Pınar Hasret Aytaçlar
M.S. 17 yılında, gece vakti gerçekleşen büyük bir sarsıntı, Gediz Irmağı yakınındaki 12 kentin yıkımına neden oldu. Zelzele, kentlerin sakinlerini uykularında yakaladığından, çok büyük can kaybına da neden olmuştu. Yaşlı Plinius’un, ortadan uzun yıllar geçmesine karşın, “hafızalardaki en büyük felaket” olarak tanımladığı 17 sarsıntısı, tüm Gediz Vadisi’ni neredeyse baştan şekillendirmişti. Tacitus’un aktardığına nazaran, zirveler ve dağlar apansız alçalmış, ovalar ise yükselmişti. Sardes, Magnesia, Philadelpheia, Tmolos, Kyme, Temnos, Myrina, Apollonis, Hyrkanis, Mostene, Aigai ve Hierokaisareia zelzelenin yıkımını yaşayan 12 kentti. Eusebius, bundan 300 yıl sonra, 13. kent olarak Efes’i de zelzelenin kurbanı olan kentlere ekler. Lakin Efes’in 17 zelzelesinden fazla, bundan 6 yıl sonra gerçekleşen bir öteki büyük zelzeleden etkilenmiş olduğu sanılmaktadır.
ZELZELE BÖLGESİNE 5 YIL VERGİ MUAFİYETİ
Periyodun imparatoru Tiberius sarsıntısı öğrenir öğrenmez, hasarı tespit ve gerekli yardımları organize etmesi için bölgeye bir senatörünü gönderdi. İmparator, sarsıntıdan etkilenen kentlerde tekrar inşa faaliyetlerinde kullanılmak üzere çok büyük bir bütçe ayırdı. Bu meblağın bölgenin başşehri pozisyonunda olan Sardes için 25 bin dinar olduğunu biliyoruz. Ayrıyeten bölgede yaşayan tüm vatandaşlar beş yıl boyunca vergiden muaf tutuldu. Bağışın ölçüsünün yanısıra bu kadar uzun bir mühlet için sağlanan vergi muafiyeti de yaşanan felaketin ne derece büyük olduğunu anlamamıza imkan sağlıyor. Bundan sonra Sardes kentinde, yıllar sürecek, hatta bir sonraki İmparator Claudius periyodunda de devam edecek bir imar faaliyeti başladı. Yaklaşık 40 yıl süren bu devrin sonunda Sardes artık, Roma’nın, egemenliği altındaki kentlere karşı cömert koruyuculuğunun ihtişamlı bir örneği olarak parlıyordu. Bu örnek, Roma İmparatorluğu yönetimi altında yaşayan Küçük Asya halklarına da inanç duygusu sağlamış olmalıydı. Tiberius’un inanılmaz yardımından dolayı minnettar olan kentlerin birçok, şehir sikkelerinde de gördüğümüz üzere, isimlerinin yanına “Kaisareia” ismini da ekleyerek imparatoru onurlandırdılar. Ayrıyeten bu kentler birleşerek, imparatora şükranlarını sunmak hedefiyle bir anıt yaptırdılar ve bu anıtın, Roma’nın kalbine, Forum Ilium’a dikilmesini sağladılar.
Tiberius’un anıtsal heykelinin, depremzede kentleri temsil eden heykellerle çevrelenmiş olarak, merkezde yer aldığı bu heykel kümesi ne yazık ki günümüze ulaşmadı. Lakin daha sonra Pozzuoli’de yapılan bir kopyasına sahibiz. Pozzuoli Anıtı, özgününde üzerinde Tiberius’un heykelini taşıyan, yekpare mermerden oyulmuş ve 14 depremzede kenti temsil eden heykel kabartmaları ile bezenmiş bir kuraldır. Kabartmalarda kentler, tarihi, dinî ve klâsik taraflarını öne çıkaran lakin tıpkı vakitte ekonomik istikametten onları güçlü kılan bereketli topraklara, kutsal alanlara ya da limanlara sahip olduklarına da vurgu yapan öğelerle zenginleştirilmiş bir kompozisyon içinde tasvir edilmişlerdir.
KÜÇÜK ASYA’NIN BÜTÜN YOLLARI ROMA’YA ÇIKIYOR
Bu kentler artık, Augustus ile başlayan Roma Barışı’nın huzurlu ortamında yaşayan, Roma’nın kanatları altında kendini inançta hisseden, bununla birlikte Hellen kimliklerini de hâlâ gururla taşıyan insanların kentleridir. Vakit, Roma ile iyi bağlantılar kurma, bu bağlantılardan olabildiğince yarar sağlama ve bu faydayı kalıcı hale getirmenin yollarına bakma vaktidir. Bu da, hem Roma’nın hem de Küçük Asya kentlerinin karşılıklı çıkarına dayalı yeni bir nizamın oluşmasına bağlıdır. Bu yeni sistemde, Yunan kentleri demokratik yapılarını kaybederek, kentin seçkin ve varlıklı vatandaşları tarafından yönetilen merkezler, haline geldi. Zira Roma, her vatandaşın, seçme, seçilme ve her makama gelebilme hakkına sahip olduğu bir yapıyı yönetim etmek yerine, irtibat kurabileceği, tesiri altında çarçabuk tutabileceği seçkinler tarafından yönetilen kentlerle muhatap olmayı tercih ediyordu. Yunan kentleri de, imparator ile yakın münasebetler geliştirebilecek asalet, eğitim, zenginlik ve toplumsal statüye sahip şahıslar tarafından yönetim edilerek, kendileri için olabilecek en büyük faydayı sağlamayı tercih ettiler.
Böylelikle, İ.Ö. 5. yüzyıl Atinası’nda doğan ve Hellenistik periyoda gelindiğinde, artık Sparta ve Makedonya dışında bütün Yunan dünyasına sirayet etmiş olan Yunan demokrasisinin de sonu gelmiş oldu. En yüksek meclis olan ve yasama yetkisi taşıyan Halk Meclisi kıymetini kaybederek yerini, yalnızca serveti muhakkak bir ölçünün üzerinde olan seçkin vatandaşların üye olabildiği, bu üyeliği ölene kadar sürdürebildiği, dahası kendisinden sonra oğullarına ve torunlarına da devredebildiği bir meclis yapısına bıraktı.
Yunan kültüründe, hiçbir vakit, yalnızca soya ve kan bağına dayalı bir asiller sınıfı olmadı. Lakin güçlü olan ve servetini halk faydasına kullanan “euergetes”in, yani hayırseverlerin oluşturduğu sınıf, her vakit, asil katman olarak toplumda hürmet görerek onurlandırıldı. Roma İmparatorluk Çağı’yla birlikte bu hayırseverler, toplumun saygın bireyleri olmanın ötesinde yöneticileri de olarak, kentlerine her istikametten hizmet eder hale geldiler. Bunu bazen istekli, bazen mecbur kalarak yapsalar da, istisnasız her soylu, ya servetinden vererek, ya değerli bir memuriyeti üstlenerek ya da eğitimini, bilgeliğini veya mesleğini halk faydasına kullanarak kentine hizmet etti. Roma Periyodu Yunan kentlerinin caddeleri ve meydanları da, bu hayırsever şahısların onurlandırılması için dikilmiş heykelleri ve onur yazıtları ile dolup taştı.
Roma’nın da, baştan makul tasarladığı üzere, artık kentler kendi yağında kavrulan, sarsıntı, kıtlık ya da salgın hastalık üzere felaketlerle karşılaştıklarında çabucak imparatorun yardımını istemek yerine, kendi zenginleri sayesinde sıkıntı periyotlarını atlatabilen birer yapı haline gelmiş oldu.
ZELZELE YARALARINI SARAN HAYIRSEVER
M.S. 141 yılı, bütün Likya Bölgesi ve Rodos Adası’nı etkileyen ve bölgenin tüm yerleşimlerinde yıkıma neden olan büyük bir sarsıntı felaketine sahne oldu. Çağdaş araştırmacıların, en az 8 şiddetinde olduğu sonucuna vardığı bu sarsıntının akabinde gelen tsunami nedeniyle kıyı kentleri de çok büyük hasar görmüştü. Sarsıntının bölgedeki yaralarını saran kişi ise, Likya’daki Rhodiapolis kentinden Opramoas isimli bir hayırsever idi. Opramoas, zelzelenin akabinde yıkılan binaların onarılması için kentlere para yardımında bulundu. 30’dan fazla yerleşim bu hayırseverin yardımlarından faydalandı. Kamu yapılarının tamiri ya da kentlerde düzenlenen müsabakaların finansmanına verdiği dayanakların yanısıra Opramoas, sivil halkın gereksinimlerinin karşılanması için de çalışmıştı. Ksanthos kentindeki kız-erkek tüm çocukların ilkokul masraflarını cebinden karşılaması, parası buna yetmeyenler için cenaze merasimleri düzenlemesi ve yoksul kızlara çeyiz paralarını (drahoma) vermesi onun sivil halk için yaptığı hayırlardan bazılarıdır. Birçok şehir ona olan şükran hislerini heykelini dikerek ve kendisine fahri vatandaşlık vererek göstermiş, Likya Birliği de, tüm Likya Bölgesi’nin yine ayağa kalkmasının baş mimarı olan Opramoas’ı onurlandırmıştı.
Likya’nın küçük bir kenti olan Rhodiapolis’te doğan bu hayırsever, Roma İmparatorluk kültü rahipliği üzere birçok kıymetli yöneticilik vazifesinde bulunmuş ve yalnızca kendi kentinde ya da bölgesinde değil, tüm Yunan kentlerinde ve hatta Roma’da da tanınan bir kahraman haline gelmişti. Öldüğünde Rhodiapolis’te, küçük bir tapınak modelinde inşa edilen mozolesine gömüldü. Bu mozolenin üç tarafı, imparatorun ve Romalı yöneticilerin mektuplarını ve Likya Birliği’nin onurlandırma kararlarını içeren 70 yazıt ile donatılmıştı. Opramoas’ın mezar anıtı, birebir vakitte Anadolu’da bulunan en uzun yazıta sahip olma ayrıcalığını da taşır. 32 kararname ve 38 adet mektuptan oluşan yazıtın tümü Grekçe yazılmış ve 100 satırlık 20 sütun halinde düzenlenmişti. Bu uzun yazıtın çok küçük bir kısmına burada yer verebiliriz. Görünen o ki, Opramoas’a bahşedilen sayısız onur ortasında, Roma dünyasında en büyük gurur kabul edilen, erguvan rengi toga giymek de bulunmaktaydı.
“Lykia Birliği ve Meclisi, Apollonios oğlu, Kalliades’in torunu, Rhodiapolis ve Korydallalı, iyi ve faziletli insan, soylu ve cömert Opramoas’ı, hayat uzunluğu erguvan rengi giymekle ve protokolde oturmakla onurlandırdı…”
Günümüze ne yazık ki çok az bir kısmı kalmış ve kalan kısmı da yanlışlı ve çok berbat yapılmış bir onarıma kurban gitmiş olsa da, Opramoas Mozolesi, ülkesindeki sarsıntının yaralarını, şehir şehir, köy köy, hane hane sarmaya çalışan bir hayırseverin anısını yaşatmaya devam ediyor.
* Doç. Dr. / Ege Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Eskiçağ Lisanları ve Kültürleri Kısmı.
Kaynak: Gazeteduvar