Memduh Şevket Esendal
Tahran Anıları ve Düşsel Yazılar.
Tahran Anıları ve Düşsel Yazılar.
Çocukluğumda, köyümüz, geniş ormanların kıyısındaki bir yamaçta; evimizin bahçesinde de yüksek ağaçlar, sık çalılıklarla bir orman gibi idi. Bir gün, babam ile eniştem değirmene bir oluk yapmak için, uzamış gitmiş, epeyce kartlaşmış bir karaağacı kesip devirdiler. Ağaç yere düşerken yanındaki ağaçlardan birkaçının dallarını kırdı, bir uzun ağacın da kabuğunu sıyırdı.
Bu, bir güz gününde olmuştu. Ertesi yaz, ben oralarda dolaştıkça bir ses işitiyorum. Sanki birisi, bir tahta kabın içine bir çuvaldan ceviz dökermiş gibi bir ses. Biraz duruyor, yeniden gene başlıyor. Bakınıyorum, uzaklara bakıyorum, hiçbir şey göremiyorum. Aramaya başladım. Ses, beni epeyce yanılttıktan, arattıktan sonra geçen güz yalındaki ağaç kesilirken kabuğu soyulan ağacın yanına getirdi. Ağaca baktım ki o kabuğu soyulan yer kurumuş. Belki de içi kofalanmış. Bir ağaçkakan kuşu da bu kuru yerinden ağacı delmeye çalışıyor. Ben, ağaçkakan kuşunu tanırım ama ağaç deldiğini o güne kadar hiç görmemişim. Kuş, sert tırnaklarını kuru ağaca geçirmiş, kısa kuyruğuna da dayanmış, keskin gagasıyla ağaca vuruyor. Bu vuruştan sanki ağaç titriyormuş gibi bir ses çıkıyor. Baktıkça anladım ki ağaca yalnız bir kere vuruyormuş gibi görünüyorsa da arka arkaya birçok kereler vuruyor. Çabuk çabuk vurduğu için yalnız bir vuruş gibi görünüyor.
Kuş çalıştı, ben seyrettim. Biraz sonra, belki yorulmuştur, uçtu. Uçarken de kısa, sert bir çelik tele vurulmuş gibi bir ses çıkardı.
Bu kuşu tanımıyorsanız kendi gövdesine bakarak ne kadar güçlü, kuvvetli, sert bir hayvan olduğunu kestiremezsiniz. Tırnaklarını tutturabildiği bir ağaç üstünde, aşağı yukarı, sanki düz yerde imiş gibi gezinir, kendisine yiyecek kurt arar. Bunun için de ağaçları kurtlanmış, kocalmış ormanlar içinde daha çok bulunur.
Birkaç gün sonra, kuşun delmeye çalıştığı ağacın yanına gittim. Ağaca, bir cevizden biraz büyükçe ve çok düzgün yuvarlak bir delik açmış olduğunu gördüm. İlkin, bu deliğin içine kendine yuva yapacağını sandım. Kuş ortada yok. Belki içerdedir? Nasıl da ağacı delmiş? Kalın bir ağacın gövdesini delip içerisine bir yuva yapmak kolay değil. Bu yuvayı görmek istedim. Yuva iki üç adam boyu yüksekte. Yanındaki ağaca tırmandım. Ağaçlar sık, dallar birbirine yakın. Yuvaya sokuldum. Anladım ki ağacın dışı kurumuş, içi de çürümüş. Kuş orada değil. Ağaç çürüğü dolu. Belki ağaçkakan burada bir ağaç kurdu bulup yemiş. Kurdun, orada olduğunu nasıl anlamış olabilir ki ağacı kemirirken kurdun çıkardığı sesi duymuş olsun! Deldiği kabuk bir santimden daha kalın değil. Ağacın ortası da belki bir bilek kalınlığında çürümüş. Daha doğrusu kurt yemiş. İyice anlayamadım. Kuşun orayı deldiğine, sonra da bırakıp gittiğine bakılırsa ağaç kurdunu yemek için bir iki gün çalışıp bu deliği deldiğine inanmak gerek. Eğer bu doğru ise demek oluyor ki bu kuş yaş ağaçların üstünden kurtları topladığı gibi kuru ağaçları da delip içindeki kurtları da yemekle geçiniyor. Ormanlara yakın yerde oturuyorsanız bu ağaçkakanın bir ağacın kabuğuna pençeleri ile tutunup ve aşağı inip yukarı çıkarak ağacı gözleri ile, gagası ile yoklayışını seyrediniz. Görülecek bir şeydir. Ben, bütün hayvanların nasıl yaşadıklarını, nasıl yerlere yuvalarını yaptıklarını bilmek ve kendi yaşayışları içinde onları seyretmekten hoşlanırım. Arasıra, o delinmiş ağaca giderek ağaçkakanın oraya yuva yapıp yapmadığını anlamaya çalışıyorum.
Bir gün gördüm ki bu delikten bir taraklı kuşu çıktı. Bu kuşa bizde çavuşkuşu da derler, ibibik denilen yerler de vardır Uzunca ince bir gagası, tepesinde de açıp kapadığı güzel tüylerden bir tarağı vardır. Bu tarağını toplayıp arkaya yatırınca o da gagası kadar ince olur ve sanki kafasının arkasında bir gagası varmış gibi durur. "Hü, hü" diye bir ötüşü de vardır. Bu ötüş için olacaktır ki İran'da bu kuşa hüthüt derler. İsrail tarihinin Süleyman bahsindeki efsanelerde adı geçer. Ben, bu kuşun duvar ve ağaç kovuklarına yuva yaptığını biliyordum. Onu bu ağaç kovuğunda görünce buraya yuva yaptığını anladım. Orada biraz durunca anladım ki yuvasını yeni yapıyor. Dişisi erkeği gidip gelip çöpler, otlar taşıyorlar. Sonra da öğrendim ki sincaplar da ağaçkakanlardan kalan bu deliklere yuva yaparlarmış. Taraklı iki üç gün içinde yuvasını yaptı. Sıra yumurtlamasına geldi. Ben, bu kuşun yumurtasını hiç görmediğim için ağaca tırmandım, yuvaya baktım ama yumurtalarını göremedim. Biraz derince bir yere yumurtlamış olacak.
Taraklı, ağaçlar arasındaki yollar boyunca inip geziniyor ve toprağı gözden geçiriyor, yer içine sokulmuş böceklerin, alidayıların ufak deliklerini arıyor. Bunlardan birini bulunca gagası ile bu deliği açıp büyütüyor, içinde bulduğu kurdu alıp uçuyor. Böyle bir delik ben de bulayım, içinden çıkacak kurdu göreyim, dedim. Birkaç ufak delik de buldum, içinden bir şey çıkmadı. Taraklı ise benim gözümün önünde bulup çıkarıyor. Arkasını bırakmadım, araya araya günün birinde ben de bir böcek buldum. Koyu kahverengi, ayakları çengel gibi, bir fındık büyüklüğünde, bir böcekten çok alidayıya benzer bir kurt. Sonra anladım ki bu kurttan yeşil ağustos böceği çıkıyormuş. Bunlar yerde olduğu aylarda taraklının da yavruları çıkmış bulunuyor. Ormanlar arasındaki yollarda ve otsuz kuru topraklarda pek bol olan bu hayvancıkları bulmak için taraklı güçlük çekmiyor. Benim gördüğüme kalırsa her yedi sekiz yahut on dakika da birini bulup yuvasına götürüyor. Bu, belki bunun gibi başka başka böcekler de yerde kalmayınca taraklının da buralardan göçüp sıcak ülkelere gitmesi günleri gelmiş oluyor.
Bu böcekler yerde kalmıyor, ne oluyorlar diye düşünmeye, arasıra durup bunlara bakmaya başladım. Bir gün, Hasan adında bir arkadaşım ile evimizin inek ahırları önünde oturur, ekmek katık yerken gördüm ki bu kurtlardan biri yerden çıkmış yürüyor, duvara doğru gidiyor. Ayakları elverişli olmadığı için yerde güçlükle yürüyen bu kurt, duvara sokulunca tırmandı, bir arşın kadar da yükseğe çıktı. Nereye gidiyor, diye bakmaya başladık. Daha yükseğe çıkmak istemedi. Orada çengel ayakları ile tutunup titremeye başladı.
Hasan, dedi ki: "Kesildi, titriyor, düşecek!"
Biraz sonra gördük ki bu kurdun sırtı yarılıyor, içinden yemyeşil, filiz yeşili bir şey görünüyor. Ben soluğumu tutmuştum. Hasan, gene bağırdı:
"Sırtı yarıldı!" dedi.
Bu yarık büyüdü, içinden yeşil bir böcek çıktı ve sırtına doğru tersine kıvrılıp ağaca tutundu. Bu sefer de o titremeye başladı. Sırtı yarılmış olan boş kabuk da olduğu yerde kaldı. Biz, yeşil böceğe bakmaya başladık. Bu yeşil böcek içinden çıktığı kızıl kara böceğe benziyordu. Yalnız bunun sırtında titreyen iki kıvrıntı vardı. Biraz daha geçince gördük ki titreyen bu kıvrıntılar açılıyor, böceğin içinden bunlara can yürüyor. Benim yüreğim vuruyordu, Hasan'ın da benzi solmuştu. Bu kıvrımlar yavaş yavaş açıldı, üst kıyıları kalın, kalan yerleri damarlı zardan dört iri, güçlü kanat oldu. Biraz sonra da kısık kısık cızladı. Ağustos böceği dediğimiz çekirge ve sineklerden birinin bu olduğunu anladık. Ses, hayvanın ensesinden geliyor. Başı ile boynu arasında keskin kenarlı kemiğe benzer sert bir zar var, bu zar titriyor, ses de bundan çıkıyor. Böcek sustu. Biz, yeniden sesini çıkartması için bir çöple dokunacak olduk. Böcek, birdenbire uçup yanımızdaki menengeç ağaçlarının yaprakları arasına girdi, hızlı uçuşu da bizi biraz korkuttu. Birkaç gün sonra ağaçlar üstünde cızlayan böcek sesleri çoğaldı. Duvarların boyu, ağaçların gövdeleri de içinden yeşil böcekleri çıkmış boş kabuklarla doldu. Bu kabil yeşil böcekleri ağaçların yapraklı dalları arasında bulup görmek kolay değildir. Rengi, güneş vuran yaprakların rengine benzer.
Demek oluyor ki taraklı, bunlardan yiyebildiğini yiyip doyuyor, yemedikleri de yeşil ağustos böceği olup ağaçların üstünde cızlayıp duruyorlar, diye düşündüm ama iş bu kadarı ile kalmadı. Birkaç gün sonra idi, gördüm ki bizim samanlık duvarında açılmış bir delikte yuvası olan bir karga bu ağustos böceklerinden birini yakalamış, yuvasına getirdi. Ağaçlı bir yerde yaşıyorsanız bu gök kargaları tanırsınız. Kargaya benzer, sesi de çirkindir ama rengi tatlı gök rengindedir. Sırtının biraz yeri de nohut renginde olur. Kuzgun soyundan bir kuştur. Seslerinden anladım ki yuvada yavruları var. Bir merdiven koyup yavaşça çıktım, dört tüysüz, uyuz, çirkin yavru birbirine sokulup oturmuşlar, soluk aldıkça ince, zar gibi ince derileri şişip iniyor. Yuvanın ağzı da bu böceklerin kanatları ile dolu. Anlaşılıyor ki bu kuş böceğin kanatlarını kopardıktan sonra kalan gövdeyi bu çirkin yavrularına yediriyor.
Bundan birkaç gün sonra da kalan kanatları karıncaların taşıyıp yuvalarına götürdüklerini gördüm. Birkaç karınca bir kanadın birer yanından tutmuş çekiştiriyorlar. Sanıyorsun ki bu çekiştirmelerle kanat olduğu yerde dönüp duracak, bunu yuvalarına götüremeyecekler. Bu sanış doğru değildir. Bu sefer sanıyorsun ki bu kanadı yuvanın deliğinden içeri sokamayacaklar. Bu sanış da doğru çıkmıyor. Kanadı epeyce döndürdükten ve çekiştirdikten sonra ince ucunu yuvanın ağzından sokuyorlar. Kanadın geniş olan yanı yumuşak olduğu için içerden çekince incelip delikten giriyor ve kayboluyor.
Anlaşılıyor ki gök kargalar da yeşil ağustos böceklerinin hepsini yiyip bitiremiyorlar. Birçoğu gene ağaçlar üstünde kalıyor. Yalnız bilmiyorum ki bunlar ağaçtan inip toprak içine yumurta mı bırakıyor, yoksa kendileri mi toprağa girip orada ipekböceğinin kozanın içine kapanıp ilkin alidayı, sonra kelebek olduğu gibi bunlar da o kızıl kara renkli alidayılar mı oluyorlar?