Kırmızı CCCP kıyafetindeki kozmonotun altında “Boga njet!” yani “Tanrı Yok!” yazıyor. Karanlık alanda etrafına bakıyor, boşlukta sadece birkaç renkli yıldız onu çevreliyor, Rus Ortodoks ibadethanelerinin soğan kubbeleri ise altına batıyor. 1975 yılında Sovyetler Birliği’nden bir poster olan resim, bilimin batıl inançları yeneceğine dair parlak umudu gösterse de, gülümseyen astronot, çaresiz Çar Boris Godunov’u da çevreleyen büyük bir yalnızlık ve üzüntü yayıyor. Bütün dünya ona karşı komplo kuruyor. Artık hiçbir yüksek varlık ona yardım edemez.
Mütevazı Mussorgsky, yedi fotoğrafta Godunov’un yükselişini ve düşüşünü gösteriyor. Başlangıçta halk -tamamen gönüllü olmasa da- yeni bir çar çağırıyor, sonunda bu çar komplo teorileri ve boyarların gerçek bir komplosu yüzünden parçalanıyor ve Polonya ve Litvanya’dan bir “sahte çar” imparatorluğu işgal ediyor. Bir de kıtlık var. Astronotun aksine, eski şey kaybolmaz, geri gelir: tonlarca ikon getirilir ve Kalaşnikoflar dağıtılır. Godunov’un kovmak istediği geçmişin hayaletleriydi. Ama ona yetişiyorlar.
Frank Castorf, Mussorgsky’nin “Boris Godunov”unu Hamburg Devlet Operası’nda, karanlığın kalbine, tarihin kudretli nehrinin akıntı yönünde, Rus çarlığının kökenlerine doğru bir keşif gezisi olarak sahneliyor. Mussorgsky bu durumu hiçe sayıyor: Besteci 1869’da “Boris Godunov”un ilk versiyonunu tamamladığında bunun yeni bir Rus ulusal kültürüne bir katkı olarak görülmesini istedi. Onun 1600’lü yıllardaki “Sorunlar Zamanı”na bakışı, iktidara gelen Romanovların hâlâ çar olduğu 19. yüzyıldan kalmadır. Bu ancak 1917’de sona erdi.
Castorf’un Mussorgsky hakkında yaptığı eleştirel sorgulama Mussorgsky’ye yönelikti ama pek kasıtlı değildi. Çeşitli savaş ağalarının ve prenslerin – boyarların – savaşlarından çok etnik gruptan oluşan bir imparatorluk yaratan Romanov yönetimine saygı göstermek istemesi daha muhtemeldir. Ve 19. yüzyıldaki ayaklanma sırasında çağdaşlarına ülkeyi acımasız bir çardan daha kötü neyin tehdit ettiğine dair bir ipucu vermek istedi. Mussorgsky, Alexander Puşkin’in “Boris Godunov” adlı dramasını ve Nikolai Karamzin’in “Rus İmparatorluğu Tarihi” adlı eserini örnek aldı.
Mussorgsky’yi ve onun Puşkin gibi ruhani müttefiklerini takip ederseniz, Rus siyasetinde maddenin yalnızca iki durumu vardır: karışıklık ve düzen, boyarların savaşı veya çarlık. Castorf ve grubu bunu 20. yüzyılın “Sovyet gücü artı elektrifikasyon” örneğiyle örneklendiriyor: Aleksandar Denić’in döner sahnesinde, kabloları Stalin büstünün bulunduğu modernist Sovyet binasına giden bir elektrik direği küçük bir Ortodoks kilisesinin üstünden geçiyor. Arka tarafta U şeklinde bir tekne ve politbüro cazibesine sahip bir bilardo salonu var. Adriana Braga Peretzki’nin kostümlerinde parlak rahip cübbeleri Sovyet üniformalarıyla buluşuyor.
Mussorgsky kendi dönemindeki çarlık yönetiminin başlangıcına bakarsa, Castorf çarın sona ermesinden sonra ne olacağıyla ilgileniyor ve bugüne kadar Rus siyasetinde çarlığın ne kadar bulunabileceğini soruyor. Cevap: çok. Putin’e doğrudan bir atıf olmasa da bu, konunun Putin’le ilgili olmadığı anlamına gelmiyor. Alaycı, Rus ve Sovyet bayraklarıyla sahnedeki estetik eklektizmde, IV. Ivan’a – “Korkunç” -, Stalin’e ve kiliseye eşit derecede gönderme yapan Putinizmin ideolojik eklektizminin yansıdığı görülebilir. İç savaşın çalkantılarına ve dışarıdan gelen saldırılara karşı devlet düzeninin direğidirler.
Putin’i nasıl açıklıyorsunuz? Günümüz siyasetinin doğasında var olan deliliğin derecesi ile uzaktan bile ilgilenmeden, onu deli ve deli olarak tanımlayabiliriz. Emperyalizmin -çok popüler bir şekilde- sanki sosyal-analitik bir kavram değil de ahlaki bir kavrammış gibi, Ruslara özgü her şeye özgü bir özellik olduğu düşünülebilir. Ne bireysel ne de kolektif ruh kapsamlı açıklamalar değildir. Castorf farklı bir şey öneriyor: Rus siyasetinin tarihteki hızlı kostüm değişimlerinden daha kalıcı olan arketipleri.
“Uzun süre” perspektifi, bazı şeyleri anahtar deliğinden ya da büyük politik sloganlardan ayrıcalıklı bir bakış açısıyla bakmaktan daha net bir şekilde yakalayabilir. Tarihsel Boris Godunov, IV. İvan’ın muhalefeti zayıflatmak için kurduğu bir istihbarat servisi olan Oprichnina’dan geliyordu. Çar’ın ölümünden sonra Godunov bir grup boyarın başına geçti, bugün oligark diyebiliriz. Oprichnina’dan KGB üzerinden SFB’ye gidiyor. Adam Curtis’in BBC arşivindeki “TraumaZone – Rusya 1985-1999” adlı belgeselde etkileyici bir şekilde gösterdiği gibi, Putin’in yükselişi aynı zamanda bir “kargaşa dönemi”ydi.
Böylece Rus tarihinin sahnesi dönmeye devam ediyor, soğan kubbeli kilisenin yerini 1937’den kalma Sovyet anıtı “İşçi ve Kolhoz Kadını” alıyor; bu anıt bugün hala Moskova’da duruyor – genç bir çift, ileriye doğru hızla ilerliyor ve tarihle yüzleşiyor, çekiç ve orakla uzanıyor. yukarı. Biraz ötede, aynı yerde, Rus ulusal renklerinde pipetli anıtsal bir Coca-Cola şişesi var. Tanrı yok mu? Olabilir. Siyasi teolojinin bir türü olan ulusal mit açısından, Tanrı’nın kanıtı konu dışıdır. Ve şekiller değiştirilebilir.
Ulusal efsane
Mussorgsky ulusal efsaneye hevesle katkıda bulundu; ilk barlarda bile müziği Rus halk şarkılarına dayanıyordu. 19. yüzyılın İtalyan operalarından veya Richard Wagner’den çok daha az gösterişli olan “Boris Godunow”, halk ve kilise müziğine açık göndermeleriyle, batıdaki rekabetten müzikal açıdan bağımsız olduğunu iddia eden bir sadeliğe sahiptir. Ancak çağdaşları başlangıçta çekingen görünüyor ve diğer şeylerin yanı sıra bir aşk hikayesinin eksikliğini eleştiriyor. Mussorgsky daha sonra “Boris Godunov”u revize etti ve opera daha sonra Rimsky-Korsakov ve Shostakovich’in versiyonlarıyla dünya çapında üne kavuştu.
İlk versiyon olan “Ur-Boris”, genel müzik direktörü Kent Nagano’nun müzik yönetmenliğinde Hamburg’da sahneye çıkıyor. Müzikal olarak bu versiyon daha az karmaşık olabilir ama konuya daha iyi uyuyor: Politikada aşk yoktur. Her ne kadar büyük koro ve ek çocuk korosuyla halk müziği iddiası vurgulansa da zaman zaman çift dip açılıyor: Müzik kesinlikle neşeli ve canlı, Tatarlara karşı onbinlerce ölümle sonuçlanan kampanyalar yapıldığına dair haberler var. Bu tür uçurumlar olmadan ulusal kültür yoktur.
Hamburg’daki Berlin Devlet Operası’nda Anna Netrebko’ya karşı yapılan protestolara benzer bir protestodan eser yok. Ve Castorf’un ulusal opera “Boris Godunov”u ve Rus tarihini incelediği derinlik göz önüne alındığında, bunlar haklı görülemez. Savaştan bu yana Ukrayna’da dolaşan hatalı kültürel ayrışma fikrinden bahsetmiyorum bile. Castorf kendi standartlarına göre seyirciye karşı oldukça arkadaş canlısı: Yabancı metin yok, çıplaklık yok, kamera kullanımı kısıtlı. Beyaz takım elbiseli yönetmen operadaki bu harika akşam için güçlü alkışlar aldığında seyirciler de bu nezakete karşılık veriyor.