Takastan banknotlara kadar para önemli bir evrim geçirdi. Şimdi paranın kökenine, neden değiştiğine ve nihayetinde bugün bildiğimiz hale gelmesinin sebebine bakalım.
Para, günlük hayatımızda varsaydığımız bir şeydir. Aslında, genellikle ona bakmayız. Ancak bize bu kavramdan bahsettiklerinde akla gelen görüntü ülkemizin resmi para biriminde bir banknottur. Meksika’da Meksika pezosu, Venezuela’da bolivar, Macaristan’da forint, İsviçre’de İsviçre frangı, Norveç’te Norveç kronu ve Almanya’da euro.
Ama ya aynı soru parayla ilgili aynı soru eski Roma’dan bir lejyonere sorulsaydı? Zamanın para birimi olan sextercios’u düşünmüş olması çok muhtemeldir. Tarih öncesine geri dönersek ve o sakinlere çok zor bir şey sorabilirsek, cevap bir peynir ya da inek olabilir! ve hatta tuz.
Paranın kökeni takastı
Teknolojisiz ve bankasız bir zaman hayal edin. İnsanlar zaten hareketsiz hale gelmişti, bu yüzden bazıları peynir yaptı ve diğerleri inek yetiştirdi. O gün peynir ustalarından biri inek yemek istedi ve kovboyun peynir istediği anı bulması gerekiyordu. Buna ulaşım zorluğu da eklendi. Ya peynirle gitti ya da diğeri inekle geldi. Bunların hepsi karmaşıktı ve abarttık ama takas oluyor.
Takas, bugün bildiğimiz paranın kaynağıydı. Bir şey istiyorum ve karşılığında sana bir şey veriyorum. Temel sorunu, o anda kimsenin peynirlerimi istememesi ve benim inek yemeyecek olmamdı. Bu nedenle birileri, taşınması kolay bir şeyi bir değişim birimi olarak kullanmanın ilginç olacağını düşündü ve böylece ilk para kavramı ortaya çıktı.
Paranın kökeni. Tuzdan altına veya gümüşe
Mısır veya tuzu vurgulayan birkaç ürün kullanıldı, bundan maaş kelimesi geliyor. Her ikisi de mükemmel bir şekilde para olarak hizmet etti, ancak iki işlevinden yalnızca birinde, değişimde. Ama başka bir şey daha var, tasarruf ve bunun için dayanıklı olması gerekiyordu. Mısır çürüğü ve tuz ıslanırsa tüm değerini kaybeder. Başka bir şey aramak zorunda kaldık ve ortaya altın ve gümüş çıktı. Bunlar, özellikle ilki, taşınması kolay ve dayanıklıydı.
Bu iki değerli metalin madeni paraları basılmaya başlandı ancak bir sorun çıktı. Mübadele ve tasarruf işlevlerini yerine getirdikleri ya da taşımalarının kolay olduğu doğrudur, ancak bu yeterli değildi. Bir yandan belli bir miktar para çok büyük bir çanta ve beraberinde getirdiği rahatsızlık demekti. Ayrıca, çalınırsa, onsuz kalırsınız. Başka bir şey icat edilmek zorundaydı ve belli bir süre sonra bugün bildiğimiz şekliyle para, madeni para ve banknotlarda ortaya çıktı.
Ve bankalar geldi
Suç sorunları ve hırsızlık korkusuyla, bazıları yaratıcılığını keskinleştirdi ve paranın menşei süreci, parayı altın veya gümüşten başka bir şeyde, banknotlarda basmak için iyi bir fikir olduğunu düşünen bankaların ortaya çıkmasına neden oldu. Müşteriler "paralarını" mevduatta bıraktılar ve karşılığında bu diğer parayı aldılar. Taşıması daha kolaydı ve gerçek değer kesindi.
Ayrıca, tüm müşterilerin altınlarını asla aynı anda çekmeyeceklerini buldular. Aslında, çok az kişi yaptı ve düşündü: neden bu fazlaları ödünç vermiyorsunuz? Ve müşterileriyle bunun hakkında konuştular ve bunun iyi olduğunu düşündüklerini söylediler. Ama tabii ki, daha önce velayet için ödeme yaptıysanız, şimdi bu kredileri banka aracılığıyla yapmak için bir ücret talep etmek istiyorlardı.
Ve krediler ve ipotekler geldi
Böylece bu "para sahipleri" bankalar oldu. Çok uzun zaman önce olmayan (altınla desteklenen) Bretton Woods anlaşmalarından sonraki banknotlar, ilgili ülkenin merkez bankasından ödeme vaadi haline geldi. Buna fiat para denir. Ve bu anlaşmadan çıkan referans para birimi ABD dolarıydı.
Bu şekilde yirmi avroluk bir faturamız varsa, Avrupa Merkez Bankası (ECB) bize o parayı ödeyeceğine söz vermiş demektir. Gerçekte asla olmayacak bir şey, çünkü o parayla satın alıp biriktirebiliriz, yani ondan ihtiyacımız olan iki işlevi yerine getirir.
Çoğu ülkede, bankaların çok az fiziksel parası vardır. Çoğu kitap girişlerinde. Ayrıca, krediyi desteklemek için ne kadar (yüzde olarak) fiziksel paraya sahip olması gerektiğini bankaya bildiren bir gösterge olan “nakit oranı” vardır. Dolayısıyla, bu katsayı %10 ise, bankanın dolaşımda 100 milyon Euro’su varsa, kasasında 10 milyon Euro’luk para olması gerektiği anlamına gelir.
Örneğin bir ipotek varsa, banka bize evimizin değerinin 200.000 Euro’sunu vermiyor. Yaptığı şey, bir muhasebe girişi yoluyla hesabımıza girmek. Sonra bu parayı satıcıya aktarıyoruz. Buna karşılık, nakit oranı %10 ise, işletme bunu 20 milyon € fiziksel para ile desteklemelidir.
İnternet bu işlemleri kolaylaştırmıştır ve günümüzde çevrimiçi hesaplarla çalışmak yaygındır. Bununla birlikte, birçok kullanıcı, özellikle yeterli teknolojik eğitim almamış emekliler olmak üzere, hala fiziksel ofisleri ve banknotlardaki parayı tercih etmektedir.
Enflasyon hakkında merak edilenler. Romalı sextercio
Mal veya hizmet fiyatlarında sürekli bir artış olan enflasyonun parasal bir kaynağı olabilir. Bu, kurucusu sözde "liberaller"in ekonomisti Ludwing Von Mises olan Avusturya iktisat okulunun teorilerinden en az biridir. Gerçek şu ki, John Maynard Keynes’in vaaz ettiği gibi, bakış açısına bağlı olarak, maliyet artışlarından aşırı talebe kadar faktörler değişebilir.
Bu bizi Roma’daki en yaygın para birimi olan sextercio ile ilgili bir meraka götürür. Görünüşe göre güce aç bazı imparatorlar, diğer ucuz metalleri karıştırarak altının sexteriumunu bozabileceklerini keşfettiler. Bu sayede gerçek değerinden çok daha yüksek nominal değerde madeni paralar basabiliyor ve devasa fetih kampanyalarını finanse edebiliyorlardı. Ama elbette, bu paralar aslında şişirildi.
Ancak teyakkuzda olmaya alışkın işadamları dikkat çekti. Sikke altın olarak ağırlığına değmezdi. Ve ne yaptılar? Peki, bu değer kaybını telafi etmek için fiyatlarını artırın. Böylece, bu Avusturyalı teorisyenlere göre, paranın değer kaybetmesi yoluyla açıklanan parasal nedeni ile enflasyon olgusu ortaya çıktı. Gördüğümüz gibi, her şey paranın kökeni ile ilgilidir.