ABD’deki Chicago Üniversitesi’nden araştırmacılar, Afganistan’daki onlarca arkeolojik alanın buldozerlerle sistematik bir şekilde tahrip edildiğini ve yağmalanmaya açıldığını tespit etti.
Araştırmacılara göre, zarar gören alanlar arasında Geç Tunç Çağı ve Demir Çağı’na (M.Ö. 1000’den önce) kadar uzanan antik yerleşimler bulunuyor.
Belirledikleri bölgelerin çoğu, iki bin yıldan fazla bir süre önce bölgeye hakim olan ve Toharistan olarak da bilinen Baktriya’nın başkenti Afganistan’ın kuzeyindeki Belh bölgesinde yer alıyor.
Burası, MÖ 6. yüzyılda Ahameniş İmparatorluğu yönetimindeki antik Afganistan’ın en zengin ve en kalabalık bölgelerinden biriydi.
M.Ö. 327’de Büyük İskender bölgeyi ele geçirmiş ve Ahameniş hükümdarını mağlup ettikten sonra Roksana adında Baktriyalı bir kadınla evlenmiştir.
Bölgenin kalbinde, doğu-batı İpek Yolu ana güzergahı üzerinde yer alan Belh şehri, Zerdüştlük ve Budist öğretinin merkezi haline geldi. Daha sonra değerli bir İslam şehri haline geldi.
Chicago Üniversitesi Kültürel Mirası Koruma Merkezi’nden araştırmacılar, uydu görüntüleri ve diğer araçların yardımıyla Afganistan’da 29 binden fazla arkeolojik alan tespit etti.
Ancak 2018 yılı itibarıyla Belh bölgesinde yeni bir sürecin başladığını tespit ettiler.
Merkezin Müdürü Prof. Gil Stein, daha sonraki görüntülerde az önce buldozerle yıkıldığı sanılan alanların yağmacılar tarafından açılan deliklerle kapatıldığını belirtiyor.
“Böylece insanlar sistematik olarak arkeolojik alanların büyük alanlarını yağmalamaya açmak için temizliyorlardı” diyor.
Ekip, 2018 ile 2021 yılları arasında 162 antik alanın “haftada bir gibi şaşırtıcı bir sıklıkla yok edildiğini” ve bu uygulamanın Taliban yönetimi altındaki 37 bölgede daha devam ettiğini tespit etti.
Araştırmacılar potansiyel yağmacıların girişini engellemek için kesin pozisyonları yayınlamıyorlar.
Siteleri belgeleyen çalışmaların çoğu şu anda başlangıç aşamasındadır.
Bu, araştırmacıların çoğunlukla höyükler, kaleler, kervansaray olarak bilinen yol kenarındaki hanlar ve kanal sistemlerinden oluşan alanlarda nelerin gömülü olduğunu bilmediği anlamına geliyor.
Ancak sadece 97 km uzaklıkta, 1978’de 2.000 yıllık Baktriya altınının keşfedildiği Tilya Tepesi var.
“Altın Tepesi” olarak da bilinen bu tepe, aralarında altın takılar, karmaşık bir taç ve Afganistan’ın Kayıp Hazineleri olarak adlandırılan madeni paraların da bulunduğu 20.000 nadir eseri barındırıyordu.
“Ruhumun öldüğünü hissediyorum”
Cambridge Üniversitesi’nde araştırma görevlisi olan Said Reza Huseini, “Her tümsekte bir medeniyetin katmanlarını ortaya çıkarabilirsiniz” diyor.
Belh’te doğan ve 20’li yaşlarını kuzey Afganistan’daki arkeolojik alanları araştırarak gönüllü olarak geçiren Huseini, araştırmacıların bazılarının tahrip edildiğini söylediği; Chicago Üniversitesi’nden gelen görüntüleri görünce çok şaşırdı:
“Bunu duyduğumda ruhumun öldüğünü hissediyorum” dedi.
Görünen yıkımın arkasında kimin olduğuna dair net bir cevap yok.
Prof. Stein, bu modelin eski cumhurbaşkanı Ashraf Ghani liderliğindeki önceki hükümet döneminde başlayıp Taliban döneminde devam etmesinin anlamlı olduğunu söylüyor.
Ghani’nin hükümeti zayıftı ve ülkenin bazı bölgelerini tam olarak kontrol edemiyordu.
Afganistan’ın kuzeyindeki en büyük şehir olan Mezar-ı Şerif’in de içinde bulunduğu Belh, Ağustos 2021’de Taliban kontrolüne giren ilk bölgeler arasında yer aldı.
“Milislerin izni olmadan kimse kazamaz”
Profesör Stein, bu alanların hafriyat ekipmanı satın alacak veya kiralayacak ve bunları “kimsenin müdahalesi olmadan” kırsal alanlara taşıyacak kadar güçlü kişiler tarafından yağmalandığına inanıyor.
Huseini, 2009 yılında ülkeyi terk etmeden önce bölgedeki bazı arkeolojik alanların yağmalandığını söyledi.
BBC’ye yaptığı açıklamada, “Bölgedeki güçlerin ve milislerin izni olmadan hiç kimse kazı yapamaz” dedi.
“Onlar için tarihi değer önemli değil, sadece kazıp yok ediyorlar, ne bulabileceklerini görmek için. Kendi gözlerimle gördüm, toprak eleği bile kullanarak bir şey var mı diye kontrol ettiler.”
Bir zamanlar bir milis komutanının afyon ektiği antik bir bölgeye arkeolojik erişimin sağlanmasında görev aldığını söylüyor.
Taliban yağma iddialarını reddetti
Taliban 2001 yılında ilk kez iktidara geldiğinde, bir zamanlar dünyanın en büyük Buda heykeli olan 1.500 yıllık Bamiyan Budalarını havaya uçurarak dünya çapında şaşkınlığa neden olmuştu.
Ancak yirmi yıl sonra tekrar iktidara geldiklerinde ülkenin kadim mirasına saygı duyacaklarını söylediler.
Taliban’ın bilgi ve kültürden sorumlu bakan yardımcısı Atiqullah Azizi, tarihi mekanların bakımı için 800 kişilik bir birimin görevlendirildiğini söyleyerek yağma iddialarını reddetti.
Azizi, BBC’ye yaptığı açıklamada, bazı kuruluşların “buldozer faaliyetleri ve araziyi hareket ettiren kişilerin” görüntülerini bakanlığa gönderdiğini ancak şunları söyledi: “Bölgeleri kontrol etmek için çeşitli ekipler gönderdik ve sizi temin ederim ki ortada bir şey yok. bunların herhangi birinde tek bir olay.”
“Hepimize ait bir miras”
Ayrı bir gelişmede Taliban savunma bakanlığı, heykeller, mumyalar, altın taç, kitap ve kılıçlar da dahil olmak üzere yaklaşık 27 milyon dolar değerindeki antikaları kaçırmaya çalışmakla suçlanan üç kişinin Eylül ayında tutuklandığını söyledi.
Eserlerin ulusal müzeye teslim edildiği, incelemelerin devam ettiği belirtildi.
Prof. Azizi’nin cevabı. Bunu Stein’la paylaştım.
“Kanıtlarla yüzleşmenin utanç verici olması dışında, insanların bunu neden inkar edeceğini hayal edemiyorum” dedi.
“Çok farklı iki siyasi rejim arasında bile süreklilik olduğunu gösterebiliriz.”
Profesör Stein, yağmalanan eserlerin İran, Pakistan ve diğer ülkeler üzerinden Afganistan’dan kaçırılarak Avrupa, Kuzey Amerika ve Uzak Doğu’ya ulaştığına inanıyor.
Bazıları dünya çapındaki müzayedelerde ve müzelerde tarihsiz ve isimsiz olarak sergilenebilir.
Daha önce kataloglanmamış olanları bulmanın zor olduğunu belirtiyor ancak daha fazlasının bulunabileceği yerleri aramanın ve korumanın değerli olduğuna inanıyor.
Prof. Stein, “Afganistan’ın mirası gerçekten de dünya mirasının bir parçası ve açıkçası bu hepimize ait bir miras” diyor.