Döküman : WORD dosyası
Kaynakça : Var
Sayfa sayısı : 11
Cümle sayısı : 426
Kelime sayısı : 3.931
Paragraf sayısı : 177
Karakter sayısı : 26.328
Bu sesi çalma
ÜRETİM YÖNETİMİNDE SİSTEM YAKLAŞIMIGenellikle dar anlamı ile yalnızca endüstriyel işletmelerdeki yapım faaliyetleri için kullanılan, ancak gerçekte mal ve hizmet üreten tüm işletmelerdeki faaliyetleri ifade eden "üretim fonksiyonu"nun yönetimi, sistem yaklaşımının yaygın ve etkin bir biçimde uygulandığı tipik bir yönetim alanıdır. Bu yaklaşım, üretim yönetimi sorunlarının anlaşılmasında ve çözümlenmesinde önemli bir aşama olarak nitelendirilebilir.Bu bölümde, öncelikle üretim ve üretim yönetimi kavramlarının tanımlanmasına yer verilecek; üretimde sistem yaklaşımı ve bu yaklaşımın gerekliliği üzerinde durulacaktır. Daha sonra, genelleştirilmiş bir üretim modeli ortaya konularak üretimin işletme sistemi içindeki yeri, diğer alt sistemlerle ilişkileri ve kendi alt sistemleri incelenecektir. Bu bölümde son olarak, bir üretim sistemi analizinin başlıca aşamaları ve analizde yararlanılan bazı önemli modeller tanıtılacaktır.1. ÜRETİM VE ÜRETİM YÖNETİMİÜretim, dar anlamda, makine, insan ve malzeme kullanımı yoluyla bir fiziksel varlığın yapımı veya bir hizmetin ortaya konulması olarak tanımlanmaktadır. Üretimin temel amacı, insan isteklerinin karşılanmasıdır. Üretim, bir işletmenin temel fonksiyonlarından biridir ve insanın elde etmek ve yararlanmak istediği mal ve hizmetlerin sunumu ile ilgilidir1. Üretim faaliyetleri üretim faktörlerinin fiziksel, kimyasal, teknolojik ve ekonomik değişikliklere...
ÜRETİM YÖNETİMİNDE SİSTEM YAKLAŞIMI
Genellikle dar anlamı ile yalnızca endüstriyel işletmelerdeki yapım faaliyetleri için kullanılan, ancak gerçekte mal ve hizmet üreten tüm işletmelerdeki faaliyetleri ifade eden "üretim fonksiyonu"nun yönetimi, sistem yaklaşımının yaygın ve etkin bir biçimde uygulandığı tipik bir yönetim alanıdır. Bu yaklaşım, üretim yönetimi sorunlarının anlaşılmasında ve çözümlenmesinde önemli bir aşama olarak nitelendirilebilir.
Bu bölümde, öncelikle üretim ve üretim yönetimi kavramlarının tanımlanmasına yer verilecek; üretimde sistem yaklaşımı ve bu yaklaşımın gerekliliği üzerinde durulacaktır. Daha sonra, genelleştirilmiş bir üretim modeli ortaya konularak üretimin işletme sistemi içindeki yeri, diğer alt sistemlerle ilişkileri ve kendi alt sistemleri incelenecektir. Bu bölümde son olarak, bir üretim sistemi analizinin başlıca aşamaları ve analizde yararlanılan bazı önemli modeller tanıtılacaktır.
1. ÜRETİM VE ÜRETİM YÖNETİMİ
Üretim, dar anlamda, makine, insan ve malzeme kullanımı yoluyla bir fiziksel varlığın yapımı veya bir hizmetin ortaya konulması olarak tanımlanmaktadır. Üretimin temel amacı, insan isteklerinin karşılanmasıdır. Üretim, bir işletmenin temel fonksiyonlarından biridir ve insanın elde etmek ve yararlanmak istediği mal ve hizmetlerin sunumu ile ilgilidir1. Üretim faaliyetleri üretim faktörlerinin fiziksel, kimyasal, teknolojik ve ekonomik değişikliklere uğratılarak mamul haline getirilmesi amacıyla yürütülür ve yerine getirilirler2.
Üretim yönetimi ise, üretim faaliyetlerinin örgütlenmesi, yürütülmesi ve denetlenmesi ile ilgili bir kavramdır. Daha açık bir ifadeyle, üretim yönetimi, mal ve hizmetlerin istenilen kalite standartlarında, istenilen zamanda ve en düşük maliyetle elde edilebilmesi için gerekli karar-alma ile ilgilenen bir işletme fonksiyonudur.
Üretim yönetimi, örgütlü çalışmanın tüm biçimlerine uygulanabilir. Üretim, yalnızca imalat ile sınırlı değildir. Bunun sonucu olarak da üretim yönetimi imalat süreçlerinin yönetimi ile sınırlanmamıştır. Mal ve hizmetlerin üretilebilmesi için gereken tüm faaliyet sistemleri, bugünün üretim yönetiminin birer parçasıdır, imalat da üretim yöneticisinin karşı karşıya bulunduğu sistemin çok sayıdaki alt sistemlerinden yalnızca bir tanesidir3.
Bir sistem olarak üretim, Şekil 1. yardımıyla temel unsurları ile birlikte açıklanabilir. Buradan da görülebileceği gibi, üretim sisteminin insan ve doğal kaynaklar-malzemeler olmak üzere iki temel girdisi bulunmaktadır. Beşeri ve maddi kaynaklar olarak da ifade edilebilecek bu iki temel girdi; işgörenler, yöneticiler, hammadde ve malzemeler, makine-teçhizat ve enerji gibi tüm üretim faktörlerini kapsamaktadır. Üretim sisteminin başlıca çıktıları ise, mal ve hizmet biçimindeki ürünler, sağlanan bilgi ve deneyim birikimleri ve ortaya çıkan artık maddelerdir. Bir üretim sisteminde ayrıca, insana, bilgiye ve çevreye ilişkin olmak üzere üç tür geriye bilgi akışı (geribesleme) bulunmaktadır4.
Şekil 1. Üretim Sistemi
2. ÜRETİM YÖNETİMİNDE SİSTEM ANLAYIŞI
Bir üretim süreci, bir dizi işlemin bir araya gelmesi ile oluşur. Yakın dönemlere kadar, yaygın olan geleneksel üretim yönetimi anlayışına göre, üretim süreci içindeki her bir işlemin olabildiğince etkin bir biçimde yerine getirilmesi öneriliyordu. Böylelikle, bir taraftan üretim süreci olarak bilinen işlemler dizisi genel anlamda en yüksek etkinliğe ulaşırken diğer taraftan da maliyetlerin en aza indirilmesi nedeniyle sürecin ekonomik değerinin en üst düzeye çıktığı kabul ediliyordu5.
Çağdaş üretim yönetimi anlayışına göre ise, bu sonuç yanlış ve yanıltıcıdır. Bir işlem için en yüksek etkinlik, her zaman için sistemin tümü açısından aynı sonucu vermeyebilir. Bu nedenle, çağdaş üretim yönetiminde ilgi ve dikkat yalnızca tek tek işlemlere yöneltilmemekte ve bunlar bağımsız bütünlük olarak ele alınmamaktadır, işlemlere yönelik olan etkinlik ölçülerinin yanı sıra, sürece yönelik olan ve sistem niteliğine ağırlık veren etkinlik ölçüleri de kullanılmaktadır. Günümüzün üretim yönetimi, anlayışında işin yapılması, yine ana temayı oluşturmaktadır. Ancak, işin işletme amaçlarına en uygun bir biçimde nasıl yapılabileceği konusu yeni kriterlerle değerlendirilmektedir.
Üretim yönetiminde sistem anlayışının ortaya konulması ve gelişmesi, büyük ölçüde ikinci Dünya Savaşı sonrası döneme rastlamaktadır. Bu dönemde, bir taraftan ileri matematiksel tekniklerin ve bu tekniklerin uyguladığı karmaşık ve kapsamlı sorunların çözümüne olanak sağlayan bilgi-işlem makinelerinin geliştirilmesi ve diğer taraftan modern savaş araç ve gereçlerinin kullanımında başarının büyük ölçüde insan unsuruna bağlı olduğunun anlaşılması, üretimde sistem yaklaşımının gelişmesinde önemli rol oynamıştır. Bu dönemden sonra, gerek üretim sistemlerinin tasarlanmasında ve gerekse yürütülmesinde sistem anlayışından giderek artan bir oranda yararlanıldığı gözlenmektedir.
2.1. ÜRETİMDE SİSTEM YAKLAŞIMININ GEREKLİLİĞİ
Günümüzde, üretim yöneticisinin içinde faaliyet göstermek durumunda bulunduğu sistemler, insan yapısı, dinamik, çevreleriyle yoğun etkileşim içinde bulunan ve dolayısıyla karmaşık sistemlerdir, üretim yöneticisinin bir taraftan bu karmaşıklığı azaltabilmesi ve diğer taraftan da karşı karşıya bulunduğu sorunları ve çevresini anlayabilmesi ve tanıyabilmesi, farklı bir görüş ve düşünce yolunu, yani sistem yaklaşımını benimsemesini zorunlu kılmaktadır.
Üretim yönetiminde karşılaşılan sorunların ve üretimin alt sistemlerini oluşturan alanların pek çoğu birbirleriyle karşılıklı etkileşim içinde bulunmakta ve çoğu bütünleşik bir nitelik taşımaktadır, örneğin, iş tasarımının, malzeme taşıma, ürün tasarımı, makine-teçhizat seçimi, fabrika içi yerleştirme ve üretim sürecinin belirlenmesi gibi konularla yakından ilgisi bulunmaktadır. Benzer bir şekilde, izlenecek stok politikası, üretim düzeyini denetleyen araçlara kısmen de olsa bağımlıdır. En uygun imalat sürecinin belirlenmesi de, atıl işgücü ve teçhizatın varlığına ve niteliğine bağlı bulunmaktadır. Bu işletmede eğer stok sorunları üretim düzeyindeki değişikliklerin etkileri dikkate alınmayarak incelenecek olursa optimal çözümden uzaklaşılması kaçınılmazdır. Çünkü, stok maliyetlerini en alt düzeye indiren bir çözüm çok yüksek maliyetli üretim dalgalanmalarına yol açabilecektir. Burada ilgili tüm maliyetleri en alt düzeye indiren bir çözümün belirlenmesi gerekir. Bir sorunu, bağımsız bir bütün şeklinde ele alarak çözümlemeyi amaçlayan yaklaşımda, önemsenmeyen bir ilişki veya dikkate alınmayan bir faktörün nihai sonuç üzerinde önemli bir ağırlığı bulunması her zaman için olasıdır6.
Günümüzde üretim yönetimi alanındaki araştırmacıların, eğitimcilerin ve uygulayıcı yöneticilerin ilgi ve dikkatlerini üretim sisteminin tek tek parçalarının yapı ve işleyişlerinden, böyle bir sistemin nitelik ve karakteristiklerine yöneltmeleri gerekmektedir. Üretim yönetimi üzerindeki taktik düzeyde çalışmalar, bir ölçüde ağırlığı stratejiye kaydırmalıdır. Şüphesiz, bu ifade, stok kontrol sistemleri, kalite kontrol iş tasarımı ve benzeri unsurların tümüyle bir kenara bırakılması anlamına gelmemekte, yalnızca söz konusu yaklaşımın yetersizliklerinin bilinmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Üretimi anlayabilmek için yalnızca alt sistemlerin birbirlerinden bağımsız olarak incelenmeleri akılcı olmayacaktır7.
Sonuç olarak, eğer üretim sisteminin işleyişi ve genel yapısı ile ilgili anlamlı ve uygulamada geçerli bir bilginin elde edilmesi amaçlanıyorsa bu sistemin bir bütün olarak incelenmesi zorunlu olmaktadır.
2.2. BİR SİSTEM OLARAK ÜRETİM YÖNETİMİNİN GENEL MODELİ
Üretimin yalnızca bir fabrikada imalat işlemleri dizisi olarak değil, daha genel anlamda mal ve hizmet üreten tüm işletmelerin enerji, bilgi ve malzeme dönüştürme faaliyetleri olarak anlaşılması, genelleştirilmiş bir tanımlayıcı modelin ortaya konulmasını önemli ölçüde kolaylaştıracaktır8.
Böyle bir modelde girdiler, malzemeler, parçalar, kartlar veya formlar, müşteriler veya hastalar olabilir. Bu girdiler, herhangi bir şekilde bir dizi işlemden geçirilerek dönüşüme uğratılırlar. İşlemler, çok çeşitli sayılarda ve mekanik işlem, kimyasal analiz, montaj, gözetim ve denetim, teslim alma, gönderme, mülakat ve benzeri kişisel temaslar ve formların doldurulması gibi değişik niteliklerde olabilir.
Sistemin çıktıları da tamamlanmış parçalar, ürünler, kimyasal bileşimler, müşteriye hizmetler, yapılan tedaviler, tamamlanmış formlar ve benzerleridir. Bu sistem modelinde girdilerin alınmasından sonra ve sistemdeki işlemler arasında depolanmaları öngörülmüştür. Depolama süreleri ve girdilerin işlemler arasında taşınma biçimleri, sistemden sisteme önemli farklılıklar gösterebilir.
Bu sistem modeli, ayrıca, bir bilgi ve kontrol alt sistemini ve bir karar alma alt sistemini de içermektedir. Bunlar, genelleştirilmiş üretim modelinin adeta "sinir sistemi"ni oluşturmaktadırlar.
Şekil 2'de şematik olarak gösterilen bu model, yüksek kapasitede, standart ve fabrikasyon üretimden, hastaneye, büyük mağazaya, bankacılığa ve sürekli veya tek imalat süreçlerine uygulanabilirliği olan genel bir üretim sistemi modelidir.
Şekil 2. Genelleştirilmiş bir üretim sistemi modeli
Şekil 3. Bir üretim yönetimi sistemi ve alt sistemleri
Üretim sistemini, birbirinden ayrı iki alt sisteme ayırarak ve özellikle, bilgi akımı, denetim ve karar almayı ifade eden üretim yönetimi alt sistemine ağırlık vererek inceleyen bir diğer genel model de Şekil 3.'de verilmektedir. Bu model, özellikle iki alt sistem arasındaki etkileşme ve üretim yönetimi alt sisteminin temel unsurlarına dikkati çekmektedir9.
3. ÜRETİM SİSTEMİNİN İŞLETME ÜST SİSTEMİ İÇİNDEKİ YERİ VE ÖNEMİ
İşletme sistemini oluşturan alt sistemler içinde üretimin önemli bir ağırlığı vardır. Gerek tedarik ve sürüm fonksiyonları ile birlikte geniş anlamda ve gerekse yalnızca bu iki fonksiyon arasındaki bir dönüştürme süreci olarak dar anlamda ele alındığında üretim, işletmelerin amaçları, varlıkları, yapı ve işleyişleri açısından büyük önem ve ağırlığa sahip bir fonksiyon olarak ortaya çıkmaktadır. Üretim alt sistemi, örgütsel yapı, üretilen malın niteliği, yönetim politikaları ve işletme dışı etkenlere bağlı olarak işletmeden işletmeye farklılıklar göstermekle beraber, çoğunlukla işletme sistemleri içinde merkez veya önder sistem olarak sürükleyici bir rol oynamaktadırlar. İşletmenin, tedarik personel ve finansman gibi diğer bazı alt sistemleri, üretim alt sistemine çeşitli girdiler sağlama durumundadırlar. Diğer taraftan, pazarlama alt sistemi de üretim alt sisteminin çıktılarının sürümü, dağıtımı ve geliştirilmesi amaçlarına yönelik faaliyetler göstermektedirler. İşletmenin muhasebe, halkla ilişkiler ve araştırma-geliştirme gibi bölümleri ile de üretim alt sistemi arasında yoğun bilgi ve haber akışı söz konusu olmaktadır. Özetlenecek olursa, bir işletmenin temel işleyiş düzeninde, üretim alt sistemi ile tüm diğer alt sistemler arasında sürekli bir etkileşim görülmektedir ve üretim alt sistemi, bu ilişkilerde merkezcil bir rol oynamaktadır.
İşletme sistemi içinde üretim alt sisteminin yeri ve önemi, Şekil 4. yardımıyla açıklıkla izlenebilmektedir.
Şekil 4. Üretim sisteminin diğer işletme alt sistemleri ile ve çevre ile etkileşimi
4. ÜRETİM SİSTEMİNİN DİĞER İŞLETME ALT SİSTEMLERİ İLE İLİŞKİLERİ
Üretim yönetimi sistemi içinde alt sistemlerin birbirinden bağımsız olarak düşünülemeyeceği gibi, üretim yönetiminin de işletme üst sistemi içindeki diğer sistemlerden bağımsız ve bağlantısız olduğu düşünülemez. Bunun temel nedeni, üretim fonksiyonu ve bu fonksiyonun çeşitli aşamaları ile işletmenin diğer fonksiyonlarını birbirinden ayırmanın gerçekte çok güç bir işlem olmasıdır10.
Bir işletmede, örneğin, üretim ve pazarlama fonksiyonlarının iki ayrı ve birbirinden farklı iş olarak görülmesi, genel anlamda örgütün optimizasyondan uzaklaşmasına yol açacaktır. Üretim yöneticisi ve pazarlama yöneticisi, birbirlerinden bağımsız olarak maliyetlerini en düşük düzeye indirmek istediklerinde, bütünleşmiş bir sistem olarak birlikte girişimde bulunmaları durumunda ulaşacaklarından çok daha yüksek toplam maliyetle karşılaşacaklardır. Bunun nedeni, satış yöneticisinin ştok maliyetlerini en aza indirebilmek için talep dalgalanmalarını doğrudan üretime yansıtmak istemesi ve buna karşın, üretim yöneticisinin de ek stoklama maliyetlerini dikkate almaksızın maliyetlerini en aza indirecek biçimde kararlı bir üretim ve makine ve işgücü kullanım düzeyi belirlemesidir. Sonuç, alt düzeyde bir optimizasyondur. Bu iki yöneticinin çabalarının birlikte düzenleştirilmesi durumunda ise stok maliyetleri ile üretim dalgalanmalarının maliyetleri arasında bir denge kurulması ve örgüt açısından optimizasyonun sağlanması beklenebilir11. Bu ve benzeri nedenlerle, işletme yöneticilerinin ve özellikle üretim yöneticilerinin işletmenin alt sistemleri arasındaki ilişkileri tam ve doğru olarak bilmeleri zorunludur12.
Herhangi bir işletmede bir alt sistem olan üretim fonksiyonunun, finansman, araştırma-geliştirme, tedarik, personel, muhasebe ve pazarlama gibi diğer alt sistemlerle kaçınılmaz olarak etkileşimde bulunduğu başlıca alanlar ana hatlarıyla şu şekilde özetlenebilir:13,14,15
1. Üretim ve Finansman: İşletmenin bu alt sistemleri arasında üretim bütçelerinin hazırlanması, maliyet ve ücret analizleri açısından işlem sürelerinin saptanması, makine-teçhizat yenileme ve süreç geliştirme kararlarının alınması ve üretim tahminleri alanlarında yoğun etkileşim bulunmaktadır. Bunun sonucu olarak üretim, finansman sistemine üretim hacmi ve kaynakların kullanım düzeyi, hammadde ve mamul stok miktarı ve üretim sürecine ilişkin bilgi sağlar. Buna karşılık, finansman sisteminden parasal kaynaklar ve üretime ilişkin kararlarda yararlanılabilecek finansal bilgiler üretim sistemine aktarılır.
2. Üretim ve tedarik: Üretim sistemi ile tedarik sistemi arasındaki başlıca etkileşim alanları ise, alınacak malzeme, makine-teçhizat ve çeşitli dolaylı üretim girdilerinin miktar ve niteliklerinin belirlenmesi, bunların stoklarının bakımı ve sürdürülmesi, girdilerin kalite kontrolünün yapılması ve tedarik fiyatlarının öngörülmesi olarak belirlenebilir.
3. Üretim ve pazarlama: Bu sistemler arasında da talep ve satışın tahmin edilmesi, satış ve dağıtım programını karşılayabilecek bir üretim planının yapılması, kapasitenin planlanması, kalite ve diğer ürün niteliklerinin belirlenmesi konularında karşılıklı etkileşim bulunmaktadır. Üretim sistemi, pazarlama sistemine satışı yapılmak üzere işlenmiş nihai ürün, parça, hizmet ve bunlara ilişkin bilgiyi girdi olarak verir. Ayrıca, üretim hızı, gecikmeler ve kalite değişiklikleri ile ilgili bilgiler de üretimden pazarlamaya aktarılır. Buna karşın, pazarlama sistemi de tüketici davranış ve tercihleri, pazardaki gelişmeler ve dağıtım zamanlaması ile ilgili bilgileri üretim sistemine vererek bu sistemin adeta bir duyu organı görevini yerine getirir.
4. Üretim ve Araştırma-Geliştirme: Üretim ve araştırma-geliştirme sistemleri ilişkisinde, yeni ürünlerin tasarımı, prototiplerin geliştirilmesi, mevcut ürünlerin değiştirilmesi, imalat standartlarının ve kalitenin belirlenmesi, makine teçhizatın tasarımı ve iyileştirilmesi, temel etkileşim alanlarıdır. Bu iki sistem arasında yeni bilgilerin geliştirilmesi ve bunların uygulamaya aktarılması konularında yoğun bir bilgi ve haber akışı bulunmaktadır.
5. Üretim ve Personel: Bu sistemler arasındaki etkileşimin temelini, üretim sisteminin jşgören gereksinimini miktar, nitelik ve zaman açısından belirleyerek personel sistemine iletilmesi ve bu gereksinimin personel sistemi tarafından iç ve dış kaynaklardan karşılanması oluşturur, işgören alımı, seçimi ve yerleştirmenin yanısıra, eğitim, endüstriyel ilişkiler, özendirici ücret sistemleri, uygun çalışma koşulları, iş güvenliği ve işgörenin refahı gibi etkileşim alanları da söz konusu iki alt sistemi bir araya getirmektedir.
6. Üretim ve Muhasebe: Bu iki sistemin ilişkisinde, bir taraftan üretim sistemi üretilen ürünler ve üretim yerleri açısından kaynakların kullanımına ilişkin bilgileri sağlarken diğer taraftan muhasebe sistemi de standart ve fiili maliyetlere, bunlar arasındaki sapmalara, genel giderlerin ürün açısından dağılımına ve kâr marjlarına ilişkin bilgileri üretim sistemine vermektedir.
Buraya kadar ana hatlarıyla anlatılan, üretim alt sistemi ile diğer işletme alt sistemleri arasındaki ilişkiler, şematik olarak Şekil 4. yardımıyla da izlenebilir.
5. ÜRETİM YÖNETİMİ SİSTEMİNİN ALT SİSTEMLERİ
Bir üretim yönetimi sisteminde üretim süreçlerinin niteliğine bağlı olarak oransal ağırlıkları değişen çeşitli alt sistemler bulunmaktadır. Bu alt sistemlerin hemen her üretim sisteminde varolmasına karşılık, önem ve ağırlıkları, sistemden sisteme azalmakta veya artmaktadır. Örneğin, petrol endüstrisinde faaliyet gösteren bir işletme ile orman ürünleri işleyen bir fabrikada üretim yönetiminin alt sistemlerinin tümünün aynı önem ve ağırlıklarda olabileceği düşünülemez. Esasen, üretim yöneticiliğinin sanat yönü, belirli durumlarda bu alt sistemlerin oransal ağırlıklarını kavrayabilmekte bulunmaktadır16.
İşletmelerde üretim fonksiyonu, çoğunlukla iki ana alt sistem içinde toplanabilen çeşitli alt sistemlerden oluşmaktadır. Birinci grupta, sistemin tasarımına ilişkin alt sistemler yer almakta ve bunlar uzun dönemli karar sorunlarını ortaya koymaktadırlar, ikinci grupta da sistemin kontrolünü ve kısa dönemli sorunlarını ilgilendiren alt sistemler bulunmaktadır. Şekil 5. yardımıyla da izlenebilecek olan üretimin bu alt sistemleri ve bunların başlıca ilgi alanları şu şekilde sıralanabilir17:
Şekil 5. Üretim yönetimi sisteminin alt sistemleri
Üretim Sisteminin Tasarımına İlişkin Alt Sistemler:
1. Ürün Tasarımı: Ürünün tasarlanması, ürün niteliklerinin belirlenmesi, standartlaştırma, yeni ürünler üzerine uygulamalı araştırma, deneme ve geliştirme çalışmalarının planlanması, örgütlenmesi, yönetimi ve denetimi.
2. Üretim Mühendisliği: İşlem makineleri, nakil araç ve gereçleri, yardımcı aletler, çeşitli donanım ve tesislerin değerlendirilmesi, seçim kriterlerinin belirlenmesi, üretim sürecinin tasarlanması, imalat yöntemlerinin analizi ve seçimi.
3. İş Tasarımı: İş yöntemleri ve iş standartlarının belirlenmesi, iş analizi, iş ve işgören değerleme, ücret sistemleri, iş etüdü, verimlilik işyeri planlama, iş tasarımı, iş zenginleştirme ve genişletme.
4. Kuruluş Yeri ve Fabrika İçi Yerleştirme: Kuruluş yeri seçimi, arazi içi yerleşim, malzeme taşıma, iş akış planlaması, fabrika içi yerleşim düzeninin belirlenmesi.
5. Üretim Planlaması: Satış tahminleri, üretim faktörleri gereksiniminin nitelik ve nicelik yönüyle belirlenmesi, genel planlama ve programlama, yol çizimi, geliştirme ve uygulama.
Sistemin Yürütülmesine ve Kontroluna İlişkin Alt Sistemler:
1. Üretim ve Stokların Kontrolü: Üretim Kapasitesinin belirlenmesi, montaj hattının dengelenmesi, stok politikası, ambarlama, ekonomik sipariş düzeyinin saptanması.
2. Kalitenin Kontrolü: Kalite standartları, kabul örneklemesi, denetimde kullanılacak şemaların ve araçların belirlenmesi, üretim esnasında ve sonrasında denetim.
3. Maliyetlerin Kontrolü ve Geliştirme: İşçilik, malzeme, genel ve idari maliyetlerin denetimi, birim, ortalama ve marjinal maliyetler, verimlilik artışı, değer analizi.
4. Bakım ve Yenileme: Gözden geçirme, tamamlama, önleyici bakım, onarım ve yenileme.
Üretim Yönetimi sisteminin bu alt sistemlerin kendi aralarında etkileşim ve karşılıklı bağıntılar içinde bulunduğu açıktır. Bu etkileşim, örneğin bir üretim artışı kararı alındığında açıklıkla görülebilir. Artan üretim, stok düzeylerini, insangücü, malzeme, makine-teçhizat kullanımını, kalite denetimini, bakımı, imalat programlarını, işgücü maliyet ve verimliliğini ve daha birçok alt sistemi etkileyebilir.
6. ÜRETİM YÖNETİMİNDE SİSTEM ANALİZİ VE MODELLER
Günümüzde üretim yönetiminin önde gelen özelliklerinden biri ve belki de en önemlisi uygulamaya getirdiği analitik yöntemlerin ulaşmış olduğu gelişme düzeyidir. Üretim yönetiminde bu analitik yöntemlerden ve modellerden, bir taraftan kavramsal bir çerçeve oluşturmak ve diğer taraftan da uygulamada karşılaşılan sorunları çözümlemek amacıyla yararlanılmaktadır. İkinci Dünya Savaşı öncesinde üretim yönetiminde kullanılan analitik yöntemler çoğunlukla, grafik ve şematik modellere dayanıyordu. Günümüzde ise, üretim yönetiminde çok daha karmaşık tekniklerin, örneğin matematik, istatistik ve simülasyon modellerin giderek daha yaygın kullanıldığı görülmektedir.
Üretim yönetimi, günümüzde, sistem kavramlarının ve sistematik bakış açısının giderek önem kazandığı, uygulamadaki sorunlara analitik ve sistematik tekniklerle yaklaşan bir bilim dalı olarak gelişmektedir18.
6.1. ÜRETİM YÖNETİMİ SİSTEMİNİN ANALİZİNDE AŞAMALAR
Bir analizin geleneksel veya yeni bir yaklaşım olması değil, ele alınan soruna en uygun yaklaşım olması önemlidir. Bu anlayış içinde, üretim yönetiminde bir analiz sürecinin aşamaları aşağıdaki şekilde özetlenebilir19:
a) Üretim sisteminin analizinde ilk aşama, üzerinde çalışılan sistemin tanımlanması, sistemi etkileyen faktörlerin neler olduğunun, bağımlı ve bağımsız değişkenlerinin ve bunların farklı koşullar altında sistemi genellikle nasıl etkilediklerinin belirlenmesi aşamasıdır.
b) İkinci aşamada bir etkinlik ölçüsü (E) belirlenir. Farklı davranış yollarının etkinliğini ölçecek; kâr, maliyet, kalite, hizmet ve benzeri doğrudan veya dolaylı etkinlik kriterleri bu aşamada ortaya konulur.
c) Bunu, sistemi belirleyen değişkenlerin bir fonksiyonu olarak yani E = f(Xi, Yi) biçiminde bir etkinlik modelinin kurulması ve bu modelin yönetim tarafından denetlenebilen (Xi) ve denetlenemeyen (Yi) değişkenlerinin belirlenmesi aşaması izler.
d) Dördüncü aşamada, analizlere dayalı alternatif ortaya konulur geliştirilirler ve analitik model çerçevesinde değerlendirilirler. Değişkenlerin bir fonksiyonu olan etkinlik (E) burada değerlendirme ölçütü olarak kullanılır.
e) Son aşamada, kantitatif analizin sonuçlarına ve çözümdeki kalitatif faktörlere dayalı olarak ve önceden belirlenmiş ağırlıklara göre sonuçlar ölçümlenir, değerlendirilir ve buradan dengeli bir karara ulaşılır.
Şekil 6. Faaliyet sistemlerinin analizi
6.2. ÜRETİM YÖNETİMİ SİSTEMİNİN ANALİZİNDE MODELLER
Üretim yönetiminde karşılaşılan sorunların bir veya birkaçına uygulanabilirliği olan çeşitli analitik modeller bulunmaktadır. Bunların başlıcaları ve uygulandıkları alanlar, ana hatları ile şu şekilde sıralanabilir20:
a) Maliyet Analizi: Üretimde maliyet faktörlerinin davranışlarını incelemeyi amaçlayan ve yaygın kullanılan yöntemlerdir. Başabaş noktası analizi ve marjinal maliyet analizi gibi örnekleri hemen tüm üretim kararlarına kullanılabilmektedir.
b) Doğrusal Programlama: Kıt kaynakların dağıtımı, üretim-dağıtım sisteminin kurulması, sınırlı hammaddenin etkin kullanımı, ürün karması seçimi ve uzun dönem planlama gibi sorunlara uygulanabilen analitik bir yöntemdir.
c) Bekleme Hattı veya Kuyruk Modeli: Özellikle, insan-makine sistemlerinde kullanılan bir modeldir. Örneğin, montaj hattı dengelemesi bu modelin kullanıldığı tipik bir üretim sorunudur.
d) Simülasyon (Benzetişim) Modelleri: Bilgi-işlem makinelerinin gelişmesi ile yaygınlaşan ve karmaşık, çok değişkenli, çok alternatifli sorunlara uygulanabilen bir modeldir.
e) Şebeke Planlama Modelleri: Yalnızca bir defa gerçekleştirilecek büyük ölçekli projelerde eşzamanlı veya birbirlerine bağımlı faaliyetlerin planlaması, izlenmesi ve denetlenmesi amacıyla kullanılan modellerdir.
f) İstatistik Analiz: Özellikle, talep tahminleri, olasılık hesapları, korelasyonlar ve kalite kontrolunda uygulanan istatistiksel modellerdir.
g) Şematik ve Grafik Modeller: Üretim sisteminin çeşitli sorunlarında yaygın kullanılan çizimi ve anlaşılması oldukça basit geleneksel modellerdir. Bir üretim yönetimi alt sistemin analizinde şüphesiz bu sayılanların dışında da başkaca modeller bulunabilir ve kullanılabilir. Ancak unutulmaması gereken bir nokta, gerçek sorunlar ve olgularla soyut modellerin birbirine karıştırılmamasıdır. Modellerin çeşitli sınırlamaları, yetersizlikleri ve hataları bulunabilir. Modeller, anlamayı ve çözümü kolaylaştırma amacıyla gerçek sorunları ileri derecede basitleştirerek, soyut ve kavramsal bir yapıya indirgerler. Bu nedenle, karmaşık sorun çözmede modellerden yararlanırken modellerin bu özelliklerinin her zaman için gözönünde bulundurulması gerekmektedir.
Sistem yaklaşımı, günümüzde hemen her tür sorunun ele alınmasında ve çözüme kavuşturulmasında yararlanılabilecek bilimsel bir düşünme biçimidir. İşletme yönetimine ilişkin sorunların da sistem yaklaşımı ile ele alınması, giderek yaygın kabul görmekte ve etkin çözümlere ulaşmayı kolaylaştırmaktadır. Bu bölümde sistem yaklaşımının bir temel işletme fonksiyonu olan üretim yönetimine uygulanabilirliği ortaya konulmaktadır. Burada öncelikle, üretim ve üretim yönetiminin tanımları ve sistem olarak açıklanmaları ele alınmış ve üretim yönetiminde sistem yaklaşımının gerekliliği vurgulanmıştır. Daha sonra bir sistem olarak üretim yönetiminin genel modelleri ortaya konularak bunun işletme sistemi için yer ve önemi açıklanmıştır. Bu izleyen alt bölümlerde de üretim yönetimi ile diğer işletme alt sistemleri arasındaki ilişkiler ve üretim yönetiminin alt sistemleri ele alınmış ve son olarak da üretim yönetiminde sistem analizinin aşamaları ve kullandığı modeller incelenmiştir.
SORULAR
1. Üretimi bir girdi-çıktı sistemi olarak tanımlayınız.
2. Üretim yönetiminin bir bölüm olmaktan çok bir sistemler dizisi olarak ele alınmasının gerekliliğini tartışınız.
3. Üretim yönetimi neden "imalat" ile sınırlı değildir?
4. Üretim, pazarlama ve finansman arasında bütünleşme neden gereklidir? Sistem yaklaşımı bunu nasıl gerçekleştirir?
5. Haberleşme sistemi ile üretim arasında ne gibi bir ilişki vardır?
6. Aşağıdaki sistemlerin üretim faaliyetleri olarak nasıl açıklanabileceğini tartışınız ve bunların girdilerini, çıktılarını ve dönüşüm süreçlerini belirtiniz.
a) Bankalar
b) Üniversiteler
c) Hastaneler
d) Seyahat acentaları.
7. Sistem yaklaşımını benimseyen bir örgütte yapısal değişiklik gerekli midir? Açıklayınız.
8. Bir kontrol sisteminin temel özellikleri nelerdir? Üretim kontrolünü örnek göstererek açıklayınız.
9. Üretim yöneticisinin temel fonksiyonları nelerdir? Böyle bir göreve atandığınızda öncelikle hangi bölümlerle ilişki kurarsınız? Niçin?
10. Bir üretim yöneticisinin işletme bütçesinin hazırlanmasındaki rolü nedir? Bütçe kontrol sisteminin üretimdeki yerini tartışınız.
1 T. Kempner, A Handbook of Management, Penguin Books, 1973, s 313.
2 C. Ferman, İşletme İktisadına Giriş, İstanbul, 1979 (teksir), s. 32.
3 M. K. Starr, Production Management: Systems and Synthesis (2nd Ed.), Prentice Hall International, 1976, s. 15-16.
4 R. C. Juvinall, "Production Research, Basic Objectives and Guidelines", Gundnason, C. H., Corlett, E. W., (Eds.), Development of Production Systems, Taylor and Francis Ltd., 1974 içinde s. 797.
5 M. K. Starr, op. cit., s. 16.
6 E. S. Buffa, Operations Management: Problems and Models, John Wiley and Sons, Inc., New York, 1972, s. 29-30.
7 R. Wild, Management and Production, Penguin Books, 1972, s. 241.
8 E. S. Buffa, Operations.., op. cit., s. 18-22.
9 S. B. Johanssen, "On the Need of New Concepts for Production Management", Gudnason, Corlett, (Eds.), Development of Production Systems, Taylor and Francis, 1974, s. 643.
10 C. Ferman, op. cit., s. 33.
11 E. S. Buffa, Basic Production Management, (2nd Ed.), John Wiley and Sons, Inc. New-York, 1975, s. 63.
12 B. Kobu, "Üretim Yönetiminde Sistem Kavramı" İşletme Fakültesi Dergisi, C. 5, S. l, Nisan 1976, s. 67.
13 R.Wild, op. cit., s. 11.
14 A. Sezgin, "Üretim Sistemlerinde Sibernetik Yaklaşım", İşletme Fakültesi Dergisi, C. 6, S. l, Nisan 1977, s. 284.
15 Y. Tolunay, "Üretim Nedir?", İşletme Fakültesi Dergisi, C. 6, S. 2, Kasım 1977, s.l44.
16 E. S. Buffa, Basic Production, op. cit., s. 39.
17M. K. Starr, op. cit., s. 32.,
E. S. Buffa, Basic Production., op. cit., s. 39-41.
R. Wild, op. cit., s. 24 ve 44.
B. Kobu, loc. cit., s. 67-68.
Y. Tolunay, loc. cit., s. 148-149.
18 E. S. Buffa, Basic Production., op. cit., s. 71.
19 Ibid.,s. 72-78.
20 E. S. Buffa, Basic Production..., op. cit., s. 78-111. (Türkçesi için bkz. Temel Üretim Yönetimi, Çev. A. Sezgin ve diğerleri. A. İ. T. İ. A. Yayını, Ankara, 1981, s. 74-105).
??
??
??
??
9