Çavdar nedir, çavdar nerede yetişir
Çavdar (Secale cereale), buğdaygiller (Poaceae) familyasından tahıl bitkisi ve bu bitkinin besin maddesi olarak kullanılan taneleridir. Yüksekliği 1-2 m’ye ulaşan bitkinin, başak eksenindeki her boğumda bir başakçık bulunur. Başakçık kavuzları dar ve kısadır. Bir başakçıkta genellikle iki, bazen de üç çiçek bulunur, bunlardan ikisi taneye dönüşür. Çavdar tanesi buğdaya göre daha ince uzundur . Çavdar kültürünün ilk olarak yaklaşık İÖ 6500’de Asya’nın güneybatısında yapıldığı sanılmaktadır, daha sonra Balkanlar’a ve Avrupa’ya yayılmıştır. Günümüzde, çavdar Avrupa, Asya ve Kuzey Amerika’da büyük miktarlarda üretilmektedir. Çavdar, başlıca öbür tahıllar için elverişli olmayan toprak ve iklimlerde ve kış buğdayı üretimi için sıcaklığın çok düşük olduğu zamanlarda, buğdayın yerine kış ürünü olarak yetiştirilir. Tüm tahıllar içinde soğuğa en dayanıklı olan ve yüksek yerlerde daha iyi gelişen bu bitki, Kuzey Kutup dairesinin kuzeyine kadar uzanan bölgelerde bile yetişir.
Çavdar, başlıca ekmeklik un ve hayvan yemi olarak kullanılır. Yüksek miktarda karbonhidrat, az miktarlarda ise protein, potasyum ve B vitamini içerir. Çavdar, buğdaydan sonra ekmek yapımına en uygun tahıldır. Ancak buğday ekmeği gibi iyi kabarmadığı için, ekmek yapımında genellikle buğday unuyla karıştırılarak kullanılmaktadır. Ayrıca alkollü içki üretiminde kullanılır. Çavdarın yem değeri oldukça yüksektir, öbür yemlerle karıştırılarak hayvanlara verilir. Lifli ve sert sapları hayvanların altına serilir ve damlan kapamada yararlanılır, ayrıca şapka ve kâğıt yapımında da kullanılır. Çavdar, yeşil gübre olarak kullanılmak amacıyla da yetiştirilir ve toprağın verimini artırmak üzere toprağa karıştırılır.
Bazı tahıllara önemli zararlar veren pas ve külleme hastalıklarından çok fazla etkilenmez. Ancak, Claviceps purpurea adlı mantarın neden olduğu çavdar mahmuzu, çavdarın en önemli hastalığıdır.
1970’lerin sonlarında dünyadaki yıllık çavdar üretimi üçte biri Sovyetler Birliği’ne ait olmak üzere yaklaşık 27 milyon ton olmuştur. Çavdar üretiminde başta gelen öbür önemli ülkeler Polonya, Almanya, Arjantin, Türkiye, ABD, İspanya, Macaristan, Fransa, Hollanda, Avusturya ve Danimarka’dır.
Türkiye’nin çavdar üretimi 1988 verilerine göre 280 bin tondur. 1960 sonlarından başlayarak çavdar ekim alanları giderek daralmış, 1970’te 650 bin hektar olan ekim alanı 1980’de 443 bin, 1988’de 180 bin hektara düşmüştür. Kayseri, Konya, Niğde, Yozgat, Sivas ve Nevşehir en çok çavdar üreten illerdir. Çavdar özellikleri, çavdar Türkiye’de nerelerde yetiştirilir.