Dilci Güngör Varınlıoğlu'nun yazsını bu hafta sizlerle paylaşmak istedim.
Roma yazınında elegeia ozanları dörtlüsünün zaman sırasıyla dördüncüsü Publius Ovidius Naso (İÖ 43 - İS 17) Orta İtalya’nın Sulmo (bugünkü Sulmona) kasabasında doğmuş, Roma’da dil ve tüze öğrenimi görmüş, babasının isteğiyle girdiği kamu işlerinde kısa süre çalıştıktan sonra, yeteneği ve hevesi doğrultusunda kendini tümüyle şiire vermiştir. Ne var ki alanında iyi bir üne kavuşmuşken, 50 yaşında Roma imparatorluğunun kuzeydoğu ucunda Tomis’te (bugünkü Köstence) zorunlu oturma cezasına çarptırılmış, orada ailesinden, eşinden-dostundan, yurdundan uzakta, özlem duya duya, çile çekerek ölmüş, orada toprağa verilerek bir daha ülkesine kavuşamamıştır.
Ovidius, Roma yazınında özellikle aşkın ozanıdır. İki yapıtının, Amores (Aşklar) ile Ars amatoria (Aşk Sanatı)’nın başlıkları bile bunun göstergesidir. Yine bu içerikte mektuplardan oluşan Heroides (-sözcük anlamıyla- Kadın Kahramanlar) vardır. Ovidius, ölümlülerin, epos (destan), tragedya kahramanlarının aşkının yanı sıra ölümsüzlerin aşkına da yer vermiştir. Metamorphoses (Dönüşümler) adlı 15 kitaplık yapıtında tanrıların, tanrıçaların, yarı tanrıların, kahramanların aşkını dizelere dökmüştür. Klâsik âlemde insanüstü varlıklar, insan özelliklidir, hele aşk konusunda; yakışık alan bir aşka da tutulurlar, almayana da. İnsanlar dengi dengine olmayan aşklarının dürtüsüyle yaptıklarının cezasını herhangi bir canlıya, bir dört ayaklıya, bir kanatlıya, bir ağaca, bir çiçeğe olduğu gibi bir cansıza, örneğin taşa, pınara, v.b. dönüşerek çekerler, tersi durumda ise gökyüzünde yıldıza, burca dönüşerek ödüllendirilirler. İşte Ovidius bu söylencesel öyküleri dizelere dökmüştür.
Bunlardan biri de Caria’da geçmektedir: Hermaphroditus. Ne söylemek istese şiire, üstelik ölçüsüyle şiire dönüşen usta Ovidius’un yapıtları, yüzyıllar boyunca çeşitli dillere çevrilmiştir, bu arada 2000’li yıllardan sonra artmak üzere, bizim dilimize de. Küçük Asya’nın Caria bölgesinde, Halicarnassus (bugünkü Bodrum) kentinin Salmacis (Bardakçı) yöresine yakıştırılan bir Yunan kökenli mythos’a (söylenceye) göre bir gençkızla bir delikanlı birlikte değişime uğramış. Ovidius’un bu düşsel öyküsü şöyledir:
Hermaphrodites
Neden kötüye çıkmış Salmacis’in adı,
nasıl gevşetir, yumuşacık edermiş güçsüz
sularına değince erkeğin kaslarını,
öğrenin hele gizli kalan işin aslını.
Eni konu bilinirmiş kaynağın etkisi.
İda'nın inlerinde beslenmiş superilerince
Cythera’lı tanrıçanın Mercurius'tan oğlu;
anasını da babasını da andırırmış
yüz çizgileriyle; onlardan almış adını da.
Basar basmaz on beş yaşına,
ayrılıp gitmiş yurdunun dağlarından,
geride bırakmış doğup büyüdüğü İda'yı,
bilinmedik yerlerde gezip tozarak,
bilinmedik akarsuları görerek,
sevinçle dolar taşarmış oğlanın içi,
duyduğu ilgiyle dinermiş yorgunluğu.
Ta Lycia kentlerine, Lycia'ya komşu
Caria topraklarına uzanırmış o.
Bir azmak görmüş orada, suyu
ta dibine değin dupduru.
Ne azmak kamışı ne kısır yeşil suyosunları
ne sivri uçlu sazlar varmış orada:
Ayna gibiymiş su. Acar bir çayır,
herdem yeşil otlar bulunurmuş
azmağın bittiği yerde çepeçevre.
Ne avlanmaya yatkın, ne yayı germekle
ne koşuda yarışmakla işi olan
bir superisi otururmuş orada,
su perilerinden bir tek onu bilmezmiş
ayağına çabuk Diana. Söylentiye göre,
ikide bir şöyle dermiş ona bacıları:
"Ya bir kargı ya da boyalı bir ok torbası
al eline, Salmacis, ava çık, yorul,
boş zamanını bunlarla doldur."
Ne kargı ne renk renk sadak alırmış eline
ne de ava çıkıp yorulurmuş kız,
zamanını doldurmak üzere:
Kaynağında güzel elini, ayağını
yıkarmış yalnızca, şimşir tarakla
saçlarını tararmış sık sık. Kendisine
yakışanı bulurmuş sulara baka baka:
İşte böyle, ya yumuşak yaprakların
ya da yumuşak otların üzerine
serilirmiş, bedenini tümüyle saran,
içini gösteren giysisiyle sırtında:
Çiçek toplarmış sık sık. O gün de
yine çiçek topluyormuş, işe bakın hele,
oğlanı görmüş, görür görmez de,
ona kavuşmak isteği duymuş yüreğinde.
İçi içine sığmıyorsa da,
çeki düzen vermeden kendisine,
giysisinin sağına soluna bakmadan,
yanına yaklaşmamış yine de,
tatlı bir görüntüye bürünmüş,
başarmış güzel görünmesini.
Şöyle konuşmaya başlamış o zaman:
"Yerden göğe kadar hak edersin, delikanlı,
tanrı olduğuna inanılmasını.
Cupido olabilirsin, tanrıysan sen eğer,
yok ölümlüysen, mutludur sana can verenler,
tanrının sevgili kuludur erkek kardeşin,
kuşkusuz talihlidir varsa bacın senin,
meme veren sütninen de öyle. Ancak,
bunların hepsinden çok, çok daha mutludur
varsa yavuklun senin, yakıştırırsan
onu düğün dernekle kendine.
Böyle bir kız varsa gönlünde, kaçamak aşkım
ol benim: Yoksa sevgilin mevgilin,
ben olayım, bir yastığa baş koyalım.”
Bu sözlerin ardından susmuş superisi.
Al al olmuş oğlanın yüzü:
Bilmiyormuş ki aşkın ne olduğunu.
Kızarmak da yakışıyormuş ona doğrusu.
Güneş seven ağaçtan sarkan elma mı desek,
boyaya batırılmış fildişi mi,
yoksa hani tutulmasından kurtulsun diye,
tunçlara vurulurken boşu boşuna
kar gibi ak bir örtü altında kızaran ay mı
desek, işte öyle bir renk almış yüzü.
Hiç olmazsa kardeşçe öpücükler
isteğini bir türlü bitiremeyen,
artık fildişi renkli boynuna doğru
ellerini uzatan superisine:
"Kesiyor musun? Gidiyorum yoksa
seni başbaşa bırakıyorum buralarla."
demiş. Salmacis korkmuş: " Bu bomboş yerleri"
sana bırakıyorum, yabancı,” demiş,
gerisingeri gider gibi yapmış oradan,
arkasına bakarak o zaman gizlenmiş
ağaççıklardan oluşan ormanın içine,
dizlerini kıvırıp çökmüş oraya.
Oğlana gelince, buradan oraya
oradan buraya gider gelirmiş,
in cin top oynayan çayır, çimen üzerinde.
Ayaklarını suya sokmuş olduğu gibi,
ve bileklerine değin. Körpe bedeninden
yumuşak giysisini çıkarmış ardından,
ılık suların cilvesine bırakıvermiş kendini.
Şaşkına dönmüş ancak o zaman, yanıp tutuşmuş
Salmacis’in çıplak güzelliğine duyduğu istekle.
Çakmak çakmakmış superisinin gözleri de,
pırıl pırıl Phoebus’tan başkası değilmiş
karşısında ışıltılı bakışlarıyla
aynada yansıyan imgesiyle oğlan.
Beklemeye dayanamamış superisi,
ertelememiş artık sevişme isteğini,
can atmış artık sarılmak için,
artık kendini tutamamış çılgın.
Üstüste şaplaklar indirmiş avuçlarıyla
bedenine oğlan, atlamış suya, kulaç ata ata,
ışık saça saça duru suların arasında.
sanki fildişi bir tanrı yontusu
ya da aklığına diyecek olmayan zambaklar
saklı gibiymiş saydam camın altında.
"Başardım, benim o" diye bağırmış superisi,
Çıkarıp fırlatmış bütün üstündekileri,
suların koynuna bırakmış kendini,
karşı durmasına bakmadan sarılmış ona,
öpücükler kondurmuş çekişe çekişe,
aşağıya indirmiş ellerini uzatmış, göğsüne
dokunmuş onun istememesine aldırmadan,
genci sıkıca sarmış o yandan bu yandan.
Kollarına almış karşısında direnen,
kaçıp kurtulmak isteyen oğlanı sonunda,
baştanrının kuşunun tutup götürdüğü,
yükseklere kaçırdığı yılan örneği;
hani sarkan başını, pençelerini
sımsıkı sarar da kuyruğuyla
kuş, oynatamaz ya çırptığı kanatlarını:
Uzun ağaç gövdelerine nasıl dolanırsa
sarmaşıklar, ahtapt nasıl kavrarsa
suların altında yakaladığı düşmanını
her bir yanından çıkan kollarıyla, işte öyle.
Karşı çıkmış Atlas'ın torunu, geri çevirmiş
superisinin istekli beklentisini.
Sıkı sıkı sarılmış , yapışmış superisi,
tek beden olmuş gibiymişler sanki,
uğraş uğraşabildiğince, yaramaz,” demiş,
"kurtulamayacaksın ki elimden.
İyisi mi, tanrılar, buyurun ki, bir gün olsun
ayrı düşürmesin benden onu, ondan beni.”
Dileklerini kabul etmiş tanrıları.
Bir bedende kaynaşıp birleşmiş ikisi,
bir tek yüze kavuşturulmuşlar.
Hani bir ağaç kabuğunun altına koysa
insan iki dalı, büyürken birleştiğini,
eşit uzadığını görür ya bunların,
işte öyle sarmaş dolaş olup sımsıkı
bir bedene dönüşmeleriyle,
iki kişi de çifte görünüş de yokmuş artık;
ne kadın denebilirmiş buna ne de erkek;
ne biriymiş ne öbürü, ikisi birdenmiş.
Böylece kendisini yarı erkek yarı kadın
kıldığını görünce erkek olarak girdiği suların,
orada yumuşamış elini, kolunu
uzatarak demiş ki Hermaphroditus
ah artık erkekliği yitmiş sesiyle:
"Anneciğim, babacığım, kayrada bulunun
ikizinin adını taşıyan oğlunuza,
hangi erkek girerse girsin bu kaynağa,
yarı kadın yarı erkek olarak çıksın buradan,
kadınsı olsun ıslanınca sularında."
Etkilenmiş anne, baba, oğullarının
sözlerinden, düşünüp taşınmış ikisi de,
çifte cinsli insanlar türetmiş,
uygunsuz bir büyü gücü katmış kaynağa.
Ovidius, Metamorphoses, IV, 285 - 388
Özgün dili Latinceden çeviren:
Güngör Varınlıoğlu
Açıklamalar
Atlas (Atlans) - Çiğninde gökyüzünü taşıyan Titan
Atlas’ın torunu - Hermaphroditus.
Caria - Asia minor’un Lycia ile İonia arasındaki bölgesi.
Cupido - Venus’un oğlu, çocuk aşk tanrısı.
Cythera’lı tanrıça - (Cyprus adasının Cythera kentinde doğmasından dolayı) Venus.
Diana - İuppiter’le Latona’nın kızı, ay tanrıçası, ormanların kuytuluklarında, gözlerden uzakta yayıyla dolaşan arlılık simgesi kızoğlankız.
Hermaphroditus - Tecim tanrısı Hermes ile güzellik ve aşk tanrıçası Aphrodite’nin yakışıklılık simgesi oğlu.
İda - Phrygia bölgesinde ünlü dağ; bugünkü Kaz Dağı.
Lycia bölgesi - Asia minor’un güneybatı bölgesi.
Mercurius - İuppiter’le Maia’nın oğlu, tecimenlerin, hırsızların tanrısı, Yunan Hermes’in Latinlerdeki karşılığı.
Phoebus - Apollo.
Salmacis - Caria bölgesinde Salmacis kaynağının superisi.
Venus - Vulcanus’un karısı, Cupido’nun annesi, güzellik ve aşk tanrıçası.