Tarihsel Gelişim
Ancak antikçağda bütün ünlü kentlerin kuruluşları, tarihi verilerle kanıtlanamayan mitolojik hikayelerle süslenmiştir. Söz konusu kentlerin kuruluşlarından önceki zamanlara ait olan bu efsaneler, esas itibariyle insanlarla tanrısal olguları karıştırarak kentlerin başlangıçlarına değer katmak isteyen antikçağ yazarlarının ortaya attıkları söylencelerdir. Phaselis açısından da durum böyledir. Antikçağ mitoslarına göre, Phaselis kenti M.Ö. 691/690 yılı civarında Rhodos kenti Lindos’un önderliğinde Pamphylia Körfezi’nin batı sahilinde kurulmuştur.
Phaselis uygun konumu ve Mısır, Fenike, Ege ve Hellas Doğu Akdeniz deniz güzergahı üzerindeki üç doğal limanıyla Klasik, Hellenistik ve Roma dönemlerinin en önemli ticaret kentlerinden biri olmayı başarmıştır. Kentin yerleşim alanı içinde bugüne kadar M.Ö. V. yüzyıldan öteye geçen herhangi bir arkeolojik materyal kültür kalıntısına rastlanmamıştır[1]. Fakat bölgede kapsamlı bir kazı çalışması yapılmadığından ve akropolis tepesinin yoğun maki örtüsüyle kaplanmış olmasından dolayı, bugün için, kentte daha erkene giden buluntu yoktur.
Ancak Fenikelilerin Bronz Çağı’ndan itibaren Doğu Akdeniz bölgesinde giriştikleri yoğun ticaret ağıyla bağlantılı olarak ile bölgeyle iktisadi, idari ve kültürel bakımlardan ilişki içinde olduğu bilinmektedir. Bu durum bölgede yer alan Phoinikous (Musa Dağı ve ayrıca bu dağın eteklerinde bir liman), Khimaira (Yanar Taş), Solyma (Tahtalı Dağ ve uzantıları), Masikytos (Bey Dağları) ve Phaselis isimleri Fenikelilerden günümüze kalan Sami kökenli yer adlarıyla doğrulanmaktadır[2]. Khoirilos da Solyma Dağı’nda Fenikece konuşan bir halkın oturduğunu kaydetmektedir.[3] Buna göre Rhodos kolonizasyonundan önce Lykia’nın doğu sahillerinde Fenike kolonilerinin varlığı ve yerel halkın arasına Fenikelilerin karışmış olması muhtemeldir[4]. Bu anlatılardan Phaselis’in Rhodos kolonizasyonundan önce, adından da anlaşılacağı üzere, Fenike halkından olan Solymler tarafından iskan edilmiş olabileceği sonucu çıkmaktadır[5].
Lydia Kralı Kroisos M.Ö. VI. yüzyılın ortalarında Kilikia ve Lykia dışında, Halys Irmağı’nın batısında kalan tüm Anadolu’yu egemenliği altına almıştır. Herodotos Pamphylia’nın da bu halklar arasında yer aldığını bildirir[6]. Phaselis’in bu dönemde Pamphylia ile birlikte Lydia egemenliğinde mi olduğu, yoksa Lykia ile birlikte özgür mü kaldığı yönünde herhangi bir şey söylenemez. Fakat Kroisos daha da doğuya gitmek isteyince Perslerle karşı karşıya gelir. Pers Kralı Kyros, Kroisos’u M.Ö. 547 yılında Sardes’te büyük bir yenilgiye uğratıp, Sardes’le birlikte tüm Küçük Asya’yı ele geçirince, Phaselis de kesin olarak Pers egemenliği altına girer.
Kent yaklaşık olarak M.Ö. VI. yüzyılın ortalarından itibaren sikke basmıştır. Phaselis’in M.Ö. VI. yüzyılda basımı başlayan ilk gümüş sikkeleri, onun ekonomik önemini ve otonomisini gösterir. Bu ilk sikkeler Lydia standardına göre darp edilmiştir. Sikkerin ön yüzünde domuz protonu formunda bir gemi pruvası tasvir edilmiş, arkası ise incusum olarak bırakılmıştır. Bundan kısa bir süre sonra bölge Pers egemenliğine girince, sikke ağırlığı da buna göre belirlenmiştir[7]. Bunların ön yüzünde domuz başlı bir gemi pruvası, arkada ise bazen incusum, ama genellikle gemi güvertesi tasvir edilmiştir. Buradaki gemi betimlemelerinden de kentin denizciliğe ve ticarete verdiği önem anlaşılmaktadır. Daha sonra İ.Ö. V. yüzyılda sikkeler üzerinde FAS ethnikonu kısaltması görülür.
Kent M.Ö. 469 yılında Kimon tarafından Delos-Attika Deniz Birliği’ne dahil edilmiştir. M.Ö. 411 yılında yeniden Pers egemenliği altına girmiştir. Lykia M.Ö. 360 yılında, Pers kralına gösterdiği sadakatinden dolayı Satrap Mausollos’a ödül olarak verilmiştir. Phaselis’in bu dönemde otonomisini koruduğu görülmektedir, kent bu özgürlüğü Büyük İskender’e kadar korumuştur. Pers hakimiyetine rağmen kent, Atina ile sürekli gelir elde ettiği ticari ilişkilerini kesmemiştir. Mısır, Suriye ve Rhodos’tan ele geçen Phaselis sikkeleri, Klasik ve Helenistik dönemlerde bu bölgeler ve Phaselis arasında yoğun ticari ilişkilerin varlığına işaret etmektedir.
Phaselis M.Ö. 334 yılında kendi isteğiyle Büyük İskender’e kapılarını açmıştır. İskender’in ölümünden sonra kent, M.Ö. 311 yılına kadar devam edecek olan, Antigonos Monophthalmos hakimiyeti altına girmiştir. M.Ö. 309-221 yılları arasında kentte, bazı kesilmelere rağmen yaklaşık bir yüzyıl boyunca Ptolemaios’ların egemenliği hüküm sürmüştür. III. Ptolemaios’un ölümünden sonra (M.Ö. 221) kent yeniden özgür kalmıştır. Kentin Lykia’nın III. Antiokhos tarafında ele geçirilmesinin ardından (M.Ö. 197) otonom statüsünü koruyup korumadığı kesin olarak belli değildir. Fakat her şekilde o Perge, Sillyon ve Aspendos ile ortak bir aera’ya sahip sikkeler basmıştır. Bununla Phaselis’in M.Ö. 188 yılında yapılan Apameia Antlaşması’ndan sonra Lykia ile birlikte Rhodos hakimiyeti altına girmediği açıklık kazanmaktadır. Kent Lykia ile ne politik ne de kültürel olarak herhangi şekilde bir ilişki içinde olmamış; Pamphylia kentleri ile birlikte hareket edip İskender tetradrakhme’leri basmıştır. Melanippion’dan ele geçen yeni bir yazıt Phaselis’in bu dönemde bağımsız ve Rhodos ile müttefik bir kent olduğunu göstermektedir. M.Ö. 130 yılında başlayan Lykia Birliği üyeliği yaklaşık 30 yıl sürmüştür. M.Ö. I. yüzyılda Akdeniz’de yaşanan korsan olayları Phaselis’in kaderini oldukça değiştirmiştir. M.Ö. 77 yılında korsanlığı bitirmek için bölgeye gelen Romalı komutan Publius Servilius Vatia tarafından cezalandırmış ve topraklarının bir kısmını ager publicus olarak kaybetmiştir.
Phaselis M.Ö. 75 yılının Asia Gümrük Yasası’nda gümrük limanı olarak görülür. O bu dönemde hala Lykia Birliği’ne bağlı değildir. Fakat M.Ö. 46 yılında kent yine Lykia Birliği üyesi olarak görülmektedir. Phaselis, Roma hakimiyeti altındaki erken II. yüzyılı diğer Küçük Asya kentleri gibi refah içinde geçirmiştir. M.S. III. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Isauria ve barbar akınları ile deniz korsanları kenti yeniden tehdit etmeye başlamışlardır. Kentte bu dönemde bir çöküş yaşanmıştır. M.S. V. yüzyılda kent oldukça küçülmüştür. Bunda eşkıyaların istilaları yanında, Attaleia kentinin önem kazanmaya başlaması ve kent içindeki gölün giderek bataklık halini alması da etkili olmuş olmalıdır. Bu dönemde Phaselis Attaleia kentinin taş ocağına dönüşmüştür. Phaselis M.S. VIII., IX. ve XI. yüzyıllara ait piskopos listelerinde Lykia’nın piskoposluk kenti olarak görülür. Geç antikçağ portulanlarında sadece bir liman olarak anılır. Phaselis 1158’de Selçuklular tarafından fethedilmiş ve bu dönemden sonra, 19. yüzyılda yeniden keşfedilişine kadar tarih sahnesinden kaybolmuştur.
[1] Schäfer’ın ekibinden Blackmann ve araştırma arkadaşları kent içinde İ.Ö. 5. ve 4. yüzyıla ait siyah grazürlü seramik kırıkları bulmuşlardır, Blackman, History, s. 31.
[2] Bérard, Pheniciens, s. 337: Solyma: soulama (merdiven); Masikytos = masoukot (dar geçit); Khimeira = Khemara (yanmak). Krş. Adak – Güzelyürek, Beldibi, s. 49.
[3] Khoirilos, Fragmenta et Tutili 320 [H. Lyod-Jones-P. Parsons (ed.), Suplimentum Helenisticum (1983)]: τῶν δ᾽ ὄπιθεν διέβαινε γένος θαυμαστὸν ἰδέσθαι, γλῶσσαν μὲν Φοίνισσαν ἀπὸ στομάτων ἀφιέντες, ᾤκεον δ᾽ ἐν Σολύμοις ὄρεσι πλατέῃ παρὰ λίμνῃ, αὐχμαλέοι κορυφάς, τροχοκουράδες, αὐτὰρ ὕπερθεν ἵππων δαρτὰ πρόσωπ᾽ ἐφόρευν ἐσκληκότα καπνῷ.
[4] Krş. Takmer – Arca, Ogyges, s. 16.
[5] Diğer bir sonuç ise, Phaselis’i, Rhodos’luların M.Ö. 691/690 yılında kolonize ettiği söylenceleri bölgede, kolonizatörlerin şu ya da bu şekilde örgütlenmiş otokton toplulukların inisiyatifleri çerçevesinde var olabildikleri görüşünün de dikkate alınmasını zorunlu kılar. Aslında, aksi yönde bir eğilim yörenin yerel topluluklarını yok saymak anlamına gelebilir ki, bu durum tarihi yansızlığa ters düşen bir yaklaşım tarzıdır.
[6] Herodotos I 28. Bu durumu yeni Babil yıllıkları de desteklemektedir: A. K. Grayson, Assyrian and Babylonian Chronicles, Locust Valley-New York 1975, s. 104 Chronik 7, str. 24 vdd.
[7] Heipp-Tamer, op. cit., s. 11.