-
-
828 heksametrelik bir eserdir. adindan da anlasilabilecegi gibi iki bölümdür: isler, 1-704; günler, 765-828.
makedonya'daki pieria musalarina ve tanrilarla insanlarin babasi zeus'a seslenisten sonra hesiodos hemen konusya girer ve kardesi perses'e iki kavga (eris) efsanesini anlatir: biri ugursuz ve yikici kavgadir, ic savaslarin ve kisisel anlasmazliklarin nedenidir, öbürü iyi kavgadir, insanlari daha iyiye dogru birbirleriyle yarismaya iter. baba mirasini adaletsizce bölüserek ve görevlilere rüsvet yedirerek kötü eris'i izlemis olan perses bundan böyle iyi eris'i, yani dürüst rekabeti simgeleyen eris'i izlemelidir (11-41).
insan, zeus'un buyruguna göre prometheus'un atesi insanlara getirdigi günden beri yasamini zorlu bir cabayla kazanmak zorundadir. atesi prometheus'a caldiran zeus insanlarina basina büyük bir bela sarmistir. hephasitos'a camurdan güzel bir bakire yapmasini buyurmus; athene, aphrodite ve kharitler ve saatler ona armaganlar vermisler, bu nedenle de adi pandora olmustur. zeus pandora'yi prometheus'un akli pek calismayan kardesi epimetheus'a göndermis, o da prometheus'un kendisinie önceden tembih etmesine ragmen bu zeus'tan gelen bu armagini kabul etmis. pandora o güne kadar dert nedir bilmeyen ve yaslanmayan insanlarin arasina girinca, yaninda getirdigi kutuyu acmis ve kutudan insanlari mahveden bütün felaketler disari kacmis. iste o andan beridir ki "toprak bela dolu, deniz bela dolu".
ozan bes kusagin anlatisi bu gercegin üstüne kurar. önce kronos'un zamanindan tanrilar altin kusagi yaratmislardir. altin kusak insanlari calisma zorunlulugu olmadan senlik ve sölenler arasinda huzurlu ve keyifli bir yasam sürüyorlardi. toprak onlara kendiliginden ürün sunuyordu ve insanlar uykuya dalar gibi ölüyorlardi. ardindan tanrilar birinci kusaga benzemeyen gümüs kusagi yarattilar. bu kusagin insanlari yüz yil boyunca analarinin yaninda aptal bebekler gibi büyüyorlardi; genclik cagina girdiklerinde daha da kötü yasamaya basladilar: cünkü tanrilari onurlandirmak istemiyorlardi. bu duruma öfkelenen zeus onlari yere gömdü ve ücüncü kusagi, bronz kusagini yaratti. bronz silahlariyla güclenen ve kibirlenen bu kusak savas delisiydi ve sonlarini da bu savaslar sonucu hazirlamis oldular ve yok olup gittiler. bundan sonra zeus en dürüst ve en iyi bilinen dördüncü kusagi yaratti. thebai surlari önünde ya da güzel helene ugruna troya'da dövüsen kahramanlar ve yari tanrilar... öldükten sonra zeus onlari derin okeanos'un yaninda mutlular adasi'na göndermis ve huzur icinde öteki yasamlarini sürdürmelerini saglamistir. bundan sonra besinci kusak, demir kusagi gedi. hesidos'un yasamakta oldugu cag. ozan bu cagdan önce yasamis olmayi ya da daha sonra dogmayi yegeledini söyler cünkü bu cag insanlar arasinda yasanin ve tanrilara sayginin bulunmadigi siddet ve hile cagidir. herkes sözlerini tutmamakta ve adaleti kendi eliyle uygulamaktadir.
ozan bundan sonra adaleti cigneyen kardesi perses icin ve rüsvet alan görevliler icin bir masal anlatmaya baslar. atmaca zavalli bir bülbülü yakalar, kanatlarindan yaralanan bülbül karsi koymaya calisir. atmaca onunla alay edip: "ancak aptallar kendilerinden daha güclü birine karsi direneceklerini sanirlar" der. ama zorbaligin zaferi gecicidr. zeus'un kizi dike bozulan düzeni yeniden saglayacak, adalet yerini bulacaktir. perses bunu kafasina iyice sokmalidir. kentler adaletle gelisir ve zeus onlara huzurlu bir bollugu ancak o zaman verir. ama bir kentin insanlari adaletsizse zeus onlari her türlü felaketin icine atar hatta bütün bir kent tek kisi yüzünden aci ceker. bu dersi rüsvet alan görevliler de ögrenmelidir. biri dike'yi gücendirdigi zaman babasi zeus'a gider ve ondan bunu ödetmesini ister. o halde yargiclar gözünden hicbir sey kacmayan zeus'tan sakinmalidirlar. perses bir kez olsun adaleti gözetmeli, bir utanc olmayan tersine insalara refah saglayan ve onlari haksizliktan uzak tutan calismayi amac edinmelidir. ozan bu noktada pratik bilgelikle ilgili bir dizi ögüt verir.
hesiodos'un dünyasinda calisma deyince özellikle ilkel bir toplum icin esas olan tarla isleri anlsilir. böylece tarim alaninda deneyimlerinden kaynaklanan ve eski aliskanliklara bagli uzun bir ögütler listesi baslar. bu arada denizciligin kurallarina da deginir. eser dinsel ve ahlaki yasama iliskin yeni bir ögüt listesinin yaninda ugurlu ve ugursuz günler takvimiyle sona erer.
-
-
-
oy deniz dalgalı
bir yar sevdim ona yanarım
ay çiçeği gibiyim
o güneşe semah yakarım
-
dürüstlük, komşu, tasarruf çiftlik bilgisi, iklim koşulları, giyim kuşam, gemicilik hurafeler ama özellikle çalışmakla ilgili öğütler sıralanır. homeros'un anlatısında gördüğümüz yiğitlik, savaşlar, krallar yerine gündelik yaşam vardır. önemi de burdadır.
‘’ ilk olarak kendi işine bak,
daha sonra başkalarıyla ilgilen!
kavga daha sonra edilir
eline geçen fırsatı harcama
bu yüzden önce kendi işimizi halledelim perses’’ (p.14)
‘’beşinci soy demir soyudur.
gündüzleri çalışır, geceleri üzülürler
tanrıların verdikleri sıkıntılarla karışık bir şekilde
birkaç ufak tefek zevk tadabilirler.’’ (p.21)
‘‘ama birine kötülük yapmak aslında kendine kötülük yapmaktır
kötü şeyler düşünen insan diğerlerinden önce kendisine zarar verir’’ (p. 25)
‘’ düşünceleriyle karar veren insan güzel olanın bugün de yarın da değişmeyeceğini görecektir’’ (p.27)
‘’insanlara güven de güvensizlikte büyük sorun yaratır
bir kadına ya da hırsıza güvenmek arasında fark yoktur’’ (p.30)
‘‘sistemli çalışma rahatlık, sistemsizlik sıkıntı getirir’’ (p. 35)
‘’ zamanı geldiğinde evlen.
otuz yaş civarı bu konuda iyi bir zamandır.
kadın ise geliştikten dört sene sonra evlenmelidir.
el değmemiş olursa
ona istediğin gibi davranabilirsin.
o yüzden en güzeli de tanıdıklardan birinden kız almaktır
..
bir erkek için en güzel şey iyi bir kadına sahip olmaktır
en kötü şey ise kötü kadındır.
düşünsene sadece kendi karnını doyurmayı düşünen bir kadın
erkek ne kadar güçlü olursa olsun ona zarar vermeye yarar’’ (p.46)
‘’ insanın en önemli hazinesi susmasını bilen dildir.
zamanında konuşmak da değerlidir’’ (p.47)
not: say yayınları 2012 baskısı
-
1979 tarihli bu şarkının sözlerini aşağıya yapıştırıp bu şarkıya ilişkin devrim yoldaş 'ın yazdıklarının linkini verelim.
hani köpük köpük dalgalar vurdukça yalıyar oyulur
deniz binlerce usta eller gibi bir işe koyulur
hani mermer binbir yontu sinesinde tutsak almış
kimi şahin baykuş kafası kimi bir gül oymayı düşünür
çivi çaka çaka deler kalbur tane tane eler
ve birgün evren yorulur
gök dürülür, yer gider
oy deniz dalgalı bir yar sevdim ona yanarım
ayçiçeği gibiyim oh güneşe semah yakarım
hani çok doruklu dalgalar göğsüne emzirir pınarı
pınar binlerce usta eller gibi bir işe koyulur
hani mermer binbir yontu sinesinde tutsak almış
kimi şahin baykuş kafası kimi kimin bu dünya düşünür
çivi çaka çaka deler kalbur tane tane eler
ve birgün evren yorulur
gök dürülür , yer gider
oy deniz dalgalı bir yar sevdim ona yanarım
ayçiçeği gibiyim oh güneşe semah yakarım
işler ve günler işte tıpkı böyle yoğurur mayayı
işler ve günler ellerle doğurur yazıyı turayı
hani mermer binbir yontu sinesinde tutsak almış
kimi şahin baykuş kafası kimi yeni bir dünya düşünür
çivi çaka çaka deler kalbur tane tane eler
ve birgün evren yorulur
gök dürülür , yer gider
oy deniz dalgalı bir yar sevdim ona yanarım
ayçiçeği gibiyim oh güneşe semah yakarım
-
çeşitli öğütler kısmı:
mutlu ölümsüzlere gereken saygıyı göster.
arkadaşına kardeşim deme hiçbir zaman,
dersen, kötü davranamazsın artık ona karşı.
ve güzel konuşayım derken yalan söyleme.
kardeş dediğin kötü söyler, kötülük ederse,
öcünü iki katlı almalısın ondan.
sonradan dostluk kurmak isterse seninle,
af dilemeye kalkarsa, kabul et.
demek zavallı bir insanmış
dostlarını bir orada bir burada seçen.
açık davran, yüzün yüreğinin aynası olsun.
ne konuksever desinler sana, ne konuksuz,
ne yoksul dostu, ne de büyüklerin düşmanı.
insan yüreğini yıpratan kör olası fakirliği
kimsenin yüzüne vurma hiçbir zaman,
ölümsüz tanrıların bir cilvesidir bu.
kendini tutan dil hazinedir insan için,
ölçülü dil ise dillerin en değerlisidir.
kötü söyleyene başkası daha kötü söyler.
ortak masraflı şölenlerde surat asma:
keyfin daha büyük, masrafın daha az olur.
gün doğarken ellerin kirli olmasın sakın
zeus'a da öbür tanrılara da şarap sunarken.
yoksa dinlemezler seni, duaların boşa gider.
ayakta su dökme güneşe karşı,
hele gün battıktan sonra sabaha kadar
ne yola işe, ne yol dışına,
soyunup dökünsen bile:
geceler ölümsüz mutlularındır.
tanrılara saygısı olan saklanıp çömelir,
ya da kapalı bir avlu duvarına sokulur.
sonra evinde ocak yakınında
ayıp yerlerini yıkanmadan gösterme sakın.
cenaze dönüşlerinde çocuk yapayım deme,
bu işi kutsal bayram dönüşlerinde yap.
durmaz akar güzelim ırmaklardan geçerken
ayaklarını suya sokmadan önce dua et
gözlerini akıntıya dikerek,
ve tertemiz pırıl pırıl sularda ellerini yıka.
içini ve ellerini yıkamadan ırmaktan geçen
tanrıların öfkesini geçer üstüne, başına dert açar.
kurban törenlerinde tırnaklarını kesme sakın,
hele kara demirle kuruyu yaştan ayırma.
maşrapayı küpün üstünde bırakma
şarap içerken, uğursuzluk getirir.
ev yaparken çıkıntı bırakma hiçbir yerinde ki,
kuzgunlar konup ötmesinler kötü kötü.
önce tanrılar için kullanılmamış kaplarda
ne yemek ye, ne yüzünü yıka, bu da bela getirir.
on iki yaşında bir çocuğu
kutsal şeyler üstüne oturtma, iyi değildir,
erkekliğinden hayır gelmez o çocuğun;
on iki aylık da olsa, sonu kötü olur.
bir kadının yıkandığı suda
bir erkek yıkanmamalı hiçbir zaman.
bundan da kötülük gelir, bir zaman için de olsa.
kurban etlerini yıkarken
tanrı sırlarıyla eğlenmeye kalkma:
bu da pek kızdırır tanrıları.
kaynak başlarında işeme sakın,
ne de ırmakların denize döküldüğü yerde,
oralarda yıkanmaya da kalkma, iyi değildir.
bunları yap ki, insanlar kötü demesinler senin için;
insanın adı çok kolay kötüye çıkar,
ama sonra çok zordur herkesin dilinden kurtulmak.
ün dediğin kolay kolay ölmez,
hele büyük kalabalıklara yayıldığı zaman.
ün de bir tanrıdır ölümsüz.