Dünyanın tüm bölgeleri, güneş tarafından dengeli bir şekilde ısıtılmaz. Dünyanın dengesiz ısınmasından kaynaklı hava hareketlerine rüzgar denir. Yüksek basınç ve alçak basınç kavramlarına başvurmadan rüzgarın ne demek olduğunu bu şekilde tanımlayabiliriz. Rüzgar nedir ve nasıl oluşur? Konuyla ilgili ayrıntılar…
Rüzgar, havanın toplu hareketinden oluşan büyük çaplı bir gaz akışıdır. Dış uzaydaki rüzgar, gazların veya yüklü parçacıkların güneşten uzaya doğru hareket etmesi olarak tanımlanır. Gezegensel rüzgar ise hafif kimyasal elementlerin bir gezegenin atmosferinden uzaya yayılmasıdır.
Görülemeyen Ancak Gücü Hissedilen: Rüzgar Nedir?
Rüzgar gözle görülemeyen ve elle tutulamayan bir hava hareketidir; fakat gücü fazlasıyla hissedilir.
- Yaz aylarında giysilerinizi kurutur; kışın ise titremeye varana kadar üşütebilir.
- Yelkenli gemileri okyanus boyunca taşıyacak ve devasa ağaçları yerinden koparacak güce sahiptir.
- Atmosferdeki tozu, ısıyı, nemi ve de zararlı ve zararsız gazları dünyanın dört bir yanına taşıyabilir.
- Yeryüzünü şekillendirir ve doğal anıt dediğimiz yapıların oluşmasına neden olur. Doğal anıtlar ve oluşumları hakkında bilgi almak için tıklayın ► Doğal Anıt Nedir, Nasıl Oluşur?
Rüzgar, atmosferik basınçtaki farklar nedeniyle oluşur. Güneş, Ekvator bölgesinde suyu ve toprağı dünyanın geri kalanından daha fazla ısıtır. Sıcak ekvatoral hava atmosfere yükselir ve kutuplara doğru göç eder. Bu düşük basınçlı bir sistemdir.
Aynı zamanda, daha soğuk ve daha yoğun hava, ısıtılmış havanın yerini almak için Dünya’nın yüzeyi üzerinden Ekvator’a doğru hareket eder. Bu da yüksek basınçlı bir sistemdir. Rüzgarların yer değiştirmesi ve hareket etmesi, genellikle yüksek basınçlı alanlardan düşük basınçlı alanlara doğru gerçekleşir. Bu iki alan arasındaki sınıra meteoroloji dilinde cephe (front) denir. Cepheler arasındaki karmaşık ilişkiler farklı rüzgar türlerine ve hava koşullarına neden olur.
Coriolis Etkisi: Rüzgarların Savrulması
Dünya’nın belirli bir alanına tek bir yönden esen rüzgarlara Hakim Rüzgarlar denir. Hakim rüzgarların buluştuğu alanlara ise yakınsama bölgeleri (konverjans bölgeleri) denir. Hakim rüzgarlar genel olarak kuzey / güney yönlü değil de doğu-batı yönlü esmektedir. Bunun nedeni, Dünya’nın dönüşünün Coriolis etkisi olarak bilinen kuvveti oluşturmasıdır. Coriolis etkisi, rüzgar sistemlerini kuzey yarımkürede saat yönünün tersine döndüren bir kuvvettir. Aynı etki, güney yarımküredeki rüzgarları saat yönünde döndürür.
Coriolis etkisi, bazı rüzgarların yüksek basınçlı ve düşük basınçlı sistemlerin kenarları boyunca hareket etmesine neden olur. Bunlara jeostrofik rüzgarlar denir. 1857’de Hollandalı meteoroloji uzmanı Christoph Buys Ballot, jeostrofik rüzgarlar hakkında bir yasa hazırlamıştır: Sırtınızla Kuzey Yarımküre’deki rüzgara karşı durduğunuzda, düşük basınç her zaman solunuzda kalacaktır. (Güney Yarımkürede, düşük basınçlı sistemler sağınızda olacaktır)
İlginizi Çekebilir: Göl Nedir? Oluşumlarına Göre Göl Çeşitleri Nelerdir?
Rüzgar Nasıl Oluşur? Dünyadaki Rüzgar Bölgeleri
Rüzgar nasıl oluşur konusu hakkında bilgi vermek için dünyada rüzgar oluşturan bölgelere göz atalım. Dünyada 5 ana rüzgar bölgesi bulunmaktadır. Bu bölgeler ► Kutup Doğu Rüzgarları, Batı Rüzgarları, At Enlemleri (horse latitudes), Ticaret Rüzgarları, Kasvet Ryadüzgarları (doldrums)
1) Kutup Doğu Rüzgar Bölgesi
Bu bölgeden esen rüzgarlar kuru ve soğuk rüzgarlardır. Kutup tepelerinden, Kuzey ve Güney Kutupları çevresindeki yüksek basınç alanlarından kaynaklanırlar. Bu bölgeden esen rüzgarlar, kutup altı bölgelerde düşük basınçlı alanlara akar.
2) Batı Rüzgar Bölgesi
Batıdan orta kuşağa doğru esen rüzgarlara neden olan bir bölgedir. Kutup üzerindeki baskının düşük olduğu kış mevsiminde en güçlü rüzgarlara neden olur. Yaz aylarında da en hafif rüzgarı yaratır. Güney Yarım Küre’deki 40 ve 50 enlemleri arasında görülen “roaring fourtines” isimli şiddetli rüzgarları yaratan bu bölgedir. Ayrıca bu bölgedeki rüzgarların güney yarım küredeki okyanus akıntılarında önemli bir etkisi vardır.
3) At Enlemleri (Horse Latitudes)
At enlemleri, batı ve ticaret rüzgarları arasındaki dar, sıcak ve kuru iklimler bölgesidir. At enlemleri kuzey ve güneyde yaklaşık 30 ila 35 derece arasındadır. Güney Amerika’daki Atacama Çölü’nden Afrika’daki Kalahari Çölü’ne kadar uzanan bölgede yer alan çöllerdeki rüzgarları, At Enlemleri (Horse Latitudes) bölgesi yaratır. At enlemlerinde hakim rüzgarlar değişir, ancak genellikle hafiftir. Güçlü rüzgarların bile süresi genellikle kısadır.
4) Ticaret Rüzgarları
Bu bölgedeki rüzgarlar, tropik bölgelerde doğudan esen güçlü hakim rüzgarlardır. Ticaret rüzgarları araştırma, iletişim ve ticaret tarihinde etkili olmuşlardır. Yüzyıllar önce ticaret gemileri, geniş Atlantik ve daha sonra Pasifik Okyanusları arasında hızlı ve güvenilir yollar oluşturmak için ticaret rüzgarlarına güveniyordu. Bugün bile uluslararası deniz taşımacılığı, ticaret rüzgarları ve okyanus akıntılarına bağlı olarak yapılıyor.
Karada oluşan ticaret rüzgarları (kıtasal ticaret rüzgarları olarak da adlandırılır), okyanus üzerinde oluşanlardan (deniz ticaret rüzgarları) daha sıcak ve kurudur. Kıta ve deniz ticaret rüzgarları arasındaki ilişki şiddetli olabilir.
Güçlü ticaret rüzgarları yağış eksikliği ile ilişkilidir, zayıf ticaret rüzgarları ise yağışları iç bölgelere taşır. Dünyanın en ünlü yağmur deseni olan Güneydoğu Asya musonu mevsimsel, nem yüklü bir ticaret rüzgarıdır.
İlginizi Çekebilir: Kanyon Nedir Kanyon Vadi Çeşitleri Nelerdir?
Gemiler ve yağışların yanı sıra ticaret rüzgarları binlerce kilometre toz ve kum parçacıkları taşıyabilir. Sahra kumu ve toz fırtınalarından gelen parçacıklar, 8.047 kilometreden (5.000 mil) daha uzakta olan Karayip Denizi ve ABD’nin Florida eyaletindeki adalarda uçabilir.
Tropik bölgelerdeki toz fırtınaları yerel toplum için yıkıcı olabilir. Değerli üst toprak üflenir ve görüş neredeyse sıfıra düşebilir. Okyanus boyunca toz gökyüzünü bulanıklaştırır. Bu toz fırtınaları genellikle kuru, düşük basınçlı alanlar ve tropikal fırtına eksikliği ile ilişkilidir.
5) Doldrums
İki yarım kürenin ticaret rüzgarlarının buluştuğu yere intertropik konverjans bölgesi (ITCZ) denir. Bu bölgenin etrafındaki alan ise doldrums bölgesi olarak adlandırılır. Bu bölgenin yarattığı rüzgarlar zayıf ve güçsüzdür; hava ise genellikle sakin ve durgundur.
Doldrums bölgesi, genellikle ekvator ve muson bölgelerinde rüzgar yaratır. Güneş, ekvator bölgesini ısıtır ve hava kütleleri yükselip kuzey ve güney yarım küreyi dolaşır. ITCZ bölgesi, her mevsim hafif hareket eder ve Ekvator’dan uzaklaşır. Doldrums bölgesindeki bu hareketlilik normal hava basıncını bozar ve nem yüklü Güneydoğu Asya musonunu yaratır.