Bir ebeveyn televizyonu açıp karşısına evladını oturttuğunda bu onlara genellikle yaklaşık 30 dakikalık bir sessizlik kazandırır. Bu süre akşam yemeğini hazırlamak, çamaşırları katlamak veya bir arkadaşla hızlı bir sohbet için yeterli bir zaman yaratır. Yani TV birtakım ebeveynlik hedeflerine ulaşmayı mümkün kılar. Çocuklar da çoğu zaman bundan hoşlanırlar. Bu daha da önemlisi ebeveynleriyla sorumluluk paylaşmaları gerekmeyen, ödevlerini yapmaları için rahatsız edilmedikleri hayali bir dünyada geçen zamanlardır...
Ancak araştırmalar erken yaşta çok fazla televizyon izlemenin birtakım riskler taşıyabileceğini her geçen gün daha yüksek sesle dile getiriyor.
JAMA Pediatrics'te yayınlanan bir araştırma, TV başında geçen ekranı süresi ile “atipik duyusal işlemleme” olarak bilinen şey arasında bir ilişki buldu. Bu, dönen bir nesneyi saplantılı bir şekilde izlemek gibi duyusal arama davranışlarının geliştirilmesinin yanı sıra, çocuğun isminin söylenmesi gibi uyaranlara yanıt vermede daha yavaş olmasına ya da yeni yiyeceklere ve gürültülü ortamlara direnmek gibi belirli duyusal deneyimlerden kaçınmalarına neden olabilir.
Araştırmacılar otizm spektrum bozukluğu ya da DEHB (dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu) olan çocuklar üzerinde çalışmamış olsa da, bu tür duyusal işlemleme güçlükleri her iki durumda da görülüyor olabilir.
Çalışmanın ekran başında geçirilen süre ile atipik duyusal işlemleme arasında kurduğu ilişki; erken yaşta TV izleme ile konuşma gecikmesi, dikkat sorunları, duygusal düzensizlik, çeşitli beyin bulguları, otizm belirtileri ve uyku sorunları arasında benzer bir bağlantı olduğunu öne süren geçmiş araştırmalara dayanıyor.
Ancak çok fazla televizyon izlemenin otizme, DEHB'ye veya başka hastalıklara neden olduğuna dair bir kanıt yok. Örneğin ABD'de Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) çok fazla TV izlemeyi otizm için bir risk faktörü olarak görmüyor.
Otizm için bilinen risk faktörleri arasında ileri ebeveyn yaşı, genetik ve çok düşük doğum kilosu yer almakta. DEHB'nin gelişiminde genetik de rol oynamakta; DEHB için diğer potansiyel risk faktörleri arasında çevresel kirleticiler ve erken doğum yer alır. Araştırmanın baş yazarı, Drexel Üniversitesi Tıp Fakültesi psikiyatri bölümünden Doç. Dr. Karen Heffler, kendi oğluna otizm teşhisi konulduktan sonra bu araştırma alanına yönelmiş.
Doç. Dr. Heffler, TV izlemenin atipik duyusal işleme için bir risk faktörü olması durumunda dahi bunun, potansiyel olarak değiştirilebilecek bir faktör olduğunu dile getiriyor:
Ebeveynleri güçlendirmek istiyoruz, çocukların potansiyellerini ortaya çıkarmalarını istiyoruz.
İşte çocuğunuzun hayatında televizyon karşısında geçirilen zamanın rolünü daha iyi anlamanız için konu hakkında bilmeniz gereken beş şey:
1. Kılavuzlar küçük çocukların ekran başında geçirdikleri süre hakkında ne söylüyor?
Doç. Dr. Heffler ebeveynleri, Amerikan Pediatri Akademisi'nin (AAP) 18 ila 24 aydan küçük çocuklar için dijital medya kullanımından kaçınılması gerektiğini söyleyen medya yönergelerine uymaya şiddetle teşvik ediyor. Yönergeler, örneğin aile üyeleriyle yapıldığında zenginleştirici ve uygun şekilde ilgi çekici olabilen görüntülü sohbetler için bir istisna oluşturuyor. 18-24 ay arasındaki küçük çocuklara izleteceğiniz şeylerde yüksek kaliteli programlara yönelmenizi ve bunları birlikte izlemenizi öneriyor. 2-5 yaş arası çocuklar günde bir saat yüksek kaliteli programla sınırlandırılmalı ve söz konusu programları siz de onlarla birlikte izlemelisiniz.
2. Televizyon başında geçirilen sürenin risklerine ilişkin araştırma bulguları
Doç. Dr. Heffler, çalışmasında 2011 ile 2014 yılları arasında 1471 bebek ve küçük çocuğun ebeveynleri tarafından bildirilen verileri analiz etti. Ebeveynler, çocuklarının ne sıklıkta televizyon izlediğini paylaştı. O zamanlar mobil cihazlar daha az yaygın olduğu için ebeveynlere mobil cihazlarla ilgili soru sorulmamıştı.
Kendisi ve ortak yazarları, 1 yaşındaki çocuklarda herhangi bir TV ekranına maruz kalmanın, ekran başında hiç vakit geçirmeyen çocuklara kıyasla yaklaşık 3 yaşındayken dahi atipik duyusal davranışlar sergilemeye devam etme olasılığının iki kat arttığını keşfetti. 18-24 ay arasındaki çocuklarda da benzer sonuçların görülme olasılığı yüksekti ancak TV'ye maruz kalan bebekler kadar belirgin değildi.
18 aylık çocukların, ekran başında hiç vakit geçirmedikleri sürenin ötesinde TV karşısında geçirdikleri her saat için, büyüdüklerinde belirli hislerden kaçınma ve uyaranlara daha az tepki vermeyle ilgili davranışlar sergileme olasılıkları yüzde 23 daha fazlaydı.
Pek çok küçük çocuğun belirli bir gürültüye duyarlılık gibi duyusal işlemleme farklılıkları olsa da, bu reaksiyonların kısa süreli olabileceğini unutmamak önemli. Doç. Dr. Heffler ve ekibi, çocukların ebeveynleri tarafından bildirildiği üzere, duyarlılık ve kaçınma da dahil olmak üzere dört farklı duyusal işlem kategorisinde özellikle atipik davranışlar aradılar.
TV'ye maruz kalmanın duyusal işlemeyi nasıl etkileyebileceği belirsiz olsa da Doç. Dr. Heffler yine de küçük çocukların beyinlerinin henüz TV'nin ışık, hareket ve renkler gibi duyusal özelliklerini almaya ve işlemeye hazır olmadığını dile getiriyor. Bu çerçevede televizyonun, konuşma, gevezelik etme, cıvıldama, oyun oynama ve dışa dönük olma gibi davranış ve etkinliklerin yerini alması da mümkün.
3. 'Ekran başında geçirilen süre' ifadesindeki 'ekranın' televizyon, akıllı telefon veya tablet olması önemli mi?
Doç. Dr. Heffler'in çalışması akıllı telefon veya tablette gerçekleşen ekran süresini değerlendiremedi ancak bunun benzer sonuçlara yol açabileceğinden şüpheleniyor. Öte yandan bazı araştırmalar da mobil cihazlarda ekran başında geçirilen zamanın küçük çocuklarda dil gecikmesi ve düzensizliği ile ilişkili olduğunu zaten gösteriyor.
Bununla birlikte Doç. Dr. Heffler, erken yaşta ekran başında kalmanın on yıl öncesine göre çok daha yaygın olduğundan endişe ediyor ancak bebekler ve yeni yürümeye başlayan çocuklar arasında akıllı telefon kullanımı konusunda daha fazla araştırmaya ihtiyaç var. Doç. Dr. Heffler şöyle ekliyor:
Endişe ettiğimiz nokta, çocukların mobil cihazlar aracılığıyla videoya, çalışmanın yapıldığı zamana göre çok daha yüksek oranda erişebilmesi.
4. Küçük çocukların ekran süresini kısalttığında ne olduğunun test edilmesi
Yukarıda da pek çok ifade ettiğimiz çalışmada Doç. Dr. Heffler, ebeveynler küçük çocukların -özellikle de otizm semptomları olanların- ekran başında kalma süresini azalttığında ne olacağını araştırıyor. Konuyla ilgili çok sınırlı sayıdaki araştırmada, bazı çocuklar ve aileleri için iyileşme belirtilerine işaret ediyor.
Doç. Dr. Heffler'in 2022'de yayınladığı pilot çalışmada 18-40 ay arasında otizm tanısı alan dokuz çocuğun günde ortalama beş saat ekran içeriği izleme geçmişi bulunmaktaydı. Ebeveynleri, ekran başında geçirilen zamanı sosyal katılımla değiştirmelerine yardımcı olmak için destekler aldıktan sonra yapılan testler, temel otizm semptomlarında önemli iyileşmeler olduğunu ve ebeveynler için de stresin azaldığını ortaya çıkardı.
Bunların ışığında Doç. Dr. Heffler, çocuklarının atipik duyusal işlemlerinin günlük rutinlerine müdahale ettiğini fark eden ebeveynlere, ekranları kapatmayı ve daha fazla sosyal, duyusal ve oyun aktivitelerini rutine entegre ederek bunun iyileşmeye yol açıp açmadığını görmek için bir deneme yapmalarını öneriyor.
Daha da önemlisi, ekran süresi atipik duyusal işleme için potansiyel risk faktörlerinden sadece bir tanesi... Bazı aileler ekran başında kalma süresini azaltabilir ve çok az iyileşme görebilir veya hiç iyileşme de görmeyebilir.
5. TV ekranı karşısında geçen süreye alternatifler
Peki nasıl alternatiflere başvurabiliriz. Ebeveynlerin zaman sıkıntısı çektiği ve bazılarının doğum sonrası depresyon gibi zihinsel sağlık sorunları yaşayabileceği aşikar. Bu durumun anlayışla karşılanması da şart. Ailelerin ihtiyaçları göz önünde bulundurulmalı, böylece ebeveynler küçük çocuklarını büyütürken daha fazla destek alabilirler; mevcut noktada TV, iş ve ebeveynlik arasında yetişkinlere tek mola sunan araç konumunda.
Doç. Dr. Heffler'in 2022 pilot çalışmasının ortak yazarlarından biri olan ve erken çocukluk müdahale uzmanı Lori Frome, TV süresini kısaltma konusunda rahat olan ebeveynlerin çeşitli stratejiler deneyebileceğini ifade ediyor.
Bu, ekranların mümkün olduğunca kaldırılmasıyla başlıyor. Frome'un birlikte çalıştığı bazı ebeveynler televizyonları kaldırmış veya üzerini battaniyeyle örtmüş. Uzaktan kumandaları saklamak, TV'lerin fişini çekmek ve telefonları ve tabletleri erişilemeyecek bir yere koymak (aynı zamanda ebeveynler için de) yardımcı olabilir.
Frome, ebeveynlerin bir şeyler yapmak için televizyonu açmak yerine sıklıkla çocuklarını ev rutinlerine dahil etmelerini öneriyor. Görevler yemek yaparken çocuktan tuzu uzatmasını istemek, masaya tabak çatal koymasını veya peçete çıkarmasını istemek kadar basit olabilir. Bir ebeveynin mevcut olduğu ancak müsait olmadığı zamanlarda ise oluşturulacak güvenli alanda çocuklar; oyuncak bebekler, bloklar, bardaklar, toplar gibi standart oyuncaklarla oynayabilir. Çocuklar, en sevdikleri film veya TV şovundaki oyuncak karakterlerden veya oyuncaklardan özellikle keyif alabilirler.
Ancak tüm bunların yanında Heffler, ebeveynlerin mucizeler yaratmasını da beklemiyor ve “Bu bilgiyi kendi koşulları altında ellerinden gelen en iyi şekilde kullanabileceklerini umuyoruz” şeklinde konuşuyor.
Rebecca Ruiz, Mashable'da muhabir / Metin Aktaşoğlu tarafından yerelleştirildi