Güncelleme tarihi: 25 May 2020
İlkyaz YARIMOĞLU - Hitit Üniversitesi, Tıp Fakültesi
“Her şeyi hatırlamak, bir tür deliliktir” der Freud fakat aynı zamanda bizi biz yapan, yaşadığımız dünyaya bağlayan şey de hatıralarımız ve onlara bağlılığımızdır. Peki bazı hatıraları unutmak neden zorken günlük hayatımızda ise bilgileri unutmamak için çaba gösteririz?
Yaklaşık on yıl öncesine kadar, çoğu araştırmacı unutmanın, kullanılmayan anıların güneş ışığında kalan bir fotoğraf gibi zamanla bozulduğu pasif bir süreç olduğunu düşünüyordu. Daha sonra hafızayı araştıran bir takım araştırmacı beynin unutmak için tasarlandığı fikrini ortaya attı. Araştırma anı kaybının pasif bir süreç olmadığını gösterdi. Aksine, unutmak beyinde sürekli işleyen aktif bir mekanizma gibi görünüyordu. Bazı - belki de tüm - hayvanlarda, beynin standart durumu hatırlamak değil, unutmaktır ve bu durumu daha iyi anlamak, anksiyete, travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) ve hatta Alzheimer hastalığı gibi durumlar için tedavilerde atılımlara yol açabilir.1
Unutmanın Biyolojisi
Nöronlar birbirleriyle sinapslar aracılığıyla iletişim kurarlar. Sinapslar, kimyasal habercilerin gönderilebileceği küçük bir boşluk içeren kavşaklardır. Her nöron bu şekilde binlerce kişiye bağlanabilir. Boşluğa bırakılan çeşitli kimyasallar ile nöronların birbirleriyle bağlantılarını seçici olarak güçlendirilmesi sağlanır. Bu, birlikte belleği kodlayan bir hücre ağı oluşturur. Bir bellek ne kadar sık hatırlanırsa, sinir ağı o kadar güçlü olur. Zamanla ve tutarlı hatırlama ile bellek beynin hem hipokampus hem de korteks bölümünde kodlanır. Sonunda, uzun süreli depolama için bırakıldığı kortekste bağımsız olarak bulunur. Sinirbilimciler genellikle belleğin bu fiziksel temsilinden engram olarak söz ederler.1 Engram kelime anlamı canlının karşılaştığı etkili uyartıların sinir sisteminde bıraktığı kabul edilen izdir.2 Her bir engramın bazen beynin çeşitli bölgelerinde bile bir dizi sinaptik bağlantıya sahip olduğunu ve her bir nöron ve sinapsın birden fazla engramda yer alabileceğini düşünüyorlar.1
Sinaptik bağlantıdaki kararlı değişiklikler kalıcılığı teşvik ederse, tersine, değiştirilmiş sinapslar dengesizleştirildiğinde unutma meydana gelir. Sinirsel bağlantının makul bir şekilde durağan olduğu varsayıldığı durumlarda (örneğin, kısa süreler boyunca), geçiş potansiyel veya depresif sinaptik bağlantıların tersine çevrilmesini veya yeni oluşturulmuş sinaptik bağlantıların ortadan kaldırılmasını içerebilir. Bununla birlikte, daha uzun zaman dilimlerinde bağlantı muhtemelen daha az kararlıdır. Sinirsel bağlantıların makul derecede durgun olduğu senaryolarda, öğrenme kaynaklı değişikliklerin tersine çevrilmesi, yukarıda açıklandığı gibi unutmayı teşvik etmek için yeterli olmalıdır. Bununla birlikte, beyin bağlantı örneklerinin durgun olmadığına, özellikle de daha uzun süreler boyunca, çok sayıda kanıt vardır. 3
Aktif unutmayı dikkate alan en az iki faktör daha vardır. Birincisi, bellek, ayrı engramlarla temsil edilen geçici ve mekanik olarak farklı formlarda gelir. Edinme, saniye veya dakika süren kısa süreli anılara (STM'ler), birkaç saat devam eden orta vadeli anılara ve yıllarca veya on yıllarca sürebilen uzun süreli anılara (LTM) yol açar. Erken bildirici bir bellek, bir grup hipokampal nöron tarafından kodlanabilir, ancak engram, sistem öteleme süreci yoluyla diğer beyin bölgelerindeki engram hücrelerine dağıtılır. Gelişsel olmasına rağmen, aktif mekanizmaların farklı zamansal bellek biçimlerini unutmak farklı olabilir. İkincisi, geçici olarak üst üste gelebilen, ancak mekanik olarak farklı olan birden fazla bellek türü vardır. Bunlara çalışma belleği ve kısa süreli epizodik ve klasik koşullama belleği dahildir.4
Nörobilim Dergisi'nde yayınlanan bulgularda, psikoloji ve nörobilim yardımcısı profesörü Jarrod Lewis-Peacock, “anılar durağan değildir, deneyimle düzenli olarak güncellenen, değiştirilen ve yeniden düzenlenen dinamik yapılardır. Beyin sürekli olarak bilgiyi hatırlar ve unutur - ve bunların çoğu uyku sırasında otomatik olarak gerçekleşir. Kasıtlı unutma söz konusu olduğunda, önceki çalışmalar, prefrontal korteks gibi beynin kontrol yapılarında ve hipokampus gibi uzun süreli hafıza yapılarında aktivitenin bulunmasına odaklanmıştır. Son çalışma, bunun yerine, beynin duyusal ve algısal alanlarına, özellikle ventral temporal kortekse ve karmaşık görsel uyaranların hafıza temsillerine karşılık gelen aktivite kalıplarına odaklanmaktadır.” Böylece bulguları sadece insanların neyi unuttuğunu kontrol etme yeteneğine sahip olduğunu değil, aynı zamanda kasıtlı olarak unutmanın bu duyusal ve algısal alanlarda “orta düzeyde” beyin aktivitesi gerektirdiğini ve hatırlamak için gereken enerjiye göre daha fazla enerji kullanıldığını doğruladı.5
Meyve sinekleri üzerinde deney yapan Florida Jüpiter'deki Scripps Araştırma Enstitüsü'nün nörobilimcisi olan Ron Davis, bir nörotransmitter olan dopaminin sinek beyninde unutmak için gerekli olduğunu keşfetti. O ve meslektaşları, elektrik şoklarını belirli kokularla ilişkilendirmek için sinekleri koşullandırdı. Daha sonra dopaminerjik nöronları aktive ettiler ve sineklerin çabucak ilişkiyi unuttuklarını gözlemlediler. Yine de aynı nöronları bloke etmek hafızayı korudu. Davis: “Dopamin esasen bir 'unut' sinyali veriyor. Beyin daha önce öğrendiği bilgileri unutmaya çalışıyor” dedi.1
Birkaç yıl sonra, sıçanlarda da benzer bir şey bulundu. Araştırmacılar, nöronlar arasındaki bağın gücü arttığında anıların memeli beyninde kodlandığını biliyorlardı. Bu bağlantı kuvveti, sinapsta bulunan belirli bir reseptör tipinin miktarı ile belirlenir. AMPA reseptörleri olarak bilinen bu hafızanın sağlam kalması için bu yapıların varlığı korunmalıdır. Araştırmacılara göre sorun bu reseptörlerin hiçbirinin kararlı olmadığını belirttiler. Sinaps içine sürekli olarak girip çıkıyorlar ve saatler veya günler içinde dönüyorlar. AMPA reseptörleri de çıkarılabilir, bu da unutmanın aktif bir süreç olduğunu gösterir. Bu doğruysa, AMPA reseptörlerinin çıkarılmasının önlenmesi unutmayı önlemelidir. Oliver Hardt ve meslektaşları, beklendiği gibi sıçanların hipokampusünde AMPA-reseptör çıkarılmasının arkasındaki mekanizmayı engellediğinde, sıçanların nesnelerin yerlerini unutmasının önlendiğini keşfettiler. Bazı şeyleri unutmak için, sıçan beyninin sinapstaki bağlantıları aktif olarak yok etmek zorunda olduğu görülüyordu. Hardt: “Unutmak hafızanın bir hatası değil, onun bir işlevidir”1
Kanada, Toronto'daki Hasta Çocuklar Hastanesinde nörobilimci olan Paul Frankland, yetişkin farelerde yeni nöronların veya nörojenez üretimini inceliyordu. Sürecin uzun zamandır genç hayvanların beyinlerinde meydana geldiği biliniyordu, hipokampus hafıza oluşumunda yer aldığından, Frankland ve ekibi yetişkin farelerde artan nörojenezin kemirgenlerin hatırlamasına yardımcı olup olamayacağını merak etti. 2014 yılında yayınlanan bir makalede, araştırmacılar tam tersini bulmuşlardı: hayvanların anılarını daha iyi hale getirmek yerine, artan nörogenez farelerin daha fazla unutmasına neden oldu. Başlangıçta Frankland'a çelişkili olduğunu düşünse de, yeni nöronların daha fazla kapasite anlamına geleceği varsayımı göz önüne alındığında (ve potansiyel olarak daha iyi) hafıza için, şimdi mantıklı olduğunu söyledi. “Nöronlar yetişkin hipokampusüne entegre olduklarında, mevcut, yerleşik bir devreye entegre olurlar. Bu devrede depolanan bilgileriniz varsa ve yeniden kablolamaya başlarsanız, bu bilgilere erişmeyi zorlaştıracaktır ”diye açıkladı. “Çevre sürekli değişiyor ve hayatta kalmak için hayvanların yeni durumlara uyum sağlaması gerekiyor. Eski bilginin üzerine yeni bilgilerin yazılmasına izin vermek, bunu başarmalarına yardımcı olur.” diyordu Frankland. Araştırmacılar, insan beyninin benzer şekilde çalışabileceğini düşündü. Michael Anderson’ın ekibi, hipokampustaki inhibitör nörotransmitter GABA (γ-aminobutirik asit) seviyelerine bakmak için fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme ve manyetik rezonans spektroskopisinin bir kombinasyonunu kullanarak insanlarda unutmanın nasıl aktif olduğunu derinlemesine araştırmaya başladı. Araştırmacılar, belirli düşünceleri azaltmaya çalışan katılımcıları tarayarak, birinin GABA seviyelerinin ne kadar yüksek olduğunu, beynin prefrontal korteks denilen bir bölge ne kadar hipokampüsü bastırdığını ve daha iyi unuttuklarını keşfettiler. Anderson, “Başarılı unutmayı beyindeki belirli bir nörotransmitere bağlayabildik” dedi. Beyindeki GABA düzeylerini ölçme çalışması, benzodiazepinlerin - 1960'lardan beri reçete edilen diazepam gibi anti-anksiyete ilaçlarının - etkinliğini destekleyen bir mekanizmayı gösterebilir. Uzun zamandır bu tür ilaçların GABA reseptörlerinin işlevini artırarak çalıştığı biliniyor, böylece kaygıyı azaltmaya yardımcı oluyorlar, ancak nedenini anlaşılamıyordu. Anderson’ın bulguları bir açıklama sunuyor: Eğer prefrontal korteks hipokampusa bir düşünceyi inhibe etmesini emrederse, hipokampüs yeterli GABA'ya sahip olmadığı sürece yanıt veremez. Anderson, “Evrim hatırlamanın erdemleri ile unutmanın erdemleri arasında zarif bir denge kurdu” diyor. “Hem kalıcılığa hem de dayanıklılığa adanmış, aynı zamanda yoldan çıkan şeylerden kurtulmaya da adamış.1
Bilişsel Nörobilim Derneği'nin yıllık toplantısında da Teksas Üniversitesi'nden Tracy Wang tarafından sunulan son araştırmalar, bu unutulmuş düşünce fikrini pasif bir davranış olarak kabul etmedi. Yirmi yetişkin üzerinde yaptığı çalışmada, bir görüntüyü hatırlamak yerine unutması söylendiğinde sinirsel aktivite daha yüksekti. Bu deneyde yetişkinler birkaç görüntü gördü ve bir fMRI tarayıcı görüntülere reaksiyonları kaydetti. Çalışmadan çıkarılacak en büyük sonuç unutmak pasif değildi, beynin çabasını aldı. Bir şeyi unutmayı seçmek, onu hatırlamaya çalışmaktan daha fazla zihinsel çaba gerektirdi.6
Görüldüğü gibi sınavlarımıza çalışırken hızlı unutmamızdan yakınsak da aslında unutmak için verdiğimiz enerji hatırlamak için verdiğimiz enerjiden daha fazla. Öyleyse şöyle mi söylemeli unutmak, hatırlamaktan daha zor geliyor.
Kaynakçalar
1-Gravitz, L. (24 JULY 2019). The forgotten part of memory. Nature.
2-https://saglik.sozlugu.org/engram/
3-Blake A. Richards, P. W. (2017). The Persistence and Transience of Memory. Neuron, https://doi.org/10.1016/j.neuron.2017.04.037.
4-Ronald L. Davis, Y. Z. (2017). The Biology of Forgetting—A Perspective. CellPress.
5-Griess, R. (11 March 2019). Forgetting Uses More Brain Power Than Remembering. NEWS From the College of Natural Sciences, https://cns.utexas.edu/news/forgetting-uses-more-brain-power-than-remembering.
6-Wang, T. (2016). Forgetting is more work than remembering. The Journal of Cognitive Neuroscience, https://sites.psu.edu/kimward9/2016/04/05/the-biology-of-forgetting/.