Profesör M O Grenby, 18. ve 19. yüzyıl çocuk edebiyatında fantezi ve ahlak arasındaki ilişkiyi araştırıyor.
Fantastik edebiyatı, hatta masalı tanımlamak sanıldığı kadar kolay değildir. Örneğin bir peri masalında gerçek periler mi olmalıdır? Yoksa bir devin, konuşan bir kedinin veya Mavi sakal gibi gerçek dışı karakterlerin varlığı yeterli midir? Bir fantastik hikâye yalnızca uydurulmuş bir ülkede mi geçmeli, yoksa karakterlerin bizim dünyamız ve diğer dünyalar arasında gösterilmesi sorun olur mu? Peki ya fantastik dünyalar harikalarla mı dolu olmalıdır, bunlar bizim dünyamızda imkânsız mıdır, yoksa aslında oldukça sıradan ve bizimkine benzeyen alternatif evrenler mi vardır? Kendimize ait geçmişe veya geleceğe dönüşen garip dünyalara yolculuklara ne dersiniz? Peki ya sadece bir karakterin rüyası ya da halüsinasyonu olduğu ortaya çıkan dünyalara ne dersiniz? Peki ya hayalet hikayeleri, süper kahraman hikayeleri, ütopyalar, yergiler veya hayvanlara düşünce ve anlaşılır seslerin verildiği hikayeler? Kısacası, fantastik edebiyatın ve peri masallarının sınırlarını belirlemek gerçekten çok zor olan şekilsiz ve belirsiz türlerdir. Ancak kesin olan şey, hem fantastik hem de masal edebiyatının çocuklar arasında oldukça popüler olduğunun kanıtlamış olmasıdır. Gerçekten de birçok genç okuyucu ve eleştirmen için bu türler çocuk edebiyatının özüdür. Ancak bu tür hayali edebiyatın çocuk kültüründeki yeri her zaman güvenli olmamıştır ve karmaşık bir geçmişi vardır.
Çocuk kitapları tarihçileri genellikle iki gücün -bir yandan gerçekçilik ve didaktizm, diğer yandan fantastik ve eğlence- sürekli bir rekabet halinde olduğunu görmüşlerdir. Didaktik edebiyatın 18. yüzyılda baskın olduğunu iddia ediyorlar, ancak Romantik dönemde, 19. yüzyılın başlarında, fantastik hikayeler ortaya çıkmaya başladı. İlk kez 1812’de Almanca olarak yayımlanan Grimm Kardeşler’in masalları, 1823’te İngilizce’ye çevrildi. Hans Christian Andersen’in hikayeleri 1830’larda ortaya çıkmaya başladı (ilk kez 1846’da İngilizce’ye çevrildi). Ve Lewis Carroll’un Alice Harikalar Diyarında kitabı 1865’te yayımlandı. Bütün bu kitaplar, E Nesbit’in Beş Afacanın Kır Maceraları (1902), Beatrix Potter’ın Peter Rabbit Masalı (1902), JM Barrie’nin Peter Pan‘ı (1904), Kenneth Grahame’in Söğütlerdeki Rüzgâr (1908) ve Amerika’da, L Frank Baum’un Oz Büyücüsü (1900) gibi çeşitli fantastiklerle, 20. yüzyılın büyük fantastik yazarlarına, özellikle de C S Lewis, J R R Tolkien, Philippa Pearce, Lucy Boston, Alan Garner ve Philip Pullman’a sahne olan bir Altın Çağ’ın başlangıcını işaret ediyor olarak görülebilir.
‘Alice’in Yeraltındaki Maceraları’, Alice Harikalar Diyarında’nın orijinal el yazması versiyonu
Alice Harikalar Diyarında El Yazması, 1862–64
Peri Yüzüğü, Grimm kardeşin masallarının bir çevirisi Peri Yüzüğü, Grimm kardeşin masallarının bir çevirisi, 1857 baskısı.
Ruhların, hayaletlerin ve goblinlerin hikayeleri
Bununla birlikte, fanteziyi ve peri masalını gerçekçilik ve didaktiklikle basit bir savaşa sokan bir anlatımla ilgili birkaç sorun vardır. Her şeyden önce, 18. yüzyılda didaktik ve gerçekçi çocuk edebiyatının gerçekten bu kadar baskın olup olmadığı sorusu var. Pek çok 18. yüzyıl eğitimcisinin çocukları doğaüstü olaylarla tanıştırmaya karşı uyardığı durum kesinlikle buydu. Filozof John Locke 1693’te Some Thoughts Concerning Education‘da (Eğitim Üzerine Bazı Düşünceler) yazan, ebeveynleri ve öğretmenleri, bakımları altındaki çocukları korkuttukları takdirde “ruhlar ve goblinler” hakkında hikayeler anlatmamaları konusunda kesin bir şekilde uyardı. Ancak Locke’un birden fazla gündemi olduğunu belirtmeliyiz. Doğaüstü masalların hizmetçilerin ve yoksulların işi olduğu konusunda endişeliydi ve asıl amaçlarından biri orta ve üst sınıfların çocuklarını sosyal astlarının etkisinden uzaklaştırmaktı. Ayrıca 18. yüzyıl İngiltere’sindeki çoğu çocuk için hayaletler ve goblin hikayeleri ve Fortunatus (dipsiz çantası ve sihirli şapkasıyla) ve Dev Katil Jack gibi popüler hikayeler için ister sözlü olarak anlatılsın ister ucuz ve çürük kitapçıklarda yayımlanmış olsun, yaygın olaylar olurdu.
Ebeveynleri ‘ruhlar ve goblinler’ hikayelerini anlatmamaları konusunda uyaran John Locke’un Eğitim Hakkındaki Düşünceler kitabından alıntı, 1728
Dev Katili Jack 18.yüzyılda popüler bir hikayeydi. Bu basım 1730’da Londra, Haymarket’teki New Theatre’da gerçekleştirilen bir tiyatro uyarlamasının senaryosunu içerir.
Fortunatus’un doğru hoş ve dikkat dağıtıcı tarihi ve iki oğlu, yazarı bilinmiyor, tahminen 1740
Ahlaki masallar
Her halükârda, ilk kez 18. yüzyılda ortaya çıkmaya başlayan daha saygın çocuk edebiyatı, fantastik öğelerden uzaktı. Charles Perrault’nun ilk kez 1690’larda Fransa’da ve 1729’da İngilizce olarak yayımlanan peri masalları, orta ve üst sınıf ailelerin çok beğenilen bir favorisiydi. Doğaüstü unsurların yanı sıra ahlakı da içeriyorlardı. Örneğin, “Kırmızı Başlıklı Kız”, “Genç hanımları sokakta yürürken takip eden” kurtlara “çekici dilleri ve harika tatlı diliyle” karşı “büyüyen hanımlar” için mesajla son buldu. Masallar Lockeçu eğitimciler tarafından eleştirilmeye devam etse de, yüzyıl boyunca özellikle çocuklar için yeni baskılar basıldı. Benzer şekilde, 18. yüzyılın başında İngilizce olarak ilk kez ortaya çıktıktan sonra, Binbir Gece Masalları genç okuyucular tarafından hızla ilgi gördü Yüzyılın sonunda, özellikle çocuklar için tasarlanmış basımlarda, ek didaktiklikle yayımlanıyordu. Doğulu Ahlakçı veya Binbir Gece Masalları’nın (1791) derleyicisi Richard Johnson, “hikâyenin kabul ettiği her yerde birçok ahlaki düşünce eklediğini” ve “hikayeleri önemli ölçüde değiştirdiğini” itiraf etti… Genç kalbi kötülüğün izlenimlerine karşı güçlendirmek için’. Ama aslında fantezi ile didaktiklik arasındaki çizgi her zaman çok bulanıktı. 18. yüzyılın ortalarındaki “yeni” çocuk edebiyatının öncüleri bile, sözde akılcı ve öğretici kitaplarına genellikle fantastik öğeler eklerdi. Örneğin, John Newbery’nin Lilliputian Dergisi (1751–52), genç erkek ve kızların kendilerini tuhaf yaratıklarla dolu ya da peri masalı olasılıklarıyla dolu garip topraklarda buldukları birkaç seyahatin hesaplarını içeriyordu. Bir hikâye bizi, örneğin, biri sağ orta parmaklarının ucunda olmak üzere üç gözlü, ahlaki değeri belirlemek için birinin boğazından aşağı itilebilen küçük bir insan ırkının yaşadığı Angelica’ya götürür. Başka bir hikâye bizi, Polly adında fakir bir Londralı yetimin sonunda büyük erdeminden dolayı kraliçe olduğu ve önü saf altınla kaplanmış, zemini incilerle döşenmiş, zümrütler ve kutsal tarihin en ilginç tablolarıyla süslenmiş tavanlarla bir jasper sarayında yaşadığı Petula’ya götürür.
Mavisakal’ın hikayesi, Charles Perrault tarafından 1690’larda yazılan peri masallarından biridir. Resimli bir ucuz kitap baskısına uyarlanan bu İngilizce baskı yaklaşık 1810 tarihlidir.
Doğulu Ahlakçı veya Binbir Gece Masalları’nın (1791) , Richard Johnson,
Liliputian dergisi (tahmini 1752) garip ve büyülü topraklara yapılan yolculukların hikayelerini içeriyordu.
Çocuklar İçin En Güzel Kitap, fantastiği ahlaki eğitimle harmanlar. Bu basım 1800’lerden kalmadır.
Bunlar kesinlikle ahlaki hikayeler, ancak CS Lewis’in Narnia hikayelerinden ya da seçkin çocukların kendilerini aniden büyük güçlere sahip oldukları tuhaf ve harika topraklara taşınmış buldukları 20. yüzyılın diğer birçok “alternatif dünya” fantastiklerinden çok farklı değiller. 18. yüzyıldan kalma bir ‘ahlaki fantezinin’ bir başka örneği, Çocuklar için En Güzel Kitaptır; Şanslı Adalardan birinde, Büyülü Bir Kalenin Tarihi Olmak (1770) yer almaktadır. Buradaki ‘büyülü kale’, kendisini orada bulacak kadar şanslı çocuklara öğretmek için yeni yöntemler kullanan ‘Talimat’ adlı bir deve aittir. Yine, bu daha modern fantastik edebiyatından çok farklı değildir. Alice’in Harikalar Diyarı ve Peter Pan‘daki Never Never Land, yetişkinlerin yasaklandığı ve çocukların tamamen “olması gerektiği gibi” davranabileceği, çocukluğun kendisinin gerçekten mekansal örnekleridir. Korsanları, “Kızılderilileri”, perileri, deniz kızları ve onların sonsuz oyunları ve hikayeleriyle Never Never Land, Barrie’nin bir harita üzerinde çizilebilseydi çocukluğun nasıl görüneceğine dair düşüncesini temsil eder. Benzer şekilde, Çocuklar İçin En Güzel Kitap’taki ‘Şanslı Adalar’ yetişkin bir yazarın çocukluğun nasıl olması gerektiğine dair hayali düşüncesidir: neşeli ve etkili bir eğitim bölgesi.
19. yüzyıla doğru
O zaman 18. yüzyılda fantezi ve didaktizm aynı kitaplarda mutlu bir şekilde bir arada var olabilir. Ama aynı şey 19. yüzyılda da geçerliydi, 1820’lerde, Miss Selwyn’in Mary and Jane’i ya da Kim Çalışkan Olmaz ki? gibi başlıklar da dahil olmak üzere, aslında ‘Ahlaki Masallar’ adlı bir dizi çıktı. Christina Rossetti’nin Konuşma Benzerlikleri (1874) farklı değildi, Carroll’ın Alice’inin, kahramanın kendini çocukların dış görünüşlerinin nahoş ahlaki karakterlerini sergilediği bir dünyaya taşınmış bulduğu bir taklidi. 1853’te, Grimm Kardeşler’in masallarını resimleyen George Cruikshank, peri hikayelerini bariz alkol karşıtı dersler içerecek şekilde yeniden yazmaya başladı (Romantiklerin kutsal bir hazine olarak düşündükleri şeye saygı duymalarına uygun olarak Charles Dickens’ı çileden çıkaran) eski hikayeler, 1853 tarihli “Periler Üzerinde Sahtekarlık” adlı makalesinde bu tür “müdahalelere” saldırdı). Ve Charles Kingsley’nin Su Bebekleri: Bir Kara Bebeği İçin Bir Masal (1863) adlı kitabından daha çok öğüt veren bir kitap düşünmek zordur; bu kitap, tüm çocuk fantezilerinin en ünlülerinden biridir, ancak aynı zamanda önemli miktarda ahlak dersi ve büyük bir kitap içerir ayrıca çocuk baca temizleyicilerine yönelik saldırısında önemli miktarda ahlaki ve yüksek dozda sosyal gerçekçilik dahildir buna. George MacDonald’ın Kuzey Rüzgarının Arkasında (1871) başka bir melez: kısmen peri masalı, kısmen sosyal gerçekçilik ve kısmen dini alegori.
Charles Kingsley’in Su Bebekleri: Bir Kara Bebeği İçin Bir Masal (1863)
George MacDonald’ın Kuzey Rüzgarının Arkasında (1871)
Christina Rosetti Konuşma Benzerlikleri, 1874
Alice bile belli bir açıdan bakıldığında oldukça didaktik görünebilir. Carroll, uyarıcı hikayeyle alay ediyor: Alice’in okuduğu ‘küçük güzel hikayeler’, ‘yanan, vahşi hayvanlar ve diğer tatsız şeyler tarafından yenen çocuklar hakkında, çünkü hepsi arkadaşlarının onlara öğrettiği basit kuralları hatırlamayacaklardı: örneğin, çok uzun süre tutarsanız, sıcak bir pokerin sizi yakması gibi ve parmağınızı bir bıçakla ÇOK derinden keserseniz, genellikle kanar. Ama Alice, Harikalar Diyarı’ndan ve ardından Ayna Dünyası’ndan geçerken bunları öğrenir. Tavşan deliğine düştükten (bir tür doğum) ve Tırtıl’ın gerçekte kim olduğuyla ilgili sorgulamasıyla boğuştuktan sonra, yavaş yavaş büyür, önce küçük, sevimli yaratıklarla karşılaşır, sonra Düşes ve Kraliçe gibi daha korkunç figürler, giderek artan yetişkin kaygılarıyla (öfke, ölüm, yargılama) uğraşan ve kroket maçı gibi garip ritüellere nasıl uyulacağını anlar. İkinci kitabın sonunda, nihayet satranç tahtasında bir vezir haline gelene kadar, her zaman güçlü bir ben algısı kazanıyor. Fantezi edebiyatının çoğu, empati ve Almanların Bildung (“oluşma”, “kendi kendine eğitim”) dediği şey hakkında benzer dersler vermeye çalışır. Örneğin F Anstey’in Vice Versa’sında (1882), bir çocuk ve babası bedenlerini değiştirdiklerini ve birbirlerinin yerlerinde yaşamayı öğrenmeleri gerektiğini fark eder. Ve Oscar Wilde’ın “Bencil Dev” (Mutlu Prens ve Diğer Hikayelerinden 1888) Geç Viktorya dönemi yazıları için karakteristik olarak, çocuklardan öğrenenler (dev tarafından temsil edilen) yetişkinlerdir.
John Ruskin’in çocuklar için masalı, Altın Nehrin Kralı
Altın Nehrin Kralı, John Ruskin, 1851.
Fantastik edebiyatın 19. yüzyılda neden bu kadar popüler hale geldiği tam olarak açık değil, ancak başarısı kesinlikle hızlı sosyal, ekonomik ve entelektüel değişime bağlıydı. John Ruskin ve William Morris gibi sosyal reformcular, ortaçağcılığı ve bireyciliği, onuru ve “eski yolları” imtiyazıyla peri masalı geleneğini, ilerlemesinden pişmanlık duydukları endüstriyel ve kentsel topluma karşı bir panzehir görmüş olabilirler. (Hem Ruskin hem de Morris başarılı fantastik romanlar yazdı: sırasıyla Altın Nehrin Kralı, 1851; ve Dünyanın Sonundaki Kuyu, 1894). Dickens, ‘Periler Üzerindeki Sahtekarlık’ adlı kitabında, ‘Faydacı bir çağda, diğer tüm zamanların aksine, peri masallarına saygı duyulması çok büyük bir önem taşımaktadır’ diye yazmıştır.*1 Kingsley’nin Su Bebekleri, kısmen Charles Darwin’in Türlerin Kökenleri Üzerine, sadece dört yıl önce yayınlanan bir cevabıydı, ve Nesbit’in Tılsımın Hikayesi (1906) gibi yenilikçi zaman kaydırma fantastikleri, HG Wells’in Zaman Makinesi’ne (1895) ilham veren fizikteki aynı gelişen fikirlerden açıkça etkilenmiştir. Fantezi edebiyatının yükselişine ne yol açtıysa, iki şey açıktır. İlk olarak, 19. yüzyılın sonunda çocuklar, kendileri için yazılmış çok çeşitli peri masalları ve fantastik edebiyatına sahip oldular. İkinci olarak, bu edebiyat, fantezi ve peri masallarının bazen yer değiştirdiği düşünülen gerçekçi ve didaktik metinlerden ilk başta düşündüğümüz kadar farklı değildi.
Dipnotlar
*1 Charles Dickens, ‘Perilerde Dolandırıcılık’, Hane halkı Sözleri, VIII (1 Ekim 1853), 97-100 (s. 97).
Yazar: M O Grenby
Çeviren: Zeynep Ataş
Düzenleyen: Şeyma Abay
Kaynak: British Library