Jeolojik zamanlar, dünya tarihindeki jeolojik olayların kronolojik bir sıralamasını ifade eder. Bu zamanlar, dünya tarihindeki önemli jeolojik ve biyolojik olayları tanımlayan belli bir zaman aralığıdır. Jeolojik zamanlar, en eski dönem olan Prekambriyen’den başlayarak günümüze kadar devam eden bir zaman çizelgesi oluşturur.
Doğanın tarihi, Dünya’nın oluşumundan beri durmaksızın devam eden kesintisiz bir süreçtir. Bu sürecin anlaşılmasını kolaylaştırmak için bilim adamları birçok çalışma yaptılar. Bu zamanların anlaşılmasının en kolay yanı olarak, Dünya tarihini jeolojik devirler olarak tanımlamaya ve bunları kronolojik sıralamaya göre dönemlere ayırmaya karar verdiler. Dünya’nın oluşumuna bakıldığında yaklaşık 5 milyar yıl geçtiği için bu süreci detaylandırmak kolay olmadı. Bu dönemleri sadece tarihsel olarak yeterli olmayacağı için, Jeolojik zamanlar ve özellikleri hakkında bilgi edinilmesi gerekmekteydi. Bu uzun süreçte, fosiller, çeşitli radyoaktif maddeler vb. birçok yapıp incelenerek dönemler hakkında bilgiler elde edildi.
Jeolojik zamanlar ve özellikleri hakkında detaylı bilgi vermeden önce, bu zamanları kronolojik sırayla öğrenelim. Bu beş ana zaman dilimi daha sonra alt bölümlere ayrılmaktadır. Bunları kronolojik olarak sıraladığımız şu şekilde bir tablo karşımıza çıkmaktadır:
- İlkel Zaman – Prekambriyen (4.6 milyar yıl önce – 541 milyon yıl önce)
- Birinci Zaman – Paleozoyik Zaman (541 milyon yıl önce – 252 milyon yıl önce)
- İkinci Zaman – Mezozoik Zaman (252 milyon yıl önce – 66 milyon yıl önce)
- Üçüncü Zaman – Tersiyer (65 milyon yıl önce – 2.6 milyon yıl önce)
- Dördüncü Zaman (Antropozoik – Kuvaterner – 12.000 yıl önce – günümüz)
Jeolojik zamanlar ve özellikleri, Dünya tarihinin farklı dönemleri boyunca gerçekleşen jeolojik olayları ve evrimleri tanımlar, o dönemin özelliklerini öğrenmemize yarar. Bu dönemler, Dünya’nın oluşumundan günümüze kadar geçen zamanı kapsar ve jeolojik kayıtlarda farklı katmanlar halinde yer almaktadır.
1. İlkel Zaman (Prekambriyen)
Prekambriyen Zamanı, Dünya’nın oluşumundan Kambriyen döneminin başına kadar olan uzun bir zaman dilimini kapsar. Prekambriyen Zamanı, Hadeik, Arkeik ve Proterozoik olmak üzere üç ayrı bölüme ayrılır.
- Hadeik Zamanı, Dünya’nın oluşumundan yaklaşık 4,6 milyar yıl öncesine kadar olan dönemi ifade eder. Bu zaman diliminde Dünya’nın yüzeyi, meteor çarpışmaları, volkanik patlamalar ve diğer yoğun jeolojik aktiviteler sonucu sürekli olarak değişti. Bu dönemde Dünya’nın ilk okyanusları ve atmosferi oluştu.
- Arkeik Zamanı, yaklaşık 4 milyar yıl öncesine kadar olan zaman dilimini kapsar. Bu dönemde, Dünya’nın yüzeyi daha da stabil hale geldi ve ilk kıta kütlesinin oluştuğu düşünülmektedir. Ayrıca bu zaman diliminde, ilk yaşam formları oluşmaya başladı.
- Proterozoik Zamanı, yaklaşık 2,5 milyar yıl öncesine kadar olan zaman dilimini kapsar. Bu dönemde, Dünya’nın yüzeyindeki kıtalar büyümeye başladı ve oksijen seviyesi atmosferde arttı. Bu zaman diliminde, tek hücreli yaşam formları çok çeşitlendi ve çok hücreli organizmaların ilk örnekleri ortaya çıktı.
2. Birinci Zaman (Palezoik)
Palezoik Zaman, yaklaşık 541 milyon ila 252 milyon yıl önce yeryüzünde meydana gelen ve canlıların evriminde önemli bir dönüm noktası olan jeolojik bir dönemdir. Bu dönem, Kambriyen Patlaması olarak adlandırılan olayla başlar, Permiyen-Triyas yok oluşuyla sona erer.
Palezoik Zaman, üç ana dönemden oluşur: Kambriyen, Ordovisyen – Silüryen, Devoniyen-Karbonifer. Her dönemde farklı türlerin ortaya çıkması ve yok olması ile karakterizedir.
- Kambriyen Dönemi, yaklaşık 541 ila 485 milyon yıl önce gerçekleşti. Bu dönemde, karmaşık organizmaların ve ilk omurgalıların ortaya çıktığı Kambriyen Patlaması meydana geldi. Deniz yaşamı oldukça çeşitliydi ve birçok yeni tür meydana geldi.
- Ordovisyen Dönemi – Silüryen Dönemi: Ordovisyen Dönemi, yaklaşık 485 ila 443 milyon yıl önce gerçekleşti. Bu dönemde, omurgasız deniz canlıları önemli ölçüde çeşitlendi ve karada bitkilerin ilk belirtileri ortaya çıktı. Ayrıca, bu dönemde buz çağı gerçekleşti ve bu da birçok canlı türünün yok olmasına neden oldu. Silüryen Dönemi, yaklaşık 443 ila 416 milyon yıl önce gerçekleşti. Bu dönemde, kara bitkileri daha da gelişti ve hayvanlar karada çeşitlendi. Omurgalılar da bu dönemde ortaya çıktı.
- Devoniyen Dönemi – Karbonifer Dönemi: Devoniyen Dönemi, yaklaşık 416 ila 359 milyon yıl önce gerçekleşti. Bu dönemde, kara bitkileri daha da gelişti ve büyük ormanlar oluştu. Omurgalılar ve omurgasızlar denizlerde ve karada çeşitlendi. Karbonifer Dönemi, yaklaşık 359 ila 299 milyon yıl önce gerçekleşti. Bu dönemde, büyük ormanlar ve bataklıklar oluştu. Karada, sürüngenlerin ilk ataları ortaya çıktı. Denizlerde, mercanlar ve amonitler çeşitlendi.
3. İkinci Zaman (Mezozoik)
Tabiat tarihi açısından oldukça önemli bir dönem olan Mezozoik Zaman, yaklaşık 252 milyon yıl önce başlayıp 66 milyon yıl önce sona eren ve yaklaşık 186 milyon yıl süren bir dönemdir. Paleozoik Zaman ile arasında devasa bir yok oluş olayı olan Perm-Triyas yok oluş olayı yaşanmıştır. Bu olay, Mezozoik Zaman’ın başlangıcında gerçekleşmiştir. Bu yok oluş olayında, tüm amniyotların %96’sı, tüm trilobitler, konodontlar ve graptolitler yok olmuştur.
Mezozoik Zaman, üç döneme ayrılır: Triyas, Jura ve Kretase.
- Triyas Dönemi: Mezozoik Zaman’ın ilk dönemi olan Triyas, 252 milyon yıl önce başladı ve 201 milyon yıl önce sona erdi. Triyas Dönemi boyunca, kara yüzeyinde yaşayan sürüngenler, memelilerin atası olan sinapsidler ve memelilerin atalarından olan therapsidler ortaya çıktı. İlk dinozorlar ve teruzorlar da bu dönemde ortaya çıktı. Triyas Dönemi’nin sonunda, Dünya’daki yaşam için önemli bir olay olan bir yok oluş olayı yaşandı ve bu olayda %50’den fazla tür yok oldu.
- Jura Dönemi: Triyas’ın sonunda yaşanan yok oluş olayından sonra, Mezozoik Zaman’ın ikinci dönemi olan Jura başladı. Jura, 201 milyon yıl önce başladı ve 145 milyon yıl önce sona erdi. Bu dönemde sürüngenler, teruzorlar ve dinozorlar büyüdü ve çeşitlendi. İlk kuşlar da bu dönemde ortaya çıktı. Jura Dönemi’nin sonunda, tekrar bir yok oluş olayı yaşandı ve bu olayda ichthyosaur, pliosaur ve pterosaur gibi deniz canlıları ile bazı dinozor türleri yok oldu.
- Kretase Dönemi: Mezozoik Zaman’ın son dönemi olan Kretase, 145 milyon yıl önce başladı ve 66 milyon yıl önce sona erdi. Bu dönemde sürüngenler ve dinozorlar hala hâkimiyetini koruyordu. Bu dönemin sonunda, Kretase-Tersiyer yok oluş olayı olarak da bilinen devasa bir yok oluş olayı yaşandı ve bu olayda tüm dinozor türleri yok oldu. Ancak kuşlar, memeliler ve bazı sürüngenler hayatta kalmayı başardı. Bu yok oluş olayı, Mezozoik Zaman’ın sonunu işaret etti ve Tersiyer Zaman’a geçiş yapıldı.
4. Üçüncü Zaman (Tersiyer)
Tersiyer Zaman, yaklaşık 65 milyon yıl önce Mezozoik Zaman’ın sona ermesiyle başlayıp, 2.6 milyon yıl önce Kuvaterner Zaman’ın başlamasıyla sona eren bir jeolojik zamandır. Tersiyer Zaman, Kuvaterner Zaman ile birlikte Kenozoik Zaman’ı oluşturur. Özellikle iklimin soğuması, buzul çağlarının başlaması ve birçok memeli hayvanın evrimi ile karakterizedir.
- İlk olarak, Paleosen dönemi (65-56 milyon yıl önce) ile başlar. Bu dönemde, önceden domine eden dinozorlar yok olmuştur ve yerlerini memeliler, kuşlar ve diğer hayvan türleri almıştır. Bu dönemde memelilerin çeşitliliği hızla artmıştır.
- Paleosen döneminin ardından, Eosen dönemi (56-33.9 milyon yıl önce) gelir. Bu dönemde, dünya iklimi oldukça sıcak ve nemlidir. Yağmur ormanları ve diğer tropikal bitki örtüleri yaygındır. Bazı modern memelilerin ilk örnekleri ortaya çıkmıştır.
- Eosen dönemi sonrasında, Oligosen dönemi (33.9-23 milyon yıl önce) gelir. Bu dönemde, iklim daha serin hale gelir ve tropikal yağmur ormanları, savanlar ve step bölgeleri yaygınlaşır. Bu dönemde, ataları modern filler olan proboscidler ortaya çıkmıştır.
- Oligosen döneminin ardından, Miyosen dönemi (23-5.3 milyon yıl önce) gelir. Bu dönemde, iklim daha da serinler ve Antarktika buzul örtüsü genişler. Kuzey yarımkürede, çayırlıklar ve ormanlar yaygınlaşır. Bu dönemde, modern memelilerin çoğu ortaya çıkmıştır.
- Son olarak, Tersiyer Zaman’ın son dönemi, Pliyosen dönemi (5.3-2.6 milyon yıl önce) gelir. Bu dönemde, iklim serinlemeye devam eder ve bazı modern memelilerin ortaya çıkması ve gelişmesi için uygun ortam yaratır. İnsanın ataları olan hominidler de bu dönemde ortaya çıkmıştır.
Tersiyer Zaman, hem hayvan hem de bitki türlerinin evrimi açısından oldukça önemlidir. Aynı zamanda, iklimin soğuması ve buzul çağlarının başlaması, dünya çapında iklim değişikliklerine neden olmuştur.
5. Dördüncü Zaman (Antropozoik – Kuvaterner)
Geçmişteki jeolojik zamanlar ve özellikleri hakkında detaylı olarak bilgi edindik. Son olarak günümüz Dünya’sının son halini almasına sağlayan Antropozoik Zaman’dan bahsedelim. Bu zamanda, insanların yeryüzündeki varlığının etkileriyle karakterize edilen bir jeolojik zaman dilimidir. Bu zaman dilimi, yaklaşık 12.000 yıl önce başlayan Holosen dönemi ile temsil edilir ve günümüze kadar devam eder.
Antropozoik Zaman, insan faaliyetlerinin dünya yüzeyindeki gezegenimizin coğrafyasını, ekolojisini, iklimini ve biyolojik çeşitliliğini değiştirmesinin yanı sıra, endüstriyel devrim, nüfus artışı, fosil yakıtların kullanımı, tarım, madencilik ve yerleşimlerin yaygınlaşması gibi faktörlerin de etkisiyle, gezegenimizin tarihinin diğer jeolojik zaman dilimlerinden ayrılmaktadır.
Antropozoik Zaman, insan faaliyetlerinin neden olduğu etkilerin, fosil kayıtlarında gelecekteki tarihçiler için kolaylıkla görülebileceği bir dönemdir. İnsan etkisinin fosil kayıtlarında görülebileceği ilk zaman dilimidir ve bu nedenle gezegenimizin tarihinin önemli bir dönüm noktasıdır.
Bu zaman iki dönemden oluşur.
- Buzul Çağı: Kuzey Yarım Küre’nin aşırı soğumasının etkisiyle, Batı Avrupa, İskandinavya ve Kanada gibi karalar buzulların altında kalmıştır. Bu dönemde büyük iklim değişiklikleri ve Günz, Mindel, Riss, Würm olmak üzere dört buzul dönemi yaşanmıştır. Çeşitli hayvan ve bitki türleri yok olmuştur. Deniz seviyesi alçalmıştır.
- Buzul Çağı Sonrası Dönem: Bu dönemde, günümüzdekine benzer şekilde iklim değişiklikleri meydana gelmiştir. İstanbul – Çanakkale boğazları oluşmuştur. Egeid karası çökmüştür. İnsan yaratılmıştır.