Topluma mal olmuş bir kişinin yaşamını, yaptıklarını, yaşadığı döneme katkılarını anlatan yazılara ve kitaplara biyografi (yaşam öyküsü) denir. Kişinin kendi yaşamını anlattığı yapıtlar ise otobiyografi olarak adlandırılır. Biyografilerde anlatıcı ile kahraman aynı kişi değilken otobiyografilerde anlatıcı, tıpkı anılarda olduğu gibi, yazarın kendisidir. Bilimsel bir konuyu ya da bir kişinin yaşamını, kişiliğini, eserlerini ayrıntılı bir biçimde inceleyen eserlere ise monografi adı verilir.
Biyografi yazarı, anlattığı kişinin yaşamını yansız bir yaklaşımla yansıtmaya çalışır; ama yazısını kuru bilgiler yığınına dönüştürmez. Bir tarihçinin tutumunu benimserken aynı zamanda bir sanatçı duyarlılığını gösterir. Biyografi yazarı, ele aldığı kişiyle ilgili bütün belge ve bilgileri toplamaya çalışır. Yararlandığı kaynaklar arasında o kişinin günlükleri, mektupları, anıları ve hakkında yazılanlarla birlikte o kişiyi tanıyanlar, eş ve dostları da bulunabilir.
Biyografinin Özellikleri
- Biyografik eserler uzun süreli araştırmalar ve ayrıntılı, titiz bir çalışma gerektirir.
- Biyografiler bilgi ve belgelere dayandırılmalıdır, yani nesnel olmalıdır; biyografilerde söylentilere yer verilmemelidir.
- Biyografilerde kronolojik bir sıra izlenebilir.
- Biyografisi yazılan kişinin ailesi, yakın çevresi, öğrenimi, değeri ve başarıya ulaşma süreci üzerinde de durulur.
- Biyografisi yazılan kişinin başından geçen olaylar onun davranışlarını belirleyecek bir akış içinde verilir.
- Biyografilerde gözlem önemli bir yer tutmaz, yazarın kişiyi bizzat tanımış olması, onun yaşamının önemli anlarında yanında olması olması zorunlu değildir.
- Biyografilerde dil ağırlıklı olarak göndergesel işlevde kullanılır.
- Biyografilerde çoğunlukla öyküleyici ve öğretici anlatım türleri kullanılır.
- Biyografiler açık, akıcı ve yalın bir dille kaleme alınır.
- Biyografiler sayesinde okurlar başarılı bir yaşama ulaşma yollarıyla ilgili örnek bir yaşam deneyimine tanıklık etmiş olurlar ayrıca biyografisi yazılan kişinin yaşadığı dönemin özellikleriyle ilgili bilgi sahibi olurlar.
- Eski Yunan edebiyatında Plutarkhos biyografi türünün ilk büyük yazarı kabul edilir. Biyografi eski edebiyatta “tercüme-i hâl” adıyla anılmıştır. Divan edebiyatında bugünkü biyografiye en yakın örnekler “tezkireler olmuştur. Şairlerin hayatlarını ve eserlerini inceleyen tezkirelere şuara tezkiresi (şairler tezkiresi) denmiştir. Ali Şir Nevai’nin “Mecalisü’n Nefais” adlı tezkiresi Türk edebiyatının ilk tezkiresidir. Osmanlı sahasında yazılan ilk tezkire ise Sehi Bey’in “Heşt Behişt”idir.
Edebiyatımızın biyografi türündeki önemli eserleri şunlardır:
Kisâs-ı Enbiya → Ahmet Cevdet Paşa
Evrak-ı Perişan → Namık Kemal
Beşir Fuat → Ahmet Mithat Efendi
İki Dost → Süleyman Nazif
Mehmet Akif, Namık Kemal → Mithat Cemal Kuntay
Atatürk → Yakup Kadri Karaosmanoğlu
Tek Adam, İkinci Adam → Şevket Süreyya Aydemir
Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar → Fuat Köprülü
Tevfik Fikret → Mehmet Kaplan