Saltanat Hükümetinde İlkenin Bozulması Üzerine
Montesquieu
Halk, senatoyu, bakanlar ve hakimleri, görevlerini göremeyecek hale
getirdiği zaman demokrasi yönetimi yıkılır; tıpkı bunun gibi saltanat
hükümetleri de, milleti yöneten toplulukların ya da şehirlerin ayrıcalıkları
yavaş yavaş ellerinden alındıkça bozulur. Birincisinde doğrudan doğruya
herkes istibdat yönetimine, ikincisinde ise yalnız bir kişi istibdat
yönetimine doğru yönelmiş olur.
Çinli bir yazar, "Tsin ve Sui soylarını yıkan şey,
hükümdarların, eskilerde olduğu gibi genel bir denetleme ile yetinecek
yerde, bir hükümdara yakışan da zaten budur, her şeyi bizzat yönetmek
istemiş olmalarıdır" diyor. Çinli yazar burada bize hemen hemen bütün
saltanat yönetimlerinin yıkılışının nedenini vermektedir.
Bir hükümdar kuvvet ve kudretini göstermek için devlet
işlerinin mevcut düzenini uygulayacak yerde bu işleri değiştirmeye kalktı
mı, bazı görevleri işin uzmanlarından alıp keyfi bir şekilde şuna buna
dağıttı mı, hele iradesiyle değil de duygularıyla ülkeyi yönetmeye kalktı
mı, saltanat yönetimi yıkılıp gider.
Saltanat hükümetinin yıkılmasının bir başka nedeni de,
her işi bizzat görmek isteyen hükümdarın devleti hükümet merkezinde, hükümet
merkezini sarayında, sarayını da kendi kişiliğinde toplamaya kalkmasıdır[100].
Saltanat hükümetinin yıkılmasının son nedeni ise,
hükümdarın kendi yetkisini, durumunu, halkın sevgisini yanlış anlamış
olması, zorba bir hükümdarın kendisini nasıl tehlikede sanması gerekirse,
saltanat hükümetindeki hükümdarın da kendisini aynı şekilde emniyette
hissetmesi gerektiğini iyice kavramamış olmasıdır.
En yüksek mevkiler başlıca kölelik belirtileri olarak
görünmeye başladı mı, büyükler halkın saygısını yitirdi mi, bunlar keyfi
yönetimin iğrenç aletleri haline getirildi mi, saltanat hükümetinin ilkesi
bozulur.
Onur kavramı, rütbe ve mevkiinin sağladığı saygınlıkla
çelişmeye düştü mü, kişi bir yandan namussuzlukla suçlandırılırken bir
yandan da yüksek mevkilere atandı mı o zaman saltanat hükümetinin ilkesi
yine bozulur.
Hükümdar, adalet yerine şiddete başvurdu mu, Roma
imparatorları gibi göğsünün üstüne iğrenç bir Meduse kafası koydurdu mu[101],
yüzü, Commode'un heykellerine verdirdiği o korkunç ve tehdit edici ifadeye
büründü mü saltanat hükümetinin ilkesi yine bozulur.
Son derece alçak kişiler, köleliğin verdiği üstünlükten
gurur duymaya başladılar mı, her şeylerini hükümdara borçlu oldukları için
vatana karşı hiçbir borçları olmadığına inandılar mı, saltanat hükümetinin
ilkesi yine bozulur.
Ama her çağda olduğu gibi, hükümdarın yetki alanı
genişledikçe çevresine olan güveni azalır sözü eğer doğruysa, bu yetkiyi
niteliğini değiştirecek derecede bozmak, hükümdara karşı işlenmiş bir ihanet
suçu sayılmaz mı?
Saltanat hükümeti ilkesinin bozulmasından doğacak
tehlikeler üzerine
Tehlike, devletin, cumhuriyetten saltanat yönetimine ya
da saltanat yönetiminden cumhuriyet yönetimine geçişi gibi ılımlı bir
hükümetten ılımlı bir hükümete geçişinde değil, ılımlı bir hükümetten
birdenbire istibdat hükümetine düşmesindedir.
Avrupa milletlerinin çoğu hala ahlak ilkeleriyle
yönetilmektedir. Ama yetkinin ya uzun zaman kötüye kullanılması sonunda ya
da büyük bir istila sonunda istibdat yönetimi şöyle bir yerleşti mi, ahlak,
iklim diye bir şey dayanamazdı buna ve yeryüzünün bu güzel parçasında
insanoğlu, hiç olmazsa bir süre, öteki üç kıtada kendisine edilen hakaretle
karşılaşmak zorunda kalırdı.