|Dogunun Rotschild'i: Kamondo Ailesi|
|Written by © Naim A. Güleryüz|


Tarih ve Toplum Dergisi, 04/2003
Bankalar Caddesinde, bugun muzeye donusturulmus olan eski Osmanli Bankasi gorkemli binasinin tam karsisinda yer alan ve caddeyi ustteki Banka sokagina baglayan basamaklar Kamondo Merdivenleri (Eskaleras de Kamondo) olarak bilinir. Sekiz seklinde, iki yonlu, art nouveau stilindeki bu ilginc yapitin orta bolumune takili bir plakette Turkce ve Almanca olarak su yazi okunur: "Bu merdiven Beyoglu Belediyesi tarafindan Demirbank T.A.S. ve Avusturya Liseleri'nin katkilari ile onarilmistir." Ne var ki, 30 Eylul 1985 tarihli bu plakette, yuz yil kadar once bu eseri yaptiran Kamondolarla ilgili herhangi bir bilgi ve hatta adi bile yer almamaktadir1.
Dogunun Rotschild'i diye anilan Kamondo(lar) kimdir? Bir sure Venedik'te ikamet ettikten sonra Istanbul'a yerlesen Ispanyol-Portekiz kokenli bu aile ile ilgili bazi kisisel bilgilere halen Viyana Arsivlerinde bulunan bir gemi kiralama belgesinde rastlanmaktadir2. Trieste Yahudi cemaati arsivlerinde de 18.yuzyilin sonunda kentin Sefarad sinagogunun insaatina destek olan iki Kamondo kardesin kaydi mevcuttur3.
Ozgun yazilis sekliyle Camondo sozcugunun kokeni Fransiz tarihci Philippe Erlanger'e gore Venedik lehcesinde Dunya Evi anlamina gelen Ca' Mondo'dur. Daha gercekci bir varsayim ise Venedik civarinda bu adla taninan kucuk bir Yahudi cemaatinin adindan kaynaklandigidir4.
1780-1785 arasi, muhtemelen 1781'de Istanbul Ortakoy'de dogan Abraham-Salamon Kamondo'nun tellal olan babasi Salamon-Jacob ayni zamanda Ortakoy Sinagogu yoneticilerindendi5. Abraham-Salamon 25 Mayis 1804 gunu Haskoy'de Hayim Sabetay Yuda Levi kizi Clara ile evlendi ve 1810 da tek cocugu Salamon-Rafael dunyaya geldi. Abraham-Salamon'un agabeyi Isak ile beraber 1815'de kurduklari Isaac Camondo et Compagnie (Isak Kamondo ve Surekasi) unvanli banka kisa zamanda geliserek devrin itibarli uluslararasi finans kuruluslarindan biri oldu. Isak 5 Eylul 1832'de vebadan olunce cocuklari olmadigindan tum servet ve is idaresi kardesi Abraham'a kaldi. Viyana Borsasi, Paris ve Londra is cevreleri ve bankalariyla siki bir iliskide olan Banka cogunun Osmanli Imparatorlugu muhabiri idi. Abraham Bankayi basariyla yonetti ve gelistirdi, Baron Hirs (Hirsch) gibi unlu zenginlerin Istanbul Bankeri oldu. Banka, Kirim Savasi (1853-1856) sirasinda Osmanli Devleti'nin savunma gereksinmelerini de finanse etti. 1860 yilinda Banka 12/64 hisse ile Union Financiere adi verilen bir yerli bankerler koalisyonuna katildi. Abraham-Salamon'un oglu Salamon-Rafael babasinin isiyle pek fazla ilgilenmedigi halde torunlari Abraham-Behor (d.1829) ile Nisim (d.1830) buyukbabalarinin bankasina katildilar. Abraham-Behor kisa zamanda bankanin basina gecti, hatta cok kez ayni adi tasidigi buyukbabasiyla karistirildi. 1863'de kurulan Bank-i Osmani-i Sahane (Osmanli Bankasi) ‘ye rakip olarak Kamondo'lar ayni konumda bulunan diger bazi Galata Bankerleriyle birleserek 1864'de 2 milyon sterlin sermayeli Osmanli Imparatorlugu Sirket-i Umumiyesi'ni (Societe Generale de l'Empire Ottoman) kurdular6. Bu girisim Kamondolarin servetinin artmasinda onemli bir rol oynadi. Ne var ki, 1868'de Credit General Ottoman bankasinin kurulmasi, Babiali'nin dis borclanmaya yoneldikce ic finans kurumlarini goz ardi etmesi uzerine Bankanin mutlak surette dis baglantilari olmasi gerekliligine inanan Kamondo kardesler Paris'e yerlesmege karar vererek bankanin merkezini Paris'e7 tasidilar. Istanbul'daki banka ise faaliyetini bir sube huviyetinde surdurdu. Bir sure sira ile Istanbul - Paris arasinda mekik dokuduktan ve Paris'teki Bankayi ve ikametgahlarini8 duzene soktuktan sonra once Abraham-Behor daha sonra da Nesim 1869'da aileleriyle birlikte Paris'e goc etti. Banka, buyukbaba Abraham-Salamon'un da Paris'e yerlesmesinden sonra tam yetkili mudurleri tarafindan yonetildi. 1872 yilindan itibaren de faaliyetini daraltip yalnizca degisik konsorsiyumlara katilmakla yetinmege basladi.
Kamondolar, Marmara'da ve Bogazici'nde vapur seferleri duzenlenmesi amaciyla Sadrazam Mustafa Resit Pasa'nin israriyla 1851'de kurulan ve "ulke icin hayirli bir girisim" olarak ifade edilen Sirket-i Hayriye'ye ortak olduklari gibi 30 Agustos 1869'da kurulan Dersaadet Tramvay Sirketi'nin de kuruculari arasinda yer aldi.
1889 yili Kamondolar icin bir donum noktasidir. Kont Nesim de Kamondo Subat 1889'da akciger iltihabindan, Abraham-Behor da, aradan on ay dahi gecmeden 13 Aralik da ayni hastaliktan yasamini yitirir. Hayatta iken ayni cizgiyi izlemis olan iki kardes talihin garip cilvesiyle ayni yil ayni hastaliktan ebediyete gocerler.
Bankaciliktan cok sanat eserleri koleksiyonculuguna merak saran Isak (Abraham-Behor'un oglu) 1894'de Bankanin finans faaliyetlerini tamamen tatil edip yalnizca gayrimenkul yonetimiyle yetinmesine karar verdi9. 1917'de tamamen kapanan Bankanin 1854'e kadar Ibranice, 1885'e kadar Italyanca ve daha sonra da Fransizca tutulan kayitlari ve arsivi 1939'da Fransa Ulusal Arsivleri'ne (Archives Nationales) intikal etti10.
Abraham-Salamon Kamondo'nun batiya buyuk hayranlik duyan Sadrazam Mustafa Resit Pasa (Buyuk Resit Pasa) ile siki bir dostlugu vardi. Kendisinin ekonomi ve mali konularda danismani olan Kamondo bu dostlugu Sadrazam Ali Pasa ve Sadrazam Fuat Pasa ile de surdurdu. Her ikisi de gerek buyukbaba gerek torun Abraham Kamondolar ile karsilikli guvene dayanan siki bir iliski icindeydiler.
Saraya ve Devlete buyuk hizmetlerinden dolayi Nisan-i Iftihar ve Mecidiye nisanlariyla taltif edilen Abraham-Salamon Kamondo Avusturya Imparatoru Franz-Jozef'in dugunu dolayisiyla Istanbul Avusturya kolonisini temsilen Viyana'ya giden heyete baskanlik etti ve Imparator tarafindan kendisine Sovalye unvani tevcih edildi11.
Abraham-Salamon Kamondo Kasim 1866'da Italya Birligi'nin kurulmasini takiben Avusturya uyrugunu terk edip Italyan uyruguna gecti. Bu arada Italya Kirali Viktor Emanuel II, Italya'yi birlestirme cabalarinda kendisine ve Savoy hanedanina esirgemedigi destegi, Avusturya-Italya savasi dul ve yetimlerine buyuk yardimlari ve Istanbul Italyan Okulu'na kucumsenmeyecek bagislari dolayisiyla 28 Nisan 1867 tarihinde Abraham Salamon Camondo'ya "ailenin en buyuk ogluna veraset yoluyla gecebilmek imtiyazi" ile Kont unvanini verdi. Nesim Kamondo da 15 Eylul 1870 tarihinde ayni unvanla onurlandirildi.
M.Franco, Kont Abraham de Kamondo'nun - Resit Pasa'ya yakinligi sayesinde - "Osmanli Imparatorlugunda gayrimenkul edinme izini alan ilk yabanci uyruklu" kisi oldugunu ve bu sayede sayisiz gayrimenkul satin alma, insa ettirme ve tasarruf etme olanagina sahip oldugunu yazar12. Galante, borclular taahhutlerini yerine getirmedikleri zaman ipotek alinan gayrimenkullere sahip olamayip bunlari Osmanli uyruklu yakinlari adina tescil etmek durumunda kalan Kamondo Bankasinin durumu Saray'a arz edildiginde Abdulaziz'in bir Irade ile "baskalarina emsal olmamak uzere Kont Avram Kamondo'nun buyuk hafidi olan Avram veled Rafael Salamon'a" Imparatorluk sinirlari icinde gayrimenkul sahibi olmasina izin verdigini belirtir13. Kamondo konusunda kapsamli bir arastirmaci olan Nora Seni de bu Iradenin 1867 den sonra duzenlendigini, Kamondolar bu tarihten once de gayrimenkul sahibi olduklarina gore ya 1867 oncesi bir baska Irade bulundugunu veya mulklerin Osmanli tebaasi bazi akrabalari adina satin alinmis olabilecegi savini sunmaktadir14.
Kirim Savasi sonrasinda olusmaya baslayan batilasma hareketi cercevesinde Istanbul'da bir belediye reformu egilimi gelisti. Bu arada elciliklerin ve yabancilarin ikamet bolgesi olan Pera sakinleri ile Galata bankerlerinin baskisiyla uygulamaya bu bolgeden baslanmasi gorusu olgunlasti. Bu amacla Mayis 1855' de kurulan Intizam-i Sehir Komisyonu uyelerinden biri de Abraham-Salamon Kamondo'dur15. Pilot bolge olarak secilen Galata - Pera yenilenen ve isiklandirilan sokaklari, yeni insa edilen han ve binalariyla bati modeli bir kentlesme gorunumune burunurken is muhiti de ozellikle limana yakin Karakoy bolgesinde yogunlasti. Kamondo gayrimenkullerinin cogu da bu bolgede yer almakta, bircok banker ve banka merkezlerini bu hanlara nakletmektedir16. Abraham-Behor ve Nesim Kamondo kardesler de ikametgahlarini Bankalar Caddesi uzerindeki Bahtiyar Han No.25-30 daki yazihanelerine cok yakin gorkemli bir binaya, hemen arkasindaki Kamondo Sokagi No.2-6'ya tasirlar17. Daha once mevcut basamaklarin yerine insa edilen (ve yazimizin basinda bahsi gecen) Kamondo Merdivenlerinin mimari bilinmemektedir. Beyoglu-Karakoy Tunel'ini insa eden Fransiz mimar Eugene Henri Gavand'in 1867/68 tarihli plani ile Mimar Valluri'nin 1890 tarihli Osmanli Bankasi projesi karsilastirilmasindan bu merdivenlerin 1870 yili sonu ila 1880 yili ortalari arasi bir donemde insa edildikleri sanilmaktadir18. 1913 yilinda, Sehremini Cemil (Topuzlu) Pasa ile Mimar Alfred Michel arasinda, otuz degisik yerde "umuma mahsus tuvalet salonu" insasi icin imzalanan anlasmada ongorulen mekanlardan biri de Kamondo Merdivenlerinin alti ise de proje gerceklesmemistir 19.
Kamondolar ayrica Buyukada'da, Abraham-Salamon'un yazlik olarak yegledigi Camlica da, Abraham-Behor ve Nesim'in tercih ettigi Bogazici'nde, ozellikle Buyukdere ve Yenikoy kiyilarinda da gayrimenkuller edinmisler, bu iki Bogazici sahil kasabasinda birer sinagog insa ettirmislerdir. Iki yil once yenilenen Yenikoy Sinagogu gunumuzde halen fiili hizmettedir20.
19.yuzyilin ilk yarisinda Osmanli Yahudileri o denli kara taassup ve cehalet icinde idiler ki dil-din ayirimi yapamiyor, bir yabanci dil ogrenimini dahi baska bir dine gecmek gibi goruyorlardi. Alliance Universelle Israelite baskani Isidore Loeb 1854'de ozetle soyle yaziyordu:
"Istanbul Yahudi Cemaati eski hasmetini kaybetmistir. Yahudiler gunden gune fakirlesmekte, bir zamanlar sahip olduklari mevkiler artik Rumlar ve Ermeniler tarafindan ele gecirilmektedir. Bu cokus kultur yoksunlugundan ve kultur seviyesini yukseltmek icin gerekli onlemleri alip tum cemaat mensuplarina kabul ettirecek bir otoritenin boslugundan kaynaklanmaktadir. Halen hic bir ciddi kuruma sahip olmayan ondersiz Yahudi Cemaati tam bir harabeye donusmekten ancak eski teskilati sayesinde kurtulabilmektedir." 21
Yesaya Aciman, Ezekiel Gabay, Behor Karmona gibi liderlerin olumunden sonra Istanbul Yahudi Cemaaati bassiz ve ondersiz kalmisti. 1830'larda Abraham-Salamon Kamondo cemaatin basina gecerek yonetimi ele aldi ve derhal toplumunun sorunlarina egildi. Hastalar, muhtaclar, ozurluler icin fonlar tesis ederek sefaletle savasmaga gayret etti, degisik yerlerde sinagoglar ve yesivalar kurdu22 . Avrupa ile siki temasta olan Kamondo oralarda olusan kultur ve egitim calismalarini yakindan izliyor, bu gelismelerden kendi cemaatini da yararlandirmak, son yuzyil icine dustukleri karanlik ve cehaletten kurtarmak istiyordu. Paris'te ikamet etmekte olan Rotschildler de bu sirada Dogu Yahudilerini kalkindirmak icin projeler gelistirmekteydi. Ailenin temsilcisi Albert Cohn 1854'de Istanbul'u ziyaret ettiginde Kamondolarla gorusur ve Haskoy'un bir mahallesi olan Piri Pasa'da beraberce bati egilimli bir okul acarlar. 23 Kasim 1854'de ogretime baslayan ve la escola diye anilan bu okulun mudurlugune modern egitimci Benoit Brunswick tayin edilir. Ne var ki Ibranicenin yaninda Turkce ve Fransizca da egitim verilmesi fanatik hahamlari harekete gecirir. 18 Subat 1856 Islahat Fermaninin ilanindan kisa bir sure sonra Cibali'de meydana gelen bir Kan Iftirasi olayi uzerine Istanbul Yahudi cemaati sorumlulari bir toplanti yaparlar. Istanbul da bir Banka acmak isteyen Baron de Rotschild'in yetkili makamlarla temas icin Istanbul'a gelen oglu Alphonse da toplantiya katilir. Toplantida alinan kararlar 7 Mart 1856 gunu Hahambasi Rav Haim ha Kohen tarafindan bir genelge olarak yayinlanir23. Abraham de Kamondo'nun kerhen imzaladigi genelgeye gore cemaat islerinin yurutulmesinde Kamondolar on plandadir, ancak dini egitimin zayiflamamasi icin okul yonetimi ve egitim programinda belirlenen onlemler uygulanacaktir. Tum bu kisitlamalara ragmen olumlu bir yolda ilerleyen yeni egitimin basarisindan tedirgin olan kisir goruslu tutucu hahamlarin "din elden gidiyor" "cocuklarimiz hristiyanlastiriliyor" seklinde kopardiklari yaygaraya Kamondo ve aydinlar, Hahambasi Yakup Avigdor'un da destegiyle, direnmeye gayret ediyordu. Tutucularin elebaslari Haham Isak Akris ve Salamon Kamhi idi. 1862 yilinin bir Kasim aksami Kont Kamondo'nun Yenikoy'deki yalisina yanasan bir kayiktan rihtima cikan uc karalti, elinde asasi ile Haham Isak Akris ve iki comezi, hizmetkarlarin karsi koymasina ragmen hisimla yalidan iceri dalarlar. Merdiven basini aydinlatan, birer heykele monte edilmis ayakli ve fanuslu iki lambayi gorunce daha da asabilesen grup etrafi kirmaya baslar. Gurultuyu duyan Kamondo ve yanindaki misafiri merdiven basina geldiginde Akris Kamondo'ya hitaben, usulune uygun sozcuklerle kendisini herem (aforoz) ettigini ilan eder. Kamondo'nun misafiri Sadrazam Fuat Pasa'dan baskasi degildir. Tanik oldugu manzaradan hiddetlenerek muhafizlarina derhal Haham Akris ve comezlerini yakalatarak Eyup'te Iplikhaneye hapsettirir. Olay Haskoy'de suratle duyulunca fanatiklerin kiskirttigi cahil toplum Gulhane ve Babiali'ye yuruyerek Haham Akris'in serbest birakilmasini ister. Cuma gunu Halic'ten gecerek Eyup Camii'ne gitmekte olan Sultan Abdulaziz'in yoluna cikan ve Halic'in iki sahilini dolduran bir kalabalik El Meleh Yasev al Kisse Rahamim (Kral merhamet tahtinin ustunde oturur) ilahisini okurken uc temsilci de bir kayikla Sultan'in kayigina yanasarak Akris'in serbest birakilmasini arz ederler. Konuya tam vakif olmayan Padisah da Akris'in derhal serbest birakilmasini buyurur. Bu aftan simaran Akris bu kez, Hahambasi Avigdor'un azledilmesini, Kamondo'nun cemaat yonetiminden kovulmasini talep eder. Tutucu kesimin baskisina karsi, Fuat Pasa'nin da gayretiyle bir orta yol bulunur. Kamondo'nun baskani bulundugu Cemaat Idare Meclisi gecici olarak tatil edilirken Hahambasi'nin durumunu tetkik icin Imparatorlugun uc ayri kentinin - Edirne, Izmir ve Serez -Hahambasilarindan24 olusan bir tahkikat komisyonu kurulur. Devam eden baskilar sonucunda, bu arada haklarinda herem karari kaldirilmis bulunan Abraham Kamondo ve gazeteci Yehezkiel Gabay gorevlerinden uzaklastirilir. Yabanci uyruklularin cemaat yonetiminde gorev almasi yasaklanir. Hahambasi Avigdor da bir sure sonra istifa eder25 . Baska bir deyimle "Haskoy Pera'ya galip gelmistir"26. Bu nahos olayin tek olumlu yonu, "Yahudi taifesi arasinda ihtilaflardan" sikilan Fuat Pasa'nin girisimiyle hazirlanan Hahamhane Nizamnamesi'nin 1865 (1281-5624) 'de Abdulaziz'in Iradesiyle yururluge konmasidir27.
Bu mucadeleden yorulan Kamondolar, o yillarda Galata Yahudi Cemaatiyle meydana gelen bir anlasmazlik sonucu kurulan yeni bir cemaatin destekleyicilerindendir: Istanbul Italyan Yahudi Cemaati - Comunita Israelitica-Italiana di Istanbul. Yeni cemaatin kurucu ve yoneticilerinin hemen hemen tumu Kamondo Bankasi mudurlerinden olusmaktadir: Daniel Fernandez, Emanuel Veneziani, Leon Piporno vs.28.
Fuat Pasa tarafindan bazi belgelerde Asaletlu Hoca Kamondo veya Cemaat Sarrafindan Hoca Kamondo diye bahsedilen Abraham-Salamon Kamondo tek oglu Salamon-Rafael'in 1866'da olumunden sonra Paris'e gitmeye karar verdi. 1872'de Paris'e yerlesti ve kisa bir sure sonra 30 Mart 1873'de Parc Monceau'daki ozel malikanesinde vefat etti. Kalbi ve anilariyla bagli oldugu Istanbul'da gomulmeyi vasiyet eden Kont Abraham de Kamondo'nun naas'i, Monceau sokagindaki ilk torenden sonra Paris Sefaretimizin (Buyukelciligimizin) tavassutuyla Istanbul'a getirildi ve 14 Nisan 1873 Pazartesi gunu (Hamursuz Bayrami haftasi ortasinda) gorkemli bir torenle Haskoy mezarliginda onceden insa ettirdigi anit mezarda topraga verildi. Kamondo Turkiye'de o denli sevilen ve sayilan bir kisi idi ki cenaze toreni gunu Istanbul ve tum Osmanli Yahudi cemaatleri yas tutarken borsa ve finans kuruluslari islerini tatil ediyor, Galata ve Halic esnafi dukkanlarini kapatiyor, kiliselerde dahi canlar caliniyordu. Cenazeyi biri piyade digeri bahriyeli iki mufreze takip ediyor, Saray Bandosu cenaze marsini caliyor, Osmanli Devlet ricali, diplomatlar, dini misyon temsilcileri ve tabiatiyla Istanbul Yahudi cemaatinden buyuk bir kalabalik cenaze arabasinin pesinden yuruyordu. Franco'nun deyimiyle "Yahudiler Osmanliya geldiklerinden beri, Osmanli topraklarinda yasadiklari o alti yuz yil boyunca hicbir Yahudi'ye bu kadar saygi gosterisinde bulunulmamisti."29
Kont Abraham-Salamon de Kamondo'nun eklektik mimari tarzindaki anit-mezari Haskoy mezarliginin ortasinda iken ve yaninda bir de dua odasi bulunurken 1952 yilinda30 , E-5 cevre yolunun acilmasi icin istimlak edilen ve yola giden alan dolayisiyla bugun Sisli'den Halic Koprusune giderken sagda hafif yuksekte kalmaktadir. Boyu 10,5m - eni 9m - yuksekligi yaklasik 5m olan anit-mezar'in, muhtelif zamanlarda yapilan tum tamirat ve restorasyonlara ve alinan onlemlere ragmen mermer, demir ve kursunlari calinmis, dis mimarisi tahrip edilmis, pencereler acilmis, bilinmeyen bazi kimseler tarafindan ic kisminda duvarlar ve ranzalar insa edilerek evsizlere gecelik yatak olarak kiraya verilmistir. Anit-mezar'in restorasyonu, ic mekan ve cevre duzenlemesi icin hazirlanan 17 Mart 1988 tarihli ayrintili proje31 Turkiye Hahambasiligi'nin maddi olanaklarini asmasi dolayisiyla uygulanamamistir. Kultur ve Tabiat Varliklarini Koruma Kurulu'nun 22 Mart 1991 tarih ve 2570 sayili karariyla "korunmasi gereken kultur varligi" olarak tescil edilmis olan yapitin tamir ve korumasi calismalari bugunlerde, Hahambasiligin destegiyle, Istanbul Buyuksehir Belediye Baskanligi tarafindan projelendirilmektedir.
Notlar:
|< Prev|