Gençlik mentörlüğü
Gençlik mentörlüğü yaşça daha büyük ve daha deneyimli yetişkinler ile gençler arasındaki ilişkiyi tanımlamak için insan kaynaklarında kullanılmaktadır. Mentör çırağı yetkinlik kazanması ve karakter gelişimi için destekler. Bir mentör akademi, kariyer planlama, fiziksel ve duygusal sağlık ve sosyal etkileşim gibi yaşamın farklı alanlarında rehberlik sağlar. Mentör genç bireyin sıkıntılı geçiş dönemlerinde yolunu bulmasına yardımcı olur. Mentörlük etkinlikleri içeriğe (okul, iş dünyası, toplum) göre değişmektedir; özel gruplar (özel eğitime gereksinim duyanlar, risk altındaki gruplar) ve gelişim süreci (çocuklar, ergenler) vb. (Eby, Rhodes and Allen, 2007; Keller, 2007).
Gençlik mentörlüğünün önemi ile ilgili araştırmalar
Williams ve Kornblum (1985)’un klasik çalışması Kötü Yetişmek (Growing Up Poor)’te şehirde yaşayan 900 düşük gelirli genci takip etmiş ve mentörlerin gençlik için sağlıklı sonuçlar elde etmede oldukça önemli bir etmen olduğunu tespit etmiştir. Diğer araştırmacılar davranış bozukluğu olan çocuklara daha az benzeyen, “iyi bir ilişki” içinde olduğu düşünülen risk altında çocukları da vurgulamaktadır (Werner and Smith 1982; Rutter, 1987). Risk grubundaki gençliğe odaklanan araştırmalar gençlik mentörlüğü programındaki yetişkin rol modelin önemine dikkat çekmektedir (örneğin Abla ve Abi) (Eby, Rhodes and Allen, 2007).
Gençlik mentörlüğünün tarihi
Resmi gençlik mentörlüğü programlarının kökenleri Ernst Coulter tarafından 1904’te Amerika’da Big Brothers movement(Abiler hareketi)’ne dayanmaktadır. Genellikle bir gönüllü, toplumsal ortamlarda gençler ile etkinlikler yaparak birebir mentörlük ilişkisi kurar. Abi/Abla programlarının çoğu okul başarısızlığı yahut erken gebelik gibi gençleri risk altında bırakan güç durumlarda destek vermek için tasarlanmıştır. Boşanmış ebeveynlere ve bozulmuş ilişkilere yönelik programların sayısı arttırılarak toplumsal destek kurmak amaçlanmaktadır (Keller, 2007). Hali hazırda yaklaşık iki buçuk milyon gence hizmet veren 4000’in üzerinde ajans ve gençlik odaklı program bulunmaktadır (Eby, Rhodes and Allen, 2007). Bazı mentörlük programlarının değerlendirilmesinde çoğunlukla önlem almak yahut olumsuz sonuçları en aza indirmek hedeflenmektedir. Kişisel yetkinliklerinin geliştirilmesi ve psikolojik refahın arttırılmasına odaklanan bu programlar alternatif bir bakış açısı sunmaktadır (Keller, 2007).
İşyeri mentörlüğü
İşyeri mentörlüğü deneyimli bir çalışan ile daha az deneyimli bir başka çalışan arasında kişisel ve profesyonel gelişimin amaçlandığı bir ilişki içerir. Mentör bir iş arkadaşı ya da kurumdan başka bir kimse olabilir. Bu kimse himayesinde kişi için herhangi bir resmi sorumluluk taşımaz. Bu kimseler aynı uygulama topluluğunun birer parçası olabilir (Lave and Wenger, 1998). Resmi mentörlük sözleşme ile sabit hedefler, belirli bir zaman çizelgesi ve ne sıklıkla görüşüleceğine ilişkin kurallar içerir. Still, Eby, Rhodes ve Allen (2007) bu tarz mentörlüklerin kendiliğinden gelişen mentör-danışan ilişkisinden daha az etkili göründüğünü iddia eder. Son yıllarda insanların sıklıkla iş değiştirmesi nedeniyle mentörlüğün bu türü daha popüler olmaya başlamıştır. Çalışanlar kendilerini destekleyen bu belirli kimselerle daha fazla ilişki içerisinde olmalıdır. Mentör olacak kişilerin eğitim almaları kendisinin mentisine (mentilerine) nasıl yaklaşması gerektiği hakkında büyük katkı sağlayacaktır.
Öğrenci-öğretmen mentörlüğü
Öğrenci- öğretmen mentörlüğü (danışmanlık, rehberlik, denetim gibi başka terimlerde kullanılmaktadır) lisans ve yüksek lisans öğrencilerini kapsamaktadır. Bu bağlamda, daha deneyimli olan mentör akademik anlamda (örneğin ders performansı, akademik becerilerin geliştirilmesi) ve akademi dışındaki konularda (kişisel problemler gibi) destek sağlar ve rehberlik verir (Eby, Rhodes and Allen, 2007). İşyeri mentörlüğü ve gençlik mentörlüğü araştırmaları ile karşılaştırıldığında öğrenci- öğretmen mentörlüğü araştırmaları daha azdır. Bu alandaki bir çok araştırma bir öğretim elemanı ve bir öğrenci arasında uzun süreli yoğun kişisel ilişkilere odaklanır. Bu alanda hala her türlü destek ilişkisini mentörlük olarak tanımlama eğilimi vardır. Örneğin, rol model olma ya da gözlem yaparak öğrenme gibi yöntemler bir ilişki gerektirmez. Böylece bu yöntemlerin mentörlük olup olmadığı sorgulanabilir (Johnson, Rose and Schlosser, 2007).
Bu alanda yapılan araştırmalar çoğunlukla mentörlerin danışan tanımlarına dayandığı için eleştirilmektedir. Birçok çalışma öğrencilerden mentör fonksiyonlarını puanlamasını ve genel geçer bir değerlendirme yapmalarını istemiştir. Bu bir kimsenin kendi mentörünü göz önünde bulundurma isteği ile tetiklenen olumlu ilk izlenim etkisine (halo effect) neden olabilir. Küçük gruplar da genelleştirme yapmak daha zordur (Johnson, Rose and Schlosser, 2007).
Resmiyette belirlenen öğrenci-öğretmen ilişkileri mentörlük içerisinde geliştirilmeyen ilişkileri tavsiye eder. Danışman, basitçe tanımlamak gerekirse, danışana eğitim programı doğrultusunda yardımcı olmak sorumluluğuna sahip bir öğretim üyesidir. Mentörlük öğretim üyesinin danışanın gelişimi ve başarısı için yükümlülüğü olduğu anlamına gelir. Mentörün değerleri danışanın kendini ve mesleğini nasıl gördüğü üzerinde büyük etkisi olan ideal normları temsil eder. Danışan, danışmanı için hayranlık, korkuyla karışık saygı, korku ve idealleştirme gibi duyguları da içeren farklı duygusal tepkilere sahiptir. Mentörler genellikle danışanın kariyer gelişimi için bilinçli aracılık ve savunuculuk yapar (Johnson, Rose and Schlosser, 2007).