B. L. Wolff, The Balkans in Our Time, Cam-bridge 1956, s. 100; Bulgaria1, Mew York 1957; Problems of the Transition from Capİtalism to Socialism in Bulgaria, So-fia 1975; Fahir Armaoğlu. Siyasi Tarih 1789-1960, Ankara 1975, s. 332-349, 463; a.mlf., 20. Yüzyıl Siyasî Tarihî, Ankara 1991, II, 162-169; Tarihte Türk-Bulgar İlişkileri2, Ankara 1976; A. Burmov v.dğr.. İstoriya /Ya Baigariya, Sofia 1976; V. Aleksandrov - P. Marinov, The People Republic of Bulgaria, Sofia 1978; P. Semerdjiev, Kr'tzata u Balgarskata Kompartiya i Izhoda ol neya, Paris 1981; B. Jelavich, History of the Balkans, Cambridge 1983, II, tür.yer.; Nazif Ku-yucuklu, Balkan ülkeleri İktisadı 2: Bulgaristan, İstanbul 1987.
3- Bulgaristan Vakıfları
Bulgaristan XIV. yüzyılda Balkanlar'da ilk fethedilen yerlerden biri olup Osmanlı fetih siyasetinin sonucu olarak daha o tarihlerden itibaren burada birçok vakıf eser kurulmuştur. Başta Osmanlı padişahları ve saray mensupları olmak üzere bölgede faaliyet gösteren akıncı ve sancak beyleri, ulemâ ve özellikle çeşitli sebeplerle Anadolu'dan buraya iskân edilen halk pek çok vakıf kurmuşlar, bunları ayakta tutacak gelir kaynakları tahsis etmişlerdir. Bu faaliyetlerin bölgenin Türkleşmesi ve İslâmlaşmasında önemli rolü olmuştur.
XVI. yüzyıldan itibaren bölgedeki şehir ve kasabaların büyük çoğunluğu Ana-dolu'dakilerden farksız hale gelmiş, hatta yer yer Türk ve müslüman nüfus yoğunluğu ve vakıf eserlerin yaygınlığı Anadolu'dan fazla olmuştur. Sayıları binlerle ifade edilen vakıfların çoğu mahallî küçük vakıflar olmakla birlikte özellikle büyük şehirlerde geniş gelir kaynaklarına sahip âbidevî vakıflar da bulunmaktaydı. Bulgaristan'daki vakıf eserlerin adları, sayıları, gelirleri ve dağıldıkları yerler hakkında tahrir ve cihat defterlerinde, XIX. yüzyıl salnamelerinde, konu ile ilgili lâyihalarda ve 11. Abdülhamid devri resim albümlerinde çok önemli bilgiler ve görüntüler bulunmaktadır. Bunlardan özellikle cihat defterlerinde bütün vakıfların isimlerini bulmak mümkündür. Ayrıca başta Evliya Celebi olmak üzere yerli ve yabancı seyyahlara ait seyahatnamelerde de bilgi verilmektedir. Bulgaristan'da vakıflar sayı bakımından olduğu gibi tür olarak da zengindi. Burada zamanla birçok vakıf köyler, mezraalar, çiftlikler oluşmuş ve bunlara bağlı olarak vakıf reayası teşekkül etmiştir. Meselâ Sofya'ya bağlı İhtiman'da Miha-loğlu Mehmed Bey'in zaviyesine bu bölgedeki müslüman ve gayri müslim ce-maatiyle on yedi köyün, çok sayıdaki çiftlik ve mezraanın vakfedildiği görülmektedir.3 Bu nevi vakıflarda reâyâ çeşitli mahsul vergilerini vakfa vermekteydi.4
Osmanlı şehirlerindeki birçok vakfın da Bulgaristan köy ve kasabalarında gelir kaynakları olduğu görülmektedir. Meselâ II. Bayezid'in Edirne'de bulunan külliyesinin Silistre'de çok çeşitli cemaatlerden oluşan vakıf köyleri bulunduğu gibi5, bunun aksine Bulgaristan şehirlerindeki vakıfların da Anadolu köy ve kasabalarında gelir kaynaklan olduğu bilinmektedir. Ayrıca bu bölgede pek çok para vakfına (vakf-i nüküd) rastlanmakta olup bunlar diğer emsalleri gibi "muâmele-i şer'iyye" adıyla yılda % 15'e varan bir kâr nisbetiyle işletilmekteydi.6
Bulgaristan'ın Türk-İslâm hüviyeti, XIX. yüzyılın ikinci yarısına kadar önemli sayılabilecek hiçbir problem çıkmadan devam etti. Bu yüzyılda yaygınlaşan bağımsızlık hareketlerinden en çok etkilenen Rumeli kesimindeki bölgeler oldu. Asırlarca devam eden huzur ve sükûn bozularak Balkanlar'da Türk - İslâm varlığını temsil eden dinî-kültürel eserlere karşı büyük bir tahribata girişildi. 1878'-de Bulgaristan'ın Osmanlı Devleti'ne tâbi muhtar bir prenslik haline gelmesiyle buradaki müslüman ahalinin ve vakıfların durumunda ve idaresinde hukukî açıdan önemli bir değişiklik meydana geldi. Ayrıca 93 Harbi sonunda müslüman ahalinin büyük kitleler halinde başta İstanbul olmak üzere anayurda göç etmesi, şehir ve kasabaların boşalmasına ve Bulgar makamlarının daha serbest hareket etmesine zemin hazırladı. 1878 Berlin Antlaşmasfnda Bulgaristan'daki vakıflar ve müslüman ahalinin durumu ile ilgili çeşitli maddeler bulunmaktaydı. Özellikle on ikinci maddenin bir fıkrasında, "Osmanlı ve Bulgarlar'dan mürekkep bir komisyon emlâk-i mîriy-ye ve mevküfeyi Babıâli hesabına sûret-İ ferağ ve istimaline müteallik işlerin cümlesine ve bunlarda bir ilişiği bulunacak efradın mesâlihine iki sene zarfında tesviyeye memur olacaktır" denilmekteydi.7 Berlin Antlaşması gereğince buradaki zengin İslâm kültür mirasının tesbiti, yerinde bırakılması veya satılması, başka bir şekle dönüştürülmesi için Türk ve Bulgar yetkililerden oluşan komisyonların çalışması gerekiyordu. Bu dönemde Bulgaristan'daki vakıflar beş kısımda değerlendirildi.
1- Camiler, mes-cidler, medreseler, tekkeler sadece müs-lümanlara hizmet veren kurumlardır ve bunlara "hayrat" denilmektedir. Çeşmeler, köprüler, kaldırımlar ise müslim, gayri müslim herkese hizmet veren vakıflar olup bunlara da "müberrât" denilmektedir,
2- Evler, hanlar, hamamlar ve icâre-i vâhideli vakıflar.
3- İcâreteynli vakıflar.
4- Mukâtaalı vakıflar,
5- Mazbut ve gayri mazbut arazi vakıfları.
Son dört maddede yer alan vakıflar esas itibariyle birinci maddede zikredilen hayratın hizmetini devam ettirmesi için tesis edilmiş kaynaklardır. Bu tesbitlere rağmen komisyonun Bulgar üyelerinin devamlı engellemeleri yüzünden vakıfların akıbetiyle ilgili toplantılar çok defa yapılamamış, bir araya gelindiğinde de Bulgar tarafı huzursuzluk çıkarmıştır. 1902 yılında Bulgaristan komiseri olarak tayin edilen Ali Ferruh Bey, II. Abdülhamid'e sunduğu bir raporda Bulgaristan vakıflarının yürekier acısı durumunu dile getirmiştir.
Bulgar yetkililer boşalan, terkedilen veya kullanılmayan cami, medrese, mektep ve diğer hayır eserleri ve bunlara ait gelir kaynaklarının hukuken Bulgaristan emaretine intikal ettiğini ve Bulgar hükümetinin resmî emlâkine katılması gerektiğini ileri sürmüşler, Türk heyeti mensupları ise bu iddiayı şiddetle reddederek bu eserlere ait her türlü hakkın vârislere ve müslüman cemaate ait olduğunda ısrar etmişlerdir.
Türk ve Bulgar üyelerden oluşan komisyon bu konuları müzakere etmek için seksen üç defa toplanmış, ancak devamlı engellemeler yüzünden verimli bir çalışma yapamamıştır. Bulgar makamları Osmanlı Devleti'nin bu eserler üzerindeki hakkını kabule bir türlü yanaşmamışlardır. Bu arada Bulgarların işine yarayabilecek bazı yanlış kararlar da alınmıştır. Nitekim boşalan yerlerdeki camilerin hilâl ve diğer İslâmî sembolleri alındıktan sonra enkaz ve arsalarının satılmasının benimsenmesi çok zararlı sonuçlar doğurmuştur. Ayrıca bazı mütevellilerin küçük menfaatler karşılığı Bulgar makamlarının işlerini kolaylaştıracak davranışlarda bulunması ve müslüman cemaatlerin aralarındaki basit anlaşmazlıklar sebebiyle birbirlerini ele vermeleri Bulgar makamlarının işine yaramış ve eserlerin tahribini hızlandırmıştır.
Bulgar makamları, bir taraftan Türk-İslâm varlığının sembolü olan, diğer taraftan çok zengin bir maddî kaynak durumunda bulunan vakıfları çeşitli bahanelerle yok etmişlerdir. Ali Ferruh Bey, vakıflar açısından en zengin durumda olan Sofya'da cami, medrese, tekke, zaviye, ev, han, kaplıca, dükkân, arsa, bostan vb.den oluşan 174 adet kıymetli vakfın Bulgar makamları tarafından hangi bahanelerle nasıl yok edildiğini "Harabat" başlığını taşıyan lâyihasında 11. Abdülhamid'e arzetmiştir. Bu eserlerin önemli bir kısmı Sofya Belediyesi tarafından yeni yollar açmak veya genişletmek, dinlenme ve oyun alanı tesis etmek gerekçesiyle yok edilmiştir. Türk hükümeti bu uygulamaya karşı çıktığında ise Bulgar hariciyesi İstanbul, Bursa, İzmir gibi şehirlerde pek çok vakfın bizzat Türkler tarafından bu tür gerekçelerle yıkıldığını, yerine yenilerinin yapılmadığını söyleyerek kendisini mazur göstermek istemiştir.
XIX. yüzyıl sonlarında Bulgar komitacıları Filibe, Sofya, Şumnu gibi şehirlerde bulunan yüzlerce İslâmî eseri medenî âlemin gözleri önünde toplu halde yok ederken bilhassa Ruslar'dan büyük destek görmüşlerdir. Nitekim Filibe'de Rus kuvvetlerinin bulunduğu bir sırada şehirdeki elli kadar minareden rahatsız olan Rus subayı bunların neden hâlâ yok edilmediğini sormuş, Bulgarlar yabancı konsolosların ve diplomatik erkânın bulunduğu bir yerde bunun çok zor olduğunu söyleyince Rus subayı, "Burada hiç şimşek çakıp yıldırım düşmez mi? Camilere dinamitler yerleştirin, hava bozulunca dinamit fitillerini tutuşturun" demiş, gerçekten de pek çok eser bir gecede bu yolla yok edilmiştir.
1908'de Bulgaristan'ın bağımsızlığını kazanmasıyla vakıflar için yeni bir dönem başlamıştır. Bundan sonra Bulgaristan'daki dinî hayatın ve vakıfların başlıca üç protokol ve nizâmnâme ile tesbit edildiği görülmektedir. Bunlar 1909 tarihli İstanbul protokolü, bunu tâdil edip yenilikler getiren 1913 tarihli protokol ve 1919'da kabul edilen Bulgaristan Müslümanları Müessesât-ı Dîniyye İdare ve Teşkilâtı Nizamnâmesi'dir.
Bu dönemde vakıfların idaresi mütevellilerin elinden çıkmış, Türk ve müslüman cemaatin lideri ve her türlü dinî hayatın düzenleyicisi olan müftülerin sorumluluğuna verilmiştir. 1909 tarihli protokolün beş ve yedinci maddelerinde müftülerin bu konudaki yetkileri anlatılmıştır. 1913 tarihli protokolün altına maddesinde müftülerin evkafın idaresinden sorumlu oldukları, başmüftünün başlıca vazifelerinden birinin müftülerden vakıfların muhasebesine ait defterleri istemek olduğu, bu defterlerin Türkçe tutulacağı belirtilmekte, sekizinci maddede ise şehirlerde vakıfların İslâm cemaatlerinin seçeceği kişiler tarafından idare edileceği, burada çalışacak memurların Bulgar hükümeti tarafından tanınacağı, vakıfların İslâm hukukuna göre yönetileceği, vakıf mallarının İslâm cemaatinin hükmî şahsiyetine ait olacağı belirtilmektedir. Vakıfların bedeli ödenmedikçe istimlâk edilmeyeceği, zaruri olarak istimlâki gerektiğinde ise aynı kıymette ve aynı semtte diğer bir arsa verilmedikçe, ayrıca binanın bedeli ödenmedikçe hiçbir müdahale yapılmayacağı, istimlâkten eide edilen paraların müslüman cemaatine verileceği ve bu paraların diğer vakıf eserlerin tamirine harcanacağı hükme bağlanmıştır.
1919 tarihli Bulgaristan Müslümanları Müessesât-ı Dîniyye İdare ve Teşkilâtı Nizâmnâmesi'nin 130. maddesine uygun olarak başmüftülükte Müessesât-ı Dîniyye ve Vakfiyye Müdürlüğü kurulmuştur. Bu müdürlüğün görevleri aynı nizâmnâmenin 175-179. maddelerinde belirtilmiştir. 175. maddeye göre bütün vakıfların listesinin yapılması gerekiyordu. 179. maddeye göre de vakıfların gelir fazlası bir fonda toplanıyor, Dî-vân-ı Âlî-yi Şer'î kararıyla bu paralar fakir çocukların tahsil masraflarında kullanılıyordu. Ayrıca 1932'de vakıfları ıslah için Sofya'da bir kongre yapılmıştır.
Ekrem Hakkı Ayverdi'nin yerinde yaptığı araştırmalar yanında özellikle cihat defterlerindeki verilere dayanarak tes-bit ettiğine göre Bulgaristan'da 2356 cami - mescid, 142 medrese, 273 mektep, 174 tekke - zaviye, 42 imaret, 116 han, 113 hamam - ılıca - kaplıca, 27 türbe, 24 köprü, 75 çeşme, 16 kervansaray vb.den oluşan toplam 3339 İslâmî eserden günümüze çok azı gelmiş, diğerleri tamamen yok edilmiştir. Bu eserlerin böylesine tahribi buradaki cemaat ruhunu ve dayanışma fikrini ve hepsinden Önemlisi müslüman halkın ilim, din ve kültür kaynaklarını da kurutmuştur.
Bibliyografya:
BA, TD, nr. 370, tûr.yer.; BA, Yıldız Tasnifi, Ks. Ç-l, Evr. 111-127, Zrf. 53, Kar. 136; BA. Sicili-i Ahoal Defterleri, nr. 22, s. 263; Düstur, Birinci tertip, V, 285-286; Düstur, İkinci tertip, I, 179; Gökbilgin. Edirne ue Paşa Livası, tûr.yer.; Nihat Erim, Siyasi Tarih ue Devletlerarası Hukuk Metinleri, İstanbul 1953, s. 409; Ayverdi, Avrupa'da Osmanlı Mi'mârî Eserleri IV, s. 11-143; Osman Keskioğlu. Bulgaristan'da Türkler, Ankara 1985, s. 50-51; a.mlf., "Bulgaristan-daki Bazı Türk Vakıfları ve Âbideleri", VD, VII (1968), s. 129-137; a.mlf., "Bulgaristan'da Bazı Türk Âbideleri ve Vakıf Eserleri", a.e., VIII (1969), s. 309-322; a.mlf.. "Bulgaristan'da Türk Vakıfları ve Balı Efendi'nin Vakıf Paraları Hakkında Bir Mektubu", a.e., K (1971), s. 81-94; a.mlf. - Ali Tana Özaydın, "Bulgaristan'da Türk-İslâm Eserleri", a.e., XVII (1983), s. 109-140; Machiel Kiel, Art and Society of Bulgaria in the Turkish Period, 1985, s. 101-116; Hafız Hasan Sanİ. "Bulgaristan Müftülükleri", SM, (V/85 [1326), s. 125-127; Ömer Lutfi Barkan, "Osmanlı İmparatorluğu'nda Bir İskan ve Kolonizasyon Metodu Olarak Vakıflar ve Temlikler", VD, 11 (1942), s. 279 vd.; P. Mijatev, "Les Monuments Osmanlis en Bulgarie", RO, sy. 23 (1956), s. 7-56; Eşref Eşrefoğlu, "Bulgaristan Türklerine ve Rusçuk'taki Türk Eserlerine Dair 1897 Tarihli Bir Rapor", CDAAD, I (İ972), s. 23; St. Stamov, "Les Monuments Islamiques sur les terres Bulgares", Art and Archeology Research Pa-pers, IX, London 1976, s. 68-74; Ahmet Çeleöi, "Silistre Sancağı Vakıfları ve H. 1006 (1597-1598) Tarihli Silistre Livası Vakıf Defteri", VD, XX (1988), s. 453-466; Sadi Bayram, "Bulgaristan'daki Türk Vakıfları ve Vakıf Abideleri", a.e., s. 475-482; Menmet İpşirli, "Bulgaristan'daki Türk Vakıflarının Durumu", TTK Belleten, LIII/207-208 [1989}, s. 679-707.
4- Bulgaristan'da Türk Mimarisi
Türklerin Rumeli'ye geçip Bulgaristan'la birlikte Rumeli adı verilen Doğu Avrupa'nın büyük bir kısmında hâkim olmaya başlamaları ile Bulgaristan'da yepyeni ve öncekinden farklı bir mimari ortaya çıkmıştır. Türkler bu topraklara yerleşmek üzere geldiklerinden kısa süre içinde Bulgaristan'da yer adları Türkçe-leşmiştir. Bu kadar yoğun bir Türk yerleşmesi beraberinde örf ve âdetlerle birlikte yaşama şartlarını da getirmiştir. Osmanlı devri boyunca burada kurulan köyler, kasabalar ve şehirler sokakları, evleri ve hayır binaları ile Türkleşmiş ve Anadoiu yerleşim bölgelerinden farksız bir görünüm almışlardır. Bulgaristan ve bütün Rumeli'deki mesken mimarisinin incelenmesi ayrı bir konu olmakla beraber son yıllarda çeşitli Balkan ülkelerinde, oralardaki bu sivil mimari eserlerin kendi mimarileri olduğu yolundaki iddialarla çeşitli Balkan milletlerine mal edildiğine işaret etmek gerekir. Halbuki bu evlerin, konakların, hatta kule denilen tahkim edilmiş çiftlik evlerinin plan şemaları bunların hangi mimariden geldiklerini açıkça belli eder. Rila Manastın'n-da bile Türk han ve kervansaray mimarisinin izleri görülebilir. Anadolu'da da benzerleri olan çiftlik kulelerinin son derecede ilgi çekici bir örneği Sarambey'-de görülüyordu. Burada çok yüksek kagir bir kulenin üstüne Türk mimarisinin "karnıyarık" denilen ortadaki bir sofadan uzanan dört kol ve köşelerde birer odadan meydana gelmiş ev tipinde bir köşk oturtulmuştu. Bugün hâlâ durup durmadığını bilmediğimiz büyük bir ahşap konak da Zağra yakınında Varbica'-daki Kırım Hanları Sarayı'dır. Türk sanatında barok tesirlerin hâkim olduğu dönemde yapılan yapı İç süslemesinde bu tesirden nasibini almıştı.
Bulgaristan'ın Türkleşmesinde büyük payı olan Türk ve İslâm vakıf sistemi kısa sürede bu topraklarda cami, mescid, tekke gibi dinî yapılardan başka medrese, sıbyan mektebi, köprü, çeşme, hamam, kervansaray gibi kamu yararına yapıların yükselmesini mümkün kılmıştır. Böylece XVI. yüzyıldan itibaren Rumeli'den dönüşün başladığı XIX. yüzyılın ikinci yarısına kadar bugünkü Bulgar topraklarında pek çok eser yapılmıştır. Ekrem Hakkı Ayverdi (1899-1984), Rumeli'deki Türk eserlerine dair olan kitabında, birkaç kaynaktan derlemek suretiyle 2356 cami ve mescid, 142 medrese, 273 mektep, 174 tekke ve zaviye, 42 imaret, 116 han, 113 hamam ve ılıca, 27 türbe, 24 köprü, 16 kervansaray, 3 bedesten tesbît etmiş ve Osmanlı devri boyunca yapıldıkları kesinlikle bilinen yapıların sayısının 3339 olabileceğini ortaya koymuştur. Bugün ne kadarının ayakta kaldığını bilemediğimiz, sadece 1966 yılında bir inceleme gezisinde pek azının kaldığını gördüğümüz bu Türk eserlerinin içlerinde Türk sanatı bakımından değer taşıyanlar hiç de az değildir.
Fethedilen şehirlerde başta en büyük kilise olmak üzere bazı hıristiyan ibadethanelerinin cami haline getirilmesi usulüne bağlı olarak Sofya'da Büyük Aya-sofya Kilisesi (Siyavuş Paşa Camii), Tırno-va'da Kırkazizler Kilisesi8, Misivri'deki (Nessebar) kiliselerden biri ve daha başkaları cami yapılmışlardı. Bu topraklar elden çıktıktan sonra bunlar tekrar kiliseye çevrildiklerinde Türk sanatı izleri tamamen ortadan kaldırılmıştır. Fakat Misivri'de restorasyonu yapılan bir kilisede ahşap kaplama üstüne "edirnekârî" denilen zarif Türk nakışlarının varlığı dikkatimizi çekmişti. Bulgaristan'da Osmanlı mimarisi esas olarak temelden Türk olan eserlerle de temsil edilmiştir.
Erken Osmanlı devri Türk mimarisinde ulucami tipi olarak adlandırılan biçimde, eşit bölümlere ayrılmış mekânlardan her birinin üstü eşit kubbelerle örtülü camilerin iki şehirde temsil edildikleri bilinmektedir. Bunlardan biri Filibe'de Ulucami veya Sultan Murad Camii, diğeri ise Sofya'da Mahmud Paşa Ca-mii'dir. Erken Osmanlı devri Türk mimarisinin ana prensiplerinin bu iki binada birbirinden değişik olarak uygulandıkları görülür. Bugün arkeoloji müzesi olan, bu yüzden iç mimarisi tanınmaz hale sokulan Sofya Ulucamii ile ona nazaran biraz daha iyice durumda bulunan Filibe Muradiyesİ planlar ve duvar işçilikleri bakımından erken Osmanlı devri mimarisinin Bulgaristan'daki temsilcileridir. Sofya'dakinin Edirne'de Eskicami gibi her biri bir kubbe ile örtülü eşit dokuz bölümlü bir düzene sahip olmasına karşılık, Filibe'deki cami yalnız cümle kapısı-mihrap ekseni üzerinde sıralanan üç bölümü kubbeli, yanlardakiler ise tonozludur. Burada taş ve tuğladan baklavalı süslemesi olan bir minarenin varlığı dikkati çeker.
Tabhâneli veya zâviyeii cami olarak adlandırdığımız ve en son örnekleri Kanunî Sultan Süleyman devrinde yapılan cami ve zaviye birleşimi binalardan da Bulgaristan'da örnekler vardır. Bunlardan biri. Filibe'de İmaret Camii olarak anılan Sehâbeddin Paşa'nın hayratıdır. 1966'da görüldüğünde çok harap durumda olmakla beraber dışına iskele kurulmuş, tamir edilmekte idi. İçinde zengin mukarnaslı kubbelere geçiş unsurları olan bu tabhâneli caminin çok değişik biçimde zikzak yivli bir minaresi vardır ki benzeri yalnız Tire'de Yeşil İmaret Ca-mii'nde görülür. Bu yapı tipinin ikinci eseri ise Sofya'nın doğusunda İhtiman'-da Gazi Mihaloğulları İmareti idi. Rumeli fâtihlerinden bu önemli ailenin erken Osmanlı devrinden kalma son hâtırası, Türk mimarlık tarihi bakımından bütün değerine rağmen son derecede harap ve yıkılmaya terkedilmiş bir halde idi. 1925'-lere kadar ayakta duran minaresi ise yıktırılmıştı.
Bulgaristan'daki camilerde en çok kullanılan yapı tipi. geçişi tromplarla temin edilmiş olan tek kubbeli biçimdir. Bunların arasında belki en değerlisi, Mimar Sinan'ın eseri olan Bosnalı Sofu Mehmed Paşa Camii'dir. Eski fotoğraflarda bütün şehre hâkim, heybetli bir görünüşü olan bu güzel eser, geçen yüzyılın sonlarına doğru Sedmoçislenici adıyla kiliseye çevrildiğinde dış mimarisini tama-
men gizleyen bir kılıf içine alınmıştır. Yapı bugün dıştan bakıldığında içinde bir vakitler Sinan'ın eseri bir cami gizlediğini belli etmez, ancak içeri girildiğinde klasik Türk mimarisi kendisini gösterir. Sofya'da cami hüviyetini minaresiyle birlikte yakın tarihlere gelinceye kadar koruyan tek yapı olan Seyfullah Efendi (Banyabaşı) Camii, üç bölümlü son cemaat yerini takip eden tek kubbe ile örtülü kare bir mekândan ibaret büyükçe bir ibadet yeridir. Aynı yapı tipinin günümüze kadar ulaşabilen tek tük örneklerinin en ilgi çekici olanlarından biri Köstendil'de Fâtih Camii olarak adlandırılan eserdir. Kubbe kasnağında tuğla ile işlenmiş 937 (1530-31) tarihine göre cami Fâtih değil Kanunî Sultan Süleyman devrine ait olmalıdır. XIV-XV. yüzyıllarda Türk mimarisinde çok yaygın olan karma taş ve tuğla duvar örgüsünün desenler meydana getirecek şekilde uygulandığı bu yapıda minarenin gövdesi Türk sanatında başka hiçbir eserde rastlanmayan biçimde işlenmiştir. Burada altı köşeli olarak örülen taşların etrafları tuğia ile çerçevelendiğinden minare gövdesi bir arı peteği görünümü almıştır. Yine Kösten-dil'de İnceli Ahmed Bey Camii, kitabesine göre 983-985 (1575-1577) yıllarında yapılmış ve kapısı üzerinde boya ile yazılan başka bir tarihe göre 1147'de (1734-35) tamir edilmiştir. 1944'te esaslı surette restore edilerek müze yapılan Ahmed Bey Camii 1966'da hâlâ müze idi. Minaresi yıktırılmış ve bazı değişikliklere uğramış olan bu eser nâdir rastlanan bir plana sahiptir. Dış duvarları taş ve tuğla süslemeli olan caminin oldukça değişik bir kubbe kasnağı vardır. Fakat plan bakımından da burada bir özellik dikkati çeker. Üç kubbeli son cemaat yeri ile kare planlı kubbeli ana mekân arasında, buraya üç sütuna oturan dört kemerle açılan ve üstü yarım kubbe ile örtülü bir ara mekân vardır. Bu bakımdan İznik'teki Yeşilcami'yi andırır. Burada çok ilgi çekici bir özellik de duvarlara Türk ziyaretçilerin yazdıkları hâtıra yazı ve tarihlerdir. En eskisi 987 (1579) tarihli olan bu yazıların arasında meşhur Evliya Çelebi'nin 1071'de (1660-61) buradan geçişini gösteren el yazısı ve imzası ise hazin bir hâtıra olarak durmaktadır.
Dubniçe'de (Stanke Dimitrov) köprü başındaki kare planlı, üç bölümlü son cemaat yerine sahip, bitişiğinde kubbeli küçük bir de türbe bulunan cami alttaki çok yüksek olan çifte kasnağı ile dikkate değer. Türbenin de çifte kasnağından alttaki aşırı derecede yüksektir. Dubniçe'de E. H. Ayverdi evvelce otuz kadar caminin var olduğunu tesbit etmiştir. 1966'da köprü başında gördüğümüz caminin bunlardan hangisi olduğunu öğrenemedik. Eski Zağra'daki (Stara Zağra) tek cami, 1877'de General Gurko idaresindeki Rus ordusunun burayı işgali sırasında tahripten kurtulmuşsa da bir yıl sonraki işgalde minaresi barutla atılarak kubbesi üzerine düşürülmek suretiyle tahrip edilmişti. Bu mâbed. Zağra müftüsü Hüseyin Râci Efendi'nin yazdığı Târihçe-i Vak'a-i Zağra "da ilk işgalde içindeki bütün mefruşatın yağma edildiği ve yakıldığı anlatılan Eskicami olmalıdır. Râci Efendi'ye göre Yıldırım Baye-zid'in oğlu Emîr Süleyman tarafından 811'de (1408-1409) yapımına başlanan, fakat ancak II. Murad devrinde (1421-1451) Hamza Bey tarafından tamamlanan bu cami de tromplu tek kubbeli tipin temsilcisi olmakla beraber herhalde sonradan ilâve edilen çok derin bir son cemaat yerine sahiptir. Kasnakta ise oval pencereler açılmıştır. Kubbe ve duvarları barok üsluplu zengin nakışlar süsler. Zarif ahşap mahfil ve minber 1299 (1881-82) tarihli olduğuna göre 1297'de (1880) cami tekrar Türkler'e verildikten sonra yapılmıştır. Halen harap bir vaziyettedir.
Yanbolu'da ise tek kubbe ile örtülü bir mekândan ibaret camilerin en tuhaf örneğiyle karşılaşılır. Klasik üslûpta olduğu mukarnaslı mihrap nişinden anlaşılan bu caminin iki yanına geniş birer kanat ilâve edildikten başka giriş cephesine son cemaat yerini de içine alan boydan boya bir ek yapılmıştır. Böylece nisbeten ufak ölçülü kare şeklindeki cami kocaman bir dikdörtgene dönüşmüş, minaresi de ilk binaya bitişik olduğundan içeride kalmıştır. Bu minare alışılmamış biçimde dört köşe bir kitle halinde yükselerek şerefeden sonra normal şekline dönüşür. Evliya Çelebi'nin "kâr-ı atîk", kurşun örtülü ve "çârkûşe kule-misâl" minareli olarak tarif ettiği Eskicami burası olmalıdır. Ona göre bu eserin banisi bir yeniçeri ağasıdır. İç duvarlardaki zengin barok nakışların yanlardaki ilâvelerin inşası sırasında yapıldığını sanıyoruz. Kapı üstünde de boya İle yazılmış 1288 (1871-72) tarihi bu tamiri ve nakışların yapım tarihini verir. İçeride oldukça süslü yine barok bir mahfel vardır. Evliya Çelebi caminin avlusu etrafında medrese odaları bulunduğunu söyler. Bugün bunlardan hiçbir iz yoktur. Bu camide görülen değişik bir özeilik de son cemaat yerinin sol bölümünde Sadrazam Tevfik Paşa'nın babası, Tuna ve çevresi kumandanı İsmail Hakkı Paşa'nın 1294 (1877) tarihli mezarıdır. Bu kabrin alt kenarında mezarın Paşa'ya ait olduğu ve halkı katliamdan kurtardığı, boya ile Türkçe, Bulgarca ve Fransızca olarak yazılmıştır.
Tek kubbeli basit bir cami ise Eskicu-ma'da (Targovişta) bulunmaktadır. Kitabesi 1222 (1807) yılını veren tek mekân-lı ve kubbeye geçişi köşe tromplu olmasına karşılık dış mimarisi hayli şaşırtıcıdır. Trompları da içine alan yüksek sekizgen kasnaktaki pencereler trompları delerek içeri açılır. 801 (1398-99) tarihli bir vakfiyesine göre Ali Bey'in hayratından olduğu sanılan Karlıova'da (Karlova) Karlıoğlu Ali Bey Camii erken Osmanlı devri Türk mimarisinin güze! eserlerindendir. 1877 savaşında tahrip edilerek minaresi yıktırılan cami 1966'da kapalı idi. Çok muntazam taş ve tuğladan örülü olan duvarları XIV-XV. yüzyılın mimarisini temsil eder. Bu da kare planlı ve tek kubbe ile örtülü bir cami olup kıble tarafında sadece temel izleri duran bir de türbe vardır. Şumnu'da (Kolarovgrad) adını tesbit edemediğimiz küçük bir cami de kare planlı, tek kubbeli tipin bir örneği idi. Yalnız burada sekiz köşeli kasnağın üstüne ahşap bir ilâve yapılarak kiremit örtülü bir çatının oturtulduğu görülüyordu. Şerefeye kadar yıktırılan minareden ise sadece kesme taş gövde kalmıştı. Tırnova'da eski bir fotoğrafından anlaşıldığına göre gerçekten heybetli bir yapı olan Büyük Cami yıllarca Önce yıktırılmış, şehrin yakınındaki Çareveç'te (Ta-zaravetz) kale içindeki Hisar Camii ise otuz yıl Önce yıkılmaya mahkûm edilmişti. Mimari bakımdan tek kubbeli yapılardan olan, tarihî değeri büyük bu ikinci eserin kapısı üstündeki kitabe 839 (1435-36) yılını gösterdiğine göre Bulgaristan'da en eski Türk eserlerinden birisiydi.
Bulgaristan'daki Türk dinî yapılarının en güzellerinden biri, hiç şüphesiz Şumnu'da kitabesinden 1157'de (1744) yapıldığı öğrenilen Şerif Halii Paşa Camii ve Külliyesi'dir. Beş kubbeli son cemaat yerini takip eden esas cami yine kare planlı olup üstünü 15 m. kadar çapı olan büyük bir kubbe örter. Caminin alışılmış şemaların dışında olarak sağ tarafına şadırvan aviusu ile bunu üç taraftan çeviren revaklı medrese odaları yapılmış, sol tarafına da başka bir ek bina inşa edilmiştir. Geç bir devirde bu caminin içinin çok karmaşık bir biçimde güya süslendiği görülmektedir. Külliyenin genel mimarisi hâlâ klasik Türk mimarisini devam ettirir. Şumnu'daki bu cami Türk mimarlık tarihi için çok değerlidir. Çünkü XVIII. yüzyılda Batı sanat tesirleri henüz tam benimsenmeden Nevşehir'deki Damad İbrahim Paşa Külliyesi ile Şumnu'da Şerif Halil Paşa Külliyesi bu geçiş dönemini en iyi ve en âbidevî biçimde temsil eden eserlerdir. Taş konsollar üzerine çıkmalı olan Halil Paşa Kütüphanesi, taş ve tuğla İşçiliği ve tuğlalar arasındaki derzleri bakımından dikkat çekicidir.
Hezargrad'da (Razgrad) Maktul (Makbul) İbrahim Paşa Camii de Kanunî devrinin meşhur sadrazamının hayratından olup klasik Türk mimarisinin başta gelen eserlerindendir. Yüksek yapısının üstünde tahminen 18 m. çapında bir kubbe vardır. Yalnız dört köşesinde yükselen minare gibi ağırlık kuleleri, bu garip biçimleriyle Türk mimarisine tamamen yabancı olduklarından gözleri rahatsız eder. Hezargrad'daki ikinci cami ise 1017'de (1608-1609) yapılan Ahmed Bey Camii'dir. Bu da tek kubbeli tipin temsilcisidir. Silistre'de de tek kubbeli, gösterişli mimariye sahip olan bir caminin varlığı resimlerden öğrenilmektedir. Uzun-caova'da üç bölümlü son cemaat yeri olan tek kubbeli bir cami, kemerlerinin biçimi değiştirilip kubbesinin tepesi sivriltilerek ve minaresi de yıkılarak acaip mimari özellik gösteren bir kilise biçimine sokulmuştur. Türk mimari geleneklerine aykırı düşen bir biçimde olan bir başka cami ise Samokov'daki Bayraklı Cami'dir. Aynı yerdeki tek mekânlı ve ahşap çatılı bir yapı olan Eskicami'nin kalıntıları yerinde 1830-1840'a doğru inşa edilen caminin üstünde dört sütuna dayanan pencereli kasnaklı bir ahşap kubbesi vardır. "Bulgaristan'daki en zarif cami", "Samokov sanat ekolü ustalarının bir şaheseri" sözleriyle turistik rehberlerde tarifi yapılan bu yapı her bakımdan Türk sanatına ters düştüğünden büyük bir özenle restore edilmiştir. Bu itinanın bir sebebi de camiyi yapan ustanın mihraba bir cami resmi işlerken bir başka duvara da Rila Manastın'nın krokisini işlemiş olmasıdır. Bu usta Khristo Kosto olan adını da tonoz sıvasının bir köşesine gizlemiştir.
Bulgaristan'ın bütün şehir, kasaba ve köylerinde basit mimariyle ve üstü kiremit örtülü ahşap çatı ile kapalı nisbe-ten mütevazi camiler de vardı. Çoğu daha önceleri ortadan kaldırılan bu küçük eserlerden biri Kızanlık'ta görülüyordu. 1966'da çok temiz ve bakımlı bir halde olan bu caminin çok uzun kitabesi 1255 (1839-40) yılını gösterir. Ayrıca boya ile yazılmış birde 1311 (1893-94) tarihi okunuyordu. Çok derin ve önü direkli bir son cemaat yerinden sonra gelen harim kısmı uzunlamasına büyük bir dikdörtgen teşkil ediyordu. Yenipazar'daki (Novipa-zar) sakıflı küçük caminin en ilgi çekici tarafı, minaresinin tepesindeki taştan yontulmuş çifte boynuz biçimindeki alemdir. Şumnu'da dikdörtgen basit planlı ve üstü kiremit kaplı kesme taş duvarlı ufak bir cami şehre hâkim bir tepede yer alır. Bu caminin en dikkate değer tarafı, yanındaki arazide uzanan ve içinde çok değerli mezar taşlan olan büyük hazîre idi. Bunların arasında. IH. Selim devri sadrazamı olup 1Z05'te (1791] idam edilen Rusçuklu Çelebizâde Şerif Hasan Paşa'nin uzun kitâbeli kabri dikkat çekicidir. Burada üzerinde çeşitli silâh kabartmaları işlenmiş olan. XIX. yüzyıl işi bir subay kabri de vardır. Bu caminin 1984'te yıktırılmış olduğu öğrenilmiştir. Hazîresindeki mezarların ne olduğu ise bilinmemektedir. Karlıova'da 1966'da namaza açık olan uzunlamasına dikdörtgen planlı ahşap çatılı İskender b. Ali Bey Camii'nin bir sanat özelliği yoktur. Banisinin Osmanlı tarihinde oynadığı rol bakımından olduğu kadar çatılı camiler içinde ayrı bir yeri olan bir diğer eser ise Vidin'de Pazvandoğlu Osman Paşa Camii'dir. 1797'de devletin başına büyük dert açan bu âsi burada bir cami yaptırmış, idam edildiğinde de aynı şehirdeki Mustafa Paşa Camii ha-zîresine gömülmüştür. Vezir kallâvili taşı olan mezarı da burada bulunmaktadır. Mimari bakımından iddiasız, ahşap çatılı küçük camilerden biri de Filibe'de 1966'da çok harap durumda olan Hacı Hasan Camii idi. Bir başkasını ise modern bir Bulgar şehri hüviyeti almış olan Tarnova'da Marinopol mahallesinde uzaktan farketmiştik. Bu tipten başka örnekler E. H. Ayverdi'nin kitabında bulunmaktadır.
Mimari bakımından fazla dikkat çekici olmayan küçük bir caminin kitabesi bir vakitler önemli bir belge olarak görülmüştü. Kitabedeki tarih Türklerin Bulgaristan'ı fetihlerinden önceye ait olarak okunmuştu. Fakat sonra bunun hatalı olduğu anlaşılmıştır. Türk dinî mimarisinden bahsederken Sofya'da Loze-netz mahallesinde çarşı içinde dükkânların arasına sıkışmış, ne oiduğu anlaşılamayan bir kalıntıdan da bahsetmek gerekir. Evvelce "Roma duvarı" veya "Roma perdesi" denilen bu tek cepheden ibaret kalıntı 1957'de tamir edildiğinden 1966'da çok iyi durumda idi. Mükemmel bir taş ve tuğla işçiliği ile yapılan bu duvarın yüzünde, eksende olmayan bir mihrapla iki yanında pencereler vardı. As-iında bu duvarın köşelerindeki kemer izlerinden, evvelce önünde bir yapının var olduğu anlaşılmaktadır. Bunun bir namazgah veya cami olması mümkündür. Kemerler önde iki payeye oturduğu takdirde üstü kubbeli ve bir cephesi mihraplı, üç tarafı açık bir türbe de olabilir. Her ne olursa olsun Osmanlı devri bir Türk yapısı olduğunda en ufak bir şüphe bulunmayan bu kalıntının aslında ne olduğu çözümlenmeye değer bir problem olarak kalmaktadır.
Bulgaristan'daki tekkeler, Rumeli'ye Türk yayılışında görüldüğü üzere genellikle Bektaşî tarikatına aitti. Bunlardan en tanınmışı. Türkiye sınırına yakın Has-köy (Haskovo) yakınındaki Otman Baba Tekkesi'dir. Bir başkası ise Deliorman bölgesinde dağların ve yeşilliklerin arasında âdeta bir vadi dibine gömülmüş olan Demir Baba Tekkesi'dir. Bir Horasan ereninin türbesi yanında yabancı toprakları şenlendirmek üzere kurulan bu tekke muntazam kesme taşlardan yapılmıştır. Çok kubbeli kesme taş bir yapı olan Demir Baba Türbesi'nin esasının Proto-Bulgarlar'ın ünlü başbuğu Omur-tak'ın mezarı üstünde olduğu yolunda bir de faraziye ortaya atılmıştır. 1945'-ten sonra Bulgarlar'a geçen Rumen arazisinde, Varna ile Balçık arasında bulunan Akyazılı Sultan Âsitânesi ise çok intizamlı kesme taş mimarisiyle XV!. yüzyıl başı Osmanlı sanatında tarikat yapılarına ışık tutacak değerde bir eserdir. XVII. yüzyıida Evliya Çelebi'nin birkaç gün misafir kaldığı bu tekkede medya evi muazzam bir çatı ile örtülü idi. Bugün sadece duvarları kalan bu meydan evi yedi köşelidir. Aynı şekilde uzun bacası da yedi köşeli bir gövde halinde yükselir. Az ötede bulunan kubbeli kesme taş türbe de Bektaşîliğin kutsal sayısı olan yedi köşeli olarak yapılmıştır. 1966'-daki ziyarette eski Bektaşî nefeslerinde adı geçen ve hakkında çeşitli Osmanlı belgeleri olan bu Türk eserinin, Sveti Ta-naş (Athanasios) adındaki hıristiyan azizinin makamı olduğunu bildiren "turistik" bir levhayı okumuştuk. Son yıllarda bir İtalyan aynı görüşü destekleyen bir makale yayımlamıştır. Sofya yakınındaki Bâlî Baba Türbe ve Tekkesi ise önce yıktırılmış, sonra, türbenin yerine sembolik bir mezar yaptırılmıştı.
Osmanlı devri ticaret yapılarının başında gelen bedestenlerden bazı örnekler çeşitli şehirlerde bulunuyordu. Bunlardan Damad Yahya Paşa'nın evkafından olup Sofya'da bulunan bedesten çoktan ortadan kalkmıştır. Klasik dönem Osmanlı bedestenlerinin altı kubbeli tipinin bir temsilcisi olan Filibe Bedesteni ise yıkılmış olmakla beraber elimizde bir resmi bulunmaktadır. Uzunlamasına bir yapı olan ve beş bölümü bir sırada dört kubbe ile örtülü Yanbolu Bedesteni son yıllarda restore edilmiş ve galeri olmuştur. Bu bedesten İstanbul'da Çemberli-taş'ta camisi olan Atik Ati Paşa evkafına ait bir yapıdır. Şumnu'da Halil Paşa Camii yakınında bedesten denilen ince uzun bir yapı vardır. Üzerindeki tuğra ve kitabesi sökülüp müzeye kaldırılmıştır. Ancak bunlar 1221 (1806-1807) tarihli olup İli. Selim devrine aittir. Bina daha eski olmakla beraber Türk mimarisindeki bedesten tipolojisinin hiçbir çeşidine uymaz. Ticaret yapılarından çok güzel bir başka eser Filibe'de Kurşunlu Han idi. Üç yol ağzında köşe başında yükselen bu han bilhassa bir üçgenin ucundaki kapısı ile dikkati çekiyordu. Hasköy'de-ki kervan yolu hanı ise mimarisi ve planı bakımından Edirne'deki Ekmekçizâ-de Ahmed Paşa Kervansarayı'nın bir benzeriydi.
Bulgaristan'daki türbelerden biri olan Şehâbeddin Paşa Türbesi Filibe'de cami yanındadır. Altı köşeli bir planı olan bu yapının mimari bakımından bir Özelliği yoktur. Karlıova'da Ali Bey'in türbesi olarak tanınan yapı ise bugün sadece sekiz köşeli bir temelden ibarettir. Erken Osmanlı devrine işaret eden ve Saruca Paşa'ya ait olduğu söylenen tuğladan, dört ayak, dört kemer üzerine kubbeden ibaret bir açık türbe Kızanlıkta Tül-be (türbe) denilen tepede bulunmaktadır. Bitişiğinde ise milâttan önce IV. yüzyıl sonu veya III. yüzyıl başlarına ait İçi freskolarla süslü meşhur Trak mezarının varlığı dikkat çekicidir. Harmanlı'da da XVI. veya en geç XVII. yüzyıl karakterinde kesme taştan güzel bir türbe yakın yıllara kadar duruyordu. Bulgaristan'daki Türk hâtıraları arasında bazı türbe ve mezarlar da önemlidir. Fakat yıllardır yok edilmeye çalışılan bu tarih belgelerinden geriye nelerin kaldığı bilinmemektedir. Ancak Osmanlı devrinin bazı tarihî kişilerinin bugünkü Bulgar topraklarında yattıkları kaynaklardan öğrenilmektedir. Yukarıda Sadrazam Tev-fik Paşa'nın babası İsmail Hakkı Paşa'-nın Yanbolu'daki, Çelebîzâde Hasan Paşa'nın Şumnu'daki mezarlarından bahsedilmişti. Fakat gurbette kalan bu ölüler ve türbeler içinde en hazin olanlarından biri de son dönem Osmanlı denizcilik tarihinde unutulmaz bir ad bırakarak 1790'da Şumnu'da vefat eden Cezayirli Gazi Hasan Paşa'nın oradaki mezarıdır. Bugün bu kabrin ne olduğu bilinmemektedir. Türk mezarlıklarından sökülüp depolanan veya müzelere toplanan mezar taşlan arasında kitabeleri ve ait oldukları kişiler bakımından ilgi çekici olanlar vardır. Ayrıca 1966'daki ziyaretimizde Şıpka'dan Kizanlık'a giden yolun sonunda, bu şehre 5 km. kala, basit bir kır çeşmesinin yanında küçük bir mezarlığın hazin bir hâtıra olarak nasılsa kalmış olduğunu görebilmiştik.
Osmanlı devri, Bulgaristan'ın akarsu-ları üstünde çevrenin gelişmesine yardımcı olan birçok güzel köprü bırakmıştır. Bunlardan bir tanesi doğuda Filibe'ye yaklaşırken yeni köprünün üstünden bakıldığında solda görülebilir. Türkiye sınırı yakınındaki Cisr-i Mustafa Paşa kasabasında (Svilengrad) XVI. yüzyıl başlarında Çoban Mustafa Paşa'nın eseri olan güzel köprü ise klasik devir Türk köprülerinin değerli örneklerindendir ve tezkirelere göre Sinan'ın eserlerinden olması mümkündür. Harmanlı'da pek çok hayır binası yaptırmış olan Sadrazam Siyavuş Paşa'nın yine oradaki köprüsünün 993 (1585) tarihli manzum kitabesi, XVI. yüzyılın tanınmış şairi ve Mimar Sinan'ın dostu Sâî Mustafa Çelebi'-nindir. Ancak köprünün Sinan'ın eseri olduğuna dair tezkirelerde bir kayıt yoktur. Kızanlık Müzesi'nde 1220 (1805-1806) tarihli bir köprü kitabesi vardır. Hacı Mahmud Ağa'nın hayır eseri olan bu köprünün nerede olduğunu öğrenemedik. Mimari bakımdan çok gösterişli bir köprü de Köstendil yakınında Struma üzerindedir. Fâtih Sultan Mehmed devri vezirlerinden İshak Paşa'nın hayır eseri olduğu bir başındaki 876 (1471-72) tarihli kitabesinden öğrenilen bu köprüye bir efsane uydurularak "Kadın Köprüsü" denilmiştir. Ortada yüksek bir sivri kemeri, yanlarda basık küçük kemerleri olan bu köprü zarif bir estetiğe sahiptir. Esası eski olan Gabrovo Köprüsü'nün ise XIX. yüzyıl içinde tamir edildiği 1271 (1854-55) tarihli kitabesinden anlaşılmaktadır. Ancak bu kitabenin bir özelliği hem Türk hem de Bulgar dillerinde yazılmış olmasıdır. 1175 (1761-62) tarihinde gümrük emini Hacı Mehmed Ağa'nın Lom ırmağı üzerinde yaptırdığı köprünün kitabesi Rusçuk'ta müzede bulunmaktadır.
Suya büyük değer veren Türkler, gerek yerleşme yerleri içinde gerekse yollar üzerinde birçok çeşme yapmışlardı. Çoğu yıktırılan bu çeşmelerden kalanların da genellikle kitabeleri sökülüp müzelere taşınmıştır. Değişik mimarili, üstü saçaklı kitâbesiz bir meydan çeşmesi Samokov'da görülebilir. "Goljama çeşme" olarak adlandırılan bu çeşmenin cephesinde mermerden yontulma bir zincirle bir kilidin varlığı ilgi çekicidir. Kızanlık" -taki caminin duvarına bitişik 1259 (1843) tarihli bir mermer çeşme vardır. Sultan II. Mahmud'un Varna'da bulunan kırk altı mısralık uzun kitâbeli 1250 (1834-35) tarihli çeşmesi yıktırılmış, kitabesi müzeye konmuştur. Siyavuş Paşa ile bir Bulgar kızına dair bir efsanesi olan, hatta manzum bir hikâye olarak da işlenen Harmanlı dolaylarındaki Akbaldır Çeş-mesi'nin 1966'larda tamir edilip korunacağı söyleniyordu. Hatta bu kervan yolu çeşmesinin üstü örtülü bir bina şekline sokulması için yapılan projenin resmi bir Bulgar gazetesinde de yayımlanmıştı.
Türk devrinde Bulgaristan'ın belli başlı şehirlerinde saat kuleleri de yapılmıştır. Bunlardan biri Şumnu'da duruyordu. Bir başkası Filibe'ye hâkim tepede idi. Şum-nu Saat Kulesi 1153'te (1740) vakıf olarak yapılmıştı. Filibe Saat Kulesi ise 1227 (1812) tarihli olup bunun bir tamir yazısı olduğu iddia edilmektedir. Türk askerî mimarisinin örnekleri olan bazı kalelerle Vidin, Belgrad istihkâmları bu maddenin çerçevesi dışında kaldığı gibi hamamlardan bahsetmek de mümkün değildir. Bu konuda yalnız şunu belirtelim ki yakın tarihlere kadar eski bir Türk hamamı Filibe'de çalışıyordu. Misivri'de ise küçük bir hamamın kahvehane yapılmak üzere 1966'larda tamir edildiğini görmüştük.
Çeşitli yabancı yayınlarda da Bulgaristan'ın Türk eserlerine dair notların, bilgilerin hatta resimlerin bulunabileceğine işaret etmek gerekir. Bulgar araştırmacı ve yazarlarından St. N. Şişkof (Chichcof), Filibe hakkında 1926'da basılan kitabında o tarihlerde bu şehirde on altı kiliseye karşılık hâlâ on dört cami bulunduğunu bildiriyordu. Yine Bulgar sanat tarihçisi P. Mijatev 19S9'da basılan makalesinde Tırnova'da evvelce kırk cami ve mescid varken şimdi sadece bir mes-cid bulunduğunu itiraf eder.
Burada belirtilen ve gerçekten sanat ve tarih değerine sahip Türk eserleri. 1966'da bizzat tarafımızdan görülen ve pek azı da bazı yayınlardan derlenenlerdir. Bugün bunların ne durumda oldukları bilinmemektedir. Pakat çoğunun kaybolduğu veya kaybolmaya mahkûm edildiği bir gerçektir. Kalanlar bile tarih boyunca devamlı bir imarın, o yerleri benimseyerek yerleşmenin ve orada kalma direnişinin maddî delilleridir. Ancak belirtilmesi gereken bir nokta vardır ki o da Bulgar topraklarını terketti-ğimizden bu yana orada bıraktığımız tarih ve sanat yadigârlarının hiç değilse bir arşivini kurmaya çalışmış olmayışı-mızdır. Halbuki yukarıda verilen bilgilerden Bulgaristan'ın diğer ülkelere nazaran Türk mimarisi bakımından daha zengin ve değerli eserlere sahip olduğu açık şekilde anlaşılmaktadır.
Bibliyografya:
Kâtib Çelebi, Rumeli und Bosna, geographisch beschrieben uon Mustafa ben Abdalla Hadschi Chalfa9, Wien 1812; Evliya Çelebi. Seyahatname, lll-IV, tür.yer.; J. Hütz, Beschreibung der Europaischen Türkei, Mün-chen 1828; A. BouĞ. La Turquie d'Europe, Paris 1840, I-IV10; F. Kanitz. Donau-Bulgarien und der Balkan, Leipzig 1875-79; 1879-80 2. bs.!, l-lll11; C. Jireçek. Oie Heerstrasse uon Belgrad nach Constanti-nopel, Prag 1877; N. Staneff, Geschichte der Bulgaren Il-Vom Beginn der Türkenzeit bis zur Qegenwari12, Leipzig 1917; A. Protitch. Guide â travers la Bul-garie, Arch&ologie, Histoire, Art, Sofia 1923; H. Minetti, Osmanische prouinziale Baukunst atıf dem Balkan, Ein Beitrag zur Baugeschichte des Balkans, Hannover 1923; A. Hajek, Bulga-nen unter der Türkenherrschaft, Berlin-Leip-zig 1925; St N. Çhichcof, Ploüdiu, dans son passe et son preseni, Plovdiv 1926; J. Petkov, Bulgarien, Sofia 1932; B. Filov. Geschichte der Bulgarischen Kunst anter der Türkischen Herrschaft und in der neueren Zeit, Berlin-Leipzig 1933; Mehmet Şeref, Bulgarlar ue Bulgar Devleti, Ankara 1934; F. Babinger. "Beitrag zur Geschichte von Karlı-eli, vornehmlich aus Osmanischen Quellen", Eis mnemon Sprydons Lamprou, Atina 1935, s. 140-14913; a.mlf., "Das Bek-taschi-Kloster Demir Baba", MSOS, XXXIV (1931), s. 1-1014; G. - 0. Rudloff, "Dİe Stadt Phüippopel", Ce-ographische Anzeiger, Wien 1937, s. 15 vd; a.mlf.ler-Hille, "Die Stadt Plovdiv und ihre Bauten"15, Izvestija na Baigarskija arkhiologitischeski Insütut, VIII, Sofia 1935, s. 379 vd.; P. R. Slaveykof. Akbaldır Çeşmesi: Tarihî Manzum Hikâye16, Ankara 1943; Ch. D. Peew, Alte Haeuser in Pioudiü, Berlin 1943; a.mlf., "Golemiat be-zisten v Plovdiv", Godesnik na narodnia arkh. Muzej, I, Plovdiv 1948, s. 204-207; GÖkbilgin, Edime ue Paşa Livası, s. 257, 259; J. Tonev. Kuli i kambanarü Biigarija do osuobojdeneto, Sofia 1952; Th. Zlatev, Bilgarskijat grad prez epokhata na viznajdaneto17, Die Bulgarische Stadı ıvaehrend der Bulgarischen Renaissance, Sofia 1955; D. Sougarev, Karlovski dvorore prez epohata na uiznajdaneto18, Jardins de Kariouo â l'Ğpo-que de ta Renaissance Buigare, Sofia 1956; S. Bossilkov, Tarnouo, Die Stadt und ihre Kunst, Sofia 1960; P. Mijatev, "Bulgaristan'daki Türk Epigrafi Anıtları Üzerine Notlar", X. Türk öil Kurultayı Tebliğleri, Ankara 1963, s. 81-89; Kratka Istoria na Bilgarskata arhitektura19, Sofia 1965; Çh. J. Veyre-ne, Bulgarie20, Geneve-Paris-Munich 1966; Cevdet Çulpan, Türk Taş Köprüleri, Ankara 1975, s. 153-155; Hakkı Abdullah Meçik, Şumnu-Bulgaristan Türklerinin Kültür Hayatı, İzmir 1977; a.mlf.. Şumnu-Bulgaristan Türklerinin Durumu, izmir 1984; Ayverdi, Avrupa'da Osmanlı Mi'mârî Eserleri IV, s. 11-191; M. Kiel, Art and Society of Buigaria in the Turkish Period, Assen-Maestricht 1985; a.mlf., "Some Ottoman monuments in Bul-garian Thrace", TTK Belleten, XXXVIII (1974), s. 635-656 (resimli); a.mlf., "Bulgaristan'daki Osmanlı Türk Mimari Anıtları Restorasyo-nundaki Sorular ve Beklentiler" (trc. Nihal Akbulut), Milliyet Sanat Dergisi, sy. 8 (1980), s. 56-60; Osman Keskioğlu, Bulgaristan'da Türkler, Ankara 1985; a.mlf.. "Bulgaristandaki Bazı Türk Vakıfları ve Âbideleri", VD, VII (1968), s. 129-137 [resimli); a.mlf., "Bulgaristan'da Türk Vakıfları ve Bâli Efendinin Vakıf Paralar Hakkında Bir Mektubu", a.c, IX (1971), s- 81 -94 (resimli); Altan Araslı, Avrupa'da Türk İzleri, s. 267-285; Batılı Gözüyle Balkanlarda Türk Şehir ve Eserleri {haz. Türk Tarih Kurumu), Ankara, ts. (19861; Hüseyin Râci Efendi, Tarihçe-İ Vak'a-i Zağra (nşr. Ertuğrul Düzdağ), İstanbul 1990, s. 95-98; Ahmet Refik [Altınay], "Türk İdaresinde Bulgaristan 973 -1255", DEFM, Vlil (1932), s. 62-96 ve 1-4421; H. Duda, "Balkan-türkische Studien", Silzurtgsberichte d. Ost Akademİe-Phil. hist, sy. 226, Wien 1949, s. 63-131; P. Mijatev, "Les monuments Osman-lis en Bulgarie", RO, XXİII/1 (1959), s. 7-56; Mihailov, "Sur les sultans et le serai de Var-bica" (Bulgarca), Izuestija na Baigarskija Ar-hiologitischeski Institut, XXIII, Sofla 1960, s. 146-163; A. Zajaczkowski, "Materialy do epigra-fiki Osmânsko-Tureckiej z Bulgarii", RO, XXVI/2 (1963), s. 7-47 (resimli); Semavi Eyice, "Svilengrad'da Mustafa Paşa Köprüsü22", TTK Belleten, XXVIII (1964), s. 729-756 ve resimler; a.mlf., "Varna ile Balçık Arasında Akyazılı Sultan Tekkesi", a.e., XXXI (1967), s. 551-600; a.mlf., "Sofya Yakınında İhtiman'da Gazi Mihaloğlu Mahmud Bey İmâret-Câmii", KAM, İV/2 (1975), s. 49-61 (resimli); N. Muşanov, "Samokovskata Bairak-li Dzamia23", Arkhitektura, sy. 7, Sofia 1965, s. 30-34; İsmail Eren. "Mimar Sinan'ın Sofya'da Bilinmeyen Eseri", B7TD, sy. 8 (1968), s. 66-70; Eşref Eşrefoğlu. "Bulgaristan Türklerine Dair Bir Rapor", GDAAD, I (1972), s. 19-36; Kâmil Dürüst, "Bulgaristan'da Akyazılı Sultan Tekkesi", Türkiyemiz, sy. 26, İstanbul 1978, s. 6-10