Transkript
1
2 İçindekiler Paragraflar Sayfa I. Giriş II. Çocukların sağlık hakkının gerçekleşmesine ilişkin ilkeler ve temeller A. Çocuk haklarının bölünmezliği ve karşılıklı bağımlılığı 7 4 B. Ayrımcılığa maruz kalmama hakkı C. Çocuğun yüksek yararı D. Yaşam, yaşama ve gelişme hakkı ve çocuk sağlığının belirleyenleri E. Çocuğun dinlenilme hakkı 19 7 F. Çocuğun gelişim halindeki yetenekleri ve yaşam süreci III. 24. Maddenin normatif içeriği A. Madde 24, paragraf B. Madde 24, paragraf IV. Yükümlülükler ve sorumluluklar A. Taraf Devletlerin saygı gösterme, koruma ve yerine getirme yükümlülükleri B. Devlet dışı aktörlerin sorumlulukları V. Uluslararası işbirliği VI. Uygulama ve hesap verebilirlik çerçevesi A. Çocukların sağlık hakkına ilişkin bilgilerin yaygınlaştırılması (Madde 42) B. Yasal önlemler C. Yönetişim ve eşgüdüm D. Çocukların sağlığına yatırım E. Eylem döngüsü F. Sağlık hakkı ihlallerinde telafi yolları VII. Yaygınlaştırma
3 3 CRC/C/GC/15 I. Giriş 1. Bu genel yorum, çocuk sağlığına çocuk hakları bakış açısından yaklaşmanın taşıdığı önemle ilgilidir: tüm çocukların, fiziksel, duygusal ve toplumsal iyi olma hali bağlamında ve her çocuğun kendi potansiyelini eksiksiz gerçekleştirilebileceği biçimde yaşama, büyüme ve gelişme fırsatlarına sahip olma hakkı. Bu genel yorum boyunca çocuk, Çocuk Haklarına dair Sözleşme nin (bundan böyle Sözleşme olarak anılacaktır) 1. Maddesi uyarınca 18 yaşından küçük kişi anlamında kullanılacaktır. Sözleşme nin benimsenmesinden bu yana özellikle son yıllarda çocukların sağlık hakkının gerçekleşmesi bakımından kayda değer kazanımlar elde edilmesine karşın ortada halen önemli sorunlar vardır. Çocuk Hakları Komitesi (bundan böyle Komite olarak anılacaktır), çocuk ölümlerinin, hastalıklarının ve çocukların engellilik durumlarının çoğunun önlenebileceğini kabul etmektedir. Bunun için gerekli olan, siyasal kararlılık ile birlikte ölümleri, hastalıkları ve engelliliği önlemeye, tedaviye ve bakıma yönelik mevcut bilgi ve teknolojiler için yeterli kaynakların ayrılmasıdır. Bu genel yorum, çocukların erişilebilir en yüksek sağlık standardına kavuşma hakkının (bundan böyle çocukların sağlık hakkı olarak anılacaktır) saygı görmesi, korunması ve yaşama geçirilmesinde taraf Devletlere ve diğer görevlilere rehberlik ve destek sağlamak amacıyla hazırlanmıştır. 2. Komite çocukların sağlık hakkını 24. Maddede tanımlandığı gibi kapsamlı bir hak olarak yorumlamaktadır. Burada söz konusu olan yalnızca gerekli önlemlerin zamanında alınması, sağlığın geliştirilmesi, tedavi edici, rehabilitasyon sağlayıcı ve palyatif hizmetler değil aynı zamanda çocukların büyüyüp tam potansiyellerini gerçekleştirebilecek şekilde gelişmeleri ve sağlığın temel belirleyicilerini ele alan programların uygulanmasıyla çocukların mümkün olan en yüksek sağlık standardına ulaşmalarıdır. Sağlığa bütüncül bir yaklaşım, çocukların sağlık haklarının gerçekleşmesini uluslararası insan hakları yükümlülüklerinin daha geniş çerçevesine yerleştirir. 3. Komite nin bu genel yorumu, çocuk hakları ve halk sağlığı alanlarında çalışan çeşitli paydaşlara yöneliktir. Bu paydaşların arasında politikaları belirleyenler, programları uygulayanlar ve aktivistlerin yanı sıra ana babalar ve çocukların kendileri de yer almaktadır. Genel yorumu, farklı ülkelerde ve bölgelerde var olan çocuk sağlığı sorunlarının, sağlık sistemlerinin ve koşulların çeşitliliği gözetilerek genel ifadelerle kaleme alınmıştır. En başta 24. Maddenin 1 ve 2. Paragraflarına odaklanmakta, ayrıca bu maddenin 4 paragrafını da ele almaktadır Maddenin uygulanmasında, Sözleşme nin yol gösterici ilkeleri başta olmak üzere tüm insan hakları ilkeleri dikkate alınmalı ve bu uygulamalar kanıtlara dayalı halk sağlığı standartları ve örnek uygulamalarla şekillendirilmelidir. 4. Devletler, Dünya Sağlık Örgütü nün anayasasında sağlığı yalnızca herhangi bir hastalığın ya da sakatlığın olmayışı şeklinde değil fiziksel, zihinsel ve toplumsal açılardan tam bir iyi olma hali olarak görme konusunda mutabakata varmışlardır. 2 Sağlığa yönelik bu pozitif anlayış, bu genel yorumu için gerekli halk sağlığı temelini sağlamaktadır. Madde 24 temel sağlık hizmetlerinden açık biçimde söz etmektedir. Bu yaklaşım Alma-Ata Bildirgesi nde 3 tanımlanmış, Dünya Sağlık Asamblesi tarafından da teyit edilmiştir. 4 Söz konusu yaklaşımda vurgulanan hususlar şunlardır: sağlıkta dışlanmaya son verilip toplumsal eşitsizliklerin azaltılması; sağlık hizmetlerinin insanların ihtiyaçları ve beklentileri çerçevesinde düzenlenmesi; sağlığın ilgili diğer sektörlerle entegrasyonunun sağlanması; politikaların belirlendiği diyaloglarda işbirliği 1 Halen zararlı uygulamalara ilişkin bir genel yorum hazırlanmakta olduğundan Madde 24 paragraf 3 kapsanmamıştır. 2 Uluslararası Sağlık Konferansı tarafından 22 Temmuz 1946 da New York ta kabul edildiği şekliyle Dünya Sağlık Örgütü (WHO) Anayasası nın Giriş bölümünden. 3 Temel Sağlık Hizmetleriyle ilgili Uluslararası Konferans Bildirgesi nden, Alma-Ata, 6 12 Eylül Dünya Sağlık Asamblesi, sağlık sistemlerinin güçlendirilmesi dahil temel sağlık hizmetleri, belge A62/8.
4 modelleri oluşturulması ve hizmetlere yönelik talepte olsun bu hizmetlerin uygun biçimde kullanılmasında olsun paydaş katılımının arttırılması. 5. Çocukların sağlığını etkileyen pek çok faktör vardır. Bu faktörlerden çoğu son 20 yıl içinde değişikliklere uğramıştır ve bu oluşum muhtemelen önümüzdeki dönemlerde de sürecektir. Bunların arasında, yeni sağlık sorunlarına yönetilen dikkatler ve sağlıkta değişen öncelikler de yer almaktadır: HIV/AİDS, pandemik grip, bulaşıcı olmayan hastalıklar, zihinsel sağlık bakımının önemi, yenidoğan bakımı; yenidoğan, neonatal ve ergenlik dönemi ölümleri; çocuk ölümlerinde, hastalıklarında ve engellilik durumlarında payı olan faktörlerin daha iyi kavranması; bu tür durumların yapısal belirleyicileri, örneğin küresel ekonomik ve finansal durum, yoksulluk, işsizlik, göç, nüfus kesimlerinin yerlerinden edilmeleri, savaş ve iç huzursuzluk, ayrımcılık ve marjinalleştirme. Ayrıca, iklim değişikliğinin ve hızlı kentleşmenin çocuk sağlığı üzerindeki etkileri de daha iyi kavranmaktadır. Bu arada, aşı ve ilaç alanlarında yeni teknolojilerin geliştirilmesi; etkili biyomedikal, davranışsal ve yapısal müdahalelerin yanı sıra çocuk yetiştirme alanındaki bazı kültürel uygulamaların geçerliliği açısından daha fazla kanıt birikmesi, çocuk sağlığı üzerinde olumlu etkiler yaratmıştır. 6. Enformasyon ve iletişim teknolojilerinde sağlanan gelişmeler çocukların sağlık haklarının gerçekleşmesi açısından yeni fırsatlar ve görevler yaratmıştır. Bugün sağlık sektörünün yararlanabileceği ek kaynaklar ve teknolojiler ortaya çıktığı halde, pek çok ülke henüz çocuk sağlığı, hastalıkların önlenmesi ve tedavi gibi alanlarda var olan imkânlara erişimi evrensel boyutta sağlayamamaktadır. Çocukların sağlık hakkı tam olarak gerçekleşecekse ve ana babalarla birlikte çocuklara bakan diğer kişilerin oynadıkları merkezi rol daha iyi kavranacaksa, bunun için farklı kesimlerden görevlilerin sürece katılması gerekmektedir. Ulusal, bölgesel, yerel ve mahalle ve topluluk düzeylerinde ilgili paydaşların katılımı esastır. Bunların arasında hükümet kuruluşlarıyla hükümet dışı kuruluşlar, özel sektör ve finansman sağlayan kuruluşlar da yer almaktadır. Devletlerin, tüm görevlilerin kendi yükümlülüklerini ve sorumluluklarını yerine getirmeleri açısından yeterli duyarlılık, bilgi ve kapasiteye sahip olmalarını, çocukların kapasitesinin de sağlık haklarını talep edebilecekleri ölçüde geliştirilmesini sağlama yükümlülükleri vardır. II. Çocukların sağlık hakkının gerçekleşmesine ilişkin ilkeler ve temeller A. Çocuk haklarının bölünmezliği ve karşılıklı bağımlılığı 7. Sözleşme, tüm çocukların zihinsel ve fiziksel yetilerini, kişiliklerini ve yeteneklerini mümkün olan en üst düzeyde geliştirebilmelerini sağlayacak tüm hakların (kişisel, siyasal, ekonomik, sosyal ve kültürel) karşılıklı bağımlılığını ve eşit önemini kabul eder. Çocuğun sağlık hakkı kendi başına önemlidir; ancak aynı hak Sözleşme de yer alan diğer tüm hakların gerçekleşmesi açısından da vazgeçilmezdir. Ayrıca, çocukların sağlık hakkının gerçekleşmesi, Sözleşme de özetlenen diğer pek çok hakkın gerçekleşmesine bağlıdır. B. Ayrımcılığa maruz kalmama hakkı 8. Taraf Devletlerin, tüm çocukların sağlık hakkını eksiksiz biçimde yaşama geçirilebilme açısından, çocukların bu hakkının, onların güç durumlarında pay sahibi önemli bir etmen olarak ayrımcılıktan zarar görmemesini sağlama yükümlülükleri vardır. Ayrımcılığın kendini gösterebileceği bazı zeminler Sözleşme nin 2. Maddesinde özetlenmiştir. Bunların arasında çocuğun, ana babasının ya da yasal vasisinin ırkı, rengi, cinsiyeti, dili, dini, siyasal ya da başka görüşleri, ulusal, etnik ya da toplumsal kökeni, mülkiyet, engellilik durumu, doğum ya da başka bir statü yer almaktadır. Ayrımcılığa yol açabilecek zeminler olarak ayrıca cinsel yönelim, toplumsal cinsiyet kimliği, örneğin 4
5 5 CRC/C/GC/15 HIV enfeksiyonu ya da zihinsel sağlık gibi sağlık durumlarından da söz edilmektedir. 5 Bunların dışında, çocukların sağlığı üzerinde olumsuz etkiler yaratabilecek diğer ayrımcılık biçimlerine de dikkat edilmesi, ayrımcılığın çoklu biçimlerinin sonuçlarının ele alınması gerekmektedir. 9. Toplumsal cinsiyet temelli ayrımcılık özellikle yaygındır, Sonuçları, kız bebeklerin ve ana rahmindeki kız çocukların öldürülmelerinden, kız bebek ve çocuk besleme uygulamalarındaki ayrımcılığa, toplumsal cinsiyet kalıplaştırmalarından hizmetlere erişimdeki eşitsizliklere kadar geniş bir alana yayılmaktadır. Kız ve erkek çocukların farklı ihtiyaçlarına, toplumsal cinsiyet bağlantılı toplumsal normların ve değerlerin kız ve erkek çocukların sağlığı ve gelişimi üzerindeki etkilerine dikkat edilmelidir. Dikkat edilmesi gereken bir başka husus da geleneklerde ve adetlerde yerleşik olup kız ve erkek çocukların sağlık hakkını ihlal eden toplumsal cinsiyet temelli zararlı uygulamalar ve davranış normlarıdır. 10. Çocukların sağlığını etkileyen tüm uygulamalar ve programlar, toplumsal cinsiyet eşitliğine yönelik kapsamlı bir yaklaşıma oturtulmalıdır. Bu yaklaşım, genç kadınların eksiksiz siyasal katılımını sağlamalı, cinsel sağlık ve üreteme sağlığı alanlarında eşit haklar tanımalı, cinsel ve toplumsal cinsiyet temelli şiddetin her biçiminin ortadan kaldırılması dâhil enformasyona, eğitime, adalete ve güvenliğe eşit erişimi öngörmelidir. 11. Dezavantajlı konumlardaki ve yeterince hizmet alamayan yörelerdeki çocuklar, çocukların sağlık hakkının gerçekleştirilmesine yönelik çabalarda merkezi bir yere sahip olmalıdır. Devletler, ulusal ve bölgesel düzeylerde olup çocuklar açısından elverişsiz durumlar yaratan ya da belirli çocuk gruplarını dezavantajlı konuma düşüren faktörleri belirlemelidir. Bu faktörler, çocuk sağlığına yönelik yasalar, yönetmelikler, politikalar, programlar ve hizmetler tasarlanırken dikkate alınmalı, eşitliğin sağlanması hedeflenmelidir. C. Çocuğun yüksek yararı 12. Sözleşme nin 3. Maddesinin 1. paragrafı, kamusal ve özel toplumsal refah kurumlarına, hukuk mahkemelerine, idari mercilere ve yasama organlarına belirli bir yükümlülük getirmektedir. Buna göre, çocukları ilgilendiren her durumda çocuğun yüksek yararı değerlendirilmeli ve birincil mülahaza olarak dikkate alınmalıdır. Bu ilke, tek tek ya da grup halinde ki çocukları ilgilendiren sağlıkla ilişkili tüm kararlarda gözetilmelidir. Tekil olarak her çocuğun yüksek yararı, fiziksel, duygusal, toplumsal ve eğitsel ihtiyaçlara; yaşa, cinsiyete, ana baba ve bakıcılarla olan ilişkilere, ailesel ve toplumsal geçmişe ve duruma göre ve Sözleşme nin 12. Maddesi uyarınca kendi görüşü alındıktan sonra belirlenmelidir. 13. Komite Devletlere, çocukların yüksek yararını, onların sağlığını ve gelişimini etkileyecek tüm kararların merkezine yerleştirmeleri çağrısında bulunur. Buna, çocuk sağlığının temel belirleyenlerini etkileyecek kaynak tahsisleriyle birlikte politika ve müdahalelerin tasarlanıp uygulanması da dâhildir. Örneğin, çocuğun yüksek yararı; a. Mümkünse ekonomik mülahazaları da ikinci plana atarak tedavi seçeneklerine yol göstermelidir; b. Ana babalarla sağlık çalışanları arasındaki çelişkilerin çözülmesine yardımcı olmalıdır; c. Çocukların içinde yaşadıkları, büyüdükleri ve geliştikleri fiziksel ve toplumsal ortamlara zarar verebilecek durumların düzene bağlanmasına yönelik politikaları etkilemelidir. 5 Çocuk Haklarına dair Sözleşme çerçevesinde ergen sağlığı ve gelişimine ilişkin genel yorum No. 4 (2003), Genel Kurul Resmi Tutanakları, 59. Oturum, Ek No. 41 (A/59/41), ek X, paragraf 6.
6 14. Komite, tüm çocuklar açısından,onlara tedavi sağlanmasında, tedavinin bekletilmesinde ve sona erdirilmesinde verilecek her kararda temel olarak çocuğun yüksek yararının gözetilmesinin taşıdığı önemi özellikle vurgulamaktadır. Devletler, çocuğun yüksek yararının belirlenmesinde başvurulan diğer resmi ve bağlayıcı usullere ek olarak, sağlık alanında çocuğun yüksek yararının değerlendirilmesinde sağlıkçılara rehberlik edecek usuller ve ölçütler geliştirmelidir. Komite, 3 sayılı genel yorumunda 6 HIV/AIDS sorunu karşısında yeterli önlemlerin ancak çocukların ve ergenlerin haklarına tam saygı gösterildiğinde alınabileceğini vurgulamıştır. Dolayısıyla çocuğun yüksek yararı önleme, tedavi, bakım ve destek olmak üzere tüm aşamalarda HIV/AIDS sorununun ele alınmasında yol gösterici olmalıdır. 15. Komite, 4 sayılı genel yorumunda sağlıkla ilgili konularda uygun bilgilere erişim açısından çocuğun yüksek yararını vurgulamıştır. 7 Psikososyal engelleri olan çocuklar ve ergenler dâhil olmak üzere belirli kategorilerdeki çocuklara özel dikkat gösterilmesi gerekmektedir. Çocuğun hastaneye yatırılması ya da bir kuruma yerleştirilmesi söz konusu ise, buna ilişkin karar çocuğun yüksek yararı gözetilerek verilmeli ve burada da şu husus gözetilmelidir: Engelli tüm çocuklar açısından çocuğun yüksek yararı, mümkün olduğu kadar çocuğun kendi topluluğunda, çevresinde ve hatta mümkünse kendi ailesi içinde bakım verilmesinde, bu arada ailesine ve çocuğa gerekli yardımın sağlanmasındadır. D. Yaşam, yaşama ve gelişme hakkı ve çocuk sağlığının belirleyenleri 16. Madde 6 taraf Devletlerin, çocuğun yaşamasını, büyümesini ve fiziksel, zihinsel, ahlaki, manevi ve toplumsal boyutları dâhil olmak üzere gelişmesini sağlama yükümlülüğüne ilişkindir. Yaşam boyu ortaya çıkacak farklı belirleyenleri ele alacak geçerliliği kanıtlanmış müdahalelerin tasarlanıp uygulanabilmesi için, çocuğun yaşamını, yaşamasını, büyümesini ve gelişmesini ilgilendiren çok sayıda risk ve koruyucu etmen sistematik biçimde belirlenmelidir. 17. Komite, çocuğun sağlık hakkının yaşama geçirilmesinde bir dizi belirleyenin dikkate alınması gerektiğini kabul etmektedir. Bu etmenler arasında yaş, cinsiyet, eğitim durumu, sosyoekonomik durum ve kalınan yer gibi kişisel olanları da vardır. Ailelerin, akranların, öğretmenlerin, hizmet sunanların yanı sıra, çocuğun yaşamına tehdit oluşturabilecek şiddet olayları dâhil yakın çevreden kaynaklanan belirleyenlerden söz edilebilir. Nihayet, uygulanan genel politikalar, idari yapılar ve sistemler, kültürel değerler ve normlar da yapısal belirleyenleri oluşturur Çocukların sağlığının, beslenmesinin ve gelişiminin ana belirleyenleri, annenin sağlık hakkının yaşama geçirilmesi 9 ile ana babaların ve çocuğa bakan diğer kişilerin rolüdür. Bebek ölümlerinin önemli bir bölümü neonatal dönemde meydana gelmektedir. Bu ölümler ağırlıklı olarak annenin gebe kalmadan önceki,gebeliği sırasındaki ve doğumun hemen sonrasındaki iyi olmayan sağlık durumuyla ve bebeğin yetersiz emzirilmesi gibi durumlarla ilişkilidir. Ana babaların ve çocuk için belirli bir yeri ve önemi olan diğer yetişkinlerin sağlığı ve sağlıkla ilgili davranışları, çocuk sağlığı üzerinde de önemli etkilere sahiptir. 6 HIV/AIDS ve çocuk haklarıyla ilgili genel yorum No. 3 (2003), Genel Kurul Resmi Tutanakları, 59. Oturum, Ek No. 41 (A/59/41), ek IX. 7 Sözleşme çerçevesinde ergen sağlığı ve gelişimine ilişkin genel yorum No. 4 (2003), Genel Kurul Resmi Tutanakları, 59. Oturum, Ek No. 41 (A/59/41), ek X, paragraf 6. 8 Bakınız, çocuğun şiddetin her biçiminden bağışık olmasıyla ilgili genel yorum No. 13 (2011), Genel Kurul Resmi Tutanakları, 67. Oturum, Ek No. 41 (A/67/41), ek V. 9 Bakınız, Kadınlara Karşı Ayrımcılığın Ortadan Kaldırılması Komitesi, kadınlar ve sağlıkla ilgili genel tavsiye kararı No. 24 (1999), Genel Kurul Resmi Tutanakları, 54. Oturum, Ek No. 38 (A/54/38/Rev.1), bölüm. I, kesim. A. 6
7 E. Çocuğun katılım hakkı 19. Madde 12, çocukların kendi görüşlerini ifade etmelerine ve yaşlarına ve olgunluk düzeylerine göre bu görüşlerin ciddiyetle dikkate alınmasına zemin sağlayarak çocuk katılımının önemini vurgulamaktadır. 10 Çocukların sağlık hizmetlerine ilişkin her tür görüşü de bu kapsamda yer almaktadır. Örneğin, sağlık alanında hangi hizmetlere ihtiyaç duyulduğu, bu hizmetlerin en iyi biçimde nasıl ve nerede verildiği, hizmetlere erişimde ya da hizmetlerden yararlanmada karşılaşılan engeller, hizmetin kalitesi, sağlık hizmeti verenlerin tutumları, çocukların kendi sağlık ve gelişimlerinde giderek daha fazla sorumluluk üstlenme kapasitelerinin nasıl arttırılacağı ve akran eğiticiler olarak çocukların hizmet sunumuna daha etkin biçimde nasıl dâhil edilecekleri gibi başlıklar hep bu kapsamdadır. Devletlerin, yaş ve olgunluk durumlarına göre çocuklarla düzenli biçimde katılımcı danışma toplantı yapılmasını sağlamaları, araştırmaların çocuklala birlikte yürütülmesi ve bu gibi faaliyetlerde çocukların ana babalarının da katılımının sağlanması, etkili müdahalelerin ve sağlık programlarının tasarlanmasında sağlık sorunlarının, gelişim ihtiyaçlarının ve beklentilerin öğrenilmesi bakımından yerinde olacaktır. F. Çocuğun gelişim halindeki yetenekleri ve yaşam süreci 20. Çocukluk, doğumdan bebekliğe, oradan okul öncesi çağdan ergenliğe uzanan kesintisiz bir büyüme ve gelişme dönemidir.bu sırada fiziksel, psikolojik, duygusal ve sosyal gelişim, beklentiler ve normlar açısından önemli gelişimsel değişiklikler yaşandığından bu dönem içindeki her evre önem taşır. Çocuktaki gelişimin aşamaları kümülâtif özellik taşır; her aşama bir sonrakini etkiler ve çocuğun sağlığı, potansiyeli, önündeki riskler ve fırsatlar da böyle şekillenir. Yaşamın bu döneminin yeterince bilincinde olunması, çocukluk dönemindeki sağlık sorunlarının genel olarak halk sağlığını nasıl etkilediğinin değerlendirilmesi açısından temel önemdedir. 21. Komite, çocukların gelişmekte olan yeteneklerinin, onların kendi sağlıklarıyla ilgili konularda bağımsız karar verme yeterlilikleri üzerinde etkili olacağını kabul eder. Ayrıca belirtmek gerekirse, bu şekilde bağımsız karar alma açısından çocuklar arasında ciddi farklılıklar vardır. Örneğin, ayrımcı uygulamalar karşısında özellikle güç durumda, olan çocukların çoğu durumda bu bağımsız karar hakkından yararlanamamaları gibi. Dolayısıyla, destekleyici politikaların devreye sokulması; çocukların, ana babaların ve sağlıkçıların onaylama, rıza ve gizlilik gibi konularda hakları temel alan bir rehberlikten yararlanabilmeleri önem taşımaktadır. 22. Çocukların gelişim halindeki yeteneklerinin ve yaşam sürecindeki farklı sağlık önceliklerinin kavranabilmesi ve gereğinin yapılması açısından, toplanıp analiz edilen verilerin ve bilgilerin bu alandaki uluslararası standartlar uyarınca yaşa, cinsiyete, varsa engellilik durumuna, sosyoekonomik duruma, toplumsal-kültürel özelliklere ve coğrafi mekâna göre ayrıştırılması gerekir. Böylece, çocukların zamanla gelişen ve değişen kapasite ve ihtiyaçlarını dikkate alan, tüm çocuklara uygun sağlık hizmetlerini ulaştıran politikaların ve müdahalelerin geliştirilmesi, planlanması, uygulanması ve izlenmesi mümkün olabilecektir Bakınız, çocuğun katılım hakkı ile ilgili genel yorum No. 12 (2009), Genel Kurul Resmi Tutanakları, 65. Oturum, Ek No. 41 (A/65/41), ek IV.
8 III. 24. Maddenin yasal içeriği A. Madde 24, paragraf 1 CRC/C/GC/15 Taraf Devletler çocuğun mümkün olan en yüksek sağlık standardına 23. Ulaşılabilir en yüksek sağlık standardı nosyonu hem çocukların içinde bulundukları biyolojik, sosyal, kültürel ve ekonomik koşulları hem de Devletin elindeki kaynakları dikkate alır. Devletin elindeki kaynaklara, hükümet dışı kuruluşların, uluslararası topluluğun ve özel sektörün sağladığı kaynaklar da eklenir. 24. Çocukların sağlık hakkı bir dizi özgürlüğü ve hak edişi de beraberinde getirir. Gelişen kapasite ve olgunlaşma ile birlikte giderek daha fazla önem kazanan özgürlükler, cinsel özgürlük dâhil kişinin kendi sağlığı ve bedeni üzerinde hak sahibi olmasını ve sorumlu tercihlerde bulunmak üzere üreme özgürlüğünü de içerir. Hak edişler kapsamında ise, her çocuğun ulaşılabilir en yüksek sağlık standardından yararlanmasını sağlayacak fırsat eşitliği bağlamında bir dizi tesise, mala, hizmete ve koşula erişim yer alır. ve hastalıkların tedavisi ve rehabilitasyon için ilgili tesislere ulaşma hakkını tanırlar 25. Çocukların, önleme, geliştirme, tedavi, rehabilitasyon ve palyatif bakım hizmetleri dâhil kaliteli sağlık hizmetlerinden yararlanma hakları vardır. İlk kademede bu hizmetlerin yeterli nicelikte ve nitelikte, işlevli, çocuk nüfusun her kesimi açısından finansal ve fiziksel olarak erişilebilir ve herkesçe kabul edilebilir olması gerekir. Sağlık hizmetleri sistemi yalnızca sağlık bakımında destek sağlamakla kalmamalı, hakların ihlali ve adaletsizlik gibi durumlarla ilgili bilgileri yetkili mercilere bildirmelidir. İkinci ve üçüncü kademe hizmetler de, toplulukları ve aileleri sağlık sisteminin her kademesiyle ilişkilendiren işlevli sevk sistemleri aracılığıyla mümkün olduğu ölçüde sunulmalıdır. 26. Önleyici hizmetler, belirli hastalıkların tedavisi ve beslenme alanındaki müdahaleler dâhil olmak üzere, etkisi kanıtlanmış topluluk temelli çabaların yanı sıra kapsamlı temel sağlık programları da uygulanabilir. Topluluk düzeyindeki müdahaleler, enformasyon, hizmet ve malzeme temininin yanı sıra, güvenli kamusal mekânlar yaratılarak, yol güvenliği sağlanarak; yaralanma, kazalar ve şiddetin önlenmesine yönelik eğitim verilerek alınacak önlemleri de içermelidir. 27. Devletler, tüm çocuklara yönelik sağlık hizmetlerini desteklemek üzere, yeterli büyüklükte ve uygun eğitimi almış bir sağlık gücünü hazır bulundurmalıdır. Ayrıca, hizmetlerin düzenlenmesi, denetlenmesi, koşullarının elverişli hale getirilmesi ve hizmet verenlere uygun ücretler ödenmesi de sağlanmalıdır. Toplulukların içindeki sağlık görevlileri de bu kapsamda düşünülmelidir. Kapasite geliştirme etkinlikleri, hizmet sunanların çocuklara hassasiyet göstererek çalışmalarını ve yasalarda öngörülen herhangi bir hizmeti çocuklardan esirgememelerini sağlayacak şekilde yürütülmelidir. Kalite güvence standartlarının tutturulması açısından, hesap verebilirlik mekanizmalarına da bu sistemde yer verilmelidir. Taraf Devletler, hiçbir çocuğun bu tür sağlık hizmetlerinden yararlanma hakkından yoksun bırakılmamasını güvence altına almak için çaba gösterirler 28. Madde 24, paragraf 1 taraf Devletlere kesin bir görev yüklemektedir: yeterince hizmet alamayan yörelere ve nüfus kesimlerine özel önem vererek sağlık ve ilgili diğer hizmetlerin tüm çocuklar için bulunabilir ve erişilebilir olmasının sağlanması. Bu da, kapsayıcı bir temel sağlık hizmetleri sistemi ile, yeterli bir yasal çerçevenin mevcudiyeti ve çocuk sağlığının temel belirleyenlerine sürekli dikkat edilmesini gerektirir. 8
9 9 CRC/C/GC/ Finansal, kurumsal ve kültürel olanları dâhil çocukların sağlık hizmetlerine erişimi önündeki engeller belirlenmeli ve ortadan kaldırılmalıdır. Herkesin ücretsiz doğum kaydının yapılması bir önkoşul olduğu gibi, çocuklara yapılacak yatırımları ya da sübvansiyonları, nakit transferleri ve ücretli analık-babalık izni gibi sosyal güvenlik müdahaleleri de yaşama geçirilmeli, bunlar tamamlayıcı yatırımlar olarak görülmelidir. 30. Sağlık arayışıyla ilgili davranış, içinde yer aldığı ortamca şekillendirilir. Bu ortamdaki önemli noktalar arasında, diğerlerinin yanı sıra, hizmetlerin varlığı, sağlık bilgisi düzeyi, yaşam becerileri ve değerleri de yer alır. Devletler, gerek ana babaların gerekse çocukların bu alandaki olumlu davranışlarını teşvik etmek için elverişli ortamlar yaratmalıdır. 31. Çocuklar, gelişim halindeki yeteneklerine uygun olarak ve çocuklarla birlikte çalışan profesyonellerin bunu çocuğun yüksek yararına görmeleri durumunda, ana babalarının ya da yasal vasilerinin onayı olmadan da gizli tutulacak danışmanlık hizmetlerinden yararlanabilmelidir. Devletler, çocuk adına onay verebilecek ya da onay sırasında çocuğa yardımcı olabilecek ana babaları ya da yasal vasileri olmayan çocukları gözetecek kişilerin çocuğun yaşına ve olgunluk düzeyine göre belirlenmesine ilişkin yasal usulleri netleştirmelidir. HIV testi, cinsel sağlık ve üreme sağlığı hizmetleri; cinsel sağlık, doğum kontrol ve güvenli kürtaj gibi meseleler söz konusu olduğunda Devletler, çocukların ana babalarının, bakıcılarının ya da yasal vasilerinin izni olmadan da belirli tıbbi tedavi uygulamalarına ve müdahalelere onay verebilmelerini sağlayacak düzenlemeleri dikkate almalıdır. B. Madde 24, paragraf Madde 24 Paragraf 2 uyarınca Devletler, çocukların sağlık hakkıyla ilgili diğer konuları belirlemeye ve ele almaya yönelik bir süreç başlatmalıdırlar. Bu süreç, diğer hususların yanı sıra, mevcut durumun ve yapılanların öncelikli sağlık sorunları açısından derinlemesine analizini ve yerine göre çocukların da görüşlerine başvurarak belli başlı belirleyenlere ve sağlık sorunlarına yönelik kanıtlara dayalı müdahalelerin ve politikaların belirlenerek yaşama geçirilmesini gerektirir. Madde 24, paragraf 2 (a). Bebek ve çocuk ölümlerinin azaltılması 33. Devletlerin çocuk ölümlerini azaltma yükümlülükleri vardır. Komite, 5 yaşından küçük çocuk ölümleri arasındaki yerini giderek arttıran neonatal ölümlere özel dikkat gösterilmesini istemektedir. Taraf Devletler ayrıca, genel olarak daha az öncelik tanınan sorunlar olarak ergen hastalıkları ve ölümlerini de ele almalıdırlar. 34. Yapılacak müdahalelerde şu durumlara özel dikkat gösterilmelidir: Ölü doğumlar, prematüre doğum komplikasyonları, doğum asfiksisi, düşük doğum ağırlığı, HIV ve cinsel ilişki yoluyla geçen diğer enfeksiyonların anneden çocuğuna geçmesi, neonatal enfeksiyonlar, pnömoni, ishal, kızamık, yetersiz ve kötü beslenme, sıtma, kazalar, şiddet, intihar ve ergen annelerin hastalıkları ve ölümleri. Doğum kusurlarının belirlenmesi, güvenli doğum hizmetleri ve yenidoğan bakımı dâhil olmak üzere, bu tür müdahalelerin bakım sürekliliği bağlamında üreme, anne, yenidoğan ve çocuk sağlığı alanlarında tüm çocukları kapsaması için sağlık sistemlerinin güçlendirilmesi tavsiye edilir. Önleme ve hesap verebilirlik açısından, anne ve perinatal ölüm denetimleri düzenli olarak yapılmalıdır. 35. Devletler, etkili oldukları kanıtlanan basit, güvenli ve maliyeti düşük müdahalelerde kapsam büyütmelidirler. Bu tür önlemlere verilebilecek örnekler arasında pnömoni, ishal ve sıtma gibi hastalıkların yerel topluluk ölçeğinde tedavisi de yer almaktadır. Ayrıca, bebeklerin anne sütüyle emzirilmeleri uygulamalarının da sürdürülüp yaygınlaştırılması gerekmektedir.
10 Madde 24, paragraf 2 (b). Bütün çocuklara gerekli tıbbi yardımın ve bakımın temel sağlık hizmetlerinin geliştirilmesine önem verilerek sağlanması 36. Devletler, çocukların ve ailelerinin yaşadıkları yerlere mümkün olduğu kadar yakın noktalarda, özellikle yerel topluluk ortamlarında verilecek temel sağlık hizmetlerine evrensel erişimi sağlamalıdırlar. Hizmetlerin tam düzeni ve içeriği ülkeden ülkeye değişebilecekken, etkili sağlık sistemleri her durumda bir gerekliliktir. Burada kastedilen, aşağıdaki hususları da kapsamaktadır: sağlıklı bir finansman mekanizması; iyi eğitilmiş ve iyi ücret alan bir sağlık işgücü; kararlara ve politikalara dayanak olacak güvenilir bilgiler; kaliteli ilaç ve tıbbi teknoloji sağlayacak iyi yürütülen tesisler ile birlikte, lojistik sistemler açısından yeterli ve iyi bir yönetim. Okullarda verilen sağlık hizmetleri sağlığı daha iyiye götürme ve hastalık taraması açısından önemli bir fırsat oluşturur ve okullarına devam eden çocukların sağlık hizmetlerine erişimini arttırır. 37. Tavsiye edilen hizmet paketleri kullanılmalıdır; örneğin Temel Müdahaleler; Üreme, Anne, Yenidoğan ve Çocuk Sağlığı için Malzemeler ve Kılavuzlar gibi. 11 Devletlerin, çocuklar için de görülen liste dâhil olmak üzere Dünya Sağlık Örgütü Temel İlaçlar Model Listesinde yer alan tüm ilaçları (mümkün olduğu durumlarda pediatrik formülleriyle birlikte) bulunabilecek, kolay erişebilecek ve mail açıdan kolay satın alınabilecek şekilde erişime sunma yükümlülükleri vardır. 38. Komite, ergenlerde görülen zihinsel sağlık sorunlarının yaygınlaşmasından dolayı kaygılıdır. Bu sorunlar arasında şunlar da yer almaktadır: gelişimsel ve davranışsal bozukluklar; depresyon ve yemek yemede düzensizlikler; korku; istismar, ihmal, şiddet veya sömürü kaynaklı psikolojik travma; alkol, sigara ve uyuşturucu kullanımı; internetin ve diğer teknolojilerin aşırı kullanımı ve bunlara bağımlılık gibi obsesif davranışlar; kendi kendine zarar verme ve intihar. Çocukların zihinsel sağlığına, psikososyal esenliğine ve duygusal gelişimine zarar veren davranışsal ve sosyal konulara daha fazla dikkat edilmesi gerekliliği giderek daha yaygın kabul görmektedir. Komite, böyle çocukların aşırı tıbbileştirilme ve kurumlara yerleştirilme gibi uygulamalara karşı uyarıda bulunmakta ve Devletlere şu çağrıyı yapmaktadır: çocuklar ve ergenler arasındaki zihinsel sağlık sorunlarının ele alınmasına halk sağlığı ve psikososyal bir yaklaşımın benimsenmesi ve çocukların psikososyal, duygusal ve zihinsel sorunlarının erken teşhisini ve tedavisi kolaylaştıran temel sağlık hizmetlerine gerekli yatırımların yapılması. 39. Devletlerin, gereksiz tıbbi müdahalelerden kaçınırken, zihinsel sağlık ve psikososyal sorunları olan çocuklara yeterli tedaviyi ve rehabilitasyonu sağlama yükümlülükleri vardır. Dünya Sağlık Asamblesi nin zihinsel sağlık sorunlarının küresel yükü ve bu yüke karşı sağlık ve sosyal sektörlerinin ülke ölçeğinde kapsamlı ve eşgüdümlü bir tepki göstermesi gerekliliğine ilişkin 2012 kararı 12, özellikle çocuklarda zihinsel sağlığı koruyacak ve bu alandaki bozuklukları önleyecek müdahalelerin etkililiğine ve maliyet etkinliğine ilişkin artan kanıtlardan söz etmektedir. Komite, Devletlere, ailelerin ve toplulukların katılımıyla, sağlık, eğitim ve koruma (ceza adaleti) alanlarındaki bir dizi sektörel politikalar ve programlarla da kaynaştırarak bu müdahalelerde ölçeği genişletmelerini tavsiye etmektedir. Aileleri ve içinde bulundukları toplumsal ortamlar nedeniyle risk altında olan çocuklar, durumla baş etme ve yaşam becerilerinin güçlendirilmesi, koruyucu ve destekleyici ortamların oluşturulması bakımından özel dikkat gerektirmektedir. 40. Olağanüstü durumlardan etkilenen çocukların karşılaştıkları özel güçlüklerin dikkate alınması gerekmektedir. Buna, doğal ya da insan eseri felaketler nedeniyle kitleler 11 Anne, Yenidoğan ve Çocuk Sağlığı için Ortaklık, Üreme, Anne, Yenidoğan ve Çocuk Sağlığı Alanlarındaki Temel Müdahalelerin Küresel Değerlendirmesi (Cenevre, 2011) Mayıs 2012 tarihindeki 65. Dünya Sağlık Asamblesi nde benimsenen karar WHA