ENVER PAŞA (1881-1922)
M. Şükrü Hanioğlu 01 Ocak 1970
İttihat ve Terakkî Cemiyetinin liderlerinden, Osmanlı Harbiye nâzırı.
Asıl adı İsmâil Enverdir. İstanbulda Divanyolunda doğdu. Doğumu ile ilgili olarak Türkçe ve Almanca otobiyografilerinde farklı tarihler verilmektedir (23 Kasım 1881 Çarşamba, 6 Aralık 1882 Çarşamba). Ailesi Manastırlı olup babası, önceleri Nâfia Nezâreti fen memurluğu yapan, daha sonra surre emini olan ve sivil paşalık rütbesine yükselen Ahmed Bey, annesi Ayşe Hanımdır. Küçük yaşta gösterdiği aşırı istek sebebiyle henüz üç yaşında iken ibtidâî mektebine kaydedildi. Ardından Fâtih Mekteb-i İbtidâîsine girdi. Bu okulun ikinci sınıfında iken babasının Manastır vilâyeti Nâfia fen memurluğuna tayini üzerine öğrenimine bu şehirde devam ettikten sonra yine aynı yerde askerî rüşdiye ve askerî idâdî tahsilini tamamlayarak Mekteb-i Harbiyye-i Şâhâneye girdi. Daha o sıralarda, yüksek okullarda yaygın olan II. Abdülhamid aleyhtarı propagandadan etkilendiği otobiyografisinden anlaşılan Enver Bey, Mekteb-i Harbiyye-i Şâhâneyi dokuzuncu olarak bitirip erkânıharp sınıfı için ayrılan kırk beş kişilik kontenjan içerisine girmeyi başardı.
Erkânıharp eğitimi sırasında bir defa Yıldız Sarayına götürülerek sorgulandıysa da hüküm giymedi. Ancak bu dönemdeki İttihat ve Terakkî Cemiyeti faaliyetlerine katılmadığı kesindir. Sınıf ikincisi olarak okuldan mezun olduktan sonra 1903 yılı Ocak ayında erkânıharp yüzbaşısı rütbesiyle Manastırdaki 13. Seyyar Topçu Alayına tayin edildi. Bu esnada Bulgar çetelerinin takip ve tenkili için yapılan harekâta katıldı. 1903 yılı Eylülünde Koçanada bulunan 20. Piyade Alayının birinci bölüğüne, bir ay sonra da 19. Piyade Alayının birinci taburunun birinci bölüğüne nakledildi. Nisan 1904 tarihinde Üsküpteki 16. Süvari Alayında görevlendirildi. Aynı yılın ekim ayında İştipteki alaya giden Enver Bey iki ay sonra sunûf-ı muhtelife hizmetini tamamlayarak Manastırdaki karargâha geri döndü. Burada erkânıharp dairesinin birinci ve ikinci şubelerinde yirmi sekiz gün çalıştı, ardından Manastır Mıntıka-i Askeriyyesi Ohri ve Kırçova mıntıkaları müfettişliğine tayin edildi. 7 Mart 1905te kolağası oldu. Bu görevi sırasında Bulgar, Rum ve Arnavut çetelerine karşı girişilen askerî harekâtta üstün başarılar gösterdiğinden dördüncü ve üçüncü Mecîdî, dördüncü Osmânî nişanları ve altın liyakat madalyası ile ödüllendirildi; 13 Eylül 1906 tarihinde fevkalâde olarak binbaşılığa yükseltildi. Bulgar çetelerine karşı yürüttüğü faaliyet onun üzerinde milliyetçilik fikirlerinin etkili olmasında rol oynadı. Bu ay içinde Selanikte kurulan Osmanlı Hürriyet Cemiyetine on ikinci üye olarak katıldı. Manastıra dönüşünde cemiyetin buradaki teşkilâtını kurma faaliyetinde bulundu. Bu faaliyetleri, Osmanlı Hürriyet Cemiyeti ile merkezi Pariste olan Osmanlı Terakkî ve İttihat Cemiyetinin birleşmesi ve ilk örgütün Osmanlı Terakkî ve İttihat Cemiyeti Dahilî Merkez-i Umûmisi adını almasından sonra daha yoğun olarak sürdürdü. Terakkî ve İttihat Cemiyeti tarafından başlatılan ihtilâl ve suikast girişimlerine katıldı. Faaliyetinin ihbar edilmesi üzerine İstanbula davet edildi. Ancak 24 Haziran 1908 akşamı dağa çıkarak ihtilâlde öncü rolü oynadı.
Tikveşteki örgütleme faaliyetinden sonra 21 Temmuz 1908de Köprülüye geçen Enver Bey, 23 Temmuz 1908 tarihinde II. Abdülhamidin Meclis-i Mebûsanı yeniden toplantıya çağıran iradesi sonrasında Selânike giderek bu şehirdeki kutlamalara katıldı. Dağa çıkan subaylar arasında en kıdemlisi olduğundan ve Kolağası Niyazi Bey ile beraber en önemli faaliyeti gerçekleştirdiğinden bir anda kahramân-ı hürriyet haline geldi ve bu tarihten itibaren yeniden Osmanlı İttihat ve Terakkî Cemiyeti adını kullanmaya başlayan örgüt içindeki askerî kanadın önde gelen isimlerinden biri oldu. 23 Ağustos 1908de Rumeli Vilâyâtı Müfettişliği refakatine verilen Enver Bey, 5 Mart 1909da 5000 kuruş maaşla Berlin askerî ataşesi olarak görevlendirildi. Çeşitli aralıklarla iki yılı aşkın bir süre devam eden bu görev Almanyanın askerî durumuna ve sosyal yapısına büyük hayranlık duymasına yol açtı ve onu tam bir Alman hayranı haline getirdi.
31 Mart Vakası üzerine geçici olarak yurda dönen Enver Bey İstanbulda Hareket Ordusuna katıldıktan sonra tekrar Berline gitti. 12 Ekim 1910 tarihinde Birinci ve İkinci Ordu manevralarında hakem olarak görev yapmak üzere yeniden İstanbula geldi ve kısa bir süre sonra geri döndü. Mart 1911de İstanbula çağrılan Enver Bey, 19 Mart 1911de görüştüğü Mahmud Şevket Paşa tarafından Makedonyadaki çete faaliyetlerine karşı alınacak tedbirleri denetlemek ve bu alanda bir rapor hazırlamak üzere bölgeye gönderildi. Enver Bey dolaştığı Selanik, Üsküp, Manastır, Köprülü ve Tikveşte bir yandan çetelere karşı alınacak tedbirler üzerinde çalışırken öte yandan İttihat ve Terakkî Cemiyeti ileri gelenleriyle görüştü. 11 Mayıs 1911 tarihinde İstanbula döndü. 15 Mayıs 1911de Sultan Mehmed Reşadın yeğenlerinden Nâciye Sultan ile nişanlandı. 27 Temmuz 1911de Malisör isyanı sebebiyle İşkodrada toplanan İkinci Kolordunun erkânıharp reisi olarak Trieste üzerinden İşkodraya gitmek üzere İstanbuldan ayrıldı. 29 Temmuzda ulaştığı İşkodrada Malisör isyanının bastırılması. İttihat ve Terakkî Cemiyetinin Arnavut üyeleriyle olan meselelerinin hallinde önemli rol oynadı. Daha sonra Berline geçtiyse de İtalyanların Trablusgarpa saldırmaları üzerine yurda döndü.
3 Eylül 1911 tarihinde Selânikte yapılan İttihat ve Terakkî Cemiyeti merkez-i umûmî toplantısında İtalyanlara karşı bir gerilla savaşı yürütülmesi fikrini savunan Enver Bey bu görüşünü diğer örgüt üyelerine de kabul ettirdi. 8 Ekim 1911 de padişah ve hükümet yetkilileriyle görüştükten sonra İskenderiyeye gitmek üzere 10 Ekim 1911de İstanbuldan ayrıldı. Mısırda ileri gelen Arap liderleriyle çeşitli temaslar kurup 22 Ekimde Bingaziye hareket etti. Çölü geçerek 8 Kasımda Tobruka ulaştı. 1 Aralık 1911de Aynülmansûrda askerî karargâhını kurdu. İtalyanlara karşı yapılan muharebe ve gerilla harekâtında büyük başarılar elde etti. 24 Ocak 1912de resmen Umum Bingazi Mıntkası kumandanlığına getirildi. 17 Mart 1912 tarihinde bu görevine ilâveten Bingazi mutasarrıflığına tayin edildi. 10 Haziran 1912de kaymakam oldu. Kasım 1912 sonlarında Balkan Savaşına katlmak üzere Bingaziyi terkederek tebdili kıyafetle İskenderiyeye, oradan da bir İtalyan gemisiyle Brindisiye gitti. Viyana üzerinden İstanbula dönen Enver Bey, 1 Ocak 1913 tarihinde Onuncu Kolordu Erkân-ı Harbiyye reisliğine tayin edildi. Kâmil Paşa hükümetinin barış antlaşması imzalanması yolundaki çabaları aleyhindeki İttihat ve Terakkî eylemlerinde öncü rol oynadı. 10 Ocak 1913te Nâzım Paşa ile görüşen Enver Bey, Harbiye nâzırı ile Kâmil Paşanın istifaya zorlanması ve yerine savaşa devam edecek bir hükümetin kurulması konusunda anlaşmaya vardı. Daha sonra bu fikri, Kâmil Paşanın görevde kalmasını isteyen Sultan Mehmed Reşada da kabul ettirmeye çalıştı.
Enver Bey ile İttihat ve Terakkî Cemiyetinin ileri gelenleri 23 Ocak 1913 tarihinde Bâbıâli Baskınını gerçekleştirdiler. Enver Bey öncü rol oynadığı bu hükümet darbesinde Kâmil Paşaya istifanâmesini imzalattı. Ardından padişahı ziyaret ederek Mahmud Şevket Paşanın sadârete getirilmesini sağladı. Ancak Edirneyi kurtarmak amacıyla yapılan bu eylem sonrasında, planlanmasında Enver Beyin de görev aldığı askerî harekâtın başarısızlığı ve Edirnenin Bulgarlara terki İttihat ve Terakkîyi çok zor duruma düşürdü. 12 Haziran 1913te Mahmud Şevket Paşanın öldürülmesinden sonra ülke yönetimine fiilen el koyan İttihat ve Terakkî içindeki askerî kadronun da lideri haline gelen Enver Bey hayatî kararların alınmasında etkili oldu. II. Balkan Savaşı sırasında 22 Temmuz 1913te Edirneye girişi toplum nezdindeki prestijini daha da arttırdı. 15 Aralık 1913te miralay, 3 Ocak 1914te mirlivâ, aynı tarihte Ahmed İzzet Paşanın yerine Harbiye nâzırı oldu. Büyük eleştirilere rağmen gerek kamuoyundaki yüksek prestiji gerekse İttihat ve Terakkînin fiilî gücü sayesinde çok genç yaşta ve hızlı terfi sonucu bu makamı elde etmiştir.
8 Ocak 1914 tarihinde aynı zamanda Erkân-ı Harbiyye-i Umûmiyye reisliği görevini de üstlenen Enver Paşa yeni görevinde büyük bir gayretle, I. Balkan Savaşında bozguna uğrayan Osmanlı ordusunun yeniden düzenlenmesine çalıştı. II. Abdülhamid döneminin yaşlı paşalarının tamamına yakın bir kısmı emekli edildi ve genç subaylar orduda önemli görevlere getirildi. Enver Paşanın maiyetinde çalışmış olan İsmet İnönü ve Kâzım Karabekir gibi subaylar onun bu çabalarının başarılı olduğunu kabul ederler. Enver Paşanın bu düzenlemesi bir anlamda Cumhuriyetin kuruluşunda önemli rol oynayan askerî kadronun da Osmanlı ordu teşkilâtında yükselmesini sağladı. Enver Paşa, Harbiye nâzırlığı sırasında enveriye adı verilen askerî başlıklar ve aynı adla anılan, sesli ve sessiz harflerin her birinin ayrı yazılması ile uygulanan bir yazı biçimi gibi yenilikler yaptı. 5 Mart 1914 tarihinde Nâciye Sultan ile evlenen Enver Paşa, İttihat ve Terakkî Cemiyeti tarafından Almanya ile ittifak anlaşması sağlamak için girişimlerde bulunmak üzere görevlendirildi. Enver Paşanın ilk girişim ve teklifleri Alman İmparatorluğunun İstanbul büyükelçisi Hans von Wangenheim tarafından reddedildi. Daha sonra Avusturya-Macaristan yetkililerinin de baskıları ile Wangenheimın ve Şansölye Betmann-Hollwegin itirazlanna rağmen Kayser II. Wilhelmin şahsî emriyle 2 Ağustos 1914 tarihli ittifak anlaşması imzalandı. Genel kanaatin aksine, ittifak anlaşması talebi Almanlardan gelmediği gibi bu alanda ittifaka yanaşmamakta uzun süre direnen de Alman İmparatorluğu olmuştur. Dolayısıyla Enver Paşanın Osmanlı Devletini bir oldubitti sonucunda Almanlarla ittifak anlaşması imzalamaya zorladığı tezi doğru değildir; ayrıca hiçbir büyük Avrupa devleti tarafından ittifak sistemine dahil edilmeyen Osmanlı Dev-letinin Alman ittifakını sağlaması gerektiği konusunda İttihat ve Terakkî liderlerinin tamamı aynı kanaati taşıyordu.
Enver Paşanın arkadaşlarından ayrıldığı taraf, ittifak anlaşmasının savaşa girmek zorunda bırakmadığı Osmanlı Devletinin Almanyanın yanında savaşa girmesini arzulamasıydı. 10 Ağustos 1914 günü Çanakkale önüne gelen Goeben ve Breslau adlı Alman savaş gemileri peşlerindeki İngiliz gemilerinden kaçabilmek için giriş izni isteyince kendisiyle görüşen Kress von Kressensteinin talebiyle Enver Paşa resen verdiği bir emirle gemilerin içeri alınmasını ve eğer takip etmek isterlerse İngiliz gemilerine ateş açılmasını emretti. Takip ettiği tarafsızlık politikası alanında Osmanlı Devletini çok zor durumda bırakan bu karardan sonra da Enver Paşa Almanya lehine savaşa girilmesi yolundaki baskılarını sürdürdü. Olayları yaşayan bazı subaylar, 22 Ekim 1914te Enver Paşanın Amiral Souchona Karadenizdeki Rus donanmasına saldırılması için şifahî emir verdiğini iddia etmektedirler. Ancak bu konuda yazılı bir emir 25 Ekim 1914te Enver Paşa tarafından amirale gönderilmişti. 29 Ekim 1914 günü Karadenize manevra gerekçesiyle çıkan Osmanlı donanmasının Rus Çarlığı liman ve gemilerine saldırısı sonrasında Enver Paşa, müttefiklere tazminat ödenerek tarafsızlığın korunması fikrini savunan hükümet üyelerine karşı savaşa giriş tezinin en hararetli savunucusu oldu.
Savaşa girilmesinden sonra Enver Paşa Harbiye nâzırı olarak askerî harekâtın yönetimini de ele aldı. Ancak kendisinin tamamen bir Alman kuklası olup onların isteklerini yerine getirmeye çalıştığı şeklindeki görüşler doğru değildir. Bizzat Alman belgeleri, Enver Paşanın çeşitli hususlarda Alman askerî yetkilileriyle çatıştığını göstermektedir. Enver Paşanın I. Dünya Savaşı sırasındaki fiilî tek kumandası Kafkas cephesinde olmuştur. 1 Kasım 1914te Osmanlı-Rus sınırını tecavüz eden Ruslar 4 Kasımda Köprüköye gelmişler, Enver Paşa da 3-4 Kasım tarihinde Osmanlı ordusuna ilerleme emri vermiştir. Cepheye giden Enver Paşa, ileri harekâta derhal girişilmesi fikrine karşı çıkan Hasan İzzet Paşayı görevinden aldı ve 18 Aralıkta ileri harekâtı başlattı. Maiyetindeki kumandanların itirazlarına rağmen ileri harekâtı ağır kış şartları altında sürdüren Enver Paşa, Sarıkamış Harekâtı olarak anılan bu harekâtta 90.000 kişilik ordu mevcudunun çok büyük bir bölümünün Allahüekber dağlarında donarak ölmesi veya Ruslar tarafından öldürülmesi üzerine 10 Ocak 1915te cepheyi terkederek İstanbula döndü. Bunun dışında savaş sırasında aktif cephe görevi yapmamış olan Enver Paşanın prestiji söz konusu bozgun sebebiyle sarsıldı. 14 Ekim 1918 tarihinde Talat Paşa kabinesinin istifası ile Enver Paşanın da Harbiye nâzırlığı sona erdi ve 1-2 Kasım 1918de İttihat ve Terakkînin diğer yedi lideriyle birlikte Arnavutköyden bir Alman denizaltısına binerek Odesaya kaçtı. Ülkeyi terkettikten sonra 1 Ocak 1919 tarihli irade ile askerlikten tardedildi.
Enver Paşanın ülkeyi terkinden önce Sadrazam Ahmed İzzet Paşaya yazdığı mektupta kullandığı ifadeler, onun Azerbaycanda müstakil bir Türk hükümeti kurmaya çalışacağı intibaını uyandırmaktaydı. Nitekim Kırımda Berline giden arkadaşlarından ayrılarak amcası Halil Paşa ve kardeşi Nuri Beyin denetiminde bulunan Kafkasyadaki ordu birliklerine ulaşmak üzere oraya hareket etti. Ancak kayalara bindiren takanın batması sonucunda bunu gerçekleştiremediği gibi bölgedeki birliklerin etkisiz hale getirilerek kumanda heyetinin tutuklandığını öğrenince de Berline gitmeye karar verdi. Nisan 1919da Berline gidip Babelsberg semtine yerleşti ve Almanyada yeniden teşkilâtlanmaya çalışan İttihat ve Terakkînin faaliyetinde rol oynadı; ayrıca İngilizlerle de çeşitli pazarlıklarda bulundu, fakat bu alanda bir anlaşma sağlanamadı. Eski arkadaşı Hans von Seect aracılığıyla, Enver Paşa Talat Paşa ile birlikte 1919 Ağustos ayı sonunda Bolşevik liderlerinden Karl Radeki tutuklu bulunduğu hücresinde ziyaret etti. Radek İttihat ve Terakkînin bu iki liderini Moskovaya davet etti. 10 Ekim 1919 tarihinde Mehmed Ali Sâmi takma adı ve Rusyadaki Türk Hilâl-i Ahmer temsilcisi bir doktor kimliğiyle uçakla Berlinden Moskovaya hareket eden Enver Paşa, 13 Ekimde Königsberge ve 15 Ekimde Shiaulaiye (Litvanya) vardı. Daha sonra Abeliye iniş yapan uçak yolcuları Litvanya yetkilileri tarafından gözaltına alındılar ve Kaunasa gönderildiler. Enver Paşa Kaunastaki hapishanede iki ay geçirdikten sonra tekrar Berline döndü. Bu sırada hapisten çıkan Radekin talebi üzerine bazı İttihat ve Terakkî liderleri Moskovaya hareket ettiler ve 27 Mayıs 1920 tarihinde burada buluştular. Berlinde kalan Enver Paşa da çeşitli temaslardan sonra Altman adına düzenlenmiş sahte belgelerle yola çıktı. Ancak uçağı yine zorunlu iniş yapınca tekrar yakalandı ve Riga Hapishanesine götürüldü. Burada komünist bir Alman yahudisi olarak muamele gören Enver Paşa tekrar serbest bırakıldı. 1920 Ağustos ayının başında üçüncü defa Berlini terkeden Enver Paşa Stettin, Königsberg, Minsk ve Smolensk üzerinden 16 Ağustos tarihinde Moskovaya ulaştı. Burada gayet iyi karşılandı ve Kremlinin büyük duvarına bakan Sofiskaia Naberezhnaya semtindeki bir konukevine, yerleştirildi. Enver Paşa eski İttihatçı arkadaşları ve Orta Asyadan gelen temsilcilerle görüştü. Ayrıca Çiçerin, Radek, Zinoviev ve Lenin ile görüşmeler yaptı ve Sovyet - Alman temaslarında arabuluculuk görevini üstlendi. Berlinden Moskovaya gelmesinde yardımcı olan eski arkadaşı Hans von Seecte yazdığı 25 ve 26 Ağustos tarihli iki mektuba göre, Troçki ve temsilcisi E. M. Skliansky ile yaptığı görüşmelerde Anadolu hareketine silâh yardımında bulunulmasını istedi ve söz dahi aldı. Yine Sovyetlerin desteğiyle İslâm İhtilâl Cemiyetleri İttihadı adında bir örgüt kuruldu. Enver Paşa, 1-8 Eylül 1920 tarihinde Baküde gerçekleşen Doğu Halkları Kongresine Libya, Tunus, Cezayir ve Fası temsilen katıldı. Ankara hükümeti de kongrede İbrâhim Tâli (Öngören) tarafından temsil edildi. Ancak bu kongre önemli sonuçlar doğurmadı. Sovyetlerin ihtilâlci grupları değil Mustafa Kemal, Rızâ Şah, Çang-Kay-Şek, Emânullah Han gibi tarafsız liderlerin yönetimlerini destekleme kararı Enver Paşanın işini zorlaştırdı. Ekim 1920 başlarında yeniden Berline döndü ve lüks Grünewald semtine yerleşti. Daha sonra İsviçreye giden Enver Paşa burada Hakkı Paşa ile görüşerek Rusyadan Anadoluya askerî yardım göndermek üzere bir gizli teşkilât kurmaya karar verdi. Komitede H. von Seectin eski yaveri Binbaşı Fischer ve Alman Harp Bakanlığında askerî teçhizat sorumlusu Yüzbaşı Kress de bulunmaktaydı. Ancak Moskovadan gerekli maddî yardım sağlanamadı. Halil Paşanın Enver Paşaya yazdığı 4 Kasım 1920 tarihli mektuba göre bu alandaki yeni talepler de Karahan tarafından reddedildi. Enver Paşa 1921 Şubatı sonunda yeniden Moskovaya gitti ve burada Çiçerin ve yeni Ankara hükümeti temsilcisi Bekir Sami Bey ile çeşitli görüşmeler yaptı. 16 Temmuz 1921de Mustafa Kemal Paşaya uzun bir mektup yazarak kendisinin faaliyetleri hakkındaki şikâyetlere ve Anadolu hareketine el koyma iddialarına karşı çıktı. 30 Temmuzda Ankaraya yönelik Yunan saldırısı başladığında Enver Paşa diğer İttihatçı liderlerle birlikte Anadoluya geçme fikriyle Batuma gitti. Bu sırada Trabzondaki Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti de açıkça onu destekliyordu. 5 Eylülde burada yapılan ve Halk Şûralar Fırkası toplantısı olarak ilân edilen İttihatçı toplantısında Ankaradaki Türkiye Büyük Millet Meclisine, İttihatçı sürgünlerle soğuk ilişkilerin sona erdirilmesi için başvuruda bulunulması kararlaştırıldı. Ancak Sakarya zaferi Enver Paşanın planlarının bir defa daha bütünüyle değişmesine yol açtı. Baküyü terkeden Enver Paşa Tiflis, Aşkabâd ve Merve uğradıktan sonra Ekim 1921 tarihinde kendisine refakat eden Teşkilât-ı Mahsûsa eski liderlerinden Kuşçubaşı Hacı Sami ve diğer bazı İttihatçılarla birlikte Buharaya gitti. 8 Kasımda Türk subaylarla birlikte tekrar yola çıktı ve 19 Kasımda Akbulağ, 21 Kasımda Başçardak kışlağına ve 24 Kasımda Gurgantepeye ulaştı. Burada Cedîdci aleyhtarı Lakay İsmâil Beyin esiri durumuna geldi. Şubat 1922 sonunda buradan kurtulan Enver Paşa Ruslara karşı savaşan Basmacıları örgütlemek için tekrar Duşanbe ilerisindeki kışlaklara gitti. 24 Temmuzda Rusların Duşanbeyi alması üzerine geri çekilerek Satılmış kışlağına vardı. Buradan Belcuvan bölgesindeki Âbıderyâ köyüne geçti ve son karargâhını burada kurdu. 4 Ağustos 1922de karargâhta düzenlenen kurban bayramı töreninde maiyetinde kalan askerlerle bayramlaşırken âni bir Rus baskınına uğradı; yanındaki otuza yakın atlı ile yöneldiği Çegan tepesi mevkiinde giriştiği çarpışmada ön safta vuruşurken öldürüldü. Enver Paşanın eşyaları müfreze kumandanı Kulikof tarafından Taşkente gönderildi. Bu eşyalar daha sonra Moskovadaki askerî müzeye nakledildi. Cenazesi Âbıderyâ köyünde toprağa verildi.
Enver Paşanın siyasî ve askerî kariyeri hakkında değişik ve birbiriyle çelişen yorumlar yapılmıştır. 1908 ihtilâlinde oynadığı rol, Trablusgarp Harbindeki başarıları sebebiyle kamuoyunda büyük prestij kazanan Enver Beyin aleyhine Mondros Mütarekesinin ardından bir kampanya başlatılmış, 1922 sonrasında ise yeni rejim Enver Paşa ve arkadaşlarını gereksiz yere I. Dünya Savaşına girilmesinden sorumlu tutmuş, Mütareke dönemi faaliyetleri de maceracılık olarak yorumlanmıştır. Belirli dönemlerde lehine ve aleyhine yoğun yayın yapılması, Enver Paşa hakkında objektif bir değerlendirmede bulunulmasını güçleştiren temel sebebi oluşturur.
Yetiştiği dönemin Osmanlı zâbitânı içinde kendini geliştiren Enver Paşa Make-donyadaki çete savaşlarında gösterdiği başarılarla sivrilmiştir. 1908 hareketinde öncü rolü onu halk kahramanı mertebesine getirdiği gibi İttihat ve Terakkî Cemiyeti içindeki durumunu da güçlendirmiş, 1913 Bâbıâli Baskınından itibaren gerek bu örgütün askerî kanadının gerekse Teşkîlât-ı Mahsûsanın lideri haline gelmiştir. Bu dönemde kendi kaleminden çıkan mektuplar, Enver Paşanın Fransızca ve Almancayı iyi düzeyde kullanabilen ve Batı düşünürlerinin kitaplarını okuyan bir kişi olduğunu göstermektedir.
Enver Paşanın askerî faaliyetlerini değerlendiren yakın arkadaşları ve maiyetindeki subaylar, kendisinin Balkan Harbindeki tensîkatı büyük bir dirayet ve başarı ile gerçekleştirdiğini, ancak I. Dünya Savaşında Doğu cephesi harekâtında aşırı atak girişimi yüzünden Sarıkamış faciasına yol açtığını belirtirler. Enver Paşanın I. Dünya Savaşına girilmesindeki sorumluluğu ve rolü ise son dönemlerde yayımlanan Alman ve Avusturya belgelerinden anlaşıldığına göre daha ziyade Goeben ve Breslau zırhlılarının Boğazlardan geçirilmesi ve Rus limanlarının bombardımanı emrinin verilmesi çerçevesinde şekillenmektedir. Enver Paşanın Alman zaferine olan büyük inancı sebebiyle bu olaylarda birinci derecede sorumluluk sahibi olduğuna şüphe yoktur. Onun Mütareke sırasındaki faaliyetleri ise özellikle son dönemlerde yayımlanan belgelerin ışığı altında şahsî girişimler olmaktan ziyade İttihat ve Terakkî kadrosunun faaliyetleri olarak değerlendirilmelidir. Ancak Enver Paşanın maceracılık boyutlarına varan hareketleri konusunda yorumda bulunulurken içinde yaşadığı çağın da bir maceracılar çağı olduğu hesaba katılmalıdır.