VOLTAIRE:CANDIDE ya da
YMSERLK ZERNE
Bu kitabn hazrlanmasnda, CANDIDE'in MEB Fransz Klasikleri dizisinde 1959'dayaynlanan ikinci basks temel alnm ve eviri dili gnmz Trkesineuyarlanmtr.
Doktor Ralph'n Almanca yazd kitaptan evrilmitir. Bundan baka 1759 ylndaMinden'de ld zaman doktorun cebinden kan ekler de kitapta yer almaktadr.
Fehmi Balda tarafndan Franszca'dan evrilmitir.
Temmuz 1998
NSZ"Candide", Voltaire'in Klasikler dizisinde kan nc kitabdr. Bundan nce
"Safolan" diye evrilen "Ingenu" ile "Felsefe Szl" diye evrilen "Le Dictionnairephilosophique" adndaki yaptlar, Voltaire'i, iki ynyle Trk okuyuculara tantmt:Biri hikyeci, dieri filozof Voltaire. "Candide", Voltaire'in bu iki ynn birdenaklayan bir hikyedir.
Bu hikyesinde Voltaire, gen ve her eyden habersiz Candide'e, Alman dnrLeibniz'in felsefesini temsil eden Pangloss ve saduyunun temsilcisi olanfilozofMartin'le birlikte btn dnyay dolatrr. Almanya'dan Hollanda'ya, talya'yave sonunda Trkiye'ye giden Candide, bu gezileri srasnda bin bir felaketlekarlar. Almanya'da asker olur. Hollanda'da ok byk aalamalara urar,retmeni Pangloss'u amansz bir hastala yakalanm olarak bulur; Portekiz'de birengizisyon mahkemesinde acmasz bircezaya arptrlr; adam ldrr, Amerika'dayamyam yerliler tarafndan yenilmek zere iken son anda kurtulur; Fransa'da tuzaader ve paralarn aldrr; talya'da talarn, tahtlarn yitirmi alt kralnservenlerini dinler ve sonunda Trkiye'de, yaamann ne demek olduunu renir.Bandan geen onca olaya ramen filozof Pangloss'un dediklerine uyarak hereyin"iyi" olduuna inanr ve bu dncesinden ancak Trkiye'de vazgeer. Onayaamn amacn, yaamn anlamn Trkiye'de tand bir derviin "bahemiziyetitirelim" sz retir. O zaman Candide, bunca zamann bouna geirdiinianlar, bin bir felaketten sonra bir araya toplanan hikyenin kahramanlarna birer iverir, hepsini bir uraa kavuturur ve bahesini yetitirir.
Hikyeci Voltaire'in asl karakterini aa vuran bu kitabdr. Burada alay sonsnrna ulamtr. lkelerin, krallarn, uluslarn detleri, gelenekleriyle, insanlarnkarakteriyle alay eden filozof inesini saplamak iin en zayf yanlar bulmakta glk
ekmiyor. rnein engizisyonla alay etmek iin gerek bir olay ele alyor. 1756ylnda Lizbon'da yaanan bir yer sarsntsn nlemek amacyla engizisyon, aynkentte iki Yahudiyi yakmaya karar verdii srada yeniden iddetli bir yer sarsntsnnolduunu aktaryor. Bylece XVI. ve XVII. yzyllarda yok yere engizisyonun hmnaurayan meslektalarnn intikamn alm oluyor.
Bu alay biiminin dilini burada anlatmak olduka g bir i. Yalnzca unusyleyelim ki Franszcann baka bir ad da "Voltaire'in dili"dir. Bu dil kvraktr;cmleler, szckler anlatlmak istenen olaylara uyumludur.. Ne klasiklerin ar vekuru dili, ne de romantiklerin uzun ve ssl cmleleri Voltaire'in diliylekarlatrlabilir. Onun heykelini grenler ince dudaklarnn kysnda ve iri gzbebeklerinde insan ldrtan bir alaycl sezmekte glk ekmezler. Onun dili bugzlerde ve dudaklarda ima edilen alayn kda dklmesidir.. Bu anlatm biimindentat almamak olanakszdr. nsana kendi z varlnn ac ve iyi yanlarn gsterdiiiindir ki bu dil ylan gibi kvrmlar oluturarak ete saplanan bir ine etkisi yapar.nsanln olduu kadar toplumun da iyi ve kt yanlarn gren, Moliere kadargldren, Racine kadar alatan Voltaire, "Candide"i tam altm be yanda yazmt.Grlyor ki en olgun anda yazd bu yapt elence olsun diye yazlanyaptlarndan ok farkldr. Onun felsefesi belki eskimitir, tiyatro oyunlar artkoynanmayacak kadar bayatlamtr, fakat Candide, Voltaire'nin modas higemeyecek bir yaptdr. Bugn hi kimse,Candide'i okumadan, dnya edebiyathakknda her aydnn edinmesi gereken bilgiye sahip olduunu syleyemez. Daha ilerigideceiz, "Candide" her aydnn, Franszlarn "livre de chevet" dedikleri, yaniyatarken kartraca ve birka sayfa okuyaca bir baucu kitab olmaldr.
Birinci Blm
Candide gzel bir atoda nasl yetiti ve oradannasl kovuldu. Vestfalya'da, BaronThunder-ten-Tronckh'un atosunda, yaradltan
yumuak huylu bir delikanl vard. Yznden ruhu okunurdu. Basit bir zeks,olduka doru bir akl yrtme yetisi vard. Ona Candide adnn verilmesi de sanrmbundand. Evin emekli hizmetileri onun, Baron'un kzkardeiyle yaknlarda oturaniyi, kibar bir soylunun ocuu olduundan kuku duyarlard. Denildiine greBaron'un kzkardei bu soylu kiiyle evlenmek istememiti. nk o soylu, atalarnancak yetmi birinci gbee kadar sayabilmi, soyaacnn kalan blm zamanniinde yitip gitmiti.
Baron, Vestfalya'nn en gl derebeylerinden biriydi. nk atosunun kaps vepencereleri vard. Hatta atonun byk salonu, gzel duvar hallaryla sslyd.Avludaki kpeklerini, gerekince ava gtrr, seyislerine de it uakl yaptrrd.Kyn papaz, Baron'un zel papazln yapard. Herkes ona Monseigneur der,hikyeler anlatt zaman da glerdi.
Madama la Baronne yz elli libre arlyla evresindekilerin byk saygsnkazanmt ve kendisini daha da saygdeer klan bir incelikle konuklarn arlard.On yedi yalarndaki kz Cungonde, al yanakl, etine dolgun, itah uyandran birkzd. Baron'un oluysa grnyle her bakmdan babasnn oluydu. retmeni veeitmeni Pangloss, atonun akl hocasyd. O kk Candide de onun derslerini,yann ve huyunun btn saflyla dinlerdi.
Pangloss, Mtaphysico - Thologo - Cosmolo - Nigologie (3) retirdi. Nedensizsonu olamayacan, olabilecek dnyalarn en iyisinde,atolarn en iyisinin Baron'unatosu, Madame'n da madamlarn en iyisi olduunu eksiksiz bir biimde kantlard.
"Olaylarn baka trl olamayaca kantlanmtr, nk her eyin bir amacvardr; o halde her eyin, en iyi ama iin olduu kanlmaz bir gerektir. Burun,gzlk takmak iin yaratlmtr. Bunun iindir ki gzlk kullanyoruz. Bacaklar dizlikgiymek iin yaratlmtr. Onun iin dizlik kullanyoruz. Talar yontulmak ve atoyaplmak iin oluturulmutur. Onun iin de Monseigneur'n gayet gzel bir atosu
var; lkenin en byk Baronu en iyi yerde oturmal deil mi ? Domuzlar da yenmekiin yaratldndan, biz de btn yl domuz yeriz. Bylece her eyin iyi olduunusyleyenler aptalca bir sz etmiler; her ey en iyidir demek gerekirdi."
Candide, Pangloss'u dikkatle dinler ve safa inanrd; nk MatmazelCungonde'u ok gzel bulurdu; ama bunu bir trl kendisine syleyemezdi. Byleceu sonuca varrd: Mutluluun birinci aamas Baron Thunder- ten-Tronckh olarakdomakt; ikincisi Matmazel Cungonde olmak; ncs onu her gn grmek;drdncs de lkenin, dolaysyla btn dnyann en byk filozofu olan statPangloss'u dinlemekti.
Bir gn Cungonde, atonun yannda, park denen koruda gezinirken, allarnarasnda Doktor Pangloss'un, madame la Baronne'un gzel, uysal, esmer, kkhizmetisine deneysel fizik dersi verdiini grd. Matmazel Cungonde'un bilimlerekar byk bir yatknl vard. O yzden grd bu deneyi soluk almadan izledi.Doktor Pangloss'un"yeter sebebi"ni, sonularn ve nedenlerini aka grd.Heyecanl ve dnceli, bir gn bilgin olmak isteiyle taarak geri dnd. GenCandide'in de bir "yeter sebebi", delikanlnn isekendisinin "yeter sebebi"olabileceini dnd.
atoya dnerken Candide'le karlat ve kzard. Candide de kzard. Cungondeona buulu bir sesle "Bonjour" dedi. Candide de ona bir eyler syledi ama nesylediini bilmiyordu. Ertesi gn akam yemeinden sonra sofradan kalkldnda,Cungonde ile Candide bir paravanann arkasnda bulutular. Cungonde mendiliniyere drd. Candide onu yerden ald. Cungonde, Candide'nin elini masumcatuttu. Delikanl da gen kzn elini ayn duyguyla, fakat kendine zg bir sertlik, birduyarlk ve incelikle pt. Dudaklar birleti, gzleri alevlendi, dizleri titredi, ellerisaptt. Baron Thunder- ten-Tronckh paravanann yanndan geti ve olup bitenigrnce Candide'in kna bir tekme atarak onu atodan kovdu. Cungonde bayld.Kendine gelince Madame la Baronne'dan bir tokat yedi. Bylece mmkn olanatolarn en gzel ve en sevimlisinde needen iz kalmad.
kinci Blm
Bulgarlar arasnda Candide'in bana gelenler.
Cennetten kovulan Candide, nereye gittiini bilmeden, alayp szlayarak,gzlerini bazan ge kaldrarak, bazan Baron kzlarnn en gzelinin bulunduuatolarn en gzeline evirerek bir hayli yol ald. Tarlalarda iki sapan izi arasndabombo bir mideyle yatt. Lapa lapa kar yayordu. Ertesi gn Candide, souktandonmu, alktan ve yorgunluktan bitkin bir halde bacaklarn sryerek VeldberghoffTararbk Dikdorff adndaki komu kente kadar yrd. Cebinde be paras yoktu.Boynunu bkerek bir meyhane kapsnn nnde durdu. Mavi elbiseli (4)iki kiidelikanly grd. Biri tekine, "Arkada" dedi. "te yakkl bir delikanl. Boyu datam aradmz gibi". kisi birden Candide'e doru yryp byk bir nezaketledelikanly yemee davet ettiler. Candide de onlara sevimli bir alak gnlllkle,"Baylar" dedi, "ltifatnza teekkr ederim. Ama yemekten payma deni deyecekparam yok." Mavililerden biri, "Ah baym", dedi. "Sizin grnnzde ve deerinizdeolan kimseler hibir ey iin para vermezler. Boyunuz be ayak ve be parmak deilmi?". Candide eilerek, "Evet efendiler, boyum bu kadardr" dedi. "Aman baymltfen buyurunuz. Yemek paranz demek yle dursun, sizin gibi bir insann paraszkalmasna bile katlanamayz. nsanlar birbirlerine yardm iin yaratlmlardr".Candide, "Hakknz var" dedi, "stat Pangloss da bana hep byle sylerdi. Ben deimdi her eyin en iyi olduunu gryorum". Adamlarbirka aka vermek iin ricadabulundular. Candide paray ald ve karlnda bir senet vermek istedi. Mavilileralmadlar. Hep birlikte sofraya oturuldu. Candide'e sordular,"tenlikle seviyormusunuz?". Candide, "Evet; Matmazel Cungonde'u canmdan ok seviyorum" diyeyantlad. Adamlardan biri, "Onu deil, Bulgarlarn kraln candan sevip sevmediinizisoruyoruz" dedi. Candide, "Hayr asla. nk kendisini hi grmedim" diye yantlad."Nasl, nasl ? O krallarn en sevimlisidir; haydi onun erefine ielim". Candide,"Hayhay baylar..." dedi ve iti. Sonunda mavililer, "Artk yeter. te imdi Bulgarlarnkahraman, koruyucusu, dayana ve kolu oldunuz. ansnz size gld. an erefartk sizin iin" dediler. Ayaklarn zincire vurup alaya gtrdler. Saa dndrdler,sola dndrdler, tfek astrdlar, ate ettirdiler, ayak deitirttiler, stelik bir deotuz sopa vurdular. Ertesi gn Candide askeri talimde biraz daha iyiydi. Yalnzcayirmi sopa yedi.Daha ertesi gn de on sopa. O artk, tekiaskerlerin,
silaharkadalarnn gznde bir harikayd.
akna dnen