1 6.Hafta: Duygu ve Davranış Bozukluğu Olanlar • Giriş• Tanım• Sınıflandırma• Özellikleri• Nedenler• Tanılama ve Değerlendirme• Eğitim Yaklaşımları• Eğitimlerinde Yönetsel Düzenlemeler• Türkiye'de Eğitimleri
2 GirişÇocukluk dönemi çoğu çocuk için mutluluklarla doludur. Ancak bazı çocuklar için durum hiç de öyle değildir. Adeta kendileriyle ve çevreleriyle kavga içerisindedirler. Bu çocuklara duygu ve davranış bozukluğu olan çocuklar diyoruz.TanımDuygu ve davranış bozukluğu gösteren çocukları tanımlamada karşılaşılan güçlüklerşöyle sıralanabilir.• Ruh sağlığı yönünden iyilik durumunun açık bir tanımının olmayışı.• Duygu ve davranış bozukluklarını açıklayan kuramların konuyu farklı biçimlerde ele alması.• Duygu ve davranış özelliklerinin doğru bir biçimde ölçülmesinde ve yorumlanmasında çeşitli sınırlılıkların olması.• Kültürler arasında uygun davranışlara ilişkin beklentilerin ve normların farklılık gösterebilmesi.• Buna karşın uygunsuz davranışların sıklığı ve yoğunluğuna ilişkin herkes tarafından kabul edilebilir ölçütlerin olmayışı (bütün çocuklar zaman zaman uygunsuz davranışlarda bulunurlar).• Duygu ve davranış bozukluklarının zaman zaman diğer engellilik durumlarıyla, özellikle zihin engellilik ve öğrenme güçlüğü durumlarıyla birlikte görülmesi.
3 Amerika'da, eğitimcilerin bulunduğu 30 kadar kuruluşun üzerinde anlaştıkları açıklamadır; (i) okul programlarında, eğitim performansını olumsuz etkileyen, davranışsal ya daduygusal tepkilerin uygun yaş, kültür ya da etnik normlardan önemli derecede farklılık göstermesi Eğitim performansı, akademik , sosyal, iş ve kişisel becerileri içerir. Yetersizlik(a) geçici olmanın, çevrede gerginlik yaratan olaylara gösterilmesi beklenen tepkininötesinde;(b) tutarlı olarak, en azından biri okulla ilişkili, iki farklı ortamda görülen ve(c) genel eğitimdeki alınan doğrudan önlemlere yanıt vermeyen ya da çocuğun durumugenel eğitim önlemlerinin etkisiz kalacağı türdedir.(ii) Duygu ve davranış bozuklukları diğer yetersizlerle birlikte görülebilir.(iii) Bu kategori (i) bölümüne uygun olarak eğitim performansını olumsuz etkilediğindeşizofrenik bozuklukları, heyecan bozuklukları, kaygı bozuklukları ya da süreklilik gösterendiğer yönetim ve uyum bozuklukları olan çocukları ve gençleri içerir.
4 Türkiye'de duygu ve davranış bozukluğu olan çocuklar "duygu güçlüğü olan çocuklar“ terimi altında, Özel Eğitim Okulları Yönetmeliğinde "duygu güçlükleri ve psikolojik problemleri kendi gelişimlerini veya diğer insanlarla olan ilişkilerini zorlaştırdığı için eğitimlerinde farklı tedbirlerin alınmasını gerektiren" şeklinde tanımlanmaktadır.SınıflandırmaYönetim Bozukluğu: Sınıflandırmanın bu boyutunda yer alan çocuklar, söz dinlemez, yıkıcı, kıskanç, yaygaracı, öfkeli , saygısız, dikkat araştırıcı türden davranışlar gösterirler. Başkalarının kendileri hakkında ne düşündüğüne önem vermez görünürler. İnsanlara güvenmezler, kendilerini güçlü bir kimse olarak göstermekten hoşlanırlar. Bu çocuklara "sosyalleşmemiş saldırgan" dendiği de olmaktadır.
5 Kişilik Problemi: Bu çocuklar aşağılık ve güvensizlik duyguları, içe dönüklük, kaygı, aşırı duyarlılık, çöküntü ve ürkeklik gösterirler. Nadiren gülümserler, tırnaklarını kemirirler, endişelidirler. Yakın arkadaşları yoktur, başkalarına aşırı derecede bağımlıdırlar. bu çocuklar, aşırı kenetlenmiş ya da duygusal bozukluğu olan çocuklar olarak adlandırılmaktadır.Olgunlaşma: Bu boyutta yer alan çocuklarda, ilgisizlik, dalgınlık ve dikkatsizlik davranışları sıklıkla görülür. Pasiftirler, kolayca üzüntüye kapılırlar, çeşitli nesneleri ağızlarında çiğnerler, evden kaçma davranışlarında bulunurlar.Sosyalleşmiş Suçluluk: Bu çocuklar belirli bir grup içerisinde ele alındıklarında yeterince sosyaldirler. Ancak toplumun değer yargıları dikkate alındığında bunlara aykırı düşerler. Genellikle uygunsuz arkadaşları vardır. Hırsızlık ve saldırganlık olaylarına sıklıkla karışırlar. Okuldan kaçmayı alışkanlık haline getirmişlerdir. Gecenin geç vakitlerini evlerinin dışında geçirirler.
6 Özellikleri Zeka ve Başarı Genellikle toplumda duygu ve davranış bozukluğu olan çocukların üstün zekalı olduklarına ilişkin yaygın bir inanış vardır. Bu inanış gerçek durumu yansıtmamaktadır. Yapılan araştırmalarda bu çocukların zeka bölümü puanı ortalamaları normal yaşıtlarından daha düşük çıkmaktadır.Sosyal Beceriler ve Kişisel İlişkilerDuygu ve davranış bozukluğu olan çocuklar genellikle kişisel ilişkilerde başarısızdırlar, arkadaşlık, dostluk kurma ve sürdürmede güçlük gösterirler.Anti-sosyal DavranışlarSınıf ortamlarında sıklıkla görülen anti-sosyal davranışlar yerinde oturmamak, sınıfta dolaşmak, arkadaşlarını rahatsız etmek, vurmak ya da dövüşmek, öğretmeni umursamamak, sürekli olarak şikayette bulunmak, çalmak, eşyalara zarar vermek, söz dinlememek, tartışmak ve karşılık vermek, gerçekleri çarpıtmak, öfke nöbetleri, verilen görevleri tamamlamama olarak sıralanabilir.
7 Nedenler İçedönük Davranışlar Duygu ve davranış bozukluğu olan çocukların bazılarının çevrelerindeki insanlarlailişkileri son derece sınırlıdır. Bu sınırlı ilişkiler çocukların gelişimlerinde ciddi problemlere neden olmaktadır.Bu gruba giren çocuklar nadiren kendi yaşlarındaki çocuklarla oynarlar. Arkadaşedinmek için yeterli sosyal becerilere sahip değildirler. Sıklıkla düş kurarlar. Bazılarının nedensiz korkuları vardır. Sıklıkla hastalıklardan ve ağrılardan şikayetçi olurlar. Mutsuzdurlar.NedenlerBiyolojik EtmenlerDuygu ve davranış bozukluğu gösteren çocukların büyük bir çoğunluğunda herhangi bir biyolojik etmen ya da probleme rastlanmamaktadır. Şu anda bireyin kişiliklerinin doğuştan geldiği şeklinde bir eğilimler bulunmaktadır.
8 Çevre EtmenleriÇevre etmenleri, çocuğun davranışlarında etkili olan her çeşit olaylardır. Duygu ve davranış bozukluklarının oluşumunda çevresel etmenlerin önemi hemen herkes tarafından kabul edilmektedir. Ancak bu etkilerin formüle edilmesi son derece güçtür.• Bebeklik döneminde kötü yetişme koşulları• Okula başlandığında saldırgan davranışlar gösterme• Arkadaşlar tarafından reddedilmeEvÇocuğun özellikle erken yaşlarda ailesiyle ilişkileri gelecekteki davranışların biçimlenmesinde kritik öneme sahiptir.Çocuk-aile ilişkileri üzerinde yapılan çalışmalar ailenin çocuğa sevgi ile yaklaşmasının, çocuğun gereksinimlerine duyarlı olmasının, uygun davranışları ödüllendirmesinin çocuğun olumlu davranışlar geliştirmesine önemli katkılar getirdiğini göstermektedir.
9 Antisosyal çocuklar genellikle tutarsız disiplin uygulayan, sıklıkla ceza uygulamalarına başvuran, çok az sevgi gösteren, uygun davranışlara kayıtsız kalan aile ortamlarındangelmektedirler.OkulÇocuk ev dışındaki zamanın en büyük bölümünü okulda geçirmektedir. Çocuğun gösterdiği duygu ve davranış bozukluklarının nedenleri okuldaki yaşantılarıyla ilişkili olabilir.- Evde, okula ilişkin tutumlar da dahil çocuğa kazandırılan davranışlar- Çocuğun geçmişte öğretmenleriyle olan ilişkileri- Çocuğun halihazırdaki sınıf öğretmeni ya da diğer öğretmenlerle olanilişkileri.
10 Tanılama ve Değerlendirme Uygulamada duygu ve davranış bozukluğu gösteren çocukları tanılamada sistematik bir yol ya da yöntem izlenmemektedir. Çünkü bu çocukların nasıl olsa farkına varılacakları düşünülmektedir. Bu düşünce kısmen doğrudur. Ancak içe dönük davranışlar gösteren ya da davranış bozukluğu hafif derecede olan çocukların gözden kaçma olasılıkları oldukça yüksektir. Bu durumda formal tanılama yöntemlerine gereksinim duyulmaktadır.Tarama TestleriTarama çalışmalarında genellikle çocuğu yakınen tanıyan öğretmen ve ailesinin görüşlerine başvurulur ya da çocuğun davranışları bir gözlemci tarafından gözlenip değerlendirmeye tabi tutulabilir. Tarama çalışmalarında mümkün olduğunca doğru ve sistematik bilgi toplamak için geliştirilmiş çeşitli kontrol listeleri ve derecelendirme ölçekleri vardır.
11 Projektif ÖlçülerProjektif ölçekler belirgin olmayan uyaranlardan oluşur. Bu mürekkep lekesi gibi bir şekil ya da tamamlanmamış bir hikaye ya da cümle olabilir. Çocuktan bu şekilleri yorumlaması ya da cümleyi tamamlaması istenir. Burada verilen yanıtın doğru ya da yanlış olması gibi bir durum söz konusu değildir. Önemli olan çocuğun davranışlarına ilişkin gerçek bilgileri toplamaktır.Bu ölçekler içerisinde en bilineni Roschach Testi'dir (Mürekkep Lekesi Testi). Yaygın olarak kullanılan diğer bir test Thematik Appercetion Testi'dir (TAT). Bu testte çocuğa bir dizi resim gösterilir ve bunlara ilişkin sorular sorulur.
13 Eğitim Yaklaşımları Davranışların Doğrudan Gözlemi ve Ölçülmesi Bu yöntemle çocuğun problem olarak düşünülen davranışları gerçek ortamlarda sistematik olarak gözlenmekte ve ayrıntılı bir biçimde kaydedilmektedir. Böylece davranışın hangi sıklıklarla meydana geldiğine, süresine ve yoğunluğuna, davranış öncesinde ve sonrasında hangi olayların yer aldığına ilişkin bilgiler elde edilmektedir.Eğitim YaklaşımlarıKuramsal ModellerBiyolojik ModelBiyolojik model duygu ve davranışlardaki bozuklukları genetik ya da tıbbi nedenlerle açıklamaktadır. Dolayısıyla bozuklukların giderilebilmesi için bu nedenlerin tedavi edilmesi gerekmektedir.
14 Psikodinamik ModelBu modele göre kişilik bozuklukları zihnin üç dinamik parçası (alt benlik, benlik,üst benlik) arasındaki dengesizliğin bir sonucu olarak ortaya çıkmaktadır. Bu dengesizliğin ortadan kaldırılmasında psikoterapiye, çocuk ve ailesi için yaratıcı etkinliklere yer verilmektedir.Psikoeğitsel ModelPsikoeğitsel modelde, bilinç dışı motivasyonlar ve psikodinamik modelde açıklanan iç çatışmalar esas alınmaktadır. Aynı zamanda okul, ev ve toplum yaşamının gerektirdiği davranışlar üzerinde durulmaktadır. Çocukların davranışlarını anlamalarına ve onları değiştirmek için çaba da bulunmalarına yardımcı olacak terapik görüşmelere yer verilmektedir.İnsancı ModelBu modele göre geleneksel eğitim sistemi çocukların kendi duygularını yaşamalarına, yeteneklerini geliştirmelerine izin vermemektedir. Bunun sonucu olarak çocuklarda duygu ve davranış bozuklukları görülmektedir. İnsancı Modelin öngördüğü eğitim ortamlarında çocukların kendilerini gerçekleştirmelerine yardımcı olacak düzenlemelere gidilmektedir. Bu düzenlemeler içerisinde öğretmen yönlendirici olmaktan çok, çocuğun öğrenmesine yardımcı olan kaynak kişidir.
15 ÇevreciÇevreci model çocuğun çevresindeki insanlarla ve sosyal kurumlarla ilişkilerine önem vermektedir. Duygu ve davranış bozukluklarının kaynağında bu ilişkilerdekiproblemler yer almaktadır. Bu nedenle çocuğun aile, okul, yakın çevre ve toplumda uygun ilişkiler içerisinde olmasına yardımcı olunması gerektiği vurgulanmaktadır.DavranışçıBu modele göre, uygun olmayan ya da uygunsuz davranışlar çevreyle etkileşim sonucunda öğrenilmektedir. Davranışçı kaynaklı öğretmen çocuğun yeni, uygun tepkiler öğrenmesine, uygun olmayanları ortadan kaldırmasına yardım için uygulamalı davranış analizi tekniğini kullanır
16 Değiştirilebilir Etmenler Üzerinde Durma Geçmişte olan olmuştur. Öğretmen bugüne ve geleceğe bakmalı dikkatini ve enerjisini bugün ve gelecekte yapabilecekleri üzerinde yoğunlaştırmalıdır. Herşeyden önce sınıf ortamında sevgi ve güven duygularını egemen kılmalıdır. Sınıfında çocukların uygun davranışlar edinmelerini kolaylaştırıcı ortamların mimarı olmalıdır.Sosyal Becerilerin ÖğretimiDuygu ve davranış bozukluğu olan çocuklar çoğu sosyal becerilerde yetersizlik gösterirler. Dolayısıyla bu çocukların eğitimlerinde bu becerilerin öğretimine önem vermek gerekmektedir.
17 Sosyal BecerilerAlternatif Tepkilerde Bulunmaİnsanı sinirlendirici durumlar; hafif bir küçümseyici tavır, bir isteğin ya da ricanınyerine getirilmemesi, bir engellenme durumu olabilir. Çoğu normal çocuk bu gibidavranış ya da durumlarla karşılaştığında gülüp geçer ya da önemsemez. Dolayısıyla bu çocuklara bu gibi durumlarda ne gibi uygun alternatif tepkilerde bulunulabileceklerinin öğretilmesi gerekir.
18 ÖRNEK 1 : Çocuk arkadışına selam verdiğinde ya da seslendiğinde karşılık alamazsaAlternatif tepkiler şunlar olabilir:• Selamın tekrarlanması• Bir başkasına selam verme• Bir şey demeden yola ya da işe devam etme.Kendini Yönetme-KontrolDuygu ve davranış bozukluğu olan çocukların bir çoğu davranışlarını kontrol etmede güçlük çekerler. Bu nedenle bu çocuklara kendilerini kontrol etme becerileri öğretilmelidir.
19 Sınıf Yönetimi• Sınıf ortamları düzenlenirken yalnızca antisosyal davranışları azaltıcı değil aynı zamanda olumlu öğrenci-öğretmen etkileşimini artırıcı önlemler alınmalıdır.• Antisosyal davranışları azalmak ya da ortadan kaldırmak kuşkusuz çok önemlidir. Ancak daha da önemlisi bu davranışların meydana gelmesini önlemektir.• Öğrenci sınıftaki kuralları ve bunların anlamlarını mutlaka bilmelidir.• Öğretmenin sınıfı etkili bir biçimde yönetmesi bir kazanma-kaybetme konusu değildir. Mutlaka bir ad koymak gerekirse buna kazanma-kazanma demek daha uygun olur. Okullar, herşey çocuklar, onların, dolayısıyla toplumun geleceği içindir. Dolayısıyla çocukların kazanması öğretmenin kazanması demektir.Öğretmenin NitelikleriFarklılıkları kabul etme ve empatik anlayış
20 Eğitimlerinde Yönetsel Düzenlemeler Son yıllarda kaynaştırma ilkesi doğrultusunda bu çocukların normal sınıflara yerleştirilmeleri ve özel eğitim gereksinimlerinin burada karşılanmasına yönelik düzenlemeler yaygınlık kazanmaya başlamıştır. Bu düzenlemeler genellikle kaynak oda ya da uzman yardımı şeklinde olmaktadır.Türkiye'de EğitimleriTürkiye'de halen bu çocuklara okullardaki rehberlik servislerinde, milli eğitim müdürlükleri bünyesindeki rehberlik ve araştırma merkezlerinde, hastanelerin psikiyatri bölümlerinde ya da çocuk ruh sağlığı bölümlerinde sınırlı ölçüde psikolojik hizmetler sunulmaktadır.
21 ÖzetDuygu ve davranış bozukluğu olan çocukların herkes tarafından kabul edilen bir tanımı bulunmamaktadır.Bununla birlikte yapılan tüm tanımlarda davranışların mevcut sosyal ve kültürel normlardan önemli derecede farklı ve sürekli olması gerektiği vurgulanmaktadır.Duygu ve davranış bozuklukları yaygın olarak, yönetim bozukluğu, kişilik problemi, olgunlaşmama ve sosyalleşmiş suçluluk şeklinde sınıflandırılmaktadır.Duygu ve davranış bozukluğu olan çocuklar, genellikle okuldaki akademik çalışmalarda kendilerinden beklenen başarıyı gösteremezler. Çevresindeki insanlarla ilişki kurma ve sürdürmede güçlük çekerler. Sıklıkla antisosyal ve içe dönük davranışlar gösterirler.Duygu ve davranış bozukluğuna neden olan etmenler biyolojik ve çevresel olmak üzere iki grup altında incelenmekle birlikte, çevresel etmenler üzerinde daha yoğun bir biçimde durulmaktadır.
22 Duygu ve davranış bozukluğu olan çocukları tanılama ve değerlendirmede farklı yaklaşımlar izlenmektedir. Bunlar içerisinde "davranışların doğrudan gözlemi ve ölçülmesi" yoluyla daha geçerli bilgiler edinilmektedir.Duygu ve davranış bozukluğu olan çocukların eğitimlerinde yaygın olarak Davranışçı Model temel alınmaktadır. Bu Model çerçevesinde "sosyal becerilerin öğretimi", "alternatif tepkilerde bulunma" ve "kendini yönetme" üzerinde durulmaktadır.Duygu ve davranış bozukluğu olan çocuklara özel eğitim hizmetleri genellikle özel sınıf ve okul düzenlemeleri içerisinde verilmektedir. Türkiye'de bu çocuklara yönelik hizmetler son derecede sınırlıdır.Teşekkürler, tekrar ediniz..