Dayanıklılık sporları uzun süreli ve hafif şiddetli 30 dakika- 4 saat aralığında yapılan spor branşıdır.
Süreli dayanıklılık sporlarında kan glikoz seviyesini dengede tutabilmek için ve sıvı kaybının dengelenmesi için ortalama 15 dakikada 250 ml %6 karbonhidrat içerikli sıvı tüketimi önerilmektedir. Protein; Kas yapısını korumak için protein tüketimi önemlidir. Bireyler ortalama ihtiyaçlarına göre günlük 1.1-2.0 g/kg/gün protein tüketimini sağlamalıdır. Yağ; Yağlar enerji kaynağı olarak önemlidir. Yağda çözünen vitaminlerin emilimi için gereklidir. Enerji gereksiniminin artış göstermesi ile birlikte yağ tüketimi de artış göstermektedir.
Beslenme sporcunun yaş, cinsiyet, vücut ağırlığı, spor türü vb. durumlara göre değişiklik göstermektedir. **Beslenme uzmanına danışınız.
Dayanıklık sporları öncesi karbonhidrat tüketimi,
Karbonhidrat; Egzersiz veya spordan 1 saat önce 1-2 g/kg karbonhidrat tüketilmeli. Kompleks ve kolay tüketilebilir karbonhidrat kaynakları olmalı.
Dayanıklılık sporları esnasında karbonhidrat tüketimi,
Karbonhidrat; Egzersiz veya spor sırasında amaç sıvı kaybını dengelemek ve glikojen depolarını doldurmaktır. Yaklaşık 15 dakikada bir 200-250 ml %6 karbonhidrat içerikli sıvı tüketim önerilmektedir.
Dayanıklılık sporları sonrasında karbonhidrat tüketimi,
Karbonhidrat; Egzersiz veya spor sonrası glikojen depolarını doldurmak için 6 saat boyunca tekrarlar halinde karbonhidrat tüketimi sağlanmalı.
Diyabet, kişilerin spor ya da fiziksel aktivite yapmasını engelleyen bir hastalık değildir.
Bireylerin diyabetin komplikasyonlarından korunabilmeleri için elzem bir faktördür. Spor veya fiziksel aktivite diyabet riskini azaltan ve kan şekerinin düzenlenebilmesini sağlayan faktörlerden biridir. İnsülin direncini azaltmakta, kilo kontrolünün sağlanmasında fayda sağlamaktadır. Spor veya fiziksel aktivitede kan şekerindeki meydana gelebilecek düşüklüğü engellemek gerekmektedir. En sık insülin kullanan diyabetik bireylerde kan şekerinde düşüş görülmektedir.
- Kan şekeri ölçülmeli
- Bunlar insülin miktarını yapacakları spor veya fiziksel aktiviteye göre azaltmalı
- İnsülin pompası kullanıyorlarsa pompadan insülin gönderimi durdurmaları gerekmekte
- Fiziksel aktivite veya spor öncesi 15 gram karbonhidrat tüketilmeli
Kan şekerinin 250-300 mg/dL ve daha yüksek olma durumunda fiziksel aktivite veya sporun yapılmaması gerekmekte, böyle bir durumda bol su tüketimi sağlanması ve dinlenilmesi önerilmektedir.
15 gram karbonhidrat içeren besinler
Meyve Grubu
1 orta boy incir
4 orta boy kuru kayısı
Ekmek ve tahıl grubu
1/4 simit
1 ince dilim ekmek
3 adet bisküvi
Et ve kuru baklagil grubu
4 yemek kaşığı kurubaklagil
90 gram sonrası et, tavuk, köfte
Süt ve süt ürünleri
1 kase yoğurt
1.5 su bardağı süt
**Hazır paketli ürünlerin etiketleri okunmalı!
Vegan beslenme, bireylerin hayvansal besinleri tamamen beslenmesinden çıkarmasıdır.
Vegan bireyler balı bile hayvansal gıda görerek beslenmelerine dahil etmemektedir. Vegan beslenmenin katı kuralları vardır. Ana ve örnek protein kaynağı olan yumurta tüketimi, et ve et ürünlerinin tüketimi, süt ve süt ürünlerinin tüketimi bu beslenme tarzında tamamen yasaktır.
Peki bu bireyler protein ihtiyacını nasıl karşılamakta ve yeterli beslenmeyi nasıl sağlamaktadırlar ?
Bu yazımızda veganlar bireyler için en birincil protein kaynağı olan kuru baklagiller yer almaktadır. Kuru baklagiller bitkisel kaynaklı protein içeriği çok yüksektir. Karbonhidrat içermekte aynı zamanda posa içeriği yüksektir. Kuru baklagillerin 100 gramı ortalama 20 – 25 gram protein içermektedir.
Vegan sporcuların kas kütlesindeki yapım ve onarımı artırmak için vücut proteine ihtiyaç durmakta ve bunu kuru baklagillerden sağlanabilmektedir.
- Kuru fasulye
- Börülce
- Mercimek
- Bakla
- Soya fasulyesi
- Nohut
- Barbunya
- Maş fasulyesi gibi beslenmede alternatif birçok tarifede yer almaktadır.
Besinlerle alınan proteinler hayvansal ve bitkisel kaynaklı olmak üzereye ikiye ayrılmaktadır.
Bitkisel kaynaklı proteinlerin sindirilebilirliği hayvansal kaynaklı proteinlerin sindirilebilirliğinden azdır. Vegan bireylerin bitkisel kaynaklı beslenmesinden dolayı lizin, metionin, triptofan, treonin amino asitlerini sınırlı almaktadır.
Sporcuların protein ihtiyacı normal bir bireye göre fazladır. Vegan beslenen sporcuların da protein ihtiyacı fazladır ancak bitkisel kaynaklı beslenmelerinden dolayı yetersizlik görülebilmekte bu durumda bitkisel kaynaklı besinlerin beslenmede %10 artırılması gerektiği önerilmektedir.
Ekmek ve tahıl grubu protein içermektedir. Aynı zamanda demir ve B grubu vitaminleri içermektedir. Ekmek ve kahvaltılık tahıllar vegan sporcularda önemli enerji ve besin ögesi kaynağıdır. Az işlenmiş kaliteli tahıl tüketiminin arttırılarak günlük beslenme örüntüsünün düzenlenmesi gerektiği bildirilmiştir. Böylelikle vegan sporcunun performansının artış göstereceği ve besin ögesi eksikliğinin görülmesinin engellenebileceği bildirilmiştir.
Yağlı tohumlar bitkisel kaynaklı besinler olup yağ içeriğinin yüksek olmasından dolayı enerji içeriği yüksek besinlerdir.
Yağlı tohumlar B grubu vitaminleri, mineraller, karbonhidrat, yağ ve proteinden zengindir. Yağlı tohumların %17’si karbonhidratlardan oluşmaktadır. Yağ içeriği yüksek ancak yağ örüntüsüne bakıldığında tekli ve çoklu doymamış yağ formlarını içermektedir.
Bitkisel kaynaklı protein içermektedir. Sporcu ve vegan beslenmesinde protein kaynağı olarak beslenmeye dahil edilmektedir.
- Bazı yağlı tohumların tuz miktarı fazladır. Bu nedenle hipertansiyon hastalarının yağlı tohum tüketiminde tuzsuz olanlar tercih etmeleri önerilmektedir.
- Yağlı tohumların yağ içeriğinin yüksek olmasından dolayı vücut ağırlık kontrol durumunda dikkatli tüketilmesi önerilmektedir.
- Yağlı tohumlar diyette çeşitlilik sağlamakla birlikte vegan bireylerin beslenmelerindeki temeli oluşturmaktadırlar.
- Yağlı tohumlar omega-3 kaynağıdır. Bu nedenle kroner kalp hastalığından önleyici etmen olarak tüketimi önerilmektedir.
Amfetamin dikkat bozukluğu, hiperaktivite bozukluğu gibi durumların tedavisi için kullanılmaktadır. Aynı zamanda kilo kontrolünde iştah azaltıcı olarak kullanılan sentetik bir üründür.
Amfetaminin içeriği, bağımlılık yapıcı etkisi ve yan etkilerinden dolayı uyarıcı madde olarak sınıflandırılmaktadır. Amfetamin Avrupa 2017 verilerine göre yasa dışı uyarıcı maddeler arasında yer almaktadır. Uzun süre kullanımında kilo kaybı ile birlikte, halüsinasyon, paranoya, çarpıntı gibi etkilerin görüldüğü bildirilmiştir.
Amfetamin kullanımı sporcularda ideal ağırlığına gelebilmek veya kısa süreli kilo kaybı sağlayabilmek için kullanıldığı bildirilmiştir.
Stronsiyum toprak metal grubunda bulunan bir elementtir.
Toprakta ve suda bol miktarda bulunmaktadır. Toprak ve suda bulunmasından dolayı bitkilerle alınabilmektedir. Böylelikle insan vücudunda da bulunmaktadır. İnsan vücudunda kemiğin yapısında bulunmakta kemiğe sağlamlık kazandırmaktadır.
Sporcuların vegan tarzı beslenme durumunda kemiklerde sağlamlık sağlayabilmeleri için beslenmenin düzenlenmesi ile kemiklerde hasar oluşumunun engellenebileceği bildirilmiştir.
Stronsiyum kalsiyum kadar kemik sağlığı açısından önemli olduğu bildirilmiştir.
Antik Roma dönemindeki savaşçıların çoğunun et ve et ürünleri tüketiminin kısıtlı olduğunun ve genel olarak vegan tarzında beslendikleri bildirilmiştir. Kemiklerdeki stronsiyum fazla tespit edilmiş ve dayanıklılıkları stronsiyum ile ilişkilendirilmiştir.
Spor veya egzersiz sonrası kaslarda kan birikiyor ve kasların şişerek şekilli görünmesi sağlanıyor. Bu duruma pump denmektedir.
Spor veya egzersiz sonrası pump etkisini artırmak için,
- Spor veya egzersiz öncesi yeterli karbonhidrat tüketimi sağlanmalıdır.
- Kas yapısının %75’inin sudan oluştuğu unutulmamalı spor veya egzersiz öncesi, sırasında ve sonrasında su ve sıvı tüketimine dikkat edilmeli. Aşırı terleme ile meydana gelen sıvı ve elektrolit kaybının önüne geçilmesi gerekmektedir.
- Suplement kullanımına dikkat edilmelidir. Diyetisyenin önerisi dışında alelade kullanımdan kesinlikle kaçınılmalıdır.
- Doymuş yağ tüketimine dikkat edilmelidir.
- Basit şeker tüketimine dikkat edilmelidir.
Sağlıklı bir vücut için spor eğitmeniniz ile birlikte spor beslenmesi konusunda yetkin tek sağlık profesyoneli olan beslenme uzmanınıza danışınız.
Karnitin böbrek ve karaciğerde sentezlenmekte, iskelet kasında depolanmakta ve idrar yolu ile atılmaktadır.
Karnitinin besin yolu ile karşılanması ve vücutta depo edilmesinden dolayın eksikliğinin görülmediği bu nedenle dışarıdan alınmasına gerek olmadığı bildirilmiştir. Karnitinin iki temel görevi vardır:
1. Enerji oluşumu için uzun zincirli yağ asitlerini (UZYA) mitokondri içine taşımaktadır.
2. Mitokondride glukoz metabolizmasında kaltik asidoz oluşumunu engellemektedir.
Yapılan çalışmaların bir kısmında l-karnitinin sporcularda performansı artırdığına yönelik sonuçlar elde edilirken bir kısmında da performans ile ilişkisi olmadığının tespit edildiği bildirilmiştir.
L-karnitinin uzun süreli ve dayanıklılık gerektiren sporlarda kas glikojen depolarının hemen boşalmasını engellemesinden dolayı spor diyetisyenleri tarafından önerilmektedir.
Teff tek yıllık bir bitki olmakla birlikle ana vatanı Kuzey Etiyopya olmasına karşın her yere uyum sağlayabilen bir bitkidir.
Teff bitkisinin besin değerlerinin en yüksek olduğu zaman çiçeklenme öncesi ve çiçeklenme döneminde olduğu bu dönemlerde hasat edilmesi gerektiği bildirilmiştir. Protein ve kalsiyum oranının yüksek olduğu tespit edilmiştir. Etiyopya’nın birincil tahıl ürünü olan teff’in yapısının chia tohumu ve kinoa ile benzer olduğu bildirilmiştir.
- Glüten içermediği bu nedenle çölyak hastaları tarafından tüketilebildiği bildirilmiştir.
- Kalsiyum içeriği yüksek olmasından dolayı büyüme ve gelişmeyi desteklediği bildirilmiştir.
- Protein içeriğinin yüksek olması ve tahıl olarak tüketiminin mümkün olmasından dolayı sporcu beslenmesine dahil edilebilmektedir.
Tek başına kilo verme gibi mucizevi bir etkiye sahip değildir.
Kandaki kreatin (creatin) miktarının azalması sonucu sporcuların kas kütlesinde azalma, performanslarında azalma görülebilmektedir. Kreatin egzersiz ve spor sırasında dayanıklılığı artırarak egzersiz ve spor süresini uzatmaktadır.
Tek başına kreatinin uzun süre kullanımı yapılan çalışmalarda toksik etki saptanamazken, kreatinin başka suplementler ile uzun süre kombine olarak kullanımı çalışmalarda karaciğer enzimlerinde artış, böbrek fonksiyonlarında bozukluğa neden olduğu tespit edilmiştir.
Kreatin kullanımı şuan için yüksek şiddetli antrenman durumunda ve sporcu sakatlıklarını azaltmak için kullanımı önerilmektedir. Gereksiz kullanımdan kaçınılmalıdır.
18 yaşından küçük sporcular için yeterli ve dengeli beslenmenin kreatin açısından yeterli olabileceği bildirilmiştir. Dahası için diyetisyeninize başvurunuz.
Kreatin vücutta üretilebilen bir amino asittir.
Kreatin kaslardaki enerji depolarının sürekliliği sağlarken egzersiz ve sporda efor için kas kuvvetini sağlamaktadır. Ani ve kısa süre için enerji gerektiren sporcularda patlayıcı pump etkisi için besin takviyesi olarak alınmaktadır. Kaslardaki su kütlesini arttırdığı için kaslarda dolgunluk sağlayarak görsel olarak tatmin olmak isteyen sporcular tarafından da kullanılmaktadır. Yapılan bir çalışmada en çok kreatin kullanan sporcuların güreşçiler olduğu bildirilmiştir.
Son zamanlarda yapılan çalışmalarda akut kreatin kullanımın sürekli kullanıma nazar performansı çok fazla etkilemediği, bu durumunda sporcunun kas kütlesinin kreatin açısından dolu olduğu bu nedenle kreatin kullanımına cevap vermiyor olabileceği bildirilmiştir.
Kreatinin kısa süre kullanımının her hangi bir yan etkisinin bulunmadığı ancak uzun süre kullanımı üzerinde de yeterli çalışmaya rastlanmamış bu nedenle kreatinin uzun süre kullanımında meydana gelen yan etkiler bilinememektedir.
Koenzim Q10 (CoQ10) enerji üretimi için gereklidir.
Mitokondri içinde bulunan koenim Q10, karaciğerde hücre içinde enerji taşınmasında görev almaktadır. Enerji yetersizliğinde veya bozukluklarında tedavi amaçlı koenzim Q10 kullanılmaktadır. Egzersize bağlı kas hasarı veya sporcu yaralanması sonucu performansı etkileyen durumlarda da kullanılmaktadır. Yoğun egzersiz ve spor sonrası karaciğerde üretilen serbest oksijen radikallerinden koruyucu olduğu bildirilmiştir.
Yapılan bazı çalışmalarda hareketsiz yaşam süren bireylerin hareketli yaşama geçişlerinde meydana gelen kas problemlerinde koenzim Q10 kullanımın olumlu etkileri olduğu bildirilirken, bazı çalışmalarda da etkisinin olmadığı görülmüş bu nedenle koenzim Q10 kullanımın sporcularda kesin olarak kullanılması ile ilgili bildiriye rastlanmamıştır.
Doktor ve diyetisyen tavsiyesi ile gerekli durumlarda kullanılması gerekmektedir.
Glutamin insan vücudunda en çok bulunan aminoasittir.
Yoğunluğu en çok iskelet kasında sentezlenir. Travma, kanser ve yaralanma gibi durumlarda yoğunluğu azalmaktadır. Glutaminin bağışıklık sistemi üzerinde olumlu etkileri tespit edilmiştir. Cerrahi müdahaleler sonrası veya yaralanmalarda yaranın hızlı iyileşmesi yani doku onarımının hızlanmasını, kas onarımının hızlanmasını sağladığı bildirilmiştir. Yoğun egzersiz ve spor durumunda kaslarda meydana gelen ağrının azalmasını, oluşan kas yırtık onarımının hızlanmasını sağladığı bildirilmiştir. Yapılan bazı çalışmalarda glutaminin kaslara olumlu etkisinden dolayı egzersiz veya sporda performansı arttırdığını bildirirken bazı çalışmalar glutamin kullanımın performansa etki etmediğini bildirmiştir. Standart günlük alınması gereken bir glutamin miktarı yoktur ancak, beslenme ile glutamin ihtiyacı karşılanabilmektedir. Gerekli durumlarda doktor ve diyetisyen tarafından önerilmektedir.
Glutamin oranı yüksek besinler
- Et kaynakları; kırmızı et, tavuk eti, balık,
- Kurubaklagiller
- Sebze kaynakları; maydanoz, pancar, ıspanak
Koenzim Q10 hücre mitokondrisinde bulunan bir enzimdir.
Enerji metabolizmasında önemli rolü vardır. Kalp kası gibi sürekli olarak çalışan doku ve organlarda yoğun olarak bulunmaktadır. Koenzim Q10 hücre içi oksijen kullanımını artırmakta böylece enerjinin artmasını ve kullanılmasını sağlamaktadır. Karaciğerde hücre içi enerji transportunu sağlamaktadır.
Koenzim Q10 yağda çözünürlük göstermekte suda çözünürlüğü azdır bu nedenle biyoyararlığı düşüktür. Koenzim Q10 seviyesi yaşlanmaya ve bazı hastalıklara bağlı olarak azalma göstermektedir. Balık, et ve tam tahıllı besinlerde belli bir miktarda bulunmaktadır. Koenzim Q10 beslenme ile alınmaktadır ancak bazı durumlarda takviye gıda olarak dışarıdan alımı sağlanmaktadır.
Koenzim Q10;
- Metabolizma üzerinde enerji üretimini arttırıcı,
- Kasları güçlendirici,
- Kalp sağlığı,
- Diş ve diş eti sağlığı,
- Bağışıklık sistemi,
- Yüksek tansiyon ve
- Diyabet gibi hastalıkların tedavisinde yardımcı olarak kullanılmaktadır.
Ayrıca nörodejeneratif hastalıkların tedavisinde de etkili olduğu bildirilmiştir.
Egzersiz ve spor sırasında performansı artırmak ve bunun devamlılığını sağlamak, sağlığı korumak ve yaşam kalitesini artırmak için yeterli ve dengeli beslenmek gerekmektedir.
Egzersiz ve spor sırasında ideal beslenme kişiye göre değişikliklik göstermektedir. Gereksiz besin takviyelerinden kaçınılmalı sağlıklı yaşam ön planda tutulmalıdır. Düzenli egzersiz veya spor yapan bireylerin sağlıklıı ve dengeli beslenme yaşam biçimini benimsemesi gerekmektedir.
Egzersiz ve spor yapanlar için beslenmede 5 temel kural!
- Günde en az 3 ana öğün tüketilmelidir. Vücudun enerji ihtiyacını karşılamak ve performansı artırmak için ana öğünlere takviye gıdalar verilmekte ve bireyin ihtiyacına göre ara öğünler düzenlenmektedir. İhtiyaca göre ergojenik destekler sağlanmalıdır.
- Her öğünde karbonhidrattan zengin beslenme sağlanmalı ancak, karbonhidratların %70’inin kompleks karbonhidratlardan oluşan beslenme örüntüsü hazırlanmalıdır. Egzersiz veya spor sonrası ilk 2 saat içinde kadınlarda 50 gram erkeklerde 70 gram karbonhidrat içeren yiyecekler tüketilmelidir. Enerji gereksinimin artığı durumlarda beslenme örüntüsünde protein miktarı artırılmalıdır.
- Demir ve Kalsiyum mineral eksikliği sonucu performansta ciddi azalma görülmekte bu nedenle takviye alınması gerektiği önerilmekte vücutta emilimi artırmak içinde beslenme örüntüsünün C vitamini açısından zengin olması gerekmektedir.
- Vücut ağırlığının kaybedilmesi gereken durumlarda hızlı ağırlık kayıplarından kaçınılmalı ortalama haftada 1 kilogram vücut ağırlık kaybı hedeflenmelidir.
- Yeterli sıvı alımı performansı artırmaktadır. Egzersiz veya spor durumunda vücuttan kaybedilen sıvının yerine konması için pratikte ½ kilogram vücut ağırlık kaybı için 2-3 su bardağı su içilmesi gerekmektedir.
Egzersiz ve Spor Yapanlar İçin Beslenme, Gülgün Ersoy
Egzersiz ve Spor Yapanlar İçin Beslenme, Gülgün Ersoy, 2014.
Ergojenik destek, bireysel enerji kullanımını, üretimini veya yenilenmesini artıran maddeler, araçlar ve uygulamalardır.
Sportif performansı artırmak için kullanılmaktadır. Ergojenik destek hekim veya diyetisyen tavsiyesi ile gerekli durumlarda alınmalıdır. Gerekli olmayan durumlarda kullanımı risk oluşturabilmektedir. Yaş, cinsiyet gözetilmeden dünya üzerinde çoğu sporcu performansını ve bağışıklığını artırmak, sakatlıklarını önlemek, istenilen vücut şekline ulaşmak için ergojenik desteklere ihtiyaç duyulmaktadır.
Ergojenik destek öncesi sporcunun en az 3 günlük besin tüketim kaydı tutulmalıdır. Eksiklik, ihtiyaç veya düzensizlik doğrultusunda ergojenik destekler önerilmektedir.
Ergojenik destekler neler?
Hekim ve diyetisyen kontrolünde önerilen kabul görmüş ergojenik destekler:
- Antioksidan C ve E vitaminleri,
- Whey proteini,
- Kreatin,
- Demir,
- Kalsiyum,
- Elektrolitler,
- Multivitamin ve mineraller,
- Kafein,
- Probiyotik,
- Bikarbonat ve sitrat,
- L-karnitin,
- Sporcu barları,
- Sporcu içecekleri,
- Sporcu jelleri