

132- باب كيفية السلام
ستحب أن يقول المبتدئ بالسلام: السلام عليكم ورحمة اللَّه وبركاته. فيأتي
بضمير الجمع وإن كان المسلم عليه واحداً، ويقول المجيب: وعليكم السلام
ورحمة اللَّه وبركاته. فيأتي بواو العطف في قوله: وعليكم.
SELÂM ALIP VERMENİN ŞEKLİ
Selâm veren kimse karşısındaki
bir tek kişi bile olsa, çoğul zamirle-rini kullanarak es-selâmü aleyküm
ve rahmetullâhi ve berakâtüh: Allahın selâmı, rahmeti ve bereketi
üzerinize olsun diye selâm verir. Selâmı alan da ve aleykümüs-selâm
ve rahmetullâhi ve berakâtüh der. Aleykümün başına atıf vavı getirir.
Selâmın bu tarzda verilip alınması müstehaptır.
Hadisler
852-
عن عِمران بن حصين رضي الله عنهما قال :
جاءَ رجُل إلى النبي صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم فقال : السَّلامُ
عَلَيكُم ، فَرَدَّ عَلَيْهِ ثم جَلَسَ ، فقال النبي صَلّى اللهُ عَلَيْهِ
وسَلَّم :
«عَشْرٌ»
ثم جَاءَ آخَرُ فَقَالَ : السَّلامُ عَلَيكُم وَرَحْمَةُ الله ، فَرَدَّ
عليهِ فَجَلَسَ ، فقال :
«عِشْرون » ،
ثم جَاءَ آخَرُ فَقَالَ : السَّلامُ عَلَيكُم وَرَحْمَةُ الله
وَبَرَكَاتُهّ ، فَرَدَّ عليهِ فَجَلَسَ ، فقال :
« ثَلاَثُونَ » .
رواه أبو داود والترمذي وقال : حديث حسن .
852.
İmrân İbni Husayn radıyallahu
anhümâ şöyle dedi:
Nebî sallallahu aleyhi ve
selleme bir adam geldi ve:
es-Selâmü aleyküm, dedi.
Hz.Peygamber onun selâmına aynı şekilde karşılık verdikten sonra adam
oturdu. Nebî sallallahu aleyhi ve sellem:
On sevap kazandı
buyurdu. Sonra bir başka adam geldi, o da:
es-Selâmü aleyküm ve
rahmetullah, dedi. Peygamberimiz ona da verdiği selâmın aynıyla
mukâbelede bulundu. O kişi de yerine oturdu. Hz.Peygamber:
Yirmi sevap kazandı
buyurdu. Daha sonra bir başka
adam geldi ve:
es-Selâmü aleyküm ve
rahmetullahi ve berekâtüh, dedi. Hz.Peygamber o kişiye de selâmının
aynıyla karşılık verdi. O kişi de yerine oturdu. Efendimiz:
Otuz sevap kazandı
buyurdular.
Ebû Dâvûd, Edeb 132; Tirmizî,
İstizân 2
Açıklamalar
İmrânın bu rivayeti, Peygamber
Efendimizin huzurunda gerçekleşen selâm verme ve alma şekilleri ile
bunların fazilet açısından kıymetlerini ortaya koymaktadır. Bilinmesi
gereken ilk husus, Hz. Peygamberin, gelen kişilerin verdiği selâmların
her birinin doğru, geçerli ve câiz olduğunu tasdik ettiğidir. Ancak, bu
selâmlar, fazilet açısından birbirinden farklıdır. Daha önce de
belirtildiği gibi selâmın en kısa olanı es-selâmü aleyküm demektir. Bu
şekilde selâm verene Allah katında on sevap yazılır. Bunun üzerine
ilâve edilen her selâm lafzı için on sevap ilâve edilir. Peygamberimiz,
kendisine nasıl selâm verilmişse öyle mukabelede bulunmuştur. Yani
es-selâmü aleyküm diyene ve aleykümüs-selâm şeklinde karşılık
vermiş, bunun üzerine artırana kendisi de aynı şekilde artırmışlardır.
Hadisten Öğrendiklerimiz
1. Bir meclise girilince orada
bulunanlara selâm vermek gerekir.
2. Selâmın en kısası es-Selâmü
aleyküm sözüdür.
3. Selâm veren kimse, Allah
katında on sevap kazanır. Selâmda artırdığı her lafız, sevabın da
artmasına vesile olur.
853-
وعن عائشة رضي الله عنها قالتْ : قال لي رسولُ الله صلى الله عليه وسلم :((
هذا جِبرِيلُ يَقرَأُ عَلَيْكِ السَّلَامَ))
قالَتْ :
قُلتُ : (وَعَلَيْه السَّلامُ ورحْمَةُ الله وَبَرَكَاتُهُ))
متفقُ عليه.
وهكذا وقع في بعض رواياتِ
الصحيحين :((وَبَرَكَاتُهُ))
وفي بعضها بحذفها ، وزيادة الثقة مقبولة .
853.
Âişe radıyallahu anhâ şöyle dedi:
Resûlullah sallallahu aleyhi
ve sellem bana:
Şu zât Cibrîl
aleyhis-selâmdır; sana selâm ediyor
buyurdu. Ben de:
Ve aleyhis-selâm ve
rahmetullâhi ve berekâtüh, dedim.
Buhârî, Bedül-halk 6; İstizân
16; Müslim, Fezâilüs-sahâbe 90-91
Bu hadis, Buhârî ve Müslimin bir
kısım rivayetlerinde buradaki şekilde ve berekâtüh ziyadesiyle, bazı
rivayetlerde ise ve berekâtüh olmaksızın nakledilmiştir. Kaide olarak,
güvenilir râvilerin ziyadesi makbuldür.
Açıklamalar
Buhârînin yukarıda anılan her
iki rivayetinden sonra, Hz.Âişenin, Resûl-i Ekreme Elbette bizim
görmediğimizi sen görüyorsun dediği nakledilir.
Bilindiği gibi Cebrâil
aleyhis-selâm vahiy meleğidir. Melekler, yaratılışları gereği
sadece Allahtan aldıkları emirleri tebliğ eder ve vazifelerini eksiksiz
yerine getirirler. Meleğin Hz.Âişeye selâm etmesi, onun Allah katındaki
değerini ve faziletini de ortaya koymaktadır. Meleğin verdiği selâmın en
faziletli sayılan şekliyle olacağını bilen Hz.Âişe, ona tam bir selâmla
mukabelede bulunmuştur. Bu davranışıyla, Bir selâm ile
selâmlandığınız zaman siz de ondan daha güzeliyle selâm verin veya
verilen selâmı aynen iade edin [Nisâ sûresi (4), 86] âyetinin
gereğini de yerine getirmiştir.
İslâm âlimleri bu hadisten
hareketle, gâibin, yani görünmeyen veya uzakta olan bir kimsenin bir
başkasına selâm göndermesinin câiz olduğu, kendisine selâm gönderilenin
de almasının farz olduğu kanaatine varmışlardır. Ayrıca, bir erkeğin bir
kadına selâm vermesi konusu da bu vesileyle tartışılmış, fitneden emin
olunulan hallerde bunun câiz olacağı hükmü benimsenmiştir. Kadınlara
selâm vermekle ilgili bilgiler 865 numaralı hadisin açıklamalarında
özetle verilmeye çalışılmıştır.
Hadisten Öğrendiklerimiz
1. Melekler insanlara selâm
verebilirler. Ancak insanlar onların selâmlarını duyma imkânına sahip
değildir. İnsanlar da meleklere selâm verirler; namazların sonunda
verdiğimiz selâmın meleklere bir selâm niteliğinde olduğu ifade edilir.
2. Uzakta bulunan bir kimsenin
bir vasıta ile başka birine selâm göndermesi câizdir. Bu selâma karşılık
vermek ise, aynen karşımızda bulunan biri imişçesine farzdır.
3. Hz.Âişe, meleğin kendisine
selâm vermesi itibariyle Allah katında da faziletlidir.
854-
وعن أنسٍ رضي الله عنه أن النبي صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم كان إذا تكلم
بِكَلمة أعَادهَا ثَلاثاً حتَّى تُفَهَم عنه، وإذا أتى على قوْم فَسَلَّمَ
عَلَيهم سَلَّم عَلَيهم ثَلاثاَ ، رواه البخاري . وهذا محمُولٌ عَلَى ما
إذا كان الجَمْعُ كثيراَ .
854.
Enes radıyallahu anhden rivayet edildiğine göre, Nebî
sallallahu aleyhi ve sellem bir söz söylediği zaman, onunla ne
kasdettiğinin iyice anlaşılması için sözünü üç defa tekrarlardı. Bir
topluluğun yanına geldiğinde onlara üç defa selâm verirdi.
Buhârî, İlm 30; İstizân 13.
Ayrıca bk. Tirmizî, İstizân 28
Açıklamalar
Peygamber Efendimizin uzun
yıllar hizmetinde bulunan Enes, onu çeşitli yönleriyle en iyi tanıyan ve
tanıtan sahâbîlerden biridir. Onun, Efendimizin konuşmasıyla ilgili bu
açıklaması, şüphesiz ki Resûl-i Ekremin bütün konuşmalarını
kapsamamaktadır. Öyle olsaydı, onun bütün konuşmalarını üçer defa
tekrarlaması gerekirdi. Oysa böyle bir durumun söz konusu olmadığı
açıktır. Peygamberimiz, konuşmaları veya sözlerinin bazısını önemine
binâen, bazısını anlaşılması zor olan konuları kapsadığından dolayı,
bazılarını da yanlış anlamaları önleme gayesiyle üç defa takrarlamıştır.
Onun bu davranışı, ahlâkının güzelliğinin, insanlara karşı sonsuz şefkat
ve merhametinin bir tezâhürüdür. Bu hadis bize bir başka gerçeği de
öğretmektedir: İnsanların bazısı, bir sözü bir defa dinlemekle anlar,
bazısı iki defa dinleme ihtiyacı hisseder, bir grubu da vardır ki onlara
bir sözü üç defa tekrarlamak icab eder. Üç defa tekrarlama neticesinde
de anlamayanlar, kendilerine daha fazla anlatılsa bile anlamaz ve
kavramazlar. Peygamberimizin bir cemaate geldiğinde üç defa selâm
vermesinin sebebi, o cemaatte bulunanların çokluğu ve kendisinin onlara
olan bir ikramıdır. Yoksa bir toplulukta bulunanlardan birinin veya bir
kısmının verilen selâmı duyması ve alması, diğerlerinin üzerinden farzın
düşmesini sağlar.
Hadisi 697 numara ile de
görmüştük.
Hadisten Öğrendiklerimiz
1. Peygamber Efendimiz,
maksadının iyice anlaşılması için bazı sözlerini üç defa tekrarlardı.
Fakat bütün sözleri için böyle bir durum söz konusu değildir.
2. Sözün anlaşılır şekilde
söylenmesi gerekir. Konuşmacı bunun çarelerini aramalıdır.
3. Karşılaşılan topluluk
kalabalık olduğu zaman, selâmı bir kereden çok tekrarlamakta bir
sakınca yoktur.
855-
وعن الْمقْدَاد رضي الله عنه في حَدِيثه الطويل قال :
كُنَّا نَرْفَعُ للنبي صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم نَصِيبهُ مِنَ
الَّلبَن فَيَجِيئُ مِنَ اللَّيلِ فَيُسَلِّمُ تسليما ً لايوقظُ نَائِماً
وَيُسمِعُ اليَقَظان فَجَاء النبي صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم فَسَلمَّ
كما كان يُسَلمُ ،
رواه مسلم.
855. Mikdâd
radıyallahu anh, uzun bir hadisinde şöyle dedi:
Biz, Nebî sallallahu aleyhi ve
sellemin süt hissesini ayırıp kaldırırdık. Resûl-i Ekrem geceleyin
gelir, uyuyanı uyandırmayacak, uyanık olanlara işittirecek şekilde selâm
verirdi. Nebî sallallahu aleyhi ve sellem bir gece geldi, yine
her zamanki gibi selâm verdi.
Müslim, Eşribe 174. Ayrıca bk.
Tirmizî, İstizân 26
Açıklamalar
Resûl-i Ekrem Efendimiz, ashâb-ı
kirâmın fakirlerinden Mikdâd ve arkadaşlarına birer sağmal koyun
vermişti. Onlar, Peygamber Efendimiz ile konuştukları gibi bu koyunları
sağıp sütünü içerler, Resûl-i Ekremin hissesini de ayırırlardı.
Efendimiz, geceleyin gelir ve kendi hissesine düşen sütü içerdi.
Bu rivayet, uzun bir hadisin kısa
bir bölümüdür. İmam Nevevî, hadisi ihtisar ederek sadece selâm konusuyla
ilgili kısmını nakletmeyi tercih etmiştir. Buradan anladığımız şudur:
Uyumakta olan bir insanın veya insanların yanına gelince, onlara selâm
vermek gerekmez. Aralarında uyanık olanlar varsa, uyuyanları rahatsız
etmeyecek, sadece uyanık olanlara duyuracak şekilde selâm verilmesi icab
eder. İşte Resûl-i Ekrem Efendimizin davranışları bu yönde bize yol
göstermiş olmaktadır.
Hadisten Öğrendiklerimiz
1. Uyuyanların yanında uyanık
olanlara selâm vermenin âdâbı, yüksek sesle bağırmayıp oradakilere
işittirecek şekilde selâm vermektir.
856-
عن أسماء بنتِ يزيد رضي الله عنها أن رسول الله صَلّى اللهُ عَلَيْهِ
وسَلَّم مَرَّ في المَسْجِد يوْماً وَعصْبةٌ مِنَ النِّساء قُعوُدٌ فألوْي
بِيده بالتسليم .
رواه الترمذي وقال : حديث
حسن . وهذا محمول على أنه صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم جَمَعَ بَين
اللَّفظ والإشارة ، ويُؤيِّدُهُ أن في رِواية أبي داود :
« فَسَلَّم عَليْنا »
.
856.
Esmâ Binti Yezîd radıyallahu
anhâdan rivayet edildiğine göre, Resûlullah sallallahu aleyhi ve
sellem bir gün mescide uğradı. Kadınlardan oluşan bir cemaat orada
oturmaktaydı. Hz. Peygamber onlara eliyle işaret ederek selâm verdi.
Tirmizî, İstizân 9. Ayrıca bk.
Ahmed İbni Hanbel, Müsned, VI, 458
Açıklamalar
Resûl-i Ekrem Efendimiz zamanında
ve ondan sonraki dönemlerde, kadınlar da erkekler gibi camiye gelir,
cemaatle namaz kılar, vaz ve nasîhat dinler ve camide yapılan diğer
faaliyetlere katılırlardı. Müslümanların yaşadığı çeşitli ülke ve
mıntıkalarda sünnete uygun bu âdetin hâlen canlı tutulduğu yerler
vardır. Bazı ülke ve topluluklarda ise bu âdet neredeyse terkedilmiş
gibidir. Müslümanlar, bir toplumun ve hattâ bütün insanlığın erkek ve
kadınlardan oluştuğunu çeşitli vesilelerle birçok defa beyan eden
Kuranın bu yöndeki ısrarlı hatırlatmalarını düşünürlerse, bu iki kesim
arasında dengeli bir hayatın olması gereğinin farkına varırlar.
Günümüzde de üzerinde önemle durulması gereken bir konu olma özelliğini
koruyan kadınların eğitimi, ihmâl edilmeyecek kadar ciddiyet
arzetmektedir.
Peygamber Efendimizin sahâbî
hanımlara selâm verdiğini bir çok rivayetten öğrenmekteyiz. Burada söz
konusu edilen, Peygamber Efendimizin eliyle işaret ederek selâm
vermesi, sadece el ile selâm verdiğine değil, söz ile birlikte sağ
eliyle işaret ederek selâm verdiğine delâlet etmektedir. Bunun sebebi,
mescidde onlardan uzakta bulunduğu ve kadınlara selâm verirken,
erkeklere verdiği gibi sesini çok yükseltmediği için bir de eliyle
işaret ederek onları uyarmak istemesidir. Nitekim, Ebû Dâvûd ve İbni
Mâcede: Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem bizim de içinde
olduğumuz kadınlar topluluğuna uğradı ve bizlere selâm verdi
şeklindedir (Ebû Dâvûd, Edeb 137; İbni Mâce, Edeb 14). Daha önce işaret
ettiğimiz gibi, sadece işaretle selâm vermek gayri müslimlerin âdetidir.
Hz.Peygamberin böyle bir selâm şeklini benimsemesi söz konusu olamaz.
İslâm âlimlerinden bazıları,
kadınlara selâm vermenin Resûl-i Ekreme has olduğunu söylemişlerdir.
Çünkü onun selâm vermesinde bir fitne söz konusu değildir. Onlara göre
Peygamberimizden başkasının yabancı kadınlara selâm vermesi mekruhtur.
Sadece fitne korkusundan uzak olunan durumlarda ihtiyar kadınlara selâm
verilebilir. Ulemanın ekseriyeti ise, fitneden emin olunduğu ve kişi
kendi nefsine güvendiği takdirde kadınlara selâm verilebileceği
kanaatindedir. Fakat kadınların birbirlerine selâm vermelerinin câiz
olduğu İslâm alimlerinin büyük çoğunluğunun görüşüdür. Bu konu, biraz
sonra tekrar ele alınacaktır.
Hadis 867 numara ile tekrar
gelecektir.
Hadisten Öğrendiklerimiz
1. Kadınların camiye gelmeleri,
orada kendi aralarında toplanmaları, eğitim ve öğretim faaliyetlerinde
bulunmaları câizdir.
2. Uzakta olan ve sesinin
duyulmayacağı kanaatini taşıyan kimsenin söz ile selâm verirken, eli
ile de işaret etmesi câizdir.
3. Sadece el işareti ile selâm
vermek gayri müslimlerin âdeti olup, mekruhtur.
4. Resûl-i Ekremin kadınlara
selâm vermesi, onun fitneden korunmuşluğu sebebiyle münakaşa konusu
edilemez.
5. Fitneden emin olunduğu ve kişi
kendine güvendiği takdirde kadınlara selâm verilebilir. Aksi takdirde
selâm vermeyip susmak daha faziletlidir.
857-
وعن أبي أُمامة صُديِّ بن عجلان الباهِلِي رضي الله عنه قال : قال رسول
الله صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم :
«إنَّ أوْلىَ النِّاس بالله مَنْ بَدأهم بالسَّلاَم )).
857.
Ebû Ümâme radıyallahu anhden
rivayet edildiğine göre, Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem
şöyle buyurdu:
İnsanların Allah katında en
makbulü ve Ona en yakın olanı, önce selâm verendir.
Ebû Dâvûd, Edeb 133. Benzer bir
rivayet için bk. Tirmizî, İstizân 6
Açıklamalar
Dinimiz, hayırlı işlerde acele
etmeyi ve birbirimizle yarışmayı tavsiye eder. Selâm da bu hayırlardan
biridir. Bu sebeple önce davranan daha çok sevap kazanır. Çünkü o
Allahın adını daha önce anmış, karşıdakine daha önce dua etmiş ve
hayırlı bir ameli başlatmanın sevâbını daha önce kazanmıştır.
Peygamberimiz, bu tavsiyeleriyle müslümanları birbirlerine selâm vermeye
ve birbirleriyle barışık olmaya teşvik etmektedir.
Hadis biraz sonra 860ncı rivayet
olarak tekrar ele alınacak.
Hadisten Öğrendiklerimiz
1. Hayırlı işlerde acele etmek
gerekir.
2. Selâmı ilk veren kimse Allah
katında daha makbul ve Allaha daha yakın olur.
858-
وعن أبي جُرَيِّ الهجُيْمِيِّ رضي الله عنه قال :
أتيت رسول الله صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم فقلُت : عَلْيك السَّلامُ يا
رَسول الله . فقال :
لاتَقُلْ عَلَيْكَ السَّلامُ، فإن عَلَيْكَ السّلامُ تَحيَّةُ الموتى »
رواه أبو داود ، والترمذي وقال : حديث حسن صحيح . وقد سبق بِطولِه .
858.
Ebû Cürey el-Hüceymî
radıyallahu anh şöyle dedi:
Resûlullah sallallahu aleyhi
ve selleme geldim ve:
Aleykes-selâm yâ Resûlallah!
dedim. Peygamber Efendimiz:
Aleykes-selâm deme; çünkü
aleykes-selâm ölülere verilen selâmdır
buyurdu.
Ebû Dâvûd, Libâs 24;
Tirmizî, İstizân 27
Açıklamalar
Ebû Cüreyyin bu hadisinin
tamamı, daha önce 797 numara ile geçmişti. Buraya alınan kısım onun
küçük bir bölümüdür. Orada bir bütünlük içinde konuyla ilgili
açıklamalara yer verildi. Aleykes-selâm tarzında selâm veriş, aynı
zamanda Câhiliye dönemi âdetlerinden sayılır. Esâsen Câhiliyenin, yani
inkâr ve şirk içinde geçen bir hayatın, ölümle eş anlama geldiği gibi
bir inceliği de Resûl-i Ekremin bu hadislerinde sezmek mümkündür. Bu
tarz selâmı kullananlardan bir grup da şâirlerdir. Şiirlerinde vezin
uyumunu sağlamak maksadıyla bunu yaparlar. Fakat umûmî bir prensip
olarak, dirilere bu şekilde selâm verilmesi uygun değildir.
Hadisten Öğrendiklerimiz
1. Bir kabristana veya bir mezara
gelindiğinde selâm verilir.
2. Dirilere verilen selâmla
ölülere verileni ayırmak gerekir.
3. Aleykes-selâm tarzında
verilen selâm ölülere mahsustur.