Köy enstitüleri, ilkokul öğretmeni yetiştirmek üzere 17 Nisan 1940 tarihinde kurulmuştur. Türkiye'de köy enstitüsü fikri Amerikalı filozof John Dewey tarafından ortaya atılmıştır. Enstitüleri, John Dewey'in iş ve eğitimi birleştirme fikrini uygulamak için açılmıştır. Mezunların hem öğretmen hem de köylüye öncü olması hedeflenmiştir.
Bu plana göre köylerden toplanacak zeki ve çalışkan çocuklar buralarda öğretmen olarak yetiştirilecek ve gittikleri köylerde hem öğretmenlik hem de köylüye bilgi konusunda öncülük edeceklerdi.
1940 yılından başlayarak, tarım işlerine elverişli geniş arazisi bulunan köylerde köy enstitüleri açıldı.
1940-1946 arasında köy enstitülerinde 15.000 dönüm tarla tarıma elverişli hale getirilmiş ve üretim yapılmıştı.
Köy enstitüsü uygulaması Hasan Âli Yücel'in 1946'da Milli Eğitim Bakanlığından ayrılmasına değin devam etmiştir. Hasan Âli Yücel'den sonra Milli Eğitim Bakanı Olan Reşat Şemsettin Sirer zamanında Köy Öğretmen Okullarına dönüştürülmüştür. Bunun neden yapıldığına döneceğiz.
Köy enstitülerinde bazı istisnai durumlar dışında batı tarzında sanat, edebiyat ve müzik öğretiliyordu.
II. Dünya Savaşı'nın sonlarına doğru 1945 yılında Sovyetler Birliği lideri Stalin'in Türkiye'den Kars, Artvin ve Ardahan'ı ve Boğazlarda askeri üs istemesi üzerine, Millî Şef de ABD'den askeri destek istemişti. Bu desteği vermeye hazır olduğunu belirten ABD, Truman Doktrini ile yardıma başlamıştı ama karşılığında Türkiye'de serbest seçimlere dayanan demokrasi düzeninin yerleştirilmesini ve Millî Şeflik, "5 yıllık kalkınma planları" ve "Köy Enstitüleri" gibi uygulamaların kaldırılmasını talep etti.[22]
1946 yılında hükûmetin yaklaşan seçimleri yitirme kaygısıyla CHP içinden muhalif milletvekillerinin başını çektiği bir grup, müfredatında ve yapılanmasında kuruluş amaçlarından uzaklaşan değişiklikler yapıldı. İlerleyen yıllarda da, daha önceleri sıkı sıkıya bağlı olduğu "iş için iş içinde eğitim" ilkesinden uzaklaştırıldı. Öğretmen okullarına dönüştürülerek 1954'te kapatıldılar.
Yakın tarihimizin bir çok meselesinde olduğu gibi köy enstitülerinin kapatılmasının vebali de Demokrat Parti’ye yüklenmektedir. Yukarıda da bahsettiğimiz gibi bu okulların akıbetini belirleyen Milli Şef’in Amerika’ya verdiği sözlerdir. Demokrat Parti’nin kapattığı öğretmen okullarıdır.
Köy enstitüleri nispeten okuyan biraz entelektüel bir kitle yetiştirmekle birlikte;
1.Köy enstitüleri, buralardan yetişen yazarlarda da görüleceği üzere çoğunluğu komünist olarak yetişmiştir. Kendi değerlerine ve kültürüne yabancı, halkını hor gören bir insan tipi.
2.Bu okullara alınan zeki çocukların üniversiteye devamı yasak olduğu için zeki bir kuşak heder edilmiştir.
3.Köylerdeki arazilerin neredeyse tamamı toprak ağalarının elindeyken topraksız köylüye hangi tarımı öğreteceksiniz.
4.Kız çocuklarının bu okullardan aileleri tarafından neden alındıkları konusu üzerinde hiç durulmamıştır. Aileler neden okullardan çocuklarını adeta kaçırdılar.
5.Fikri dışarıdan alınan bu okullar, o dönem Türk toplumunun gerçeklerine ne kadar uygundu?