2“Diabetes Mellitus”“Diabetes” = Yunanca anlamı “koşmak” (Diabetliler çok fazla miktar ve sıklıkta idrar yaparlar)“Mellitus” = Latince anlamı “tatlı” (Diabetlilerin idrarları içerdiği şeker nedeni ile tatlıdır)
3Diyabet nedir?Diabetes mellitus, çeşitli etyolojik nedenlerle insülinin yetersiz salınması ve/veya yetersiz etkisi sonucu ortaya çıkan ve hiperglisemi ile belirlenen kompleks sistemik, metabolik ve endokrin bir hastalıktır
4Diyabet Neden Önemlidir? Ölüm nedenlerinin 7.’si dirKardiyak hastalık riski 2-4 kat daha fazladır% nöropati gelişirVücuttaki tüm organları etkilerYaşam kalitesini bozar
5Hasta taburcu olduktan sonra glisemi takibi ve diyabete ilişkin gelişebilecek komplikasyonlar için uzun süreli izlem gerekmektedir
7İzlem SıklığıYeni tanı konulmuş hastalarda taburcu olduktan sonra 1-2 hafta içinde
8İzlem Sıklığı Stabilize durumdaki hastalarda: 1. Diyabet süresi 2 yılın altında ise;- Aynı şehirdeki hastalar için 1,5-3 ayda bir- Başka şehirdeki hastalar için 3-6 ayda bir2. Diyabet süresi 2 yılın üzerinde ise;- Aynı şehirdeki hastalar için 3 ayda bir- Başka şehirdeki hastalar için 6 ayda bir
9İzlem Sıklığı Diyabet kontrolü bozuk olanlarda: 1. Aynı şehirde ise kontrol, düzelinceye kadar 1-2 haftada bir2. Başka şehirde ise- Mümkünse 2-4 haftada bir- Mümkün değilse telefonla öneri alınmalıdır
10İzlem sırasında dikkat edilmesi gereken konular 1. Diyabet kontrol derecesi2. Büyüme ve gelişme3. Psikolojik durum ve diyabeti kabullenme4. Ebeveyn ve hastanın diyabet hakkındaki bilgisi5. Diyabet komplikasyonları
11Diyabetin Uzun Süreli İzleminde Amaçlar 1. Klinik semptomların ortadan kalkması2. Ketoasidozun önlenmesi3. Hipogliseminin önlenmesi normale yakın glisemi düzeylerinin sağlanması4. Normal büyüme ve seksüel olgunlaşmanın sağlanması5. Obesitenin önlenmesi6. Birlikte görülen otoimmun hastalıkların erken tanı ve tedavileri7. Emosyonel bozuklukların önlenmesi8. Normale yakın bir yaşam biçimi elde etmek ve diyabetin kronik komplikasyonlarını önlemek veya minimalize etmektir
12Daha iyi metabolik kontrol mikrovasküler komplikasyonların daha az ve daha geç gelişmesi ile ilgilidirOptimal glisemik kontrol yalnızca doğru izlem ile değerlendirilebilir ve sürdürülebilir
13Diyabetli çocuk, tanının ilk gününden itibaren, hem diyabet hem de çocuk konusunda gerekli uzmanlık ve anlayışa sahip multidisipliner özelleşmiş bir çocuk diyabet ekibi tarafından kontrol edilmelidir.Böylece ekip, çocuk ve aileye uzman tavsiyelerde bulunabilecek, sürekli eğitim verebilecek ve psikososyal desteği sağlayabilecek durumda olacaktır.
14Gliseminin İzlenmesiGün içinde farklı zamanlarda ölçülerek insülin etkisi, beslenme ve egzersize yanıt olarak kan şeker düzeyini belirlemek. Bu yolla, kan şekeri profilini düzeltmek için tedavide değişiklikler yapılabilirHipoglisemiyi saptamak ve düzelmesini izlemekAraya giren hastalıklar sırasında hiperglisemik krizleri engellemekAğır egzersiz sırasında ve sonrasında değişiklikleri saptamak
15Sık, doğru ve hasta tarafından gerçekleştirilen kan şekeri ölçümleri, yoğun insülin tedavi protokolleri ile optimal glisemik kontrolün başarılabildiği tek yöntemdir
17DiyetAmaçlar:Optimum büyüme, gelişmeyi sağlayabilmek ve sağlığı koruyabilmek için, gerekli enerji ve besin öğelerinin uygun miktarlarda alınmasıSosyal, kültürel ve psikolojik yönden uygun olmak koşulu ile bireye yaşam boyu sağlıklı beslenme alışkanlığı kazandırmakMümkün olabildiği kadar en iyi glisemik kontrolü sağlamak ve korumak
18Amaçlar:İdeal vücut ağırlığına sahip olmak ve korumak Düzenli egzersizHipo ve hiperglisemi atakları, hastalıklar, egzersize ilişkin sorunlar gibi diyabetin akut komplikasyonlarını önlemek ve tedavi etmekMikro ve makrovasküler komplikasyonların önlenmesinde yardımcı olmak
19Diyette temelDiyabetli çocuk ve adölesanlarda yapılan beslenme önerilerinde, erişkinlere yapılan öneriler temel alınmalıdır. Ancak 5 yaşın altındaki çocukların günlük diyetlerinin enerji yoğunluğu, diğer yaşlara göre daha yüksek olmalıdır.
20Günlük alınan enerji ve karbonhidratların dağılımı kullanılan insülinin etki süresini ve fiziksel aktiviteyi dengeleyecek şekilde olmalıdır (insülin dozları farklı yeme alışkanlıklarına göre ayarlanmalıdır)Günlük alınan enerji büyüme için yeterli, ancak şişmanlığa yol açmayacak miktarlarda olmalıdırSebze ve meyveler ( günde 5 porsiyon tüketilmelidir)
21Günlük alınan enerjinin karbonhidrat, protein ve yağlardan sağlanan oranları şu şekilde olmalıdır: Karbonhidratlar >%50- Kompleks, rafine edilmemiş, liften zengin karbonhidrat kaynakları yeğlenmelidir- Fazla olmamak koşulu ile bir miktar şeker tüketilebilirYağlar %30-35Proteinler %10-15- Yaşla miktarlar azaltılmalıdır
22Günlük besin tüketimi piramidi Günlük porsiyon miktarıBesinler ve bileşenleriGünlük total enerjinin önerilen oranlarıKatı ve sıvı yağlar,şeker, reçel, bal, pekmez vbProteinden zengin besinlerSebzeler ve meyvelerKomplekskarbonhidratlardanzengin besinler%30-35%10-15%50SütPeynirYoğurtEt tavuk balık yumurta kuru baklagillerSebzeler ve meyvelerEkmek, bulgur, makarna, pirinç, patates, mısır vbTedbirli kullan
23Vitamin, mineral ve antioksidanlar Beslenme durumunun değerlendirilmesinde önemli bir eksiklik saptanmadıkça diyete ek olarak vitamin, mineral ya da iz element verilmesi önerilmezVitamin alımının yeterli olması da kardiyovasküler komplikasyonlardan korunmada yardımcı olurPek çok taze sebze ve meyve antioksidanlardan zengindir ve tüketilmesi özendirilmelidir
24DM I in Okul Yönetimi Emosyonel Kan şekeri ölçümü İnsülin uygulaması GlukagonÖzel durumlar, diyet, egzersizEbeveyn/çocuk/okul uyumu
25Çocuklar ve adolesanlarda mükemmel metabolik kontrolü sağlamak aşağıdaki faktörler nedeniyle daha zordur:1. İnsülin eksikliğinin mutlak olması ve bu nedenle insülin replasman tedavisine neredeyse tamamen bağlı olma2. Değişken besin alımı3. Değişken egzersiz paterni ve okul aktiviteleri4. Büyüme ve puberteden sorumlu hormonal değişiklikler5. Çocukların enfeksiyona eğilimi6. Psikososyal güçlüklere eşlik eden davranış bozuklukları7. Parental tedaviye bağımlı olma
26Diyabetli Çocuk ve Spor Diyabetli çocuklar da diğer çocuklar gibi oyun oynayabilir, arkadaşlarıyla spor yapabilirler. Zaten böyle yapmaları gerekir. Egzersiz ve hareket kan şekeri düzeyinin düşmesine yardımcı olur. Takım sporlarına veya beden eğitimi derslerine katılmak çocuğa moral de verir. Arkadaşlıklar kurar, kendini "takımın bir parçası" olarak hissederEgzersizin etkilerini gıda ve insülinle dengelemek gerekir. Bu yüzden egzersizin düzenli yapılması önemlidir. Ancak çocukların hayatı önceden planlanmamış faaliyetlerle doludur. Bu yüzden çocuğunuz yanında her zaman kolaylıkla yiyebileceği kraker veya peynir türü yiyecekler taşımalıdır. Küçük çocuklar kan şekeri düşmesi ihtimaline karşı yanlarında kesme şeker, şeker veya glikoz tabletleri taşımalıdır
27Diyabet ve AdölesanÇocukluktan erişkinliğe geçiş sırasında ergenliğin biyolojik değişikliklerini de içeren gelişim süreci, diyabetli birey ve diyabet bakım ekibi için özel birtakım güçlükler yaratırErgenlerin çoğunun sağlık bakımı ve duygusal gereksinimlerinin küçük çocuklar ve erişkinlerden farklı olduğu bilinmelidir
28Diyabet ve Adölesan Riskleri Metabolik kontrolün sürekli yüksek olması ya da giderek kötüleşmesiRiskli davranışlarYineleyen diyabetik ketoasidozMikrovasküler komplikasyonlarda hızlanmaÖzellikle pediatrik diyabet hizmetlerinden erişkin diyabet hizmetlerine geçiş esnasında gözlenen klinik kontrollerden kaçma
29Diyabet ve Adölesan Adölesanlarda metabolik bozulma; Hızlanan büyüme ve artan vücut ağırlığına karşın insülin dozunun yeterince sıklaştırılmamasıErgenliğe bağlı hormonal değişikliklerPsikolojik ve sosyal sorunlarİnsülin enjeksiyonlarının atlanmsıUygunsuz yeme alışkanlığı ya da yeme bozuklukları
30Diyabet ve HastalıkMetabolik kontrolün iyi olmadığı çocuklarda çeşitli enfeksiyonlara karşı bağışıklık azalmış olabilirAteşle birlikte olan hastalıklarda yüksek düzeydeki stres hormonları, glukoneogenez ve insülin direnci nedeniyle kan şekeri, yükselme eğilimi gösterirKusma ve ishallerle seyreden hastalıklar kan şekerini düşürerek hipoglisemiye neden olabilir
31Diyabet ve Hastalık İnsülin hiçbir zaman kesilmemelidir İzleme daha sık aralıklarla yapılmalıdırİştahsızlık olursa, hastalık sırasında öğünler, kolay sindirilebilir ve şeker içeren sıvılarla değiştirilebilirHidrasyon sağlanmalıdır ( hiperglisemi, ateş ve aşırı glukozüri sıvı kaybını arttırır)
32Diyabet ve CerrahiDiyabetli çocuk ve adölesanların cerrahi girişimi, yalnızca bu çocuklara yönelik bakım ve tedavi olanakları olan uzmanlaşmış merkezlerde yapılmalıdırEn yüksek düzeyde güvenliliğin sağlanabilmesi için elektif cerrahi durumunda hastaneye yatırılmadan önce, acil cerrahi durumunda ise hastaneye yatırıldıktan hemen sonra cerrahi, anestezi ve diyabet ekipleri arasında iletişim kurulmalıCerrahiden önceki gün glisemi kontrolleri sıklaştırılmalı
33Temel GereksinimlerYerel, bölgesel ve ulusal düzeyde çalışan tüm sağlık görevlileri çocuk ve adölesanlarda su malzemeleri sağlamakla yükümlüdürler;İnsülin, Nitelik açısından güvenilir olduğu bilinen bir türEnjektörler ve/veya insülin kalemleri ve/veya enjeksiyon araçları ve iğneleriKan ve idrar testleri için gerekli alet ve malzemeler
39İnsülin Pompaları Continuous Subcutaneous Insulin Infusion (CSII) Daha motive hastalar içinPahalıEksternal, ince, kıvrılmayan bir subkutan katatere bağlı, programlanabilen bir pompaYalnızca hızlı etkili insulinProgramlanabilen bazal dozlarEktsra enjeksiyon yapmadan bolus dozYeni pompalarda doz hesaplama fonksiyonuBoluslar daha sonra gözlemeUzmanlaşmış destek sistemleri gerektirir
40İnsülin Pompaları Continuous Subcutaneous Insulin Infusion (CSII) Daha motive hastalar içinPahalıEksternal, ince, kıvrılmayan bir subkutan katatere bağlı, programlanabilen bir pompaYalnızca hızlı etkili insulinProgramlanabilen bazal dozlarEktsra enjeksiyon yapmadan bolus dozYeni pompalarda doz hesaplama fonksiyonuBoluslar daha sonra gözlemeUzmanlaşmış destek sistemleri gerektirir
41Gelecekteki Glukoz İzlemleri Guardian™ CGMSEksternal Kapalı DevreMinimal ‘invasive continuous glucose monitors’İmplante Edilen Glukoz Sensörleriİmplante İnsulin Pompaları“Kapalı Devre” sistemlerFreestyle Navigator™İmplante kapalı devre
42Beta hücreleri (yeşil) artık görüntülenebiliyor. NDDK Beta hücreleri (yeşil) artık görüntülenebiliyor NDDK. Recent Advances
43Kan şekerinin parmak ucunu delmeden, ciltteki interstisyel sıvıdan ve sürekli ölçümü ve bunun ekrandan gösterilmesi
45İNSULİN ENJEKSİYONU SIRASINDA DİKKAT EDİLECEK NOKTALAR Cilt temiz olmalıdır.Karışım insulin yapılacaksa iyi karıştırılmalıdır.En sık yapılan enjeksiyon hatası insulinin İM dokuya verilmesidir.SC dokuya uygulama konusunda özen gösterilmelidir.Enjeksiyon pistonunu çekerek kanama kontrolü yapmak gerekli değildir.Enjeksiyondan sonra masaj yapılmamalıdır.Enjeksiyon saati ile yemek saati uyumlu olmalıdır.
46Yatay olarak avuç içinde en az 10 kez karıştırma yapınız. FlexPen içerisindeki süspansiyonun iyice karışmasını sağlayabilmek için iki aşamalı bir karıştırma işlemi gerekmektedir. Öncelikle koruyucu kapağı çıkartınız.Yatay olarak avuç içinde en az 10 kez karıştırma yapınız.
47Avuç içinde yapılan karıştırma işlemini takiben, FlexPen ’i dirsek hizasından en az 10 kere şekildekigibi karıştırınız.
48Enjeksiyon Kullanılan insülinden azami faydanın sağlanması için enjeksiyonun nasıl ve nereye yapıldığı önemlidir.Eğer insan insülini kullanmıyorsanız, enjeksiyonu yemek saatinden 30 dk. önce yapın.Eğer insülin analogu kullanıyorsanız, enjeksiyonu yemekten hemen önce veya yemekten hemen sonra yapabilirsiniz.Enjeksiyonda 7gün sağ kol ,7 gün sol kol,7 gün sağ bacak ,7 gün sol bacak,7 gün sağ karın, 7 gün sol karın enjeksiyon bölgelerini tercih ediniz.Seçilen bölgede hep aynı noktaya enjeksiyonyapmayınız.
49ENJEKSİYON BÖLGELERİ KARIN Hızlı emilim Aktivitelerden etkilenmez BACAK(uyluk ön ve yan yüzeyleri)Yavaş emilimKolay uygulamaKOLLAR(üst kol lateral yüzeyleri)Bacaklara göre daha hızlı emilimBüyük çocuklarda uygunKALÇAEn yavaş emilimKüçük çoçuklarda uygun
50İnsülin Enjeksiyon Bölgeleri İnsülin; karın bölgesi, kolun üst kısımları ve uyluk bölgelerine enjekte edilebilir. İnsülin enjeksiyonları, aynı bölge içinde kalmak üzere, farklı noktalara yapılmalıdır.
52İnsülin Uygulaması Enjeksiyon bölgeleri İnsülin emilim hızı Başlangıç dozu U/kg’ dır.Tatmin edici bir kontrol sağlayıncaya kadardoz 2-4 U/kg’ a kadar artırılabilir.En sık kullanılan tedavi rejimleri, günde 2enjeksiyon ve multiple enjeksiyon tedavileridir.Karın bölgesiKalçaÜst kolUyluk
55İNSULİN TEDAVİSİNİN YAN ETKİLERİ HİPOGLİSEMİİNSULİN ÖDEMİ(Tedaviye başlandığında ortaya çıkar-Bacaklarda,ayaklarda,ellerde yada yüzde ödem olur-Birkaç haftada iyileşir)ALLERJİKİLO ARTIŞILİPODİSTROFİLER(Enjeksiyonların aynı bölgeye yapılması sonucu oluşur)
56LİPOARTROFİ(Bölgede yağ dokusunun kaybı söz konusudur LİPOARTROFİ(Bölgede yağ dokusunun kaybı söz konusudur.Enjeksiyon bölgelerinde çökmeler,çukurluklar oluşur)LİPOHİPERTROFİ(Skar dokusu oluşur.Bölgede şişlik sertlik şeklinde hissedilir.)
57Kan şekerinin 75 mg/dl’nin altında olmasıdır. Hipoglisemi (HİPO)Kan şekerinin 75 mg/dl’nin altında olmasıdır.Hipogliseminin nedenleri:Yüksek doz insülin uygulamasıYetersiz karbonhidrat alımıAna veya ara öğünlerin atlanması veya geciktirilmesiHer zamankinden fazla egzersiz yapılmasıYanlış sülfonilüre kullanımı (yüksekdozda şeker düşürücü ilaç alınması)Alkol düşkünlüğüStres
60Hipoglisemi (HİPO) Hasta hipoglisemi belirtilerini fark ettiğinde bir şeyler yiyerek, bir bardak meyve suyu veya2-3 kesme şeker alarak hipoglisemiyi önleyebilir.Belirtilerin 5-10 dakika içinde düzelmediğidurumlarda tedavi tekrarlanabilir.
61Hipoglisemi (HİPO)Bazı hastalarda hipo ağır seyreder ve hasta durumununfarkına varamadan şuurunu kaybeder.Bu kişiler yakınlarının yardımına ihtiyaç duyarlar.Kan glukoz düzeyi genellikle 40 mg/dl’nin altındadır.Böyle bir durumdaki hastaya kesinlikle ağızdan hiçbirşey verilmemelidir.Hastaya şayet yanında bulunuyorsa, deri altınaglukagon enjeksiyonu yapılmalıdır.GLUKAGON
62Diğer hemşirelik girişimleri Çocuğun vücut hijyeni,ağız diş tırnak bakımı, bağışıklama ve üst solunum yollarından koruma cilt enfeksiyonlarının derhal tedavi edilmesi gerektiği aileye anlatılır.Yılda bir kez göz kontrolüAyak ve tırnak bakımı ve yalın ayak gezmemenin önemi
63Yemek listesi, kan şekeri, insülin tedavisi gibi kayıt tutma ve önemi Diyette oluşan değişiklikler ve çocuğun yediği ilave bir yiyecek çocuk tarafından yazılmalı, çocuk bu konuda açık davranması için cesaretlendirilmelidir.
64Tip 1 diyabet hastası olan 1999 ABD Güzeli Nicole Johnson Baker, "diyabet elçisi" olarak Antalya’daki 43’üncü Ulusal Diyabet Kongresi’ne katıldı. Kongrede diyabetle yaşam deneyimlerini aktaran 32 yaşındaki Baker, "Hastalık tanısı konduğunda güzellik yarışmasını kazanamazsın dediler. Kazandım... Doğum yapamazsın, gazeteci olamazsın dediler. Hepsini başardım işte" diye konuştu.Kaynak: Mesude Erşan. Hürriyet. 12 Mayıs 2007.
65Kaynak:Dr. Ferhat ÇekmezDiyabet hemşiresi Hülya DoğanDr.Kubilay KarşıdağProf. Dr. R. Erol SezerKavaklı A, Pelk H, Bahçecik N. Çocuk hastalıkları Hemşireliği.