Karar Veren Beyin ve Stresin Etkileri
Her gün kararlar alıyoruz. Karar verme, davranışlarımızı, ruh halimizi ve hatta hayatımızın gidişatını kontrol etmemizin bir yoludur. Karar vermede kilit unsurlardan biri öz kontroldür. Bu genellikle, hamburger ve sağlıklı bir salata arasında son derece zor bir karar vermemiz gerektiğinde görülür. Ya da bir sınavda hangi cevabı daire içine alacağınızı seçmek gibi. Birçok karar stresle birlikte gelir. Bu stres, verdiğimiz kararları yönlendirebilir veya tehlikeye atabilir. Peki, karar verme sürecinde stres ve öz denetim nasıl bir araya geliyor? Bu yakınsamanın altında yatan nörobiyolojik temel nedir?
Stres ve karar verme arasındaki etkileşime bakmaya başlamadan önce, bir adım geriye gidelim ve karar vermenin altında yatan beyin bölgelerine ve devrelere bakalım.
Beynimizin karar verme süreci;
Not: Yukarıda açıklanan bölgelerin rolleri, anlaşılması için burada basitleştirilmiştir. Bu bölgelerin birbirleriyle olan bağlantıları ve rolleri çok daha fazla yönlüdür ve bu bölgelerin her birinin tam olarak anlaşılması için çalışmalar yapılmaktadır.
Ventromedial prefrontal korteks (vmPFK-orbitofrontal korteks olarak da bilinir), karar vermemizin altında yatan bir beyin bölgesidir. Karar vermenin temelinde vmPFK'nin yatabileceğine dair ipuçları vmPFK lezyonları olan hastalar ile keşfedilmiştir. Bu hastalar karar verme şekillerinde farklılıklar gösterirler. Örneğin, bozulmamış bir vmPFK'ya sahip bir kişi, karar vermeden önce genellikle farklı sonuçları tartar. Bu kişi, gelecekteki sonuçları göz önünde bulundurarak cezalandırıcı sonuçlardan kaçınırken, ödüllendirici sonuçları tercih etmektedir. Örneğin, bu kişi sağlıklı kalmak için çok fazla şekere (anında bir ödül) hayır diyebilir. Bununla birlikte, vmPFK lezyonları olan bir hasta sürekli olarak anında ödüller ararken, cezaya ve gelecekteki sonuçlara karşı duyarsızlık gösterir.
vmPFK'nin karar verme sürecine dahil olduğuna dair bir başka kanıtı, fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme (fMRI) çalışmalarından bilinmektedir. fMRI, belirli bir beyin bölgesindeki nöronal aktivite ile korelasyon gösteren kan-oksijen düzeyine bağlı (BOLD) sinyalleri ölçen bir nörogörüntüleme tekniğidir. vmPFK'nin BOLD sinyali, genellikle karar verme ile ilişkilidir. Lezyon çalışmaları ve fMRI çalışmaları birlikte, karar verme bölgesi olarak vmPFK'yi gösterebiliriz.
vmPFK'nın karar vermesine yardımcı olmak
Artık karar veren bir beyin bölgemiz olduğuna göre, beynimizin "karar vermesine" neyin yardımcı olduğuna bakabiliriz. Sadece kendi karar verme sürecimizi düşündüğümüzde, önemli olan en az iki faktör olduğunu söyleyebiliriz: 1) Benim için en iyi seçim hangisi? 2) Karar verdiğimde nasıl hissediyorum? Bunu nöronal bir seviyede düşünürsek, karar vericinin (vmPFK) ödül merkezinden (striatum) ve duygusal merkezden (amigdala) girdi alması gerektiği düşünülebilir. Çalışmalar (hem lezyon hem de nörogörüntüleme) gerçekten de striatum,amigdala ve vmPFK arasında bir bağlantı olduğunu gösteriyor.
Kararları etkileyen bir diğer beyin bölgesi dorsolateral prefrontal kortekstir (dlPFC). Bu beyin bölgesi kritiktir çünkü karar vermede pratik/mantıksal merkez olarak hizmet eder. dlPFC'nin geçmiş deneyimleri birleştirdiği ve karar verme sırasında artıları ve eksileri tarttığı düşünülmektedir. Örneğin, üzgün olduğunuzda, bütün bir kase dondurmayı yemek isteyebilirsiniz. dlPFC, dondurma yemenin ani ödülünü potansiyel sağlık yararlarıyla birleştirecek, böylece vmPFC'niz dondurmadan biraz daha az yemeye karar verecektir. Sonuç olarak striatum, amigdala, dlPFC ve vmPFC'nin karar verme sürecini etkilediği düşünülmektedir.
Stres karar vermeyi nasıl etkiler?
Stres ve karar verme arasındaki ilişkiyi araştırmak için bir dizi çalışma yapılmıştır (Starcke ve Brand). Bu vakaların çoğunda stres, daha zayıf veya daha riskli karar verme ile ilişkili görünmektedir. Yakın zamanda yapılan bir çalışmada, bu önceki gözlemlerle gerçekten de bir nörobiyolojik bağıntı olduğunu göstermektedir.Yapılan deneyde, katılımcılar akut stres altındayken daha sağlıklı ama daha az lezzetli yiyecekler (karnabahar gibi) ile daha lezzetli ama daha az sağlıklı yiyecekler (çörek gibi) arasında seçim yapmaya zorlanıyorlar (katılımcılar ellerini yaklaşık 3 dakika buz gibi soğuk suya batırmak zorunda kaldılar, bu bazı insanlar için stres oluşturan bir durum). Deney, stresli katılımcıların, stresli olmayan katılımcılara göre daha lezzetli ama daha az sağlıklı seçeneği tercih etme olasılıklarının daha yüksek olduğunu gösterdi. Çoğumuzun muhtemelen sınav haftasında yaşadığı stresi yemek yiyerek ortadan kaldırma isteği ile çok aşina olduğu düşünülürse, bu sonuçlar çok şaşırtıcı değil.
Stresin beynin karar verme devresini nasıl değiştirdiğini değerlendirmek ve açıklanan görev sırasında beyindeki aktiviteyi ölçmek için fMRI kullanıyor. İlginç bir şekilde, stresli ve stresli olmayan katılımcılar arasında vmPFK’de bir fark görülmemektedir. Bununla birlikte, stresli katılımcılar, amigdala ve striatumdaki aktivitede ilintili bir artış gösteriyor. Stresli hastalar aynı zamanda amigdala ve striatum ile vmPFK arasında daha güçlü bir bağlantıya sahipken, dlPFC ve vmPFC arasındaki bağlantı gücü azalıyor (farklı beyin bölgeleri arasındaki bağlantı gücü, psikofizyolojik etkileşim analizi kullanılarak ölçülmüştür.)
Bağlantı gücü değişikliklerinin ve gözlemlenen davranış değişikliklerinin ilişkili olduğuna dikkat etmek önemlidir. Bu bağlantı değişikliklerinin stresli bir kişinin sağlıksız seçim yapmasına neden olduğunu henüz söyleyemeyiz. Stresin ve stres hormonu olan kortizolün, amigdala gibi bölgelerin aktivitesini ve sinyalleşmesini değiştirebileceğini düşündüren bazı kanıtlar vardır (Jasinska ve ark. 2012). Bununla birlikte, stresin bu bağlantıların gücünü değiştirip değiştirmediğini ve nasıl değiştirdiğini ve bunun karar verme için ne anlama geldiğini anlamamız için (muhtemelen model organizmaları kullanarak) daha fazla analiz gereklidir.
Karar verme bölgesinin araştırılması henüz başlangıç aşamasındadır. Beyinde karar vermenin farklı yönlerini temsil eden birçok bölge tanımlanmış olsa da, karar vermeyi anlamanın sadece bu farklı bölgelerin değil, aynı zamanda bunların nasıl bağlantılı olduğunun da bir analizini gerektirdiği giderek daha belirgin hale geliyor. Karar verme, ödül, duygu, geçmiş deneyim ve hatta mantık gibi pek çok bileşeni içerdiğinden, bu bilim adamları için bir zorluk diyebiliriz. Bu farklı bileşenlerin nasıl kodlandığını, birbirlerine karşı nasıl tartıldığını, yeni bilgiler ve deneyimler geldikçe bu kodların ve ağırlıkların nasıl değiştirildiğini görmek ilginç olacak. Zihni (kararları) maddeye (nöronlar) bağlamaya başlamamız için bu çalışmalar bunları öğrenmemize bir yol sunmaktadır.
Referanslar
Blair, R.J.R. (2013) The neurobiology of psychopathic traits in youth. Nature Reviews Neuroscience
Maier, S.U., Makwana, A.B., Hare, T.A. (2014) Acute Stress Impairs Self-Control in Goal-Directed Choice by Altering Multiple Functional Connections within the Brain’s Decision Circuits. Neuron
Starke, K., Brand, M. (2012) Decision making under stress: a selective review. Neurosci Biobehav Rev.
O’Reilly, J.X., Woolrich, M.W., Behrens, T.E.J., Smith, S.M., Johansen-Berg,H. (2012) Tools of the trade: psychophysiological interactions and functional connectivity. Soc Cogn Affect Neurosci
Bechara, A., Tranel, D., Damasio, H. (2000) Characterization of the decision-making deficit of patients with ventromedial prefrontal cortex lesions. Brain
Jasinska AJ et al. (2012) Serotonin transporter gene, stress, and raphe-raphe interactions: a molecular mechanism of depression. Trends Neurosci