— O zaman Mirza Rıza'ya dedim ki:" Şah'ın oğlu sana zulmediyorsa, sen de kendini mahvedeceğine onu mahvet!" Bu, onu öldür demek mi? Siz gerçekten, evimde bin kişinin gördüğü Mirza Rıza gibi bir meczuba böyle bir görev verebileceğime inanıyor musunuz?
— Bunu kabul ediyorum. Şahın ölmesini her Allah'ın günü istemiş olduğumu da! Ama kendimi ne diye savunuyorum ki? Zaten mahkûm edilmişim.
Bir kasaya doğru gitti, içinden bir kâğıt çıkardı:
— Bu sabah vasiyetimi yazdım.
Metni bana verdi, okurken heyecanlanmamam olanaksızdı. "Hapis olduğuma üzülüyorum. Yaklaşan ölümden korkmuyorum. Tek üzüntüm, ektiğim tohumlarm yeşerdiğini görmemektir. Zu-
174
lüm, Doğu halklarını ezmekte devam ediyor. Yobazlık, özgürlüğün sesini boğuyor. Eğer tohumlarımı, çorak saray toprağı yerine verimli halk toprağma ekseydim, belki daha iyi sonuç alırdım. Ve sen, bütün ümidimi bağladığım İran halkı, bir adamı yok etmekle özgürlüğünü kazanacağmı sanma. Senin yok etmen gereken, yüzyıllık geleneklerin yüküdür!"
— Bir suretini alıp, çevirip Henri Rochefort'a verin. Intransige-ant suçsuz olduğumu savunan tek gazete. Diğerleri bana katil gözüyle bakıyor. Herkes ölmemi istiyor. Rahatlasınlar, kanser hastasıyım. Çene kanseri!
Sızlanma zaafını gösterdiği her sefer, kendini yapay bir kahkaha ile toparlıyor ve işi şakaya vuruyordu.
— Kanser, kanser, kanser, diye tekrarladı. Geçmişteki hekimler, bütün hastalıkları yıldızların konumuna bağlarlar.
Bir süre düşünceli, tasalı durdu. Sonra bir hayli yapay bir neşe ile devam etti:
— Bu kansere lanet ediyorum. Ama acaba beni öldürecek olan bu kanser mi? Orası da belli değil. Şah iade edilmemi istiyor, Sultan davetlisi olduğum için beni veremiyor ama bir devlet başkanına karşı suç işlemiş bir adamın cezasız kalmasını istemiyor. Şahtan ve sülalesinden nefret etse bile, bu dünyanın büyüklerini, Cemaleddin gibi bir kula karşı birleştiren meslek dayanışması var. Çözüm? Sultan beni burada öldürtecek, tahta yeni geçmiş olan Şah rahatlayacaktır. Çünkü iademi istemiştir ama ellerini benim kanıma bulamaktan çekinmektedir. Beni hangisi öldürecek? Kanser mi? Şah mı? Sultan mı? Bunu bilecek belki de hiç vaktim olamıya-cak. Ama sen genç dostum, bileceksin!
Üstelik gülme yürekliliğini gösterdi.
Aslında, ben de hiç bilemedim. Doğunun büyük reformcusunun hangi koşullarda öldüğü, gizemini korudu. Annapolis'e döndükten birkaç ay sonra, ölüm haberini aldım. 12 Mart 1897 tarihli Intransigeant gazetesinde, üç gün önce öldüğü yazılıydı. Ancak yaz sonu, Şirin'in vaat ettiği mektup geldiğinde, Cemaleddin'in nasıl öldüğünü öğrendim. En azından yandaşlarının inancı buydu: "Bir süredir, her halde kanserinden ötürü olacak, korkunç diş ağrıları çekiyormuş. O gün, acısı çekilmez olduğundan uşağını Saraya göndermiş. Sultan kendi dişçisini yollamış. Dişçi gelip bakmış, hazırlamış olduğu bir iğneyi diş etine sokarak acısının duracağmı söylemiş. Birkaç saniye sonra, Üstad'ın çenesi şişmiş. Uşağı boğul-
175
makta olduğunu görünce, dişçinin peşinden koşmuş. Adam henüz evden çıkmamışmış. Ama geri dönecek yerde, kendisini bekleyen faytona doğru koşmaya başlamış. Seyyid Cemaleddin bir kaç dakika sonra ölmüş. Akşam, Sultan'ın adamları gelip cesedini almışlar. Alelacele yıkayıp gömüvermişler." Prensesin anlattıkları, Hay-yam'dan çevirdiği sözcüklerle son buluyordu: "Onca bilgi sahibi olanlar, bize bilginin yolunu gösterenler, kuşku denizinde boğulmadılar mı? Bir öykü anlatırlar, sonra gidip yatarlar."
Mektubunun asıl amacı olan Etyazması'mn ne olduğu konusunda Şirin basit bir şeyden söz eder gibiydi: "Gerçekten de katilin eşyaları arasında bulunmuş. Kitap şimdi bende. İran'a döndüğünüzde, istediğiniz kadar bakabilirsiniz."
Benden bu kadar kuşkulanırlarken, İran'a dönmek mi?
XXXIII
İran serüveninin tadı damağımda kalmıştı. Tahran'a gitmek için bir ay, çıkmak için üç ay gerekmiş, sokaklarını ancak gezebilmiş-tim. Beni oraya çeken nice görüntü kalmıştı belleğimde: Nargile içmenin keyfi, Şirin'in elini tutmanın heyecanı, bir anlık bir vaat, bir gecelik annenin safiyetle sunduğu göğüslere kondurulan buse —ve tabii hepsinin üstünde, koruyucu meleğimin kolları arasında duran Elyazması kitap!
Doğu'nun çekiciliğine kendilerini kaptırmamış olanlara, benim bir cumartesi akşamı ayaklarımda pabuçlarım, kafamda koyun derisi külahımla Annapolis'in ıssız olduğunu sandığım kıyılarında dolaştığımı nasıl açıklayabilirim, bilmiyorum. Üstelik dönüşte, düşlerime dalmış durumda Compromise Caddesinden geçerken, hiç de ıssız olmadığını unutmuştum. "İyi akşamlar Bay Lesage", "İyi gezintiler Bay Lesage", selamlamalar üst üste yağıyordu. "İyi akşamlar sayın peder!" Kendime ancak, Pederin şaşkın bakışlarını görünce geldim. Aniden durup, yukardan aşağıya kendime baktım, sonra adımlarımı sıklaştırdım, hatta sanırım aba'mın içindeki çıplaklığımı gizlemek üzere koşmaya başladım. Eve geldiğimde üzerimdekileri çıkarttım, sarıp sarmaladıktan sonra, dolabın dibine attım.
Bir daha bu kılıkta hiç dolaşmadım ama, o tek sefer, adımın zirzopa çıkmasına yetti. İngiltere'de zirzoplara her zaman hoşgörüyle bakılmıştır, hatta biraz da hayranlıkla... zengin oldukları takdirde! O yılların Amerika'sı bu tarz zıpırlıklara açık değildi. Yüzyılın dönemecine büyük bir ölçülülük ile giriliyordu. Belki New York ya da San Fransisco'da değil ama benim kentimde durum böyleydi. Bir Fransız anne ve bir Acem külahı, Annapolis'in kaldıramayacağı kadar çoktu!
Bu işin bir yanı. Diğer yanına gelince, Doğu'nun büyük kâşifi olarak, hiç de hak etmediğim bir üne kavuştum. Yerel gazetenin müdürü Matthias Webb, o kılıkta gezdiğimi duymuş, İran serüvenimi yazmamı istemişti.
176
177
Annapolis Gazette and Herald'da İran adının en son geçtiği tarih 1856 olmalıydı. Cunnard şirketinin pek övündüğü yandan çarklı gemilerinden biri bir aysberge çarptığı vakit. Bizim yöreden yedi tayfa ölmüştü. Talihsiz geminin adı: Persia idi. Denizciler, kaderin göstergeleriyle oyun oynamaz. Ben de yazı dizime başlarken Persia adının uygunsuz bir deyim olduğunu, Acemlerin kendi ülkelerine İran dediklerini, bunun "Ayrania Vedca" yani "Arilerin Toprağı" anlamına geldiğini belirtmek gereği duydum.
Sonra, çoğu okuyucunun adını duydukları tek İranlıdan, Ömer Hayyam'dan söz ettim ve büyük bir şüphecilik belirtisi olan şu sözlerini naklettim: "Cennet, cehennem, bu garip yerleri gören oldu mu?" İran topraklarında varola gelmiş nice din ve tarikattan söz ermeden önce, böyle bir giriş yapmayı uygun bulmuştum. Zer-düştlükten, Manicilikten, Sünni ve Şii İslam'dan, Hasan Sabbah'ın İsmailiye mezhebinden, sonra bizlere daha yakın olan Babilikten, Şeyhlerden, Bahailerden söz ettim. Bizim "paradis" yani cennet sözcüğümüzün kökünün, Acemce "paradaeza" yani bahçe sözcüğünden geldiğini anımsattım.
Mathias Webb bilgimden dolayı beni kutladığı vakit daha sürekli bir işbirliğinde bulunmamızı önerdim. Azıcık sıkıldı ve sonra:
— Denemeyi isterim ama şu metinlerinizi barbar sözcüklerle donatmaktan vazgeçerseniz, dedi.
Yüzündeki şaşkınlık açıkça görülebilirdi ancak Webb'in de kendine göre gerekçeleri vardı:
— Gazette'nin sürekli olarak bir İran uzmanına verebilecek parası yok. Ama şayet tüm dış haberleri yüklenmeyi ve uzak diyar-lardaki ülkeleri vatandaşlarımıza tanıtmayı kabul ederseniz, gazetemizde size yer bulunur. Yazılarınız belki derinliğini kaybedecektir ama genişlik kazanacaktır!
İkimizin de yüzü güldü. Barış purosunu uzattıktan sonra:
— Daha düne kadar Doğu bizim için Cod Burnunda bitiyordu. Ama birdenbire bir yüzyıl batıyor, diğeri doğuyor bahanesiyle, sakin kentimiz yeryüzünün keşmekeşine kendini kaptırıverdi.
Bu konuşmayı 1899'da yaptığımızı belirtmeliyim. Birliklerimizin yalnız Küba ve Porto-Rico'ya değil aynı zamanda Filipinlere kadar gitmesine yol açan İspanyol-Amerikan Savaşı'ndan hemen sonraydı. Amerika Birleşik Devletleri, daha önce otoritesini hiç bu kadar uzaklara götürmemişti. İspanyol İmparatorluğu'na karşı zaferimiz, bize iki bin dört yüz ölüye mal olmuştu ama, Deniz Aka-demisi'nin merkezi Annapolis için durum farklıydı. Her kayıp, bir
178
akrabanın, bir dostun, bir nişanlının kaybı demekti. Hemşerileri-min en tutucuları, Başkan Mackinley'i tehlikeli bir serüvenci olarak görüyorlardı.
Webb böyle düşünmüyordu ama okurlarının antipatilerini dikkate almak zorundaydı. Bu ciddi, orta yaşlı aile babası bunu açıklarken kükrüyordu. Yüzü ekşimiş, parmakları bir canavarın pençesi gibi kıvrılmıştı.
— Vahşi dünya Annapolis'e büyük adımlarla yaklaşıyor ve siz Benjamin Lesage, sizin göreviniz hemşerilerinizin endişelerini yatıştırmak olacaktır.
İçinden, pek parlak bir biçimde sıyrıldığım söylenemeyecek bir sorumluluk! Benim haber kaynaklarım, Paris'te, Londra'da, New-York'ta Washington'da, Baltimore'da meslektaşlarımın yazdıkları yazılardı. Boer'lerin savaşı, Çar ile Mikado arasındaki 1904-1905 savaşı ya da Rusya'daki karışıklıklar hakkında sanırım yazdıklarımın hiçbiri kayda değer değildi. Sadece İran konusunda gazetecilik mesleğimden söz edebilirim. Gururlanarak söyleyebilirim ki, Gazette, meydana gelen ve 1906'da tüm dünya gazetelerinde yer alan patlamayı öngören ilk gazete oldu. İlk ve herhalde son defa,'. Annapolis Gazette and Herald'm yazılarından, Güney ve Batı kıyılarının altmıştan çok gazetesinde söz edildi.
Kentim ve gazetem bunu bana borçlu. Ben de Şirin'e borçluyum. Oluşmakta olan olayları, kısa İran deneyimimle değil, Şirin sayesinde anlıyabiliyordum.
Yedi yıldır prensesimden haber almamıştım. Elyazması hakkında bana bir yanıt mı borçluydu? O borcunu ödemişti. Ondan, daha başka bir şey beklemiyordum. Ümit etmiyorum anlamına gelmiyordu bu tabii. Her mektup gelişte ümitleniyor, zarfların üzerindeki yazılara bakıyor, pullar üzerinde bir Arap harfi, kalp biçiminde yuvarlak bir beş sayısı arıyordum.
O tarihte ailem, Baltimore'a yerleşmek üzere Annapolis'ten ayrılmıştı. Babam artık orada çalışıyor ve iki erkek kardeşiyle bir banka kurmaya uğraşıyordu. Bense, doğduğum yerde, yaşlı ve sağır aşçımızla kalmayı yeğlemiştim. Pek fazla dostum yoktu ve bu yalnızlığım, beklentimi daha da artırıyordu.
Sonra günün birinde Şirin, mektup göndermeye başladı. Semerkant Elyazması'ndan tek söz etmiyordu. Uzun mektubunda kendisiyle ilgili hiçbir şey yazmamıştı. Sadece "Sevgili uzaktaki Dost" diyordu. Çevresinde olan bitenden söz ediyordu. Zekâsına hayran kalmıştım. Düşüncesinin ürünlerini sunmak üzere beni seçmiş ol-
179
ması da gururumu okşuyordu. Artık ayda bir gönderdiği haberlerin ritmine kendimi kaptırmıştım. Kimliğini açıklamamam konusunda koyduğu kesin yasağa uymasam, yazdıklarını olduğu gibi yayınlayabilirdim.
Olayları okuyuculara sunma biçimim, onunkisinden çok farklı idi. Örneğin, Prenses asla şunları yazmazdı: "İran Devrimi, Belçika asıllı bir Bakan, molla kılığına girmek gibi aptalca bir düşünceyi uygulamaya koyduğu gün başladı."
Bu pek de yalan sayılmazdı. Şirin'e göre, devrimin ilk belirtileri, Şah 1900 yılında Contrexeville'deki kaplıcalara gittiği sırada ortaya çıkmıştı. Şah tüm çevresindekiler ile gitmek istemiş buna da parası yetmemişti. Hazinesi her zamanki gibi boştu. Çardan borç istemiş o da 22,5 milyon ruble vermişti. Hiçbir armağan, bu denli zehirli olamaz! Saint-Petersburg Yönetimi, sürekli iflasın eşiğinde olan güneyli komşusunun bu parayı ödeyeceğinden emin olmak için, İran Gümrük İdaresine el koymuş ve alacağını gümrük gelirlerinden kesmeye başlamıştı. Onbeş yıllık bir süre boyunca! Bu imtiyazın ne demek olduğunu ve Avrupa devletlerinin bundan hiç hoşlanmayacaklarını bilen Çar, Gümrük İdaresini kendi memurlarının denetimine vermektense, bu işi kendi adına yönetecek birini aramış ve Belçika Kralı Leopold H'yi bulmuştu. Bundan sonra da Şah'm çevresinde, sayıları otuzu bulan Belçikalı danışmanlar görülmeye başlandı. Bunların en önemlisi, M. Naus admda biriydi. İktidarın en yüksek basamaklarına kadar yükselebilmişti. Kraliyet Yüksek Konsey üyesi, Posta ve Telgraf Bakanı, Defterdar, Pasaport Dairesi Başkanı ve Gümrük Genel Müdürü idi. Ayrıca vergi sistemini düzenlemekle görevliydi ve yeni kervan vergisi adıyla bilinen katırların yükünden alman vergiden o sorumlu tutuluyordu.
M. Naus'un, İran'ın en nefret edilen kişisi olduğunu söylemeye gerek yok. Arasıra kovulması için sesler yükseliyor ama adam yerinden oynamıyordu. Çar, daha doğrusu çevresindeki gericiler de bu adamı tutuyordu. Bu çevrenin siyasal amacı, Saint-Petersbourg resmi basınında açığa vurulmuştu: İran'ı ve Basra Körfezini, kimseyle paylaşmadan, vesayet altına almak!
M. Naus'un durumu çok sağlam görünüyordu. Koruyucusu devrilene kadar da öyle oldu. Ancak bu iş, İran'daki en hayalperest kişilerin bile düşleyemeyeceği kadar çabuk oldu! İki aşamada! Önce Japon Savaşı! Savaş, dünyanın beklediğinin aksine, Çar'm yenilgisi ile sonuçlandı. Donanması yok oldu. Sonra sırasıyla, yetenek-
180
siz yöneticiler yüzünden onurları kırılan Rusların öfkesi, Potemkin zırhlısı subaylarının isyanı, Kronstadt Ayaklanması, Sivastopol başkaldırısı, Moskova olayları görüldü. Kimsenin unutmadığı bu olaylar üzerinde duracak değilim; sadece, özellikle Nicolas linin 1906'da bir Parlamento -Duma- toplama zorunda kalışının İran üzerindeki yıkıcı etkileriyle yetineceğim. Son derece basit bir olay, işte bu karışıklıklar sırasında meydana geldi. Belçikalı bir danışmanın verdiği maskeli baloya, M. Naus'un molla kılığında gitmek geldi aklına! Kıkırdamalar, gülmeler, alkışlar arasmda Bakan1 in çevresi alındı, kutlandı, fotoğrafı çekildi. Bu fotoğrafm klişesi, birkaç gün sonra, Tahran Çarşısında elden ele dolaşmaya başladı.
181
XXXIV
Şirin, bunlardan birini bana gönderdi. Hâlâ saklarım. Arasıra gülerek bakarım. Bahçenin ortasında, bir halının üzerinde kırk kadar kadın-erkek, Türk, Japon, Avusturyalı kılığına girmiş, ortalarında hemen ön planda, beyaz sakalı, kır bıyığı ile rahatlıkla dindar bir patrik de olabilecek molla kılığındaki M. Naus! Şirin resmin arkasına şöyle yazmış: "Onca suç için ceza görmedi, bir kabahat için lanetlendi."
Naus'un herhalde din adamlarıyla alay etmek gibi bir niyeti yoktu. Sadece, hafiflik, bilinçsiz davranış ve isabetsiz bir seçimde bulunma ile suçlanabilirdi. Onun asıl kabahati, Çar'ın Truva Atı rolünü üstlendiğine göre, kendisini unutturması gerektiğini anlamamış olmasıydı. Önce Naus'un sonra bütün Hükümet üyelerinin gitmesi istendi. Tıpkı Rusya'daki gibi bir Parlamento kurulmasmı istiyen bildiriler dağıtıldı. Gizli örgütler yıllardan beri çalışmaktaydı. Mutlakiyet rejimine karşı olan örgütler bazen Cemaleddin'e hatta bazen de Mirza Rıza'ya bağlı olduklarını açık açık söylüyor-ladı.
Kazaklar sokak başlarını tutmuştu. Resmi makamların yaydığı sö^dentilere bakılırsa korkunç cezalar verilecek, Çarşı askerlerce açılıp halka yağmalattırılacaktı. Bu bin yıldan bu yana, tüccarları tehdit etme biçimiydi.
Bu nedenle 19 Temmuz 1906'da bir grup tüccar ve çarşı sarrafı, İngiliz maslahatgüzarına başvurarak önemli bir konuyu görüşmek istediler. Şayet tutuklanma tehlikesiyle karşılaşacak olurlarsa, elçiliğe sığınabilirler ve korunabilirler miydi? Yanıt olumluydu. Gelenler teşekkürler ve temennahlar ile ayrıldılar. Aynı günün akşamında, dostum Fazıl, bazı arkadaşlarıyla elçiliğe gelmiş ve hararetle karşılanmıştı. Henüz otuz yaşında olmasına karşın, babasmın tek vârisi olarak, çarşının en zengin adamı sayılıyordu. Geniş kültürü ve bilgisiyle; meslektaşlarının üzerinde büyük etkisi vardı. Onun konumunda birine, İngilizler en güzel odalarını vermek iste-
182
diler, ancak o kabul etmeyerek, geniş elçilik bahçesinde bulduğu bir köşeyle yetinmişti. Bunun için bir çadır, bir seccade ve birkaç kitap getirmişti. Ev sahiplerine de dişlerini sıkıp gözlerini kısarak eşyalarmı yerleştirmesini izlemek kalmıştı.
Ertesi günü otuz tüccar daha gelmişti. Üç gün sonra, 23 Temmuz günü, gelenlerin sayısı sekiz yüz altmışı bulmuştu. Temmuz 26'da beş bin kişi olmuşlardı. 1 Ağustos'ta oniki bin kişi!
Bir İngiliz bahçesinde yükselen bu Acem kenti, gerçekten tuhaf bir görüntüydü. Çadırlar loncalara göre gruplanmıştı. Hemen bir düzen kurmuşlar, nöbetçi kulübelerinin arkasma bir mutfak yapmışlardı. Koca kazanlar bahçedeki "mahalleler" arasında dolaşıyor ve yemek servisi üç saat sürüyordu.
Hiçbir karışıklık, hiçbir gürültü yoktu. Acemlerin dediği gibi bast yapılmış, yani sığınmada bulunulmuştu. Bir başka deyimle, bir türbenin dokunulmazlığında pasif direnişe geçmişlerdi. Tah-ran'm pek çok yerinde türbe vardı: Şeyh Abdülâzim Türbesi, Şah Ahırları gibi. Bast ların en küçüğü, Tophane Meydanmdaki tekerlekli toptu. Suçlu gizlenecek olursa, güvenlik güçleri gelip onu oradan çıkartamazdı. Ne var ki Cemaleddin olayı, bu yerlerin pek güvenli olmadıklarını göstermişti. Resmi makamların tanıdıkları tek dokunulmazlığı olan yer, yabancı elçiliklerdi.
Her sığınmacı, elçiliğe, nargilesini ve düşlerini getirmişti. Bir çadırdan diğerine, okyanuslar kadar fark vardı. Fazıl'ın çevresini Çağdaşçılar almıştı. Bir avuç insan değil, yüzlerce insandı. Genç-yaşlı, encümen şeklinde örgütlenmişlerdi. Gizli ya da yarı gizli örgütlerdi bunlar! Aralarındaki konuşmalar sık sık Japonya, Rusya ve özellikle dilini konuştukları Fransa hakkında oluyordu. Fransızca kitap ve gazete okuyor, Saint-Simon'un, Robespierre'in, Rousse-au'nun ve Waldeck-Rousseau'nun Fransa'sını biliyorlardı. Fazıl, bir yıl önce Fransa'da oylanan ve Kilise ile Devleti birbirinden ayıran yasa metnini gazeteden kesmiş, çevirmiş ve dostlarına dağıtmıştı. Hararetle tartışıyorlardı. Ama alçak sesle, çünkü az ötelerinde mollalar toplantı yapmaktaydılar.
Din adamları bölünmüştü. Bir kısmı, Avrupa'dan gelen her şeyi red ediyordu. Hatta demokrasi, parlamento ve çağdaşlaşmayı bile! "Kur'an varken anayasaya ne gerek var?" diyorlardı. Çağdaşçılar buna, Kitabm insanlara, kendilerini demokratik biçimde yönetmelerini söylediğini belirterek karşı çıkıyorlardı. Kitap: "İşlerinizi, aranızda danışarak görün" demiyor muydu? Sonra kurnazca şunu ekliyorlardı: Şayet Müslümanlar, yeni doğmakta olan devlet-
183
lerini bir anayasaya sahip olarak örgütleselerdi, İmam Ali de yok edilemezdi, kanlı veraset savaşları da olamazdı.
Doktrin tartışması bir yana, mollaların çoğu, Şah'rn keyfî yönetimine son vermek için, anayasa düşüncesine sıcak bakıyorlardı. Bast yaparak yüzlerce kişi haline gelişlerini, Peygamberin Medine'ye hicretine, halkın çektiği çileyi de İmam Ali'nin oğlu Hüseyin'in çektiklerine benzetiyorlardı. Zaten Hüseyin'in bir Müslüman olarak çektikleri, İsa'nın çilesine eş değerdeydi.
Elçilik bahçesinde, profesyonel ağlayıcı takımı Roze-Khıvan lar, Hüseyin'in çektikleri için ağıt yakıyorlardı. Hüseyin'e ağlıyor, kendilerine ağlıyor, İran'a ağlıyorlardı. Fazıl'ın dostları bu gösteriden uzak duruyorlardı. Cemaleddin, Roze-Khıvan lardan çekinmelerini öğütlemişti. Onlara endişe ile bakıyor ve dinliyorlardı.
Şirin'in mektuplarından birinde yaptığı soğukkanlı yorum beni etkilemişti: "İran hasta" diyordu. "Başucunda pek çok doktor var. Çağdaş doktorlar, gelenekçi doktorlar... her biri kendi ilacını öneriyor. Onu kim iyileştirirse, gelecek onun olacak. Bu devrim başarılı olursa, mollalar demokratlaşma; olmazsa demokratlar molla-laşma zorunda kalacaklar."
Şimdiki halde hepsi aynı siperde, aynı bahçede bulunuyordu. Ağustos'un 7'sinde elçilikte on altı bin Basti vardı. Kent sokakları ıssızdı. Ünlü tüccarların hemen hepsi "göç" etmişti. Şah'a, istekleri kabulden başka bir şey kalmıyordu. Bast 'in başlamasından bir ay bile geçmeden, Şah Tahran'da doğrudan, taşrada dolaylı seçimlere gideceğini ilan etti.
İran'ın ilk Parlamentosu 7 Ekim'de toplandı. Taht adma konuşma yapmak üzere Şah, Cemaleddin'in dostu, onu son Londra'da bulunduğunda konuk etmiş olan, İsfahanlı bir Ermeni ve en eski muhaliflerinden biri olan Malkom Han'ı seçmişti. Malkom Han, İngiliz'i andırır muhteşem bir ihtiyardı ve bütün ömrünce, meşrutî bir hükümdarın söylevini Parlamentoda okumayı düşlemişti. O dönemi daha yakından incelemek isteyenler, Malkom Hanı'ı o dönemin belgelerinde aramasınlar. Hayyam'ın yaşadığı dönemde olduğu gibi bugün de İran, yöneticilerini adlarıyla değil unvanlarıy-la tanır: "Krallığın Güneşi", "Dinin Temel Direği", "Sultanın Gölgesi" gibi. Demokrasi çağını başlatmış olan Malkom Han'a da unvanların en ünlüsü verildi: Nizamülmülk! Şaşırtıcı İran! Çalkantılar arasında onca değişmez, değişimler arasmda onca kendisi olan!
184
XXXV
Doğu'nun uyanışına katılmak bir ayrıcalıktır, bir heyecan, bir coşku ve bir kuşkudur. Uyuyan beyninde ne gibi hayırlı ya da canavarca düşünceler yeşermişti? Uyanırsa ne yapacak? Kendisini sarsanın üzerine yürüyecek mi? Beni, endişeyle soru yağmuruna tutan okuyucu mektupları alıyordum. Daha hâlâ belleklerinde, 1900 yılındaki Pekin Boxers isyanı, yabancı diplomatların rehin alınmaları, "Gökyüzünün Korkunç Kızı" yaşlı İmparatoriçenin karşısına dikilen lejyoner ordu olduğu için, Asya'dan korkuyorlardı. İran farklı olacak mı? Ben, doğmakta olan demokrasiye güvenerek "Evet" diyordum. Bir Anayasa ve İnsan Hakları Yasası çıkartılmıştı. Her gün yeni dernekler kuruluyordu. Gazetelerin ve dergilerin sayısı bir ay içinde doksana çıkmıştı. Uygarlık, Eşitlik, Özgürlük gibi adlar taşıyorlardı. Ya da daha tantanalı biçimde Yeniden Doğuş Borazanı gibi adlar... Bunlardan İngiliz basınında ya da liberal Ryech veya sosyal-demokrat Sovremenny Mir gibi Rus gazetelerinde söz ediliyordu. Tahran'ın mizah gazetelerinden biri, daha ilk sayısmda kapışılıyordu. Karikatürcüler oklarını Saray dalkavuklarına, Çar'ın ajanlarına ve daha çok da yobazlara fırlatıyorlardı.
Şirin şöyle yazıyordu: "Geçen cuma, bir takım mollalar çarşıda yandaş edinmek istediler. Anayasayı din dışı bir yenilik diye niteliyor ve halkı, Parlamentonun bulunduğu Baharistan'a yürümesi için kışkırtıyorlardı. Başarısız oldular. İstedikleri kadar yırtınsınlar halk ilgilenmedi. Arasıra bir kişi durup onlara bakıyor, sonra geçip gidiyordu. Sonunda kentin en saygm üç uleması geldi. Gözlerini bir karış yukarı kaydırmadan, en kısa yoldan evlerine dönmelerini istedi. İnanasım gelmiyor: İran'da artık yobazlık öldü."
İşte bu son cümleyi, yazılarımdan en güzeline başlık yaptım. Prensesin yazdıklarına kendimi öylesine kaptırmıştım ki, yazım senet yerine geçti. Gazette'in müdürü daha ılımlı olmamı istedi ama okuyucu mektuplarından, onaylandığımı anladım.
Bu mektuplardan biri, Neto-Jersey Princeton Üniversitesinde
185
öğrenci olan Howard C. BaskerviUe'den geliyordu. Bachelor of Arts diplomasını almış ve anlattığım olayları yakından görmek için İran'a gitmek hevesine kapılmıştı. Onun yazdığı bir cümle, bana bayağı dokunmuştu: "Bu yüzyılın başında Doğu uyanmazsa, Batı uyuyamayacak gibi bir sezgim var." Yanıtımda, bu yolculuğa çıkmasını teşvik ediyor ve çıkacak olursa bazı dostlarımın adlarını vermeyi vaat ediyordum. Baskerville, birkaç hafta sonra Annapo-lis'e gelerek, Amerikan Presbiteryen Kilisesi tarafından yönetilen Tebriz Erkek Okulunda bir öğretmenlik aldığını haber verdi. İranlı çocuklara İngilizce ve Fen dersleri verecekti. Hemen yola çıkmayı planlıyordu, onun için tavsiyelerimi ve öğütlerimi almaya gelmişti. Onu kutladım ve düşünmeden konuşarak İran'a gidecek olursam onu görme vaadinde bulundum.
Ama yakmda gidebileceğimi hiç sanmıyordum. Gerçi istiyordum ama yersiz suçlamalar nedeniyle henüz bu yolculuğu erken buluyordum. Şah'ın katilinin suç ortağı sanılmıyor muydum? Tah-ran'daki değişikliklere karşın, tozlu belgelerden biri yüzünden sınırda tutuklanmaktan ve elçiliğe haber ulaştıramamaktan korkuyordum.
Baskerville'in gidişi, durumumu düzeltmek için bazı girişimlerde bulunmama yol açtı. Şirin'e asla yazmayacağıma söz vermiştim. Her geçen gün daha büyük etki kazanan Fazıl'a yazmaya karar verdim. Millet Meclisi'nde sözü geçenlerin başında geliyordu. Yanıtını üç ay sonra aldım. Dostça bir yanıttı. Adalet Bakanlığından, her türlü sanıklıktan arındırıldığıma dair resmi bir yazı almış, onu gönderiyordu. Yani artık tüm İran topraklarında serbestçe dolaşabilirdim. Daha fazla beklemeden Marsilya'ya, oradan da Se-lanik'e hareket ettim. İstanbul, Trabzon ve sonra katır sırtında Ağrı Dağı üzerinden Tebriz!