Bunun başlangıçta Toronto’daki Tibet topluluğu hakkında bir “görgü komedisi” olması gerekiyordu. Peki bugünkü şeklini nasıl aldı?
Karakterlerin şu anki gerçekleri hakkında yazmaya başladığımda, kendimi onları Batı’ya getiren her şeyi düşünürken buldum. Oraya nasıl gittiler? Aileleri nerede? Onları etkileyen tarihsel güçler nelerdir? Yakın tarihlerini biraz araştırmak bile, hikayenin gerçekten Tibet işgal edildiğinde ve sürgünümüz başladığında başladığını ortaya çıkardı. Bu nedenle, romanın kapsamını genişletmek zorunda kaldım – hem bir ulusun hem de bireylerin hikayesini anlatmak için. Karakterlerim de beni romanın havasını ve karakterini değiştirecek şekilde kendine çekti. Trajedileri ve kahramanlıkları derindir. Deneyimleri ve bakış açıları için daha yakın yakınlık ve şefkat talep ettiler. Elbette bir komedi de bu etkiyi yaratabilir ama sadece bu roman için değil.
Anlatınız, bir yandan sömürgeleştirilmiş veya sürgün edilmiş kişilerin konuşmaları ve sözlü olarak aktarılan öyküleri ile diğer yandan sömürgeci güçlerin veya Küresel Kuzey’e sığınma sağlayan ulusların daha resmi kayıt tutma biçimleri arasında neredeyse bir çekişme alanı haline geliyor. Başından beri yapmaya karar verdiğin şey bu muydu?
Romanın mekanını ve zamanını araştırmaya başlayınca bu ortaya çıktı. Tarihsel kayıtların Tibetlilerin ve özellikle de mültecilerin yaşamlarına hizmet etmediği giderek daha açık hale geldi. Çoğu Tibetli gibi ben de ülkemi hiçbir modern haritada görmemeye alışkınım ama yakın geçmişimizi araştırmanın ne kadar zor olduğunu görünce şaşırdım. Yazılı kaynakların azlığı beni röportajlardan ve sözlü tarih kayıtlarından yararlanmaya yöneltti (Tibet Sözlü Tarih Projesi hayati önem taşıyordu). Ayrıca yardım kuruluşlarının kayıtlarından, Dharamsala’ya yapılan gezilerden ve Tibet ile Nepal sınırına yapılan bir yürüyüşten de yararlandım. New York City’deki bir topluluk kitabı etkinliğinde Tibetli bir kişinin (sürgünler veya mülteciler olarak) hayatlarımızı genellikle önemli bulmadığımızı söylediğini hatırlıyorum. Bence bu travmanın içselleştirilmesidir. Bir bakıma roman, başka yerde bulamadığım bir tarihin kaydı ve aynı zamanda hikayelerimizin önemli olduğuna dair kendime ve topluluğuma bir iddia.
İnsan hakları konusunda “küresel” liberal kamusal alan tarafından benimsenen söz dağarcığının, onun dışında kalan bu tür kişisel anlatıları göz ardı eden Batılı bir siyasi muhayyile tarafından nasıl şekillendirildiğini göstermenin bir yolu olarak belirli bir ailenin hikayesine odaklanmayı mı seçtiniz?
“İnsan hakları” yasal ve politik bir çerçevedir. Belirli savunuculuk alanları için bu mercekte değer var, ancak sömürgeleştirme ve yerinden edilme hikayesinin yalnızca bir kısmını kapsıyor. Bugün bir Tibetli olarak yaşamanın manevi, kültürel, ailevi yönlerinden bahsetmekle ilgileniyorum. Kutsal saydığınız bir topraktan koparılmanın manevi şiddeti… katı bir şekilde rasyonel materyalist veya sömürgeci bir çerçeve içinde aktarılamaz, hatta kavranamaz. Ne Tibet dünya görüşünden Batılı bir dünya görüşüne geçişin yol açtığı yön bozukluğu, ne de sürgünde ailelerin parçalanması ve yeniden kurulması gerekmesi, ne de geçimini sağlamak için kültürünüzden değerli heykeller satmanın utancı. Sanat ve edebiyat, bize egemen güçlerin çerçevelerinin ve merceklerinin ötesine geçme yeteneği verir. Bize aynı anda özel ve panoramik olan bir anlayış verebilirler. Bize belirli bir bedende yaşamanın nasıl bir his olduğunu gösteriyorlar. Bunun için çabalıyorum.
Dolma’nın Tibet mücadelesi söz konusu olduğunda Batı akademisinin ilgisizliğiyle mücadele ettiği kısım, kişisel deneyimlerden mi kaynaklandı?
Tam olarak bu şekilde değil ama Batı’da eğitim aldım ve birkaç üniversitede Tibet çalışmaları dersleri aldım. Bu nedenle, Tibetli olmayan bir bilim adamının hem güvenilirliğimi hem de kendi tarihim ve topluluğum hakkındaki bilgimi sorgulamama neden olduğu Dolma’nın hissettiği özel şüphe duygusunu deneyimledim. Sürgündeki diğer genç Tibetlilerle konuşurken bunun oldukça yaygın olduğunu öğrendim. Bu, kolonizasyonun görünmez etkilerinden biridir – Tibetliler hakkındaki çalışma ve söylemin Tibetli olmayanlara ait olduğu yer. Ancak bilgilerini geri alan ve yeniden savunan yeni nesil Tibetli bilginleri görmek cesaret verici.
Farklı karakterler için ayrı sesler yaratmak nasıldı?
Bu, bu kitabı yazmanın belki de en temel ve aynı zamanda en zor kısmıydı. Karakterlerimin her birini anlamam uzun zamanımı aldı. Gerçek hayatta birini tanımak gibi değil. Zaman, sabır ve çok çaba gerektirir. Bu, hayal gücünüzü genişletme ve başka bir varlıkla özdeşleşme egzersizidir. Yanlış notları dinlemek ve anlayışım değiştikçe sürekli olarak gözden geçirmek zorunda kaldım.
Sürgündekilerin yaşanmış deneyimlerini mit ve folklorun nasıl şekillendirdiği, özellikle tarihsel kurgu yazımına gelince, Batı edebi estetiğine meydan okuyor. Bunun arkasındaki düşünce süreciniz neydi?
Burada incelenecek çok şey var. Ama bu geleneksel hikayelerin önemli olduğunu söyleyebilirim çünkü onlar bizim bilme, olma ve yapma şeklimizi aktarıyorlar. Örneğin, Tibet hikayelerinde tekrar eden bir yapı vardır – bir karakter her gün küçük farklılıklarla aynı şeyi tekrar tekrar yapar ve bu, samsarik, döngüsel bir yaşam anlayışı ile uyumludur. Bu ışıkta, bu dünya görüşünü nasıl bir romansal biçim ya da biçim yansıtabilir diye düşündüm. Sonunda, ilişkileri (kızları, kız kardeşleri, sevgilileri, benliği) olan bölüm eşleştirmeleri olan bir şekle ulaştım çünkü kimliğin içsel veya durağan bir şey olmaktan çok ilişkisel olduğuna inanıyorum. Bu, Tibet Budist düşüncesinde derinlere iner. Bu arada Batı romanı, bireyi ayrıcalıklı kılma eğilimindedir. Hiçbir karakterin diğerinden daha önemli olmadığı bir roman yazmak istediğimi her zaman biliyordum.
Kadın kahramanlarınızın göçmen durumunu ifade etmenin alternatif bir yolunu sunduğunu düşünüyor musunuz?
Ulus devletlerin anlatıları, kadınları büyük ölçüde dışlayıcı olmuştur. Romanın kendisi, kadınları yansıtan ve onlara çekici gelen öykülere duyulan açlıktan doğdu. Günümüzde, “sistem romanları” (okuyun: politik, erkeksi, ciddi) ve “aile romanı” (okuyun: kişisel, kadınsı, duygusal) arasında bu aptalca farklılaşmaya sahibiz. İkisini birleştirmek, kadınlar üzerinden ulus hakkında yazmak istedim. Tibetli kadınları modern hikayemizin tam merkezine koymak istedim çünkü biz kenarlarda olduğu kadar merkezde de bulunuyoruz.
İngilizcenin sınırlılığının ve Tibetli mültecilerin deneyimlerini çevirmenin imkansızlığının farkındasınız. Bu konuda ne gibi zorluklarla karşılaştınız?
Sayısız zorluk var ama Tibetli bir yazar ve arkadaşım olan Tenzin Dickie’nin söylediklerini düşünüyorum — Tibetliler her zaman çeviri yapıyor. Sürgünde, diğer insanların ülkelerinde misafir olarak yaşıyoruz ve işgal altındaki Tibet’te Tibetliler bir sömürgecinin dili ve çerçeveleriyle mücadele ediyor. Farklı alanlarda ve topluluklarda dolaşırken kod değiştirmeye çalışarak Nepalce, Hintçe, Tibetçe ve İngilizce konuşarak büyüdüm. Her durumda, bazı fikirleri iletebilirim ama hepsini değil. Herhangi bir çevirmenin size söyleyebileceği gibi, başarısızlık eylemin doğasında vardır.
Yazarken birden fazla kitleyi aklımda tutmaya çalışıyorum. Tibetli okuyucularla ve Tibet ya da geleneklerimiz hakkında hiçbir bilgisi olmayan okuyucularla iletişim kurmayı düşünüyorum. Kitabımı okuma işini yapmaya istekli herhangi bir okuyucu tarafından anlaşılmak istiyorum. Kendi iyiliği için opaklığa inanmıyorum. Ben de yabancı bakışlar için yazan bir tur rehberi olmak istemiyorum. Bu yüzden, Tibetlileri temel izleyicim olarak tutarken, neler olup bittiğine doymaları için her zaman daha geniş bir kitle için asgari düzeyde okunabilen şeyler arasında pazarlık yapıyorum. Bu metnin Tibetli okuyucuya doğru ve dürüst olarak okunması, sanki bizim için yazılmış gibi okunması benim için çok önemli – çünkü öyleydi.
Sonraki çalışman ne?
Şu anda daha küçük parçalar yazıyorum, neyin kalıcı olup bir sonraki kitap olabileceğini görüyorum. 10 yıl tek bir projeye odaklandıktan sonra, oyun özgürlüğünün tadını çıkarıyorum. Sabırlı olmaya ve ortaya çıkan her şeye açık olmaya çalışıyorum.
Simar Bhasin bağımsız bir gazetecidir. Yeni Delhi’de yaşıyor.