Müge Sözen‘in Lewis Carroll araştırmalarının bir parçasıdır. Aynanın İçinden eseri içerisindeki satranç motifi üzerine bir araştırmayı konu alıyor. Aynanın İçinden araştırmasının ilk 2 bölümünü okumanız tavsiye ediliyor.
Aynanın İçinden satranç motifi
4. Bölüm olan “Tweedledum ve Tweedledee”de;
Tweedledee, gülümsedi.
“Duyduğun ses Siyah Kral’ın horlamasıdır.” Sonra iki kardeş birden bağırdılar. “Haydi gel de ona bak!” Alice’in ellerini tutarak onu Kral’ın uyuduğu yere götürdüler.
Tweedledum, “Ne kadar güzel bir manzara, değil mi?” dedi.
Alice, onun hiç de güzel bir manzara meydana getirmediğini düşünüyordu. Kral başına püskülü olan kırmızı ve yüksek bir gecelik takkesi giymişti. Adam oraya serilmiş horul horul horluyordu. Üstelik sırtına giydiği şey de buruşuktu.
Tweedledum, “Neredeyse horultusuyla kendisini uyandıracak,” diye söylendi.
Fakat çok düşünceli ve merhametli bir kız olan Alice başka bir şey düşünmüştü. “Bu ıslak otların üstüne yatmış olması kötü. Korkarım kendisi burada soğuk alacak.”
Tweedledee
Ama Tweedledee oralı bile olmadı.
“Kral şimdi rüya görüyor. Rüyasında neler gördüğünü biliyor musun acaba?”
Alice, “Bunu kimse tahmin edemez,” diye cevap verdi.
Fakat Tweedledee bu sözlere hayret ederek bağırdı.
“O şimdi rüyasında seni görüyor!” Sonra bir zafer kazanmışçasına ellerini çırptı. “O seni rüyasında görmekten vazgeçerse nerede olacağını sanıyorsun bakalım?”
Alice, bu sözleri saçma buldu. “Şu anda neredeysem yine de orada olacağım tabii.”
Tweedledee, onu aşağı gören bir tavırla konuşmaya başladı.
“Hayır! Olamazdın! Sen hiç bir yerde olamazdın. Sen sadece Kral’ın rüyasında görmekte olduğu bir şeysin!”
Siyah Kraliçe’yi ele geçirdiğinde
Siyah Kral, bütün anlatı boyunca, ta ki 9. Bölüm’ün kapanışında Kraliçe Alice, Siyah Kraliçe’yi ele geçirdiğinde, kendisini şah-mat edene kadar, uyumaktadır. Hiçbir satranç oyuncusuna, kralların, bazen roktan sonra hamle yapmayarak, çoğu satranç oyunu boyunca uyuma eğiliminde olduğunu hatırlatmaya gerek yoktur. Zaman zaman, bir kralın bütün oyun boyunca başlangıç karesinde kaldığı turnuva oyunları oynanmaktadır.
Siyah Kral’ın rüya bölümü, gerçeklik ve Tanrı’nın doğası hakkında Alice ve okuyucular için daha büyük saklı anlamlar geliştirir. Siyah Kral’ın varlığı, hiç kimsenin gerçekten var olmadığı, ancak yalnızca ilahi bir hayal gücünün bir parçası olarak yaşadığı kavramını ileri sürer. Satranç tahtası motifi hikayeyi düzenlemek için bir araç olarak mantıklıdır, çünkü genel olarak insan yaşamı için bir alegori işlevi görür. Hikayedeki karakterler, hiçbir özgür iradeye sahip olmadıkları ve yaratıcılarının iradesine göre hareket ettikleri deterministik bir mevcudiyette yaşarlar.
Özgür İrade
Özgür irade bu dünyada bir ilüzyondur, çünkü Ayna Dünyası’nın sakinleri tüm eylemlerinde satranç oyununun kurallarını izlemelidir. Özgür iradenin bir ilüzyon olarak kabul edilmesi düşüncesi Alice’in maceralarını anlayışımızı zorlar, çünkü bunların Alice’in kendi hayal gücünün bir parçası olarak var olduğunu anlamışızdır. Alice’in daha büyük bir ilahi gücün manipülasyonu altında hareket etme olasılığını sunarak, Carroll, insan yaşamının daha büyük bir ilahi gücün hayal gücünün bir soyutlaması olarak var olduğu düşüncesini gündeme getirir.
5. Bölüm olan Yün ve Su
Alice, böyle konuşurken şalı yakaladı. Bunun sahibini bulmak için etrafına bakındı. Biraz sonra da Beyaz Kraliçe deli gibi koşarak ağaçların arasından çıktı. Kadın, uçarmış gibi kollarını da iki yanına açmıştı.
Alice, hemen elinde şalla onu karşılamak için çıktı.
QB4’e çılgınca koşarak, Beyaz Kraliçe Alice’in tam batısındaki kareye gelir. Kraliçelerin hikâye boyunca pek çok koşturdukları gerçeği, onların satranç tahtasında her yöne sınırsız mesafede hareket güçlerine bir göndermedir. Beyaz Kraliçe, karakteristik dikkatsizliği ile, K3’e hamle yaparak Siyah Kral’ı şah-mat etme fırsatını kaçırmıştır. Carroll, “Sahne Üzerinde Alice” makalesinde, Beyaz Kraliçe hakkında şöyle yazmaktadır:
Son olarak, Beyaz Kraliçe, benim rüya fantezimde, hassas, aptal, şişman ve soluk görünüyordu; bir bebek kadar çaresiz ve onun ahmak olduğunu düşündüren yavaş, zırvalayan ve şaşkın bir havası olan, ama asla fazla da böyle olmayan; çünkü bence bu, onun öbür türlü üreteceği mizahî etki için ölümcül olurdu. Wilkie Collins’in romanı İsimsiz’de, tuhaf bir biçimde ona benzeyen bir karakter vardır; iki farklı yakınsak yolla, bir şekilde aynı ideale ulaşmışızdır ve Bayan Wragg ile Beyaz Kraliçe, ikiz kız kardeşler olabilirdi.
Beyaz Kraliçe konuşurken yakasındaki iğne yine açılmıştı. Birdenbire esen rüzgâr kadının şalım uçuruverdi. Şal uçarak küçük bir akar suyun üstünden geçti. Kraliçe de kollarını açarak âdeta uçarcasına şalının peşinden koştu. Hem bu sefer kadın şalını kendi kendine yakalamayı da başardı.
Beyaz Kraliçe, bir kare ileriye, QB5’e hamle yapmaktadır.
Beyaz Kraliçe hamle yapar
Beyaz Kraliçe, zafer dolu bir sesle bağırdı. “Yakaladım! Şalımı yakaladım. Şimdi tek başıma şalımı üstüme takarak broşumla iğnelediğimi de göreceksin.” Alice, son derece terbiyeli bir tavırla, “Parmağınızın eskisinden daha iyi olduğunu ümit ederim,” diye mırıldandı. Sonra Beyaz Kraliçenin peşinden o da küçük dereyi geçti.
Alice de, aynı şekilde, bir kare ilerlemektedir. Bu hamle onu, yine (şimdi bir koyun olan) Kraliçe’nin yanına, Q5’e taşımaktadır.
Yaşlı Koyun, parayı aldı. Bunu bir kutuya koydu. Sonra kıza bakarak konuştu.
“Ben hiç bir şeyi insanların eline vermem… Çünkü böyle bir şey uygun olamaz… Onun için yumurtanı kendin almalısın.” Koyun dükkânın öbür ucuna kadar gitti. Yumurtayı da alarak bir rafın üstüne dimdik duracak şekilde koydu.
Koyun’un dükkânın diğer ucuna hareketi, satranç tahtasında, Beyaz Kraliçe’nin KB8’e hamlesi ile gösterilmektedir.
Noktalar, Alice’in Q6’ya ilerleyerek, dereyi geçtiğini göstermektedir. Şimdi, Beyaz Kral’ın sağındaki karededir, ancak bir sonraki Humpty Dumpty bölümünden sonrasına kadar, onunla karşılaşmaz.
7. Bölüm olan “Aslan ve Tek Boynuzlu At”ta;
Beyaz Kral, Alice’i görünce neşeli bir sesle bağırdı.
“Hepsini gönderdim! Ormandan geçerken hiç asker gördün mü acaba yavrum?”
Alice, başını salladı.
“Evet gördüm, sayın Majeste. Galiba bir kaç bin asker vardı.”
Kral, bu sözleri duyar duymaz hatıra defterine baktı.
“Tam dört bin iki yüz yedi asker. Evet tam bu kadar işte. Yalnız bütün atları gönderemedim. Çünkü bunlardan ikisi oyunda bize lâzım.”
İki ata, satranç oyununda, iki beyaz şövalyeye savaş atı sağlamak için ihtiyaç vardır.
Alice, “Bu pek küçük bir deprem olmalı,” diye düşündü. Sonra da Kral’a bakarak sordu.
“Kapışan kimler?” Kral, hemen cevap verdi.
“Kim olacak, Aslanla Tek Boynuzlu At tabii.” Alice, iyice merak etmişti.
“Onlar tacı ele geçirmek için mi savaşıyorlar?” Kral,
“Evet,” diye cevap verdi. “Öyle yapıyorlar. Üstelik işin tuhaf tarafı uğrunda savaştıkları taç da bana ait! Haydi koşup onları seyredelim.”
Bunun üzerine koşmaya başladılar.
Açık olmayan nedenler yüzünden, Beyaz Kral, Aslan ile Tek Boynuzlu At’ın kavgasını görmek için koşarak, bir satranç oyununda yavaş yavaş, kare kare ilerleme yöntemini ihlâl etmektedir.
Alice, bir iki dakika kadar durup Haberci’nin gidişini seyretti. Sonra birdenbire gözleri parladı. Parmağıyla ileriyi işaret ederek,
“Bakın! Bakın!” diye bağırdı. “Beyaz Kraliçe karşı kırlardan koşarak geliyor!”
Beyaz Kraliçe, Siyah Şövalye’nin batısındaki bir kareden, QB8’e hamle yapıyor. Gerçekten de kaçmasına gerek yok – Şövalye onu alamazdı, ancak o Şövalye’yi alabilirdi – ancak hamle, onun aptallığının karakteristik bir özelliğidir.
Kız, davul seslerinin nereden geldiğini anlayamadı. Sadece hava bile bu sesle dolu gibiydi. Kız, davulun durmadan kafasında çaldığını hissediyordu. Alice, nihayet sağır olduğuna karar verdi.
Alice, dayanamayarak ayağa kalktı. Korkuyla küçük dereyi atladı.
Alice Q7’ye ilerler.
Devam edecek…
Kaynaklar:
“The Annotated Alice: The Definitive Edition” (Martin Gardner, ed./W. W. Norton & Company, Inc., New York: 2000)
“Alice” kitapları ve Lewis Carroll hakkında daha fazla bilgiye “Alice Harikalar Ülkesinde: Gerçek Alice” isimli blogumdan ulaşabilirsiniz:
Facebook sayfamızı takip ediniz
İlgi çeken kısa yazılar: