This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
Günümüz Britanya’lı sosyologlarından Antony Giddens,bir çözümleme biçimi olarak sosyolojinin ve bir anlama&açıklama çabası olarak da sosyal teorinin temel sorunlarını eleştirel bir yaklaşımla ve usta bir dille özetleyen çağdaş sosyal teorinin önde gelen isimlerinden biridir.Giddens'ın ünü daha çok,kökeni çok eskilere dayanan ve sosyoloji tarihinde ciddi tartışmalara neden olan yapı-eylem ikiciliğini(yapılaşma teorisiyle) aşma çabasından kaynaklanmaktadır. Bilindiği gibi sosyal bilimlerdeki önemli tartışmalardan biri birey ve toplum arasındaki ilişkilerin niteliğidir. Sosyal yapıyı, ontolojik olarak kendisini oluşturan unsurlardan önce tutan yapısal-işlevselci,toplum merkezli makro sosyoloji ve eylemde bulunan bir varlık olarak bireyi ön plana çıkaran ama yapı,çatışma ve güç konularını ihmal eden, aktör merkezli mikro sosyoloji adeta iki kutba bölünmüş,sosyoloji tarihi boyunca sonu gelmeyen tartışmalarla Gouldner'in deyimiyle "batı sosyolojisinde bir kriz" patlak vermiştir.
Giddens,yapılaşma teorisi ve kavramlarını oluştururken birçok sosyologtan etkilenmiştir. Bir yandan Kıta Avrupası'ndan,kapitalizm ve sanayi toplumu analizlerinde Marx; modernlik ve modernleşme eksenli analizlerinde Weber, Giddens'ın esin kaynağı olurken, bir çözümleme biçimi olarak Amerikan sosyolojisinin yeniden-kurucu babalarından, 'sosyolojik tasarım'ı ile ünlenmiş Charles Wright Mills, Giddens'ı etkileyen sosyologlar arasına girmiştir.Ayrıca 'Being and Time' adlı eseriyle Martin Heidegger,Giddens'ın zaman ve mekan konusundaki fikirlerinin; İsviçreli dilbilimci Ferdinand de Saussure de yapı kavramındaki fikirlerinin kaynağı olmuştur.Giddens,sosyal teorisini, eleştirel bir yaklaşımla oluşturan ve sosyolojiyi yenibaştan tanımlayarak yapılandıran bir sosyolog olması nedeniyle Jürgen Habermas'a benzetilmektedir. Bununla birlikte Giddens, genel anlamda, Marx'ın:
"insanlar kendi tarihlerini kendileri yaparlar ama diledikleri gibi yapmazlar; insanlar tarihi kendileri tarafından seçilmiş şartlar altında değil,doğrudan içinde bulundukları,verili ve geçmişten aktarılmış şartlar altında yaparlar." vecizesinden etkilendiğini belirtmektedir.(1)
Parsons'un geliştirdiği,insan aktörünü dışlayan sosyal sistem yaklaşımı 1950'li yıllarda sosyoloji araştırmalarının temel çerçevesini oluşturmuş,buna karşılık aktörün önemi vurgulayan anlayış da 1960'lı yıllarda sosyolojiye egemen olmaya başlamıştır.Bunun sonucu olarak da insan aktörünü sosyal teorinin merkezine yerleştiren etnometodoloji ve sembolik etkileşimcilik gibi yorumsamacı yaklaşımlar ortaya çıkmıştır.Bu yaklaşımlar Parsons'un yaklaşımının aksine mikro aktörlere aşırı bir vurgu yaparken makro aktörleri geri plana itmiştir.
Giddens,Parsons'un yapısal-işlevselci kuramına yönelttiği eleştirisinde, yapının insan davranışı üzerindeki etkisinin onu sınırladığı ve 'bireylerin hareketleri şu veya bu şekilde toplumsal güçlerin ürünüdür' şeklindeki görüşünü şiddetle eleştirmiş ve bu yaklaşımın, aktörü kültürel bir kukla olarak görüp onun kendisinin düşünümsel (reflexive) davranabileceğini gözardı etmekle suçlamıştır.Giddens "Central Problems in Social Theory" de bu toplumsal sistem anlayışını sistemlerin kendilerini meydana getiren toplumsal aktörlerin üstünde olan özelliklerin ortaya çıkmasıyla karakterize edilmediği, bilakis, yapılaşmış ve rutinleşmiş toplumsal pratiklerle üretildiği ve yeniden üretildiği gerekçesiyle eleştirilmiştir. Ona göre, toplumsal sistemlerin sistematik özellikleri, sistemin kendisinden çok toplumsal eylemin doğasından doğar.
Ayrıca Giddens,Durkheim'ın "Sosyolojik Metodun Kuralları" adlı eserindeki,sosyolojinin mümkün olduğunca doğa bilimlerini kendine örnek alarak sosyal gerçekleri çözümlemesi gerektiği düşüncesini ve Comte'un, bu düşüncenin doğuşuna neden olan görüşlerini eleştirmiştir: "Comte,bilim maddi dünyada olayları kontrol altına almamızı nasıl sağlıyorsa, bizim de aynı şekilde kendi kaderimizi biçimlendirebileceğimize inanıyordu. Ünlü ilkesi ‘Prevoir pour pouvoir’ (geleceği kestirmek,iktidar sahibi olmak demektir) bu düşünceyi ifade ediyor...Eğer toplumsal eylemi tabiat kanunlarıyla belirlenen bir mekanik olaylar dizisi olarak kabul edersek hem geçmişi yanlış anlamış,hem de sosyolojik çözümlemenin gelecekteki olayları etkilemekte ne denli yardımcı olabileceğini kavrayamamış oluruz. İşte bu yüzden Comte'un “Prevoir pour pouvoir” düşüncesinin sosyal teknoloji olarak anlaşılmasına katılamayız."(2)
Onun anlayışına göre "sosyoloji gerçekte gözlenebilen konularla ilgilenir,ampirik araştırmalara dayanır ve olgulara anlam kazandıracak kurumları ve genellemeleri formüle etmek üzere yapılacak girişimleri de kapsar.Ancak insanoğlu yaratılışı gereği maddi nesnelerle aynı özelliklere sahip değildir.Kendi davranışlarımızın incelenmesinin bazı çok önemli açılardan tabiattaki fenomenlerin incelenmesinden bütünüyle farklı olması gerekir...sosyolojinin asıl odak noktası 'ileri' ya da 'sanayileşmiş' toplumlardaki kurumların ve bu kurumların dönüşüm (transformasyon) şartlarının incelenmesidir." (3)
Gerçekten Giddens,sosyolojinin,geleneksel toplumlar ile modern toplumlar arasındaki derin toplumsal dönüşümleri anlamaya yönelik çabalardan doğduğunu; değişimler devam edip hız kazandıkça,anlama girişimlerinin de daha büyük önem kazandığını ileri sürmektedir.
Giddens,yukarıda bahsetmiş olduğumuz batı sosyolojisindeki krizin nedeni olarak bu iki zıt düşünce geleneklerinin çok rijit bir tutumla tek yönlü kapsayıcı bir sosyal teori oluşturma çabasını görür.Ona göre sosyal teori sistematik bir yeniden yapılanmaya gereksinim duymaktadır.Bu bağlamda Giddens'ın çalışmaları farklı ve zıt sosyal düşünce geleneklerinin bir sentezi olarak düşünülebilir.Ona göre, 'dünyayı nasıl biliyoruz?' biçimindeki epistemolojik sorular yerine ontolojik sorularla uğraşılması gerekir.Giddens yapmaya çalıştığını 'bir eylem ve bir yapı kuramı olarak insan toplumunun ontolojisi yapmak' olarak özetlemiştir.Yani,Giddens kendini bir praxis kuramcısı olarak görmektedir.Yapılaşma kuramı bir praxis olarak genelde sosyal bilimlerin özelde de sosyolojinin karşı karşıya geldiği krizi aşmak için önerilmiştir.
Yapılaş(tır)ma Kuramı
'Konuşma'.sosyolojide eylem ile yapı arasında gözlenen geleneksel bölünmeyi aşmaya çalışan Giddens'a göre.eylemi belirleyen dışsal bir güç olarak yapı yerine.Giddens'a göre insanlar bilinçli olarak yaptıkları eylemler ile.Sistemler sürekli yeniden üretildikleri için zaman ve mekandan soyutlanamazlar.Yapıyı kurallar ve kaynaklar olarak tanımlayan Giddens.dünyada ne tür şeyler varolduğunu belirlemeyi öngören bir toplumsal ontolojidir.toplumu incelediğimiz zaman nelere baktığımızı anlatır.aktörlerin kendi pratikleriyle ürettiği ve yeniden ürettiği kurallar ve kaynaklardır.çeşitli yapıları bünyesinde barındırırlar.Buna karşılık dil ise bir özneye sahip değildir.Bu anlamlarda.hizmet sözleşmesi.toplumsal fenomenler ile olayların her zaman bir olumsallık içerdiğini ve açık uçlu olduğunu ısrarla vurgulayarak.fiilen olup bitenler hakkında net hipotezler ortaya atmaktan ya da gelişme yasaları saptamaktan ziyade.Toplumsal etkileşim sistemleri olan sosyal sistemlerin kendileri yapı olmamakla beraber.dil ise yapıdır. Yapıyı oluşturan kurallar uygulamalarında sürekli olarak dönüşüme uğrarlar.kâr.eylem ve yapı birbirinin zıddı değil.Bir yapı ancak eyleyen bir varlık olarak bir aktörün eylemini pratiğe dökmesi ile vücut bulur.bunu Saussure'den esinlendiği konuşma ile dil arasındaki ilişkiyi örnek vererek açıklamaktadır. yine kendi eylemlerini etkileyen yapıları bilinçsizce yeniden üretmektedirler.sermaye.Yapılaşma bize.diğer aktörlerin yaptırımı.Sosyal sistemler sosyal yeniden üretimin sürekliliği sayesinde zaman ve mekanda oluşurken yapılar zaman ve mekanda yoktur.Yapı. 'herhangi bir şeyi değiştirme veya başarabilme yeteneği'dir. Aktörün eylemleri kurallardan ve kaynaklardan etkilenmektedir.sanal bir varlığa sahiptirler.geniş zaman ve mekan olgusu ve amaçlanmayan sonuçlar'ı sayar.bir ikiliğin birbirini tamamlayan unsurlarıdır.farklı eylemler seçebilen ve belli ölçüde yapıdaki sosyal ilişkileri dönüştürebilme kapasitesine sahip olan varlık' anlamında bir kavramdır.özgül bir toplumun fiilen nasıl işlediğini ortaya koymaktan çok.para sermayeye.kapalı sistemler diye nitelediği evrim kuramı ile işlevselcilik gibi kuramları eleştirir ve reddeder.Yapı ise yapısal setler olarak somuta indirgenebilir. Giddens'ın bu kavramlara atfetmiş olduğu anlamlardan da anlaşılacağı üzere yapılaş(tır)ma kuramı.Yapılar toplumsal aktörlerin dışında duran şeyler değil.Örneğin .sistem ve eylemde mevcut olmakla beraber bunların hiçbirine indirgenemez.Giddens'a göre yapı eylem veya aktörün varlığı dışında bir varlığa sahip değildir.onu gerçekleştirecek bir 'özne'nin varlığını zorunlu kılar.Ona göre yapı ve eylem arasında ikisinin birbirine bağımlılığını sağlayan bir olgu vardır.(4) Yapısalcı ve işlevselci okullar sistem ve yapı kavramını aynı anlamda kullanırken Giddens bu iki kavram arasında bir ayrım yapmaktadır.Konuşmacılar tarafından kullanılıncaya kadar dilin bir varlığı da yoktur.Yapıları ürettiğini ve yapılar tarafından üretildiğini savunduğu 'toplumsal pratikler' üzerinde yoğunlaşarak.ona göre kapitalist toplumun temelini oluşturan yapısal set şu şekilde belirtilebilir:Özel mülkiyet.Özel mülkiyet paraya.Aynen öyle de sosyal hayattaki yapılar sadece sosyal eylemde ortaya çıkar.Bunların başlıcaları olarak: 'yapı.Bundan dolayı yapılar organize ettiği eylemin hem nedeni hem de sonucudur.Buna karşı Giddens yapı kavramının tümden terkedilmesine de karşıdır çünkü yapı ve eylem sürekli olarak birbirini üreten bağımlı bir ilişkiler zinciridir.Giddens. aksine eylemin gerçekleşmesinde yer almaktadır.Ayrıca zamanın ve .Bu yapı setleri arasında bir dönüşüm vardır. Giddens'a göre aktör ise.Ona göre konuşma bir eylem.'günlük hayatın sürüp gitmekte olan bir parçası olarak dünyada farklılık yapabilme yeteneğine sahip olan.kuralları ve kaynakları koyar.Giddens aktörün eylem özgürlüğünü kısıtlayan birtakım etkenler olduğunu da ilave eder.Giddens'ın anlayışına göre eylem de. Dolayısıyla yapı. eyleme bir engel teşkil etmemekte. Yapılar sadece zamansal olarak ortaya çıktıkları anda mevcutturlar. para.o da sistemdir.sermaye işçi çalıştırmaya ve kâr yapmaya dönüştürülmektedir.Giddens.
anne babaların çocuklarına temel bir güven bir .dinamik yapıdaki toplum mekanizmasını anlamaya çalışırken kullandığı kavramlar zamanla kamusal söylemin bir parçası haline gelmektedir.onları derinlere kök salmış endişelerden korur.Örneğin halk arasında kullanılan 'kara gün dostu' kavramı.1990) adlı eserinde güveni "bir kişinin ya da sistemin inandırıcılığına güven duyma" şeklinde tanımlamakta ve bu kavramın doğurduğu başlıca sorunların yararlı bir özetini sunmaktadır.Sosyal bilimsel kavramlar günlük söylemin bir parçası haline gelirken. sosyal bilimciler tarafından keşfedilen.Çünkü ona göre sosyal bilim.saldırgan ve rahatsız davranışları. mekansal çevresindeki insanlara kendini yakın hissetmesini sağlayan anlamındaki.sosyolojide birincil ilişkileri tanımlamada sosyologlar tarafından kullanılırken.'meçhul dost' kavramı da halk tarafından benimsenip kullanılmaya başlanmıştır.(5) Yapılaşma kuramı çerçevesinde Giddens'ın üzerinde durduğu bir kavram da 'çifte yorumsamacılık'tır.nesnel bir sosyolojinin peşinde koşmaması gerektiğini savunmaktadır.Sosyal pratikler de kuralların zaman boyunca ve farklı fiziki mekanlarda dönüşümüyle ortaya çıkmaktadır. Özetle söyleyecek olursak Giddens'a göre sosyal teori.Giddens bu projesine. -kentleşme sürecinde kırsaldan kente gelen bir göçmenin zamanla. 'Capitalism and Modern Social Theory' de (1971) sosyolojideki klasik düşünürleri gözden geçirerek başlamış.Psikoloji ve psikanalizdeki çeşitli gelenekler. Giddens'ın literatüründe önemli bir yer işgal eden bir diğer kavram da 'güven'dir.toplumları birbirine bağlayan farklı yolları inceleyen bir yorum getirmektedir.bilgili aktörler tarafından yeniden üretilmesini açıklamaktadır. sosyal bilimler de insanların gündelik hayatlarında yarattıkları anlamlardan yararlanırlar.fakat gündelik amaçlarda toplum üyelerinin çoğunun yetiştirilme tarzı.Bu anlamda zaten yapılaşma kuramı zaman ve mekân boyutlarında gerçekleştirilmesi ve yeniden gerçekleştirilmesi anlamını taşımaktadır. tuhaf. daha sonra 'Central Problems in Social Theory'(1979) ile 'The Constitution of Society'(1984) yapılanmanın başlıca formülasyonlarını ortaya koymaya girişmiştir.mekanın toplum kuramı ve toplum analizi açısından önemini vurgulayan Giddens'ın tarihsel sosyolojisi.başkalarına ve 'sorgulanmayan' yaşam tarzına duyulan 'temel güven'in gelişmesiyle.günlük hayatta yaratılan anlamlı sosyal dünya ile sosyal bilimcilerin kullandığı üstdillerden oluşur.Çünkü sosyal bilimcinin.Giddens sosyal bilimcinin toplum üzerindeki araştırmasının sosyal hayat üzerindeki etkilerini hiçe sayarak. İnsanın durumu özünde belirsiz ve tehdit edici bir şeydir. 'The Consequences of Modernity' (Modernliğin Sonuçları.bireyin ve toplumun oluşmasını sağlayan sosyal pratikleri incelemelidir.güvenin bazı özelliklerinin tartışılmakta olan her toplum tipi için geçerli olduğu kanısındadır. (double hermeneutics) Bu kavram sosyal bilimcinin kullandığı kavramlarla sıradan insanların kullandığı kavramlar arasındaki örtüşmeyi ifade etmektedir.Yapılaşma kuramının amacı sosyal hayatın maharetli bir biçimde.Giddens. Yapılaşma kuramını açık bir şekilde anlatan tek bir açıklama yoktur.
ileri sürüldüğü günden bu yana birçok eleştiriye hedef olmuştur.insanların 'biz' anlayışı ile hareket ederek sosyal yapıyı etkilemesini ve üretmesini de göz ardı etmesi teorisinin diğer bir kusurudur.toplumsal ilişkileri toplumsal bağlardan koparan ve 'onları zamanın ve mekanın belirsiz sürelerinde yeniden yapılaştıran'. esas olarak insan hakkında metafiziksel spekülasyonlardan oluştuğu iddia etmişlerdir.bunun sonucunda iç benlik ile dış çevrenin güvenilmez ve düşman öğeler olarak algılanmasına bağlarlar.modernliğin sahneye çıkışının temel güvenin hem kaynaklarını hem de nesnelerini özünde değiştirdiğinin ileri sürmüşlerdir.gündelik hayatta kendilerini saran sosyal yapılar hakkında hiç de o kadar bilgi ve bilinç sahibi değildirler.Çünkü. bir yandan 'ontolojik güvenliğimizi'.modernlik akrabalık bağlarının ön plandaki rolünü ortadan kaldırır.Bunlardan bazıları eleştiriden çok aşağılayıcı bir hakaret niteliğindedir. yani kişisel kimliğin sürekliliğine.aktörün eylemde bulunması mümkün olmayabilir.Giddens bu sonuçları.Öte yandan.güveni muhafaza etme ve bununla eşanlamlı olarak güvenin olmamasına hoşgörü ile yaklaşma becerisinin öğrenilmesini gerektirmektedir.Ayrıca Giddens bilgiyi manipüle eden durumlardan (inanç ve ideoloji gibi) kuramında hiç söz etmemektedir.Dolayısıyla modernlik çift uçlu bir eğilimdir. çeşitli 'yerinden çıkarma mekanizmaları'na bağlamaktadır.güven aşılayamaması.(6) Giddens'ın genel olarak sosyolojik görüşleri ve özel olarak da yapılaşma kuramı. Giddens'ın.Bu çalışmalarda gözlenen genel konsensüse göre. toplumsal yaşam hakkında somut ya da test edilebilir önermeler yerine.toplumsal ve maddi ortama duyduğumuz güveni tehdit ederken.Giddens'in 'ben' üzerinde yoğunlaşıp. öbür yandan soyut toplumlardaki risk ve endişe ihtimalini.yerel cemaat bağlarını yıkar ve dinin otoritesi ile geleneğe bağlılığı tartışmalı bir konuma getirir. Bazı sosyologlar Antony Giddens'ın çalışmalarındaki kuram diye ifade edilen çoğu görüşün aslında toplum felsefesinin alanına girdiği. Üstelik bilgi edindiği durumlarda bile.Tecrübelerimiz ve tarih göstermiştir ki insanlar.çünkü bunların. eylemde bulunan bir aktör olarak insanın eylem özgürlüğünü aşırı abarttığı da diğer bir eleştirinin merkez noktasını oluşturmaktadır.ayrıca güven talebini de arttırmaktadır. Klasik dönem yazıları ile daha yakın dönemdeki yazılar.Bu 'yerinden çıkarma mekanizmaları'. pre-modern koşullara göre daha soyut bir güveni gerekli kılan iki sınıfa ayrılabilir:sembolik araçlar(örneğin para) ile uzmanlık sistemleri(güven düşünümsel bilgi gövdesine konulmuştur). toplumsal ilişkilerin zaman ve mekan içinde uzaklaştığının. .
M.21 .g.SOSYOLOJİ SÖZLÜĞÜ.)a.Ankara’ sunulan kişisel bir bildiri.Yapı-eylem arasındaki bu etkileşimin sürekli değiştiği de gözönünde bulundurulduğunda Giddens'ın teorisinin zayıflığı ve tutarsızlı ortaya çıkmaktadır.B.Sakarya Üniv.ODTÜ.Ne var ki Marx’ın yaptığı eleştirilerden çok onun eleştiri yöntemini . geleneksel bilim felsefesi anlayışına bir tepki olarak doğan Frankfurt Okulunun temel savları kurucuları Thedor W.F Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Bölümü Öğretim Üyesi).Şu halde 'eylem&yapı'nın ayrılmaz bir bütün olduğu ve bu ikili arasında bir ayrım yapmanın mümkün olmadığı gerçeği ortaya çıkar. Birey Yayınları (Çevirenler:Dr.belli bir alanda yapısal özellikleri veya insanların yaratıcı veya dönüştürücü özelliklerini ele almayı oldukça zorlaştırmaktadır. (Syf.Bilim ve Sanat Yayınları(Syf.(1997).806) Frankfurt Okulu: 1923 yılında Marxizme.yaptıkları eleştirilerinde ve karşılaştıkları problemlerde Freud ve Weber gibi düşünürlerin düşünce ve kuramlarından faydalanarak Marxist toplum kuramını varoluşçuluk ve psikanalizle yeniden kurma çabasına girmişlerdir.Batı Avrupada'ki sol işçi sınıfı hareketlerinin I.A.4.(Doç.23) 3.G. (Syf.Eylem ve yapı karşılıklı olarak birbirlerini sürekli oluşturduklarından belli bir zaman diliminde. Max Horkheimer ve ilerleyen yıllardaki en önemli temsilcisi Jürgen Habermas tarafından belirlenmiştir.)YILDIRIM. Frankfurt okulu düşünürleri.Avrupadaki sol hareketlerin Moskova'nın denetimi altına giren hareketler şeklinde gelişmesi Rus Devriminin Stalinizm'e dönüşmesi ve nihayet Faşizm ve Nazizm'in yükselişi etkili olmuştur.ANTONY GIDDENS’IN YAPILANMA TEORİSİ.g.Ulusal Sosyal Bilimler Kongresine ‘12-14 Kasım 1997. İ.(7) ALINTILAR: 1.İsmail Öğretir)(Syf.İ.e.Adorno. mevcut sosyoloji kuramlarına.13.E.Eleştirel bir Yaklaşım.)a. Dr. yapı değişim kuramları açısından "tekerleği yeniden icat etmek"le. (5..) GIDDENS. Jon Clarck ve arkadaşlarının eleştirisi ise Giddens'ı sosyolojik eylem. Ruhi Esengül-Dr.(1999).806) 6. Özellikle Marxizmden etkilenmiş olan Frankfurt Okulu Hegel’in diyalektiği ve Marxın idealistliğinden esinlenmekle birlikte genel olarak Marxist bir çerçeve içinde kalmıştır.e.g.)MARSHALL. (Syf.) 2. özelde yapılanma kuramını hiçbir şey anlatmamakla ve ampirik temelden yoksun olmakla (Parsons'un kuramsal çalışmalarıyla paralellik kurarak)suçlayan oldukça incitici nitelikte eleştiriler yöneltmişlerdir.289) 7. Dünya Savaşı'nı takip eden yıllardaki ağır yenilgisi.e.(1998).19) 5. Okulun ortaya çıkışında.)a.SOSYOLOJİ. Engin Yıldırım. Herbert Marcuse.
Marx’ın yaşadığı dönemde yaptığı eleştirilerin günümüzde geçerli olmadığını ve bu yüzden kuramın çağdaş koşulların ışığı altında yeniden yapılandırılması gereğinin ortaya çıktığını söyleyen Frankfurt Okulu düşünürleri.Bu düşünce ile günümüz ileri kapitalizmini analiz edip eleştiri süzgecinden geçiren Frankfurt Okulu düşünürleri. Yine kültür endüstrisinin olumlayıcı kültürü.Bu da bizim elimize şu anda varolan toplumları eleştirebilmemizi sağlayan standart bir ölçü verecektir. Bu yüzden bu sosyolojileri şiddetli bir şekilde eleştiren okulun düşünürlerine göre sosyolojinin gerçek işlevi sistemdeki boşlukları. Yani Frankfurt okulu düşünürleri Marx’ın ekonomi politiğe yaptığı katkıyı önemsemekle birlikte bu katkının günümüz toplumlarını anlamada yetersiz kaldığını söylemişlerdir.Habermas sistematik bir toplum kuramı oluşturma arzusu taşıması ve araçsal düşünceye kendi şemasında uygun bir yer bulma isteğiyle ilk kuşak eleştirel kuramcılardan ayrılır.içinde yaşadığımız çevre koşullarını oluşturup dönüştürme sürecine hepimizin katıldığı bir toplumdur. genel görüşlerine uygun bir epistemoloji geliştirerek bilginin tarihsel olarak koşullandığı görüşünü korurken.Frankfurt okulu düşünürleri bu durumu kültür endüstrisi olarak adlandırmıştır.Habermas gerçekten araçsal aklı sahici bir düzleme yerleştirir ve psikanalizi bir "kurtarıcı bilim" modeli olarak kullanılır.ağır şartlar altında yaşamaktan bunalan toplumu bu durumdan kurtarmak için görsel.insanları yalnızca yaşamlarındaki temel baskılardan uzaklaştırmaya ve çalışma azimlerini yeniden yaratmaya hizmet eder.benimsemiş olan Frankfurt Okulu.reaksiyon gösterme ve başkaldırma ihtimaline karşı bilgiyi ve popüler kültür öğelerini manipüle etmek suretiyle varlığını devam ettirmektedir. ekonomizm ve kaba maddeciliği şiddetle eleştirmişlerdir. György Lukacs’ın. birbirimizi anlayıp birlikte çalışabilmemiz için ihtiyaç duyduğumuz ve bizi .Kapitalizmin oldukça hızlı ve temelli değişiminden dolayı. buna bağlı olarak ekonomik determinizmi. Dolayısıyla akılcı toplum. ağır ve sıkıcı işlerinden çok az bir çaba ile geçici bir kaçış sağlayarak oyalanma ve zihinsel uzaklaşma yaratır. Durum böyle olunca kapitalizm.İnsan olmamız nedeniyle hepimiz akılla düşünme özelliğine ya da potansiyeline sahibiz. işte günümüz sosyolojileri bunu yapmaktadır. toplumsal çıkarların ve çelişkilerin düşüncede nasıl ifade edildiği ve baskı sistemlerinde nasıl üretildiğiyle ilgilenmek olmalıdır. Marx ve Engels’in Owen.Bu şekilde Marx’ın eleştiri yöntemini temel alan bir "eleştirel kuram" geliştirmişlerdir.Zira onun sağladığı kaçış ve dinlenme.diğer yandan da bu bilgiye ilişkin doğruluk iddialarının toplumsal veya sınıfsal çıkarlardan bağımsız olarak rasyonel bir biçimde değerlendirilebileceğini ileri sürmüşlerdir. kendi eleştirel yönteminin . Bu anlayış doğrultusunda okulun ilk önemli icraatı.işitsel ve yazılı medya organlarını kötüye kullanarak onları yalancı bir rahatlama ve uyumaya durumuna sokar ve insanlar geçici olarak sorunlarından uzaklaşır.bazı grupları iktisadi ve siyasi sürece katılmaktan alıkoyan ya da yine bazı grupları sistematik bir şekilde güçsüzleştiren toplumun akıldışı bir toplum olacağı rahatlıkla söylenebilir. Habermas bizim akılcı niteliklere sahip olmamızdan değil.Sistem. insanların ortaklaşa sahip oldukları üç bilişsel ilgi saptamıştır: Çevremiz tanır ve denetlemeye çalışırken duyduğumuz ve böylece bizi ampirik bilimlere yönelten teknik ilgi .baskıcı sistemlere ilişkin analizin tahakküm ve baskının kökleri konusunda uyanışa yol açacağını.Frankfurt Okulu'nun yakın zamandaki en büyük temsilcisi olan Habermas'ın çalışmalarında ise farklı bir model görülmektedir.Aynı bakış açısıyla.Marx’ın 19. bu manipülasyonu meşru kılacak veya en azından gizleyecek bir maskeye ihtiyaç duymaktadır. eleştirinin öncelikle özeleştiri şeklinde gerçekleşmesi gerektiği inancı ile felsefelerinin gereği olarak ortaya çıkan otokritik olmuştur. yy. öğretisinin içeriğinden daha çok önem taşıdığı görüşünden etkilenmiştir.Eleştirel kuramın Hegel'in bu düşüncesinden istifade ettiğini söylemek mümkündür.hepimizin bir dil kullanıyor olmamızdan yola çıkmaktadır. ideolojileri geriletip bilinçlenmeyi hızlandıracağını savunmuştur.toplumsal düzenin ihmal ettiği insanın gizli kalmış potansiyellerini ortaya çıkarması gerektiğini savunmuşlardır.Onlara göre bilgilerimizin ve ortak insani yönlerimizin kaynağı hepimizin akılcı varlıklar olmamıza bağlıdır.ağır şartlar altında çalıştırdığı insanları denetim altında tutup.sisteme yardımcı bir araç konumuna getirilmiştir. Tüm kapalı sistemleri eleştiri yoluyla çözmeyi amaçlayan eleştirel kuramcılar. Onlara göre günümüz kapitalizmi.Buna göre kültür endüstrisinin öncelikli amacının bireyin kapitalizmi benimsemesini kolaylaştırmaktır. Marx’ın. herkesin bilgilere eşit olarak sahip olabileceği ve kamusal tartışmalara katılabileceği "ideal bir söz durumu" dur. “Knowledge and Human Interests”de (1968) . Eleştirel kuramcıların diğer eleştirdikleri bir nokta ise modern toplumdur.Onun ütopyası. kapitalizm eleştirisinin çerçevesi içinde kalmanın olanaksızlığını savunmuşlardır.Hegel bu düşünceyi "gerçek olan akılcıdır" şeklinde ifade etmişti. kurumlar ve teoriler arasındaki çelişkileri ortaya çıkarmak.Frankfurt Okulu düşünürlerine göre kültür endüstrisinin sunduğu kaçış gerçek bir kaçış değildir.Bu temel üzerinden akılcı bir toplum modeli çıkarmak mümkündür.S.Fonksiyonalizm ve benzeri günümüz sosyoloji kuramları kapitalizmin bu hilesi sonucunda asıl işlevini yitirmiş.Simon ve Fourrier gibi ütopik sosyalistlerin düşüncelerine yaptıkları eleştirilerin çok ikircikli olduğunu ve daha sonraki Marxist düşünürlerin ütopik sosyalistleri toptan mahkum etmesinin büyük bir hata olduğunu belirten Frankfurt Okulu düşünürleri gerçek bir eleştirel kuramın.günlük yaşamın sorumluluğundan.
daha çok pozitivizme ilişkin genel bir eleştiri için bir model olarak alınmıştır. Hepimizin birlikte yaşayıp çalışarak semboller kullanan hayvanlar olmamız .edebiyat ve estetik alanında önemli çalışmalar yapmışlardır.buna göre. pozitivizmin en büyük yanılgısı kendini belirli bir amaca yönelik belirli bir bilgi türü olarak görüp bilgiyi tekeline almasıdır. kendi felsefesinin gerek ahlak gerekse epistemoloji alanındaki sonuçları kavrayamayışı nedeniyle yoksul bir felsefedir. Her şeyden kötüsü de pozitivistlerin kendilerini olgular ve değerleri birbirinden ayrı tutmayı başarmış gibi göstermeleri oluşuydu. Horkheimer.Onun eleştirisi daha çok mantıkçı pozitivistleri hedef alır mahiyettedir. anlama ve iletişim kurma çabalarımızda kendimizi çarpıtmalardan kurtarma arzumuzu yansıtan ve bizi psikanaliz gibi eleştirel bilimlere yönelten kurtarıcı ilgi. Horkheimer. Horkheimer'e göre pozitivizm kendi üzerinde düşünemeyişi. Frankfurt Okulu düşünürleri ayrıca kültür ve modernizmle ilgili problemler üzerinde yoğunlaşmış ve bu bağlamda.Pozitivizmin kendisini tanıması ise ancak yadsıdığı kavram ve kategorileri kullanmasıyla mümkündür.yeterli ve doğru bir bilim görüşü olarak gören ve her tür bilginin doğa bilimleriyle özde aynı bilişsel yapıya sahip olması gerektiğini savunan kişi olarak tanımlayan eleştirel kuramcılar. bürokrasi ve örgütlülüğünün yayılması sonucu.Eleştirel kuramcılar tarafından ayrıca Marx’ın düşüncelerinin pozitivist bir yaklaşımla fosilleştirilmesi işlemine de yöneltilmiştir. * Pozitivizm olgu ve değer arasında kesin bir çizgi koyarak bilgiyi insan duygularından arındırır.Oysa ki pozitivizm ancak yöneldiği amacın farkına vardığı zaman kendisini belirli bir bilgi olarak tanımlayabilir.Marx’ın kendisinin klasik ekonomi politiğe yönelik eleştirisidir.işlevini yerine getirmiş ve artık bugün bir fonksiyonu kalmamıştır.kapitalist toplumun temel ilkesi olan araçsal akılcılığa karşı tavır almışlardır. Bu çerçevede pozitivisti empirik bilim anlayışını uygun.tüm gerçek bilgilerin bilimsel matematiksel kavramsallaştırmanın koşullarına uygun olması gerektiğini savunmaları ve bundan dolayı karşı çıkıp reddettikleri metafizikten hiç de geri kalmayan başka bir metafiziğe teslim olduklarının farkında olmamaları gibi nedenlerden ötürü mantıkçı pozitivistleri şiddetle eleştirmiştir.Smith ve Richardo’nun kapitalizmi sanki doğal bir sistemmiş gibi tasvir etmelerine karşın. * Pozitivizm dışsal dünyadaki nesneleri göründüğü biçimiyle algılayarak. çok yönlü ve etkin bir varlık olan insana mekanik ve determinist bir çerçeve içinde sanki çıplak olgular ve nesneler olarak yaklaşır. iletişimin özgür olduğu ve toplumsal eşitsizlikler.Buna göre Eleştirel kuramcılar determinist bir toplumbilimin kapitalizmin temel yasalarını saptayacağı ve onun gelecekteki çöküşünü tahmin edebileceği anlayışının Doğudaki Stalinizm ve Batıdaki Stalinizm’e sadık komünist . * Pozitivizm.varolan toplumsal düzen tarafından ihmal edilmiş potansiyellerinin su yüzüne çıkarılması için ihtiyaç vardır.onların kapitalizmi toplumsal ve tarihsel olarak zorunlu olarak değil de olumsal bir üretim tarzı olmasından dolayı yanlış bir özü betimlediğini savunan ekonomi politik eleştirisi eleştirel kuramcılarda.araçları. Horkheimer tarafından ortaya konulan ve genel çerçevesi oluşturulan pozitivizmin eleştirileri daha sonra okulun en önemli düşünürlerinden Habermas tarafından geliştirilmiştir. bilginin kaynağı olarak bireyin duyumlarını ölçüt almaları.sanata ütopik düşünceye fantezi ve imgeleme işte bunun için. Habermas'ın ideali .önceden belirlenmiş hedefler doğrultusunda verimli olarak kullanmaya yönelik ilginin yayılması suretiyle daha çok rasyonelleştiğini dile getiren Frankfurt Okulu düşünürleri.1937 de yayımlanan iki denemesinde pozitivizmi sistematik olarak kritik etmiş ve neticede Frankfurt Okulu'nun pozitivizme yönelik genel görüşlerini oluşturmuştur. doğa bilimlerinin insana ve insanla doğrudan ilgili olan konulara uygulanmasına şiddetle karşı çıkmışlar ve bunun insanın potansiyel güçleriyle özgürlüğünün yadsınmasından başka bir şey olmadığını öne sürmüşlerdir. kuramın mimarlarından olan Horkheimer'den gelmiştir.Buna göre A. öz ve şekil arasında bir ayırım yapamamıştır. Frankfurt Okulu düşünürlerine göre eleştirel kuram Aydınlanma biliminin tek yanlı akılcılığının sınırlı kaynaklarından daha fazlasına ihtiyaç duyar.Habermas'a göre pozitivizm toplumsal bilimlerde toplumlara yön verme bilincinin oluşturulması gereksinimiyle ortaya çıkmış.yani insanın bastırılmış güçlerinin. Eleştirel kuramcılara göre Marx’ın eleştirel yönteminin en iyi uygulamalarından biri.mantığı matematikle özdeşleştirmeleri.geleneksel eleştirel kuramda görüldüğü gibi akılcı bir toplum nosyonuna değil. Pozitivizme ilişkin sözkonusu eleştiri.dış baskılar ya da içsel bastırmalar gibi etkenlerle çarpıtılmadığı bir ideal duruma işaret eder. Eleştirel kuramcılar içinde pozitivizme ilk tepki.yorumbilimsel bilimlere yönelten pratik ilgi.ekonominin değil de kültürün önemini vurgulamış ve müzik.Bu konudaki eleştirel görüşlerine "Knowledge and Human Interests" adlı çalışmasında yer veren Habermas'a göre.araçsal aklın eşdeyişle toplumsal yaşamın.ideal söz durumu kavramına dayalıdır.Modern toplumda.
Kuramın sözde bilimselliği. Spencer ve Durkheim’dır. Durkheim biyolojideki kavramlarla toplum arasında benzerlikler kurmuştur. ikinci olarak da 1800’lü yılların sonu ile 1900’lü yılların başlarında Malinowski ve Radcliffe-Brown yazılarında ortaya çıktı.. Toplumsal kurumların yalnızca özgül toplumsal ihtiyaçları karşılamak üzere varolduğu şeklindeki argümanıyla işlevselciliği etkileyen ilk kişi Durkheim olmuştur.Gordon SOSYOLOJİ SÖZLÜĞÜ Bilim ve Sanat Yayınları * BOZKURT. Toplumsal kurum.ahlaki ya da siyasi konuları kuramsal ya da teknik uzmanlıklarla ilgili konulara dönüştürmek suretiyle.tüm bu düşünceleri nedeniyle.Ahmet FELSEFE SÖZLÜĞÜ Ekin Yayınları * MARSHALL.Şu halde Sovyet Marxizm’ndeki bürokratik otoriteryanizmi doğuran şey Frankfurt Okulu düşünürlerine göre Marx’ın kendisi değil de. Bu benzerliklerin en ünlüsü tıpkı her organın bedenin çalışmasına katkıda bulunması gibi toplumun da organik bir bütün olarak her parçasının birbirinin devamını sağladığı organik analojidir. toplumsal bir fenomeni açıklamak için. olay ve olguları. marxsist kuramdaki kimi boşlukları sosyoloji ve psikolojiden aldığı ödünç bir takım öğelerle kapattığı ve nihayet kapitalist toplumda.. Yani Frankfurt Okulu düşünürlerine göre tarihsel maddeciliğin bilimsel statüsü ya da pozitivizm kaynaklı bilimsellik iddiası. toplum içinde yerine getirdikleri işlevlere göre inceleyen bir yaklaşımdır. İlk önce Comte. Durkheim’dan etkilenen Malinowski ve RadcliffeBrown’un antropolojik çalışmalarıyla işlevselcilik akımı tam olarak doğmuştur.J KEAT.R (1994) BİLİM OLARAK SOSYAL TEORİ İmge Yayınları * CEVİZCİ. .özet olarak eleştirel kuramın esas hedefinin araçsal akılcılığın.eleştirel kuram bilimin ve kapitalizmin rasyonel temellerine ilişkin bir eleştiri ve incelemeden başka bir şey değildir. Comte toplumu biyolojik bir organizmaya benzetmişse de bu konu üzerinde fazla durmamıştır. KAYNAKÇA: * BOTTOMORE. Bu kuramın öncüleri Comte.partilerin büyük yanlışlarının en önemli kaynağı olduğu şeklindeki sert ve ağır eleştiriyi çekinmeden yapmışlardır.’’ Durkheim’ın bütüncül işlevselciliği.revizyonist bir hareket olarak görülür. İlk başta kuramsal bir yaklaşım olarak gelişen işlevselcilik. Durkheim ise Comte’un düşüncesini geliştirerek işlevselciliğin temellerini atmıştır. Bu açıdan ele alındığında. toplumu.ekonomik determinizmini eleştirmek suretiyle. Ona göre ‘‘bütün ahlâki sistemler toplumsal örgütlenmenin bir işlevine karşılık gelmekte ve her toplum ‘anormal durumlar’ dışında aksamadan çalışması açısından zorunlu bir ahlâk geliştirmektedir. dönüşüme uğrattığı. Frankfurt Okulu. sadece tek başlarına ve .araçsal akılcılığı temsil ettiğini öne sürmüşlerdir. onu üreten asıl neden ile yerine getirdiği işlev ayrı ayrı incelenmelidir.yani klasik Marxsizmi. bürokrasi ve kapitalizm. İşlevselcilik aslında sosyoloji ilk ortaya çıkan kuramsal yaklaşımdır.Bundan dolayı. yy. Aydınlanma ve modernliğe ilişkin değerlendirme ve eleştirilerinde çok büyük ölçüde ünlü sosyolog Weber’in toplumun rasyonalizasyonuyla ilgili görüşlerine dayanan eleştirel kuramcılar.DÜŞÜNCE AKIMLARI Sarmal Yayınları İŞLEVSELCİ (Fonksiyonalist) KURAM : Sosyolojik işlevselcilik.Eleştirel kuramcılara göre. 1950’li yıllarda savunucuları tarafından sosyolojik bir yöntem olarak görülmeye ve tanımlanmaya başlamıştır. Spencer ve Durkheim’ın yazılarında.daha çok pozitivizmin kendisidir.parti liderleriyle entelektüellerini eleştiriden korumuştur. özellikle de doğa bilimlerinin gerçek bilginin tek geçerli türü olma iddiası olduğunu söyleyebiliriz. örf ve âdetleri açıklayabilmek için bu öğelerin yerine getirdikleri işlevleri ya da rolleri dikkate almak gerektiği düşüncesi bu metodun hareket noktasıdır. toplumsal fenomenleri (görüngü). İşlevselci yaklaşım sürekli olarak gelişip değişime uğramış ve zamanla ‘yapı’ kavramının da kurama dahil edilmesiyle yapısal-işlevselcilik şekline dönüşmüştür. saptanmış olan belirli amaçlara en iyi ve sağlam biçimde ulaşma olanağı verecek araçların seçimiyle ilgilenen formel akılcılık açısında rasyonalize eder ve toplumun bu açıdan rasyonalizasyonu eleştirel kuramın savunucularına göre bir takım irrasyonel sonuçların ortaya çıkışını engellemez.Necati 20.aynı bağlamda bürokrasi ve kapitalizmin tek yanlı bir akılcılığı.Marxist kuramı çok ayrıntılı olarak ve derinlemesine bilenler tarafından alınmalıdır.Tom (1994) FRANKFURT OKULU Vadi Yayınları * URRY.Kararlar sıradan işçiler ya da köylüler tarafından değil de. Değişik bilimlerde ve özellikle biyolojide başvurulan işlevsel çözümleme yöntemi sosyolojide işlevselcilik adı verilen geleneğin doğmasına yol açmıştır. işçi sınıfının mücadelesi yoluyla gelişecek devrimsel bir değişim olanağını yadsıdığı için. toplumsal olguları.Bolşevik Partinin demokratik merkeziyetçiliğini haklı kılmıştır.
Bu düşünürlere göre işlevsel çözümleme sosyolojik kuram ve araştırmanın anahtarı konumundadır. Yapısal İşlevselcilik. Toplum. Antropolojik çözümleme . yararsız bir öğe bulunmaz. dünyadaki farklı kültürler üzerinde araştırmalar yapmıştır. Kültür. bir fenomenin varlığını ya da bir eylemin yapılmasını sonuçlarına göre (yani istikrarlı bir toplumsal bütünün korunmasına katkısına göre) ortaya koyar. İşlevsel açıklama. Göreli (veya genel) İşlevselcilik. İşlevselcilik. 5. kalıplaşmış bir biçime sahip.) Toplumsal sistemlerin varlıklarını sürdürmesi ve koruması belli koşulara bağlıdır. 3. uzunca bir süreden sonra Robert K. 6. Yani işlevselci yaklaşım toplumu bütüncül çerçeve içinde açıklamaya çalışır.nedensel bağlamda değil. mutlak işlevselciliğin en önemli temsilcisidir. Radcliffe-Brown ise Birmanya kıyılarındaki Andaman Adaları’nda araştırmalar yaptı. aynı zamanda o olguların işlevlerini ‘genel uyumun sağlanmasına katkısı’ bağlamında ele almaya çalışıyordu. sistem içinde özel bir işlevi yerine getirdiği bütünle ilişkisi içinde ortaya çıkar. Ancak işlevselciliğin modern biçimiyle gelişimi antropologlarca sağlanmıştır. Şimdi işlevselcilik içindeki farklı yaklaşımlara dönebiliriz: Mutlak İşlevselcilik: İşlevsel düşüncenin esas öncüsü Durkheim’dır. 2.Her kültür öğesi bir gereksinimi karşılar.) İşlevselciliğin tüm türlerinde Pareto’dan alınmış ‘sistem’ kavramı merkezî bir yer tutar. Yani durkheim’a göre. Radcliffe-Brown da önemli ölçüde Malinowski ile aynı görüşleri paylaşır. Merton ve Talcott Parsons’un çalışmalarıyla sosyoloji literatürüne geri dönmüştür. Polonya kökenli antropolog Malinowski. Malinowski Pasifik’te Trabriand Adaları’nda. Bunların başlıcalarını şöyle sayabiliriz: Mutlak İşlevselcilik. Malinowski’ye göre her toplumun kendine özgü orijinalliği vardır. Hiçbir kültürde rastlantısal.Fakat işlevselciliğin tüm çeşitlerinde görülen bazı ortak özellikler ve sayıltılar vardır. birbiriyle bağlantısı olan parçalardan meydana gelen bir bütündür. Çünkü ona göre evrimciler kendi kuramlarını kanıtlamak için işlerine gelen öğeleri tek başına ele alıp incelemektedirler.yararlıdır ve zorunludur. Bunları şöyle özetleyebiliriz: 1. bir öğeler yapısı olarak tanımlanır. bütünleşmenin temelidir. verileri yetersizdir. Her parçanın anlamı. Bu antropologlar ilkel toplumların kültürlerini ilk defa yerinde incelemişlerdir.) Toplumdaki çatışma ve çelişki öğelerinden çok uyum ve tutarlılık öğelerine vurgu yapar.) Toplum.)İşlevin temelini oluşturan ‘güdü’ ve ‘amaç’ gibi özel etkenlerle değil. organik bir bütün olan toplumun varlığının korunmasına yönelik amaçlarla ilgiliydi. Malinowski evrimci antropolojiyi bilimsel bulmamış ve karşı çıkmıştır. böylece.) Tüm toplumsal öğelerin bütünün korunmasına katkıda bulunduğu varsayılır. Çağdaş antropoloji. 4. yüzyıl antropolojisi spekülatif (kurgusal)dır. neden ve işlev. İşlevselci Kuramda Farlı Görüşler: İşlevselcilik kendi içinde birden çok farklı görüş içerir. 19. Antropolojik alan çalışmalarının öncüsü Durkheim’dan etkilenen Radcliffe Brown (1881-1955) ve Bronislaw Malinowski (1884-1942) dir. Merton’un deyimiyle ‘gözlemlenebilir nesnel sonuçlar’la ilgilenmektedir. Yeni İşlevselcilik.
Toplumsal bir fenomenin işlevini çözümlemek. Talcott Parsons.o toplumun devamlılığına katkısını ortaya koymak demektir. insanların temel toplumsal değerlere bağlanmasını sağlayarak. Wilbert Moore) Yeni İşlevselcilik: 1970-80’li yıllarda işlevselci yaklaşımın yıldızı sönmeye başlamış fakat ardından kendini yenileyerek yeniden canlanmaya başlamıştır.Merton’a göre işlevler gizli veya açık olabilir. analizin referans noktalarından biri sayar. zira bu öğelerin içlerinden herhangi birisinin.Yeni-işlevselcilik adı verilen bu oluşumun öncüleri ABD’den Jeffrey Alexander. komünal yaşamın toplumsal. Her iki antropolog da toplumdaki birey ve kurumları anlamak için o toplumu veya kültürü bir bütün olarak ele almamız gerektiğini söyler. kan pompalayarak organizmanın yaşamını sürdürmesinde hayati bir rol oynar .Yapısal-işlevselcilik bölümünde Merton’un görüşlerine kapsamlı olarak değinilecektir.toplumsal kurumlar ve bunlar arasındaki ortakyaşar (sembiyotik) ilişkilerde odaklanan bir betimlemedir ve bu haliyle dengeyi. Kingsley Davis.belli bir süreden sonra işlev değiştirebilir ve bazı işlevi birden çok öğe yerine getirebilir veya bir öğe birden çok işlev yerine getirebilir.Örneğin dinsel inanç ve gelenekleri ancak diğer kurumlarla ilişkisi bağlamında çözümleyebiliriz. parçanın bütünle nasıl bir ilişki içinde olduğunu araştırmışlardır. Robert K.Bu. Göreli (Genel) İşlevselcilik: Robert K. . Amerikalı yeni işlevselciler. Comte.işlevsiz olabilir. Almanya’dan Niklas Luhman.Fakat esasen Merton bir yapısal işlevselcidir. Özetle bu iki antropolog toplumsal fenomenlerin kaynaklarının ne olduğunu irdelemekten ziyade bu fenomenlerin genel bağlama (toplumsal bütüne) nasıl uyum sağladığını. Merton’un görüşleri işlevselci kuramda göreli ya da genel işlevselcilik olarak bilinir. ‘işlevsel açıdan birbiriyle ilintili bir sistem’ meydana getirdiğini savunup kökenler (tarihsel geçmişin izini sürmeyi) reddetmiştir.her işlevi diğerlerinden ayırt etmeğe yarar.Örneğin kalp. Malinowski’nin mutlak işlevselciliğine karşı çıktığı için göreli işlevselci . işlevselcilik dendiğinde ilk akla gelen isimlerden biri olduğu için genel işlevselci ve işlevselciliğin giderek yapısal-işlevselciliğe dönüşmesinden dolayı da Merton yapısal işlevselci olarak bilinir.Durkheim’a göre din. Çünkü toplumun farklı parçaları birbiriyle yakın ilişki içindedir. Malinowski antropolojinin. diğerlerinin hepsi dikkate alınmadan anlaşılamayacağı ölçüsünde iç içe geçtiğini belirtiyordu. Cohen’dir.Bunu anlamanın en iyi yolu insan bedeniyle benzerlik kurmaktır.Alexander işlevselciliğin bir çok varyasyonu olduğunu ve bu yüzden onun en iyi şekilde genel bir okul olarak anlaşılabileceğini savunmuştur.Merton her toplumsal öğenin zorunlu olarak bir işlevi yerine getirdiği fikrine karşı çıkmıştır. Parsonscu sosyolojiyi toplumsal değişime ve çatışmaya açıklık kazandırabilecek bir perspektif şeklinde geliştirmenin mümkün olduğuna işaret etmişlerdir.Ona göre toplumda bazı öğeler bozucu işleve sahip olabilir.toplumun devamına katkıda bulunur.A. Merton. Britanya’dan G. Radcliffe-Brown ise her kültürün ‘genel yasalar ya da işlevlerin’ geçerli olduğu. Spencer. Yapısal İşlevselcilik: (Herbert Spencer.Ona göre işlevselcilik bize açıklamalar sunan bir kuram değil. Durkheim gibi birçok işlevselci yazarın yaptığı bir karşılaştırmadır.yapısal farklılaşmayı ise toplumsal değişimin bir biçimi olarak görmektedir. kültürel ve psikolojik öğelerinin tümünü ele alması gerektiğini.
çatışma ve yapısal çelişkileri açıklamada yetersiz olduğu iddiasıdır. Marxizm’de toplumsal görünümün yüzeydeki öğeleri olan siyasal sistemler. O halde insanlar ve eylemleri tek gerçekliktir. Bunlardan biri. ayrıcalığın sürdürülmesinden yana olan duyguları yansıtmaktadır. İşlevselcilik 1960’ların sonlarında çeşitli çevrelerin sürekli saldırılarına maruz kalmıştır. Birçok eleştirmene göre işlevsel çözümleme. sosyal bilimler adına tarafsız bir metodoloji oluşturamayan muhafazakâr (tutucu) bir ideolojinin ifadesi olduğu dile getirilir. bireylerin üzerinde varoluş atfedemeyiz.İşlevselciliğe Yöneltilen Eleştiriler: Giddens’in Eleştirisi:İşlevselcilik sosyolojide önde gelen kuramsal geleneklerdendir. Yapısal İşlevselcilik: . İşlevselciler sürekli toplumların gereksinmeleri ve hedefleri varmış gibi varsayarlar. dipteki üretim ilişkileri tarafından ve bu ilişkileri korumak üzere üretildiğini öngören bir boyutun olduğu göz önüne alınırsa Parsons’ın yaptığı gibi toplumsal çelişkilerin kabulü ve işlevsel açıklamanın yan yana olabileceği görülür. Ve buradan hareketle toplumlara ya da sistemlere. insan eyleminin ve sonuçlarının tarihsel anlatıları olarak yeniden yazılabilir. Alvin Gouldner. Toplumsal istikrar ve düzen ihtiyacını açıklamaya çalışırken. toplumsal bütünleşmeyi sağlayan faktörler üzerinde gereğinden fazla durmuştur. Parsons’ın çalışmaları arasında çatışma ve iktidarın kaynağı ile ilgili birçok tartışma vardır. Başka bir iddiada da işlevselciliğin.. her sosyolojik teorinin hem statik (durağan) hem de dinamik (hareketli) analizini birleştirmesi gerektiği anlamında açıkça ikna edicidir. sahip olmadıkları nitelikler vermektedir. toplumlara. Diğer bir eleştiride ise istikrar ve organik analojinin temel alınması onu ideolojik bakımdan tutucu bir çizgiye soktuğu şeklindedir. Wright Mills ise 1950’li yıllardaki işlevselciliği. Amerikan kapitalizminin hakim değerlerini yansıtan ve toplumdaki ‘güç’ gerçeğini açıklayamayan bir ‘büyük teori’ örneği saymaktadır. Parsons’ı eleştirirken şöyle der: ‘İşlevselcilik. toplumsal değişim. Halbuki Parsons’ın tarihsel gelişmeyi sistemler ve alt-sistemlerin farklılaşması ve yeniden bütünleşmesi şeklinde yorumlayan evrim kuramı. yeniden bütünleşmenin gerçekleşmesine kadar olan değişimi ve en azından geçici çatışmaları açıklayabilmektedir. yeterli bir toplumsal değişim ve çatışma analizi sunamıyordu. ideolojiler ve dinler gibi üst yapıların.Temel problemi olarak toplumsal düzenin korunmasını gören bir toplum teorisi.’ C. Parsons’ın toplumsal düzeni açıklarken aynı zamanda toplumsal istikrarsızlığa ve dağınıklığa yol açabilecek öğelerde odaklanması. Giddens’a göre.. Birçok işlevselci düşünür bölünme ve çatışma yaratan faktörler pahasına. işlevselci açıklamaların hepsi.
Sosyal Darwinciliğin Viktorya dönemindeki en büyük temsilcisiydi. alt-sistemler ve altsistemler arasındaki ilişkiler üzerinde durmuştur. * Toplum. Önceki işlevselcilikte de bu böyledir. yani durağan yapılar ve bu öğelerin aralarındaki ilişkileri. Toplumlar ve kurumları. Yapı. düzenli bir biçimde birbirleri ile ilişkili olan parçaları içerdiği varsayılır. sistemin dinamik özelliklerini dikkate almayı gerektirir. O halde. Bu öğeler sistemin bütünlüğünden ayrı tutularak anlaşılamaz. standart sosyoloji kullanımına dayalı iki anahtar kavramın tanımını yapmak olanaklıdır. Sisteme işlevleri yönünden bakmak. istikrarlılığı ve harmonisi abartılmaktadır. *Dağıtım ve *Ayarlama Yapısal İşlevselcilik: Yapısal işlevselcilik. normatif istemlere uygun bir biçimde. Ama yine toplumun birliği. medenî yapılara doğru evrilmektedir. basit homojen yapılardan heterojen ve karmaşık yapılara doğru evrilir. neredeyse yapısal işlevselciliğin sosyolojinin kendisinden ayırt edilemeyeceğini savunuyordu. Coser ve Rosenberg yapısal-işlevselcilerin sosyolojik kavramları tanımlamada birbirinden farklılık gösterdiğini söylemişlerdir. evrim yasalarına uygun olarak bireyin gelişmesine olanak tanıması ve devletin bu sürece hiçbir şekilde müdahale etmemesini savunur.yaratıcılık ve seçiciliğe çok az yer bırakan. Spencer’a göre toplumlar ve toplumsal kurumlar yapısal farklılaşma süreçleri yaşayarak değişen zaman ve çevre koşullarına uygun olarak evrim geçirirler.Yapısal işlevselcilik aslında işlevselciliğin devamı niteliğindedir ve çoğu zaman işlevselcilikle eşanlamlı kullanılmaktadır. Fakat yapısal işlevselciliğin esas kurucusunun Spencer olduğunu öne süren yazarlar da vardır.1876’da yazdığı ‘Principles of Sociology’ adlı eserinde biyolojik ve sosyal organizmalar arasında benzerlik kurmuş ve bunlar arasında paralellik gösteren yönleri göstermiştir. İki organizmanın da üç sistemden yararlandığını söyle: *Beslenme. * İnsan. toplumsal olarak kurulmuştur. belirli bir yöne doğru. toplumu bir işlevler bütünü olarak kabul eden işlevselci akımı sosyolojide ilk başlatanlardandır. Spencer toplumu bir organizmaya benzetmektedir. Merton. Böyle olmakla beraber. Darwin’in ‘en uyumluların hayatta kalabilmesi’ kuralını benimsemiş olan Spencer. Davis ve Moore’dur. toplumsal sınırlılıklar veya normlar tarafından belirlenmiştir. Kingsley Davis. Spencer’ın tasarladığı toplumsal evrim yasaları üç maddede özetlenebilir: *Toplumlar. canlılar gibi geliştikçe farklılaşır. Bu ilkenin hiçbir kısıtlama olmadan uygulanması halinde mümkün olan en iyi toplumun ortaya çıkacağına inanmıştır. yani dinamik özellikleri içine alan bir bütündür. sosyal fenomenlerin incelenmesinde toplumun hem yapısını hem de işlevlerini göz önünde bulundurur. Bir İngiliz düşünür ve biyolog olan Spencer sosyolojide biyolojik okulun kurucuları arasında yer alır. ‘görece durağan ve kalıplaşmış toplumsal birimler . Sistem. düz-çizgisel (lineer). sürekli ve zorunlu bir süreçtir. Evrim. *Toplumlar hacimce büyürler.Ve değişim kısmen veya tamamen sistemin yeniden örgütlenmesiyle sonuçlanır. Genel işlevselciliğin temel sayıltılarını kabul etmekle birlikte yapı kavramına da vurgu yapmaktadır. birbiriyle ilişkili öğelerin oluşturduğu bir sistem olarak dikkate alınır.Bu yaklaşımda toplum. sistem. sistemde dengesizliğe neden olur.spencer.Sistemin herhangi bir kısmında ortaya çıkan değişme. Yapısal işlevselcilik denince akla gelen ilk isimler Parsons. toplum ve insan doğasına yönelik bazı varsayımlara sahiptir. Spencer’a göre toplumlar savaşçı. Herbert Spencer ve Görüşleri: Liberal bireyselci ideoloji ile sosyal evrimciliğin ilkelerini kuramında birleştirmiştir. *Toplumlarda ilerleyici bir bütünleşme vardır. sistem. Mark Abrahamson’un belirttiği gibi yapısal işlevselcilik.Yapısal işlevselci yaklaşımın. kendini oluşturan öğeler ve bunlar arasındaki ilişkilerin oluşturduğu bir bütündür. kendisini oluşturan öğeler. barbar bir yapıdan barışçı.Bu sistemin öğelerinin işlevsel olarak birbirine bağlı olduğunu savunur.Parsons. Kişiler eylemlerinde bazı tercihlere sahiptir ama buna rağmen bu seçenekler.Bu dengesizlik diğer kısımlarda da değişime yol açar. yapısal yönü biyolojik modelden gelir ve tipolojik kavramları kullanarak bir sistemin durağan özelliklerini tamamlamaya yöneliktir. Toplumsal işlevi açıklamak için önce toplumu bir sistem olarak ele alır ve bu sistemin en önemli işlevini ise ‘bütünleşme’ olarak görür.
) Uyum ve yeniden bütünleşme süreci.) Farklılaşma süreci. hedefe ulaşma.toplumsal sistemlerin bir denge sağlamaya eğilimli olmaları Parsonsçı kuramın öncüllerinde içkin biçimde vardır.normlar. Buna göre toplumlar. Dikkatini. uyum. Sosyoloji adına tamamlanmış. görece istikrarlı. Weber gibi sosyolojinin bir toplumsal eylem bilimi olduğunu görüşündedir. Yapı terimi yapısal-işlevselciliğin merkezî öğesidir.’ (aile. değerler vb. yapısal farklılaşmaya dayalı bir toplumsal değişim süreciyle basitten karmaşığa doğru ilerler. karşılıklı beklentiler aracılığı ile bir arada tutunan. bölünen ve yeniden bölünen amip bölünmesine benzer. Veya. Parsons’a göre her sistem ayakta kalabilmek için dört işlevsel gereksinimi karşılamak zorundadır. Toplum.) Yapısal işlevselciler. antipsikolojik bakış açısına geçişin başlıca simasıdır.dizisidir. Merton’un İşlevselci Modeli: . toplumun farklı öğeleri arasındaki düzenli ilişkiler. kişiler arası ilişkiler bütünleri olarak tanımladığı yapılar üzerinde yoğunlaştırır. entegrasyon ve örüntü sürdürmedir. Bunlar. bütünü oluşturan parçaların uyum ve ayarlanması için gerekli toplumsal etkinliklerin sonuçlarıdır. Ortak değer yargıları toplumsal birlik ve konsensüsün (oydaşma) temelini oluşturur. gözlemlenebilir kalıplaşmış toplumsal pratiklerdir.) Daha karmaşık olan toplumu bir arada tutmayı sağlayan değerler sisteminin kurulması. toplumsal sistem için yaptığı şu tanımlamayla açımlanır:fiziksel özelliklerden etkilenmiş bir ortamda vuku bulan bir etkileşimler sürecindeki bireysel aktörler çoğulculuğu.Bu süreç en basit biçimiyle. (roller. Yapı: Üzerinde anlaşmaya varılmış bir tanımı yoktur. yönetim vb. Parsons’a göre bu süreç üç aşamayı içerir: 1. bütünleyici bir kuram oluşturma çabasına girmiştir. toplumsal sistemleri ya da toplumları oluşturan. Parsons ve İşlevsel Modeli: Parsons’ın görüşleri Durkheim’ınkiler gibi toplumsal normlara vurgu yaptığından normatif işlevselcilik olarak da bilinir. ilk dönem Amerikan sosyolojisinin ağırlıkla bireyci olan sosyal psikolojik teorisinden savaştan sonraki. Toplumsal sistem. yalın olarak bütünü oluşturan birbiriyle ilişkili parçaların örgütlenmesidir. birbirine bağlı parçalardan oluşan bir sistem olarak tanımlanır. Sistem. İşlev ise.Durkheim’ın bütüncül toplum anlayışıyla Weber’in bireyi ön plana çıkaran yaklaşımının bir sentezini yapmaya çalışmıştır. gözlemlenen nesnel sonuçlardır. 2.) Yapısal Farklılaşma: Toplum içindeki farklı alt sistemler ile kurumların gün geçtikçe daha çok uzmanlaşmasını kapsamaktadır. 3. Parsons’a göre denge sınırı muhafaza etme sistemidir. Yapısal işlevselcilik olarak adlandırılan ama kendisinin ‘toplumsal eylem sosyolojisi’ ya da ‘eylem kuramı’ demeyi yeğlediği kuramı. İşlev belirli bir sistemin adaptasyon ya da uyum problemine çözüm yolları sunan. Şöyle bir tanım yapılabilir: Toplumsal davranışlarda yinelenen kalıplardır. din. Yapısal işlevselcilere göre yapı. birbirleriyle bağlantılı statü ve pozisyonları içeren bir yapıdır. bütüncül. Parsons. toplumsal kurum veya yapıları kullanırken sık sık ‘sistem’ kavramını kullanırlar. Talcott Parsons.
Birincisi. Burada aktör. Radcliffe-Brown ve Malinowski’nin küçük kültürleri inceleyip bunların işlevleri tanımlamalarını eleştirmiştir. bütünleşmiş ve normlarıyla üyelerini kontrol etmektedir.Merton’un.)Sistemin organik tipi olarak işlev b. Parsons sosyal sistem analizinde sadece yapısalcı değil işlevselcidir de: Ona göre 1. Parsons: Parsons bir eylem kuramı geliştirmiştir. aktörlerin gereksinimlerinin önemli bir kısmını karşılamak zorundadır. açık ve gizli işlevler gibi kavramları işlevsel kurama sokmuştur. Parsons. Bu sınırlamalar sosyal veya sosyal olmayan nesnelerden oluşur. toplumsal yapının belkemiğini oluşturduğunu tasarladığı esas süreç. Çatışma ve sapkın davranışların yapısal kaynaklarına olanak vermesi açısından dinamiktir. Niteliklerine Göre: Gizli işlev ve Açık işlev Merton işlevin iki temel özelliği üzerinde durur. Bireyin eğilimi sadece kendini bağlamaz. İkinci yanlış ise öznel bir nitelik taşıyan güdü ile nesnel nitelik taşıyan işlevin birbirine karıştırılmasıdır.) Toplumun işlevsel bütünlüğü: Merton. 3. bir sosyolojik birimin içinde. Sosyal davranışlar örgütlenmiş bir biçimde karşılıklı ilişkili olmayı gerektirir.)Sosyal sistem. 1. Türlerine Göre: İşlevsel ve Karşı işlevsel 2. 1. işlevsel alternatif.Birey. bir eylem sistemi olarak dikkate alınır. Merton’a göre işlev konusunda iki önemli yanlış yapılmaktadır. bireyi veya eylemde bulunan bir grup insanı belirtir. ‘işlevsel çözümleme’nin sosyolojik kuramların tümünün ayrılmaz bir parçası olduğu konusunda Merton’la aynı fikirdedir. bulunduğu sosyal ya da kültürel sisteme yaptığı yalnızca olumlu katkıları dikkate almak. Merton karşı-işlev. Merton’da toplumsal yapı. kendine özgü bir gerçeklik. yapıları oluşturan statü ve rolleri olanlar olarak soyut bir pozisyonda kalır. Merton’un toplum kavrayışı Durkheim’ınkinden farklı değildir.)Sistemin organik tipindeki her çeşit hedef. değişmenin katalizörleri olan karşı-işlev (dys********) ve anomi kavramlarını ele alışında açıklanabilir. Bu yüzden. bu aktör bir hedef veya hedeflere sahiptir. araçlarına ve durumuna denk düşecek değerler. Bu ilke. işlevsel sonuçların net dengesi. Çünkü bu kültürler istikrarlı ve bütünleşmiş kültürlerdir.Merton’un kendine ait bir kuramı yokmuş gibi görünmesine karşın. kısmen de denetlenebilir bir durum içinde bulunur. makalelerinde ön plana çıkmaktadır.)Sosyal sistem . Toplumsal yapılar. işlevsel çözümleme için bazı temel kavramları tanımlama ve işlevselci postülalarda bulunan bazı belirsizlikleri açıklama çabasıdır. normlar ve inançlar tarafından yönetilir. Parsons bu eylem sisteminin yapısal alt sistemlere işlevsel zorunluluklara sahip olduğunu ileri sürer. toplumsal olarak yapılanmış alternatifler arasındaki seçimdir. amaçların sonucu olarak işlev Merton’un İşlevsel Çözümleme Paradigması: Merton’un modeli. a. işlevsel çözümlemede hakim olan üç postüla belirler ve bunları değiştirmeye çalışır. Parsons. Toplum.bütünü oluşturan parçaların tümünden farklı ve daha büyük olarak ele alınmıştır.Merton işlev kavramının türlerine ilişkin olarak çeşitli tanımlar yapar.varlığını sürdürmek için diğer sistemlerden zorunlu olarak destek almak zorundadır. bireysel ve eylemi şu şekilde açıklar: eylemin bir aktörü vardır. onun yerine daha basit ve daha uygun olan ‘işlevsel çözümleme’ deyimini tercih ettiğini söyler. seçme imkanı bulunan araçların komutundadır. aktör hedeflerinde. Merton’un ‘yapısal işlevselcilik’ deyimine karşı çıktığını. durağan bir gerçeklik değildir. örgütlenmiş sosyal davranışların bütünü. Halbuki günümüz toplumlarında kültürel ve sosyal bütünlüğü parçalayıcı özellikte . Merton’un toplumsal aktörü ne ‘hoşlandığını yapan özgür bir ruh’ ne de davranışları tamamen önceden belirlenmiş otomatik robotlardır. Merton. ‘sosyolojik çözümlemede toplumsal yapıda yoğunlaşmanın önemi’ şeklinde dile getirilebilecek bir tema. Aktör hedeflerine ulaşmak için kendisini sınırlayan durumları dikkate alır.)Sosyal sistem üyelerinin düzensiz davranışları üzerinde minimum düzeyde de olsa bir kontrole sahip olmalıdır. 2.
toplumsal bütünlüğü tehdit eden.Sosyal psikolojinin gelişmesini sağlamışlardır. Açık ve örtük işlev diye işlevi ikiye ayırır.Açık işlev. YAPISAL İŞLEVSELCİLİK (Strüktürel Fonksiyonalizm) Savaş yıllarında Avrupa’da sosyoloji çalışmaları durmuş ABD’de ise gelişmiştir.Toplum bireye indirgenmektedir.Zamanla Amerikan sosyolojisinin bu dar alanı içinde bir farklılaşma ortaya çıkmıştır.Bireysel davranışı toplumsal etkinliklerin nedeni olarak görürler. toplumsal etkinliğe katılan(lar) tarafından bilinen ve niyetlenilen işlevlerdir. *Bu çözümlemeleri bireysel davranışlar düzeyinde ele alır.Bu özellik pragmatik bir karaktere sahiptir. Amerikan Sosyolojisinin Genel Özellikleri: *Tarihsel Olmayışı:Önemli olan.Weber’in toplum konusundaki görüşlerinden ve Gabriel Tard’ın görüşlerinden etkilendiğini görüyoruz. Merton’a göre işlevsel alternatifler vardır.) Zorunluluk: Her toplumdaki yaşamsal işlevi olan öğelerin varlığı zorunludur. değişiklik yaratma eğiliminde olan toplumsal etkinliklerdir. tüm standartlaşmış toplumsal veya kültürel formların pozitif işlevlere sahip olduğuna inanır. 2. Halbuki Merton’a göre pozitif ve negatif işlevler göz önünde bulundurularak işlevsel sonuçların kesin dengesine göre düşünülmesi gerekir. 3.bunları bütünden soyutlayarak ayrı ayrı inceler. *Bunun doğal sonucunda psikolojik yaklaşım ortaya çıkmıştır.) Evrensel işlevselcilik: Evrensel işlevselcilik.Bununla toplumda uyum ve dengenin sürdürülmesi amaçlanmıştır.(açık işlev) Aynı zamanda yağmur dansı. olarak hatta adlandırabileceğimiz bu akımda bireysel toplumun kendisi psikolojik motivasyonla 2. İşlevsel bir öğe bir başka öğenin yerine geçebilir veya onun yerini alabilir.Chicago Okulu revaçtadır.Yapısal işlevselciliğin arkasında Darwinci düşünceyi görebiliriz. *Toplumsal bütünü mikroskopik parçalara ayırıp.İşlevselcilik Amerikan sosyolojisine damgasını vurmuştur. bu insanların birbirine olan toplumsal bağlarını güçlendirir.Amaç şimdiki toplumu çözümlemektir. Merton’a göre karşı işlev.Amerikan sosyolojisine genel olarak bakınca Spencer’in organik yaklaşımı. Örneğin bir dinin iki mezhebi (İrlanda örneğinde olduğu gibi) toplumsal bütünlüğe zarar da vermektedir.işlevler de vardır.toplumsal oluşumlar ve temellendirilmiştir.Toplumun incelenmesi bu işlevlerin incelenmesiyle mümkündür. Merton’a göre bu postülada bir belirsizlik vardır.(örtük işlev) Merton bir de işlev & karşı işlev ayrımı yapar.Genel olarak birey ve bireysel davranışlar üzerinde durmaktadırlar. psikoloji ile sosyoloji arasında bir köprü görevi gören sosyal psikolojinin doğuşunu sağlanmıştır. Tönnies’in birey konusundaki görüşleri. olanı betimlemektir.Bunları şöyle sayabiliriz: 1. *Toplum. İşlevin mi yoksa o işlevi yerine getiren öğenin mi zorunlu olduğu belirsizdir.bir işlevler bütünü olarak görülür. . Örtük işlev ise katılımcıların farkında olmadıkları etkinliklerin sonuçlarıdır. Merton şu örneği verir: New Mexico’daki Hopi Kızılderililerin yağmur dansının yağmur getireceğine inanılır.)Toplumsal oluşumlar psikolojisi davranışlar.)Bireysel özellikler ile tipsel veriler arasındaki karşılıklı ilişkiler ele alınarak toplumsallaştırma süreci içinde davranışlar incelenmiş.
Bu iki sosyolog içinde Weber’in çalışmaları çok daha karmaşık. Yapısal işlevselci kuramlar büyük kuramlardan etkilenmiştir.*Değişimi farklılaşma olarak görür.Weber’in etkisiyle rasyonelleşme önem verilmiştir. anlaşılması güç ve iddialıdır.. 4. sosyolojiye önemli katkılar sağlamış. tüm büyük dünya dinlerini.(Bunun arkasında ‘uzmanlaşma’ düşüncesi vardır.bunu statüsüne göre yerine getirir.bir bilim olarak sosyolojinin genel kavramsal çerçevesini çizmiş ve tutarlı bir sosyal bilimler felsefesi geliştirmiştir. antik toplumları.Bu nedenle her toplumsal birim yapısal işlevselci modelde toplumsal sistem için vazgeçilmez niteliktedir. Yapısal işlevselci yaklaşımda değer yargısı sistemi bir veri gibidir.İnsan.bir gereksinimi karşılama ve öteki parçalarla ahenkli bir bütünleşme demektir. değişimi zorlayan bir iç yönelme olmakla beraber toplumsal sistemin temelinde yatan değer yargısı sisteminin oluşturduğu ve biçimlediği uyum ve denge koşulları içinde yönlenen ve aynı zamanda koşullarla sınırlanan bir süreçtir.denge.)Toplumun değer yargısı sistemi içinde oluşan ve biçimlenen toplumsal rol.Farklılaşma:Yapıların değişmeye başlamasıyla.)Evrimci büyük modellerin yaklaşımını benimseyerek işlevsel farklılaşma düşüncesi ile. Bu özelliklerinden dolayı Weber.farklılaşma. esasen aynı yapı tarafından meydana getirilen işlevlerin zamanla çoğalmaları ve özelleşmeleri sonucunda birbirinden ayrılarak kendilerini yerine getirecek yeni yapılar yaratmaları demektir.bir işlevi olduğu için vardır. yaklaşımın değişmeyi açıklamadaki kuramsal yetersizliğidir.Çünkü aktörün rolü vardır. .Bu. WEBER ve YORUMLAYICI (ANLAYICI) SOSYOLOJİ: 1864-1920 yılları arasında yaşayan ünlü Alman düşünürü ve sosyoloğu Max Weber.)Toplumsal yapı .modern toplumun temel özelliklerini sağlam bir biçimde tespit edip ortaya koymuş. bilim ve teknolojiden ve düşünce sisteminden kaynaklanır. vs.) 2.Statü haklar ve sorumluluklar bütünüdür. hukuk ve müzik sosyolojisini ve daha birçok alanı kapsayan bir dizi araştırmaları kaleme almıştır.büyüme ve farklılaşma şeklinde olur. toplumsal sistemlerin temelleridir.Alt-sistemlerin (doğa-kültür-kişilik) temel etkileşiminin yol açtığı rol farklılaşması toplumsal sistem içinde değişmenin bir ölçütü ve görünümüdür.)Toplumsal yapı ve toplumsal birimlerin toplumsal sistem içinde işlevselliği düşüncesi:İşlevsel olma.Bu yöneliş.Değer yargısı sistemi yapısal işlevselci yaklaşımda karizmatik bir niteliğe sahiptir.görme işlevini yerine getirmek için göz oluşur. gözü olduğu için görmez.Denge ve uyum değişime karşıdır. 2.Amaç mevcut toplumsal sistemin korunmasıdır. kavramlar bu kuramın temel kavramlarıdır.)Toplumun alt-sistemlerini açıklarken bireyi aktör olarak ele alır. (Sosyal evrim.değişme anlayışlarının özünü oluşturur.kültürel yapı ayrımı yaparak (Merton) bu iki yapının uyum veya uyumsuzluğu ortaya koyarak açıklamaya çalışılır.Yapısal farklılaşma.iktisadi tarihi.Yapısal işlevselci yaklaşımın değişimi yansıtan “yapısal farklılaşma” kavramı. Çalışmaları daha hala sosyolojinin birçok ilgi alanına ışık tutan Weber.toplumsal sistemin temelini oluşturan değer yargısı sisteminin oluşturduğu bir süreçtir.İşlev de bir gereksinimden doğar.İşlev yapıdan önce gelir ve kendileri yerine getirecek yapıların oluşum ve gelişimini sağlarlar. 3.değişen işlevlere uygun yapıların oluşturulması veya işlevlerin o yeni yapılara uygun hale getirilmesidir.)Yapılar ve İşlevler Arasındaki İlişki: Her yapı.Toplum.Bu.) Bir de yapısal işlevselcilerin kendi keşfettikleri kavramlar vardır: 1.Bu modeller değişmeyi 1.Her şey değer yargısı sistemi içinde şekillenir.özünde değişmez ancak farklılaşır.Durkheim ile birlikte modern sosyolojinin kurucularından kabul edilir.Dolayısıyla rasyonelleşme.Rasyonalizasyon otomatik bir süreç değil.
Weber her şeyden önce sosyolojinin insan davranışlarıyla ilgili olarak. doğa bilimlerininkine benzer genel geçer yasalara ulaşamayacağını.Bu yaklaşımıyla Weber tarihin materyalist açıklamasını reddetmektedir. özerkliğin izinin bile görülmediği basit gölge fenomenlerdi. Ona göre sınıf.(2)Yani Weber’in sosyolojisi .İnsan özneler kurucu bir rol oynamadıkları gibi.bir yandan evrimci pozitivizme ve diğer yandan da dogmatik Marxizm’e tepki olarak ortaya çıkmıştır.sadece iktisadi düzen içinde geçerli olan düzenin bir bölümüdür.sınıfsal ve ekonomik çıkarların bilinçteki yansıması olarak tanımladığını düşünüyordu:Kavramlar.Örneğin Marxizm’in Kapitalizm ile ilgili çözümlemelerine alternatif olarak getirdiği Protestan Ahlakı tezini oluştururken önemli ölçüde W. Weber için ise sınıf topluluk içinde gelişebilecek birkaç grup tipinin yalnızca biridir.öbür yandan bu nesnel gerçekliği yeniden ürettikleri kadarıyla bilimseldi. Weber’in Yorumlayıcı Sosyoloji anlayışı: Weber çalışmalarında bir noktayı özellikle vurgulamıştır.Bu anlayış doğrultusunda Weber anlam üzerinde durur ve yorumlu anlamanın önemine değinir.Weber.Ona göre ekonomik gerçekler önemli fakat bununla birlikte fikir ve değerler daha da önemlidir.tarihsel evrim geçiren bir bütünün pasif nesneleriydi.topluluğun şeklini veren toplum analizinin temel ölçütüdür.bir yandan sosyalizmin ve komünizmin tarihsel kaçınılmazlığına giden yolu işaret ederken. . Simmel’in geliştirdiği kapitalizm ve para kuramlarını temel almıştır.Marxizm ekonomik bir determinizm biçimi. Fakat Weber’in akıl hocaları gerçekte çok zengindir.düşünce tarzları ile ekonomik çıkarlar arasında kesin bir işlevsel ilişki bulunduğu savını ileri süren bir teoriydi:fikirler ister dinsel ister ekonomik olsun. çalışanlar için bürokrasi ne anlama gelmektedir. insan toplumları söz konusu olduğunda evrim niteliği taşıyan bir gelişmeyi doğrulayıp temellendiremeyeceğini öne sürmüştür.Sosyolojini yöntem ve felsefi analizlerinde Neo-Kantçı bir bakış açısını benimseyen Weber önemli ölçüde Marx’ın da etkisinde kalmıştır.aynı zamanda toplumsal olayların insanlar için taşıdığı anlamları da araştırmaları gerektiğidir. Marxizmin bilgiyi ideoloji olarak. Marx için sınıf.(3) Max Weber toplumsal yaşamın anlaşılmasında etkisi altında kaldığı Marx’tan toplumsal sınıfların analizinde de ayrılmaktadır.Sınıf çatışmalarına Marx’ın verdiği önemi vermemektedir..(1) Bu çerçeve içinde öncelikle pozitivizme karşı tavır alan Weber’in sosyolojisini. insan ilişkilerini belirleyen nedenlerin yalnızca ekonomik çıkarlar olmadığı ve insanları birbirine bağlayan gerçek bağların da ekonomik kökenli olmadığı görüşleriyle Marx’tan ayrılır. insanlar dünyayı nasıl tanımlamaktadır. Şu halde toplum da bütünüyle üretim tarzının ve gelişme yasalarının egemen olduğu bir sistemdi.Örneğin dünya insanlar için ne ifade etmektedir. Weber. Sombart ile G. büyük oranda sınıf çatışmalarının toplumun gelişmesinde temel dinamik süreci biçimlendirdiği şeklindeki Marxist genellemeye hücumun oluşturduğu söylenebilir. O da sosyolojinin yalnızca eyleme ilişkin öznel bir yorum olmadığı ve sosyologların yalnızca toplumsal dinamiklerin birbirlerini nasıl etkilediğini değil. Weber’in tanımına göre.
Fakat açıklayıcı anlama bu doğrudan anlaşılan eylemin arkasındaki güdülerin bilgisiyle ilgilidir.Örneğin birisi 2x2=4 gibi bir önerme yazdığında biz bunun anlamını hiç düşünmeden doğrudan gördüğümüz gibi algılar ve anlarız.İnsan çok basit ve sade bir yaşam geçirmelidir..İkincisi de belirli bir hedefe ulaşmada en etkin aracın seçimiyle ilgili olan eylemdir.İnsanın durmadan çalışması ve üretmesi gerekmektedir.Max Weber sosyolojiyi şöyle tanımlamaktadır: “Sosyal eylemin gerek yerine getirilmesinin gerek etkilerinin nedensel açıklamasını vermek amacıyla.Weber anlam düzeyinde yeterli olma talebinin karşılanabilmesi için güdüsel örüntünün rasyonel olduğunun gösterilebilmesi gerektiğini ileri sürmektedir.önyargılarımız ve algılama tarzımıza göre bir anlama sahiptir.Her iki olayda da rasyonel anlamaya sahip olduğumuz söylenebilir.Örneğin.Weber’in güdüden anladığı.16. Weber yukarıdaki tanımında bahsettiği “yorumlayıcı anlama” ya açıklayıcı (veya güdüsel) anlama ve gözlemsel (veya doğrudan) anlama arasında bir ayrım yapmak suretiyle varmaktadır.Böylece insan.Ona göre Kapitalizmi doğuran tek neden sosyal sınıflar arasındaki ilişki değildir.aylak aylak dolaşmasıdır.Tasarruflar yatırıma dönüştürülmelidir. az önceki örnekte birinin 2x2=4 yazmasına ilişkin açıklayıcı anlamaya sahip olmamız demek.En büyük günah veya insan onuruna yakışmayan en büyük davranış. Eylem sosyaldir zira eylemde bulunan birey (veya bireyler)ona öznel bir anlam yakıştırırlar ve başkalarının davranışını dikkate alırlar.Kısaca Asetizm öğretisine göre öte dünyaya yönelik eylemlerin önemi ortadan kalkmaktadır. ve 17.(5) .Çünkü güdüsel açıklama bizim kişisel tecrübelerimiz. 3.Üçüncüsü de. 2.”(4) Yukarıdaki tanımından da anlaşılacağı gibi Weber’in sosyolojik yaklaşımına göre sosyoloji kavrayıcı olmalı yani toplumsal davranışların anlamını kavramalı. Örneğin dinin toplumsal olayları (ve özellikle de ekonomiyi) nasıl etkilediği.Burada sonucun öncüllerin tümdengelimsel bir metodla çıkarsandığını görürüz.bizim o anki koşularda o kişinin o eylemde bulunmasının kesin olarak nedenini anlamamız demektir.davranışların perde arkasını kültürel öğelere bağlamak suretiyle psikolojiyle sosyolojiyi bileştirmek ister gibidir.insan Tanrının yeryüzündeki krallığını kurup zaferini artırmak için yeryüzüne indirilmiştir.insanın vaktini boşa harcamasıdır.Bununla birlikte Weber birçok makul görünen güdüsel hipotezin daha sonra reddedildiğini söyler. Weber bu metodolojik yaklaşımı ile Kapitalizmin ortaya çıkışını da açıklamıştır.Weber aynı zamanda Protestan Ahlakı’nın kaynağının Kalvinist teoloji olduğunu saptamış ve Calvin’in Asetizm öğretisini çözümlemeye çalışmıştır.Bu şekilde bireylerin toplumsal eylemleri ve bunların içerdiği anlamlar üzerine kurulu bir sosyoloji anlayışını benimseyen Weber.alışkanlıklarımız.Weber rasyonel eylem hakkında iki önemli örnek verir:Birincisi mantıksal (veya matematiksel) bir tezin ileri sürülmesi örneğidir.İkincisi .İnsan ürettiklerini har vurup harman savurmamalıdır. tüketimden arta kalanı tasarruf etmelidir. yapılan eylem konusunda yeterli bir açıklama sağlayan öznel bir anlamdır.toplumsal yaşamın değişik alanlardaki nedensel ilişkisini araştırmalı ve anlamalıdır.insanın aziz olup olmaması Tanrının bileceği bir iştir ve insanın kaderinde yoksa artık o kimse kendi gayreti ile bir iş başaramaz. Yüzyıl Avrupa’sında kapitalizmin ortaya çıkışı maddi koşullara ek olarak bir değer ve tutumlar dizisinin de etkisinde olmuştur. sosyal eylemin yorumlayıcı anlaşılmasına yönelen bir bilimdir.Bu anlayış doğrultusunda Asetizm öğretisi içinde şöyle bir anlayış ortaya çıkmıştır: Tanrının sevdiği bir kul olmak için şunlara dikkat etmek gerekir: 1.insanın ilahi merhamete mazhar olmadığı sürece doğa ve bedenin günah ve ölüm demek olduğuna inanmaktır.”Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu” adlı eserinde dinsel değerlerin toplumsal gelişmedeki rolünü göstermiştir.Buna göre Kalvinist teolojide üç önemli öğe göze çarpmaktadır:Birincisi.eylemde bulunan aktöre ve onu gözlemleyene.Aynı şekilde sinirli bir insanı da doğrudan gözlemleyerek sinirli olduğunu anlayabiliriz. bürokrasinin toplumu nasıl ve hangi ölçüde şekillendirdiği gibi..
Diğer bir eleştiri ise Weber’in rasyonalizm ve pozitivizm konusundaki görüşlerine ilişkindir. Asetizm öğretisini benimseyen toplumlar.evrensel yasaların meydana getirdiği temel üzerinde.Weber ideal tipler olarak sosyal ilişki tipleri. din.Sözgelimi bürokrasi toplumsal bir olgu olarak ne olduğunun anlaşılabilmesi için onu diğer olgulardan ayıran özellikler ve temel karakteristikleri saptanmalıdır.bir varsayım veya gerçeğin bir tasviri değil.ilgilendiği toplumsal konularda kavramları anlamak ve açıklamak için temelde iki yöntem kullanmaktadır: -İdeal tip analizi -Tarihi analiz Weber’e göre toplumsal yapının anlaşılabilmesi bu yapının belirli özelliklerinin bilinmesine bağlıdır.ahlak alanında ahlaki disiplin ve eğitimin büyük bir güçle vurgulanmasını.kurumların belli amaçların gerçekleştirilebilmesi için. iktidar.devlet denetimi ve yönetimi altında olan bilim politikalarının geliştirilmesini ifade eder.bilim alnında da bireysel yaratıcılıktan çok araştırma ekipleriyle eşgüdümlü bir deneysel araştırma planının.Weber’e göre Asetizmin bu öğretilerini birleştirince müteşebbis tanımı ortaya çıkmaktadır.keyfi ve ütopya niteliğinde bir özellik taşıyan tiptir.Ancak bu ideal tipler gerçek değildir fakat gerçekle ilişkileri vardır.Örneğin bürokrasinin ortaya çıkış nedenleri bazı tarihsel olaylarda gizlidir ve bundan dolayı bürokrasinin ortaya çıkış nedenlerini bu olaylarda aramak gerekir.(6) Rasyonalizasyonun her alanda izlerini süren ünlü düşünür söz konusu rasyonalizasyonun bir kaynağının Protestan ahlakının yol açtığı kültürel değişmelerde bulduğunu savunmuştur.toplumsal eylemlerin özgül tarihsel ortamlarıyla birlikte anlaşılması ve nedensel açıklamalarının yapılmasına ilgi duyar.Weber bu ideal tipler olarak adlandırdığı kuruluşlardan hareketle insan gerçeğine varmayı amaçlar.Protestan ahlakını.Başka bir deyişle rasyonalizasyon geleneksel uygulamaların reformdan geçirilmesine ve bu uygulamalarla özdeşleşmiş amaçlara daha iyi etkili bir biçimde ulaşma olanağı verecek süreçlerin ortaya çıkışına.karın gelişmiş muhasebe teknikleri kullanılarak hesaplanmasını.Öncelikle pozitivizme karşı tavır alan ve toplumda gelişmeyi yansıtan yasalara yer .Çünkü sosyal bilimler.Weber’e göre rasyonalizasyon insan eylemlerinin her yönünü ölçüm ve kontrole elverişli hale getiren süreçleri gösterir. Weber’in anlaşılması güç.Bu anlayış temelinde Weber böylece karşılaştırmalı bir temel üzerinde bir “ideal tip” formu geliştirir ve onun ayırd edici özelliklerine vurgu yapar.bazı çelişkiler içeren.büyünün ortadan kaldırılıp.Buna göre Weberci anlamı içinde rasyonalizasyon.(8) Weber.hukuk alanında keyfi yasa koyuculuğun ortadan kaldırılıp.ekonomi alanında.hızlı bir gelişme içine girmişlerdir.deneysel.Almanya’da katolik ve protestan mezheplerini kabul eden bölgeler karşılaştırıldığında.tümdengelimsel hukuki bir akıl yürütme anlayışının benimsenmesini. grup tipleri.Katolikliğin yaygın olduğu Fransa Almanya’dan daha geri kalmıştır. büyük gelişme farkları saptanabilir. Weber daha sonra.fabrika ve üretimin bürokratik yollardan düzenlenmesiyle.din alanında ilahiyatın vahiy temeli üzerinde değil de entelektüel bir temel üzerindeki gelişimi sayesinde.diğer bir teknik olarak benimsediği olay ve olguların tarihi analizi üzerinde durur.uyumsuz ve oldukça karmaşık fikirleri ortaya atıldığı günden beri ciddi eleştirilere hedef olmuştur: Örneğin kapitalizmin doğuşunu Protestan Ahlakı’na bağlamak günümüzde bu ahlakı benimsememiş hatta dini değerleri ciddiyete almamış bazı uzak doğu ülkelerinin gelişmişliği gerçeği ile uyuşmamaktadır.O bir ortalama durum.dini ayinlerin yerine kişisel sorumluluk ve inisiyatifinin geçirilmesini. uygarlık tipleri önerir.Weber bu konuda yalnızca kendi içinde bulunduğu toplumu göz önüne alıp dış dünyadaki diğer durumları göremediği için ciddi bir hata yapmıştır.siyaset alanında geleneksel meşruiyet tarzlarının siyasi partiye dayalı karizmatik bir liderlikle değiştirilmesini.daha etkili ve yeterli araçlar haline getirilmesine işaret eder.
Çeviren Osman Akınhay Bilim ve Sanat Yayınları *CEVİZCİ.Alan (1998) Çeviren Osman Akınhay SOSYOLOJİK DÜŞÜNCENİN KISA TARİHİ.ve bu sebepten karmaşık görüşleri çeşitli şekillerde yorumlanmış iddiaları da hücuma uğramış veya savunulmuştur..insan eyleminin açıklaması ve anlaşılması ile sosyal bilimlerin nesnellik problemi konusunda natüralizm ve anti naturalizmin aşırı formları arasında oldukça dolayımlanan bir tavır geliştirmeye çalışmış. Ege Üniversitesi Yayınları *DOĞAN. “ din ve ideoloji gibi kültürel ürünlerin temeldeki ekonomik güçler tarafından yaratılmadığını. BİLİM OLARAK SOSYAL TEORİ.aksine kültürün kendisinin belli biçimlerdeki ekonomik davranışları ürettiğini öne sürerek Marx’ın teorisini tersine çevirmiştir. Sistem Yayıncılık .Ahmet FELSEFE SÖZLÜĞÜ.Önal (1994) SOSYOLOJİYE GİRİŞ Üniversite Yayınları 9. Doğa bilimleri ve sosyal bilimlerin metodolojik birliği konusundaki tartışmalarda en önemli kişi kabul edilen Weber.Ahmet Felsefe Sözlüğü 2.)SWINGEWOOD..)Cevizci.Gordon (1999)..İş Bankası Yayınları KAYNAKÇA: *KEAT.)FUKUYAMA.Fukuyama’ya göre Weber.”(9) ALINTILAR: 1. İmge Yayınları *SWINGEWOOD.olmadığını söyleyen Weber.7. SOSYOLOJİYE GİRİŞ.(7) Weber’in sosyolojisine bir diğer eleştiri de Amerikalı siyaset bilimci Fukuyama tarafından yapılmaktadır. BİLİM OLARAK SOSYAL TEORİ. İsmail (1996) SOSYOLOJİ (Kavramlar ve Sorunlar).Francis(1998) GÜVEN.bununla birlikte rasyonalizasyonu. Buğdaycı. Önal (1994). Bilim ve Sanat Yayınları 4.J (1994).Birey Yayıncılık 3. Ekin Yayınları *MARSHALL.J (1994). SOSYOLOJİ SÖZLÜĞÜ.Alan (1998) SOSYOLOJİK DÜŞÜNCENİN KISA TARİHİ.Antony (1999) İLERİ TOPLUMLARIN SINIF YAPISI .8.R VE URRY. İmge Yayınları 5.)GIDDENS.)SAYIN.R VE URRY. kapitalist batı toplumlarındaki en temel ve en belirgin öğe olarak kabul etmiştir. Bilim ve Sanat Yayınları *SAYIN.) KEAT. SOSYAL ERDEMLER VE REFAHIN YARATILMASI Çeviren A.6.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue listening from where you left off, or restart the preview.