Almanya'da Yaşayan T.C. Vatandaşlarının Vicdani Reddi
Almanyadaki T.C. vatandaşlarının vicdani reddi, 1991de Aziz Koşginin vicdani reddini açıklaması ve Savaş Hizmetini Reddedenler Girişiminin (SHRG) kurulmasıyla başlar. 1980 yılından beri Almanyada yaşamakta olan Aziz, o zamanki üst sınır olan 32 yaşına dek askerliğini erteler ve sonrasında T.C. Konsolosluğuna askere gitmeyi reddettiğini bildirir. Milli Savunma Bakanlığından, vicdani reddinin kesinlikle tanınamayacağı yanıtını alır ve pasaportunun süresi uzatılmaz. Öte yandan Alman makamları da Azizi sadece T.C.ye karşı değil, NATOya karşı da askerlik yapma yükümlülüğü olduğu iddiasıyla sınırdışı etmekle tehdit eder ve askerliğini Türkiyede yapması için zorlamaya çalışır. Aziz bunun üzerine T.C. vatandaşlığından çıkmak istediğini bildirir.
Olayı kamuoyuna taşımak amacıyla Ocak 1992de SHRG kurulur. 23 Ekim 1992de Kölnde yapılan SHRG toplantısı, Türkiyede yayımlanan Devrimci Proletarya, Azadi, Direniş ve Mücadele dergilerinde haber olarak yer alır. Dergiler, DGM tarafından "yasadışı örgüt ve bölücülük propagandası yaptıkları", "halkı askerlikten soğuttukları" gerekçeleriyle toplatılır ve ceza alırlar. Bunun üzerine gerek SHRG, gerekse vicdani ret konusu kamuoyunda yavaş yavaş duyulmaya ve yeni vicdani retçiler belirmeye başlar. Nitekim Aralık 1992de İsmail Kılıç, bir Kürt olarak T.C. ordusunda askerlik yapmayı reddettiğini açıklar. Ağustos 1993de İlhami Akter, 1995 yılında ise Mehmet Kutluay ve Osman Gültekin askerliği reddettiklerini açıklarlar.
SHRG, Alman Barış Örgütü-Birleşik Vicdani Retçiler (DFG-VK) gibi 100 yıllık bir örgütün de maddi ve manevi desteğinin alınmasıyla Almanyada yaşayan Türkiyeliler arasında sesini duyurmaya başlar. DFG-VK avukatının yardımıyla Almanyadaki hukuki prosedür araştırılarak Askere Gitme adlı ilk broşür yayınlanır. Böylece SHRG, DFG-VKnın bir çalışma grubu olarak faaliyette bulunmaya başlar ve bu kuruluşun resmen bir parçası olur.
Dayanışma Ağının Kurulması
Bu gelişmelere paralel olarak Türkiyedeki antimilitarist hareket ile de bağlantılar kurulur. 1993 yılında Osman Murat Ülke (Ossi) ve Azizin Almanyanın çeşitli şehirlerinde yapılan toplantılarda konuşmacı olarak bulunmaları, hem Türkiyedeki gelişmelerin, hem de SHRGnin tanınmasına önemli katkıda bulunur. 12-14 Mayıs 1995 tarihinde Frankfurtta WRI (War Resisters International) Türkiye/Kürdistan Çalışma Grubu toplantısı düzenlenir ve Avrupa çapında çalışma yapan kişi ve kuruluşların da bir araya gelmesiyle ortak bir çalışma gündemi oluşturulur. 15 Mayıs Dünya Vicdani Retçiler Günü dolayısıyla Alman Parlamentosunda verilen davete toplu halde katılınır. Ossi burada bir konuşma yapar. Türkçe ve Almanca birçok kitap, bildiri ve broşür basılır ve dağıtılır. Almanyanın 30dan fazla kent ve kasabasında seminerler, bilgilendirme ve tartışma toplantıları, çeşitli etkinlikler düzenlenir.
1994 yılından itibaren Almanyanın çeşitli şehirlerindeki T.C. konsoloslukları önünde gruplar halinde vicdani ret açıklamarı yapılmaya başlanır. 17 Mayıs 1994de Türkiyedeki gelişmeleri protesto etmek için Almanyanın ilk TürkKürt toplu ret eyleminde 9 kişi Frankfurtta askerliği reddettiğini açıklar. Şubat 1994ten beri yayınlanan ve Türkiyeden gelen haberlerin yer aldığı Almanca bülten, Ağustos 1995te Kırık Tüfek adını alır ve Almanyada çalışma yapan grupları da kapsamaya başlar. Bunun yanı sıra toplantı ve basın açıklamalarıyla birlikte yapılan bireysel vicdani ret eylemleri de sürer. 23 Ocak 1996da Mustafa Ünalan, Berlin Parlamento binasında, Askerliği Reddedelim adlı Türkçe-Almanca broşürün tanıtımının yapıldığı basın toplantısı esnasında askerlik kağıtlarını yakar ve vicdani reddini yineler. 28 Ocak 1997de Frankfurtta 11 kişi vicdani reddini açıklar ve DFG-VK çatısı altında Frankfurt Savaş Karşıtları Derneği (FSKD) kurulur. Şubat 1998de FSKDden Cemal Sinci milletvekilleri ve basının davet edildiği bir toplantıyla vicdani reddini kamuoyuna duyurur. Ossinin vicdani reddi nedeniyle tutuklu olduğu sırada gerçekleşen tüm bu eylemlerde, T.C.ye vicdani ret hakkını tanıması ve Osman Murat Ülkenin serbest bırakılması çağrısı yinelenir.
Hareketin oluşumunu böylece özetledikten sonra genel tabloya bir bakalım.
Almanyadaki Türkiyeli işçilerin gözde seçeneği: Bedelli askerlik
Almanyada yabancı işçi statüsünde yaşayan T.C. vatandaşları, sayı itibariyle yabancılar arasında en büyük potansiyele sahip olmalarına rağmen, bu topluluğun antimilitarist çalışmaya ve vicdani redde ilgisi son derece düşük. 60lı yıllarda patlama gösteren ve 1973de son bulan işçi göçü sırasında, büyük bölümü Anadolunun iç bölgelerinden getirilmiş olan Türkler için yaşanılan göçün önemli sonuçlarından biri, beraberlerinde getirdikleri geleneksel milliyetçiTürkçü ideolojinin giderek belirginleşmesi ve kemikleşmesi olmuştur. Nitekim bu topluluk, Avrupada yürütülen faşist ajitasyon için kolay kazanılan bir hedef kitle halini almıştır. Antimilitarizme ilginin gelişememesinin bir diğer nedeni ise T.C. Devletinin, "almancılara" askerlik açısından zahmetsiz ve çekici seçenekler sunmuş olmasıdır.
Almanyada yaşayanların altı aydan uzun bir süre için ülkeyi terketmeleri durumunda oturum izinleri iptal edilmektedir. Bu, askerlik hizmetinin süresi nedeniyle Türk işçilerine sorunlar doğurmuştur. Bu durumu ustalıkla kullanan T.C., yurtdışındaki Türk işçileri için askerlik süresini kısaltıp bedele bağlamış, böylece orduya hatırı sayılır bir mali kaynak sağlamıştır.
Almanyada yaşayan Türk vatandaşlarının sayısı 2.100.000in üzerindedir. Yılda dört celpte ortalama 6.000 kişi, 10.000 DM ödeyerek bedelli askerlik yapmak üzere Burdura uçmaktadır. Başka bir deyişle, yılda 60.000.000 DM, Türkiyenin savaş kasasına akmaktadır ve bu insanlara orduda bir ay içerisinde yapılan yoğun ideolojik propaganda da işin tuzu biberi olmaktadır.
İltica Bağlamında Vicdani Red
Almanya, Nazi döneminde yaşanılanları bir tarihsel ders sayarak, II. Dünya savaşı sonrasında Avrupanın en kapsamlı iltica yasalarından birini kabul etmiştir. Alman Anayasasının 16. maddesi, politik nedenlerle kovuşturmaya uğrayanlara iltica hakkı verilmesini öngörür. Ayrıca Almanya, savaş mağdurlarının, asker kaçaklarının ve vicdani gerekçelerle askerliği reddedenlerin korunmasını öneren uluslararası anlaşmalara da imza atmıştır.
Ne var ki tüm bunlar, işin yalnızca kağıt üzerindeki yüzü. Almanya, ekonomik istikrarını korumak ve yabancıların ülkede oturum hakkı edinmelerini mümkün olduğunca iş pazarı gereksinimlerine göre düzenleyebilmek amacıyla, iltica hakkını sınırlamak üzere zamanla çok sayıda engel koymuştur. Buna, "refah toplumunu tehdit eden mülteciler" mitosunu yaratarak mültecileri kendilerine malzeme yapan politikacılar da büyük katkıda bulunmuştur ve bulunmaktadır. Özellikle son 20 yıl içinde getirilen ek düzenlemeler ve göz yumulan keyfi uygulamalarla, iltica hakkı tanınanların sayısı sistemli ve önemli bir ölçüde azaltılmış, geldikleri ülkelere polis eşliğinde iade edilenlerin sayısı günde ortalama 150yi bulmuştur.1 Geçen yılın rakamlarına göre Almanya, Avrupada mülteci kabul eden 15 ülke arasında yalnızca 12. sıradadır.2 Peki tüm bunlar, ülkedeki yabancı vicdani retçiler ve savaştan kaçan sığınmacılar için ne anlama geliyor?
Alman Anayasasında "Hiç kimse, vicdanı ile bağdaştıramayacağı silahlı bir savaş hizmeti olan askerliğe zorlanamaz" maddesi yer alır. Alman anayasa hukuku, vicdani ret hakkını İnsan Hakları Evrensel Beyannamesinde yer alan düşünce, din ve vicdan özgürlüğünün meşru bir uygulaması sayar. Ne var ki, Alman Anayasa Mahkemesinin 1981 tarihli bir kararına göre, vicdani ret hakkı Almanyada yaşayan yabancıları kapsamaz. Yine aynı mahkemenin başka bir kararına göre, geldikleri ülkede askerliği reddeden veya asker kaçağı oldukları gerekçesiyle cezalandırılma olasılığı bulunan kişiler Almanyada mülteci olarak tanınmaz. İltica yasasında 1988 tarihli özel bir madde mevcuttur. Buna göre her devletin totaliter bile olsa vatandaşlarını askere alma hakkı vardır ve vicdani ret bu nedenle politik sığınma hakkı talep etmek için gerekçe teşkil etmez. Kısacası mesele iltica bağlamında gündeme geldiğinde, Federal Almanya Cumhuriyetine göre, her devletin kendi vatandaşlarını, politik, etik ya da dini kanaatlerini hiçe sayarak silah kullanmaya zorlama ve askerlikten kaçmaları veya firar etmeleri durumunda da onları dilediği gibi cezalandırma hakkı vardır.
Şu ana kadar Almanyada askerliği reddeden yabancıların çok büyük bir bölümünün Türkiyedeki savaştan kaçmış ve Almanyada iltica başvurusunda bulunmuş Kürtlerden oluştuğu göz önüne alındığında bunun önemi açıktır. Onların askerliği ret nedenleri genelde "kendi halkına karşı savaşmamak" ve "düşman Türk ordusuna hizmet etmemek" motiflerine dayanmakta. Bazıları kendi vicdani reddini PKKnin bağımsızlık mücadelesinin bir parçası olarak algılıyor. Bu insanların bir bölümü okuma yazma bilmiyor, bazıları çok az Türkçe konuşabiliyor ve hemen hemen hiçbiri Almanca bilmiyor. Birçoğu vicdani ret kavramını ilk kez duyuyor ve politik bir organizasyon içinde çalışma deneyimine sahip değil. Bizden danışmanlık hizmeti ve ciddi bir yardım bekliyorlar ve tabii ki iltica başvurularının kabulü onlar için öncelikli. Hemen hepsi kirli savaşa karşılar, ama savaşa karşı genel ve ilkesel bir tavırları yok. Bu gruba yönelik olarak yılda 2-3 kez çeşitli şehirlerde, vicdani reddin gerek politik, gerekse hukuki yönünü kapsayan seminerler veriliyor. Fakat bu insanlara doğrudan yardım edebilecek bilgi ve deneyime sahip olanların sayısı ancak bir elin parmakları kadar; dahası, Federal Almanya Cumhuriyetinin yabancılar politikasındaki son gelişmelerle, iltica hakkı alabilme şansları hemen hemen yok denecek kadar azalmış bulunmakta.
Herşeye rağmen birkaç istisna dışında hemen tamamı mültecilerden oluşan ve bu alanda çalışma yapan gruplar tarafından bilinen 250ye yakın T.C. vatandaşı askerliği reddettiğini kamuoyuna açıklamış durumda. Bunlar arasından yaklaşık 50 kadarının iltica başvurusu, Alman makamlarına karşı verilen yoğun hukuki mücadele ve politik çalışma sonucunda kabul edilmiş durumda. Fakat başvurusu reddedilerek Türkiyeye gönderilenlerin ne sayısı, ne de birkaç istisna dışında akıbetleri kesin olarak bilinmiyor.
Avrupa Birliğinin hiç bir ülkesinde savaşa katılmamak için askerliği reddetmek veya askerden firar etmek mülteci statüsü almaya yetmiyor. AB tüm mültecilere karşı duvar örme çabasında. Kamuoyunun gündeminde savaş pazarından elde edilen gelirden çok, "mülteci tehlikesi"nin nasıl bertaraf edileceği, ABnin sınırlarının nasıl sağlamlaştırılacağı soruları yer tutuyor. Ne Sırp, ne Rus, ne de Türk orduları tarafından yapılan katliamlara katılmayı reddetmekten dolayı uğranan baskı, iltica hakkı alma nedeni olarak görülmüyor.
Avrupa ülkelerinde antimilitarist hareket, vicdani ret düzleminde iç dinamiğini yitirdi. AB ülkeleri, vatandaşlarına sivil hizmet hakkını tanımakla, vicdani reddi militarizme karşı kökten bir tavır olma özelliğinden ve politik çağrışımlarından başarıyla arındırmış, bir sivil hizmet uygulamasına dönüştürmüştür. Buradan hareketle şunu söyleyebiliriz: Sığınma arayan asker kaçaklarına ve vicdani retçilere verilen politik ve hukuki destek, Avrupadaki antimilitarist hareketin kaçınılmaz bir bileşeni ve vicdani reddin temel bir insan hakkı olarak tüm dünyada tanınması için verilen mücadelenin bir parçası olma perspektifine sahiptir. Hangi ülkeden ve hangi taraftan olursa olsun, emirlere itaati reddeden, firar eden ve kaçan her birey, savaşın insan kaynaklarını kendi payınca zayıflatmaktadır. Bunun önü, onlara verilen destekle açılmalıdır.
Mustafa Ünalan
DFG-VK Berlin-Brandenburg, email@example.com