Prof. Dr. Alimcan İnayet
Ege Üniversitesi Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü öğretim üyesi
UYGUR TÜRKLERİNDE YAZI KÜLTÜRÜNÜN DÜNÜ, BUGÜNÜ VE GELECEĞİ
Uygur Türkleri geçmişten günümüze kadar Göktürk yazısı, Soğd yazısı, Mani yazısı, Uygur yazısı, Süryani yazısı, Brahmi yazısı, Tibet yazısı, Arap yazısı, Kiril yazısı ve Latin yazısı olmak üzere 10 çeşit yazı kullanmışlardır. Uygur Türklerinin çeşitli yazıları kullanmasında iktisadi, dini ve siyasi sebeplerin önemli vardır. Uygur yazı kültür tarihine baktığımız zaman, Uygur Türklerinin zaman zaman çift yazı kullandıkları görülür. Mesela Uygur Kağanlığı döneminde Göktürk yazısı ile birlikte Soğd/Mani/Uygur yazısını, Koçu Uygur Hanlığı döneminde Uygur yazısı ile birlikte Göktürk/Süryani/Brahmi/Tibet yazısını kullanmışlardır. İslamiyetten sonra Uygur Türkleri Arap yazısını kullanmaya başlamış, ancak Uygur yazısını da unutmamışlardır. Şöyle ki, bazı eserleri Arap yazısıyla, bazılarını Uygur yazısıyla; bazıları ise hem Arap hem Uygur yazısıyla yazmışlardır.
1930lu yıllarda Sovyetler Birliğindeki Uygur Türkleri diğer Türk boyları gibi Latin yazısı kullanmaya başlamış, Doğu Türkistan Uygurları ise Arap yazısı kullanmaya devam etmişlerdir. 1956 yılında Doğu Türkistanda Uygur, Kazak, Kırgız, Tatar ve Özbek Türklerinin Kiril yazısı kullanmaları kararlaştırılmıştır. Bu yazı üç yıl kullanıldıktan sonra, 1959 yılından itibaren Latin yazısına geçilmiştir. Böylece 1960li yıllardan 1970li yıllara kadar Doğu Türkistanda yaşça büyükler Arap yazısı, gençler ise Latin yazısı kullanmak durumunda kalmışlardır. 1980li yılların başlarından itibaren Uygur Türkleri tekrar Arap yazısına geçmişlerdir.
Bugün Uygur Türkleri matba ve matbuatta Arap yazısı, internet ortamında ise Latin yazısı kullanmaktadırlar. İnternet ortamında kullanılan Latin yazısı ise Özbekistanda kullanılan Latin yazısıyla hemen hemen aynıdır. Bu yazıda ç, ş, ğ, n gibi sesler ch, sh, gh, ng şeklinde ifade edilmektedir. Kapalı e ise é/ë şeklinde, c sesi ise j şeklinde karşılanmıştır. Diğer harfler Türk yazısındaki ile aynıdır.
Bugünkü mesele şudur: Uygur Türkleri milli kültürünü, milli kimliğini korumak için Arap yazısını kullanmaya devam mi etmeli ya da Türk Dünyası için teşvik edilen Latin yazısına mi geçmeli? Eğer Latin yazısına geçilecekse, bu yazı Türk dünyası ortak alfabeye mi dayanmalı yoksa Özbek Latin alfabesini mi örnek almalı?
Bildirimizde Uygur Türklerinin bugüne kadar kullandıkları yazıların genel tasviri yapıldıktan sonra bu sorulara da cevap verilecektir.
Anahtar Kelimeler:
Uygur, yazı, Latin, Arap, Kiril
Tarih/Yer:
13.11.2017. (AHMET BAYTURSUNOĞLU SALONU) . 10.45-11.00