3
İnsanlar yaşamlarını sürdürebilmek için her zaman su kaynaklarının yanında yerleşmeye özen göstermişlerdir. Ancak suyun yanına gitmek zorlaştıkça suyu yanlarına getirmeyi denemişler ve bu amaçla binlerce yıldan beri çeşitli çözümler geliştirmişlerdir.
10
1- Enerji üreten su makinaları; a-Alternatif hareketli makinalar: Servomotorlar, pistonlu su motoru B-Döner hareketli makinalar: Su çarkları, su türbinleri, döner pistonlu türbinler 1- Enerji üreten su makinaları; a-Alternatif hareketli makinalar: Servomotorlar, pistonlu su motoru B-Döner hareketli makinalar: Su çarkları, su türbinleri, döner pistonlu türbinler
12
Su çarkları Su çarkları sudan mekanik enerji elde etmek amacıyla kullanılan en basit su makinalarıdır. Su çarkları aynı zamanda suyun kaynaktan alınıp, çark çapı kadar yükseltilip, konum enerjisi kazandırılması amacıyla da kullanılmaktadır.
18
Su çarklarının giriş ve çıkışları arasında hareket miktarı kuramı uygulanırsa; çarka etkiyen teğetsel kuvvet (P) çarktan elde edilecek hidrolik güç (N h ) hesaplanabilir.
19
P= .Q (C 1 - C 2 ) [C 2 =U] N h = P.U= .Q (C 1 - U) U U max =0.5C 1 h max =0.50 = suyun özgül kütlesi, Q= Çarktan geçen debi, C= su hızı, U= çark çevresel hızı. h =Hidrolik verim, N h =Çark çıkışında suya verilen enerji, N o = Çark girişinde suyun enerjisidir
26
Pompalar Suyun iki nokta arasında hareketi için gerekli enerjiyi sağlayan makinalardır. Bu enerji suyun boru hatları içinde hareketi sırasında oluşan sürtünme kayıplarının yenilmesinde, suya konum yükü ve hız yükü kazandırılmasında harcanır.
27
Pompa Tipleri Pompalar kullanım yerlerine bağlı olarak farklı tiplerde üretilirler. 1-Hacimsel (volümetrik, pozitif) pompalar 2-Rotodinamik (ivme) pompalar.
36
Santrifüj pompaların sınıflandırması -Çarkın yapım biçimine göre; Açık Çarklı, Kapalı Çarklı: ve Yarı Açık Çarklı, -Suyun çarka giriş yönüne göre; Tek Girişli ve Çift Girişli Çarklı, Çark milinin konumuna göre; Yatay Milli ve Düşey Milli, -Kademe sayısına göre; Tek Kademeli, Çok Kademeli, -Basınç- debi ilişkilerine göre; Yüksek, Alçak, Orta Basınçlı pompalar mevcuttur.
39
Santrifüj Pompanın Teorik Esasları Bir santrifüj pompada enerji değişimi suya kazandırılan ivme ile sağlanmaktadır. Bu enerji değişimi, suyun çarka girişteki ve çıkıştaki hızları incelenerek anlaşılabilir.
40
Giriş ve çıkışta suyun kazandığı hızlar üç gurupta toplanır. Aynı noktaya etkiyen bu hız vektörleri bir üçgen oluştururlar (şekil 6.12). Bu hız üçgenlerinden yararlanarak hareket eşitlikleri elde edilir.
42
Çevresel hızı (U): Çarkın dönmesi sırasında incelenen noktanın çevresel hızıdır. Çevresel hız çarkın dönü sayısına ve incelenen noktanın merkeze uzaklığına bağlı olarak değişir. Buradan da anlaşılacağı gibi merkezden çevreye doğru yarı çapa bağlı olarak çevresel hız artmaktadır.
43
Bağıl hız (W): Suyun çarka göre hızıdır. Su çarkla beraber dönerken ayrıca çarkın içinde dışa doğru bir harekette yapmaktadır. Bu hareketin çarka göre aldığı değer bağıl bir hız değeridir.
44
Mutlak hız (C): Çark içinde hareket eden suyun sabit olan gövdeye göre hızıdır. Mutlak hız çevresel hız ile bağıl hızın vektörel toplamıdır.
45
Mutlak hızla çevresel hız arasındaki açı ( ) ile ve bağıl hızla çevresel hız arasındaki açı ( ) ile göstermiştir. Hız üçgeninde verilen ( ) açısı suyun çarka giriş açısı ve suyun çarkı terk ediş açısı olarak değerlendirilir. Gerçekleşen değeri 90 ‘den küçüktür.
46
hız üçgeninden hızların teğetsel ve düşey bileşenleri de elde edilebilmektedir. Mutlak hızın teğetsel bileşeni (Cu) ve bağıl hızın teğetsel bileşeni (Wu)‘dur. Düşey bileşenler ise (Cm)‘dir.
48
Teorik olarak sürtünmesi bulunmayan ve sonsuz sayıda kanadı bulanan ve kanat kalınlığı sonsuz küçük olan bir çarkın giriş yarı çapı (r1) ve çıkış yarı çapı (r2) olsun. Böyle bir çark içinde hareket eden suya pompanın verdiği enerji açısal momentum eşitliği ile ifade edilebilir. Bu eşitlik yardımıyla pompanın sağlayacağı (Hm) yüksekliği hesaplanabilir. Bu yükseklik değeri sonsuz kanatlı bir çarka aittir. Doğal olarak teorik bir yüksekliktir
49
. Bu yüksekliği sınırlayan etmenler; çarkta sonlu sayıda kanat olması, kanatların genişliği nedeniyle giriş ve çıkış açıklıklarının kesit daralması, iç sürtünmeler, bağıl olarak oluşan ters akımlar ve diğer sürtünme ve kaçak kayıplarıdır.
50
Çarkın akışkanın girdiği ve akışkanın terk ettiği noktaları iki dönel yüzey oluşturduğu var sayılarak bir akım iplikçiğinin bu iki yüzey arasında kalan kısmının hareket miktarı momentum eşitliğini yazalım. Momentum eşitliği (dq) debisine sahip bir akım iplikçiğinin (dt) zaman aralığında (1) noktasından (2) noktasına hareketi sırasında hareket miktarını gösteren eşitliktir.
51
(dm/dt) ifadesi çarkın tüm kanatları arasından birim zamanda akan su kütlesini verir. Bu değer (Q) debidir. Debiyi ( ) ve (g) ile ifade edersek
52
eşitliğinin tüm terimlerini ( ) açısal hız ile çarparsak güç eşitliğine ulaşırız.
53
Bu eşitlikteki bazı terimlerin eşitleri aşağıdaki gibi verilebilir
54
Bu son eşitlik teorik gücü belirtmektedir. Pompanın oluşturduğu teorik basınç enerjisi sonsuz kanat sayılı çark için (H teo. ) olarak gösterilebilir Bazı düzzenlemeler yapılarak aşağıdaki eşitliğe ulaşılır
55
Santrifüj pompalarda suyun çarka girişinde ( 1 =90 ) ve (C U1 =0) değerlerinde gerçekleşmektedir. Bu değerler göz önüne alındığında teorik basınç yüksekliği eşitliğimiz aşağıdaki gibi olacaktır. Bu eşitlik santrifüj pompalarda “Temel Eşitlik” olarak veya “Euler” eşitliği olarak adlandırılır.
56
Eşitlikten de anlaşılacağı gibi çarkın geliştirebileceği basınç çarkın dönü sayısına ve çevresel hız ile mutlak hızın ve onların bileşkesinin büyüklüğüne bağlıdır. Çap değeri çevresel hız ve mutlak hızın oluşumunda birincil etmen olması nedeniyle basıncın çarkın dönü sayısı ve çapına bağlı olduğunu söyleyebiliriz.
58
Bu eşitlikten görüldüğü gibi (H-Q) ilişkisi doğrusaldır. Doğrusal ilişkinin azalan mı çoğalan mı olduğunu belirleyen terim (tg 2)’dir. ( 2 > 90 ) koşullarında bu ilişki artan doğrusal bir ilişkidir. ( 2 90 ) koşullarında bu ilişki artan doğrusal bir ilişkidir. ( 2 < 90 ) koşullarında ise azalan doğrusal bir ilişkiyi karakterize eder. Gerçek koşullarda ( 2 < 90 )‘dir. Debi (Q) arttırıldıkça basınç (H) azalmaktadır. Debinin sıfır olduğu durumda teorik basınç yüksekliği en büyük değerini alacaktır. Basıncın en büyük değeri de (U 2 2 /g) değerine eşittir.
59
Ancak debinin artmasıyla birlikte pompa içinde ve emme ve basma borularında suyun hareketiyle oluşan sürtünmeler nedeniyle basınç değeri düşecektir. Sürtünme kayıpları bilindiği gibi (V2) ile değişmektedir. Bu nedenle gerçek koşullarda (H- Q) eğrisi daha önce söylendiği gibi doğrusal azalan bir ilişki yerine ikinci dereceden azalan bir ilişki göstermektedir. Gerçek pompalarda burada sayılanlardan başka kayıplarda meydana gelmektedir. Bu nedenle (H-Q) ilişkisi gerçek koşullarda kayıplara bağlı olarak değişmektedir.
60
Yukarıdaki eşitlikde (Q=0) değeri için düzenleme yapıldığında aşağıdaki eşitlik elde edilir.
61
Pompalarda güç eşitliği ise suyun özgül ağırlığı ( ), manometrik yükseklik (Hm) ve debi (Q) yardımıyla (6.20)eşitliğinden hesaplanabilir. Pompanın genel verimi de ( top. ) burada dikkate alınmalıdır. Burada; N: Pompanın motordan çektiği güç (BG), Hm: Manometrik yükseklik (mSS), Q: Debi (m3/s), : Suyun özgül ağırlığı( 1000 kg/ m3), top. : Pompanın toplam verimi.
63
Pompa karakteristik eğrileri. Pompa çarklarının farklı tiplerine karşın pompalarında çalışmaları sırasında Q-Hm-N ve değerlerinde farklıklar ortaya çıkar. Çark tipleri farklı olan pompaların her birinin farklı işletme koşullarına daha uygun olduğunu görüyoruz. Bazı pompalar yüksek basınç düşük debi için uygun özelliklerde iken bazıları ise yüksek debi için uygun özellikte olabilir.
64
Pompa karakteristik eğrileri. Pompaları çark tiplerine göre kıyaslarken karşılaştırmak ve çalışma özellikleri, hakkında bilgi edinebilmrek amacıyla üç farklı grafik çizilir. -Hm-Q eğrisi (manometrik basınç-debi eğrisi) -N-Q eğrisi ( Güç-debi eğrisi) - -Q eğrisi (Verim-debi eğrisi
66
Pompa karakteristik eğrileri. Tam radyal pompa çarkları yüksek basınç düşük debi koşullarına uygundur. Güç eğrisi ise kalkışta düşük güç vermekte debinin artmasıyla güç değeride artmaktadır. Bu ilişkiye bakarak radyal çarklı pompaları çalıştırırken çıkış vanasını kapatıp motora yol vermek gerektiğini göstermektedir. Verim eğrisi pompanın ancak bir çalışma aralığında kabul edilebilir verim değerlerine ulaştığını göstermektedir. Pompayı muhakkak bu verim aralığında bir yerlerde çalıştırmak gerekir.
67
Pompa karakteristik eğrileri. Karşık akışlı çarklar, radyale yakın özellikten başlayıp eksenel çarka yakın özelliklere kadar değişen çok farklı tiplarde karşımıza çıkmaktadır. Bu nedenle bir tek eğri ile tarif etmek mümkün değildir. Burada ortalama bir çark için eğriler sunulmuştur. Karışık akışlı çarklarda basınç debi ilişkisi başta radyal çarka benzemekle beraber sonradan farklı bir karaktere bürünmektedir. Görüldüğü gibi bir noktadan sonra basınç debi ilişkisi daha yataya yakın bir özellik sergiliyor.
68
Yüksek debi değerlerine çıkıldıkça basıncın azalmasının radyal çarka göre daha az olduğu gözleniyor. Bu tip çarklarda güç eğrisinin oldukça yatay birt seyir içinde olduğu görülmektedir. Güç tüketimi debinin artışından çok fazla etkilenmemektedir. Verim değerleride bir çalışma aralığında çalışma zorunluluğunu ortaya koymakdır.
69
Eksenel pompalarda basıncın artması debinin hızla düşmesine neden olmaktadır. Eksenel pompalar yüksek debi düşük basınç koşulları için uygundur. Bu tip pompanın güç eğriside çok ilginçtir. Bu tip pompalarda güç debi arttıkça azalmaktadır. Bu nedenle eksenel pomplar çalıştırlırken çıkış vanaları tamamen açılır.