ve hac, iletimi için kredilendirilir. Bu dönemin sonlarında (özellikle 1879-1883), kolera tedavisine yönelik büyük bilimsel atılımlar gelişti: Pasteur tarafından ilk aşılama, ilk kolera aşısının geliştirilmesi ve Filippo Pacini ve Robert Koch tarafından Vibrio cholerae bakterisinin tanımlanması.
Uzun bir aradan sonra, 1961’de yedinci bir kolera salgını yayıldı. Pandemi 1970’lerde yatıştı, ancak daha küçük ölçekte devam etti. Salgınlar, gelişmekte olan dünyada günümüze kadar meydana gelmekte. Savaşlar, iç karışıklıklar veya doğal afetlerden sonra, su ve gıda kaynakları Vibrio cholerae ile kirlendiğinde ve ayrıca kalabalık yaşam koşulları ve kötü sanitasyon nedeniyle salgın hastalıklar meydana geldi.
Hindistan’da 1817 ile 1860 arasında yani 19. yüzyılın ilk üç pandemisinde meydana gelen ölümlerin 15 milyon insanı aştığı tahmin edilmektedir. Sonraki üç pandemi sırasında 1865 ile 1917 arasında 23 milyon kişi daha öldü. Benzer bir zaman diliminde Rusya İmparatorluğu’ndaki kolera ölümleri 2 milyonu aştı.
İnfluenza (grip)
Yaygın olarak grip olarak bilinen influenza, kuşların ve memelilerin bulaşıcı bir hastalığıdır. Orthomyxoviridae familyasından bir RNA virüsünün (influenza virüsleri) neden olduğu bir durumdur. Grip, mevsimsel salgınlar halinde tüm dünyaya yayılır. 1918 İspanyol gribinden önce 10 grip salgını kaydedildi. 20. yüzyılda üç grip salgını meydana geldi ve on milyonlarca insanı öldürdü, bu salgınların her birine insanlarda yeni bir virüs suşunun ortaya çıkması neden oldu.
Son 140 yılda altı büyük grip salgını yaşandı, en şiddetlisi 1918 grip salgınıydı; 50-100 milyon insanın ölümünden sorumlu olduğu tahmin ediliyor. En son, 2009 domuz gribi salgını, 300.000’den az ölümle sonuçlandı ve nispeten hafif kabul ediliyor. Hem İspanyol Gribi’ne hem de 2009’daki Domuz Gribi’ne sabep olan grip virüsü aynı idi: H1N1. 1957-1958’deki dünya çapında 1 milyon kişiyi öldüren Asya Grip pandemisinin ajanı is H2N2 alt tipi idi. 1968’de pandeminin ajanı ise H3N2 alt tipi idi ve ilk kez ABD’de tespit edildi. Dünya çapında yine 1 milyon kişinin ölümüne neden oldu. 1977 Rus gribi, ilk kez Sovyetler Birliği tarafından bildirildi ve 2 yıl süren bir salgındı. Dünya çapında yaklaşık 700 bin ölümle sonuçlandı. Bu pandemiye de yine H1N1 sebep oldu.
Bu salgınlar düzensiz olarak ortaya çıkar. Bu yeni suşlar, insanların daha eski insan gribi suşlarına karşı sahip olabileceği herhangi bir bağışıklıktan etkilenmez ve bu nedenle son derece hızlı yayılabilir ve çok sayıda insanı enfekte edebilir. İnfluenza A virüsleri zaman zaman yabani kuşlardan diğer türlere bulaşarak evcil kümes hayvanlarında salgınlara neden olabilir ve insanlarda grip salgınlarına yol açabilir. İnfluenza virüslerinin dünya çapında yayılmasının kısmen kuş göçleriyle olduğu düşünülmektedir, ancak canlı kuş ürünlerinin ticari sevkiyatları ve insan seyahat modelleri de söz konusu olabilir.
Çoğu zaman, bu yeni influenza türleri, mevcut bir grip virüsünün diğer hayvan türlerinden insanlara yayılmasından kaynaklanır, bu nedenle insanlar ve hayvanlar arasındaki yakınlık salgınları teşvik edebilir. Grip pandemileri, başka bir hayvan türünden yeni bir grip virüsü türü insanlara bulaştığında ortaya çıkar. İnfluenzanın insan türlerinin ortaya çıkmasında önemli olduğu düşünülen türler domuz, tavuk ve ördektir.
En yaygın insan aşısı, üç viral suştan saflaştırılmış ve inaktive edilmiş materyal içeren üç değerlikli (trivalent) grip aşısıdır. Tipik olarak bu aşı, iki influenza A virüsü alt tipinden ve bir influenza B virüsü suşundan materyal (protein) içerir. İnfluenza virüsü zamanla hızla değiştiği ve farklı suşlar baskın hale geldiği için, bir yıl için formüle edilen bir aşı bir sonraki yıl etkisiz kalabilir. Antiviral ilaçlar, özellikle etkili olan nöraminidaz inhibitörleri, grip tedavisinde kullanılabilir.
https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2023/01/science-technology-vaccine-invention-history/672227/