Bu Yazımızda Neler Var :
Kaderin önüne geçilebilir mi? Kendi kaderinizi Tayin edebilme teorisi
Kaderin önüne geçilebilir mi, bir kişinin seçim yapabilme ve kendi hayatını yönetebilme yeteneğini ifade eder. Kendi kaderini tayin edebilmek, kendi kaderini tayin edememenin aksine, kendinizi daha fazla kontrol altında hissetmeniz anlamına gelir; bu da hayatınızın başkaları tarafından kontrol edildiği hissine kapılmanıza neden olabilmektedir.
İnsanların doğuştan gelen (ve evrensel) üç psikolojik ihtiyaç tarafından büyümeye ve değişmeye motive edildiğini belirtir. İçsel motivasyon kavramı veya davranışın kendi içsel ödülü için faaliyetlerde bulunmak bu teoride önemli bir rol oynar.
Kendi kaderini tayin etme yani kendi kaderini kontrol edebilmek, psikolojik sağlık ve esenlikte rol oynadığı için psikolojide önemli bir kavramdır. Kendi kaderini tayin hakkını teşvik etmek, zihinsel engelli bireyler gibi belirli popülasyonlarla çalışırken ortaya çıkan en iyi uygulamalardan biridir.
Kendi kaderini tayin teorisi, kendi kaderini tayin etmenin motivasyonu nasıl etkilediğini, yani insanların yaptıklarının sonuç üzerinde bir etkisi olacağını düşündüklerinde harekete geçmek için daha motive hissettiklerini açıklamaya çalışır. Bu teorinin nasıl işlediğinin yanı sıra kendi kaderinizi tayin etme becerilerinizi geliştirmek için neler yapabileceğiniz hakkında daha fazla bilgi edineceksiniz.
Kendi kaderini tayin etme
Kendi kaderini tayin teorisi, insanların yeterlilik, bağlantı ve özerklik ihtiyaçları karşılandığında kendi kaderlerini tayin edebileceklerini öne sürer.
Öz-belirleme teorisi, fikirlerini ilk olarak 1985 tarihli Self-Determination and Intrinsic Motivation in Human Behavior adlı kitaplarında ortaya koyan psikolog Edward Deci ve Richard Ryan’ın çalışmalarından doğmuştur. İnsanların büyüme ve tatmin olma ihtiyacıyla hareket etme eğiliminde olduklarını öne süren bir motivasyon teorisi geliştirdiler.
Kendi Kaderini Tayin Varsayımları
Kendi kaderini tayin teorisi iki temel varsayımda bulunur:
•Büyüme ihtiyacı davranışları yönlendirir. Öz belirleme teorisinin ilk varsayımı, insanların aktif olarak büyümeye yöneldiğidir. Zorluklar karşısında ustalık kazanmak ve yeni deneyimler edinmek, tutarlı bir benlik duygusu geliştirmek için gereklidir.
•Özerk motivasyon önemlidir. İnsanlar genellikle para, ödül ve alkış gibi dışsal ödüllerle (dışsal motivasyon olarak bilinir) harekete geçmeye motive olurken, öz belirleme teorisi öncelikle bilgi edinme veya bağımsızlık ihtiyacı (içsel motivasyon) gibi içsel motivasyon kaynaklarına odaklanır.
Kendi Kaderini Tayin Etmenin Bileşenleri
Öz-belirleme teorisine göre, insanlar psikolojik gelişim sağlamak için aşağıdakileri hissetmeye ihtiyaç duyarlar:
•Özerklik: İnsanlar kendi davranışları ve hedefleri üzerinde kontrol sahibi olduklarını hissetmeye ihtiyaç duyarlar. Gerçek bir değişimle sonuçlanacak doğrudan eyleme geçebilme duygusu, insanların kendi kaderlerini tayin edebilmelerine yardımcı olmada önemli bir rol oynar. •Yetkinlik: İnsanlar görevlerde ustalık kazanmaya ve farklı beceriler öğrenmeye ihtiyaç duyarlar. İnsanlar başarı için gerekli becerilere sahip olduklarını hissettiklerinde, hedeflerine ulaşmalarına yardımcı olacak eylemlerde bulunmaları daha olasıdır. •Bağlantı veya ilişkililik: İnsanlar aidiyet duygusu yaşamaya ve diğer insanlara bağlanmaya ihtiyaç duyar.
Öz Belirleme Teorisi Nasıl Çalışır?
Öz-belirleme teorisi tarafından tanımlanan psikolojik büyümenin otomatik olarak gerçekleşmediğini anlamak önemlidir. İnsanlar bu tür bir büyümeye yönelmiş olsalar da, bunun sürekli olarak sürdürülmesi gerekir.
Ryan ve Deci, proaktif ya da pasif olma eğiliminin büyük ölçüde içinde yetiştiğimiz sosyal koşullardan etkilendiğini öne sürmüşlerdir. Sosyal destek çok önemlidir. Başkalarıyla olan ilişkilerimiz ve etkileşimlerimiz aracılığıyla, refahı ve kişisel gelişimi teşvik edebilir veya engelleyebiliriz.
Büyüme için gereken üç unsura yardımcı olan ya da engelleyen diğer faktörler de şunlardır:
•Dışsal motivatörler bazen özerkliği azaltabilir. Deci'ye göre, içsel olarak motive edilmiş davranışlar için insanlara dışsal ödüller vermek özerkliği zayıflatabilir. Davranış dışsal ödüller tarafından giderek daha fazla kontrol edilmeye başlandıkça, insanlar davranışları üzerinde daha az kontrol sahibi hissetmeye başlar ve içsel motivasyon azalır. •Olumlu geribildirim öz kararlılığı artırabilir. Deci ayrıca, bir kişinin görev performansı hakkında beklenmedik olumlu teşvik ve geri bildirim sunmanın içsel motivasyonu artırabileceğini öne sürmektedir. Bu tür geri bildirimler insanların kendilerini daha yetkin hissetmelerine yardımcı olur ki bu da kişisel gelişim için önemli bir ihtiyaçtır.
Kendi Kaderini Tayin Örneği
İş yerinde önemli bir projeyi tamamlayamayan bir kişi düşünün. Bu kişinin öz kararlılığı yüksekse, hatasını kabul edecek, sorunu çözmek için bir şeyler yapabileceğine inanacak ve hatayı düzeltmek için harekete geçecektir.
Aynı kişinin öz kararlılığı düşükse, bunun yerine suçlayabileceği başka şeyler arayabilir. Bahaneler üretebilir, suçu başka bir yere atabilir veya projenin zamanında tamamlanamamasında kendi rollerini kabul etmeyi reddedebilirler.
Belki de en önemlisi, öz kararlılığı düşük olan kişinin hatayı düzeltmek için motivasyon hissetmeyecek olmasıdır. Bunun yerine, durumu kontrol etmekte çaresiz hissedebilir ve yaptıkları hiçbir şeyin gerçek bir etkisi olmayacağına inanabilirler.
Kendi Kendine Belirlenen ve Belirlenmeyen Davranışlar
Kendi Kendine Belirlenen Davranışlar •İçsel ödüller tarafından motive edilir •Keyif, ilgi veya memnuniyet tarafından yönlendirilir •Kontrolün kendinde olduğunu anlar
Kendi Kendine Belirlenmeyen Davranışlar •Dışsal ödüller tarafından motive edilir •Yükümlülük veya sorumluluk tarafından yönlendirilir •Kontrol eksikliği hissetmek
Motivasyonun dışsal ya da içsel ödüller tarafından yönlendirildiğini düşünmek yerine, motivasyonu kendi kendini belirleyen ve kendi kendini belirlemeyen davranışlar arasında bir süreklilik olarak görmek genellikle yararlıdır.
•Sürekliliğin bir ucunda, içsel olarak güdülenme eğiliminde olan ve eylemin kendisinden zevk almak, ona ilgi duymak ve içsel tatmin için yapılan tamamen kendi kendine belirlenmiş davranışlar yer alır. •Diğer uçta ise, sadece yapılması gerektiği için yapılan, öz-belirlenimli olmayan davranışlar yer alır. Ölçeğin bu aşırı ucunda tam bir kontrol eksikliği vardır.
Örneğin bir maratonda yarışmak için antrenman yapıyorsanız, başkalarından onay alma arzusuyla dışsal olarak motive olabilirsiniz. Aynı zamanda, faaliyetin kendisinden elde ettiğiniz tatminle içsel olarak da motive olabilirsiniz. Çoğu durumda, davranışlar sürekliliğin ortasında yer alma eğilimindedir.
Ayrıca çoğu zaman içsel motivasyonun derecesini artırabilecek değişen miktarda dışsal motivasyon da vardır. İnsanlar, belli bir düzeyde kişisel kontrole sahip olduklarını hissettikleri ve davranışlar nihayetinde benlik kavramları için önemli olan bir şeyle uyumlu olduğu için eylemlerde bulunabilirler.
Çoğu eylem tamamen öz-belirlenimli ya da öz-belirlenimsiz değildir. Bunun yerine, eylemler genellikle dışsal motivasyonlardan da etkilenebilen belirli bir dereceye kadar kendi kaderini tayin etmeye dayanır.
Kendi Kaderini Tayin Etmenin Etkisi
Kendi kaderini tayin kavramı eğitim, iş, ebeveynlik, egzersiz ve sağlık dahil olmak üzere çok çeşitli alanlara uygulanmıştır. Araştırmalar, yüksek öz kararlılığa sahip olmanın yaşamın birçok farklı alanında başarıyı teşvik edebileceğini göstermektedir.
İş yerinde
Kendi kaderini tayin etme yetisine sahip kişiler işlerinden daha fazla tatmin olurken aynı zamanda kurumun başarısında da kilit bir rol oynarlar. İşverenler çalışanlarında kendi kaderini tayin etme yetisini nasıl oluşturabilir?
•Ekip üyelerinin aktif rol almasına izin vererek •Aşırı ödüllendirme etkisi olarak bilinen bir olgu olan içsel motivasyonun altını oyabileceğinden, dışsal ödüllerin aşırı kullanılmaması •Çalışanlara daha fazla sorumluluk verilmesi •Destek ve teşvik sunmak •Çalışanlara anlamlı geri bildirim sağlamak
Rekabet İçinde
Spor ve atletizm gibi rekabetçi ortamlarda, kendi kaderini tayin etme duygusunu teşvik etmek insanları başarılı olmaya motive edebilir. Bazıları bunun, en azından kısmen, bir kişinin zihinsel dayanıklılık düzeyini artırarak işe yaradığını öne sürmektedir.
Hedeflerine ulaşabileceklerini ve zorlukların üstesinden gelebileceklerini hisseden sporcular genellikle daha iyi performans göstermeye yönelirler. Mükemmelleşmek, yetkinlik duygusu kazanmalarını ve kendileri için eğlenceli ve önemli olan becerilerde ustalık kazanmalarını sağlar.
Araştırmacılar ayrıca, içsel kontrol duygusuna sahip kişilerin sağlıklı bir diyete ve düzenli egzersiz rejimine bağlı kalma olasılıklarının daha yüksek olduğunu bulmuşlardır.
Sosyal Ortamlarda
Kendi kaderini tayin sosyal ilişkilerde de önemli bir rol oynayabilir. Örneğin, insanlar çevrimiçi bir gruba yeni katıldıklarında, özerklik, ilişkisellik ve yetkinlik ihtiyaçları (özerkliğin üç bileşeni) karşılanırsa, bu onların sosyal kimliklerini etkiler ve bu da katılım davranışlarını etkiler.
Başkalarıyla yakın, sevecen ilişkiler kurmak ve böylece potansiyel olarak özerkliği geliştirmek:
•Hedeflerinize ulaşmanızda sizi destekleyecek insanlarla olumlu ilişkiler kurmaya çalışın.
•Sosyal çevrenizin bir parçası olan insanlara destek ve geri bildirim sunun.
Okul Ortamlarında
Kendi kaderini tayin eden öğrencilerin başarmak için motive olma olasılıkları daha yüksektir. Ayrıca daha yüksek düzeyde yetkinlik ve memnuniyet hissetme eğilimindedirler. Eğitimciler, öğrencilerin kendi kaderlerini tayin etme duygusunu ve içsel motivasyonu geliştirmelerine şu yollarla yardımcı olabilirler:
•Öğrenciler iyi performans gösterdiğinde, yeterlilik duygularını geliştirmeye yardımcı olmak için beklenmedik olumlu geri bildirimler sağlamak
•Öğrencilerin zaten hoşlandıkları eylemler için aşırı dış ödüllerden kaçınmak, bu da iç motivasyonlarını artırmaya yardımcı olur
Kendi kaderini tayin etme, insanların hayatlarının birçok farklı alanında nasıl işlev gördükleri konusunda önemli bir rol oynayabilir. Kontrolün kendilerinde olduğunu hissetmek ve içsel olarak motive olmak, insanların yaptıkları işlere daha bağlı, tutkulu, ilgili ve tatmin olmuş hissetmelerine yardımcı olabilir.
Kendini Belirleyen İnsanların Özellikleri
Öz kararlılığınızı güçlendirmekle ilgileniyorsanız, öz kararlılığı yüksek bir bireyin neye benzeyebileceğini düşünmek faydalı olacaktır. Kendi kaderini tayin etme becerisi yüksek kişiler şunlara eğilimlidir:
•Kendi hayatları üzerinde kontrol sahibi olduklarına inanırlar. Kendi kaderini tayin eden insanlar içsel bir kontrol odağına sahiptir ve davranışlarının sonuçlar üzerinde bir etkisi olacağını hissederler. Zorluklarla karşılaştıklarında, gayret, iyi seçimler ve sıkı çalışmayla bunların üstesinden gelebileceklerini hissederler. •Yüksek öz motivasyona sahiptirler. Öz motivasyonu yüksek olan kişiler, harekete geçmek için kendilerini motive edecek dış ödüllere veya cezalara güvenmezler. Bunun yerine, içsel olarak motive oldukları için davranışlarda bulunurlar. Hedefler belirlemek ve bu hedefler doğrultusunda çalışmak için içsel bir istekleri vardır. •Eylemlerini kendi hedeflerine ve davranışlarına dayandırırlar. Başka bir deyişle, öz motivasyona sahip kişiler, kendilerini hedeflerine yaklaştıracağını bildikleri eylemleri kasıtlı olarak gerçekleştirirler. •Davranışları için sorumluluk alırlar. Öz motivasyonu yüksek kişiler başarıları için övgü alırlar ancak başarısızlıkları için de suçu kabul ederler. Eylemlerinden kendilerinin sorumlu olduğunu bilirler ve suçu başka bir yere atmazlar.
Kendi Kaderinizi Tayin Etme Yeteneğinizi Nasıl Geliştirebilirsiniz?
Daha özerk olmak ister misiniz? Kendi kaderinizi tayin etme becerilerinizi geliştirmek için atabileceğiniz birkaç adım var.
Öz Farkındalığınızı Geliştirin
Öz farkındalık, öz kararlılıkla ilişkilidir ve hatta sizi daha amaçlı kararlar almaya hazırlamaya yardımcı olabilir. Meditasyon yapmak, düzenli geri bildirim almak ve duygu ve düşüncelerinizi yazmak öz farkındalığı geliştirmenin yollarıdır.
Özdenetimde Bulunun
Daha yüksek düzeyde bir öz kararlılık geliştirmek, öz düzenleme becerileriniz üzerinde çalışmayı da içerir. Kendinizi daha iyi düzenlemenize yardımcı olabilecek stratejiler arasında zihinsel ve fiziksel olarak nasıl hissettiğiniz konusunda daha dikkatli olmak ve duygusal tepkilerinizi daha iyi düzenlemek için bilişsel yeniden çerçeveleme uygulamak yer alır.
Sosyal Destek Bulun
Güçlü sosyal ilişkiler motivasyonu ve refahı artırabilir. Hoş karşılandığınızı ve önemsendiğinizi hissettiren kişileri arayın. Bu bir aile üyesi veya arkadaş olabileceği gibi, kulübünüzün bir üyesi, bir danışman veya destek ve aidiyet duygusu sağlayan herhangi biri de olabilir.
Ustalık Kazanın
Sizin için önemli olan alanlarda beceri kazanmak, kendi kaderinizi tayin etme hissinizi geliştirmenize yardımcı olabilir. İster bir hobiye, spora, akademik bir konuya veya başka bir alana güçlü bir ilginiz olsun, bu konuda olabildiğince çok şey öğrenmek ve becerilerinizi geliştirmek kendinizi daha yetkin hissetmenize yardımcı olabilir.
Ne kadar çok öğrenir ve pratik yaparsanız, muhtemelen kendinizi o kadar yetenekli ve özerk hissedeceksiniz.
Kendi kaderini tayin teorisi, davranışlarınızı neyin motive edebileceğini anlamanıza yardımcı olabilir. Kendi kaderini tayin etmek, kaderinizi şekillendiren seçimler yapmak için özerkliğe ve özgürlüğe sahip olduğunuzu hissetmek, her insanın refahı için önemlidir.
İçsel olarak motive olduğunuz ve hedeflerinizle uyumlu olan şeylerin peşinden gittiğinizde, kendinizi daha mutlu ve iyi seçimler yapma konusunda daha yetenekli hissedeceksiniz.