Prof. Dr. Daniş Baykan
Milattan önce 6. yüzyıldan itibaren lüks ve gösterişli olduğu düşünülerek benimsenen uzanarak yemek yeme âdeti, Doğu’dan Lydia veya Perslerden alınmıştır. Bu çeşit yemeklere sadece meskenin erkeği ve onun konukları katılabiliyor, onlar öbür yerken, meskenin bayanı ve çocuklar ocak etrafında toplanıyorlardı. (Resim 1) Başlangıçta sadece yönetici sınıfın karşılıklı tartışma tekniği olan bu erkek toplantıları, M.Ö. 5. yüzyıl ve sonrasında zenginler tarafından da benimsenerek genel bir uygulama halini aldı. Yemekli ve alkollü bu Antik Çağ toplantılarının yani ‘birlikte içme’ manasına gelen şölenlerin artmasıyla mesken planlarında da değişiklikler oldu ve erkeğe ait toplantı yerleri (andron) ortaya çıktı.
Şölen, başlangıçta dini münasebetler, savaş, av sonrasında verilen ziyafet veya savaşçıların birlikte yemek yeme alışkanlığıyla ortaya çıkmış olsa da erkeğe ait toplantı yerleriyle birlikte M.Ö. 5. yüzyıl ve sonrasında halka iner ve lüksten öte bir alışkanlık halini alır. Vazo betimlerinde M.Ö.7. yüzyıldan itibaren görülen yerler, her konutta değilse de yönetici ve aristokrat konutlarında bulunmaktaydı.
ŞÖLEN MOBİLYALARI
Bu yerlerin en pahalı mobilyası, imalinde taş, ahşap ya da bronz kullanılan ‘kline’ (kanepe gibisi uzanma koltuğu) idi. Küçük yerlerde ‘kline’lerden en az üç adet bulunuyordu. Akşam yemeği sırasında kullanılan dörtgen veya yuvarlak tablalı, üçayaklı masa da ‘kline’ üzere bu yerlerin vazgeçilmez eşyalarındandı. Masa, üçayaklı oluşu nedeniyle kolay taşınıyor, yemek sırasında üzerindeki yiyeceklerle birlikte getiriliyor ve yemek bittiğinde de ‘kline’ altına itilebiliyordu. Birtakım betimlerde ‘kline’ye çıkma basamağı olarak kullanılan ve ‘kline’ye uzanıldığında üzerine ayakkabıların konulduğu ayak taburesini de görüyoruz. Vitrivius, ‘andron’ları şu biçimde aktarır:
“Erkeklerin davetleri, dört ‘kline’nin çarçabuk sığabileceği, servis ve cümbüşler için kâfi yeri bulunan büyük odalarda yapılır; geleneklere göre mesken sahibesinin bu tıp davetlerde hazır bulunması adet değildir. Erkekler bu yerde bayanlar tarafından rahatsız edilmeden yaşadıkları için ismi ‘andron’dur”.
SIRF ERKEK HİZMETKARLAR
Bu yerlerde aydınlatma için kandil, ısıtma için ise mangal kullanılırdı. Yerin ve mobilyaların şölene hazırlanması, gerekli gereçlerin taşınması, servis için şarabın dayanağı ve konuklara ikram edilmesi erkek hizmetkarların görevleriydi. Hizmetkarlar, bir işleri bulunmadığı sürece de tüm konuklar oradan ayrılana kadar şölen boyunca yerde hazır bulunurlardı.
Şölen, özel temellere ve geleneklere bağlı kalınarak yapılan, akşamüzeri başlayıp geç vakitlere kadar süren, ‘akşam yemeği’ ve ‘birlikte içme’ olmak üzere iki kısımlı bir toplantıydı. Konuklar el ve ayaklarını hizmetkarlara yıkatıp ‘kline’lere uzandıktan sonra akşam yemeği başlardı. Akşam yemeğinin ne kadar sürdüğü bedelli değildi. Çünkü yemekle birlikte içki içilmez ve mümkün olduğu sürece de konuşulmazdı. Yemek bitiminde dua edilir, şarap sunuları yapılır ve sonra toplantının asıl değerli kısmı olan şölen başlardı. (Res. 2) Şölen, önemsenmesi gereken bir merasimdi; her şölende bir ya da birkaç rabbe şiirler okunurdu. Lakin içki içmenin de şiir okumanın da katiyetle kuralları vardı. Her şölen için öbür seçilen önder, şarabın nasıl ve ne kadar içileceğine, kimlerin hangi sıra ile neler üzerine konuşacağına, kimlerin şiir okuyacağına karar verirdi. Her davranışın ve her yapılanın da farklı sırası ve kuralları bulunmaktaydı. Aristophanes, “Eşek Arıları Komedyası”nda genç bir erkeğe şölende nasıl davranması gerektiğini şu alaycı sözlerle anlatır:
“Dizlerini şöyle uzatıver önce, sonra bir cambaz kıvraklığıyla kayıver örtülerin üstüne. Sonra başla çabucak, gördüğün bir tunç vazoyu övmeye. Biraz tavana bak, beğenilen halıları seyret. Su getirdiler ellerimizi yıkamak için. Sofra kuruldu, yiyoruz, güzelce ağzımızı silip içki merasimlerine başlıyoruz… Aulos çalınmaya başladı yavaştan”. (Res. 3)
ŞÖLEN MÜZİĞİ, DANSLAR VE OYUNLAR
Bu kadar kurala bağlı kalmanın yanında bu toplantılarda asıl niyet eğlenceli bir sohbetti. Şölenlerde kullanılan müzik aletleri ortasında tekli veyahut çiftli bir çeşit flüt (aulos), telli çalgılardan ise ‘barbiton’, ‘kithara’ ve ‘lyra’nın tercih edildiğini tekrar vazo betimlerinden anlıyoruz. Toplantılarda müzikten daha az rastlanılan dans betimlerindeki hareketlerin Dionysos şenliklerinden bildiğimiz ‘komast’ dansçılarınınkine benzediği söylenebilir. Kimi şölen betimlerinde savaşçı kılığına girmiş bayan dansçılar da görülür. (Res. 4)
Masa oyunlarından daha çok sevilen ‘kottabos’ isimli özel bir toplantı oyunu, şölenlerin vazgeçilmeziydi. Bu oyundaki kural, içki kadehinde biriken şarap tortusunu dengeleyerek bir gayeye fırlatıp isabet ettirmekti. Gaye olarak kandil ayağı veya buna emsal formda yapılmış özel ayaklar kullanılmaktaydı. Atış sonucunda isabet kaydedilirse, ayağın üzerindeki metal daire çınlıyordu. Toplantı yerlerinin ve şölenlerin vazgeçilmez oyunu ‘kottabos’ tahminen de başta tesadüf sonucu ortaya çıkmıştır. Çünkü oynanması için özel gereçlere muhtaçlık yoktu. Bu oyun sırf toplantı ve şölenlerde erkekler tarafından oynanıyordu. ‘Kottabos’ oyunu, gayesi vurma kabiliyeti ve düzgün bir göz ayarı istiyordu. Bu yüzden oyun, iştirakçiler artık mucibince ayıkken, ziyafet başladıktan hemencecik sonra başlıyordu. Oyun, içki içerken kullanılan kadehlerle oynanabiliyordu. İşin en zevkli yanı ise şarap tortusunu eldeki kadehten, ayağın üzerine konulan metal daireye isabet ettirmekti. Atış sonucunda şayet isabet edilirse hoş bir çınlama sesi elde edilmekteydi. (Res. 5)
ŞÖLENLERE RESMİ EŞLER KATILAMIYOR
Toplantı yerlerinde müzik, dans ve oyunların dışında cinsel cümbüşler de geniş yer tutmaktaydı. Para karşılığında başkalarıyla birlikte olmaya birinci sefer M.Ö. 7. yüzyılda Arkhilokhos’un transferlerinde rastlanır. Antik kaynaklarda bir bayanla (hetaira) para karşılığı birlikte olmak ‘porne’; para karşılığında bir erkekle (hetairos) eşcinsel kontakta bulunmak ‘pornos’ olarak isimlendirilmiştir. Eşcinsellerle şölen ortasındaki münasebet ise M.Ö. 7. yüzyıldan itibaren vazo betimlerinde gözle görülür duruma gelir. Şölenlerdeki gençler katiyetle bir yaş ve olgunluğa kadar ‘kline’lerde değil, yerde şarap kabının etrafında oturup kabın içerisinden şarap içebiliyorlardı; aşikâr bir yaştan sonra bazen üzerlerinde isimleri de yazılan kendilerine ait şarap kapları olabiliyordu. Bir kısım vazo fotoğrafında gençler, ‘kline’ üzerinde görülmezken, Lakonia vazo fotoğraflarında ‘kline’ye uzanmış durumdadırlar. Atina siyah figür vazolarında ise genelde her ‘kline’de bir genç ve bir yetişkin görülür. Aiskhines, Anakreon ve Ibicus yapıtlarında, eşcinsellik ve para karşılığı birlikte olunan bayanlarla, bunlarla alakalı ögelerden bahsederler. Ksenophon “Lakedaimonion Politeia” isimli yapıtının ikinci kısmında erkekler ortasındaki cinsel ilgi hakkındaki bahislerden bahseder. Arkadaş, refika; zevk ve şadlık veren manasındaki bayan ve erkeklerin ortaya çıkma nedeni, meskende kapalı yaşayan bayanın eşiyle birlikte halk içine, toplantılara ya da şölenlere katılamamasıyla ilişkilendirilir.
ALT SINIFTAN GELEN ENTELEKTÜEL BAYANLAR
Toplum içinde ve şölenlerde, erkeklere eşlik etmeleri için dans, müzik, beğenilen konuşma, edebiyat, hatta ideoloji ve sanat eğitimi alan bayanlar, yurttaşlarla birebir toplumsal seviyede kabul edilmediklerinden, yurttaş niteliğindeki bir erkekle evlenemiyorlardı. Buna karşın para karşılığı erkeklerle birlikte olan bu bayanlar, kısımlarının en kültürlü ve eğitimli kadınlarıdır. Antik kaynaklar bu tip ilgiler için belirlenen fiyatlardan de bahseder. Güzellik ve eğitim düzeyi, fiyat saptamada en bedelli etkendir. Yeni bir bağ için ise bayanın bir önceki sevgilisinden müsaade alması gerekiyordu. Ayrıyeten bu bayanlarla uzun periyodik bir arkadaşlık için şahitler önünde kelam vermek, öteki bir tabirle kelamlı muahede yapmak gerekliydi. Her ne kadar Yunanca ‘heteira’ ismi verilen bayan refikalar, fahişe üzere görünse de temelde epey farklıdır. ‘Heteira’lar, Atina’da bir meslek sınıfı olarak algılanıyordu. Gerek aldıkları eğitim gerekse siyaset ve ideoloji bilgileri nedeniyle ‘heteira’lar vakitlerinin en kültürlü bayan sınıfını oluşturmaktaydı.
ŞÖLENLER YERİNİ SINIRSIZCA YEMEK YEMEYE BIRAKTI
Bu bayanlar ortasında en tanınmış ve ünlüsü, heykeltıraş ve ressamlara modellik de yapan, M.Ö. 371 yılında Thespiae kentinden Atina’ya gelerek beğenilen bir eğitim gördükten sonra ‘heteira’olan Phryne’dir. Çok beğenilen, kibar ve mütevazı olduğu aktarılan Phryne’nin, periyodunun ünlü heykeltıraşı Praksiteles’e Knidos Afrodit’i için modellik yaptığı kaydedilmiştir. Praksiteles’in yaptığı Knidos Afrodit’i gerçek boyutta yapılan birinci çıplak bayan heykeli ve birinci çıplak tanrıça betimi olması açısından da son derece kıymetlidir. Antik Çağ’ın en değerli ressamlarından Apelles’e de modellik yapan Phryne, sanat yapıtlarıyla güzelliği ölümsüzleştirilen en tanınmış ‘heteira’dır diyebiliriz.
Toplantı yerleri meskenin modülü olmasına karşın, kısmen resmi ve erkeğe özel bir yer olarak akşamüzeri ve sonrasında ağır bir kullanım ve kalabalığa maruz kalıyordu. Bir Doğu lüksü olarak başlayan ve evvelce yalnızca katiyetle konutlarda düzenlenen özel gayeli şölenler, yaklaşık iki yüzyıl içerisinde toplumsal bir moda haline gelerek uzun periyodik geleneğe dönüştü. Şölen geleneği Roma İmparatorluğu kısmında de varlığını sürdürdü lakin içerik ve işleyiş manasında büyük farklılıklar gösteriyordu. Bu devranın şölenlerinde ise sanatsal, felsefi konuşma ve tartışmalar, yerini artık sınırsızca yemek yemeye bıraktı… (Res. 6)
* Trakya Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Arkeoloji Kısmı.