Uzun yıllardır karikatür ve mizah tarihimiz üzerine araştırmalar yapan, bu anlamda gazetelerde, dergilerde çeşitli yazılar yazan, hazırladığı bloglarda bu anlamda yazılara veren biri olarak bugüne dek mizah ve karikatür tarihimiz üzerine pek çok görsel sunumlu söyleşi de gerçekleştirdim. Kısacası ömrünü sadece yazmaya-çizmeye değil mizah ve karikatür tarihine de adamış biriyim. Bu görsel sunumlu söyleşilerden, mizah dergiciliğimizin 140 yılı aşan tarihini anlattığım söyleşide de, "Siyasi Mizahın 600 Yılı Aşan Engelli Koşusu" başlıklı söyleşide de altını çizdiğim en önemli konulardan biri de, II. Abdülhamid döneminin mizah yayıncılığımıza verdiği ağır hasar ve ağır zarardır.
Bakın bu topraklarda ilk mizah yayını sayılan Diyojen'in ilk sayısı 23 Aralık 1869 tarihinde yayınlanmıştır. (Aslında ondan önce de bazı dergiler vardır ama Diyojen gibi iz bırakamadıkları için kaynamışlardır!) Bazı kaynaklarda bu tarih 24 Kasım 1870 gözükse de, uzun yıllar içinde yaptığım araştırmalar sonunda doğru tarihin aslında 23 Aralık 1869 olduğunu gördüm. 24 Aralık 1870 Diyojen'in Osmanlıca ilk sayısı olabilir ama Diyojen başlangıçta Fransızca ve Ermenice yayınlanmıştır. Dünya üzerinde yayınlanan ilk mizah gazetesi sayılan, Fransa'da 1830'da yayınlanan "La Caricature" olduğunu göre, Osmanlı bu anlamda işe Batı'dan 39-40 yıl geriden başlamıştır ama bu durum gene de matbaadaki 291 yıllık geri kalıştan daha iyi sayılabilir!!!!!
Ama burada asıl değineceğimiz konuya gelelim şimdi... 1869'un son günlerinde başlayan mizah dergiciliği serüveninde, daha ilk dergi olan Diyojen 5 kez kapatılmıştı ve dergiyi çıkaran Rum Kökenli Osmanlı aydını Teodor Kasap Diyojen'in tamamen kapatılması üzerine 1873'te önce "Çıngıraklı Tatar"ı çıkarmaya başladı ama o da kapatıldı. Mücadeleci bir yayıncı olan Teodor Kasap bunun üzerine gene 1873'de bu kez "Hayal" adlı dergiyi çıkardı. Hayal 4 yıl kadar yaşadı ama o da 18 Haziran 1877'deki son sayısının ardından o da "Hayal" oldu ve kapatıldı. Bu arada başka dergiler de çıktı ama onlar da binbir baskı ve sansürle karşılaştılar. Sonuçta mizah yayıncılığı serüveninde henüz 8 yıllık bir süre geçmişti ki, dönemin padişahı II. Abdülhamid 1878 yılında Osmanlı'daki tüm mizah dergilerinin yayınına tam 30 yıl, yanlış duymadınız tam 30 yıl sürecek bir yasak getirdi. Eğer 24 Temmuz 1908'de Osmanlı'da 2. Meşrutiyet ilan edilmese daha da sürecek olan bu yasak, 2. Meşrutiyet'in ilanıyla oluşan özgürlük ortamında son buldu ve sadece İstanbul'da bir anda 40'a yakın mizah dergisi piyasaya çıktı.
Osmanlı'da mizah yayınlarını 30 yıl boyunca yasaklayan Abdülhamid'in bu baskıcı tavrına karşı mizahçılar da boş durmamış, yurt dışında bastırdıkları mizah dergilerini Osmanlı'ya sokmayı başararak "muhalif" mizahı bu en katı dönemde bile bir şekilde sürdürmeyi başarmışlardır. Başlangıcını 1869 olarak kabul ettiğim Mizah dergiciliğimizin tarihi için özellikle 140. yıla denk gelen 2009'da görsel sunumlu özel söyleşiler gerçekleştirmiştim. Mizah dergiciliğimizin tarihi, 30 yılı II. Abdülhamid tarafından "heba" edilmiş olsa da, 2019 yılında 150. yaşına ulaşmış olacak... Elde kalan mizah dergilerinin gene çok zor bir süreçten geçtiği ve zorlukla çıkabildiği şu günlerde dilerim mizah dergileri bu zorlu günleri de aşıp 150. yıla ulaşmayı başarırlar!..
CİHAN DEMİRCİ (AH!)