Fazla Çalışma Nedir? Çeşitleri Nelerdir?
Fazla Çalışma Tanımı
Fazla çalışma, çalışma süresi kavramının ortaya çıkışı ve işçinin korunması bakımından sınırlandırılması gereğinin sonucu olarak İş Hukukunda söze konu olan bir kavramdır. 1475 sayılı İş Kanununda fazla çalışmanın tanımı yapılmamıştır. Bu konuda öğretide yapılan en kapsamlı tanıma göre fazla mesai, üretimin arttırılması, üretim faaliyetlerindeki aksamaların önlenmesi, işletme ve toplumun bazı ivedi ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla normal iş süreleri üzerinde yapılan çalışmalardır.
1475 sayılı İş Kanunun yürürlükte olduğu dönemde öğretide çoğunlukla günlük iş süresinin üzerindeki çalışmalar fazla çalışma olarak değerlendirilmekte ve ayrıca haftalık 45 saatlik çalışma süresinin aşılmasının gerekmediği görüşü benimsenmekteydi.
Yargıtay da, istikrarlı biçimde haftalık 45 saati aşan çalışmaları fazla çalışma olarak kabul etmiş, günlük iş süresinin aşılmış olmasını yeterli görmemiştir. 4857 sayılı İş Kanunu bu tartışmaya son noktayı koymuş ve fazla çalışmayı haftalık 45 saati aşan çalışma olarak tanımlamıştır.
Denkleştirme Uygulaması ve Fazla Çalışma
Haftalık 45 saatin aşılıp aşılmadığı saptarken, o işçiye denkleştirme uygulanıp uygulanmadığına bakılmalıdır. Eğer denkleştirme uygulanmıyorsa, somut olarak her bir haftada 45 saatin aşılması gerekli ve yeteredir. 45 saatin üstünde bir süreyle örneğin, 55 saat çalışılması halinde o şçinin bu hafta 45 saati aşan süre (örnekte 10 saat) fazla çalışma yaptığı kabul edilir. Ancak bu haftaya denk gelen (yani bu hafta yapılan) bir telafi çalışması varsa, telafi çalışması süresi hesaba katılmaz. Örneğin işçinin bu hafta, geçmiş haftalarda çalışmadığı 12 saati telafi etmesi gerekmektedir. Böyle bir işçinin fazla çalışma yapıp yapmadığı saptanırken, o hafta çalıştığı toplan süreden telafi ettiği süre çıkarılır. Geriye kalan süre 45 saati aşıyorsa süre kadar fazla çalışma yapmış demektir.
Buna karşın denkleştirme esasının uygulandığı hallerde, somut olarak her bir haftada haftalık 45 saatin aşılıp aşılmadığına bakılmaz, önemli olanı, denkleştirme dönemindeki toplam çalışmanın bir haftaya düşen ortalama süresinin 45 saati aşıp aşmadığıdır. Böylece denkleştirme dönemindeki bazı haftalar (günde 11 saati aşmama kuralını dikkate alarak) 45 saatin üstünde (belki de 66 saat) çalıştırırken, kimi haftalarda 45 saatin altında çalıştırılabilmektedir. Böyle hallerde, her bir haftadaki çalışmada 45 saatin altındakini normalden az çalışma olarak göremeyeceğimiz gibi 45 saati aşanın da fazla çalışma olarak yorumlanmaması gerekir.
Tüm bu söylenenlerden sonra denkleştirme sisteminin uygulandığı hallerde fazla çalışma yapılıp yapılmadığı saptanırken şöyle bir sıra ve formül önerilebilir.
- Önce denkleştirme dönemindeki toplam çalışılan süre bulunur. Fakat, bu döneme rastlayan bir telafi çalışması varsa (örneğin 12 saat gibi) bunu denkleştirme döneminde toplam çalışma süresine katamayız. Zira bu çalışma, geçmişteki bir sürenin çalışmasıdır.
- Sonra denkleştirme dönemindeki çalışmaların o dönemdeki bir haftaya düşen ortalaması saptanır (ortalama haftalık çalışma süresi). Bunun formülü şudur:
Ortalama Haftalık Çalışma Süresi = Denkleştirme Dönemindeki Toplam Çalışma süresi / Denkleştirme Dönemindeki Hafta Sayısı
3. En sonunda, bu ortalama haftalık çalışılan sürenin haftalık normal azami çalışma süresi olan 45 saati aşıp aşmadığına bakılır. Eğer, ortalama haftalık çalışılan süre 45 saate eşit veya daha az ise fazla çalışma yapılmamış demektir. Fakat 45 saati aşıyorsa, aşan kısım kadar fazla çalışma yapılmış sayılır.
Buraya dek söylenenleri somut bir örneğe yansıtmak istersek; İşçi (A) ve işveren (B) 8 haftalık bir denkleştirme dönemi kararlaştırmışlardır ve haftalık iş süresi olarak yasal normal azami süre olan 45 saati kabul etmişlerdir. (B), (A)’ yı ilk iki hafta 15’er saat, sonra 4 hafta 60′ şar saat ve en son 2 hafta ise 45’er saat çalıştırmış olsun. Buna göre işçinin;
Denkleştirme Dönemindeki Toplam Çalıştığı süre = (2 x 15)+ (4 x 60)+ (2 x 45)= 360 saat,
Denkleştirme Dönemindeki Ortalama Haftalık Çalışma Süresi = Denkleştirme Dönemindeki Toplam Çalışma Süresi / Denkleştirme Dönemindeki Hafta Sayısı = 360/8 = 45 saattir.
Ortalama haftalık çalışılan süre yasal haftalık normal azami çalışma süresi olan 45 saati aşmadığından işçi bu dönemde (bazı haftalarda 45 saatin üstünde çalışsa da) hiç fazla çalışma yapmamış demektir.
Denkleştirme için esas alınacak sürenin iki ay olduğu Kanunda belirlenmiştir (İş K. M. 63). Ancak toplu iş sözleşmesiyle bu sürenin dört aya kadar çıkarılabileceği belirtilmiştir.
İşçinin izinli ya da raporlu olduğu dönem bu denkleştirmede esas alınmamalıdır. Yoksa işçinin, 60 saat çalıştığı bir haftayı takiben bir haftalık izin kullanması halinde iki hafta ortalamasının alınması halinde 30 saat haftalık ortalama çalışma süresi belirlenir ki, bunun adil olmayacağı açıktır.