Zazen Yaparken Duruş
Katsuki Sekida
Zazen yaparken normalde yere kabaca yarım metrekarelik bir minder veya katlı
bir battaniye serer, onun üstüne oturur ve yüzümüzü duvara döneriz. Kaba
etimizin altına da daha küçük ve kalın bir minder veya yastık alırız (Şekil
5). Bu minder veya yastık yeterince kalın olmalı, yoksa doğru ve sabit bir
duruş zor olur.
Zazen'de birkaç farklı duruş benimsenebilir; öğrenciler
hangisinin kendilerine daha uygun olduğunu kendileri denemelidirler. Önemli
olan, yirmi otuz dakika boyunca sabit ve hareketsiz oturabilmek.
Yere rahat oturamıyorsanız sandalye veya iskemleyi
denemeli ve aşağıda açıklanacak temel duruş özelliklerine olabildiğince
uymalısınız. Hiçbir verinizi sıkmayan bol giysiler giyin. En iyi nasıl
oturduğunuzu bulana dek sabırla uygulama ve deneme yapmanız gerekebilir.
Şekil 1'de tam lotus pozisyonu görülmektedir. Simetrik
bir pozisyon bu; sağ ayak sol uylukta, sol ayak da sağ uyluktadır. Tam tersi
de olabilir. Gerek bu pozisyonda, gerek öbürlerinde dizler mindere iyice
yaslanmalıdır.
Eller kucakta, genellikle sağ el sol elin altındadır ve
ayalar yukarı bakar. Başparmaklar birbirine değerek bir halka yapsa da olur,
öbür parmaklara koşut dursa da. Alternatif bir pozisyonsa bir elin ayasıyla
öbür elin başparmağını kavramak (Şekil 2). Uygulamaya yeni başlayanların
çoğu tam lotus pozisyonunda zorlanırlar. Ancak en dengeli, kendine hakim
olmaya ve iyi bir çalışmaya en elverişli pozisyon budur.
Yarım lotus pozisyonu (Şekil 2) daha kolaydır. Bu
pozisyonda sağa ayak sol uyluğun altında kalır ve sol ayak da sağ uyluğun
üstündedir. (Bunun da tam tersi mümkün.) Yarım lotus asimetrik bir pozisyon
olduğundan omurganın hizasını bozabilir, bunu telafi etmek için omuzlardan
biri yukarı kaldırılabilir. Bir aynaya bakarak veya bir başkasının sizi
izlemesini sağlayarak bunu düzeltebilirsiniz de, ama şunu akıldan
çıkarmamalısınız ki, bu pozisyon bazen başka duruş kusurlarına, özellikle
üst gövdede bazı küçük çarpıklıklara da yol açabilir. O yüzden bu duruşu çok
da tavsiye etmiyoruz. Ayağınızın bir kenarını öbür bacağınızın kaval kemiği
bölümüne de yaslayabilirsiniz. Bu oturuş tarzı Şekil 3'te gösterilene
yakındır ve tavsiye edilebilir.
Şekil 3'te Burma stilinin değişik bir türü görülür,
burada iki ayak da mindere düz yaslanır. Karın içeride kalacak şekilde
normal bağdaş kurulmadığına dikkat edin. Aşağıda da açıklayacağımız üzere,
karın her zaman öne verilmelidir. Bu pozisyon her bakımdan simetriktir ve
bedenin üst bölümünün gevşemesine elverişlidir.
Şekil 4'te farklı bir duruş görülüyor. Burada öğrenci
apışarak ağırlığını yastığa ve dizlerine vermektedir. Bu duruş biçimi
özellikle alt karınlarında o gerilimi nasıl yaratacaklarını öğrenmek isteyen
yeni öğrenciler için çok etkili. Bu duruşta oturup karnınızı ileri
verirseniz gerilim kendiliğinden alt karna atılır.
Belirtilen pozisyonların hepsinde de beden, kalça ve
iki dizden oluşan üçgen üstünde durur, dolayısıyla dizlerin mindere sağlam
biçimde yaslanıp vücudun ağırlığını çekebildiği bir duruşu bulmak önemli.
Leğen (pelvis) sabit tutulmalı ve gövde herhangi bir yöne meyletmeden
dengeli biçimde ona dayanmalıdır.
Gövdeyi bel kasları dik tutar. Geniş bir alana yayılan,
hatta bazen vücudun ta iç bölgelerine uzanan, dikey olarak da sırtın üst
taraflarına ulaşan bu kaslar bedensel duruş açısından çok önemlidir. Duruş
ne olursa olsun, gövdeyi dik tutan bu kaslardır; o bakımdan, tüm duruşlarda
özellikle bel kasları çalışır.
Cepheden bakarak vücudun olabildiğince dimdik tutulması
önemli. Alnın ortasından burna, çeneye, boğaza, göbeğe ve oradan da
kuyruksokumuna dikey bir hat çekilebilmeli (Şekil 6). Yalnızca zazen'de
değil, günlük yaşamdaki duruşumuzda bile en küçük bir sapma düzeltilmeli.
Gösterilen pozisyonlardan birini benimsedikten sonra
atılacak adım, bel ve alt karnın doğru konumlanması. Buradaki temel hareket
beli içeri vermek ve leğenin üst bölümünü öne devirmek. Bu hareket alt karnı
öne doğru çıkartırken kalçaları geriye doğru iter.
Zazen'de karnı öne çıkarmanın önemi öteden beri
vurgulanmıştır. Gövdeyi dik tuttuğunuzda bedenin ağırlığı ister istemez alt
karna biner ve gerilim, göbeğin birkaç santim altındaki bölgede toplanır. Bu
bölgeye tanden denir (Şekil 7; tanden sözcüğü daha genel anlamda alt karnın
bütünü için de kullanılır).
Bedensel ağırlığın tanden'de yoğunlaşmasıyla en
istikrarlı duruşa ve en sakin zihinsel koşula ulaşılır. Zazen'de belin içeri
verilmesi ve bedensel ağırlığın binmesiyle alt karın kendiliğinden
şişmelidir.
Yandan bakınca omurganın düz bir çizgi olmadığı, ama
Şekil 5'teki gibi hafifçe kıvrımlaştığı görülür. Baş ve boynun konumu da
önemlidir. Yüz hafiften aşağı verilebilir; Buda'nın bazı imgelerinde de onun
yüzü biraz aşağıda, alın hafifçe dışarıda ve çenesi biraz içeridedir. Boynun
çok az öne meyletmesi ve tamamen hareketsiz kalması samadhi'ye girmeyi
kolaylaştırır: pratiğiniz geliştikçe ve samadhi'ye yaklaştıkça belki de bunu
kendiliğinden yapar hale geleceksiniz; fakat başınızı ve boynunuzu dimdik
tutmayı yeğlerseniz tabii bunun da hiçbir sakıncası yok.
Beden tümüyle hareketsiz olmalıdır, samadhi için ön
koşuldur bu.
Son olarak da göğüs ve omuzlar gevşemeli ve
düşürülmelidir. Bu yolla omuzlar, boyun ve midenin dip bölümü rahatlatılır.
Ellerinizi dizlerinize koyun; parmak eklemleriniz ileri baksın; derin nefes
verin. Zazen'de ellerin asıl konumu böyle değildir, fakat bunu yapmakla
göğsü ve omuzları nasıl düşürmeniz gerektiğini daha kolay öğrenirsiniz,
sonra da bu zaten alışkanlık halini alır ve artık ellerinizi normal konumuna
getirebilirsiniz. Kalçanın geriye hareketi de omuzlardaki bazı kasları aşağı
çeker ve göğüsle omuzlardaki gerilimi azaltır.
Doğru duruşla zazen çok rahat yapılır. Yanlış
duruşlarsa onu çok rahatsız hale getirebilir. Gövdenin leğen üstünde
dengelenmesi önemli. Öğrenci başını, omurgasını veya gövdesini sağa sola
eğmemeli. Belden üstünüzü soyarak aynanın karşısında oturun ve duruşunuzu
iyice inceleyerek hizanızın nerede bozulduğunu görün, çeşitli pozisyonlar
alarak hangi tarafın gevşemesi, hangi tarafın kasılması gerekliğini bulmaya
çalışın.
Eskiden uzun süre oturduğum zaman kalçamın bir yanında
hafif bir ağrı duyardım. Bunun kaçınılmaz olduğunu zanneder ve nedenini
sormayı akıl bile etmezdim. Meğer vücudumda hafif bir meyil varmış ve o
yüzden de bir yanıma öbür yanımdan daha fazla ağırlık biniyormuş. Bu kadar
basit bir şeyi anlamam bile çok zamanımı aldı.
Bedensel duruşumuz hakkında çok az şey biliyor ve gerek
zazen'de, gerek günlük etkinliklerde son derece yanlış alışkanlıkları
sürdürüyoruz. Doğru duruşu bulduğunuzda yalnızca omuzlardaki değil,
sırttaki, yanlardaki ve bedenin hiç umulmadık yerlerindeki kaslarda da
gerilimin kaybolduğunu göreceksiniz.
Doğru duruşta vücudun ağırlığı doğruca tanden'e
yoğunlaşır. Orada zihnin denetimi ve samadhi'ye giriş açısından önem taşıyan
güçlü bir iç basınç doğar.
Birçok insanın omurgasında kısmi bir çarpıklık olur.
Eğer bu yapı doğuştan veya çok küçük yaşlardan geliyorsa ona çare yok
gibidir, dolayısıyla her seferinde doğru duruşu dayatmaya çalışmak hata
olur. Bazıları da alışılmış duruşlarında gayet rahat ederler, böyle bir
durumda onlara da karışılmamalı. Küçük sapmalar samadhi'ye girmeyi
engellemez.
Rahat bir koltukta rastgele otururken bile samadhi'ye
girilebilir; ayrıca yatağa mahkûm hasta insanlar da Zen'de olgunluğa
erişmişlerdir.
Fakat çoğumuz için doğru duruşa ilişkin yukarıda
anlattığım genel ilkeleri izlemek daha iyi. Olgun bir Zen öğrencisi oturur
oturmaz samadhi'ye girebilir. Buysa ancak doğru duruşla mümkün.