İPOTEKLİ BORÇ SENEDİ VE İRAT SENEDİ NEDİR?
Rehin hakları, sahibine, borçlunun kendisine borçlu olduğu alacak hakkını güvence altına alma olanağı tanır. Bu durumda, birçok defasında, söz konusu alacak hakkı bir taşınmaz ile güvence altına alınır. Taşınmaz rehinleri üç tanedir: İpotek, ipotekli borç senedi, irat senedi. İpotek, diğer iki taşınmaz rehnine nazaran daha geniş çaplı olduğundan, onu başka bir yazıda incelemiştik. Bu yazıda, ipotekli borç senedini ve irat senedini ele alacağız.
Ayrı ayrı bahsetmeden önce, hem ipotekli borç senedi için hem de irat senedi için söylenebilir ki bu iki senet de birer KIYMETLİ EVRAK niteliğindedir. Yani, bir bono ya da çek ne anlama geliyorsa, nasıl ki bir alacağı tedavül ediyorsa, (yani değerini matematiksel olarak kağıda döküyor ve net bir rakam çıkarıyorsa) ipotekli borç senedi ve irat senedi de aynı vazifeyi görmektedir. Ve bunun dışında, her ikisinin de birer sınırlı ayni hak olduğu söylenebilir.
İpotekli Borç Senedi
İpotekli borç senedinin konusu bir taşınmaz maldır. Bu senedin tanzimi ile borçlunun borçlu olduğu miktar, ipotekli borç senedinin konusunu oluşturan taşınmaz ile güvence altına alınmış olur. Fakat kanun koyucu burada şunun altını çizmek istemiştir: İpotekli borç senedi, ilişkin olduğu taşınmazın değerini TEDAVÜL etme özelliğine sahiptir. Yani örneğin yazlık evini ipotekli borç senedinin konusu yapan alacaklı, borçluya tahsis ettiği ipotekli borç senedinde, yazlık evinin değerini de senede yazar. Böylelikle, taşınmazın senette gösterilen değerinden fazla bir borç için ipotekli borç senedi kurulamamış olur. Örneğin: Erhan’ın Nilay’a 85.000 TL borcu olduğunu varsayalım. Nilay, bu borcuna bir güvence göstermek için, Erhan lehine, yazlık evini konu alan ipotekli borç senedi düzenlemiş olsun. Senette TEDAVÜL EDİLENE göre, yazlık evin değeri tam olarak 150.000 TL’dir. Bilindiği üzere, ipotekli borç senedi, Nilay borcunu ödemediği takdirde paraya dönüştürülür ve değerinin 150.000 TL olduğu saptanan yazlık ev de paraya dönüşür. Paraya dönüşme işlemi tamamlandıktan sonra, elde edilen paranın 85.000 TL’lik kısmı Erhan’a ödenir. Kalanı Nilay’a iade edilir.
İpotekli borç senedinde, borçlu ile taşınmazın maliki farklı kişiler olabilir. Yani, ipotekli borç senedine konu oluşturan taşınmaz bir başkasına ait iken, hakkında güvence olarak ipotekli borç senedi tanzim edilen borcun borçlusu bir başka kişi olabilir.
Her nasılsa, ipotekli borç senedi alacaklının alacağını karşılamazsa, alacaklı, borçlunun diğer malvarlığı değerlerinin de paraya çevrilmesini ve bu suretle alacağının ödenmesini talep edebilir.