TÜRKİYENİN DAHİL OLDUĞU ULUSLARARASI KURULUŞLAR
TÜRKİYE'NİN DAHİL OLDUĞU ULUSLARARASI KURULUŞLAR
BİRLEŞMİŞ MİLLETLER ÖRGÜTÜ (BM)
UNITED NATIONS ORGANIZATION (UNO)
Dünyada barış ve güvenliği korumak, hak eşitliği ve kendi kaderini belirleme ilkeleri temelinde ülkeler arasında dostluk ilişkilerini geliştirmek, ekonomik, toplumsal, kültürel ve beşeri sorunlar çözmede uluslararası işbirliği sağlamak amacıyla 24 Ekim 1945'te kurulan uluslararası örgüttür. Merkezi New York'tadır. BM antlaşmasına göre tüm üye devletler eşittirler. Anlaşmazlıklar barışçı yollardan çözülecektir. Örgüt barış ve güvenlik adına örgüte üye olmayan devletlere karşı da antlaşma maddelerini uygulayabilmektedir. Prensip olarak örgütün üye devletlerin iç işlerine karışmaması esastır. Örgütün altı temel organı, elliye yakın danışma ve teknik organı bulunmaktadır. Temel organlar: 1) Genel Kurul, 2) Güvenlik Konseyi, 3) Ekonomik ve Sosyal Konsey, 4) Vesayet Konseyi, 5) Uluslararası Adalet Divanı, 6) Sekreterlik. Örgüte üye tüm devletlerin en çok beş temsilcisi ile katıldıkları ve bir oy hakkına sahip oldukları Genel Kurul yılda bir kez olağan olarak toplanır. Ancak istediği kadar olağanüstü toplantılar yapabilir. Genel kurul kararları genellikle oy çokluğu ile alınmaktadır. Ancak önemli sorunlar söz konusu olduğu zaman, hazır bulunan ve oylamaya katılan üyelerin 2/3 oy çokluğu gerekmektedir. Genel Kurul kararları hukuksal olarak bağlayıcı değildir, sadece tavsiye niteliği taşır. Güvenlik Konseyi örgütün barış ve güvenliğinin korunmasından sorumlu organıdır. Konsey'in on beş üyesi vardır. Bunlardan beş tanesi (A.B.D., Çin, Rusya, Fransa, İngiltere) sürekli üyelerdir. Sürekli üyelerin veto hakkı vardır.
KUZEY ATLANTİK ANTLAŞMASI ÖRGÜTÜ
NORTH ATLANTIC TREATY ORGANIZATION (NATO)
Askeri, siyasal nitelikli bir uluslararası örgütlenmedir. 4 NİSAN 1949'da Belçika, Danimarka, Fransa, İzlanda, İtalya, Lüksemburg, Hollanda, Norveç, Portekiz, İngiltere, Amerika Birleşik Devletleri ve Kanada'nın katılımı sonucu, toplam on iki ülkenin imzaladıkları bir antlaşma ile kurulmuştur. 1952 yılında Türkiye ve Yunanistan 1955 yılında Federal Almanya, 1982 yılında İspanya, 1999 yılında da Çek Cumhuriyeti, Macaristan ve Polonya örgüte üye olmuşlardır. Fransa ittifakın askeri kanadından 1966 yılında, Yunanistan ise 1974 yılında ayrılmıştır. Yunanistan askeri kanada 1980 yılında tekrar dönmüştür. II. Dünya Savaşı sonrasında Batılı ülkeler ile Sovyetler Birliği arasındaki anlaşmazlıkların bir uzantısı olarak oluşturulan NATO, daha çok savunma niteliğinde bir örgüttür. Kuruluş antlaşmasına göre, üyelerden herhangi birisine karşı girişilecek askeri bir saldırı bu örgütün tüm üyelerine yapılmış sayılacaktır. Taraflardan birisine yapılan saldırı durumunda üye ülke, ortak veya bireysel savunma hakkını kullanır. Silahlı güç kullanmayı da kapsamak üzere diğer üyeler kendisine yardımda bulunur. Dünyadaki hızlı ekonomik siyasal gelişmeler karşısında NATO'nun savunma kimliği değişim göstermiştir. Söz konusu değişimin somutlaştırılması ise 6-8 Kasım 1991 tarihinde Roma'da yapılan toplantıda gerçekleşmiştir. NATO'nun yeni stratejisi, krizlerin çözümünde önce diplomatik yolların kullanılmasını, işbirliği ve diyalogların geliştirilmesini savunarak siyasal niteliğini geliştirmeyi amaçlamaktadır. Krizlerin siyasal yollarla çözümlenememesi durumunda askeri önlemler alınabilecek, nükleer silahlar ise ancak son yanıt olarak kullanılabilecektir. Kapsamlı güvenlik kavramının bir diğer stratejisi ise Bunalım Yönetimi olarak saptanmıştır. Burada amaç bunalımın çıkmadan önlenmesidir. Kasım 1991 zirvesi sonrasında NATO, Baltık Merkezi ve Doğu Avrupa ülkeleri ve eski Sovyetler Birliği ülkeleri ile ilişkileri geliştirmek için karar almıştır.
AVRUPA BİRLİĞİ (AB)
EUROPEAN UNION (EU)
Aslında birbirinden farklı, ancak birbirini tamamlayan üç topluluğun oluşturduğu birliktir. Bu topluluklar; Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu, Avrupa Atom Enerjisi Topluluğu ve Avrupa Ekonomik topluluğudur. Bunlardan ilk ikisi kendi özel konularıyla ilgilenirler. Avrupa Ekonomik Topluluğu ise onların dışında kalan tüm ekonomik konuları kapsar. 1994'e kadar Avrupa Topluluğu yada Avrupa Ortak pazarı ifadeleri kullanılmıştır. 25 Mart 1997'de imzalanan Roma Antlaşması ile Avrupa Atom Enerjisi Topluluğu da kurulmuştur. Roma Antlaşması'nda bir iktisadi birleşme şekli olarak Gümrük Birliği öngörülüyordu. Diğer bir deyişle, altı kurucu ülke olan Federal Almanya, Fransa, İtalya, Belçika, Hollanda, Lüksemburg'un aralarındaki gümrük tarifelerini ve öteki dış ticaret kısıtlamalarını kaldırmaları ve dışarıya karşı bir ortak gümrük tarifesi uygulamaları kabul ediliyordu. Bununla birlikte Gümrük Birliği'nden öteye, bölge içinde üretim faktörlerinin serbest dolaşımı sağlanarak bir ortak pazara geçilmesi ve oradan da ekonomik, mali ve sosyal politikaların uyumlaştırılarak bir iktisadi birlik kurulması amaçlanmıştır. Roma Antlaşması'nın uzun vadedeki amacının Batı Avrupa Birliği'nin bu amaca ulaşmak için benimsediği bazı ortak politikalar vardır. Bunlar arasında örneğin, ortak tarım politikası, ortak ve rekabet politikası gibi politikalar yer alır. Uzun vadede üye ülkelerin hukuk sistemlerinde yakınlaşma söz konusudur. Avrupa topluluğunun üye sayısı 1 Ocak 1973'te İngiltere, İrlanda, Danimarka'nın katılımı ile 9'a, 1 Ocak 1981'de Yunanistan'ın katılımı ile 10'a, 1 Ocak 1986'da İspanya ve Portekiz'in katılımı ile 12'ye çıkmıştır. Avusturya, İsveç ve Finlandiya ise 1 Ocak 1995 tarihinden itibaren Birliğe üye olmuşlardır. Norveç ise halk oylaması sonucu üyeliği red etmiştir. Sonuç olarak üye sayısı 15 oldu. Türkiye Cumhuriyeti ise 1987'de tam üyelik başvurusu yapmıştır. Esasen Ankara Antlaşması ile Avrupa Topluluğu ile Türkiye arasında bir "ortak üyelik" statüsü kurulmuştur. 1 Ocak 1996 tarihinden itibaren Türkiye ile Avrupa Birliği arasında Gümrük Birliği gerçekleştirilmiştir.
AVRUPA KONSEYİ
COUINCIL OF EUROPE
5 Mayıs 1949'da kurulan hükümetler arası bir işbirliği örgütüdür. Siyasal nitelikli bir bölgesel örgüttür. II. Dünya Savaşı sonrasında Avrupa'da bütünlüğün ve barışın sağlanması için başlatılan girişimlerin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Avrupa Konseyi'nin üyeleri Batı demokrasisinin temel ilkelerine bağlı ülkelerdir. Konseyin amaçlarını şöyle sıralayabiliriz: Üyeler arasındaki ortak ilkeleri korumak, ekonomik ve siyasal gelişme için birlik oluşturmak, ekonomik-şosyal-kültürel-bilimsel-hukuksal ve yönetimsel ortaklık kurmak, insan hakları ve özgürlüklerini koruyarak geliştirmek. Örgütün organları: Bakanlar Komitesi Parlamenterler Asamblesi, Sekreterlik ve Avrupa İnsan Hakları Divanı'dır. Bakanlar Komitesi üye ülkeler Dışişleri Bakanlarından oluşur. Parlamenterler Asamblesi ise her üye ülkenin kendi nüfusuna göre düzenlenmiş kontenjan adedi kadar Parlamenterden oluşur. Parlamenterler ülkelerini değil kendilerini temsil ederler. Kararlar 2/3 çoğunluk ile alınır. Konsey Dışişleri Bakanlarının 1950 yılında imzaladıkları Avrupa İnsan Hakları sözleşmesinin 1954 yılında yürürlüğe girmesinden sonra üye ülkeler hukuksal olarak bağlanmaktadır. Bu sözleşmenin yürütülebilmesi için altkurumlar oluşturulmuştur. Bunlar Avrupa İnsan Hakları Komisyonu ve Avrupa İnsan Hakları Divanı'dır. Avrupa İnsan Hakları Komisyonu her üye devletin bir delege ile temsil edildiği ve üyeleri Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi tarafından altı yıl için seçilen bir organdır. İnsan haklarının ihlâl edildiği gerekçesi ile kişi, kurum ve ülkelerin başvuruda bulunabildikleri Komisyon, toplantılarını gizli yapar. Avrupa İnsan Hakları Divanı ise, Avrupa Konseyi üye sayısı kadar yargıçtan oluşur. Yargıçlar üye ülkelerin sundukları isimler arasından Avrupa Konseyi Parlamenterler Asamblesi tarafından 9 yıllığına seçilirler. Divan, Komisyona gelen davalara, ancak yetkisinin ilgili taraflarca tanınması halinde bakar. Avrupa Konseyi, Sosyal Güvenlik Ekonomik ve Kültürel alanlarda da sözleşmeler kabul etmiştir. Örgütün üye sayısı 1996 başında Rusya Federasyonu'nun da katılımı ile birlikte 40'a yükselmiştir. Örgütün merkezi Fransa'nın Strazburg kentindedir.
AVRUPA GÜVENLİK VE İŞBİRLİĞİ TEŞKİLATI (AGİT)
ORGANIZATION ON SECURITY AND COOPERATION İN EUROPE (OSCE)
Eski Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı'nın yeni adıdır. Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı, bağlayıcı nitelikte olmayan bir Nihai Senet'in imzalanmasıyla sonuçlanan bir dizi uluslararası toplantıdır. (1973-75) Konferansa Arnavutluk dışındaki bütün Avrupa ülkelerinin yanı sıra ABD ve Kanada da katıldı. Son olarak 31 Temmuz-1 Ağustos 1975'te Helsinki'de düzenlenen doruk toplantısında bir araya gelen 35 ülkenin devlet başkanları Nihai Senet olarak bilinen belgeyi imzaladılar. Bu senet Avrupa'da II. Dünya Savaşı sonrası ortaya çıkan sınırları dokunulmaz olarak kabul etmekte ve anlaşmaya imza atan ülkelerin insan haklarına ve temel özgürlüklere saygı göstermelerini, bilim, kültür ve başka alanlarda işbirliği yapmalarını öngörmekteydi. Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı, 1985'te iktidara gelen Gorbaçov'un Batı ile yakınlaşma politikası ve özellikle 1989 sonbaharında Doğu Avrupa ülkelerinde ortaya çıkan demokratikleşme hareketleriyle özel bir önem ve yeni Avrupa barış ve düzeninin kurulmasında ağırlıklı bir rol kazandı. 19-22 Kasım 1990'da Paris'te AGIK doruk toplantısı yapıldı. Bu toplantıya, AGIK, yaptırım gücü olmayan, ancak Avrupa'daki anlaşmazlık ve çatışmalarda yararlı roller üstlenebilecek çok daha kapsamlı bir çerçeveye sahip oldu. Toplantı, aynı zamanda, bloklar arası rekabetin, yani soğuk savaşın, tam anlamıyla tarihe karıştığını da resmi hale getirmiş ve Avrupa'nın bölünmüşlüğünün tümüyle aşılması yolunda önemli bir adım oluşturmuştur. Bu çerçevede NATO ile Varşova Paktı üyeleri arasında 20 Kasım 1989'da Paris'te Avrupa Konvansiyonel Kuvvet İndirimi Anlaşması (AKKUM) imzalandı.
BATI AVRUPA BİRLİĞİ (BAB)
WESTERN EUROPEAN UNION (WEU)
Batı Avrupa ülkeleri arasında güvenlik alanındaki işbirliğini güçlendirmek amacıyla 1954’de kurulmuş olan siyasal ve askeri nitelikli bir bölgesel örgütlenmedir. 23 Ocak 1954’de imzalanan bir protokol ile kurulmuştur. 50 yıl için kurulmuş olan Örgüt II. Dünya Savaşı sonrasında Avrupa'nın kendi savunmasını kendisinin yapmasını amaçlamış ve Kuzey Atlantik Örgütü (NATO)'ne bir alternatif oluşturmayı istemiştir. Antlaşma üyeler arasında siyasal, sosyal, hukuksal ve askeri alanlarda işbirliğini öngörmektedir. Yine antlaşmaya göre taraflarından birisi Avrupa'da silâhlı bir saldırıya uğrarsa diğer taraf ülkeler her türlü yardımı yapacaklardır. Günümüz Avrupa Entegrasyon hareketinin bir öğesi ve Avrupa Topluluğu'nun savunma örgütü gibi kabul edilen B.A.B. üyelerinin önemli bir bölümünün aynı zamanda NATO'ya üye olmaları nedeni ile fiilen bağımsız faaliyet göstermemektedir. Birliğin organları, tüm üyelerin katıldığı Konsey, 108 parlamenter bulunan Savunma Meclisi ve Sekreterlik'tir. Örgütün Üyeleri: Almanya, Belçika, İtalya, Lüksemburg, Hollanda, Fransa, İngiltere, İspanya ve Portekiz'dir. Örgütün merkezi: İngiltere’nin başkenti Londra'dadır. Türkiye BAB'a ortak üyedir.
EKONOMİK İŞBİRLİĞİ VE KALKINMA ÖRGÜTÜ
ORGANIZATION FOR ECONOMIC COOPERATION AND DEVELOPMENT (OECD)
Bir uluslararası ekonomik örgütlenme biçimidir. 1961 Eylül'ünde, Avrupa Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (OECD)'in isminin değiştirilmesi ve üyelik kapsamının genişletilmesiyle faaliyete başlamıştır. Kuruluşu Aralık 1
960'da Paris'te OECD üyeleri ileABD, Kanada ve İspanya arasında imzalanan bir konvansiyonla sağlanmıştır. Daha sonra Japonya ve Avustralya'da üyeliğe girmiştir. OECD’in amaçları şunlardır: Üye ülkelerde, yüksek istihdam ve mali istikrar içinde büyümeye katkıda bulunmak; daha az gelişmiş durumdaki üye ya da üye olmayan ülkelere kalkınmalarında yardımcı olmak; dünya ticaretinin çok yanlı olarak ve ayrım gözetmeme ilkesine dayanarak gelişmesine katkıda bulunmak. Buna karşın OECD, bugün Batılı sanayileşmiş ülkeler arasında uyum sağlamasına yardımcı olan bir kuruluş durumundadır. Örgüt içinde ABD geleneksel olarak Batı Bloku'nun liderliğini üstlenmiştir. Örgütün yirmi dört üyesi şunlardır: Avustralya, Avusturya, Belçika, Kanada, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Almanya, Yunanistan, İzlanda, İrlanda, İspanya, Japonya, Lüksemburg, Hollanda, Yeni Zelanda, Norveç, Portekiz. İsveç, İsviçre, Türkiye, İngiltere ve Amerika Birleşik Devletleri. Örgütün merkezi, Fransa’nın başkenti Paris'tedir.
KARADENİZ EKONOMİK İŞBİRLİĞİ BÖLGESİ (KEİB)
THE BLACK SEA ECONOMIC COOPERATION (BSEC)
Karadeniz'e kıyısı olan ülkeler arasında ekonomik işbirliğini geliştirmeye ve KEİB'e yönelik ilk toplantı 19-21 Aralık 1990 tarihlerinde Ankara'da Türkiye, SSCB, Bulgaristan ve Romanya'nın katılımıyla yapılmıştır. 11-12 Temmuz 1991 tarihlerinde Moskova'da yapılan toplantıda ise SSCB yerini Rusya Federasyonu, Azerbaycan, Gürcistan, Ermenistan, Moldova ve Ukrayna'ya bırakmıştır. KEİB Antlaşması, 3 Şubat 1992'de 9 üye ülkenin yanı sıra Yunanistan ve Arnavutluk un da kurucu üye olarak katıldığı toplantıda, 11 üye temsilcisi tarafından İstanbul'da imzalanarak yürürlüğe girmiştir. KEİB Projesinin amaçları, KEİB Antlaşmasında yer alan 18'nci maddede belirtilmiştir. Antlaşmayla esas olarak amaçlanan, Karadeniz'de barışın korunmasının yanı sıra bir çok alanda işbirliğini geliştirmektir. Ayrıca, çevrenin korunması, firma ve işletmelerin bireysel ve ortak girişimlerinin desteklenmesi, ortak projelerin yapılacağı çeşitli alanların tespiti gibi konular da antlaşma metninde yer almaktadır.
İSLAM KONFERANSI ÖRGÜTÜ (İKÖ)
ISLAMIC CONFERENCE ORGANIZATION (ICO)
Dinsel ortaklık temeline dayanan bir uluslararası örgüt. Fas'ın başkenti Rabat'ta 1969 yılında yapılan İslam Ülkeleri Zirve Toplantısında kurulmasına karar verildi. Örgüt 1970 yılında resmen faaliyete başladı. Amacı İslam Ülkeleri arasındaki dayanışma ve işbirliğini geliştirmek olan örgütün, başlıca üç organı bulunmaktadır.
1) Tüm üye ülkelerin hükümet ya da devlet başkanlarının katıldığı Zirve Konferansı,
2) Genellikle yılda bir kez toplanan Dışişleri Bakanları Konferansı
3) Sekreterya, Kuruluşun Ekonomik ve Ticari, Sosyal, Kültürel olmak üzere üç de Daimi Komitesi bulunmaktadır. İslâm Konferansı'nın mali kurumları İslam Dayanışma Fonu ve İslam kalkınma Bankasıdır. Dünya Bankası'na benzer biçimde örgütlenen İslam Kalkınma Bankası, 1957'de kurulmuştur. Türkiye'nin İslam Konferansına üye ülkelerle çok taraflı ekonomik ve ticari faaliyetleri, İslam Konferansı Teşkilatı Ekonomik ve Ticari İşbirliği Daimi Komitesi (İSEDAK) çerçevesinde yürütülmektedir. Örgütün kırk dört üyesi şunlardır: Afganistan, Cezayir, Bahreyn, Bangladeş, Benin, Burundi, Burnika Faso, Kamerun, Çad, Comoros, Cibuti, Mısır, Gabon, Gambiya, Gine, Biseau, Endonezya, İran, Irak, Ürdün, Kuveyt, Lübnan, Libya, Malezya, Maldivler, Mali, Moritanya, Fas, Nijer, Umman, Pakistan, Filistin Kurtuluş Örgütü, Katar, SuudiArabistan, Senegal, Bierra Leone, Sudan, Suriye, Tunus, Türkiye, Uganda, Birleşik Arap Emirlikleri, Yemen, Nijerya ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti örgütte gözlemci statüsünde bulunmaktadır. Örgüt merkezi Suudi Arabistan'ın Cidde kentindedir.
EKONOMİK İŞBİRLİĞİ TEŞKİLATI
ECONOMIC COOPERATION ORGANIZATION (ECO)
Türkiye, İran, Pakistan arasında kalkınma için Bölgesel İşbirliği Teşkilatı, RCD'nin yerine oluşturulmuş örgüt İran devrimi ve İran-lrak savaşları nedeni ile faaliyetlerini sürdüremeyen RCD fiilen önemini yitirince üç ülke arasındaki işbirliğini geliştirme amacı ile 1985 yılında ECO kurulmuştur. Kuruluşun çalışmaları arasında, ortak sanayi yatırımların yapılması, tercihli ticaret sisteminin oluşturulması, yatırım bankası kurulması ve haberleşme-ulaşım alanlarında işbirliğinin geliştirilmesi yer almaktadır. Faaliyetlerini, Sanayi İşbirliği Komitesi, Ekonomi ve Altyapı İşbirliği Komitesi ve Tarım Bilim, Teknoloji uzmanlık komiteleri ile sürdürmektedir. Sovyetler'in dağılmasından sonra Azerbaycan, Türkmenistan, Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan da örgüte kabul edilmişlerdir.