"Ekim Devrimi'nin büyük tarihsel açmazı, yalnızca bir tek ülkede sıkışıp kalması değil, yanısıra, sosyalist ilişkilerin gerçek bir temeli olarak, asgari bir iktisadi ve kültürel gelişme düzeyini acımasız bir kapitalist kuşatma altında kendi sınırlı iç imkanlarıyla yaratmak sorunuyla yüzyüze kalmasıydı. Bu iki güçlük birarada, içte ve dışta girilen zorlamaların, bu zorlamaların beslediği yanlışların ve zaafların tarihsel temeli oldu. Bu zorlamaların içteki bedeli, bürokratik deformasyon, öncünün ve iktidarın sınıftan ve çalışan kitlelerden gitgide uzaklaşması, kitlelerin edilginleşmesi ve gitgide sisteme yabancılaşması; dıştaki bedeli, Sovyet devrimiyle dünya devrimi arasındaki ilişkilerin doğru ele alınamaması, Sovyet devriminin çıkarlarını ve ihtiyaçlarını eksen alan bir eğilim gösterildiği ölçüde proleter enternasyonalizminden uzaklaşılması oldu.
(...)
"Proleter enternasyonalizmine her zaman sadık kalmış Bolşevikler önderliğinde zafere ulaşan Ekim Devrimi'ne büyük bir enternasyonalist ruh hakimdi. Bolşevikler Ekim Devrimi'ni dünya devriminin bir başlangıcı saydılar, kendi iktidarlarını ise bir ilk dayanak. Beklenen Avrupa devrimi gelmeyince ve çekilen devrim dalgası Sovyet iktidarını bir yalnızlığa bırakınca, yeni devrimlerle tamamlanıncaya kadar tek ülkede dayanmayı, sosyalist kuruluşu gerçekleştirmeyi yine enternasyonalizmin, dünya devrimi davasına en iyi hizmetin bir gereği saydılar. Bu arada Ekim Devrimi heyecanı içindeki dünya komünistleri de, Sovyet iktidarının tek başına dayanması için üzerlerine düşen azami çabayı sarfetmeyi kendi cephelerinden bir enternasyonalist görev olarak ele aldılar. İlk yıllarda tutarlılıkla izlenen bu karşılıklı enternasyonalist çizgi, Sovyet iktidarının yalnızlığı uzadığı ve sosyalist kuruluşu iç imkanlarla ilerletmek ihtiyacı arttığı ölçüde, giderek zaafa uğradı. Sovyet iktidarında, bir zorunluluk olarak ortaya çıkan tek ülkede sosyalist kuruluşu, gitgide kendi içinde bir amaç ve dünya devrimci sürecinin tabi olmak durumunda olduğu bir eksen olarak görme eğilimine yolaçtı. Öteki ülkelerin proletaryasına ve devrimci(17)olanaklarına güvensizliği besledi. Dünya devriminin başarısında kilit sorun Sovyetlerdeki sosyalist inşanın başarısı olarak görülünce, bunun Komintern politikalarında bozucu, tahrip edici sonuçları oldu. Bu politikalar bazı devrimci olanakların gereğince değerlendirilememesine, hatta zaman zaman Sovyet devletinin uluslararası ilişkilerinin çıkarları adına heba edilmesine yolaçtı. Tek ülkede sosyalizmi kurmak zorunluluğu, sosyalizmin evrensel doğasına aykırı bir düşünceyle, tek ülkede sosyalizmin nihai zafere ulaşabileceği ve tüm toplumsal sonuçlarına varabileceği inancına, bu temelde milliyetçi-ütopik bir sapmaya dönüştü. Bu sapma uluslararası ilişkilerde güvenlik arayışının ve dünya komünist hareketinin sorunlarına da çoğu kere bu açıdan yaklaşma tutumunun ideolojik zemini oldu. Daha sonra Kruşçev’in teorileştirdiği “barış içinde birarada yaşama", “barış içinde yarış" revizyonist tezleri kuşku yok ki bu eğilim ve uygulamalardan kök aldı.
Bu tutum ve politikaların kısa dönemli olarak Sovyetler Birliği’ne ve sosyalist kuruluşa nefes aldırttığı doğru olsa bile, soruna tarihsel ölçülerle bakıldığında, dünya devriminin çıkarlarını esas alan bir-ilkesel tutumda ısrar etmemekle, Sovyet iktidarının, son tahlilde, Sovyetler Birliği'nde sosyalizmin inşasının çıkarlarına da aykırı davrandığı, tarihsel olayların sonraki seyri ışığında, tartışmasızdır." EKİM I. Genel Konferansı Bildirisi 'nden "Genel olarak ele alındığında, emperyalizm aşamasına geçişle birlikle artık iktisadi bir bütün oluşturan kapitalist dünya sistemi, objektif temelleri bakımından proleter devrim için bir bütün olarak olgunlaşmış bulunmaktaydı. Ne var ki, deneyimin de ortaya koyduğu gibi, eşitsiz gelişmenin bir sonucu olarak, proleter devrime başlamanın siyasal olanakları ile, onu sosyalist kuruluş halinde devam ettirmenin iktisadi-siyasal olanakları, kapitalist dünya zincirinin farklı halkalarında büyük dengesizlikler gösterebilmektedir. Eşitsiz gelişme yasası kendini, sosyalist kuruluş için gerekli maddi ve kültürel olanakların büyük ölçüde gelişmiş kapitalist ülkelerde birikmelerinde; emperyalist zincirin parçalanarak iktidarın ele geçirilmesi olanaklarının ise, daha çok geri ya da nispeten geri kapitalist ülkelerde oluşmasında ortaya koymaktadır. Bu ayrım mutlak olmamakla birlikte, 20. yüzyıl deneyiminin yaygın olarak kanıtladığı bir eğilimdir.
(...)
İktidarı ele geçirme koşulları ve olanakları ile sosyalist inşa koşulları ve olanakları arasındaki bu çelişki, özünde proleter devrimin enternasyonal karakterinden doğmaktadır. Proleter devrimi, yalnızca iktidarın ele geçirilmesini olanaklı kılacak koşulların oluşması ('zayıf halka') yönünden değil, sosyalist inşa bakımından da belli bir ülkenin sınırları içine sığamaz. Normalde bu çelişkinin sağlıklı çözümü de enternasyonal planda(18)bulunabilir. Siyasal olanaklarının yoğunluğu ile devrimlerini başarıya ulaştıran ülke ya da ülkeler, bu sayede, ekonomik olanakları yönünden kuvvetli fakat siyasal olanakları yönünden nispeten zayıf ülke ya da ülkeleri devrime yöneltmeyi başarabilselerdi, bu çelişki önemli bir sorun olmaktan çıkardı. Ekim Devrimi Avrupa devrimini başlatmış olsaydı, Rusya Almanya’yı ileriye, muzaffer bir proleter devrime çekmeyi başarabilseydi, tarih çok başka türlü yaşanabilir, şimdi tartışılan 'sorunlar' çok büyük bir bölümüyle sorun olmaktan çıkmış olurdu, büyük bir ihtimalle.
Ne var ki tarih kendi seyrini izlemiştir. Bu seyir, genel devrimci bunalımların nispeten uzun aralıklarla gelebildiğini, zincirin ancak zayıf halkalardan kırılabildiğini, fakat bu kırılışın zincirleme sonuçlara sanıldığı kadar kolay yolaçmadığını, yerel bunalımlarla yaşanan kırılmaların ise uzun aralıklarla gerçekleştiğini göstermiş bulunmaktadır. Sözkonusu çelişkiye uluslararası planda çözüm bulamamak, gerçekleşmiş devrimlerin ve yaşanmış sosyalizm denemelerinin en büyük açmazı olageldi. Zayıf halka olmak niteliği ile iktidarın ele geçirilmesi için gerekli toplumsal-siyasal güçleri yaratabilen bir ülke, devrim uluslararası bir gelişme gösteremezse eğer, geri maddi koşullar temeli üzerinde sosyalist kuruluşu gerçekleştirmede kaçınılmaz olarak ve olağanüstü ölçülerde zorlanacaktır. Ekim Devrimi sonrasında Rusya’da olan budur. Zorlanmanın kendisi ile onun kaçınılmaz bir biçimde beslediği zorlamalar, birarada, bir kez daha 'sosyalizmin sorunları'nın sökün ettiği zemini oluşturmuşlardır.
Sosyalizme geçiş sorununun öncelikle tek bir ülkede gündeme gelmesi tarihin sergilemiş bulunduğu objektif bir gerçekliktir. Bu, emperyalizm koşulları içinde teorik bakımdan anlaşılır bir durumdur. Fakat bu objektif gerçeğin, tek ülkede sosyalizmin nihai zafere ulaşabileceği, tüm toplumsal ve siyasal sonuçlarına varabileceği 'teori'siyle bir ilgisi yoktur. Bu ikincisi teorik olarak gerici ve milliyetçi bir ütopyadır. Bugüne kadarki tarihsel deneyimler de buna ilişkin inançları fazlasıyla boşa çıkarmıştır. Mevcut tarihsel deneyim, daha şimdiden, sosyalizmin yerel düzeylerde gündeme gelebileceğini, dahası, tarihin işleyiş diyalektiğinin de normalde böyle seyrettiğini, fakat öte yandan, onun ancak evrensel bir çerçeve içinde tüm sonuçlarına ulaşabileceğini ve böylece kesin zafer kazanabileceğini göstermiş bulunmaktadır. Deneyimin bu ikili yönü birarada gerçekte marksist-leninist teorinin bir doğrulanmasıdır. Teori, Lenin‘in şahsında ulaştığı gelişme düzeyinde, hem sosyalizme geçişin öncelikle bir ya da bir kaç ülkede gündeme gelebileceğini, ve hem de, onun tam ve gelişmiş biçimini ancak evrensel bir çerçeve içinde kazanabileceğini öngörmüştür. Birinci öngörüyü olumlu yönden doğrulayarak sosyalizme geçiş sürecini başlatan ülkeler, bunu ulusal çerçevede yaşamayı bir zorunluluk olmaktan çıkarıp bir tercihe dönüştürme eğilimi gösterdikleri ölçüde, -ki kuşkusuz bu tercihin bir toplumsal mantığı vardır-, karşı karşıya kaldıkları sorunlarla ve yaşadıkları tarihsel akibetle, ikinci öngörüyü olumsuz yönden(19)doğrulamış oldular.
İlk gelişme aşamasında ulusal oluşuma ve ulusal devletlerin kuruluşuna yolaçan kapitalizm, bu çerçevede sağladığı gelişmeyle, bu kez tersinden, bu çerçeveyi parçalayan bir eğilim gösterir. Ulusal çitleri yıkar, uluslar arasında sayısız ilişkileri her alanda geliştirir ve çoğaltır. Sermayenin uluslararasılaşması temelinde, genel olarak iktisadi yaşamın, siyasetin, kültürün, bilimin vb. uluslararası birliği oluşur. Ulusal yalnızlığın ve tecrit edilmişliğin yerini, ulusların çok yönlü ilişkileri ve evrensel karşılıklı bağımlılıkları alır. Lenin, kapitalizmin emperyalizm aşamasına egemen olan bu eğilimi, 'olgunlaşmış olan ve sosyalist bir topluma dönüşmeye doğru yolalan kapitalizmin niteliği' olarak tanımlar.
Kapitalizmin yarattığı temeller üzerinde ve ondan daha ileri ve yüksek bir uygarlık olarak sosyalizm, asıl anlamını ve gerçek sonuçlarını ancak bu evrensel çerçeve içinde bulabilir. Kapitalizmin yarattığından daha dar çerçeveler içine sıkışıp kalarak değil. Eşitsiz gelişmenin bir sonucu olarak proleter devrimin ve dolayısıyla sosyalizme geçişin öncelikle en zayıf halkalardan gündeme gelmesi, bu gerçeği değiştirmez. Tarihin tersliklerinden doğan bu zorunluluk, yalnızca, proleter devrimin kendi gerçek çerçevesini (evrensel zemini) bulana kadar tek tek ülkelerdeki sosyalist kuruluşun bir dizi sorunla karşılaşacağını gösterir. Teori bu sorunları içermeli ve deneyimlerin de yardımıyla onlara uygun çözümler bulabilmelidir. Ne var ki, bu sorunlara en uygun çözümler bulmak zorunluluğu ile, bu sorunları ortaya çıkaran dar çerçeveyi kendi içinde amaçlaştırmak farklı şeylerdir. Bugüne kadarki deneyimlerle yaşanan birincisi (sosyalizme geçişin yerel düzeyde gündeme gelmesi), gelecekte de karşımıza çıkacaktır. Fakat ikincisi (bunu kendi içinde amaçlaştırmak), yalnızca birinci durumun yan ürünü olarak ortaya çıkan bir bozulmayı ve sapmayı ifade eder. Bu sapmaya düşüldüğü ölçüde, sosyalizmin yerel olmaktan kurtulamadığı sürece kaçınılmaz olarak yüzyüze kalacağı gerçek sorunlarına, bu sorunlara uygun düşen isabetli çözümler getirmek de o ölçüde güçleşecektir. Geçmiş sosyalizm deneyimlerinin değerlendirilmesinde bu nokta özellikle kritik bir önem taşır. Sosyalizme geçiş sorunuyla öncelikle yüzyüze kalan ülke proletaryası, eğer mevcut ve gelecekteki kazanımlarını kalıcılaştırmak istiyorsa, kendi devriminin kaderini hiç bir biçimde uluslararası devrimin kaderinden koparmamalı, dahası ona tabi kılmalıdır. Geride kalan dönemin kavranması gereken temel derslerinden biridir bu. Bunun gözden kaçırıldığı yerde, proleter enternasyonalizmi zaafa uğrar, 'ulusal sosyalizm'in yolu açılır. Bu ise bozulma ve yozlaşma süreçlerinden geçerek, sonunda kapitalizme varır."
Sosyalizmin Tarihsel Sorunlarına Giriş'ten(Ekimler, sayı:l)(20)
*************************************************
Tek ülkede sosyalizm
H. FIRAT
GİRİŞ
Tek ülkede sosyalizm denilince genellikle iki tarihsel olay birarada akla gelir. İlkin; birinci emperyalist dünya savaşını izleyen devrimci dalganın düşmesi ve Ekim Devrimi’nin Sovyetler Birliği sınırları içine sıkıştığının gitgide daha açık görülür bir olgu haline gelmesiyle birlikte, yeni bir dalgaya kadar bu ülkede sosyalist kuruluş sürecini tek başına yaşama zorunluluğu. Ve ikinci olarak; bu çabanın anlamı ve sınırları, olanakları ve sorunları, tek kelimeyle, perspektifleri üzerine, 1920’lerin ortasındaki büyük tartışma ve mücadele. Nesnel bir durum ile bu duruma ilişkin perspektifler ve bunlar arasındaki çatışma anlamında, bu iki tarihsel olay tarih içinde birbirleriyle her yönüyle tam bir bütünlük oluştururlar.
Tarih içinde yeni ve bir ölçüde beklenmedik olan her durumda olduğu gibi, burada da önce sorun kendini göstermiş, ardından da sorun kendine ilişkin perspektifleri, bu çerçevede cereyan eden zorlu bir ideolojik çatışma ve politik mücadeleyi davet etmiştir. Ve doğal olarak, ortaya çıkan tarihsel sorunun beslediği teori ve politikalardan üstün geleni, bizzat aynı sorunun sonraki seyrini köklü bir biçimde etkileme olanağı da elde etmiştir.
Öte yandan, bizzat tartışmanın ve çatışmanın taraflarının da o günden ve her keresinde son derece net bir biçimde vurguladıkları gibi, yalnız kalan Sovyetler Birliği’nde sosyalizmin kuruluşuna ilişkin perspektifler, dünya devrimine ve onun gelişme seyrine ilişkin perspektiflerle, buna en iyi nasıl katkıda(21)bulunulabileceği sorunu ile kopmaz biçimde bağlıydı. Bu bağ nesneldi. Bu nesnel temel üzerinde sorun uluslararası komünist hareketi (dolayısıyla Komünist Entemasyonal’i), onun gelişme seyrini ve geleceğini de çok yakından ilgilendiriyordu. Ekim Devrimi’nin sonraki seyrine egemen olacak teorik-politik perspektifler, bunun sorunları ve sonuçları, bu nesnel temel üzerinde, Komünist Enternasyonal’in politikalarını ve geleceğini de kendiliğinden etkileyecekti. Fakat o günün somut tarihsel koşullarında sorun bundan da öteydi. Ekim Devrimi dünya devrimi sürecinin ilk aşaması ve elde kalan tek gerçek kazanımıydı. SBKP de Komünist Enternasyonal içinde özel bir konuma, muazzam bir güce ve otoriteye sahipti. Bu olgu, ortaya çıkacak etkiyi olağan (nesnel) sınırların çok çok ötesine, kaçınılmaz olarak vardıracaktı. Bugünden bakıldığında, tüm çıplaklığı ile görülebilmektedir; tek ülkede sosyalizme ilişkin sorunlar ve bu sorunlara ilişkin perspektif ve politikalar, dünya devriminin değilse bile, dünya komünist ve işçi hareketinin gelişme seyrini önemli ölçüde etkilemiştir.
Bu iki olgu birarada, gerek bir tarihsel pratik olarak, gerekse bununla kopmaz biçimde bağlı bir teorik perspektif ve politika olarak tek ülkede sosyalizm sorununu incelemeyi gerektirmektedir. Bugün Sovyetler Birliği yıkılıp dağılmıştır. Komintern çatısı altında şekillenen geleneksel dünya komünist hareketi ise yozlaşmış, çürümüş ve tasfiye olmuştur. Bugün, dünyanın dört bir yanında komünizm mücadelesini devam ettirmek çabasındaki insanlar, karmaşık nedenlere dayalı bu olumsuz tarihsel akibeti tahlil etmek, anlamak ve aşmak çabası içindedirler. Sorunun çok değişik yönlerine uzanan ve bütünsel bir değerlendirmeye ulaşmayı amaçlayan bu çaba, sorunu bir de tek ülkede sosyalizm anlayışı ve pratiği üzerinden irdelemek, geçmişi değerlendirmeyi ve hatalarıyla hesaplaşmayı bir de bu açıdan gerçekleştirmek durumundadır.
Bunu gerektiren başkaca temel nedenler de var. Çağdaş kapitalizmin bugünkü gelişme düzeyi, üretici güçlerin kazandığı devasa boyut, sermayenin uluslararasılaşmasının bugün artık üretim süreçlerinin uluslararasılaşmasına varan yeni düzeyi, bu iktisadi gelişmenin uluslararası ilişkilerdeki politik ve kültürel sonuçları, bütün bunlar, devrimin sorunlarına, onun olanaklarına ve dinamiklerine, güçlüklerine ve engellerine bakışta bugün hesaba katılmak zorundadır. Emperyalist dünya iki dünya savaşı arası dönemde büyük bir parçalanmışlık yaşamıştı. Oysa ikinci savaştan sonra ve yakın zamana kadar, ABD emperyalizminin jandarmalığında tek bir blok olarak yönetilebildi. Bugün yeniden dişe diş bir rekabet dönemine girmiş olan emperyalistler, fakat buna rağmen devrimci gelişmelere karşı hala bir blok halinde davranabiliyorlar. Doğal olarak, tek ülkede sosyalizmin sorunları bu açıdan da tartışılmak durumundadır. Zira sosyalizm sorunu dünya devrim sürecinin gelişme eşitsizliğinden dolayı, tarih sahnesine çok büyük bir ihtimalle yine tek tek ülkeler üzerinden girecektir. Fakat bu kez karşılaşacağı sorunlar iki savaş arası dönemden farklı kapsam ve biçimlerde olacaktır. Küba’nın bugün karşı karşıya kaldığı boğucu kuşatma ile bunun yolaçtığı sorunlar bu açıdan canlı bir deneyim olarak önümüzde duruyor. O Küba ki, 30 küsur yıllık gelişmenin, deneyimin ve kazanımların tüm avantajlarına ve Latin Amerika(22)halklarının çok özel bir desteğine sahiptir.
Tüm bunlar birarada sorunun taşıdığı özel önemi göstermektedir. Oysa geride kalan tarihsel deneyimin bir çok yönü tartışıldığı halde, bu yönüne, tek ülkede sosyalizm sorununa pek az girilmektedir. Zira Trotskizmin süreklileşmiş “tarihsel muhalefet”inin en temel, denebilir ki beylik alanı olan bu sorun, tam da bu aynı nedenle en “hassas” sorunlardan biri, hatta birincisi olagelmiştir. Sorundan sözetmek bile trotskist damgası yemeye yetebilmiştir. Trotskizm çokça ve sürekli olarak lanetlenmiş bir akım olduğu için, ve dahası, büyük devrimci ve sosyalist tarihsel pratiklerin kusurları etrafında dönüp durmaktan öte, hiçbir tarihsel başarının, başarı orda kalsın, sözü edilebilir herhangi bir devrimci pratiğin onurunu taşımadığı için de, samimi devrimciler Trotskizmin bu alamet-i farikasını hep itici bulmuşlar ve bir "tabu" olarak göregelmişlerdir.
Bununla birlikte, bu sorunun “sorun” olarak görülmemesinin gerisinde, daha önemli başka nedenler vardır. Hiç değilse yakın zamana kadar, yaygın olarak, tek ülkede sosyalizm sorununa tarihsel olarak aşılmış, artık geride kalmış bir özel tarih olayı olarak bakılırdı. Bu iki anlamda böyleydi. İlkin, Sovyetler Birliği’nde sosyalizmin 1930’ların ortasında kurulduğu, bu kuruluşun tarihsel olarak kanıtlandığı, dolayısıyla soruna ilişkin tartışmanın da böylece tarihsel pratik tarafından bitirildiği kabul edilirdi. Ve ikinci olarak, İkinci Dünya Savaşı’nın ardından, Sovyetler Birliği’nin yalnızlıktan kurtulduğu, çok sayıda ülkeden oluşan bir sosyalist kampın oluştuğu olgusundan hareketle, “tek ülke” sorununun bu yönüyle de anlamını yitirdiğine, sorunun tümden tarihe karıştığına inanılırdı.
Tarihsel sürecin seyri ve sonuçları, bu kabulü ve inançları bugün boşa çıkarmış, en tutucu kafalarda bile hiç değilse tartışmalı hale getirmiştir.
1930’larda Sovyetler Birliği’nde sosyalizm kurulmuş muydu? Bu, ilgili soruna ilişkin her tartışmada beylik sorudur. Ne var ki, sorunu böyle koymak yalnızca onu basitleştirmek anlamına gelir. Ya da, sorun böyle konuldu mu, yanıt hiç de basitçe “evet” ya da “hayır” biçiminde olamaz.
Fakat bilindiği gibi, tek ülkede sosyalizm tartışmasının geleneksel kutupları sorunu hep böyle koymuşlardır ve tartışmalı ölçüt ve tanımlamalarla, evet ya da hayır demişlerdir. Bir tarih olayını içinden yaşayanların yanılgılarını ve saplantılarını belli sınırlar içinde anlamak mümkündür. Fakat olaya bugünden bakmak ve tarihsel sürecin sonraki tüm seyrinin sağladığı açıklıkların ışığında herşeyi yerli yerine oturtmak mümkünken, bugün kalkıp geçmiş yargıları olduğu gibi tekrarlamak, en hafif deyimiyle, budalalıktır. Burada, bu tutumda, olaylardan, tarihten, tarihsel devrimci pratiğin kendisinden öğrenmek yoktur.
Lenin 1923 Martı'nda ve siyasal yaşamının en son yazısında, Sovyet ülkesi sosyalist kuruluşun politik önkoşullarına sahip fakat sosyalizme doğrudan geçebilecek iktisadi ve kültürel önkoşullarından yoksundur, demişti. Dolayısıyla, Sovyetler Birliği’nde sosyalizmi inşa çabası, öncelikle “uygarlık koşulları”nı elde etmek, sosyalizme doğrudan geçişi olanaklı kılacak koşulları yaratmak mücadelesiydi. Bu problem gözden kaçırıldı mı, ne Sovyetler Birliği’nde sosyaliz(23)min inşasının kendine özgü sorunları doğru anlaşılır, ve ne de, 1930’ların ortasında ulaşılan düzey doğru bir biçimde tanımlanır.
Sosyalizmin Tarihsel Sorunlarına Giriş başlıklı yazının (H. Fırat, Ekimler, sayı:l) temel amaçlarından biri, yukarıda formüle edilen soruya, geleneksel basitleştirmelerden kurtulmuş bir yanıt bulabilmekti. Yazının kendi sınırları içinde bulduğu yanıt özetle şöyledir:
“1929 atılımını izleyen on yıllık zaman diliminde, Sovyetler Birliği'nin iktisadi, sosyal ve kültürel cephelerde katettiği mesafe muazzam ölçülere ulaşmıştı...
“Bununla birlikte, ulaştıkları bu başarılar, Sovyet komünistlerine, en fazla, sosyalist bir toplumun kuruluşuna nihayet geçebileceklerini düşündürebilirdi. Rusya’nın yüzyıllık geriliğinin, yoksulluğunun, cehaletinin beli nihayet kırılmıştı. Geniş ölçekli bir sanayi, makinalaşmış bir tarım, safları oldukça kalabalıklaşmış ve kültürel düzeyi nispeten yükselmiş bir işçi sınıfı, sosyalizmin bu ‘önkoşulları’ artık nihayet vardı. Bunların çoğu kapitalizmden devralınabilirdi, kendileri yaratmak zorunda kalmışlardı; fakat artık yaratmışlardı. Bunları Sovyet iktidarı koşullarında ve sosyalist yöntemlerle yaratmış olmak, aynı zamanda bu sürece paralel bir biçimde sosyalist ilişkileri geliştirmek anlamına geliyordu. Fakat yine de gerçekte sosyalizmin kuruluşu, elde edilen bu ‘önkoşullar’ temeli üzerinde asıl şimdi başlayacaktı. Ve buna herşeyden önce, ‘yüzyılı onyıla sıkıştırmak’ zorunluluğunun yarattığı sosyalizmi zedeleyen bedelleri temizleyerek başlayabilirlerdi." (s.49-50)
Oysa Stalin liderliğindeki Sovyet komünistleri, aynı başarılarda, 1930’ların ortasında ulaşılan gelişme düzeyinde, “sosyalizmin eksiksiz zaferi”ni ya da "kesin zaferi"ni gördüler. O günden bu yana da, "tek ülkede sosyalizm" teorisinin tüm geleneksel savunucuları bu yargıları tekrarlaya geldiler. Bunlardan bir bölümü ‘30’larda kurulan ve böylece kesin bir zafer kazanan sosyalizmin, ‘50’lerde içinden ihanete uğradığını ve Kruşçevci hainler tarafından kapitalist bir restorasyonun başlatıldığını savundular. Bir öteki bölümü ise, ‘89 çöküşüne kadar, sosyalizmin hep yaşadığını (“yaşayan sosyalizm”) ve olgunlaştığını (“olgun reel sosyalizm”) savundular. Bunda, sosyalist kuruluşun 1930’larda ulaştığı düzeyin “geri dönülmez” olduğunun kanıtını gördüler.
Bu ikinci görüşü, olayların seyri kendiliğinden fakat hiçbir tartışma gerektirmeyecek biçimde bugün boşa çıkarmış bulunuyor. ‘30’larda kurulmuştu fakat ‘50’lerde yıkıldı diyenler ise, kuruluşu da yıkılışı da aşırı basitleştirmektedirler. Soruna yaklaşımları sığ, tek yanlı ve metafiziktir. Bu görüşün sahipleri, kuruluşun özellikleri ve dinamikleri ile bozuluşun önkoşulları ve dinamikleri arasındaki kopmaz bağı kopartmaktadırlar. Bu bağı görmemezlikten geliyorlar anlamında değil, görme yeteneğinden yoksundurlar anlamında...
Öteki inanış ya da kabul de en az görmüş bulunduğumuz kadar dayanıksızdır. Zira İkinci Dünya Savaşı sonrasında Sovyetler Birliği’nin yalnızlıktan kurtulması, hiç de "tek ülkede sosyalizm"in sonu olmadı. Tersine, bu gelişme ölçüsünde, onu daha net bir biçimde görülebilen katı bir gerçeklik haline getirdi. İlke,(24)anlayış, zihniyet olduğu gibi kaldı. “Sosyalist kamp”a mensup ülkeler arası ilişkiler de buna uygun şekillendi. Her yeni ülke kendi "tek ülke" sosyalizmini kurma perspektifi ve kaygısı ile hareket etti. Tek ülkede sosyalizm zihniyeti, yalnızca her bir ülkenin öteki kardeş cumhuriyetlerle ilişkilerinde değil, fakat aynı zamanda dünya komünist ve devrimci hareketiyle ilişkilerde, genel olarak dünya devrim süreciyle ilişkilerde de egemenliğini sürdürdü. “Sosyalist kamp” bir tek ülkede sosyalizmler zinciriydi ve bir süre sonra bölünmeye uğrayınca, büyük ölçüde şekli olan “kamp” birliği de son buldu. (20. yüzyılın bu tipik olayını biraz sonra biraz daha genişçe ele alacağız.)
Sosyalizmin tek ülke sınırları içinde inşası dünya devriminin gelişme seyrinden doğdu. Ekim Devrimi dünya devriminin ilk büyük atılımıydı. Rusya sınırları içinde yalnız kaldığı andan itibaren ve ne zaman geleceği belli olmayan bir dalgaya kadar yaşamak ve dayanmak zorundaydı. Bunu ise ancak kendi “tek ülke” (düne kadar “tek ülke” olan Sovyetler Birliği sınırları içinde bugün artık bir düzineyi aşan ülke var!) güç ve olanaklarıyla sosyalizmin inşasına girişerek başarabilirdi. Bu girişimin kendisi muazzam ve kahramanca bir tarih olayıdır. Peki o halde, tarihin gelişme seyrinden doğan, bu açıdan tarih içinde tümüyle olağan olan bir sürecin, insanlık tarihine ve halkların kurtuluş mücadelesine katkısı da tartışmasız olduğuna göre, dün ve bugün bir “sorun” olarak tartışılması niye? Bu çelişkinin anlamı nedir? Bu çelişki, genel tarih açısından olağan olan bir sürecin, kapitalizmden daha ileri ve üstün bir evrensel sistem olması gereken sosyalizm için aynı ölçüde olağan olmamasından kaynaklanmaktadır. Aynı şekilde, tarihsel konumuyla kapitalizmden daha ileri ve üstün bir sistem olmakla kalmayan, doğal olarak bu üstünlüğü evrensellik planında göstermesi gereken sosyalist toplumun inşasına, “tek” ve son derece geri bir ülkenin sınırları içinde başlama zorunluluğunun kaçınılmaz olarak yaratacağı, nitekim yarattığı sorunlardan ve sonuçlardan kaynaklanmaktadır.
Eğer bu sorunlara doğru perspektif ve politikalarla yaklaşılabilseydi, olay nesnellik sınırları içinde ve tarihin arzu edilmeyen bir “tersliği” olarak kalırdı. Fakat ne yazık ki nesnelliğin baskısı, perspektif ve politikalarda kaymalara, ilkesel ve politik ciddi hatalara yolaçabilmiştir. Daha da kötüsü, başlangıçta tarihin göğüslenmesi ve omuzlanması gereken bir “tersliği” sayılan şey, kısmi başarılara paralel olarak, kendi içinde idealize edilebilmiş, “tek ülke”nin gerçek imkanlarıyla asla bağdaşmayacak hedeflere bağlanmış ve bu çerçevede yüceltilen bir “teori” haline getirilmiştir. Tarihin gelişme diyalektiğinden doğan bir sürecin bir “sorun”a dönüşmesi bundandır. (Sözkonusu “teori”nin anlamına ve sonuçlarına burada giremeyiz, bu zaten konumuzun kendisidir.)
Tek ülkede sosyalizm “teorisi”, başlangıçta, hiç de “ulusal dargörüşlülüğün teorik olarak haklı çıkarılması” gibi öznel bir kaygıdan değil, objektif bir tarihsel olgudan, sosyalizmi yalnız ve geri bir ülkede inşa etmek zorunluluğundan ve kuşkusuz bu zorunluluğu omuzlama devrimci azminden doğdu. Fakat zamanla ulusal dargörüşlülüğün haklı çıkarılmasına gidip vardı. “Tek başına” yaşama olanağı bulabildiği ölçüde, kendisine bu olanağı veren ilk başarıları(25)elde ettiği ölçüde...
Sovyetler Birliği’nde (ve kuşkusuz ikinci savaş sonrasında bir dizi öteki ülkede) sosyalist inşa deneyimi, geri bir ülkede bile, iktidarın ele geçirilmesi yoluyla, sosyalizmin varolmayan iktisadi ve kültürel koşullarının yaratılabileceğini ve sosyalizme doğru önemli adımlar atılabileceğini, tarihsel olarak kanıtlamış bulunmaktadır. Bu, Lenin’in II. Enternasyonal’in bilgiç liderlerini yanıtladığı ünlü notlarında (Devrimimiz), sadece Sovyet Rusya için değil, fakat tarih sahnesine henüz yeni çıkmış “Doğu” toplumları için öngördüğü bir sonuçtu. Tarih Lenin’i haklı çıkardı.
Fakat yine tam da bu aynı tarihsel deneyim, bu durumdaki ülkelerde sağlanan başarının bir bedeli ve yan sonuçları olduğunu, eğer bu bedeller gözetilmez ve bu sonuçlar bilinçli olarak hesaba katılmaz ve mücadele konusu edilmezse, bunların, elde edilmiş sosyalist başarının kaybedilmesine zemin olabileceğini de göstermiştir.
1930’ların ortasında Sovyet komünistleri yalnız başarıları gördüler, bunu bir “eksiksiz zafer” ilan ettiler. Böylece, hala önlerinde uzanan gerçek görevleri ve sorunları büyük ölçüde gözden kaçırdılar. Sovyetler Birliği, 1930’ların ortasından 1950’lerin ortasına yaklaşık 20 yıllık bir dönem boyunca, genel iktisadi ve kültürel gelişme anlamında değil, fakat toplumun sosyalist dönüşümünün dinamik bir süreç olarak sürdürülmesi anlamında, aslında yerinde saydı. Demek oluyor ki, 30’larda oluşan ilişki ve kurumları aşağı yukarı olduğu gibi muhafaza etti. Bu tür bir “durgunluk” sosyalizm için bozucu ve çökerticidir. Sosyalizm bir geçiş sürecidir ve gelişme dinamizmini hep sürdürmek zorundadır. Ulaşıp da çakılacağı ya da ayak süreyeceği bir aşaması olamaz. Gelişme hızını, ileriye gitme dinamizmini kaybeden geçiş sürecindeki bir toplum, bir süre durgunluğu yaşasa bile, çok geçmeden kaçınılmaz olarak geriye dönük dinamikler üretmeye başlar. Hele de kapitalist dünya sistemi ayaktaysa, çok yönlü bir kuşatma uyguluyor ve sözkonusu toplumu (ya da toplumları) yıkmayı, ona bir “cenaze töreni” hazırlamayı değişmez bir politika olarak izliyorsa.
Gelişme dinamizmini kaybeden bir sosyalizm önce durgunluk içinde yozlaşır. Sonra da varolan ya da kaçınılmaz olarak doğan sorunlara ve çelişkilere “reformlar”la, yani geriye, kapitalizme dönük adımlarla çözüm bulmaya çalışır. Böylece de, öznel niyetlerin de ötesinde, gerçek bir restorasyon sürecine girmiş olur. “Hainler” bu toprakta kolayca ve sayısız ölçüde ürerler. “Revizyonist ihanet”in tarihsel-toplumsal diyalektiği esasen budur.