Homo faber, alet yapan insan…
İnsan dışındaki birçok hayvanın da alet yapabildiği ve kullanabildiği ortaya konulduğundan beri bu vasıf tek başına insanı tanımlamaya yetmiyor olsa gerek. Elbette insanın yaptığı ve kullandığı aletlerin karmaşıklığından bahsetmeyeceğim. Alet yapmada karmaşıklık seviyesi bir köşede dursun, primatlarda alet yapımı ve kullanımıyla ilgili neler denildiğine bakalım. Zira yaşayan primatlarla çalışmak insanın evrimsel sürecinde nasıl ilerlediğini de aydınlatmaya yardım edecektir.
Primatlarda alet kullanımı en az altı farklı biçimle kategorize ediliyor.
- Bir çok arboreal (ağaçta yaşayan) tür için dalları oynatmak, terestrial (yerde/karada yaşayan) türler için de falezlerin yüzeyinden taşları haraket ettirme. Bunu avcıları korkutmak için yapıyorlar.
- Korunmak için alet kullanımı. Amaç, potansiyel avcıları hedef alıp vurmak.
- Avlanma silahları yapmak için alet kullanmak. Ama bu sadece büyük kuyruksuz maymunlarda görülen bir özellik.
- Vahşi şempanzelerdeki yaprak kırpma gibi kur davranışları.
- Vücutlarını temizlemek için de nadir de olsa alet kullanabilirler.
- Böcekleri yuvalarından çıkarma ya da fındık kırmak gibi beslenme için alet kullanımı.
Yakın zamanlarda, şempanzelerin meyveleri dalından koparmadan önce kontrol ettiğini ortaya koyan araştırma, insan evriminde alet kullanımının nasıl başladığına işaret ettiği düşünülüyor.
Hepimiz meyve sebze alırken olgunluğunu kontrol etmek için elimize alır, hatta biraz sıkıştırır ve zaman zaman da koklarız. Dartmouth College’da Antropoloji Profesörü Nathaniel Dominy’nin yaptığı çalışmalara ve gözlemlere göre şempanzeler de incirleri dalından koparmadan önce; yenilebilir olgunlukta görünen yeşil incirleri iki elleriyle tutuyor, kokluyor, sonra biraz ellerinin arasında sıkıştırıp, bir ısırık alıyor. İnciri dalından koparmadan önce yaklaşık dört kez hızlı hızlı bu işlemi gerçekleştiriyor.
Alet kullanımının kökenlerine giderken yaşayan primatları model olarak görmek, primatolojinin temellerinde birini oluşturuyor. Tıpkı bu ve birçok çalışmada görüldüğü gibi.
Bu bilgi temelinde alet kullanmayla direkt ilgili olan el becerileriyle ilgili de birçok spesifik çalışma yapılmış ve yapılmaktadır. El becerileri ya da manipulasyon bir ya da daha fazla nesnenin kullanıma dair fiziksel bir perfomanstır.
Terim, orjinalinde object manipulation olarak kullanılır. Ya da manipulation complexity yani karmaşık el becerileri olarak geçer. Manipulate kelimesi bir şeyi elle kullanmak, hareket ettirmek anlamlarına sahiptir. Manipulation yani manipulasyon ise Türkçe’de çoğunlukla ‘suistimal etme’ anlamıyla bilinse de yönlendirme anlamı da söz konusudur. Bu sebeple de object manipulation terimini, literatürde az sayıda da olsa denk gelmiş olsam, ‘Nesne Manipulasyonu’ şeklinde kullanacağım.
Hayvanlarda, nesneleri kullanmaya dair manipulasyonlar teknik olarak beş grupta incelenebilir.
- Basit kavrama: Nesneleri bir ya da iki elle kavrama.
- Basit nesne manipulasyonu: bir nesnenin diğer bir ya da iki manipulatörle koordineli olması. Bir nesnenin bir elden diğer ele geçişini sağlamak ya da bir nesneyi döndürmek gibi. (manipulatör burada el ya da ağız da olabilir)
- Nesne altı manipulasyon: Bir nesnenin manipulasyonunun başka sabit bir nesneyle etkileşimi. Bir nesneyi suda yıkamak ya da herhangi bir şeyin yüzeyine sürtmek.
- Karmaşık nesne manipulasyonu: Bir nesnenin konumunu/durumunu değiştiren bağımsız bir nesnenin manipülasyonu. Bir nesneyi diğeriyle eğip bükme ya da bir nesneye diğeriyle vurma (direkt olarak ya da fırlatarak).
- Sosyal nesne manipulasyonu: Bir nesnenin, nesne ve diğer hayvanlar arasında fiziksel kontak olmadan, ilişkili olduğu diğer hayvana manipulasyonu. Bir diğer hayvanı yiyecek için kızdırma/darlama gibi.
Sosyal nesne manipulasoynu basit kavramayı, basit nesne manipulasyonunu, nesne altı manipulasyonunu ve hatta karmaşık nesne manipulasyonunu dahi içerebilir.
Bu kategorilerin tüm türlerde potansiyel geçerliliği vardır.
Bu el becerilerinin alet kullanmada önemi büyük. İnsanın evrim sürecinde alet yapma/kullanma ve el becerileri, nesneleri manipule etme başka nelerle ilgili olabilir? 14 Nisan 2016 yılında yayınlanmış bir makale primatlardaki bu el becerilerini hem yerde yaşamla hem de beyin hacmiyle ilişkilendiriyor.
Karmaşık el becerilerinin büyük beyinle ve yerde yaşamla ilişkisi nasıl anlaşılır? Bahsi geçen araştırma, bilişsel performans testleri ve beslenme niteliklerinin örnekleriyle farklı primat türlerinden 36 bireyle çalışıldı. çalıştı. Bu primatlarla hayvanat bahçelerinde çalışıldı. Karmaşık el hareketleri Guttman’ın ölçeklendirme metoduna göre uygulanıyor ve 8 seviyeye ayrılıyor. Bu uygulama manipulasyonunu tek elle/iki elle ya da koordineli/koordinesiz yapılmasına göre kategorize ediliyor.
Alet kullanımı/yapımı ve beyin hacminin ilişkisinin kaçınılmazlığı gibi yerde yaşamla (terestrial) beyin hacminin ilişkisi olabileceğini düşünüyor.
Karmaşık el hareketleri, zıtlıkların çeşitliliğine göre tanımlanıyor. Kategoriler; iki elli koordinasyonlarda bir eli iki elden daha fazla kullanmaya, asimetrik iki el manupilasyonuna karşın simetrik iki el manipulasyonuna yanı sıra kooordineli olmayan iki elle uygulanan paternlerde iki elin de bağımsız hareket etmesine karşın zaman ve yer kriterlerine göre iki elin koordineli hareket etmesi temellerine dayanıyor.
Eğer primatlarda karmaşık el hareketleri ve beyin büyüklüğü birlikte evrildiyse ve bu yüzden ekolojik gereklilikler bu soydaki beyin büyüklüğü evrimini kısmen yönlendirdiyse; insandışı primatlarda karmaşık el becerileri geliştirme ve beyin büyüklüğü ilişkisi temelinde, insanın karmaşık aletler yapmada başarı sağlayıp sağlamadığını sormak ilginç olur.
Eğer insanlar da bu primat trendine uysalardı, beyin hacmi ve yiyecek arama ekolojisi arasındaki ilişkili evrim de insanın beyin evriminde büyük bir rol oynamış olabilirdi.
Çalışmada sonuç olarak bireylerin çoğu Guttman ölçeğine uygun performas sergiliyor. Bu ölçek karmaşık el becerilerinin derecelendirilmesine dayanıyor.
- İlk olarak, iki elle rastgele iki objeyi hareket ettirmek, bir nesneyi iki elle hareket ettirmekten daha karmaşıktır.
- İkinci olarak, bir hareketin yani manipulasyonun karmaşıklığı, parmakların senkronize olmadan hareket kapasitesine göre artıyor ve hareket için sadece bir el kullanmak yerine iki elin kullanıldığı zaman hareket becerisi artıyor.
- Üçüncüsü, senkronize el hareketleri seknronize olmayan el kullanımından daha karmaşık olmaya eğilimlidir.
Çalışmanın ortaya koyduğu grafikler; karmaşık el becerisiyle terestrial, yarı terestrial, arboreal şekliden üç kategoriye ayrılmış yaşam biçimleri temel alındığında terestrial yaşam biçimiyle karmaşık el becerileri pozitif korelasyon gösteriyor. Bu çalışmanın en önemli farklarından biri de hayvanat bahçelerinde yapılan gözlemler sıradan hayvanların yiyecekleri değiştirilmemiş, daha önce bilmedikleri bir biçimde sunulmamıştır. Yedikleri her zamanki meyveler her zamanki gibi doğranmış ve sunulmuştur.
Sonuç olarak çalışma terestrial yaşam biçiminin el becerilerini geliştirmede ortaklaşa bir evrim geçirdiğini destekliyor.
Kaynaklar:
- Parker, S. T., & Gibson, K. R. (1977). Object manipulation, tool use and sensorimotor intelligence as feeding adaptations in Cebus monkeys and great apes. Journal of Human Evolution, 6(7), 623-641.
- Van Schaik, C. P., Deaner, R. O., & Merrill, M. Y. (1999). The conditions for tool use in primates: implications for the evolution of material culture. Journal of Human Evolution, 36(6), 719-741.
- http://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-3553772/Chimps-shop-fruit-way-Watch-primates-squeezing-smelling-figs-picking-best-one-lunch.html
- http://www.nature.com/articles/srep24528