1 Yönetimin Evrensel Gelişimi Yrd. Doç. Dr. Özgür KÖKALAN
2 Yönetim ve Organizasyon Teorilerinin Gelişimi Yönetim ve Organizasyon Teorileri 5 ana başlık altında incelenebilir:Klasik YaklaşımDavranışsal YaklaşımModern YaklaşımDeğişim AdaptasyonModern Sonrası ve Çağdaş Kavramlar
3 Klasik Yönetim ve Organizasyon Teorisi Klasik Yönetim Teorisi; Farklı ülkelerde aynı zamanda ortaya atılan üç temel teorinin toplamından oluşmaktadır. Bunlar:Frederic Taylor – Bilimsel Yönetim Yaklaşımı – ABDHenri Fayol – Yönetim Süreci Yaklaşımı - Fransa – 1916Max Weber – Bürokrasi Yaklaşımı – Almanya
4 Klasik teorinin özellikle vurguladığı iki ana görüşü olmuştur. Bunlar; İşletmelerde (organize faaliyetlerde, organizasyonlarda) etkinlik ve verimliliğin artırılması,Bunu sağlayacak olan formal organizasyon yapısının ve bunun içindeki yönetim faaliyetlerinin düzenlemesidir.Bu görüşlerle ilgili olarak;Taylor'un Bilimsel Yönetim Yaklaşımı çalışanların verimliliğinin vç etkinliğinin nasıl artırılabileceği üzerinde,Fayol'un Yönetim Süreci Yaklaşımı, bir işletmede yönetim süreci olarak adlandırılan bir dizi birbirine bağlı faaliyetin neler olduğu ve iyi bir formal organizasyonun nasıl oluşturulabileceği üzerinde,Weber ise, daha çok sosyolojik çerçevede ve Marksist görüşe karşı bir toplumda insanların birbirini neden ve nasıl etkiledikleri ve bunu nasıl meşrulaştırdıkları (legitimacy) konusunu incelerken açıkladığı ve en etkin ve verimli çalışma düzeni olarak ifade ettiği bürokrasi üzerinde durmuştur.
5 Üç yaklaşımın ortak özellikleri; "İlkeler Yaklaşımı" olarak da adlandırılan bu teori, etkinlik ve verimliliğin artırılması ve "en iyi" bir organizasyon yapısı ve yönetim uygulaması için uyulması gereken ilkeleri belirlemeye çalışmış, bu ilkelere uyulduğu takdirde etkinlik ve verimliliğin artacağını, bu ilkelerin her yerde ve her organizasyon için geçerli olduğu fikrini ileri sürmüştür. Bu anlamda, bu yaklaşımın ilkeleri üniversal bir nitelik taşımaktadır.Üç yaklaşımın ortak özellikleri;İnsan unsuru dışındaki faktörler üzerinde durmuştur, insan unsuru daima ikinci planda ele alınmıştır. (Ekonomik hayvan – economic animal) – Mekanik Organizasyon yapılarını önermiştir.Rasyonellik ve mekanik süreçler üç yaklaşımın hareket noktası olmuştur.Kapalı sistem anlayışı ile organizasyonu ele almıştır.
6 Klasik yaklaşımda her işletme için tek bir organizasyon yapısı önerilmektedir. Klasik açıdan organizasyon dizaynı ve süreci şu safhaları içermektedir.Amaçların belirlenmesi,Amaçlara ulaştıracak işlerin (görevler topluluğu) belirlenmesi,Uzmanlaşmayı sağlamak için işlerin bölünmesi,İşlerin bir araya toplanarak mevki ve pozisyonların oluşturulması,Departmanlaşmanın sağlanması,Departmanların hiyerarşik bir yapı içinde koordinasyonunu sağlamak üzere birleştirilmesi, dir.
7 Bilimsel Yönetim Yaklaşımı (Scientific Management Approach) 1900'lü yılların başlarında Frederick Winslow Taylor'un öncülüğünü yaptığı bu yaklaşım, yönetim ve organizasyon alanında genel bir kabul görmüş ve işletmelerde verimliliği artırma reçetesi olarak görülmüştür.
8 Kısaca "Taylorizm" olarak adlandırılan bilimsel yönetim bakış açısının ana ilkeleri olarak şunlardır:Gelişigüzel, herkesin kendi bildiğine göre değil, bilimsel olarak tanımlanmış bir çalışma düzeni,Çalışanın kendisine kalmış iş yapma ve davranış tarzı değil, her yönü sistematize edilmiş, ölçülmüş ve tanımlanmış iş görme davranışları, |Başıbozuk ve birbirinden kopuk çalışma düzeni değil, tarif edilmiş ahenk ve koordinaBireysellik değil, yardımlaşmaDüşük verim değil, maksimum çıktı (output)Her işe en uygun işgörenin seçimi için gerekli tanımların yapılması ve sistemin kurulmasıHer çalışanın mümkün olan en yüksek verimlilik düzeyine çıkarılabilmesi için eğitilmesiStandartları belirlenmiş üretimi gerçekleştirenlerin ek ücret ödemeleri ile teşvik edilmesi
9 Bu ilkeler genel olarak yönetime olduğu kadar fiili üretim faaliyetlerinin yürütülmesine de ışık tutmuştur. Bu ilkelerin iş'e, dolayısıyla organizasyona aktarılması şöyledir:Her iş, bu işi oluşturan unsurlarına (görevlere, hangi hareket ve davranışlardan oluştuğuna) ayrılmalıBu görevlerin her biri bilimsel açıdan ayrıntılı olarak incelenmeliBu inceleme yapılırken görevlerin nasıl daha kısa sürede ve daha etkin yapılabileceği (metot), bunun için hangi araç ve gereçlerin nasıl kullanılması gerektiği (zaman ve hareket), görevi yapanın nasıl davranması ve hangi hareketleri nasıl yapması gerektiği araştırılmalı,
10 İşi yapan kişide yorgunluğu artıran, zaman kaybı ve israf olan hareketler belirlenerek bunlar ortadan kaldırılmalıBöylece görev ve işlerin en iyi yapılma şekli bulunduktan sonra, bunlar zaman, metot ve davranış olarak standartlaştırılmalıDaha sonra standartları belli olan bu işleri yapabilecek, fiziki ve zihni kabiliyeti yeterli olan kişiler seçilmeliBu kişiler uygun bir şekilde eğitilerek işi öngörülen şekilde yapabilecek hale getirilmeliTeşvik edici ücret sistemi geliştirilerek işgörenlerin öngörülen şekilde çalışmaları finansal olarak desteklenmeli ’Yönetim bu sistemin işleyişini sürekli olarak denetlemeli, aksaklıklar yine bilimsel olarak incelenmelidir.
11 Bu yaklaşım verimlilik artışı için; İşlerin tanımlanmasıİşi oluşturan alt işlerin (görevlerin - tasks) incelenerek tanımlanmaBu görevleri yaparken verimsiz, sonuç üretmeyen ve işi yapanı yoran hareket ve davranışların belirlenerek elimine edilmesiBuna göre zaman ve davranış standartları oluşturulmasıBuna dayanarak üretim miktarı standartları oluşturulmasıBu üretim standardına dayanarak ücret ve teşvik standartları oluşturulmasıİşgörenlerin bu tanımlanmış sisteme uyabilmeleri için uygun bir iş- gören seçim sistemi ve eğitim sistemi geliştirilmesini önermektedir.
12 Yönetim Süreci Yaklaşımı Klasik Teori'nin ikinci yaklaşımı, öncülüğünü Henri Fayol'un yaptığı Yönetim Süreci Yaklaşımı'dır (Administrative Process Theory). Taylor ve izleyicilerinin daha çok iş dizaynı ve işlerin yapılma şekli ile ilgilenmelerine karşılık, Fayol organizasyonun tamamını ele alarak iyi bir organizasyon dizaynı ve yönetiminin ilkelerini araştırmıştır.Sadece organizasyonla değil yönetimin bütün alanları ile ilgili ilkeler geliştirmeye çalışmıştır.
13 Fayol'e göre bir organizasyondaki (işletmedeki) faaliyetler başlıca altı grupta toplanabilir.. Bunlar:Teknik faaliyetler (üretim faaliyetleri)Ticari faaliyetler (alım, satım vs)Finansal faaliyetler (para bulma ve kullanma)Muhasebe faaliyetleri (kayıtların ve istatistiklerin tutulması, hazırlanması)Güvenlik faaliyetleri (işyeri ve işgörenlerin korunması)Yönetim faaliyetleriYönetim faaliyetleri de bir süreç şeklinde oluşur. Bu sürecin başlıca safhaları planlama, organizasyon, emir-komuta (yürütme), koordinasyon ve kontrol'dür.
14 Fayol, yukarıda belirtilen 6 temel faaliyet içinde saydığı yönetim faaliyetlerine ilişkin olarak 14 ilke ileri sürmüştür. Bunlar:İş bölümü (iş taksimi)Yetki (amirlik)Disiplin (inzibat)Emir komuta birliği (kumanda birliği)Amaç birliği (yürütme birliği)Genel çıkarların bireysel çıkarlardan üstün olması (umumi menfaatlerin hususi menfaatlere tercihi)Ücretleme - bedel ödeme (iş bedelinin ödenmesi)Merkeziyet-merkezcillik (merkeziyet)Hiyerarşik yapı (mertebe silsilesi, hiyerarşi)Düzen (intizamHakkaniyetOrganizasyon ilkeleri denildiğinde, anlatılmak istenen, bir organizasyon yapısı kurulurken dikkate alınacak ilkelerdiriİş güvenliğinde denge (memurlarda istikrar)İnisiyatif (teşebbüs fikri)Moral güç (memurlar birliği)
15 Organizasyon İlkeleri Organizasyon ilkeleri denildiğinde, anlatılmak istenen, bir organizasyon yapışı kurulurken dikkate alınacak ilkelerdir.Bu örneği organizasyon yapısının kurulması işine uygularsak, organizasyon plancısının şu sorulara cevap bulması gerekecektir:Organizasyonu çevreleyen ortam koşulları nelerdir?Organizasyonun amacı nedir? Stratejisi nedir?Bu amaca ulaştıracak işler nelerdir?Bu koşullar altında etkin bir şekilde çalışacak yapılar neler olabilir?Bu işlerle ilgili nasıl bir düzenleme yapılabilir?Bu düzenlemelerin (yapıların) maliyet ve etkinlikleri nasıl karşılaştırılabilir?
16 Oluşturulabilecek organizasyon yapılarını, mekanik ve organik olmak üzere iki grupta toplamak mümkündür. Bu ayrım, kapalı sistem ve açık sistem şeklinde de adlandırılabilir.Mekanik organizasyon; bir yapıda iş -iş ve iş - insan ilişkileri, çalışanların fonksiyonları, yetki ve sorumlulukları açık bir şekilde tanımlanması, başka bir deyişle, kişinin neyi, nasıl yapacağı, kendisinin nelerden sorumlu olduğu ve nelerin kendi işi olmadığı, hiçbir tereddüde yer bırakmayacak şekilde belirlenmiş, tanımlanmış ve açıklanmış olmasıdır.Mekanik organizasyonlar «formal organizasyonların» doğmasına neden olmuştur. Formal organizasyonların bir takım ilkelere bağlı olması gerekir.
17 Bunlar;İsbölümü; Etkinlik ve verimliliği artırmak için işler ve onları oluşturan görevler (tasks) uzmanlaşmaya imkân verecek şekilde bölünmelidir.Departmanlara (bölümlere) ayırma: İşler belirlenip, iş bölümü ve uzmanlaşma kararlaştırıldıktan sonra, çeşitli kriterlere göre belirli işler bir araya getirilerek pozisyonlar (mevkiler), bunlar bir araya getirilerek departman veya bölümlerin oluşturulması gerekecektir.Fonksiyon esasına dayananMal ve Hizmet esasına dayananBölge esasına dayanan
18 Emir - Komuta Birliği; Emir - komuta birliği ilkesi, bir organizasyonda her astın sadece bir üstten emir almasını ve bir üste karşı sorumlu olmasını öngörmektedir.Hiyerarşik Yapı; Bu ilke emir - komuta birliği ilkesi ile yakından ilgilidir. Bu ilkeye göre işler ve mevkiler hiyerarşik bir yapı şeklinde örgütlenmeli ve bu işleri yapanlar da emir - komuta birliği ilkesine göre kimden emir alacaklarını, kime karşı sorumlu olacaklarını bilmelidirler.Kontrol Alanı (Span of Control); Bu ilke bir üste kaç sayıda ast bağlanabileceği ile ilgilidir. Bir üste etkin bir şekilde denetleyebileceği sayıdan fazla, üst'ü boş bırakacak sayıdan az ast bağlanmamalıdır.
19 Kontrol alanı belirlenirken; Örgüt kademesiYapılan işin niteliğiStandartlaşma derecesiAstların nitelik ve yetenekleriKurmay hizmetlerin varlığıCoğrafi yakınlıkİşlerin karmaşıklığıKullanılan iş yapma ve iletişim teknolojisi dikkate alınmalıdır.
20 Yetki ve Sorumluluk Denkliği; Bir organizasyonda personelin yetkisi ile sorumluluğu arasında bir denge bulunmalıdır.Organizasyonda yetki konusu tartışılırken genellikle üç ayrı tür yetkiden söz edilir:Emir - komuta yetkisi (line authority)Kurmay yetki (staff authority) veFonksiyonel yetkiAmaç Birliği; Organizasyonun ve ilgili birimlerin amaçlan açık ve seçik belirlenmeli ve bunlar birbiri ile uyum içinde olmalıdır.Yetki Devri (Yetki Göçermesi); Organizasyonda gerekli ölçüde yetki devri olmalıdır. Ancak yetkisini devreden bir üst, sorumluluğunu devredemez.221
21 Bürokrasi YaklaşımıYönetim ve organizasyon alanında, bürokrasi belirli özellikleri taşıyan, etkin bir organizasyon yapısı olarak ele alınır.Bürokrasi yaklaşımı Alman Sosyolog Max Weber tarafından ele alınmıştır.Weber, toplumda insanları etkilemekte kullanılan otoritenin kaynağını ve şekillerini incelemiş ve genellikle üç tür otorite (yetki) üzerinde durmuştur. Bunlar; |Karizmatik yetki,Geleneksel yetkiBürokratik yetki
22 Karizmatik yetki toplum içinde bazı kişilerin, liderlerin, karizmatik özellikleri nedeniyle başkalarını belli davranışlara yönlendirebilmesi halinde söz konusu olur.Geleneksel yetki toplumsal geleneklere dayanarak veya aileden gelen nedenlerle bazı kişilerin diğerlerini belirli davranışlara sevk edebilmesi halinde söz konusudur.Bürokratik yetki ise rasyonel-yasal (meşru) temeli olan, tanımlanmış ve belli kurallara bağlanmış bir şekilde başkalarının davranışlarını etkileyebilme durumunu ifade eder.Weber’e göre bürokratik yetkinin olduğu meşrulaştırılmış (legitimate) ilişkide her şey net, açık, açıklanmıştır, belirsizlik yoktur, kimin ne yapacağı bellidir, ilişkiler iş \ bazındadır ve işin yapılması kişiye göre değişmez. Yani gayri şahsilik (impersonal) esastır. Dolayısıyla bu şekilde kurulan bir organizasyon, bir anlamda tam ayarlı bir makine gibi çalışacaktır.
23 Bürokratik organizasyon yapısının başlıca özellikleri şunlardır: Fonksiyonel uzmanlaşmaya dayanan iş bölümüAçık ve seçik bir şekilde belirlenmiş hiyerarşik bir yapı; böylece her kademe bir üst kademe tarafından kontrol edilecektirİlke ve yöntemler; her kademede işlerin nasıl yapılacağı ile ilgili olarak ayrıntılı ve somut ilkeler ve yöntemler geliştirilecektir.Gayrişahsi (impersonal) ilişkiler; Weber'e göre bir personelin sadece bulunduğu kademelerin ilkeleri doğrultusunda rasyonel olarak herhangi bir kızgınlık veya aşırı arzu (passion) göstermeden, hissi i herhangi bir bağ geliştirmeden, davranması gerekir.Teknik yetenek esasına dayanan bir personel seçim ve terfi sistemi; personel işin gerektirdiği teknik bilgi ve yeteneği ölçen sınav sonuçlarına göre seçilecek ve terfi ettirilecek, bu yeteneklerini koruduğu sürece o mevkide kalacak, bu tür kararlarda hiçbir dış baskı rol oynamayacaktır.Yasal yetkinin (legitimate authority) uygulanması; organizasyon birimleri yasal yetki ile birbirine bağlanacaktır.
24 Parkinson Kanun; Bürokratik personelin sayısı ile yapılacak iş sayısı ters orantılıdır, yapılacak iş azaldıkça personel sayısı artar.Peter Principle; bürokratik yapılarda kişiler gerekli yeteneklere sahip olmadıkları halde yükselirler.Örnek Sınav Sorusu«Ne bulursanız onunla yetinmek zorundasınız», denen bir organizasyonda Klasik Teorinin ilkeleri uygulanabilir mi?