Birinci Basamak Sağlık Hizmetlerine Yönelik
1
BİLİRUBİN METABOLİZMASI VE SARILIKLAR
Doç.Dr. Mustafa ALTINIŞIKBebeklerde plazmada indirekt bilirubin %20-25 mg?dan yüksek olduğunda santral sinir sistemine geçerek kern-ikterus denen nöropatik tabloya neden olabilir. Sülfonamidler, salisilatlar ve tiroit hormonları, albümin üzerindeki yüksek affinite yeri için bilirubinle yarışırlar ve kern-ikterus oluşumunu kolaylaştırırlar.
ADÜTF Biyokimya AD
2006
Bilirubinin oluşması
Eritrositlerin parçalanmasıyla ortaya çıkan hemoglobin, retiküloendoteliyal sistemde (RES) yani başlıca karaciğer, dalak ve kemik iliğinde yıkılır ve hem kısmından bilirubin oluşur.
İnsan kanında, parçalanan eritrositler kemik iliğinde gerçekleşen abortif hemoglobin sentezi ile oluşan hemoglobin, hemoglobin olmayan hemler, karaciğerde yıkılan miyoglobin, katalaz, peroksidaz, sitokrom b5 sitokrom p-450 de bilirubin kaynaklarıdırlar
İlk oluşan bilirubin, indirekt bilirubin (serbest bilirubin, ankonjuge bilirubin) olarak bilinir. İndirekt bilirubin suda çözünmez, idrara geçmez ve safra ile atılmaz. İndirekt bilirubin liposolubldur, membranlardan kolaylıkla geçerek dokulara diffüze olabilir. İndirekt bilirubin Van den Bergh reaksiyonunda diazo reaktifi ile direkt reaksiyon vermez; ancak %50 etanol, kafein veya üre ile işlemden sonra reaksiyon verir. Karaciğer dışı retiküloendoteliyal sistem hücrelerinde meydana gelen indirekt bilirubin, genellikle albümine bağlanarak dolaşım yoluyla karaciğere taşınır.
İndirekt bilirubin, hepatositlerin düz endoplazmik retikulum mikrozomlarında mikrozomal bir enzim olan UDP-glukuronil transferaz enziminin katalizlediği bir reaksiyonda, glukozun glukuronik asit üzerinden yıkılımı yolunda oluşan UDP-glukuronik asitle tepkimeye girer ve glukuronik asitle konjuge olur, böylece direkt bilirubin (konjuge bilirubin) oluşur.
Direkt bilirubin Van den Bergh reaksiyonunda diazo reaktifi ile direkt reaksiyon verir Direkt bilirubin suda çözünür ve safra ile atılır.Direkt bilirubin normalde kanda bulunmaz veya çok az bulunur. Ancak safra ile atılımının engellendiği durumlarda kanda artabilir ki kandaki düzeyi %1,5 mg?ı aştığında idrarda saptanır. Safra ile bağırsağa günde 300 mg kadar atılan bilirubinin %85?i glukuronidlenmiştir, %10 kadarı sülfatlanmıştır, bir miktarı serbesttir, çok az miktarı şeker alkolleri ve asidik disakkaritlere bağlanmıştır.Bağırsakta glukuronattan ayrılan bilirubinin büyük çoğunluğu çekumda ve özellikle sağ kolonda bulunan anaerobik bakterilerin enzimleriyle indirgenir ve bilinojenlerveya ürobilinojenler denilen bir grup renksiz bilirubin ürünleri oluşur.
Ürobilinojenler, bağırsaktan emilerek portal dolaşım yoluyla karaciğere gelirler. Karaciğere gelen ürobilinojenlerin büyük kısmı molekülünde bazı değişiklikler yapıldıktan sonra tekrar safra yoluyla bağırsağa atılırlar, çok az bir kısmı ise büyük dolaşıma geçerek idrarla dışarı atılır. Ürobilinojenler, kolonda okside olarak bilinler veya ürobilinler denilen renkli bilirubin ürünlerini oluştururlar.
Hemolizin arttığı durumlarda, bağırsak florasının henüz oluşmadığı yeni doğan bebeklerde ve geniş spektrumlu antibiyotiklerle bağırsak florasının tahribinde bilirubin, kolonda ürobilinojenlere ve sonra ürobilinlere dönüşemez. Havanın moleküler oksijeni ile oksitlenerek yeşil renkli biliverdine dönüşür ve bu nedenle dışkı yeşil renkli olur
Serum total bilirubin düzeyinin normal değeri, doğumdan hemen sonra miadında doğan bebekte %0,4-4,0 mg arasında,prematüre bebekte %8 mg?dan düşüktür.Doğumdan üç gün sonra miadında doğan bebekte %1,0-10,0 mg arasında, prematüre bebekte %12 mg?dan düşüktür. 1 aylık bebekte %0,1-0,7 mg arasındadır, erişkinde %0,2-1,0 mg arasındadır. Serum total bilirubin düzeyinin normalden yüksek olması hiperbilirubinemiolarak tanımlanır. %0,5-2,0 mg arasında hiperbilirubinemi subikter ile birliktedir. Süt çocuklarında %4-5 mg arasında erişkinlerde de %2 mg?ın üzerinde hiperbilirubinemi klinikte belirgin ikter (sarılık) ile tanınır.
Hiperbilirubinemilerin sınıflandırılması Ankonjuge (serbest, indirekt) hiperbilirubinemiler Konjuge (direkt) hiperbilirubinemiler Bilirubin metabolizmasındaki bozukluğun yerine göre kanda indirekt bilirubin veya direkt bilirubin artar. Hiperbilirubinemiler, kanda artan bilirubin tipinin indirekt bilirubin veya direkt bilirubinin oluşuna göre iki ana sınıfa ayrılırlar:
Ankonjuge hiperbilirubinemiler
Aşırı bilirubin yapılımına bağlı ankonjuge hiperbilirubinemiler
- aşırı bilirubin yapılımına bağlı ankonjuge hiperbilirubinemiler,
- hepatik uptake bozukluğuna bağlı ankonjuge hiperbilirubinemiler
- bilirubinin konjugasyonunda bozukluğa bağlı ankonjuge hiperbilirubinemiler
Hemolitik ikterlerde serum total bilirubin düzeyi %5 mg?dan düşüktür.
- Hemolitik ikterler
- Nonhemolitik ikterler
Hepatik uptake bozukluğuna bağlı ankonjuge hiperbilirubinemiler
- Gilbert sarılığı: serbest bilirubin düzeyleri %1,2-3,0 mg kadardır, %5 mg değerini nadiren aşar.
Bilirubinin konjugasyonunda bozukluğa bağlı ankonjuge hiperbilirubinemiler
UDP- glukuronil transferaz yetersizliği, eksikliği veya yokluğuna bağlı olarak ortaya çıkarlar.
- Yeni doğan fizyolojik sarılığı
- Crigler-Najjar sendromu tip I
- Crigler-Najjar sendromu tip II
Konjuge hiperbilirubinemiler
Hepatositlerden atılım bozukluğuna bağlı konjuge hiperbilirubinemiler
- hepatositlerden atılım bozukluğuna bağlı konjuge hiperbilirubinemiler
- kolestaza (intrahepatik veya ekstrahepatik) bağlı konjuge hiperbilirubinemiler
- Dubin-Johnson sendromu
- Rotor sendromu
kolestaza bağlı konjuge hiperbilirubinemiler
Hepatit sarılığı, hastalığın başlangıcında indirekt bilirubinin, safra kanaliküllerinin tıkanmasıyla direkt bilirubinin artmasıyla karakterizedir. Total bilirubinin % 65?ini direkt bilirubin ve %35?ini indirekt bilirubin oluşturur.
- Hepatit sarılığı
- Kolestatik sarılık
- Safra taşlarına bağlı tıkanma sarılığı
- Tümöre bağlı sarılık
Kolestatik sarılık, safra kanaliküllerinden ve safra kanallarından atılım bozukluğuna bağlı olarak ortaya çıkar. Sık olarak hiperbilirubinemi ile birlikte hiperlipemi de vardır
Safra taşlarına bağlı tıkanma sarılığı, artıp azalan hiperbilirubinemi ile karakterizedir. %10 mg?a kadar yükselen hiperbilirubinemi olabilir.
Tümöre bağlı sarılık, sürekli artan hiperbilirubinemi ile karakterizedir. Genellikle %20 mg?dan yüksek hiperbilirubinemi saptanır.
Bilirubin tayini Bütün bilirubin analiz metodlarında ana prensip, bilirubinin diazo reaktifi (sülfanilik asit+sodyum nitrit) ile verdiği renkli bileşiklerin renk şiddetinin tayinidir. Bu renk, nötral ortamda kırmızı, şiddetli asit veya alkali ortamda ise mavi görünür.
Total bilirubin tayini için önce albumine bağlı olan bilirubin (indirekt bilirubin), metanol, dimetil sülfoksit (DMSO) veya kafein+sodyum benzoat gibi bir madde ile proteinden uzaklaştırılır, sonra diazo reaksiyonu (Van Den Bergh reaksiyonu) ile bilirubin tayini yapılır.
Direkt bilirubin tayininde total bilirubin tayini ve indirekt bilirubini albuminden ayıracak herhangi bir madde ilave edilmeden doğrudan tayin (direkt bilirubin tayini) yapılır; her iki bilirubin farkından indirekt bilirubin değeri hesaplanır.
Birinci Basamak Sağlık Hizmetlerine Yönelik
Biyokimyasal Laboratuvar Verilerinin Kısa Yorumu
Dr. Can Duman*, Dr. B. Faruk Erden
Birinci Basamak Sağlık Hizmetlerine Yönelik
Biyokimyasal Laboratuvar Verilerinin Kısa Yorumu
Dr. Can Duman*, Dr. B. Faruk Erden
Biyokimyasal Laboratuvar Verilerinin Kısa Yorumu
Dr. Can Duman*, Dr. B. Faruk Erden