Eser Sözleşmesi Biçiminde Kurulan İnşaat Sözleşmelerine Genel Bir Bakış
Türk Borçlar Kanununun 470. maddesinde eser sözleşmesi şu şekilde tanımlanmıştır: “Eser sözleşmesi, yüklenicinin bir eser meydana getirmeyi, iş sahibinin de bunun karşılığında bir bedel ödemeyi üstlendiği sözleşmedir.”
İnşaat sözleşmeleri, genellikle kolaylık olması açısından kat karşılığı inşaat sözleşmesi kurulması yoluyla kurulur. Kat karşılığı inşaat sözleşmelerinde arsa sahipleri, müteahhitten arsaları üzerinde bir yapı inşa etmesini ister ve inşa edilen yapıdan, inşaatın tamamlanmasının akabinde bazı bağımsız bölümlerin müteahhide ait olacağı taahhüdünü verirler. Müteahhit ise, sahip olacağı konusunda kendisine vaat verilen daireleri satarak sermayesini çıkarır. Fakat uygulamada bundan başka bir inşaat sözleşmesi türü daha vardır: Eser sözleşmesi. Aslında, kat karşılığı inşaat sözleşmesi kendi içerisinde eser sözleşmesini barındırmaktadır. Bu nedenle, kat karşılığı inşaat sözleşmesi biçiminde kurulmuş inşaat sözleşmelerinin uygulanmasından doğacak uyuşmazlıklara dahi Türk Borçlar Kanunu’nun eser sözleşmesine ilişkin hükümleri uygulanır. Fakat inşaat sözleşmeleri olağan bir eser sözleşmesi kurulması yoluyla da kurulmuş olabilir. Mesela, iş sahibi müteahhide (yüklenici) belirli bir para verir ve müteahhit de bunun karşılığında bir eser (yapı) inşa eder. Bu nedenle, eser sözleşmelerinin inşaat hukuku bakımından ayrı bir önemi olduğundan, bu yazıda ayrıca bir inceleme konusu yapılmıştır.
Öğretide eser sözleşmesi, iş sahibinin ödemeyi taahhüt ettiği bedel karşılığında, yüklenicinin eseri meydana getirmeyi ve teslim etmeyi üstlendiği iki taraf için hak doğuran ve borç yükleyen bir sözleşme olarak tanımlanmıştır.
Bir hukuki ilişkide, “meydana getirme”, yani üretim temel unsur ise ve emek asıl öğeyi oluşturuyorsa ortada eser sözleşmesi vardır. Eser sözleşmesinin amacı, önceden belli edilmiş olan ve bir bütün meydana getiren bir işin yapılmasında bulunan beden ve kafa gücünün verimi sonucu olmasıdır; beden, kafa gücü yani emek olmazsa eser meydana gelmemiş demektir.7 Eser sözleşmesini, yüklenicinin kendine ait olmayan malzeme ile eseri meydana getirip teslim etmesi anlamına gelen basit eser sözleşmesi ve yüklenicinin tamamının veya bir kısmının kendisine ait malzemeyle meydana getirip teslim etmesini üstlendiği eser teslim sözleşmesi olarak ikili ayrıma tabi tutanlar da vardır.8 Bu tanıma göre, arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesi, iş sahibinin arsası üzerine, yüklenicinin kendi malzemesiyle yapılması sebebiyle eser teslim sözleşmesidir. Eser sözleşmesi, niteliği gereği tam iki tarafa borç yükleyen, tam bir karşılıklılık içeren bir iş görme sözleşmesidir.
Eser sözleşmesi, İNŞAAT HUKUKU açısından çok sık rastlanan ve kritik önemi haiz bir sözleşme tipidir. İnşaat sözleşmelerinin uygulanması bakımından, kat karşılığı inşaat sözleşmeleri olağan eser sözleşmelerine göre daha sık tercih edilse de kanunumuza göre inşaat hukukundan doğan uyuşmazlıkların birçoğunda eser sözleşmesine ilişkin hükümler uygulanır. Eser sözleşmeleri, iş sahibinin yükleniciye (müteahhide) bir ödeme yapması temelinde kurulmuştur. Bu bakımdan, iş sahibinin ya da uygulamada sıkça rastladığımız şekilde arsa sahibinin müteahhide iki tür bedel ödediğine rastlarız: GÖTÜRÜ BEDEL ve YAKLAŞIK BEDEL. Baştan belirtelim ki, bu kavramlar, kat karşılığı inşaat sözleşmesi biçiminde kurulmuş inşaat sözleşmeleri için değil, olağan eser sözleşmesi biçiminde kurulmuş inşaat sözleşmeleri için geçerlidir.