İngiltere Yüksek Mahkemesi tarafından kısa süre önce verilen bir kararda, buluş sahibi Profesör Shanks, Unilever şirketinde bir çalışan iken geliştirdiği bir cihaz için 2 milyon sterlin tazminat almaya hak kazandı. Profesör Shanks’ın cihazı sayesinde Unilever bir çok ülkede önemli karlar elde etmişti.
1980'lerin başında küresel tüketici ürünleri şirketi olan Unilever'in bir yan kuruluşunda çalışırken, Profesör Shanks, kandaki veya idrardaki glikoz konsantrasyonunu ölçen bir cihaz icat etti. Unilever, Avrupa patenti de dahil olmak üzere, dünyanın çeşitli bölgelerinde Profesör Shanks'ı buluş sahibi olarak göstererek birkaç patent aldı.
Buluşu bir çalışan olarak görevleri esnasında geliştirmesi nedeniyle, Profesör Shanks, Unilever'in otomatikman işveren olarak hak sahibi olduğunu kabul etti. Bununla beraber, Profesör Shanks buluşunun "olağanüstü" olduğunu öne sürerek, buluş üzerinde adil bir oranda bedel talebinde bulundu. Bu talebi işvereni Unilever tarafından kabul edilmedi.
Profesör Shanks yaklaşık 24 milyon sterlin (yaklaşık 31 milyon dolar) bedel talebi olduğunu İngiltere Fikri Mülkiyet Ofisi (UKIPO)'ne beyan ederek, bu talebi konusunda karar verilmesini istedi. Bu talebi UKIPO tarafından kabul görmeyince dava açtı ancak tüm mahkemelerde (Üst Mahkeme (High Court) ve Temyiz Mahkemesi (Court of Appeal) dahil) olumlu bir karar alamayınca, talebini Birleşik Krallık Yüksek Mahkemesine taşıdı.
Yüksek Mahkeme şu değerlendirmelerde bulundu:
- Patentten elde edilen “kazancın” “olağanüstü” olup olmadığını değerlendirmek için mahkemenin önce “kazanç”tan kastın ne olduğuna bakması gerekir. “Kazanç”, gerçek işverenin, maliyetler düşüldükten sonra patentlerden elde ettiği (veya makul olarak elde etmesi beklenebilecek) mali kazanç anlamına gelir. “Olağanüstü” ise (para cinsinden veya paranın karşılığı olarak) “istisnai” veya “dikkat çekici” anlamına gelir.
- Büyük bir uluslararası şirketler grubunda olduğu gibi, Profesör Shanks’in işvereni bir yan kuruluştur ve bu patenti diğer grup şirketlerine nominal bedel karşılığında vermiştir. Ancak, gerçekte, işveren tarafından yapılan araştırma tüm grubun yararına kullanılmıştır. Bir buluşun “olağanüstü kazanç” sağlayıp sağlamadığına karar verirken,
- bir patentin tüm gruba nasıl fayda/kazanç sağladığına; ve
- bu kazancı, şirketin yaptığı araştırmalardan kaynaklanan diğer buluşlar için aldığı patentlerden elde ettiği faydayla/kazançla karşılaştırmak gerekir.
Bu ise benzer nitelik ("like for like”) karşılaştırması yapılması gerektirmektedir.
- Alt mahkemeler, Profesör Shanks’in patentlerinin Unilever grubuna getirdiği kazançların, grubun genel kazançları ile karşılaştırılmasında hata yapmışlar ve patentlerden elde edilen kazançların küçük ve önemsiz olduğuna ve “olağanüstü bir kazanç” olmadığı sonucuna hatalı bir şekilde varmışlardır. İşletmenin büyüklüğü ve niteliği göz önünde bulundurulmakla birlikte, patentin elde ettiği kazanç ile işletmenin genel karlılığı arasında bir karşılaştırma yapılması için gerekçe bulunmamaktadır. Bir işveren asla “ödeme yapmayacak kadar büyük” olmamalıdır.
- Adalet ayrıca Profesör Shanks’in tazminat ödülünün paranın değeri üzerindeki zamanın aşındırıcı etkisini (ortalama %2.8 enflasyon) de yansıtmasını gerektirmektedir.
- Unilever'in Profesör Shanks’in geliştirdiği patentli buluştan kazanç olarak elde ettiği 24 milyon sterline yönelik “adil pay” %5'tir. Bu, buluşun Profesör Shanks’in normal görevlerinin bir parçası olmasına ve Unilever’in, patentler için lisans anlaşmaları yaparak gelir akışı sağlamasına dayanmaktadır. Her ne kadar Unilever, bu buluşu ticarileştirmek için nispeten küçük bir çaba sarf etse de ve gerçek bir risk almadan istifade etse de, %5 adil bir orandır ve bu Profesör Shanks için 2 milyon sterline denk gelmektedir.
Yüksek Mahkemenin kararı bedel talebinde bulunacak buluş sahipleri için daha net bir ortam sağlaması bakımından önem arz ediyor. Kararın daha fazla buluş sahibini buluşları için bedel talebinde bulunmaya teşvik edeceği bekleniyor.