Bazen kimi sözcük çiftleri arasında anlamsal bağ olduğunu, cümle içinde birbirlerinin yerine kullanıldığında sorun olmayacağını düşünebiliriz. Kalıplaşmış ifadeleri saymazsak eş anlamlı sözcüklerde herhangi bir problem olmaz ancak anlam ya da ifade edilişi yönüyle birbirine yakın olan, birbirini çağrıştıran sözcüklerin birbirinin yerine kullanılması anlatım bozukluğuna neden olur. O yüzden sözcüklerin bildirdiği anlamı ve aralarındaki farkı iyi bilmek gerekir. Bunda kelime bilgisinin iyi olması ve okurken dikkatli olmak önemli rol oynar. Bu yazıda sizlere sözcüğün yanlış anlamda kullanılması üzerine açıklama yapacağım. İşte; açıklamalı bol örnekler ve önemli notlarıyla sözcüğün yanlış anlamda kullanılması:
Sözcüğün Yanlış Anlamda Kullanılması
Bir sözcük anlamına uygun cümlede kullanılmadığında anlatım bozukluğuna neden olur. O yüzden sözcüğün anlamını iyi bilmek, içinde bulunduğu söz grubuna olan etkisine dikkat etmek gerekir. Bu anlatım bozuklukları doğru olan bir sözcüğü kullanmak yerine genellikle yazılış ya da ifade ediliş yönünden benzeyen ancak hatalı olan bir sözcüğü kullanmaktan kaynaklanır. Bu sözcükler genellikle doğru olanı çağrıştırdığı için tercih edilir. Bu da anlatım bozukluğuna yol açar.
Örneğin “Soğuktan etkilenen portakal sayısının kalabalık olması zararımızı artırdı.” cümlesinde “kalabalık” sözcüğü bir şeyin sayıca çok olduğunu bildirir o yüzden “sayıca kalabalık” ifadesi yanlıştır. Onun yerine “fazla” sözcüğünün kullanılması gerekir.
Aşağıda bu anlatım bozuklukları ile ilgili örnekler ve açıklamaları verilmiştir.
Örnekler
Açıklama: “Kapsamak” sözcüğü genellikle soyut kavramlar için kullanılır ve sınırları içine almak anlamındadır. “Kaplamak” sözcüğü ise genellikle somut varlıklar için kullanılır; örtmek, sarmak gibi anlamlar bildirir. O yüzden “kaplamak” sözcüğünün gelmesi daha uygun.
Açıklama: Kişi, kendisini tanıştırmaz, tanıtır.
Doğrusu: Sunumunu yapmadan önce velilere kendini tanıttı.
Doğrusu: Uzayda yeni yerlerin keşfedilmesi, güçlü teleskopların geliştirilmesine bağlıdır.
Açıklama: “Sağlamak” sözcüğü iyi bir durum için kullanılır ancak cümlede istenmeyen bir durum var.
Doğrusu: Kalecinin son anda yediği gol, takımının elenmesine neden oldu.
Açıklama: Bazen bir ekin olmaması, sözcüğün anlamını değiştirir. Yanlış sözcük kullanımına neden olur. Örnekte “karşı” değil “rağmen” anlamında “karşın” sözcüğünün gelmesi gerekir.
Doğrusu: Konu seçiminde titiz olmasına karşın anlatımındaki basitlik yazarın başarısına gölge düşürdü.
Açıklama: “Çekimser” kararsızlık anlamına gelir, onun yerine utanmak anlamındaki “çekingen” sözcüğünün gelmesi gerekir.
Doğrusu: Sınıfa yeni gelen arkadaşımız oldukça çekimser birine benziyor.
Açıklama: “Azımsamak” niceliksel yönden yetersiz görmektir. Onun yerine niteliksel yönden yeteriz görme anlamında “küçümsemek” sözcüğünün gelmesi gerekir.
Doğrusu: Başarılarımı küçümseyen insanların yanlarında durmamaya özen gösteririm.
Açıklama: “Öğretim”, bilgi verenlerin yaptığı iş, “öğrenim” ise “bilgi alan, çalışma içinde olan” anlamındadır.
Doğrusu: İşe başlamadan önce kendisinden öğrenim belgesi istemişler.
Açıklama: “Ekme” kelimesini toprağın altına tohum gömmek için kullanırız. Onun yerine “dikmek” kelimesinin gelmesi gerekir.
Doğrusu: Bu kampanyayla birçok alanda binlerce fidan ağaç diktik.
Açıklama: “manavcı” değil “manavlık” olmalı.
Doğrusu: Evinin karşısındaki dükkanı kiralayıp manavlığa başladı.
Sıkça Sorulan Sorular
İhtiyaç duyulmayan ya da cümleden çıkardığımızda anlamda daralmaya sebep olmayan sözcüklerdir. Bunların yerine kullanılabilecek başka bir sözcük cümlede zaten vardır.
Cümlenin anlamında belirsizliğin olmasıdır. Bunlar genellikle çelişkili ifadeler, sözcüğü yanlış yerde kullanmak, yanlış sözcük seçmek, kişi belirsizliği ya da mantık hatası gibi sebeplerle karşımıza çıkar.
Duruluk, cümlede gereksiz sözcüğe yer vermemektir. Örneğin “Sanki bu işi tek başına yapacak gibi uğraşıyordu.” bu cümlede “sanki” ile “gibi” sözcükleri tahmin anlamı bildirdiği için ikisinden birinin cümleden çıkarılması gerekir. Cümleyi şu iki seçenek dahilinde düzeltmek mümkün:
1. Sanki bu işi tek başına yapacak.
2. Bu işi tek başına yapacak gibi uğraşıyordu.