Temel ihtiyaçlar (basic needs) meselesi, en azından benim anladığım ve inandığım kadarıyla, psikolojik danışmanın (psikoterapinin) en merkezi kavramlarından biridir. Bu yazıda, psikolojik danışmanlık bağlamında temel ihtiyaçlarımızı ele almaya çalışacağım. Yazıda, Maslow Teorisini geliştiren Abraham Maslow, Gerçeklik Terapisinin kurucusu William Glasser ve Şema Terapinin kurucusu Jeffrey E. Young bize rehberlik edecek.
Not: Yazıda psikolojik danışma ve psikoterapi kavramlarını aynı anlamda ve birbirinin yerine -de- kullanıyorum.
Bazı psikoterapi modelleri dolaylı olarak, bazı psikoterapi modelleri de (şema terapi, gerçeklik terapisi gibi) direkt olarak insanların temel psikolojik ihtiyaçlarına vurgu yaparlar. İsterseniz biz de, ihtiyaç kavramının kısa bir analiziyle yazımıza başlayalım.
İhtiyaç (Need) ve Temel İhtiyaç (Basic Need) Nedir?
İhtiyaç kelimesi Türk Dil Kurumu Sözlüğü’nde, gereksinim, güçlü istek, yoksulluk, yokluk olarak karşılık buluyor.
Prof. Dr. Sirel Karakaş Psikoloji Sözlüğü’nde ihtiyaç (need) kelimesine şu karşılıkları veriyor: Varkalım, esenlik ve kişisel tatmin için gerekli olan bir şeyin yoksunluğundan kaynaklanan gerginlik durumu.
Selçuk Budak’ın Psikoloji Sözlüğü’ndeki ihtiyaç tanımı şöyle: İhtiyaç, “insan doğasında var olan bir etmenin eksikliğinin hissedilmesi sonucu oluşan, kişiden kişiye değişiklik gösteren biyolojik, fiziksel ve psikolojik olabilen örüntülerdir”. Bu gereksinimler birincil ihtiyaç olarak adlandırılan “fizyolojik (hava, su, yiyecek, uyku, cinsellik vb.)” veya ikincil ihtiyaç olarak isimlendirilen “psikolojik (sevgi, şefkat, korunma, başarı, öğrenme, dostluk vb.)” de olabilir.
Karakaş temel ihtiyaç (basic need) kavramını şöyle açıklıyor:
Varkalım için gerekli olan yiyecek ve su, hayvanlarda cinsellik gibi fizyolojik gereksinimler. Canlılar, öncelikle temel gereksinimleri karşılar, bunları doyuma ulaştırdıkça üstteki gereksinimler gündeme gelir.
Aşağıda göreceğimiz üzere, temel ihtiyaçlar psikoloji literatüründe farklı kuramlar tarafından farklı şekillerde ele alınmaktadır. Bununla birlikte söz konusu farklılıkların, büyük oranda ayrıntılarda ve/veya kategorizasyonda ortaya çıktığını düşünüyorum.
Psikoloji literatüründe, “temel duygusal ihtiyaçlar modeli”nin bilimsel olarak desteklenebilmesi için, söz konusu modelin, en az dört kriteri karşılaması gerekli görülmektedir:
- İlk olarak ihtiyaçların karşılanması ya da karşılanmamasının bireyin iyilik durumunda artış ya da azalışa neden olması ve psikolojik işlevselliğin ötesinde beyin, vücut, aile toplum gibi sistemleri de etkilemesi gerekmektedir.
- İkinci olarak her ihtiyacın iyilik durumuna bir katkısının olması gerekmekte ve bir başka ihtiyaçtan türememiş olması gerekmektedir.
- Üçüncü olarak ihtiyacın evrensel olması gerekmektedir.
- Dördüncü olarak ise evrim ile tutarlı olması gerekmektedir. (Olcay Güner)
“İnsanların temel ihtiyaçları nelerdir?” sorusuna cevap üreten psikoloji kuramlarına baktığımızda, bazı ortak noktaların olduğunu görebiliriz.
İnsanların temel ihtiyaçları ile ilgilenen kuramlar, genel olarak ihtiyaçların evrenselliğinden bahsediyorlar. Buna göre, temel ihtiyaç dediğimizde tüm insanlık için geçerli olan bir kavramdan bahsediyoruz. Söz gelimi, “Bazı insanların beslenmeye, suya vb. ihtiyacı varken bazı insanların yoktur.” diyemeyiz.
İhtiyaçların giderilememesinin, engellenmesinin (bu duruma yoksunluk diyebiliriz), kişide bazı istenmeyen sonuçlara (sorunlara) yol açacağı varsayımını ikinci bir ortak kabul olarak görebiliriz. Bu sonuçlara örnek olarak, panik atağı, depresyon, kendine ve çevreye yabancılaşma vb. gösterilebilir.
Şema Terapi Açısından Temel Duygusal İhtiyaçlar Nelerdir?
Şema terapi modelindeki dört ana kavram şunlardır: Temel duygusal ihtiyaçlar (core emotional needs), Erken Dönem Uyumsuz Şemalar (Early Maladaptive Schemas), Şema Modu (Schema Mode) ve Uyumsuz Baça Çıkma Stilleri (Maladaptive Coping Styles) (Bakınız: http://www.schematherapy.com/id30.htm)
Şema terapi açısından yetişkinlikte yaşadığımız psikolojik sorunların temel sebebi, çocukluğumuz döneminde, temel psikolojik ihtiyaçlarımızın yeterince karşılanmaması olarak kabul edilmektedir. Bu yüzden şema terapinin temel hedefi, temel ihtiyaçlarımızı sağlıklı yollardan karşılamamızı öğrenmemize yardımcı olmaktır.
Şu gibi sorular, şema terapinin fon müziğinde sürekli yer alır:
- Danışanın çocukluk döneminde hangi temel ihtiyaçları engellenmiştir veya karşılanmamıştır.
- Danışan şu anda hangi temel ihtiyaçlarından mahrum kalmaktadır; ve temel ihtiyaçlarını karşılamaya dönük (işlevsel olmasa da) ne gibi tutumlar sergilemektedir.
- Danışanın günümüzde yaşadığı psikolojik sorunların, çocukluk döneminde temel ihtiyaçlarının engellenmesiyle ve şu anda temel ihtiyaçlarını karşılayamamasıyla nasıl bir ilişkisi alabilir?
Şema terapinin kurucusu Jeefrey E. Young, klinik deneyimleri ve araştırmaları sonucunda, bazı temel duygusal ihtiyaçları (core emotional needs) tanımlamıştır. Young’a göre temel ihtiyaçlarımızı maddeler halinde şöyle listeleyebiliriz:
1- Başkalarına güvenli bağlanma (Secure attachment to others/ includes safety, stability, nurturance and acceptance) ihtiyacı
2- Özerklik, yeterlilik ve kimlik algısı (Autonomy, competence and sense of identity) ihtiyacı
3- İhtiyaçların ve duyguların ifade edilme özgürlüğü (Freedom to express valid needs and emotions) ihtiyacı
4- Kendiliğindenlik ve oyun (Spontaneity and play) ihtiyacı
5- Gerçekçi sınırlar ve öz-denetim (Realistic limits and self-control) ihtiyacı
Temel ihtiyaçlar kategorizasyonunda dikkatinizi çekebilecek önemli bir nokta, gerçekçi sınırlar ve disiplinin de temel ihtiyaçlar arasında kabul edilmesidir. Bu kabul, kendi ihtiyaçlarımızı gidermeye çalışırken başkalarının da ihtiyaçlarını hesaba katmamız gerektiğini işaret eder bize.
Young’a göre şemaların gelişiminde en önemli kaynak, çocukluk çağındaki temel duygusal ihtiyaçların karşılanmamasıdır. Young’ın evrensel olduğuna inandığı bu temel duygusal ihtiyaçlar:
Şema Terapi herkeste bu duygusal ihtiyaçların olduğunu kabul eder. Kişiler bu ihtiyaçların dereceleri konusunda farklılık gösterebilirler. Ancak her birey sözü edilen bu temel ihtiyaçların her biri ile ilgili olarak bir miktar beslenmek ister.
Duygusal ihtiyaçlar çocukluktan itibaren vardır, hatta pek çoğu çocuklukta daha güçlüdür. Örneğin güven veya istikrar arayışı, hayat boyu sürmesine rağmen çocuklukta çok daha belirgindir. Ruh sağlığı kişilerin bu ihtiyaçlarını uygun şekilde karşılayabilmesine bağlıdır.
Çocukların sağlıklı gelişimlerinin merkezinde temel ihtiyaçlarının karşılanması yatar. Şema Terapi’nin merkezinde ise yetişkinlerin, geçmişte karşılanmamış bile olsalar, kendi ihtiyaç alanlarını karşılayabilmelerine yardım etmek vardır.
Şema Terapi de çocukluk duygusal gelişimini tamamlamayan bireylerin belirli şemalarının aktive olduğunu iddia etmektedir.
İhtiyaç teorilerinden bazıları (Maslow ve Bowlby gibi) bazı ihtiyaçlara öncelik tanıyarak onları daha temel ve önemli varsayarlar. Örneğin, bağlanma teorisi eğer temel bağlanma güven ihtiyacı karşılanmazsa diğer ihtiyaçların gecikeceğini ve karşılanamayacağını savunur. Şema Terapi ise ihtiyaçlar konusunda “hiyerarşi” ve “daha büyük önem taşıyan” gibi ifadelerden kaçınır. Bunun yerine temel ihtiyaçların her birini, insan yaşamında, evrensel ve herkes için gerekli görür.
Şema Terapide tüm danışanlar karşılanmış ve karşılanmamış tüm htiyaçları konusunda eğitilirler. Bu diğer terapi yöntemlerinde nadiren görülen oldukça kuvvetli bir müdahale yöntemidir.
Temel İhtiyaçlarımız Neden Önemlidir?
Şema terapi, adını “şema” kavramından alır. Şemayı, temel kişilik yapılarımız olarak düşünebilirsiniz.
Şemalar olumlu (işlevsel) veya olumsuz (işlevsiz) içeriklere sahip olabilirler. Bununla birlikte, şema terapide şema kavramıyla kast edilen, olumsuz içeriklere sahip kişilik yapılarımızdır. (Şemalar hakkında ayrıntılı bilgi için Şema Nedir? Şemalar Nelerdir? linkine tıklayabilirsiniz.)
Sahip olduğumuz kişilik özellikleri, yani şemalarımız, doğduğumuz andan itibaren, temel ihtiyaçlarımızın giderilme şekliyle son derece ilişkilidir. Teorik olarak şunu söyleyebiliriz ki, çocukluğumuzda temel ihtiyaçlarımız yeterince karşılandıysa, görece olarak sağlıklı kişilik yapıları, yeterince karşılanmadıysa sağlıksız kişilik yapıları geliştiriyoruz.
Yukarıda ifade ettiklerimi bir örnek üzerinden netleştirmeye çalışayım. Şema terapide ele alınan önemli şemalardan biri kuşkuculuk şemasıdır. Kuşkuculuk şemasına sahipseniz, insanlara güvenmekte zorlanır ve sürekli insanlardan size bir zarar geleceği inancıyla yaşarsınız. Bu da, insani ilişkilerinizde zorluk yaşamanıza ve yalnızlığa mahkum olmanıza yol açabilir. Kuşkuculuk şemasının kökenine baktığımızda ise, temel güven duygusu ve insanlara güvenli bağlanma ihtiyaçlarının sağlıklı şekilde giderilmediğini görüyoruz.
Bir başka önemli nokta da şudur: Çocukluğumuzda temel ihtiyaçlarımızın engellenmesi sonucu oluşan şemalar, yetişkinliğimizde de ihtiyaçlarımızı gidermemize engel olurlar. Bu şekilde, farkında olmadığımız bir kısır döngünün içinde buluruz kendimizi. Ne zaman ki, hayatımızdaki kısır döngüleri fark ederiz, o zaman ihtiyaçlarımızı giderebilmenin ve özümüzü gürleştirebilmenin de yollarını keşfedebiliriz. Şema terapiyi, bu konuda size yardımcı olabilecek bir yöntem olarak düşünebilirsiniz.
Temel ihtiyaçlarımızla ilgili düşüncelerinizi yazının yorum kısmından benimle paylaşabilirsiniz. Muhabbetle.