ÇALIŞMA BELLEĞİ HER SEFERİNDE ANCAK BİR OLAYI ELE ALABİLİR
Eğer bütün herşeyin-varoluşun esasını organizmanın çevreyle ilişkisi belirliyorsa (ki öyledir), organizmanın ilişki içinde olduğu nesnelerden oluşan bu “çevre”, her defasında, o an organizmayla etkileşim (madde-enerji-informasyon alışverişi) halinde olan bir nesneden, ya da olaydan oluşur. Organizma eğer aynı anda bir değil de birkaç nesneyle (ya da olayla) birden etkileşim halindeyse, bu demektir ki, bu nesneler (ya da olaylar) arasında onları tek bir sistem halinde bir arada tutan bir bağ-ilişki mevcuttur.
Organizma, her seferinde tek bir nesne-ya da bir olayla ilişki içinde olabilir, çünkü, kendi içinde örgütlü bir sistem olan organizmal varlığı temsil eden merkezi varoluş instanzı (benlik-self), her an, belirli bir olay ya da nesnenin etkisine karşı oluşan nöronal bir reaksiyon modelinden başka birşey değildir88. Bir olay ya da bir nesneye ilişkin informasyonlar (bunlar, ister o an çevreden-dışardan gelerek organizmayı etkiliyor olsunlar, ister hafızadan çalışma belleğine indirilmiş olsunlar) örgütlü bir bütünü (bir sistem olarak bir nesneyi ya da bir olayı) temsil ettikleri için, birçok özellikleri (renk, koku, ses, hareket, köşe, konum vb.) temsil eden bu informasyonlar, son tahlilde, organizma üzerine bütünsel (integre) olarak etkide bulunurlar. Bu informasyonları alarak, bunları, organizmanın içinde bulunduğu denge halini bozucu etkiler olarak değerlendiren organizmanın çeşitli alt sistemleri ise, mevcut dengeyi muhafaza edebilmek güdüsüyle yürüttükleri kollektif faaliyetlerin sonucunda, bütünsel bir reaksiyon modelini ortaya çıkarırlar. İşte, dışardan gelen bir objenin etkisiyle birlikte, o anın içinde oluşan organizmal varlığın esasını bu orkestral-kollektif reaksiyonlar oluşturur. Her anın gerçekliğinin, bir etken ve bir reaksiyon olarak bir benlik-self- olmasının esası budur. Çalışma belleğinde ortaya çıkan (yani kendini ifade ederek kendi bilincine varan) “icra fonksiyonunun”, “dikkati yönlendirerek”, bütün organizmal fonksiyonları o an gerçekleşmekte olan etkileşme üzerine toplayabilmesinin nedeni de budur. “Dikkati belirli bir olay ya da nesne üzerine toplayabilmek” demek, o anın içinde oluşan organizmal reaksiyonun-yani icra fonksiyonunun kuvvetlendirilmesi demektir. Bu şekilde, “icra fonksiyonu” denilen benlik, kendi kendini güçlendirerek mevcut dengeyi muhafaza edebilme fonksiyonunu daha iyi yerine getirmeye çalışıyor. Daha önce de söylediğimiz gibi, bütün mesele, belirli bir anda ortaya çıkan bir etkiye karşı bir tepkinin oluşmasıdır. Neden böyle bir tepkinin oluştuğunu ise bizzat varoluşun kendisi veriyor! Çünkü varolmak demek, çevrenin etkilerine karşı reaksiyon gösterebilmek demektir. En alttaki bu reaksiyon temeli olmadan, bu zemin üzerinde yükselen diğer fonksiyonlar da (örneğin, bilişsel fonksiyon) gerçekleşemez.
“İcra instanzı biribiriyle bağlantısı olmayan faaliyetleri aynı anda yürütmek zorunda kalırsa sistem kendini zora sokar (özellikle de bu görevler biribiriyle çelişkili görevlerse). Birçok farklı işi aynı anda yapmak zorunda kalan insanların strese girmelerinin nedeni budur. İcra instanzına fazla yük binerse bundan onun planlama ve karar verme yetenekleri de zarar görür”[12].
Çok güzel! Bütün bunlar, hayatın içinde yakından bildiğimiz, tanıdığımız gerçekler. Ancak, nasıl bir sonuç çıkarmak gerekiyor buradan? Çünkü, eğer dikkat edilmezse, buradan kolayca, ortada sanki varlığı kendinden menkul bir varlık olarak bir benlik (“icra instanzı”) varmış gibi bir sonuç da çıkarılabilir! Hayır, böyle bir “varlık”-benlik- söz konusu değildir. Yani, mutlak bir gerçeklik olarak önceden (çevreden gelen etkilerden bağımsız olarak) varolan bir benliğin neleri ne kadar yapabileceğinden bahsedilmiyor yukardaki paragrafta! Organizmanın üzerine etkide bulunan her olay ve nesneyle birlikte, o an, organizmal reaksiyonu temsil eden izafi bir benlik de birlikte ortaya çıkıyor. Ama eğer organizma, belirli bir anda, biribiriyle ilişkisi olmayan, yani aynı bütünün parçaları olmayan iki etken tarafından etkileniyorsa, bu durumda bu iki etkene karşı aynı anda farklı reaksiyonlar olarak gerçekleşme durumunda olan benliğin-icra fonksiyonunun zora gireceğinden bahsediliyor. Belirli bir etkiye karşı gerçekleşen organizmal reaksiyonu nöronal bir reaksiyon modeli (son tahlilde bir aksiyon potansiyeli) olarak düşünürsek, aynı anda biribiriyle çelişen iki aksiyonpotansiyelinin icra fonksiyonu olarak çalışma belleğine girdiğini düşününüz! Olay budur. Bir fabrikada aynı anda hem otomobil, hem de çamaşır makinesi üretmeye benzerdi bu!
ÇALIŞMA BELLEĞİ ÖN BEYİNDEKİ NÖRAL DEVRELERİN BİR FONKSİYONUDUR
“Ön beyin (präfrontaler Cortex) bir integrasyon-bütünleşme alanıdır (Konvergenzzone). Burada, beyindeki birçok uzmanlık alanı alt-sistemlerden gelen girdiler-inputlar buluşurlar. Bunlar, dış dünyadan alınan informasyonlarla integre edilirler. Ön beyinin Hipokampusla ve uzun süreli hafızanın-eksplizit bilgilerin- bulunduğu birçok kortikal bölgelerle de (beyin kabuğunda bulunan) bağlantısı mevcuttur. Gerektiği anda buralarda kayıtlı olan bilgiler aktif hale getirilerek informasyon işleme sürecine dahil edilirler. Bu bölge, hareketlerin yönetilmesi işini yürüten sistemlerle de bağlantı halindedir. Bu şekilde, kararların isteğe bağlı hareketler haline dönüştürülmesi mümkün olur”[12].
Bütün bunların ne anlama geldiğini daha ayrıntılı olarak göreceğiz. Ancak şu an, konuyu biraz daha açarak anlaşılır hale getirebilmek için gene Ledoux’tan bir alıntıyla devam edelim: “Görme sistemi bütün diğerleri içinde en çok araştırılmış olanı ve bilinenidir. Bu nedenle, çalışma belleği ve diğer bilişsel süreçlerle ilgili çalışmalar da daha çok bu sistem üzerinden yürütülmektedir. Kortikal düzeyde (beyin kabuğuna ilişkin) görme işlemi “Okzipitallappen”lerde (beynin arka kısmında) bulunan “primäre visuelle Cortex”de başlar. Bu bölge ise girdilerini “visuellen Thalamus”tan alır. Aldığı bu girdileri işler ve meydana gelen çıktıları da diğer kortikal bölgelere (beyin kabuğundaki diğer bölgelere) dağıtır. Bilim adamları beyin kabuğunda görme işleminin gerçekleştiği bu yolları belirlemişlerdir. Söz konusu devreler çok karmaşıktır, ama gene de, görme işleminin gerçekleştiği en üst düzey iki yol oldukça iyi bir şekilde incelenmiştir. Bunlar, “neyin” “nerede” olduğunun incelendiği kanallardır (“was”-“wo” Bahnen). “Ne” kanalı nesnelerin tanımıyla ilgiliyken, “nerede” kanalı da nesnelerin diğer nesnelere göre uzay içindeki konumlarının belirlenmesiyle ilgilidir. “Ne” kanalı “primäre visuelle Cortex”ten başlayıp “temporale Cortex”e (yan kısım) kadar uzanan bir işlemler yoludur (Verarbeitungsstrom). “Nerede” kanalı ise, “primäre Cortex”ten “parietale Cortex”e uzanır. “Nerede” kanalının son kısmı (“parietale Cortex”) direkt olarak önbeyinle (“präfrontale Cortex”) bağlantıyken, “ne” kanalının son kısmı olan “temporale Cortex” de gene önbeyinle bağlantılıdır [11].
Şek.35
Çalışma belleğinin “ne” ve “nerede” girdileri (bu iki çeşit temsil-nöronal model) çalışma belleğine geldikten sonra burada integre olurlar. Böylece, görülen nesnelerin sadece ne olduklarını belirlemekle kalmayız, aynı zamanda onların konumlarını da belirlemiş oluruz.
Daha aşağı bölgelerden daha yukarılara doğru olan informasyon akışına “Bottom-Up”, yukarı bölgelerden aşağılara doğru olana da “Top-Down” denmektedir. Bu durumda, “ne” ve “nerede” kanallarından önbeyine gelen informasyonlar aşağıdan yukarıya (Bottom-Up) doğru informasyon akışını temsil ederken, önbeyinden aşağıya doğru verilen sinyaller de, olayların ve nesnelerin daha iyi algılanabilmeleri için “icra fonksiyonu” tarafından duyu organlarına gönderilen talimatları temsil ederler.
Yukardaki şekilden de anlaşılacağı gibi, önbeyin ve onun içindeki çeşitli nöral devrelerin bir fonksiyonu olan çalışma belleği, merkezi varoluş instanzı olan benliğin gerçekleşme alanı olarak beyindeki bütün diğer alt sistemlerle karşılıklı ilişki içindedir. Bütün alt sistemlerden gelen informasyonlar burada integre olurlar-bütünleşirler (“Konvergenzzone”). Ama aynı zamanda, gene buradan, bütün diğer alt sistemlere de feedback bağlantıları uzanmaktadır. “İcra fonksiyonu”, bir yönetim merkezi olarak, istenilen sonuçların elde edilebilmesi için, ya da istenilmeyen sonuçların engellenebilmeleri için buradan diğer organları yönetmektedir.
Peki nerede oluşuyor bu “icra fonksiyonu” beyinde? Ya da beyinde böyle, “icra fonksiyonu” olarak “benliği” temsi ediyor diyebileceğimiz bir bölge var mıdır?
“İcra fonksiyonu önbeyinin (“präfrontaler Cortex”in) birçok bölümlerine dağılmış görünüyor. Yani öyle bütün icra işlerini yöneten tek bir bölge yok gibidir. Önbeyinin çalışma belleği olarak adlandırılan bölgesi dışa doğru yönelen “lateraler präfrontaler Cortex” olmalıdır. Ancak, yapılan araştırmalara göre, “präfrontaler Cortex”in içe doğru olan “medialer” bölgesinin de icra fonksiyonuna katıldığını söyleyebiliriz. “Gyrus cinguli” olarak adlandırılan bu bölge de “lateraler präfrontaler Cortex” gibi birçok alandan girdiler almakta ve “lateraler präfrontaler Cortex”le ilişki içinde bulunmaktadır. Her iki bölge de üstelik “präfrontaler Cortex”te dikkati yönlendiren bölgelerdir. Bunlar, karar verme süreçlerini koordine edip, yönlendirme işlerini de yaparlar. Bu durumda, icra fonksiyonunun bu iki bölge tarafından yerine getirildiği söylenilebilir” [12].