Transkript
1 Lev Nikolayeviç Tolstoy _ Her Şeye Rağmen Sevgi Kitaplar, uygarlığa yol gösteren ışıklardır. Herşeye Rağmen Sevgi Tolstoy ARKHE YAYINLARI Ağustos 2003 TOLSTOY 28 Ağustos 1828 tarihinde Moskova'da doğdu. Babası Kont Nikolay îlyiç Tolstoy, 1812 yılı Napolyon Savaşlarına katılmış emekli bir yarbaydı. Tolstoy romanlarında, insanoğlunun ne kadar değişik karakterli olduğunu vurgular. "Savaş ve Barış", "Anna Karanina" insan tahlilleri ve canlı tasvirler bakımından birer baş eserdir. Tolstoy'un kendini arayış serüveni ölünceye kadar sürdü. Karısı bile onu anlamadı. Tolstoy, bir çocuk gibi hayata küstü ve kaçtı. Seksen iki yaşındaki karanlık ve yağışlı bir Ekim gecesinde köyünden ayrıldı. Yolda hastalandı. 7 Kasım 1910'da küçük bir tren istasyonunda hayata veda etti. ĐÇĐNDEKĐLER: Ateşi Kıvılcımken Söndürmeli...7 Yoksul Köylünün Oğlu...25 Herşeye Rağmen Sevgi...49 Şeytanın Hilesi...67 Esirlerin Kaçış Serüveni...73 Çaresiz Hastanın Ölümü ATEŞĐ KIVILCIMKEN SÖNDÜRMELĐ Vaktiyle köyün birinde îvan Şcerbakov adında hali vakti yerinde, güçlü kuvvetli, çalışkan bir adam yaşıyordu. Üç oğlu vardı. Oğullarından biri evli, diğeri nişanlıydı. Üçüncü oğlu henüz toy bir delikanlıydı. Karısı, ev işlerinden anlayan akıllı bir kadındı. Büyük gelini de akıllı uslu ve çalışkandı. Hep birlikte geçinip gidiyorlardı. Ailede yalnızca tvan'ın ihtiyar ve yatalak babası çalışmıyordu. Nefes darlığı çektiği için yedi yıldır peçin üzerinde yatıyordu. Đvangille-rin kendilerine yetecek kadar hayvanı vardı, üç at, bir tay, bir danalı inek, onbeş tane de koyun. Kadınlar hem ev işlerine bakıyor, hem de tarlada çalışıyorlardı. Erkekler de kendi işleriyle uğraşıyordu. Tarladan kaldırdıkları buğday kendilerine yetiyor, hatta artıyordu. Yetiştirdikleri yulafı satarak hem vergilen ödüyor, hem de masrafları karşılıyorlardı. Đvangiller bu şekilde rahatça yaşayıp gidiyordu. Fakat kısa bir zaman sonra komşuları Gordey Đvanov'un oğlu Topal Gavrilo ile aralarında bir düşmanlık başladı. Đhtiyar Godey'in hayatta olduğu sıralarda bu iki komşu 7, k güzel güzel geçiniyordu. Birbirlerine ellerinden gelen yardımı yaparlardı. Mesela komşulardan biri elek, kova, çuval, tekerlek gibi şeylere ihtiyaç duyunca biri diğerinin hemen yardımına koşardı. Birinin danası diğerinin harmanına girse harman sahibi yalnızca; "Komşu senin dana bizim harmana girmiş, hayvanını al götür, henüz harmanı kaldırmadık da" der, hayvanı kilit altına almak, birbirleriyle ağız dalaşı yapmak gibi şeylere başvurmazlardı. Đhtiyarlar birbirleriyle bu şekilde geçinip gidiyordu. Fakat evin idaresini oğullar ele alınca işler değişiverdi. Hiç yoktan, bir anlaşmazlık çıktı aralarında. Đvan'ın gelininin tavuğu erken yumurtlamaya başlamıştı. Genç kadın da Paskalya yortusu için yumurta biriktirmeye karar verdi. Her gün kümese giderek, takadan yumurtayı alıp saklıyordu. Günün birinde çocuklar tavuğu ürküttükleri için tavuk çit üstünden uçup, komşunun kümesine girdi ve oraya yumurtladı. O sırada evde bayram temizliği yapmakta olan genç kadın, tavuğun gıdakladığını duyduysa da yumurtayı "sonra alırım" diye aldırış etmedi. Akşamleyin kümese gidince yumurtanın takada olmadığını gördü. "Acaba kaynım ya da kaynanam mı aldı" diye düşünerek gidip onlara sordu. Onlar da almadıklarını söylediler. Gelinin küçük kaynı Taraska ona; "Senin tavuk komşunun kümesine yumurtlamış olmalı. Orada gıdakladığını duydum. Hatta oradan geldiğini gördüm" dedi. Genç kadın kümese gidip, gözlerini yumup horozun yanına çökmüş olan tavuğa, nereye yumurtladığını sormak istercesine baktı. Hayvan ona cevap verecek değildi ya. Bunun üzerine kalkıp komşusunun evine gitti. Onu ihtiyar kadın karşıladı. - Ne istiyorsun kızım, dedi. - Benim tavuk sizin kümese girmiş, acaba baraya mı 8 M yumurtladı nine? Kadın sert bir dille ona cevap verdi:
2 - Biz tavuk mavuk görmedik. Hem bizim tavuklar da çoktan beri yumurtluyor. Bizim yumurtamız bize yetiyor, başkalarının yumurtalarına ihtiyacımız yok. Hem biz sizin gibi başkalarının kümeslerinden yumurta toplamıyoruz. Bu sözlere genç kadın çok kızdı ve ağır bir söz söyledi. Đhtiyar kadın da daha ağır bir şekilde ona karşılık verdi. Bunun üzerine kavgaya tutuştular. O sırada, su getirmekte olan ivan'ın karısı da kavgaya karıştı. Derken Gavrilo'nun karısı da dışarı çıkarak, olmuş olmamış bir sürü olayı sayıp dökerek söylemediğini bırakmadı. Böylece kavga büyüdükçe büyüdü. Herkes avazı çıktığı kadar bağırıyor, kimin ne dediği anlaşılmıyordu. Sen susun, sen busun, sen hırsızsın, kötü kadının birisin, kaynatanı açlıktan gebertiyorsun, sen dinsizsin gibi bir sürü ağza alınmayacak laflar söylediler birbirlerine. - Ya sen, sen hırsızın birisin. Eleğimi çalıp yırtmadın mı, sırığımızı da sen çaldın, dedi bir diğeri. Kavga anında sırığı kapmak için üstüne atılırken suyu döktüler. Birbirlerinin başörtülerini yırttılar, saç saça, baş başa kavga ediyorlardı. O sırada tarladan dönen Gavrilo da karısının tarafını tutarak, kavgaya katıldı. Ivan ve oğlu da koşa koşa kavga yerine geldiler. Đvan güçlü kuvvetli bir adamdı. Oradakileri sağa sola iterek öfke içinde Gavrilo'nun yanına geldi. Sakalından bir tutam kıl kopardı. Bereket versin ki halk yetişip onları ayırdı. işte iki komşu arasındaki düşmanlık bu şekilde başladı. Sonra Gavrilo, sakalından koparılmış kılları bir kağıda sarıp: - Ben sakalımı çil suratlı Ivan koparsın diye uzatma- 9 4k dim, dedi ve doğruca mahkemeye gitti. Gavrilo'nun karısı da konu komşuya Đvan'ı nasıl Sibirya'ya sürgüne gönderttireceğini anlatıp duruyordu. Böylece aralarındaki düşmanlık gün geçtikçe daha da arttı. Yatalak ihtiyar onlara daha ilk günden beri barışmalarını söylüyor: - Hiç yoktan kavga çıkardınız. Bir yumurta yüzünden kavga edilir mi hiç? Bir yumurta değil mi, belki de çocuklar almıştır. Kısmet değilmiş demek ki. Kötü söz söyleyene, kötü sözle karşılık vermemek lazım. Kavga ettiniz de ne oldu sanki. Bunlar olmayacak şeyler değil. Haydi gidin de barışın. Dargınlığın uzaması daha kötüdür, diyordu. Gençler ihtiyarın saçmaladığını düşünüp, onun söylediklerini pek kale almadılar. Đvan komşusuyla barışmayı kabul etmeyerek: - Onun sakalını ben yolmadım, kendisi çekip kopardı. Üstelik onun oğlu düğmelerimi koparıp gömleğimi yırttı, dedi. Sonra Đvan da gidip komşusunu mahkemeye verdi. Davalarına hem sulh mahkemesinde, hem de bucak mahkemesinde bakılmaya başladı. O sıralarda Gavrilo'nun arabasının tahtası kayboldu. Köyün kadınları; "Tahtayı îvan'ın oğlu çaldı. Onu geceleyin pencereden geçip, arabaya doğru giderken gördük" dediler. Başka bir kadın da, tahtayı îvan'ın oğlunun çalarak meyhaneciye sattığını söyledi. Bu olay üzerine yine mahkemelik oldub". Böylece her gün kavga gürültü durmak bilmedi. Çocuklar bile büyüklerden öğrendikleri küfürleri birbirlerine savurmaya başladılar. Kadınlar ırmak kenarına çamaşır yıkamaya gittiklerinde, tokaçtan çok çenelerini işletiyorlardı. 10 4k Önceleri erkekler birbirlerine bilmeyerek iftira ediyorlardı ama sonraları bile bile birbirlerine kara çalmaya başladılar. Kadınlar çocukları kışkırtıyordu. Böylece günden güne yaşam çekilmez bir hale geldi. Đvan ve Topal Gavrilo birbirlerini dava ederek hem köy ihtiyar heyetini, hem bucak, hem de sulh mahkemesini bıktırdılar. Ya Gavrilo îva-nı, ya da Đvan Gavrilo'yu mahkemeye veriyor, bunun neticesinde de aralarındaki düşmanlık büyüdükçe büyüyordu. Hani köpekler boğuşurken birbirini ısırdıkça daha çok kızar ya aynen öyle. Boğuşma esnasında köpeklerden birine sopa ile vurulsa, kendine sopayla vurulan köpek, diğer köpek ısırdı sanarak öfkesi bir kat daha artar ya, onlar da aynen köpekler gibi birbirleriyle boğuşuyorlardı. Biri diğerini mahkemeye veriyor, ona ceza giydiriyor, bunun üzerine ötekinin düşmanlığı bir kat daha artıyor: "Bekle görürsün. Ben bunun acısını senden çıkarırım" diye diş biliyordu. Aralarındaki kavga bu şekilde tam altı yıl sürdü. Bu arada, yatalak ihtiyar sürekli onlara öğüt veriyor: "Çocuklar, siz ne yaptığınızı bilmiyorsunuz. Birbirinizle kavga edeceğinize, işinize gücünüze baksanız daha iyi olmaz mı? Şu eski hesapları kapatın artık. Öfkeyle kalkan zararla oturur. Keskin sirke küpüne zarar" diyordu. Fakat ona kulak asan yoktu. Kavganın yedince yılında, bir düğünde îvan'ın gelini açıktan açığa Gavrilo'ya" hakaret edip, atları çalarken nasıl yakalandığını anlattı elâleme Zaten sarhoş olan Gavrilo'nun gözünü o anda kin bürüdü ve kadına öyle bir tokat patlattı ki zavallı, tam bir hafta yataktan kalkamadı. Üstelik kadın hamileydi. Gelinin düşük yapacağını düşünen îvan bu duruma çok sevinip, hemen mahkemeye koştu. Artık komşudan kurtulacaktı.
3 Onu ya hapsederler ya da Sibirya'ya sürerler diye düşünüyordu. Fakaı ümidi boşa çıktı. Doktorlar kadını muayene edip, durumunun iyi ol- 11 M duğunu söylediler. Yargıç, ortada bir delil olmadığı için davayı geri çevirdi. îvan bunun üzerine sulh mahkemesine başvurdu. Sulh mahkemesi de davayı bucak mahkemesine havale etti. Đvan, Gavrilo'ya ceza verdirebilmek için çabaladı durdu, başkana ve katibe şarap içirdi, sonunda Gavrilo'ya meydan dayağı cezası verdirebildi. Mahkemenin kararı şöyleydi: "Sanık Gavrilo Gordey, sırtına 20 değnek vurulmak suretiyle, halkın önünde cezalandırılacaktır." îvan, karar okunurken, Gavrilo'nun halini görmek için ona bakıyordu. Karar açıklandıktan sonra Gavrilo'nun yüzü kireç gibi oldu, kendini dışarı güçbela attı. Ivan da arkasından çıktı. îvan, o sırada, Gavrilo'nun "Varsın bana değnek vurdurup, sırtımı yaktırsın. Bakalım onun neyi yanacak?" diye konuştuğunu işitti. Bu sözleri duyar duymaz hemen geri dönüp mahkeme salonuna girerek; "Sayın Yargıçlar, Gavrilo evimi yakacağını söylüyor. Şahitlerim de var," dedi. Bunun üzerine Gavrilo'yu tekrar çağırdılar: "Sen böyle birşey söyledin mi?" diye sorguya çektiler. Gavrilo: - Hayır, ben böyle birşey söylemedim. Bana istediğiniz kadar ceza verebilirsiniz. Madem ki size yetki verilmiş. Öyle görünüyor ki yalnızca ben ceza çekeceğim, ona birşey olmayacak dedi. bırşeyler daha söylemek istedi, fakat tüm vücudu zangır zangır titrediği için söyleyemedi. Onun bu halini gören yargıçlar kendine veya komşusuna bir zarar vermesinden korktular. Đhtiyar bir yargıç onlara: - Beni dinleyin kardeşler! Sizin için tek çıkar yol barışmaktır. Gavrilo, sen, bir kadını dövmekle iyi birşey mi yaptın sanki. Allah'tan kadına birşey olmadı. Yoksa bir katil olacaktın. Beğendin mi yaptığını? Gel kabahatli olduğunu kabul et, îvan'dan özür dile. O da seni affetsin. Biz de 12 jfö. k: rarımızı değiştirelim, dedi. Katip buna itiraz etti: - Bu söylediğiniz anayasanın 117'nci madesine aykırı. Karar verilmiş bulunuyor, bu karar tasdik edilmelidir. Yargıç katibi dinlemeyerek: - Kes artık konuşmayı. Her zaman l'inci madde: "Allah'ı unutma, Allah barışı emrediyor" olmalıdır. Yargıç boş yere davalıları barıştırmaya uğraşıyordu. Bu çabalarından bir netice alamadı. Gavrilo: - Ben kırk dokuz yaşına gelmiş, oğul evlendirmiş bir adamım. Ömrüm boyunca hiç kimseden dayak yemedim. Şimdi Çil îvan bana meydan dayağı çektirecek. Ben de kalkıp ondan af dileyeceğim öyle mi? Hayır barış maris istemiyorum. Yeter artık. Bunun acısını îvan'dan çıkarmazsam bana da Gavrilo demesinler, dedi. Yine Gavrilo'nun sesi soluğu kesildi ve salondan çıktı: Bucak ve ev arası on verst uzaklıktaydı. îvan eve geç kalmıştı. Atı arabadan çözüp, ahıra götürdü. Evde kimsecikler yoktu. Çocuklar tarlaya, kadınlar hayvanları otlatmaya gitmişti. îvan peykeye çöküp düşüncelere daldı. Mahkeme kararı okunurken Gavrilo'nun nasıl betinin benzinin attığını, yüzünün kireç gibi bembeyaz olduğunu gözünün önüne getirdi. Canı sıkıldı. Şayet kendisine böyle bir ceza verilse kendisinin ne durumda olacağını düşündü ve Gavrilo'ya acıdı. Tam o sırada ihtiyar babasının öksür-düğünü işitti ve yanına gitti. Đhtiyar büyük bir güçlükle peç üzerinde doğruldu, ayaklarını yere sarkıtıp indi. Sonra sürüne sürüne gidip bir peykeye oturdu. Bu kadarcık bir hareket bile onu fazlasıyla yormuştu. Yine öksürdü. Sonra masaya dayanarak: "Ne oldu, ceza verdiler mi" diye sordu. 13 jfk Đvan "Yirmi değnek" dedi. Đhtiyar başını salladı: - Evladım, çok kötü bir iş yapıyorsun. Aslında ona değil kendine kötülük ediyorsun. Onu kırbaçlatınca eline ne geçecek sanki. - Bu ona iyi bir ders olur, bir daha da böyle birşey yapmaz. - Bir daha yapmayacak öyle mi? Sanki sen ondan daha mı az kötülük yaptın? - Onun hiç suçu yok mu yani? Bana neler etti. Az kalsın kadını öldürecekti. Şimdi de evi yakacağını söylüyor. O bana bunları yapsın, ben ona hiçbir şey yapmayayım, gidip onun önünde eğileyim öyle mi? Đhtiyar içini çekerek ona dedi ki: - Bak evladım. Sen benim sadece peç üzerinde yattığımı, hiçbir şeyi bilmediğimi zannediyorsun. Herşeyi kendinin gördüğünü ve bildiğini düşünüyorsun. Hayır oğlum, hayır. Sen hiçbir şey görmüyorsun, gözlerini kin bürümüş senin. Başkalarının suçunu deve yapıp, gözünde büyütüyor, kendi kabahatini iğne yapıp, yakanda gizliyorsun. Sadece onun kötülük ettiğini söylüyorsun. Eğer kötülük yapan yalnız o olsaydı, ortada kötülük diye bir şey kalmazdı. Kötülük tek taraflı olmaz. Kabahat kimde, ölende mi, öldürende mi? Hem ölende hem öldürende derler. O da suçlu, sen de suçlusun. Sen yalnız onun suçunu görüyor, ken-dininkini görmüyorsun.
4 O kötü olsa da sen iyi olsaydın, bütün bunlar başımıza gelmezdi. Onun sakalını kim yoldu? Otları çalan kim? Onu mahkeme mahkeme koşturan kim? Sen, sadece onu suçlu çıkarıyorsun. Halbuki kötü olan sensin. Đşte gerçek felaket bu. Oğlum bizler böyle değildik. Ben sana kötü şeyler öğretmedim. Ben onun babasıyla böyle geçinmedim. Biz iyi birer komşuyduk. Unları 14.fik bitince onun karısı bana gelir: "Amca, biraz un verir misin?" der, ben de: "Ambara gidip istediğin kadar al kızım" diye karşılık verirdim. Onların atlarını getirmek için kimseleri yoktu. Ben sana: "Haydi Đvan git, komşumuzun atlarını getir" derdim. Benim birşeye ihtiyacım olunca gidip ondan ister: "Gordey sende falan şey var mı?" derdim. O da: "Buyur, al" diye getirir verirdi. Đşte biz böyleydik. O zamanlar birbirimizle gayet iyiydik. Ya şimdi ne oldu. Biraz önce bir asker Plevne savaşını anlattı. Sizin kavganız Plev-ne'den de mi çetin yahu. Bu yaşadığınız hayat mı sanki? Hele, ne kadar günaha girdiğini bir düşün. Sen ev bark sahibi, sorumlu bir adamsın. Kadınlara ve çocuklara kavgadan başka ne öğretiyorsun? Daha demin küçük Taraşta Arina teyzeye söylemediğini bırakmadı. Annesi ise buna hiçbir tepki göstermedi, yalnızca güldü. Bu hoş bir şey mi? Bundan sen sorumlusun. Elini bir kerecik olsun vicdanına koy da söyle insanın böyle mi yaşaması lazım? Sen bana bir küfür savur, ben sana iki küfür savurayım, ben sana bir tokat vurayım, sen bana iki... Yok azizim yok. Đsa'nın bizlere gösterdiği yol böyle değil. Sana biri sövdüğü zaman, sen karşılık vermeyeceksin? Elbet birgün o adamın vicdanı sızlar. Isa bunu öğretti bize. Anlıyor musun, biri sana bir tokat vurunca öteki yanağını çevireceksin, istiyorsa bir tokat daha vursun diye. Düşmanın da vicdanı vardır, o da vicdan azabı nedir bilir. Đsa, bizlere işte bu yolu gösterdi, kibir ve gururu değil. Niçin susuyorsun, haklı değil miyim? Đvan susuyor, sadece dinliyordu. Đhtiyar, tutulduğu şiddetli öksürükten güç bela kurtularak sözlerine şöyle devam etti: - Đsa bizlere kötü şeyler öğretmedi. O hep bizim için, bizim iyiliğimiz için uğraştı. Sen bir kere nasıl yaşadığını düşün. Aranızda şu Plevne savaşı başlamadan önce mi, yoksa sonra mı daha huzurlusun. Mahkeme için harcadı- 15 «g% ğın paraları bir hesap et. Harcadığın paralarla oğullarının işlerini büyütebilirdin. Bu işler için para bırakmadın ki. Bu niye böyle, elbette senin inat ve kibrin yüzünden. Çoluk çocuğunla birlikte tarlaya gideceğin yerde kalkıp yargıç peşinde koşuyorsun. Tarlayı zamanında ekmezsen, birşey biçemezsin elbette. Bu yıl neden yulaf yok? Yulaf ekmeye vakit bulumadım ki. Gide gele şehri yol ettin kendine. Peki mahkemede ne kazandın? Düşmanlıktan başka eline ne geçti? Yok oğlum yok, bu iş böyle yürümez. Sen kendi işine bak. Çoluk çocuğunla tarlanda, evinde çalış. Sana karşı bir kimse suç işlerse onu bağışla. Böylece hem Allah'ın emrini yerine getirmiş, hem de zarar görmemiş olursun. Rahat ve huzur içinde yaşarsın, îvan susuyordu: - Bana bak Ivan. Beni, ihtiyar babanı dinle. Şimdiden tezi yok, arabanı hazırla ve doğruca şehre gidip tüm şikayet dilekçelerini geri al. Sabahleyin de Gavrilo'nun yanma gidip onunla barış, bize davet et. Yarın Meryem'in doğum günü, mübarek bir bayram... Semaveri hazırla, bir şişe de votka al, böylece olanları unutun gitsin. Kararından kadın ve çocukları da haberdar et. îvan, derin bir iç çekti. Đhtiyarın doğru söylediğini anlamıştı. O anda içinde birdenbire bir rahatlık duydu. Fakat bu işi nasıl halledeceğini bilmiyordu. Đhtiyar onun ne düşündüğünü anlamıştı: - Haydi Îvan, git, işi geciktirme. Ateşi kıvılcımken sön-dürmeli. Sonra başa çıkamazsın. Đhtiyar birşeyler daha söylemek istedi ama söyleyemedi. O anda kadınlar içeri girip karga gibi ötmeye, ortalığı gürültüye boğmaya başladılar. Onlar da Gavrilo'nun değnek cezası giydiğini ve kendilerini evlerini yakmakla tehdit ettiğini biliyorlardı. Bunlara birşeyler daha ilave ederek, 16 <fik Gavrilogillerin kadınlarıyla meydanda nasıl sövüştüklerini anlatıyorlardı. Anlattıklarına göre Sorgu Yargıcı Gavrilo'nun tarafını tutacak ve karar değişecekmiş. Köy öğretmeni Đvan'ın aleyhinde yeni bir dilekçe yazmış çara. Bu dilekçede arabadan çalınan tahta ile otlak meselesi anlatılıyormuş. Bundan böyle otlakların yarısı Gavrilo üstüne geçecekmiş. Đvan bunları duyunca barışmaktan vazgeçti. Elbette ev idare eden bir adamın işi bitmezdi. Đvan kadınlarla konuştuktan sonra dışarı çıktı. Harman yerine gitti, oradan da ambara uğradı. Đşlerini bitirip dönerken güneş batıyor, oğullan da tarladan dönüyorlardı. Đvan onların yanına gidip işlerin nasıl gittiğini sordu, takımların yerleştirilmesine yardım etti, yırtılmış hamudu tamir etmek için bir kenara bıraktı, sırıkları ambara götürmek istedi ama ortalık iyice karardığı için bundan vazgeçti. Hayvanlara yem verdi. Taraska geceleyin atları otlatmaya götüreceği için dış kapıyı açık bıraktı. Đç kapıyı kilitledi: "Artık yemek yiyip yatmalı" diye düşündü. Yırtık hamudu alıp sofaya girdiği sırada çitin arkasından Gavrilo'nun sesini işitti.
5 Gavrilo kısık sesle: "Cehennemin dibine giresice, onu gebertmek lazım aslında" diyordu. Bu sözleri duyar duymaz Đvan'ın içine bir ateş düştü. Durup, Gavrilo'nun bütün küfürlerini dinledikten sonra odaya girdi. Đçeride gelin bir köşeye oturmuş yün eğiriyor, karısı sofra kuruyor, bü-<oik oğlu çarık dikiyor, ortanca oğlu kitap okuyor, Taraska da hayvanları otlatmaya götürmek için hazırlanıyordu. Bu küçücük evde herkes mutluydu, yalnız bir de şu bela, şu kavgacı komşu olmasaydı. Đvan öfkeliydi. Kediyi peykenin üzerinden fırlatıp attı. Tekne yerinde değil diye kadınlara fırça çekti. Sinirinden ne yapacağını bilmiyordu. Oturup hamudu onarmaya baş- 17 tffo ladı. Fakat Gavrilo'nun mahkemede savurduğu tehditler, demin söylediği: "Onu gebertmek lazım aslında" sözü bir türlü aklından çıkmıyordu. Đhtiyar kadın, Taraska'nm yemeğini hazırladı. Taraska yemeğini yiyip, kaftanını, kürkünü giydi ve ekmeğini alarak dışarı çıktı. Büyük oğul onu geçirmek istediyse de, Ivan kalkıp kapıya kadar çıkardı. Dışarısı karanlıktı, şiddetli bir rüzgar esiyordu. Taraska'nm ata binmesine yardım etti. Bir müddet Taraska'nm at üstünde gidişini seyretti. Biraz kapısının önünde bekledi, Gavrilo'nun: "Ben ona değnek vurdurmanın ne demek olduğunu gösteririm. Bakalım onun neyi yanacak" diye homurdanışı kulaklarında çınlayıp duruyordu. Anlaşılan bu adam kendi canına acımayacak. Ortalık hem kurak hem de rüzgarlı. Evin arkasından gizlice yanaşıp, evi ateşleyip kaçar. Bizi yakar bu cani herif. Hem de sonunda suçu üstünden atar. Bir elime geçse, vallahi temizlerim onu." Bu fikir Đvan'ın kafasında öyle bir yer etti ki, sokağa çıkıp, köşeye kadar gitti. "Avlunun etrafını bir dolaşayım, ne var ne yok bir kolaçan edeyim" diye düşünerek ağır ağır yürüdü. Köşeyi döner dönmez, çitin öbür ucunda, bir şeyin yürünmesiyle kaybolması bir oldu. Derhal olduğu yerde durup, etrafı dinledi. Her tarafta derin bir sessizlik vardı. Rüzgar asma yapraklarını oynatıyor, sapları hışırdatıyordu. Đ1k önce karanlıkta etrafı göremiyordu, sonraları görmeye başladı. Artık çitin ucunu, damın kenarını görebiliyordu. Yine etrafa bakındı, ortalıkta kimsecikler yoktu. Fakat: "Çitin etrafını bir dolaşı-vereyim" diyerek yine ağır ağır yoluna devam etti. Ambar duvarı boyunca yürüdü. Yere öyle yavaş basıyordu ki çarıkların sesini kendisi bile duymuyordu. Köşeye varınca öbür tarafa baktı. Çitin yanında bir parıltı olduğunu far-ketti. Yüreği ağzına geldi. Olduğu yerde donup kaldı. O an aynı yerde daha şiddetli bir parıltı gördü. Orada sırtı ken- 18 A, dinden yana dönük, şapkalı, çömelmiş bir adam vardı. Elindeki sap demetini tutuşturuyordu, ivan'ın kalbi, göğsünü delercesine çarpmaya başladı. Hızlı hızlı yürümeye başladı. O an ayaklarını bile hissetmiyordu. "Artık elimden kurtulamaz, suç üstü yakalayacağım onu" diye düşündü. Ivan henüz oraya varmamıştı ki, o küçük kıvılcım birdenbire büyüdü. Çatının altı, sonra üstü tutuştu. Oradaki adamın Gavrilo olduğu iyice belirginleşti. Ivan, Topal Gavrilo'nun üzerine bir doğan gibi atıldı. "Artık işi bitti, kaçamaz artık" diye düşünüyordu. O anda ivan'ın ayak sesini duyan topal, kendinden beklenmeyen bir çeviklikle çitten atlayıp bir tavşan gibi kaçmaya başladı. Ivan "Artık elimden kurtulamazsın" diyerek arkasından koştu. Tam yakasından yakalayacaktı ki Gavrilo kurtulmayı başardı. Ivan bunun üzerine eteğinden tuttu ama etek yırtılarak elinde kaldı. Birden yere düştü ama tekrar ayağa fırlayıp: "imdat. Yakalayın şu herifi" diye bağırarak peşinden koşmaya başladı. Đvan henüz ayağa kalkmadan, Gavrilo, kendi avlusuna yaklaşmıştı. Fakat Ivan yine de ona yetişti. Tam onu yakalayacağı sırada taş gibi sert birşeyin kafasına indiğini far-ketti. Gavrilo o anda yerden bir meşe parçası alıp olanca kuvvetiyle Đvan'ın kafasına indirmişti. Ivan çılgına döndü. Adeta gözlerinde şimşekler çakıyordu. Sonra gözleri karardı, dizlerinin bağı çözüldü ve olduğu yere yığılıverdi. Kendine geldiği zaman Gavrilo ortalıkta yoktu. Etraf sabah gibi aydınlıktı. Evin bulunduğu taraftan makine sesine benzeyen, çatur çutur sesler geliyordu. Ivan başını arkaya çevirince ambarın tamamıyla yanmış olduğunu, ikinci ambarın da alev aldığını, rüzgarın yanan sapları eve doğru savurduğunu gördü. Ellerini dizlerine vuruyor: "Aman Allah'ım, bu ne böy- 19 <flk le?... Gördüğüm ilk kıvılcımı söndürmüş olsaydım böyle birşey olmayacaktı" diye bağırıyordu. Bir süre sonra sesi kısıldı, sesi soluğu çıkmaz oldu. Koşmak istedi. Fakat bacaklarını güçbela yerinden oynatabildiği için yavaş yavaş yürüdü, sonra sendeledi, yine nefesi kesildi. Durup dinlendikten sonra yürümeye devam etti. Ambarı dolanıp yangın yerine vardığında alevler ikinci ambarı da sarmış, ateş evin dış kapısına kadar sıçramıştı. Evden ateş fışkırıyordu, avluya girmek imkansızdı. Köylüler toplanmıştı ama ellerinden birşey gelmiyordu. Đvan'ın evine yakın evler, yangının yayılması ihtimaline karşı eşyaları,
6 hayvanları dışarıya çıkarıyorlardı. Đvan'ın evinden sonra Gavrilo'nun evi yanmaya başladı. Rüzgar şiddetli olduğu için, yangın sokağın ta öbür ucuna sıçradı. Sonunda köyün yarısı yandı. Đvan'ın ailesi yalnızca canlarını kurtarabilmişti bu yangından. Geceleyin otlamaya giden hayvanların haricindeki herşey; tavuklar, bütün eşyalar, arabalar, karasabanlar, kadınların sandıkları, erzak yanıp kül olmuştu. Gavrilogiller ise hayvanları ve bazı eşyaları kurtarabildiler. O gece, yangın sabaha kadar sürdü. îvan yangına bakıyor ve yalnızca; "Aman Yarabbi! Bu nasıl iş böyle? Đlk kıvılcımı söndürmüş olsaydım böyle birşey olmayacaktı" diye kendi kendine söyleniyordu. Evin tavanı yanmaya başlayınca Đvan alevler içine dalarak bir kütüğü kurtarmak istedi. Kadınlar onun bu halini görünce bağırıp çağırmaya başladılar. Đvan aldırış etmeyerek kütüğün birini çekip çıkardı. Sonra başka bir kütüğü yakaladı ama o anda dengesini kaybederek ateşin üstüne düştü. Oğlu imdadına yetişerek onu alevler arasından çıkardı. Đvan'ın saçı, sakalı ve elbisesi yanmıştı. Köylüler onun için "felaketten serseme 20 ^k döndü zavallı" diyordu. Yangın ar ak sönüyordu. Đvan ise olduğu yerde put gibi duruyor: "ıık kıvılcımı söndürsey-dim..." diye söyleniyordu. Sabahleyin köyün muhtarı oğlunu Đvan'ı çağırmaya gönderdi: - Đvan amca, baban ölmek üzere, seninle helalleşmek istiyor. Đvan babasını bile unutmuştu, çocuğun ne dediğini anlamayarak: - Ne babası, kim istiyor? dedi. Muhtarın oğlu tekrar: - Seni baban istiyor, vadalaşmak için seni çağırmamızı söyledi. Bizim evde, ölmek üzere, kalk da gidelim Đvan amca, diyerek onu elinden çekti. Birlikte babasının olduğu eve gittiler. Đhtiyar baba evden çıkarılırken üzerine düşen ateşli saplarla yanmıştı. Onu alıp köyün öbür ucundaki muhtarın evine götürmüşlerdi. Đvan babasının yanına geldiğinde, orada sadece muhtarın karısı ve çocukları vardı. Herkes yangın yerine gitmişti. Đhtiyar elinde bir mumla, peyke üzerinde yatıyor, yüzünü yana çevirmiş kapıya doğru bakıyordu. Oğlu içeri girince kımıldayarak, oğlunun yaklaşmasını istedi. Đvan yaklaşınca ihtiyar: - Gördün mü Đvan, sana söylememiş miydim? Köyü kim ateşe verdi? diye sordu. - O, baba, o. Onu gözümle gördüm. Benim gözlerim önünde ateşi çatıya attı. Eğer onun ilkin tutuşturduğu sapları ayaklarımla söndürseydim, bunların hiçbiri olmayacaktı. - Đvan, bak ben ölüyorum, sen de bir gün öleceksin. Doğruyu söyle suç kimde? 21 «k îvan babasına bakıyor, susuyor, bir kelime bile söylemiyordu. - Allah için doğruyu söyle suç kimde? Ben sana önceden söylememiş miydim evladım. Ivan ancak o anda kendine gelmiş, herşeyi anlamıştı. Burnuyla hızlı hızlı nefes alıyordu: - Kabahat bende baba, dedi ve diz çökerek ağlamaya başladı: - Beni affet baba, sana karşı da, Allah'a karşı da suçluyum, dedi. O anda ihtiyar mumu sol eline aldı, sağ elini alnına götürerek haç çıkarmak istedi ama yapamadı, durdu ve "Allah'ım sen büyüksün" diye bir dua mırıldandı. Sonra gözlerini oğluna dikerek: - Đvan, Ey Đvan! dedi. - Ne var baba, ne var? - Şimdi ne olacak? Đvan ağlıyordu: - Bilmiyorum baba. Bundan sonra nasıl yaşayacağımı bilmiyorum. Đhtiyar gözlerini yumup, son kez kuvvetini topladı ve diliyle dudaklarını ıslattı. Gözlerini tekrar açarak: - Yaşarsınız oğlum. Allah'ı içinizde duyarsanız yaşarsınız, dedi ve biraz sustuktan sonra gülümseyerek şunu söyledi: - Bak Đvan, yangını kimin çıkardığını kimseye söylemeyeceksin. Şunu unutma ki sen birinin bir günahını örtersen, Allah senin iki günahını örter. Đhtiyar bunları söyledikten sonra mumu iki eliyle tutup kalbinin altına götürdü, iç çekti ve öldü. 22 <sh Đvan hakikati görmüştü. Gavrilo'yu ele vermedi, kimse de yangının sebebini öğrenemedi. Artık Đvan, Gavrilo'ya kızmıyor, Gavrilo, Đvan'ın neden kendisini ele vermediğini düşünüyor ve şaşırıyordu. Önceleri Gavrilo Đvan'ın birşey yapmasından korkuyordu. Fakat zamanla bu korku kayboldu. Erkekler ve kadınlar birbirleriyle kavgayı bıraktılar. Köy yenibaştan kuruldu. Yine iki aile aynı avlu içine yerleşti. O zamandan sonra Đvan ve Gavrilo, tıpkı babalarının zamanında olduğu gibi, iyi birer komşu oldular. Đvan, babasının dediklerini hiç kulağından çıkarmıyordu: Ateşi kıvılcımken söndürmek lazımdı.
7 O günden sonra birisi Đvan'a kötülük etse, o öç almıyor, işi düzeltmeye çalışıyor; kendisine küfredene küfürle karşılık vermiyor, karşısındaki adamı iyi konuşmaya teşvik ediyordu. Kadınlara ve çocuklara da böyle olmaları gerektiğini söylüyordu. Đşte Đvan Şcerbakov bu şekilde vaziyetini düzeltti. Sonunda huzurlu bir yaşama kavuştu. 23 YOKSUL KÖYLÜNÜN OĞLU i Vaktiyle yoksul bir köylünün bir erkek çocuğu olmuş. Köylü sevinçten âdeta ucuyormuş. Vaftiz babalığı etmesi için hemen komşusuna koşmuş. Komşusu kabul etmemiş. "Yoksul bir köylünün mü vaftiz babası olacağım?" demiş. Yoksul köylü başka birine gitmiş ama o da kabul etmemiş. Bütün köyü dolaşmış ama kimse vaftiz babası olmak istemiyormuş. Bunun üzerine başka bir köye gitmek için yollara düşmüş. O sırada- karşısına bir yolcu çıkmış. Yolcu: "Merhaba köylü dayı. Allah kısmet ederse, nereye gidiyorsun böyle?" demiş. Köylü: "Allah bana, gençliğimde bakayım, ihtiyarlığımda avunayım, ölünce de hayırla anılayım diye, bir çocuk verdi. Fakat yoksulluğun gözü kör olsun. Köyde hiç kimse vaftiz babası olmak istemiyor. Ben de vaftiz babası aramaya çıktım." 25 A - Ben olurum istersen. Köylü çocuğuna vaftiz babası bulduğu için çok sevinmiş. Yolcuya teşekkür etmiş. - Peki, ben şimdi, kime, vaftiz anası ol, diyebilirim. - Bu iş için de tüccarın kızını çağır. Şehre git. Oraya varınca meydanda, altında dükkanlar bulunan, taştan yapılmış büyük bir ev göreceksin. Kapıyı çal. Tüccara, vaftiz anası olması için kızını göndermesini rica et. Köylü duraklamış ve demiş ki: - Efendim, zengin bir tüccarın yanına ben nasıl giderim? O beni küçük görür, kızını bırakmaz. - Canım, bunu dert etme. Sen sana denileni yap. Git ve rica et. Yarın sabah erkenden hazırlan, vaftiz için geleceğim. Yoksul köylü evine dönmüş. Sonra da şehre, tüccarın yanına gitmiş. Atını avluda bırakıp, kapıyı çalmış. Kapıya tüccar çıkmış. - Ne istiyorsun, demiş. - Lütfen dinleyin efendim. Allah bana, gençliğimde bakayım, ihtiyarlığımda avunayım, öldükten sonra da hayırla anılayım diye bir çocuk verdi. Şimdi ise bir vaftiz anasına ihtiyaç var. Ne olur, vaftiz anası olması için kızını bize gönder. - Ne zaman vaftiz ettireceksin? - Yarın sabah. - Pekiyi. Güle güle git. Kızım sabah duasına gelir. Ertesi sabah vaftiz anası da, vaftiz babası da gelip, çocuğa vaftiz etmişler. Vaftiz bitince vaftiz babası çıkıp gitmiş. Fakat, köylü ve karısı, onun kim olduğunu bilmiyorlarmış. O günden sonra da kendisini bir daha hiç görmemişler. 26,fik II Çocuk zamanla büyümüş, ilk okula gitme yaşına gelmiş. Gürbüz, çalışkan, akıllı uslu bir çocuk olmuş. Anne-babası mutlu bir yaşam sürüyormuş. Anne-baba-sı okuma yazma öğrensin diye onu okula vermişler. Başkalarının beş yılda öğrendiğini o bir yılda öğrenmiş. Daha fazla öğreneceği bir şey kalmamış. Gel zaman git zaman paskalya yortusu gelmiş. Çocuk, vaftiz anasının yanına gidip bayramlaşmış. Sonra eve dönmüş: - Anneciğim, babacığım, vaftiz babam nerede oturuyor? Gidip onunla da bayramlaşacağım. Babası: - Vaftiz babanın nerede oturduğunu ben de bilmiyorum yavrum. Buna biz de üzülüyoruz. Seni vaftiz ettikten sonra bir daha göremedik. Bir haber alamadık. Nerede yaşadığını, sağ olup olmadığını da bilmiyoruz. Bunun üzerine çocuk, ana-babası önünde boynunu büküp: - Müsaade edin de vaftiz babamı arayayım. Onu bulup kendisiyle bayramlaşmak istiyorum, demiş. Onlar da, ona izin vermişler. Çocuk da vaftiz babasını aramaya koyulmuş. 27 M, III Çocuk evden ayrılıp, uzun bir yolculuğa çıkmış. Vakit öğle olunca bir yolcuya rastlamış. Yolcu durup:
8 - Merhaba ufaklık. Allah kısmet ederse, nereye böyle? demiş. O da başlamış anlatmaya: - Vaftiz anama gidip, bayramlaşıp eve döndüm. Anne-babama vaftiz babamın nerede oturduğunu sordum. Çünkü onunla da bayramlaşmak istiyordum. Fakat onlar: "Onun nerede oturduğunu biz de bilmiyoruz oğlum. Seni vaftiz edip gitti. Onun hakkında hiç bir bilgimiz yok. Sağ olup olmadığını bile bilmiyoruz" dediler. Ben ise onunla görüşmek istiyorum. Đşte bu yüzden onu aramaya çıktım. Yolcu: "Senin vaftiz baban benim" demiş. Çocuk vaftiz babasını bulduğuna çok sevinmiş. Büyük bir coşkuyla onunla bayramlaşmış: - Nereye gidiyorsun böyle vaftiz babacağım. Yolun bizim tarafa ise eve buyur. Kendi evine gidiyorsan ben de seninle geleyim. - Şimdi vaktim yok, size gidemem. Köylerde işim var. Yarın eve döneceğim, istersen sen benim yanıma gelebilirsin. - Seni nasıl bulurum babacağım? - Hep, güneşin doğduğu tarafa yürü, dosdoğru git. BöÖylece bir ormana varacak, ormanın ortasında bir düzlük göreceksin. Orada bir yere otur. Bekle ne olacağını. Ormandan çıkınca bir bahçe, bahçe içinde altın kubbeli 28 -m bir saray göreceksin. Orası benim evimdir. Kapıya doğru yaklaş. Ben seni karşılarım. Vaftiz baba böyle söyledikten sonra birdenbire gözlerden kaybolmuş. IV Çocuk, vaftiz babasının dediği gibi yola çıkmış. Az gitmiş uz gitmiş ormana varmış. Düzlüğe ulaşınca, düzlüğün ortasında bir çam ağacı görmüş. Çamın dalının birinde bir ip bağlıymış. Đpe de yaklaşık kırk okka ağırlığında bir meşe kütüğü asılıymış. Kütüğün altında da bir bal teknesi duruyormuş. Çocuk gürültü gelen tarafa bakınca ayıların geldiğini görmüş. En önde kocaman bir ayı, arkasından bir yaşlarında bir ayı, daha arkada üç tane yavru ayı bal kokusunu almışlar, tekneye doğru ilerliyorlarmış. Önce, en büyük olan ayı tekneye yanaşıp, somağını bala sokmuş. Sonra yavrularını çağırmış. Yavrular da zıplaya zıplaya teknenin yanına gelmişler. Fakat o sırada yavrulardan biri kütüğü hareket ettirmiş. Kütük biraz ileri gitmiş. Sonra geri dönüp bir yavruya çarpmış. Büyük ayı bunu görüp, kütüğü pençesi ile itmiş. Kütük ileri doğru gidip, sonra gerisin geri gelerek yavruların kimisinin kafasına kimisinin sırtına toslamış. Yavrular homurdana homurdana, oraya buraya kaçışmışlar. Büyük ayı bu duruma çok kızmış, homurdanarak kafası üstündeki kütüğü iki pençesiyle kavrayıp, hızlıca ileri itmiş. Kütüğün yukarı doğru çıktığı sırada ortanca ayı tekneye koşup, somağını bala sokmuş, şapur şupur yemeye başlamış. Cuu gören yavrular da tekneye doğru koşmaya başlamışlar. Onlar daha tekneye ulaşmadan, kütük geri gelip, ortanca ayının kafasına çarpıp, onu öldür- 29 tâ müş. Bunun üzerine büyük ayının kafasının tası atmış, homurdanarak, kütüğü kaptığı gibi, olanca gücüyle itmiş. Kütük dalın üstüne kadar çıkmış, öyle ki ip, deve boynu gibi olmuş. Büyük ayı ve yavrular teknenin yanına gelmişler. Bu sırada, kütük yükselmiş, yükselmiş, bir yerde durup, sonra hızla aşağı doğru inmeye başlamış. Đndikçe hızı da artıyormuş. Tam hızını almış bir halde ayının başına öyle bir çarpmış ki, ayı sırtüstü düşüp, tekme ata ata can vermiş. Yavrular da oradan kaçmışlar. V Çocuk olup bitenlere şaşıp kalmış, dosdoğu yürümüş. Derken, içinde altın kubbeli kocaman bir saray bulunan büyük bir bahçeye varmış. Bir de bakmış ki vaftiz babası kapının önünde durmuş gülümsüyor. Onu selamladıktan sonra kapıdan içeri almış, ona bahçeyi dolaştırmış. Çocuk bahçenin güzelliği karşısında âdeta büyülenmiş. Çocuk o zamana kadar düşünde bile böyle bir bahçe görmemiş. Vaftiz babası daha sonra onu saraya götürmüş. Saray daha bir güzelmiş. Çocuğa, hepsi birbirinden güzel ve ferah olan bütün odaları gezdirmiş. Nihayet onu mühürlü bir kapının yanına götürüp, ona şöyle demiş: - Şu kapıyı görüyor musun? Kilitli değil, yalnızca üzerinde mühür var. Açılabilir. Fakat açma, bu kulağına küpe olsun. Burada dilediğin gibi yaşa, dilediğin yere git, istediğin gibi dolaş, canının çektiğini yap. Fakat sana bir öğüdüm var. Sakın bu kapıdan içeri girme. Şayet girmeyi düşünürsen, ormanda gördüklerini gözünün önüne getir. Vaftiz bab^ bunları söyleyip gitmiş. Çocuk tek başına kalmış. Ve orada yaşamaya başlamış. Öyle rahat ve mutlu 30 tâ bir yaşam sürüyormuş ki, aradan otuz yıl geçmiş olmasına rağmen, sanki üç saattir oradaymış gibi hissediyormuş kendini.
9 Günlerden bir gün mühürlü kapının yanına gitmiş. Ve: "Vaftiz babam neden bu odaya girme dedi acaba? Đçeride ne olduğunu hele bir göreyim" diye düşünmüş. Kapıyı itmiş, mühür yere düşmüş ve kapı açılmış. Đçeri girmiş etrafa bakmış. Diğerlerinden daha büyük, daha güzel salonlar görmüş. Orta salonda da aldın bir taht duruyormuş. Salonları dolaşmış, sonra tahtın yanına gelmiş. Basamaklardan çıkıp, tahtın üstüne oturmuş. Bir de bakmış ki tahtın yanında bir asa durmakta. Hemen asaya uzanmış. Onu eline alır almaz salonların bütün duvarları yanlara doğru açılmış. Çocuk dört bir yana bakınmış. Orada tüm dünyayı, insanların yaptığı işleri gözleriyle görüyormuş. Karşısına bakınca denizleri, gemilerin yüzüşünü görmüş. Sağına bakınca yabancıların, hıristiyan olmayan milletlerin yaşadıkları yerleri görmüş. Salona bakınca Rusların haricindeki hıristiyan milletleri; başka bir tarafa bakınca bizimkileri yani Rusları görmüş. "Dur" demiş kendi kendine: "Bakalım evdekiler ne alemde, ekinler iyi mi?" Tarlalara, kendi tarlalarına bakmış. Ekin demetlerini görmüş. Buğday çok mu diye, yığınları saymaya başlamış. O sırada bir at arabasının ovadan geçtiğini görmüş. Arabada bir köylü varmış. "Babam geceleyin demetleri toplamaya gidiyor" diye düşünmüş. Bir de ne görsün, yolda giden hırsız Vasiliy Kudryaşov değil mi. Vasiliy demetlerin yanına varıp, onları arabaya yüklemeye başlamış. Vaftiz çocuğu buna dayanamamış: "Baba, tarladan demetleri çalıyorlar" diye bağırmış. O anda babası uykudan uyanmış. "Düşümde demetlerin çalındığını gördüm, gidip bir baka- 31 jfa, yım" demiş ve atına atladığı gibi tarlanın yolunu tutmuş. Tarlaya varınca Vasiliy'in demetleri çaldığını görmüş. Köylüleri toplamış. Köylüler Vasiliy'i önce iyice pataklamışlar, sonra bağlayıp zindana götürmüşler. Sonra, vaftiz anasının oturduğu yere bakmış. Onun bir tüccarla evlendiğini görmüş. Bir de ne görsün vaftiz anası uyurken, kocası yavaşça kalkmış, sevgilisinin yanma gidiyormuş. Çocuk, vaftiz anasına, "Kalk, kocan kötü yola düştü" diye seslenmiş. Bunun üzerine vaftiz anası, uykusundan sıçramış. Kalkıp giyinmiş. Kocasının olduğu yeri sorup öğrenmiş. Onu bulup rezil rüsva etmiş. Kocasının sevgilisini tartaklamış. Kocasını da evden kovmuş. Daha sonra annesine bakmış. Annesi evde uyurken bir hırsızın eve girdiğini, sandığı karıştırmaya başladığını görmüş. Bunun üzerine annesine hemen durumu bildirmiş. Anası uyanmış ve bağırmaya başlamış. Hırsız o anda baltayı kavrayıp, öldürmek için, anasına doğru sallayacak-mış ki çocuk dayanamayıp asayı hırsıza fırlatmış. Asa hırsızın ense köküne inip, onu cansız bir vaziyette yere sermiş. VI Hırsız ölünce, duvarlar kapanmış, her şey eskisi gibi olmuş. O sırada vaftiz baba kapıdan içeri girmiş. Çocuğun yanına yaklaşmış, elinden tutarak tahttan indirmiş. Ve ona şöyle demiş: - Sen öğüdümü dinlemedin, bir sürü kötü iş yaptın. Yasak odaya girdin, tahta oturdun, üstelik asayı eline aldın. 32 ^k Đnsanlara bir sürü kötülük ettin. Eğer bir saat daha burada kalmış olsaydın insanların yarısına kötü insan damgası vuracaktın. Sonra vaftiz baba çocuğu tekrar yanına götürmüş ve asayı eline almış. Yine duvarlar yanlara doğru açılmış. Yine her şey görünmeye başlamış. Ve şunları söylemiş vaftiz baba çocuğa: - Bak, görüyor musun babana neler ettiğini?.. Vasiliy ceza evinde bir yıl yattı. Bu süre zarfında tüm kötülükleri öğrendi ve büsbütün azdı. Đşte, gördüğün gibi babanın iki beygirini çaldı. Şimdi de evinizi yakıyor. Bak babana neler ettin. Vaftiz baba, çocuğa, evlerinin yandığını gösterdikten sonra bu sahneyi gözden uzaklaştırmış. Çocuğa başka tarafa bakmasını söylemiş. - Bak, demiş Vaftiz ananın kocası... Karısı bırakalı bir yıl oluyor. Başka kadınlarla gezip eğleniyor, gününü gün ediyor. Zavallı kadın ise kederinden kan ağlıyor. Kocasının sevgilisi ise büsbütün yıkılmış durumda. Vaftiz anana neler ettiğini görüyor musun? Daha sonra bu görüntüyü de kapatıp, ona kendi evini göstermiş. Annesini işlediği günahlar için gözyaşları döküyor, tövbe ediyor ve "Keşke o gün hırsız beni öldürseydi de bunca günaha batmamış olsaydım" diyormuş. Vaftiz baba: - Bak, demiş. Annene neler ettin. Daha sonra bu manzarayı da kapatıp, ona hırsızı göstermiş. Đki jandarma onu zindanın önünde ölü bir vaziyette tutmaktaymış. Çocuğa demiş ki:
10 - Bu adam dokuz kişiyi öldürmüştü. Kendi günahını kendisinin çekmesi gerekiyordu. Fakat sen onu öldürmek- 33 tâ. le onun günahlarını kendi omzuna aldın. Şimdi onun tüm günahını sen çekeceksin. Bak kendi başına neler açtın. Hani hatırlıyor musun, ormandaki ayı kütüğü ilk itişinde yavrularını darmadağın etti. ikinci itişinde ortanca ayıyı öldürdü. Üçüncü itişinde kendi bavını yedi. Đşte sen de aynen öyle yaptın. Şimdi sana otuz yıl süre veriyorum. Đnsanların yanına git. Hırsızın günahlarını bağışlat. Bunu yapmazsan onun günahlarını sen yükleneceksin. Çocuk: Nasıl bağışlatayım, demiş. Vaftiz baba: - Ettiğin kötülükler kadar, kötülük giderirsen hem kendi günahlarını, hem de hırsızın günahlarını bağışlatmış olursun, demiş. Çocuk sormuş: - Peki, dünyada kötülük nasıl giderilir? Baba karşılık vermiş: - Güneşin doğduğu tarafa yürü. Önüne bir ova çıkacak. Orada yaşayan insanlar göreceksin. Đnsanların yaptıklarına bak. Onlara bildiklerini cğret. Sonra yola devam et. Gördüklerine dikkatle bak. Dördüncü gün bir ormana varacak, orada bir kulübe göreceksin. Kulübede bir ihtiyar bulacaksın. Ona tüm olup bitenleri anlat. O sana ne yapman gerektiğini söyleyecektir. Sana /erdiği öğütlerin hepsini tutarsan hem kendi günahlarını, hem de hırsızın günahlarını bağışlatmış olacaksın. Vaftiz baba bunları söyleyip onu kapıdan uğurlamış. 34 VII Çocuk yola çıkmış. Bir yandan yürüyor, bir yandan da şunları düşünüyormuş: "Kötülüğü dünyadan nasıl kaldırabilirim? Đnsanlar kötülüğü, kötü insanları sürgüne göndererek, zindana atarak, ölümle cezalandırarak yok ediyorlar. Kötülüğün ortadan kalkması, başkalarının günahlarının benim üstüme yüklenmemesi için nasıl hareket etmeliyim acaba?.." Derken bir ovaya varmış. Tam da buğdayların başaklandığı, başakların iri ve sık taneli olduğu hasat zamanıymış. Çocuk bir de bakmış ki bir tosun ekine girmiş. Bir grup insan da bunu görüp, atlarına atladıkları gibi tosunu ekinin içinde bir oraya bir buraya kovalamaya başlamışlar. Tosun tam ekinden çıkacağı sırada ürküyor tekrar ekine dalıyormuş. Adamlar da kovalayıp duruyorlarmış. O esnada, bir kadın yolun kenarına oturmuş ağlıyor. "Tosuncuğumu öldürecekler" diye sızlanıyormuş. Vaftiz çocuğu köylülere: "Niçin böyle yapıyorsunuz? Hepiniz tarladan çıkın da şu kadın tosununu çağırsın" demiş. Adamlar onun sözünü dinlemişler. Kadın tarlanın kenarına gelip: "Bıcı, bıcı sarıcam, bıcı bıcı!" diye tosununu çağırmış. Tosun kulaklarını dikip, sesi dinlemiş, sonra kadına doğru koşmuş. Doğruca kadının yanına gidip soma-ğını kadının eteklerinin arasına sokmuş. Az kalsın kadını devirecekmiş. Đşte mesele böylece halledilmiş. Sonuçtan hem köylüler, hem tosun, hem de kadın memnun kalmış. 35 R. Vaftiz çocuğu sonra tekrar yola koyulmuş. Yolda yürürken şunları düşünüyormuş: "Şimdi anladım ki kötülük kötülükle çoğalıyor, insanlar ne kadar kötülüğün ardına düşerlerse onu o kadar çoğaltıyorlar. Demek ki kötülük kötülükle ortadan kalkmıyor. Peki öyleyse neyle kalkıyor? Bunu da şu anda bilmiyorum... Bereket versin ki tosun kadının çağrısına uydu. Ya onu dinlemeseydi, ne olurdu acaba? Đşte, vaftiz çocuğu tüm bunları uzun uzun düşünmüş. Fakat bir çözüm bulamamış ve yoluna devam etmiş. VIII Vaftiz çocuğu epeyce bir yol aldıktan sonra nihayet bir köye varmış. Kenar evlerden birinin kapısını çalmış. Bir gece orada kalmak için ricada bulunmuş. Ev sahibi kadın onu içeri almış. Evde kadından başka kimsecikler yokmuş. Kadın temizlik yapmaya başlamış. Vaftiz çocuğu kadının ne yaptığını merak etmiş. Peçin üstüne çıkıp seyretmeye başlamış. Kadın odayı siliyor, masayı temizliyormuş. Kadın masayı yıkayıp kirli bir bezle silmiş. Masayı sürekli siliyor, ama masa bir tü.lü temizlenmiyormuş. Masanın üzerinde, kirli peşkir lekeleri kalıyormuş. Sonra masanın diğer tarafını silmeye başlamış. Peşkir eski lekeleri yok ederken yeni lekeler bırakıyormuş. Daha sonra bir uçtan diğer uca silmeyi denemiş, fakat kirli bez her yeri batırıyor, hep aynı şey oluyormuş. Vaftiz çocuğu bir müddet seyrettikten sonra: - Ne yapıyorsun bayan? demiş. - Canım görmüyor musun, bayram temizliği yapıyo- 36
11 sk, rum. Fakat bir türlü şu masayı temizleyemedim. Bu iş beni pek yordu. - Şu bezi bir yıkayıp, öyle silmeyi denesen. Kadın kendisine denileni yapmış. Masayı bir çırpıda temizlemiş. Sonra: - Bana bunu öğrettiğin için çok teşekkür ederim, demiş. Ertesi sabah vaftiz çocuğu ev sahibiyle vedalaşıp, yoluna devam etmiş. Derken bir ormana varmış. Köylüler çubuklardan çember bükmeye çalışıyorlarmış. Vaftiz çocuğu yanlarına yaklaşıp bakmış ki köylüler boyuna uğraşıyor fakat çubuklar bir türlü bükülmüyormuş. Çünkü dayanak noktası yokmuş. Vaftiz çocuğu: - Ne yapıyorsunuz kardeşler, demiş. - Çember büküyoruz. Çubukları iki kez kaynattık, çalıştık, uğraştık ama yine de bükemedik. - Canım kardeşlerim, şu çubuğu bir yere tutturun. Siz çubukla birlikte dönmekten başka bir şey yapmıyorsunuz. Köylüler onun dediğini yapmışlar. Çubuğu bir yere dayamışlar. Böylece işleri yoluna girmiş. Vaftiz çocuğu geceyi onların yanında geçirmiş. Sabah erkenden yola düşmüş. Bir gün bir gece yürümüş, henüz tan yeri ağarmadan hayvan tüccarlarının bulunduğu bir yere gelmiş. Onların yanında bir yere uzanmış. Bakmış ki tüccarlar hayvanları toplamış, ateş yakıyorlarmış. Kuru dalları yakıyorlar ama daha ateş iyice tutuşmadan üstüne yaş çalı çırpı atıyorlarmış. Çalılar biraz fısıldayıp, ateşi söndürüyormuş. Tüccarlar biraz daha kuru dal toplayıp ateş yakmışlar. Tekrar üstüne yaş çalı çırpı atmışlar ve ateş yine sönmüş. Epeyce uğraşıp didinmişler ama ateşi bir türlü yakamamışlar. 37 «k Nihayet vaftiz çocuğu onlara dönüp demiş ki: "Çalı çırpıyı hemen atmayın. Önce kuru dallarla ateşi iyice tutuşturan. Ondan sonra çalı çırpıyı atın." Tüccarlar kendilerine denileni yapmışlar. Ateşi güzelce yakıp, sonra çalı çırpıyı atmışlar. Böylelikle çalılar tutuşmuş, ateş palazlanmış. Vaftiz çocuğu bir müddet onlarla oturduktan sonra yoluna devam etmiş. Yolda: "Bu üç işle karşılaşmamın hikmeti nedir?" diye uzun uzun düşünmüş. Fakat bir türlü anlayamamış. IX Vaftiz çocuğu epeyce yürüdükten sonra, akşam üzeri bir ormana varmış. Ormanın içinde bir ev görmüş. Evin yanma gelip, kapıyı çalmış. Đçeriden bir ses: "Kim o," demiş. - Birinin günahını bağışlatmak için yollara düşen büyük bir günahkâr: Kapıdan bir ihtiyar çıkıp: -Üzerine aldığın ne gibi günahlar var, demiş. O da başlamış her şeyi birer birer anlatmaya. Vaftiz babasını, ormanda gördüğü ayıları, kapısı mühürlü odad?ki tahtı, kendisine verilen öğüdü, tosunun ekin tarlasına girişini, köylülerin onu çıkarmak için yaptıklarını, sonra tosunun nasıl tarladan çıkıp, kendi kendine sahibinin yanına gittiğini bir bir anlatmış ve: - Anladım ki, demiş, kötülük kötülükle ortadan kaldırılamıyor. Fakat nasıl ortadan kaldırılacağını da bilmiyorum. Bunu bana sen öğret. 38 k Đhtiyar: "Yolda başka ne gördünse anlat" demiş. O da kadının temizlik yapmak için nasıl uğraştığını, köylülerin çember yapışlarını, tüccarların ateş yakışını anlatmış. ihtiyar onu dinleyip, odaya gitmiş ve oradan yeni biley-lenmiş bir balta getirmiş ve: "Haydi gidelim," demiş. Đhtiyar, evin biraz ötesinde bir ağaç göstererek: - Şu ağacı kes, demiş. O da kesmiş, ağacı hemen yere devirmiş. - Şimdi üçe böl. Vaftiz çocuğu kendisine denileni yapmış ve ağacı üçe bölmüş. Đhtiyar sonra eve gidip, kiprit getirmiş ve: "Bu kütükleri yak," demiş. O da ateşi yakmış. Kütükleri ateşin üstüne atmış. Biraz sonra ortada, yanmış üç kütük kalmış. - Yanık kütükleri yarısına kadar, ayrı ayrı, toprağa göm. Ha işte öyle, demiş. Kütükler gömüldükten sonra: - Bak, şu dağın eteğinde bir ırmak var, oradan ağzınla su getir ve bunları sula. Şu yanık kütüğü kadına temizlik öğrettiğin şekilde; şunu köylülere çember bükmeyi öğrettiğin gibi; şunu da tüccarlara ateş yakmayı öğrettiğin gibi sula. Bunların üçü de filizlenip öğreneceksin. Đşte o zaman günahların bağışlanacak.
12 Đhtiyar bunları söyleyip evine gitmiş. Vaftiz çocuğu düşünmüş taşınmış ama ihtiyarın ne demek istediğini bir türlü anlayamamış. Fakat kendisine salık verilen işleri yapmaya başlamış. 39 X Vaftiz çocuğu ırmağa gidip, ağzını su ile doldurup yanık kütüğün birini sulamış. Đki kere daha gidip geri kalanlar için su getirip geri kalanları da sulamış. Nihayet yorulmuş. Bu arada karnı da acıkmış. Đhtiyarın evine gidip yiyecek bir şeyler almayı düşünmüş. Kapıyı açmış. Bir de ne görsün, ihtiyar sedirde ölü yatıyor. Etrafına bakınmış. Bir köşede peksimet bulup yemiş. Bir de kürek bulup, ihtiyara mezar kazmaya başlamış. Gece su getirip toprağı suluyor, gündüz mezar kazıyormuş. Mezarı kazıp ihtiyarı gömeceği sırada, köyden birtakım adamlar gelip, ihtiyara yiyecek getirmişler. Köylüler ihtiyarın öldüğünü öğrence vaftiz çocuğunu onun yerine kutsamışlar. Hep beraber ihtiyarı defnetmişler. Vaftiz çocuğuna yiyecek bırakıp, "yine getiririz" diyerek gitmişler. Đşte böylece vaftiz çocuğu ihtiyarın yerine geçip, hayatını sürdürmeye başlamış. Köylülerin getirdikleriyle karnım doyuruyor, kendisine sıhhat veren işlerle uğraşıyor, ırmaktan ağzıyla su getirip toprağı suluyormuş. Bu şekilde bir yıl yaşamış. Đnsanlar akın akın onu ziyarete geliyormuş. "Ormanda mübarek bir insan yaşıyor, günahlarım affettirmek için çalışıyor, bunun için dağdan ağzıyla su getirip yanmış kütükleri suluyor" diye dilden dile dolaşıyormuş şanı insanlar arasında. Zamanla kendini ziyarete gelenler hayli artmış. Zengin tüccarlar ona hediyeler getiriyormuş. Fakat o yalnızca ihtiyacı olanı alıyor, gerisini yoksullara dağıtıyormuş. Hayatını, öğlene kadar su taşıyıp toprağı sulamakla öğleden sonra dinlenip ziyaretçileri kabul etmekle geçiriyor- 40 «k muş. "Allah böyle bir yaşamı istiyor benden. Herhalde böyle yaşayarak kötülükleri kaldırır, günahlarımı bağışlatırım" diye düşünüyormuş kendi kendine. Bir yıl daha bu şekilde geçmiş. Her gün düzenli olarak toprağı suluyormuş ama yanık kütüklerin hiçbirinden filiz sürmüyormuş. Bir gün evde otururken atlı bir adamın türküler söyleyerek oradan geçtiğini duymuş. Merak edip, geçenin kim olduğunu görmek için dışarı çıkmış. Bakmış ki oradan geçen genç, güçlü kuvvetli, kılık kıyafeti düzgün, güzel bir atı ve değerli bir eğeri bulunan bir adam. Onu durdurup; "kimsin, nereye gidiyorsun" diye sormuş. Adam: "Ben bir haydutum. Yollarda dolaşır, insanları öldürürüm. Ne kadar çok adam öldürürsem o kadar keyfe gelir, türküler söylerim," demiş. Vaftiz çocuğu çok korkmuş. Şöyle düşünmeye başlamış: "Böyle bir adamın içindeki kötülük nasıl giderilir? Beni ziyarete gelenlere öğüt vermek kolay. Çünkü onlar tövbe etmek için geliyorlar. Bu adam ise yaptığı kötülükle övünüyor." Vaftiz çocuğu bir müddet hiçbir şey söylemeden durup düşünmeye başlamış. "Şimdi ne yapmalı acaba? Bu haydut buralara dadanacak, insanların yüreğine korku salacak, onlar da ziyarete gelmekten vazgeçecekler. Bu da onların zararına olacak. Hem ben sonra nasıl yaşarım?" Tüm bunları aklından geçirdikten sonra hayduta dönüp şunları söylemiş. - Buraya beni ziyarete gelen insanlar günahlarıyla övünmezler. Tövbe edip günahlarından kurtulurlar. Allah'tan korkuyorsan gel sen de tövbe et. Yok, eğer tövbe etmezsen buradan git. Bir daha gelip benim huzurumu bozma. Đnsanları benden uzaklaştırma. Eğer sözlerime kulak 41,fik vermezsen, Allah senin cezanı verir. Haydut gülerek: - Allah'tan korkum yok. Seni de dinlemem. Çünkü benim efendim değilsin. Sen sadakayla geçiniyorsun, ben ise soygunculukla. Ee, herkesin bir şekilde karnını doyurması lazım. Đhtiyar sen yanma gelen kadınlara öğüt ver, ne diye bana öğüt veriyorsun. Madem ki Allah'ın adını andın, yarın iki kişi fazla öldüreceğim. Şimdi seni de öldürürdüm ama ellerimi kirletmek istemiyorum. Bu günden sonra sakın karşıma çıkayım deme" demiş. Haydut, vaftiz çocuğura böyle gözdağı verdikten sonra çekip gitmiş. Bir daha da oraya uğramamış. O da yine eskisi gibi huzur içinde sekiz yıl yaşamış. XI Vaftiz çocuğu bir gece toprağı sulamaya gidip, sonra dinlenmek için eve gitmiş ve belki bir gelip geçen olur diye etrafı seyre dalmış. O gece kimsecikler gelmemiş. Gündüz de akşama kadar yapayalnız oturmuş. Bu yüzden canı çok sıkılmış. Başlamış yaşadığı hayatı düşünmeye. Aklına, sadakayla geçindiği için haydutun kendisini nasıl ayıpladığı gelmiş. "Ben, demiş, ihtiyarın öğütlediği gibi yaşamıyorum. Đhtiyar bana çile çekmem gerektiğini söyledi. Ben ise burayı geçim kapısı, şan ve şöhret yuvası haline getirdim. Buna kendimi öyle kaptırdım ki yanıma kimse gelmeyince canım sıkılıyor. Onlar gelirlerse ünüm dillerde dolaşıyor, ben de
13 sevinçten dört köşe oluyorum. Böyle yaşamak doğru değil. Ben şöhrete kapıldım. Günahlarımı da bağışlatamadım. Üstelik yeni günahlar işledim. Ormanın, kimsenin 42 t% beni bulamayacağı bir köşesine çekilmem lazım. Yeni günahlar işlememek ve günahlarımı bağışlatmak için yalnız başıma yaşamalıyım." Böyle düşünüp, ekmek torbasını ve küreğini almış. Đnsanlardan uzak, izbe bir yer bulabilmek için evinden ayrılıp, bir vadiye doğru yol almaya başlamış. Đşte bu sırada haydut yine karşısına çıkmış. Vaftiz çocuğu çok korkmuş. Kaçmak istemiş ama haydut ona yetişmiş. - Nereye gidiyorsun böyle? demiş. O da, halktan uzaklaşmak, kimsenin kendisini bulamayacağı bir yere gitmek istediğini anlatmış. Haydut çok şaşırmış: - Peki, demiş, gelen giden olmayınca ne yeyip içeceksin? O, daha önce bunu hiç düşünmemişti. Haydut sorunca aklına gelmiş ve: - Allah ne verirse, demiş. Haydut hiçbir şey söylemeden oradan uzaklaşırken, vaftiz çocuğu: "Ne diye ona yaşamı hususunda bir şey söylemedim. Belki de tövbe ederdi. Şimdilerde daha bir yumuşamış gibi. "Asarım, keserim" gibi laflar etmiyor" diye düşünmüş ve arkasından bağırmış. - Hey! Tövbe etmelisin. Allah'tan kaçamazsın. Bunun üzerine haydut atını geri çevirip, kuşağından bıçağını çıkararak ona doğru saldırıya geçmiş. Onu kovalamak istemiş an a sonra vazgeçmiş. Vaftiz çocuğu da korkup, ormana kaçmış. Haydut onun arkasından: "Hey ihtiyar! Đki kere canını bağışladım. Sakın bir daha yoluma çıkayım deme. Seni öldürürüm" diye bağırmış. Sonra çekip gitmiş. Vaftiz çocuğu o gün akşamı toprağı sulamaya gitmiş. 43 «k Aman Allah'ım bir de ne görsün, kütüklerin bir tanesinin gömülü olduğu yerde bir filiz büyümüş, üstünde de bir elma varmış. XII Vaftiz çocuğu insanlardan uzak, yapayalnız yaşamaya başlamış. Derken ekmeği tükenmiş. "Ben de ağaç kökleriyle karnımı doyururum" diye düşünmüş. Ormana, ağaç kökü aramaya çıktığı zaman, bir dalda asılı ekmek torbası görmüş. Torbayı açıp ekmekleri yemiş. Ekmeği bitince yine oraya gitmiş, aynı yerde asılı bir torba bulmuş. Günler bu şekilde akıp gitmekteymiş. Tek derdi haydutmuş. Ondan çok korkuyormuş. "Beni öldürürse, günahlarımı ba-ğışlatamadan gitmiş olurum" diye hayıflanıyormuş. Bu hal üzere on yıl daha geçmiş. Bu zaman içerisinde elmanın biri büyümekte, diğer ikisi oldukları yerde saymaktaymış. Yine bir gün erkenden kalkıp, her zamanki işine, toprağı sulamaya gitmiş. Toprağı sulamaktan yorulmuş. Dinlenmek için bir yere oturmuş. O sırada yine düşüncelere dalmış: "Ben hata ediyorum galiba. Ölümden korkuyorum. Oysa ki Allah dilerse ölümle de günahlarımı bağışlar." Tam o sırada haydutun bağıra çağıra geldiğini duymuş. Ve: "Allah'tan başka hiç kimse bana ne kötülük ne de iyilik edebilir." diye düşünmüş. Đşte bu düşünceyle haydutun karşısına çıkmış. Bakmış ki haydutun atının terkisinde elleri ve ağzı bağlı bir adam var. Haydut adama sövüp sayıyor, o ise susuyormuş. Vaftiz çocuğu hayduta yaklaşıp, atının önünde dikilmiş. - Bu adamı nereye götürüyorsun? demiş. 44 <^k - Ormana götürüyorum. O bir tüccar çocuğu. Babasının paralarının nerede gizli olduğunu söylemiyor. Paraların yerini söyleyinceye kadar onu kırbaçlayacağım. Haydut çekip yoluna gitmek istemiş ama vaftiz çocuğu atın dizginlerine sarılıp: "Bırak bu adamı" demiş. Haydut sinirlenmiş, kırbacını ona doğru sallayarak: - Yoksa, senin canın da mı kırbaç istiyor. Ben sana, seni Öldürürüm dememişmiydim. Bırak beni, demiş. Vaftiz çocuğu korkusuzca: - Bırakmayacağım, demiş. Senden korkum yok. Ben yalnız Allah'tan korkarım. Allah ise bırakmamı istemiyor. Sen bırak bu adamı. Haydut ipleri kesip, tüccarın oğlunu serbest bırakmış: - Đkiniz de defolun. Sakın bir daha elime düşeyim demeyin, demiş. Tüccar oğlu yerinden fırladığı gibi kaçıp gitmiş. Haydut da yoluna devam etmek istemiş, ama vaftiz çocuğu yine durdurarak, bu kötü yaşamı terketmesi için konuşmaya başlamış. Haydut durup, anlatılanları sonuna kadar dinlemiş. Sonn; hiçbir şey söylemeden yoluna koyulmuş.
14 Vaftiz çocuğu ertesi sabah toprağı sulamaya gittiğinde diğer bir kütüğün filizlenmiş olduğunu görmüş ve üstünde bir tane de elma varmış. XIII Bu şekilde on yıl daha geçmiş. Vaftiz çocuğu bugün dertsiz, tasasız, sevinçli bir halde otururken düşünüyormuş: "Allah insaflara birçok nimet vermiş. Onlarsa boşu- 45 k boşuna kendilerini sıkıntaya sokuyorlar. Halbuki mutlu bir şekilde yaşamak çok basit bir iş." Daha sonra insanların birbirlerine ettiği kötülükleri, kendilerini nasıl huzursuz ettiklerini aklından geçirmiş. Đnsanlara acımış: "Burada boşuna vakit geçiriyorum. Bildiklerimi onlara söylemeliyim" diye düşünmüş. lam o sırada haydutun oradan geçtiğini duymuş. Önce: "Boşver, bırakayım gitsin, o adam laftan anlamaz" diye düşünmüş. Fakat sonra bu fikrinden vazgeçmiş, haydutun yolunun önüne çıkmış. Haydut, onu görünce kaşlarını çatmış, gözlerini yere dikmiş. Vaftiz çocuğu ona bakıp acımış, ona doğru koşup, dizinden tutmuş: - Sevgili kardeşim, kendine acı. Sen de, Allah'tan bir ruh var. Hem sen acı çekiyor, hem de başkalarına çektiriyorsun. Bu gidişle daha çok acılar çekeceksin. Bir bilsen, Allah seni ne kadar çok seviyor. Bu yüzden senin için bir çok nimet hazırlamış. Kendini mahvetme kardeşim. Gel, şu yaşantını değiştir. Haydut yine kaşlarını çatmış. Biraz geri çekilerek: - Bırak beni, demiş. Vaftiz çocuğu haydutun dizine daha bir sıkı sarılıp, iki gözü iki çeşme ağlamaya başlamış. Haydut o anda gözlerini ona doğru çevirip, uzun uzun bakmış. Sonra atından inip, onun önünde diz çökmüş: - Sevgili ihtiyar, demiş. Beni alt ettin. Yirmi yıl seninle savaştım. Yendin beni... Şimdi benim kendime bile gücüm yetmiyor. Kendimi senin ellerine bırakıyorum, istediğini yap. Bana ilk olarak bir şeyler söylediğin zaman daha beter kötü bir insan olmuştum. Ancak sen insanlardan uzaklaşınca, söylediklerini durup düşündüm ve insanların hiçbir şeyine ihtiyacının olmadığını anladım. Đşte o günden son- 46 &h ra senin için dallara ekmek asmaya başladım. Vaftiz çocuğu o an, temizlik yapan kadını düşünmüş. Masanın, ancak bez yıkandıktan sonra temizlendiğini hatırlamış. Böylece, kalp temizliğinin, kendin için çalışmaktan vazgeçince gerçekleştiğini, ondan sonra başkalarının kalplerini temizlemenin mümkün olduğunu anlamış. Haydut daha sonra: "Ölümden korkmadığını gördüğüm zaman, kalbim yumuşadı," demiş. Vaftiz çocuğu bunun üzerine, köylülerin ancak çubukları sağlam bir yere dayadıkları zaman bükmeyi başardıklarını hatırlamış. Ölüm korkusunu bırakıp, hayatı Allah'a bağlayınca taş gibi yüreğin yumuşadığını, uysallaştığını ve boyun eğdiğini anlamış. Haydut sonra: - Bana acıyıp, önümde ağladığın zaman kalbim tamamen yumuşadı, demiş. Vaftiz çocuğu buna çok sevinmiş. Onu alıp kütüklerin gömülü olduğu yere götürmüş. Oraya varınca, sonuncunun da elma verdiğini görmüş. Sonra, tüccarların yaş çalılarının, ateş iyice yandığı zaman tutuştuğunu hatırlamış. Ve, kendi kalbinin iyice yandığı zaman başka kalbi ateşlediğini anlamış. En sonunda günahlarının bağışladığına vaftiz çocuğu çok sevinmiş. Bunların hepsini hayduta anlatmış ve gözlerini dünyaya kapamış. Haydut ihtiyarı gömmüş. Kendisine öğütlenenler doğrultusunda yaşamaya başlamış. Đnsanlara öğrendiklerini öğretmeye koyulmuş. 47 HERŞEYE RAĞMEN SEVGĐ i - O, artık benim kızım değildir, anlıyor musun, onu kızım saymıyorum, ama yabancılara yük olarak da bırakamam. Đstediği gibi yaşayabilmesi için her türlü yardımı da yaparım, ama onu tanımak bile istemem. Evet, evet! Başıma böyle bir şey geleceği hiçbir zaman aklımdan geçmezdi... Feci, feci! Omuzlarını silkti, başını sallayıp gözlerini havaya kaldırdı. Bunları prens Mihail Đvanoviç, Merkez illerden birinde vali olan elli altı yaşındaki küçük kardeşi Prens Pötr Đvanoviç'e anlatıyordu. Bu konuşma, bir yıl önce evinden kaçmış olan kızının, şimdi çocuğu ile beraber bu şehirde yerleştiğini öğrenmesi üzerine, Mihail Ivanoviç'in gittiği merkez illerden birinde geçiyordu. Prens Mihail Đvanoviç güzel adamdı. Yüzünde sevimli, çekici bir ifade taşıya-ı ak saçlı, uzun boylu, dinç bir ihti- 49 J&b yardı. Ailesi, çok sinirli geçimsiz, en ufak bir şey için kavga eden kötü ruhlu karısından, müsrif, sefahete düşkün, hayırsız, ama babasının düşüncesine göre "namuslu" bir oğlundan, iki kızından ibaretti. Bu kızlardan
15 büyüğüne iyi bir kısmet çıkmıştı, evlenmiş Petersburgta yaşıyordu. Onun küçüğü olan sevgili kızı Liza ise bundan bir yıl önce evinden kaybolan, şimdi uzak illerden çocuğuyla beraber meydana çıkan kızıydı. Prens Pötr Đvanoviç Liza'nın niçin kaçtığını, çocuğunun babası kim olduğunu sormak istemişse de buna bir türlü cesaret edememişti. Daha bu sabah Pötr Đvanoviç'in karısı, kayınbiraderine acıdığı zaman, Prens Pötr Đvanoviç kardeşinin yüzünde nasıl bir ıstırap belirdiğini, bunu onuruna yediremeyerek ıstırabını büyük bir gayretle nasıl gizlediğini, konuyu değiştirmek için hemen baldızından evin kirasını sormaya başladığını görmüştü. Mihail Đvanoviç, kahvaltıda bütün ailenin, misafirlerin anında her zamanki gibi, zehirlercesine manalı, alaylı konuşuyordu. Yalnız çocuklara karşı saygılı, şefkatli idi, çocuklardan başka herkese karşı mağrur davranırdı. Bu durum onda o kadar tabii idi ki herkes onun gururlu olmaya hak kazandığını kabul ediyor gibiydi. Akşamleyin kardeşiyle Vint denilen kağıt oyunu oynadılar. Kendisine hazırlanan odaya çekildiği zaman takma dişlerini ağzından çıkarırken oda kapısı hafifçe iki defa vuruldu. - Kim o? Fransızca olarak: - Benim, Michel. Prens Mihail Đvanoviç, gelininin sesini tanımıştı. Yüzünü buruşturdu. Tekrar dişlerini taktı, kendi kendine mırıldandı: "Ne istiyor, sanki?" 50 < k Yüksek sesle Fransızca: - Giriniz dedi. Gelin ufak tefek yapılı, sakin tabiatlı, kocasına karşı itirazsız, itaatli idi. Ama herkesin dediği gibi tuhaf bir kadındı. Hatta bazıları ona deli diyorlardı. Güzel denilebilirdi, ama daima dağınık saçlarla dolaşır, dikkatsiz, itinasız giyinirdi, her zaman dalgındı. En tuhafı, bir asilin karısına yakışmayan, hiç de asil olmayan fikirlerini ansızın söyleyerek gerek kocasını, gerekse bütün tanıdıklarını hayrete düşür-mesiydi. Bu sefer de kendine has mantıksızlıkla konuşmaya başladı: - Siz beni kovabilirsiniz, ama ben gitmeyeceğim. Bunu size şimdiden söylüyorum. Kayınbiraderi: - Allah esirgesin diyerek her zamanki aşırı saygıyla koltuğu ona doğru çekti. Sonra sigarasını çıkarıp ilave etti. - Bu sizi rahatsız etmez mi? - Bakınız, Misel, hoşa gitmeyecek bir şey söylemeye gelmedim. Yalnız, Liza hakkında konuşmaya geldim. Mihail Đvanoviç duyduğu acıdan olsa gerek, içini çekti. Sonra da hemen kendini toplayarak yorgun bir gülümseme ile: - Seninle yalnız bir mesele üzerinde konuşabilirim. Bu da senin bana söylemek istediğin şeydir, dedi. Bunları söylerken gelinin yüzüne bakmıyordu, konuşulan şeyin adını bile söylemekten çekindiği belli idi. Ama şişmanca, toparlacık, sevimli gelin hiç bozulmadı, mavi gözlerinin aynı merhametli, yalvaran bakışıyla Mihail îvanoviç'e bakmaya devam etti, onun gibi, hatta ondan daha derin içini çekti: - Benim aziz dostum. Ona acıyınız! -Kayınbıraderiyle 51 ^k konuşurken her zaman olduğu gibi arada bir "siz" diye ağzından kaçırıyordu- Düşününüz ki, o da bir insandır. Mihail Ivanoviç hoşa gitmeyen bir gülümsemeyle cevap verdi: - Ben bundan hiçbir zaman şüphe etmedim. - O sizin kızınız. - Evvelce öyle idi, evet. Ama aziz Alina, bu sözlere ne lüzum var? -Sevgili Misel, onu gidip görünüz! Yalnız, size şunu söylemek istiyorum ki her şeyde suçlu olan o adam... Prens Mihail Đvanoviç kızardı, yüzü korkunç bir hal almıştı. - Allah aşkına, bundan artık konuşmayalım! Ben yetecek kadar acı çektim. Onu hiç kimseye yük olmayacak bir duruma getirmekten başka hiçbir isteğim kalmamıştır. Onun benimle hiçbir ilgisi olmamalı, kendi kendine yaşa-yabilmelidir, biz de kendi ailemizle ayrı yaşamalıyız. Ben başka türlü yapamam. - Misel, sen hep "ben" diyorsun, fakat onun da "ben" demeye hakkı vardır. - Bunda şüphem yok sevimli Alina. Rica ederim bu konuyu bırakalım. Bana çok ağır geliyor. Aleksandra Dimitriyevna başını salladı, biraz sustuktan sonra: - Maşa -Mihail Đvanoviç'in karısı- da mı böyle düşünüyor? diye sordu. - O da aynı fikirde. Aleksandra Dimitriyevna, şaşırdı. Mihail Đvanoviç Fransızca: - Burada bu konuşmayı keselim, iyi geceler, dedi. 52 m. Ama Aleksandra Dimitriyevna gitmiyor, susuyordu.
16 - Petya bana dedi ki paraları, evinde yaşadığı kadına bırakmak istiyormuşsunuz. Adresini biliyor musunuz? - Biliyorum. - Öyleyse bunu bizim elimizle yapmayınız. Onun yanına kendiniz gidiniz. Nasıl yaşadığını bir kere görünüz, görmek istemezseniz gene de görmezsiniz. Öteki orada yoktur. Zaten, hiç kimse de yoktur. Mihail Đvanoviç'in bütün vücudu titredi. - Ah! Niçin, niçin eziyet ediyorsunuz? Bu konukseverliğe aykırıdır. Aleksandra Dimitriyevna kalktı, sesinde göz yaşları seziliyordu. Kendi kendine acıyarak kısık bir sesle: - O, öyle acınacak bir durumda, öyle de iyi kalpli ki... dedi. Mihail ivanoviç ayağa kalktı, onun sözünü bitirmesini bekliyordu. Gelin, elini ona doğru uzattı: - Misel, bu yaptığın doğru değil, diyerek dışarı çıktı. Aleksandra Dimitriyevna gittikten sonra, Mihail Đvanoviç kendisi için bir yatak odası durumuna getirilmiş olan odada, halının üstünde uzun zaman gezindi, durdu. Yüzünü buruşturuyor, titriyor, arada sırada "of, of" diye inliyor, sonra kendi sesini işitince He korkarak susuyordu. Kırılmış ve zedelenmiş onuru acı veriyordu. Kendi kızı, annesinin, yani Đmparatoriçeleri evinde kabul etmiş olan meşhur Avdorya Barisovna'nm evinde büyümüş bir insanın kızı, ahbaplığı büyük bir şeref sayılan, bütün hayatı korkusuz bir şövalye gibi geçen bir insanın kızı... Bir Fransız kadından doğan, yabancı bir ülkede yetiştirdiği gayri-meşru bir çocuğu olmasına rağmen kendisi hakkındaki yüksek kanaati sarsılmamıştı. Ve işte onun kızı! O kız ki: 53 jsk Kendisine bir babanın kızına yapması gereken her şey yapılmış, iyi bir terbiye verilmiş, en yüksek Rus sosyetesinde kendisine bir koca seçme imkanı hazırlanmıştı. Hem bir, kıza istediği her şeyi vermekle kalmamış, aynı zamanda onu bütün kalbiyle sevmiş, onunla iftihar da etmişti. Đşte bu kız, şimdi onu rezil etmişti. Kimsenin yüzüne bakacak hali kalmamıştı, artık herkesten utanıyordu. Ona sadece ailenin bir ferdi veya kızı gibi değil büsbütün başka bir şefkatle sevdiği, ona bakarak sevindiği, onunla övündüğü günleri hatırladı. Onun sekiz, dokuz yaşlarındaki halini gözlerinin önüne getirdi. Siyah parlak gözleri, sarı, gür saçları, kemikleri çıkık sırtına dağılmış, pek akıllı, her şeyi anlayan, canlı, çevik, zarif bir kızdı. Dizlerine sıçrayıp da iki eliyle boynuna sarıldığını, gıdıklayarak kahkahalarla güldüğünü, babasının bağırmasına hiç aldırmadan gıdıklamaya devam ettiğini, sonra da dudaklarından, gözlerinden, yanaklarından öptüğü zamanları hatırladı. Mihail Đvanoviç herhangi bir duygu taşkınlığının düşmanıydı. Ama kızının taşkınlıkları hoşuna gidiyordu. Bazen de ona tamamen mağlup oluyordu. Kendisini büsbütün onun eline bırakıyordu. Şimdi onu okşamanın ne kadar hoş bir şey olduğunu hatırlıyordu. Bir zamanlar o kadar sevimli olan bir yaratığın, şimdi nefret duymadan hatırlayamadığı bir yaratık haline geleceği kimin aklına gelebilirdi. Onun olgunlaştığı zamanı da hatırladı: Erkeklerin ona bir kadına bakar gibi baktıklarını gördüğü zaman duyduğu korkuyu hatırladı. Kızının kendi güzelliğinden emin bir tavırla balo elbisesiyle geldiği zaman, sonra balolarda onun bu davranışları yüzünden uyanan kıskançlık duygularını düşündü. O, erkeklerin, kızma karşı temiz olmayan bakışlarından korkarken kızı, bunları anlamıyor, hatta 54 tâk hoşlanıyordu. "Kadın safiyeti bir efsanedir, tersine onlar utanmayı bilmezler, utanma yoktur onlarda," diye düşünürdü. Anlayamadığı sebepler yüzünden pek iyi iki erkeğin evlenme teklifini reddettiğini, sosyeteye devam etmeye başladıktan sonra gittikçe artan bir istekle hiç kimseye bir ilgi göstermeden, sırf kendi başarısının esiri olarak nasıl devam ettiğini hatırladı. Ama onun bu başarısı çok sürmedi. Đki üç yıl geçtikten sonra herkes onu görmeye alışmıştı artık. Gene de güzeldi, ama, ilk körpeliği kalmamıştı. Baloların demirbaş eşyası gibi bir şey olmuştu. Mihail Đvanoviç kızının evde kalacağını görerek eskisi gibi mükemmel bir talip olmasa bile uygun bir kocaya vermek istediği zamanları hatırladı. Ama kızı pek kibirli görünüyordu, bunu hatırlayınca ona karşı olan kininin daha çok arttığını hissetti. O kadar iyi adamları reddetti, sonra da bu rezalet! - Of, of! Diye gene inledi, ayakta durarak sigarasını yaktı, başka bir şey düşünmek istiyordu. Kendisini görmeden ona parayı nasıl gönderebileceğini tasarladı. Sonra yeniden, kızının yirmi yaşında iken köydeki evlerinde misafir bulunan on dört yaşındaki bir çocukla, aralarında geçen macerayı düşünmeye başladı. Delikanlıyı nasıl çıldıracak bir hale getirdiğini, nasıl gözyaşları döktürdüğünü, bu anlamsız aşkına son vermesi için delikanlıyı evden uzaklaştırdığı zaman kızının nasıl ciddi, hatta kaba cevaplar verdiğini hatırladı. Bunun üzerine kendisinin kızma karşı duyduğu soğukluk daha da arttığı gibi kızı da ona karşı bu soğukluğu duymaya başlamıştı. Sanki babası tarafından hakaret görmüş gibi bir hali vardı. - Bense ne kadar haklı imişim, diye düşündü. Bu kız zaten hayasız, ahlaksızdı. Đşte Moskova'dan gönderdiği mektuba ait son bir hatıra
17 55 sik, daha! Bu mektubunda, artıi. eve dönemeyeceğini, çünkü, mahvolmuş bir kadın olduğunu yazıyor, kendisini affetmelerini, unutmamalarını rica ediyordu. Bunun üzerine karısıyla olan konuşmaları, yürütülen tahminleri, en sonunda felaketin, kendisini misafirliğe gönderdikleri teyzesinin evinde, Finlandiya'da olduğu sırada meydana geldiğini hatırladı. Hem de bu felakete sebep olan, değersiz bir Đsveçli talebe, boş kafalı sefil bir adamdı, üstelik de evli idi. Mihail Đvanoviç, bütün bunları hatırlayarak odadaki halının üzerinde durmadan geziniyor, eskiden kızına karşı duyduğu sevgiyi, gururu hatırlıyor, sebebini anlayamadığı bu düşüşten dehşet duyuyor, kalbinde bıraktığı ıstırap için ondan nefret ediyordu. Gelinin söylediklerini hatırladı, onu nasıl affedeceğini düşünmeye çalıştı. Ama "o adamı", hatırlar hatırlamaz kalbi, dehşet, nefret, hakarete uğramış onun duygularıyla doluyordu. Yeniden "of, of!" diye inleyerek başka bir şeyler düşünmeye çalıştı. - Hayır, bunu yapamam. Parayı her ay ona vermesi için Petya'ya veririm. Ama benim kızım yok, yok... Hiç ara vermeden kendisini üzen karışık düşüncelere yeniden kendini kaptırdı. Kızına karşı eskiden beğendiği şefkat duygularının hatıraları sonradan ondan gördüğü acılardan doğan nefret duyguları yeniden çarpışmaya başladı. II Liza'nın bu son yıl içinde çektiği acılar, yaşadığı yirmi beş yıllık ömründe çektiği acılardan daha çoktu. Bu bir yıl içinde o zamana kadar geçen hayatının bütün anlamsızlığı, 56 «k bütün iğrençliği gözünün önüne gelivermişti. Kendi evlerinde, sonra Petersburg'un yüksek sosyetesinde hayvani bir hayat geçirdiğini, yalnız üst tabaka ile ilgilendiğini, onun güzelliklerinden faydalandığını, ama asıl derinliklerine inmediğini pek iyi anlamıştı. iki üç yıl her şey iyi geçti, balolar, suvareler, konserler, akşam yemekleri, vücut güzelliğini teşhir eden balo elbiseleri, saç tuvaletleri, hep birbirine benzeyen, tecrübeli, alaycı, kendilerini her şeyden istifade etmeye ha!jı bulan genç ve yaşlı etrafını sarmış, bu yalancı hayatın yalnız mutluluk ve saadet zevklerini veren yaz ayları, hayatın ciddi meselelerine dokunup onları çözmeyen müzik ve kitap, bütün bunlar hiçbir değişiklik vadetmeden, aksine gittikçe güzelliklerini kaybederek yedi sekiz yıl devam edince o, ümitsizliğe düşüp intihar arzusu duymaya başlamıştı. Arkadaşları onu sosyal yardımlara, hayırseverliğe teşvik etmişlerdi. Burada da bir taraftan toplumun gerçek, sefaletini insana tiksinti veren sefaletini, öte yandan daha iğrenç olan uydurma sefaleti görüyordu. Çok zengin akrabalarla, pahalı tu-valetleriyle gelen patron bayanların soğukluğunu gördükçe hayat, onun için gittikçe daha çekilmez bir hal almaya başlamıştı. Gerçek, doğal bir hayat istiyordu. Ama hiçbir şey bulamıyordu. Hatıralarından en iyisi harbiydi Koko'ya aşık olduğu zamana ait olan hatıra idi. Bu sevgi temiz, gerçek bir duygu idi. Artık şimdi buna benzer bir şey yoktu, olamazdı da. Gün geçtikçe daha çok kederlenmeye başlamıştı. Đşte böyle kederli haliyle Finlandiya'ya teyzesine gitti. Yeni hayat, yeni iklim, o zamana kadar gördüğünden çok farklı olan yeni insanlar, ona pek çekici görünüyordu. Bunun ne zaman, nasıl başladığını kendisi de bilmiyordu. Teyzesinin evinde Đsveçli bir misafir vardı. Bu genç kendi işlerinden, milletinden, yeni çıkmış Đsveç romanından bahsediyordu. Bu gençle aralarında gözlerle konuşma, 57 tâ*. birbirlerine gülümseme nasıl, ne zaman başladığını bir türlü bilemiyordu. Öyle bakışlar ki, onların anlamını sözle anlatmak elden gelmiyordu. Anladığına göre onların taşıdığı anlam, bütün söylenecek sözlerden daha kuvvetli idi. Bu karşılıklı bakışlar, gülümsemeler onların birbirinin hakkındaki düşüncelerini; duygularını anlatıyordu. Hem yalnız kendi duygularını değil, sanki bütün insanlığa ait olan büyük, önemli sırları da açıklamış oluyordu. Söylenen her söz, bu gülümsemeler yüzünden geniş, saadet verici bir anlam alıyordu. Beraber şarkı söyledikleri, yahut dinledikleri zaman, musiki de aynı anlamı taşıyordu. Yüksek sesle okunan kitaplardaki sözlerin anlamları da böyle idi. Bazen tartıştıkları da oluyordu. Her biri kendi düşüncesini korumaya çalışıyordu. Ama bir kere göz göze gelip gülümseyince dava altta bir yerde kalıyor, onlar da onun üzerinde çok yükseklere, ancak kendilerinin erişebilecekleri bir yere yükseliyordu. Bakışların, gülümsemelerin arkasından aynı zamanda ikisini de yakalayan şeytanın ne zaman, nasıl çıkıverdiğini bilemiyordu, ama bu şeytana karşı korku duymaya başladığı zaman, onları birbirine bağlayan görünmeyen bağlar, artık o kadar birbirine geçmişti ki Liza bu ağdan kurtulmak için kendinde kuvvet bulamıyordu. Artık bütün ümidini ona, onun güvenilirliğine bağlıyordu. Karşısındaki erkeğin hiçbir zaman kuvvetinden istifadeye kalkışmayacağını sanıyordu, ama bunu pek de istemiyordu. Savunmak için tutunacak bir şeyi, bir desteği bulunmadığını anladıkça zayıflığı büsbütün artıyordu. Sosyetede yaşadığı sahte, göstermelik hayattan bıkmıştı. Annesini sevmiyordu. Babası ise, düşüncesine göre onu
18 kendisinden uzaklaştırıvermişti. Şimdi hayatla oynamak değil, onu tam anlamıyla yaşamak istiyordu. Bu aradığı hayatı, bir erkeği sevmekle yaşayacağını seziyordu. Bu hayatı sevgilisinde, 58 tâ*. onun uzun, kuvvetli vücudunda, sarı saçlarında, uçları sarkık sarı bıyıklarında ve onların altında beliren çekici, kudretli gülümsemede görüyordu... Dünyadaki en iyi şeylerin sadeliği onda bulunuyordu. O gülümsemelere, o bakışlar, o hayaller, umulmayacak kadar güzel olan o sadelik, çoktan beri korktuğu, şuursuzca beklediği neticeye sürükledi. Birden bire bütün güzel ilahi, sevinçli, güzel bir ümit dolu şeyler, iğrenç, hayvani, hüzünlü, hatta ümitsiz bir şeye çevrilivermişti. Liza hâlâ onun gözlerine bakıyor, gülümsemeye, konuşmaya gayret ediyor, böylelikle hiçbir şeyden korkmadığını, bunun zaten böyle olması gerektiğini göstermeye çalışıyordu. Ama kalbinin derinliklerinde, arlık her şeyin mahvolduğunu, aradığı şeyin kendisinde, Koko'da olan şeyin, onda olmadığını anlıyordu. Babasına mektup yazıp evlenme teklifinde bulunmasını istemiş, o da yazacağım söylemişti, ikinci buluşmalarında, şimdilik bunu yapamayacağını bildirdi. Gözlerinde korkuya, çekingenliğe benzer anlaşılmaz bir ifade vardı. Liza, ondan büsbütün şüphe etmeye başladı. Ertesi gün Liza'ya gönderdiği bir mektupta ise evli olduğunu, karısının kendisini çoktan bıraktığını, şimdi bu yüzden onun gözünde mahvolduğunu, af dilediğini yazıyordu... Liza onu çağırdı, kendisini sevdiğini, geçmişte evli olmasının bir ehemmiyeti olmadığını, kendini ebediyete kadar onunla bağlı saydığını, onu bırakmayacağını söyledi. Daha sonraki buluşmalarında, hiçbir şeyi olmadığını, akrabalarının da hep yoksul olduklarını, kendisine ancak en yoksul bir hayat yaşatabileceğini söyledi. Liza, bir şeye ihtiyacı olmadığını, istediği yere hemen gitmeye hazır olduğunu söyledi. O, Liza'yı caydırmaya çalışıyor, beklemesini tavsiye edi- 59 k yordu. O da beklemeye razı oldu. Ama evdekilerden sakınmalar, rastgele buluşmalar, gizli mektuplaşmalarla geçen bir hayat, artık Liza'yı çok sıktığından gitmek, kaçmak için ısrara başladı. Liza Petersburg'a gelince o, önce bir mektup yazmış, geleceğini vadetmişti. Ondan sonra bir daha hiçbir mektup yazmadı, izini de kaybettirdi. Liza yine eskisi gibi yaşamayı denemek istedi, ama yapamadı. Hastalanmaya başladı, tedavi ettilerse de durumu gittikçe fenalaşıyordu. Gizlemek istediği şeyin farkedilme zamanı gelince intihar etmeye karar verdi. Ama bunu nasıl yapmalı ki ölüm tabii görünsün? Evet intihar etmek istiyordu, buna kesin olarak karar vermiş olduğunu sanıyordu. Zehiri elde etti. Bir kadehe serpti, içmeye hazırlandı. O dakikada kızkardeşinin beş yaşındaki oğlu koşup gelerek ninesinin hediye ettiği oyuncağı göstermeseydi hazırladığı zehiri içmiş olacaktı. Çocuğu görünce durdu, onu okşadı, birden bire ağladı. O adam evli olmasaydı anne olmaya hakkı olacağını düşündü. Bu annelik düşüncesi onu ilk defa, başkalarının kendisi için düşünceleri, söyleyecekleri sözlere aldırış etmeden yalnız kendi gelecek hayatını düşünmek zorunda bırakmıştı. Başkalarının kanaatleri için kendini öldürmek kolaydı, ama kendi nefsi için kendini öldürmek imkansızdı. Hemen zehiri döktü, intihar etmekten vazgeçti. Artık kendisi için yaşamaya başladı. Bu yaşayış çok üzücü idi, ama bu da hayatın kendisi idi, ondan ayrılmak istemiyor ve ayrılamıyordu. Çoktan beri yapmadığı bir şeyi de yapmaya kalkmıştı: Dua ediyordu. Ama dualar acılarını azaltmıyordu. Liza daha ziyade babasının duyduğu ıstıraplar için üzülüyordu. Onun ıstıraplarını anlıyor, ona acıyordu. Bu ıstırapların olacağını, buna da kendisi sebep 60,fik olduğunu biliyordu. Birkaç ay hayatı hep böyle geçti. Tam bu sırada birden bire hiç kimsenin fark edemediği, hatta kendisinin de hemen hemen farkına varmadığı öyle bir şey oldu ki hayatını tamamen değiştiriverdi. Oturmuş, elinde battaniye örerek, ansızın içinde tuhaf bir hareket hissetti. - Yok!., bu olamaz!., elinde örgüsüyle donakalmıştı, o sırada gene o tuhaf hareket... acaba oğlan mı, kız mı? Liza o dakikada her şeyi, o adamın bütün fenalıklarını, yalanlarını, annesinin sinirlenmesini, babasının kederini unutarak yüzünde bir gülümseme patladı. Bu bayağı sevgilisine gülemsediği gülümsemelerden değildi, aydın, temiz, sevinçli bir gülümseme idi. Liza çocuğu da kendisiyle beraber öldürmek istediğini düşünerek dehşet içinde kaldı. Şimdi bütün düşüncelerini yalnız bir noktada topladı. Nasıl evden gidecek, nerede anne olacaktı? Bahtsız, zavallı bir anne de olsa, gene anne olacaktı. Sonra her şeyi etraflıca düşündü. Tasarladığı plana göre uzak, taşra sahillerinden birinde yerleşmek üzere gitti. Hiç kimse onu orada bulamayacaktı. Böylece akrabalarından da uzaklaşmış olacaktı. Aksi tesadüf, amcası da o şehre vali olarak tayin edilmişti, bunu hiç beklemiyordu.
19 Ebe Mariya Đvanova'nın evine geleli dört ay olmuştu. Amcasının da aynı şehirde vali olduğunu duyar dumaz daha uzak bir yere gitmek için hazırlanıyordu. III Mihail îvanoviç erken uyandı. Aynı gün sabahleyin kardeşinin yazı odasına gitti. Kızına her ay düzenli bir şekilde para ödemesi için hazırladığı çeki verdi. Bu arada Peters- 61 tâ burg treninin ne zaman kalkacağını da jordu. Tren akşam saat yedide kalkıyormuş. Mihail Đvanoviç gitmeden önce akşam yemeği yemeye de vakit bulabilecekti. Gelini ile kahve içtikten sonra gelin kendisine ıstırap veren o mesele hakkında artık hiçbir şey söylemiyordu, yalnız gözucuyla onu sıkılganlıkla süzüyordu. Mihail Đvanoviç her zamanki gibi sabah gezintisini yapmaya gidiyordu. Aleksandra Dimitriyevna onu salona kadar çıkardı. - Şehir bahçesine gidiniz, orada dolaşmak çok güzeldir, oradan her yer yakındır, diyerek hüzünlü hüzünlü onun kızgın yüzüne baktı. Mihail Đvanoviç onu dinledi, şehir bahçesine gitti. Can sıkıntısıyla kadınların budalalığını, inatçılıklarını, kalbsizliklerini düşünüyordu. Gelinini hatırlayarak, bana hiç acımıyor, diye düşündü. Benim çektiğim ıstırabı anlayamaz da! Ya o! Diyerek kızını hatırladı. Bunun bana ne büyük bir ıstırap verdiğini biliyor! Hayatımın sonuna doğru bu ne büyük, ne feci bir darbe! Zaten ömrümü de kısaltacaktır. Böyle azap çekmektense ölmek daha iyidir. Bütün bunlar da bir serserinin güzel gözleri için. Ah! Ah! Ah! Diye yüksek sesle yeniden inledi. Herkes olup biteni öğrendiği zama.. bütün şehir halkının bundan bahsedeceğini düşündükçe içinde öfke, sonsuz bir nefret duygusu taştı. -Herhalde bunu artık herkes biliyordu.- Ona karşı öyle bir kin duygusu uyandı ki ona her şeyi söylemek, yaptığı şeyin önemini anlatmak isteği ile yandı. Oniar anlamıyorlar. Birden bire: "Oradan her yer yakın" sözünü hatırladı, düşündü, cep defterini çıkararak kızının adresini okudu. "Kuhonnaya sokağı, Abramov'un evi. Vera Đnnovna Seli-verstova." O, bu takma adla yaşıyordu. Bahçeden çıkıp arabacıya seslendi. Dik, pis merdivenin dar sahanlığına çıktığı zaman, ebe 62 tâ Marya Đnanovna: - Kimi istiyorsunuz beyefendi? Diye sordu. - Madam Seliverstova burada mı? Dedi. - Vera Đvanova mı? Burada, buyurunuz. Biraz önce çıkmıştı, bakkala gitti. Şimdi nerede ise gelir. Mihail Đvanoviç, şişman Marya Đvanovna'nın arkasından küçük bir misafir odasına girdi. Bitişik odadan gelen çocuğun sesi ruhuna, bir bıçak gibi saplandı. Bu ses ona öyle iğrenç, öyle çirkin gelmişti ki! Marya Đvanovna af dileyerek bitişik odaya gitti. Ev sahibesinin orada çocuğu nasıl susturmaya çalıştığı işitiliyordu. Çocuk kustu, Marya Đvanovna da geldi. - Bu, onun çocuğu. O da şimdi gelir. Siz kimsiniz? - Ben mi, ben tanıdık. Đyisi mi şimdi gideyim de birazdan gene gelirim, diyerek Mihail Đvanoviç gitmek üzere ayağa kalktı. Onunla karşılaşmak için hazırlanmak ne kadar ıstırap vericiydi. Aralarında bir anlaşma olabileceği de imkansız görünüyordu. Henüz kalkmış, gitmek için arkasını çevirmişti ki, merdivende hafif, hızlı ayak sesleri duydu. Liza'nın sesini tanıdı. - Marya Đvanovna! Ben yokken bağırmadı ya? Ben de... Birden bire babasını gördü. Elinde tuttuğu kesekağıdı yere düşüverdi. - Baba! Diye bağırdı. Yüzü sapsarı kesilmiş, bütün vücudu titremeye başlamıştı, kapıda donmuş gibi durdu. Mihail Đvanoviç ona bakıyor, yerinden kımıldamıyordu. Ne kadar da zayıflamıştı! Gözleri büyümüş, burnu sivrileşmiş, elleri incelmiş, kemikleşmişti. Bunun karşısında ne söyleyeceğini ne yapacağını unutmuştu. Şimdi her şeyi, hatta kızının yüzünden uğradığı hakareti de unutmuştu. 63 Kızına acıyordu. Onun zayıflığına, perişan haline, fena, basit elbisesine, gözlerine diktiği, kimbilir niçin yalvaran gözlerine, zavallılık ifade eden yüzüne acıyordu. - Baba, bağışla, diyerek ona doğru ilerledi. Mihail Ivanoviç: - Beni... sen beni bağışla, dedi. Sonra bir çocuk gibi hıçkırmaya başladı. Kızını yüzünden, ellerinden öpüyor, onları göz yaşlarıyla ıslatıyordu. Kızına karşı uyanan acıma duygusu, ona kendi kendini tanıtmıştı. Kendisinin gerçek halini gördükten sonra da kızma karşı ne kadar suçlu olduğunu anladı. Gururu için, soğuk davrandığı için, hatta kızına karşı duyduğu öfke için suçlu idi. Suçlu oluşuna, başkasını affetmek değil, kendisini affetmesi gerektiğine seviniyordu.
20 Kızı onu kendi odasına götürdü, nasıl yaşadığını anlattı. Ama babasına çocuğu göstermedi, geçmişten hiç bahsetmedi. Çünkü bunun babasına ıstırap vereceğini biliyordu. Mihail Ivanoviç ona, artık başka türlü yaşaması gerektiğini söyledi. Liza: - Evet, köy olursa daha iyi, dedi. Mihail Ivanoviç: - Bunu etraflıca düşünürüz, diye cevap verdi. Birden bire kapının arkasından önce bir vızıltı, sonra da çocuğun ağlayan sesi duyuldu. Liza gözlerini faltaşı gibi açtı, bakışlarını babasından ayırmayarak kararsızlık içinde dona kaldı. Mihail Ivanoviç kendini göz göre göre zorlayarak: - Galiba emzirme zamanı geldi, dedi, kaşlarını oynattı. Liza ayağa kalktı, birden bire çoktan beri sevdiği baba- 64 <fik sına, şimdi dünyada her şeyden çok sevdiği çocuğunu göstermek için aklına delice bir fikir geldi. Söylemek istediğini söylemeden önce babasının yüzüne baktı. Acaba kızacak mı, kızmayacak mı? Babasının yüzünde kızgınlık yoktu, ama derin bir ıstırabın ifadesi vardı. - Haydi git, git, dedi. Allah'a bin şükürler olsun, yarın ben gene geleceğim o zaman kararımızı veririz. Allah'a ısmarladık yavrucuğum. Şimdilik Allah'a ısmarladık. Yeniden boğazını tıkayan göz yaşlarını tutmakta zorluk çekti. Mihail Ivanoviç, kardeşinin evine döndüğü zaman Aleksandra Dimitriyevna hemen sordu: - E, nasıl? - Öyle işte. Bir şeyler olduğunu yüzünden anlayarak: - Onu gördünüz mü? Diye sordu. - Evet, diyerek birden bire hüngür hüngür ağlamaya başladı. Sükunet bulduktan sonra: - Evet, hem aptallaştım, hem ihtiyarladım, dedi. - Hayır, akıllısınız, hem pek akıllısınız. Mihail Ivanoviç kızını affetmiş, büsbütün affetmişti. Bunu yapabilmek için insanların yapacakları dedikodular yüzünden duyduğu korkuyu bile yendi. Liza'yı köyde yaşayan kızkardeşi Aleksandra Dimitriyevna'mn yanına yerleştirdi. Sık sık görüşüyorlardı. Onu eskisinden daha çok seviyordu. Sık sık köye gidiyor, misafir oluyordu. Ama çocuğu görmekten kaçınıyordu. Ona karşı duyduğu nefreti, tiksintiyi bir türlü yenemiyordu. Bu durum, kızına bir ıstırap kaynağı oluyordu. 65 ŞEYTANIN HĐLESĐ Yoksul bir köylü sabah erkenden çift sürmeye gitmiş, sabah çorbasını içmediği için yanına bir parça ekmek almıştı. Tarlaya varınca torbasını indirip bir çalının altına koydu. Ekmeği de onun yanına bırakıp, kaftanını üzerine örttü. Bir müddet çift sürdü. At yorulup, köylü de acıkınca sabanı toprağa sapladı. Otlaması için hayvanı da çözüp, kendi haline bıraktı. Ve yemeğini yemek için kaftanının yanına gitti. Fakat kaftanı kaldırınca bir de ne görsün, ekmek yerinde değil. Arayıp taradı. Kaftanı silkeledi ama ekmeği bulamadı. Şaşıp kaldı. "Tuhaf şey" dedi kendi kendine. "Etrafta kimsecikleri görmedim ama biri gelip ekmeği almış olmalı" diye düşündü. Bu işi yapan küçük bir şeytandı. Ekmeği alıp bir çalının arkasına oturmuş, köylünün kızıp, kendi adını anarak, nasıl küfredeceğini beklemekteydi. Köylü biraz düşündükten sonra: "Ne yapalım?... Açlıktan ölecek değilim ya. Alanın ihtiyacı olmasa almazdı. Afiyetle yesin" dedi. 67 sk, Sonra kuyunun başına gidip su içti. Biraz dinlendi. Hayvanını sabana koşup, tekrar toprağını sürmeye başladı. Küçük şeytan köylüyü günaha sokamadığı için çok şaşırmıştı. Olup bitenleri büyük şeytana anlatmaya gitti. Köylünün ekmeğini nasıl aşırdığını, adamın küfredeceği yerde "afiyetle yesin" dediğini ona anlattı. Büyük şeytan buna çok kızdı. - Köylü oyuna gelmediyse suç sende. Demek ki işi beceremedin. Köylülerin hepsi böyle olursa biz ne yaparız. Yoo... Bu işi böyle bırakamayız. Haydi hemen o köylünün yanına git ve ekmeğin acısını çıkar. Eğer üç yıl içinde o köylüyü alt edemezsen, seni okunmuş suya sokarım bilesin, dedi. Küçük şeytan korkup çarçabuk yeryüzüne indi. Suçunu nasıl bağışlatacağını düşünmeye başladı. Düşündü taşındı sonra şöyle bir çare buldu: