İmparator ve veba: Propagandanın mucize dokunuşu
Antoine-Jean Gros’un “Yafa’da Vebalıları Ziyaret Eden Bonaparte” adlı dev tablosunun propaganda ve ideoloji analizi açısından öğreteceği çok şey vardır. Napoléon neden en rezil yenilgisini anıtsal ölçekte bir tuvalde sergilemiştir? Aydınlanma’nın çocuğu olan Cumhuriyetin generali neden Ortaçağ hurafelerinin hastaları mucizevi dokunuşlarıyla iyileştiren kralları (les rois thaumaturges) rolüne soyunmuştur? Milliyetçilik monarşiyle cumhuriyetçiliği nasıl harmanlamıştır? Bu epik propagandada vebanın rolü nedir?
FRANSIZ EDEBİYATINDA VEBA
“18’inci yüzyıl Fransız edebiyatının muammalarından biri tam da veba Batı Avrupa’dan silinirken yükselen veba edebiyatıdır” diyor tarihçi Daniel Gordon. (1) Gordon’a göre bu edebiyat vebanın fiziksel zorluklarına karşı veya geçmiş veba edebiyatının bir uzantısı değil, Aydınlanma’nın sivil toplumculuğuna karşı bir söylemi ifade ediyordu.
Dönemin Fransız kültürü İngiliz kültüründen ayrılmaktaydı: Aristokrat salonlarının kültürü sohbet üzerine kuruluydu. Ansiklopedi’ye (1751-1772) göre filozof için sivil toplum yeryüzündeki ilahtı. Calvinizmin İngiliz edebiyatındaki etkisi ise bireyi vurguluyordu, toplumu değil. Gordon, “toplumun acılarını dile getiren şehir güzellemeleri” olarak tanımladığı Provence veba edebiyatının da Fransız edebiyatı içinde farklı bir yer teşkil ettiğine dikkat çekiyor. 1720’ten sonra yayımlanan Provençal (2) eserler önceki yüzyıllarda yazılmış bütün Fransızca eserlerin toplamından daha fazla. Güneyin veba edebiyatı 20’nci yüzyıla da uzanıyor: Jean Giono, Antonin Artaud ve güneyin kültürel havzasından Cezayir doğumlu Albert Camus. Daha 1721 yılında doktor Jean-Baptiste Bertrand Marsilya vebası üzerine eserinde (Relation historique de la peste de Marseille) “vebamızın edebi tarihi” başlıklı bir bölüm yazmış.
GÖZLE GÖRÜLMEYENLER: VİRÜS VE KORKU
85 bin nüfuslu Marsilya’da çalışan on iki doktordan biri olan Betrand veba sırasında hizmet verirken eşi ve iki kızını salgına kurban vermiş. 1722’de yayımladığı bir başka kitabında (Observations faites sur la pest qui règnent à présent à Marseille) Betrand, vebanın sebebini kötü havaya (miasma) izafe eden zamanın tıp teorilerinin aksine, “böcekler” olarak tanımladığı gözle görülmeyen organizmalardan bahsediyor. Hastalığın hem bir insanda uzun süre etkisini gösterebilmesi hem de çabucak bir başkasına bulaşabilmesi gözlemlerinden yola çıkan doktor vebaya ancak yaşayan ve üreyen bir organizmanın yol açabileceği sonucuna ulaşıyor.
Ansiklopedi (1751-1772) ise veba konusunda Versailles Sarayı’nın tabibi, Montpellier Tıp Fakültesi’nden François de Chicoyneau’nun kuramını tercih ediyor. (3) Bu kurama göre veba diye bir şey yok, vebanın nedeni veba korkusu. Ansiklopedi’nin tercihi ideolojik nedenlerden kaynaklanıyor. Zira Betrand’ın 1721’deki eserindeki üç ana tema Ansiklopedi yazarlarının ideallerine ters bir söylemi dile getiriyor: Marsilya vebasının biricikliği, toplum hayatının tamamen durması ve çökmesi; ve insanın elindeki araçların çaresizliği.
TİCARET, CUMHURİYET VE MONARŞİ
Marsilya’nın rakibi Montpellierli Chicoyneau’nun vebayı korkaklığa bağlaması için yeterli sebebi vardı: Fransa’nın Akdeniz ticaretini tekelinde bulunduran bu şehir zengin bir serbest ticaret limanıydı. (4) M.Ö. 600 yılında Foçalılar tarafından kurulmuş kentin ileri gelenleri bu antik geçmişe dayanarak özerk cumhuriyet geleneğini vurgulardı. Marsilya, cumhuriyet idaresini XIV. Louis’nin 1660 seferine kadar muhafaza etmişti. 1660’tan itibaren kent mutlakiyetçi projenin sacayağına dönüştü. Bu projenin itici gücünü Fransa’nın uluslararası piyasadaki hakimiyetini ve hazine gelirini arttırmayı hedefleyen Colbert reformları oluşturuyordu.
XIV. Louis’nin bakanı Jean-Baptiste Colbert Marsilya’da kentin yönetimine hakim olan patrisyenlerle büyük tüccarlar arasındaki rekabeti kullanarak kapsamlı bir kentsel dönüşüme girişti: Kent surları yıkıldı, topları kente dönük olan bir hisar inşa edildi, sınıflar arasındaki ilişkilerin düzenlendiği bir şehir planlaması yapıldı. Colbert’in projesinde Marsilya Fransa’nın Akdeniz’deki İngiltere ve Hollanda ticaretine meydan okuyacağı bir ticari üs olacaktı. Proje Dersaadet’le imzalanan 1673 kapitülasyonuyla meyvesini verdi. Bu tarihten itibaren Marsilya ticaretinin hacmi katbekat artacak, büyük tüccarlar muazzam bir servete ulaşacaktı.
Bu dönemde cumhuriyetçi düşünce yer altına çekilmedi, monarşiye uyum sağladı. Cumhuriyet kavramı zaten devletle özdeş kullanılagelmişti. 16’ncı yüzyılın mutlak egemenlik teorisyeni Jean Bodin’e göre monarşi en mükemmel cumhuriyetti. Monarşinin kendini tanımlamak için cumhuriyet (république) kelimesinden ziyade devlet (état) kelimesini tercih etmesi 17’nci yüzyıldaki din savaşları sırasında gerçekleşti. Yine de 1698’de yayımlanan Dictionnaire de l’Académie française cumhuriyet kelimesini hem bir siyasi rejim hem de genel anlamda hükümet olarak tanımlıyordu.
Marsilya, cumhuriyetçi söylemi Kuzey Fransa’ya nazaran daha itinalı bir şekilde muhafaza etti. Kentin zenginleşen ticari eliti XIV. Louis’yi bir işgalci değil yozlaşmış cumhuriyeti yeniden ihya eden bir Sezar olarak görmeyi tercih etti. Ancak Colbert’in önerdiği şehir planlamasını reddedip İtalyan cumhuriyetlerinin mimari tarzını benimsedi.
OLAĞANÜSTÜ HALDE KURTARICI CUMHURİYETÇİLİK
Marsilya modeli 1720-1722 yılları arasında 50 bin kişinin can verdiği vebayla krize girdi. Kentin uluslararası ve ulusal bağlantıları aniden kesildi. Servetin kaynağı olan ticaret artık ölümünün sebebine dönüşmüştü. Veba esnasında kenti idare edemeyen kral olağanüstü yetkilerle donatılmış bir yerel idare ihdas etmek zorunda kalmıştı. Vebanın merkezi idarenin sınırlarını zorladığı bir ortamda Marsilya cumhuriyetçiliği yeni bir anlam kazandı: Ticaretin özel çıkara dayanan ahlakına karşı, cumhuriyetin kamusal çıkara dayanan yurttaşlık erdemi merkeze alındı.
Michel Serre’in “La Tourette’te Şövalye Roze” adlı tablosu kent yönetiminde öne çıkan elitlerin cumhuriyetçi söyleminin güzel bir örneğini teşkil eder. Dönemin veba edebiyatındaki gibi tablo sivil toplumun ölümünü resmeder: Kentin en hareketli bölgesi La Tourette kordonu cesetlerle dolmuştur. Hiçbir hayat belirtisinin görülmediği bina cephelerinin önünde ölüme meydan okuyan Şövalye Charles Roze’yi görürüz. Şaha kalkmış atında sakin bir yüz ifadesiyle oturan Roze ölüleri kordondan kaldırmakla görevli bir kürek mahkumunu elindeki batonla dürtmekte, dönemin barok tablolarındaki mareşaller gibi sevk ve idare etmektedir. İspanya’daki savaş meydanından dönen patrisyen en çaresiz ve yalnız bırakılmış anında kentin imdadına yetişmiş, kendi canını riske atarak onu ölümden kurtarmıştır. Roze’ye ilişkin edebi güzellemeler resim sanatının da ötesine geçerek onun atından inerek kent yoksullarının yardımına koştuğundan bahseder.
ŞİFA DAĞITAN İMPARATOR
Napoléon’un konsülden imparatora dönüşümünü anlayabilmemiz için önceki yüzyılda monarşinin cumhuriyetçi söylemi nasıl kullandığını akılda tutmak gerekir. Gros’un tablosu bu dönüşümün kritik bir anına denk gelir: 1804 baharında generalin imparator olarak taç giyeceği açıklanmış ancak merasim aralık ayına kadar ertelenmişti. İmparatorluk rejimine hem cumhuriyetçilerden hem de monarşistlerden ciddi bir muhalefet yükseliyordu. Bu istikrarsız ortamda başarısız Mısır seferinin en tartışmalı anının sergilenmesini nasıl yorumlamak gerekir?
Darcy Grimaldo Grigsby’ye göre tablo dönemin en yaygın dedikodusuyla ilişkilidir: Yafa’dan çekilen Napoléon’un gemilere almak istemediği hasta askerleri zehirlettiği iddiası. (5) Sıkı bir sansür rejimine rağmen sanat eleştirisi üzerinden yürüyen siyasi tartışmalara bir son vermenin yöntemi veba misali dolaşan dedikoduya devasa bir tabloyla cevap vermekti. Tablonun temel tezi generalin İskenderiye’de hasta askerlere yaklaşmaya korkan eczacının bir eşek sırtında kadın kılığında dolaştırılırken sırtına asılmasını emrettiği ibareyle aynıydı: “Fransız vatandaşı olmaya layık değil, ölümden korkuyor”.
Tablo ilk bakışta tipik bir oryantalist manzara sunar: Sahnenin ortasında fiyakalı üniformalarıyla Fransız askeri erkanı, yerlerde çıplak bedenler, sarıklı cübbeli adamlar ve köleleri, gölgeler içinde develer ve çarşaflı kadınlar, Arabesk kemerler. Ancak tabloyu oryantalist resimlerden farklı kılan bir durum söz konusudur: Yorgun ve ölümün eşiğinde yere yığılmış çıplak bedenler oryantallere değil Fransızlara aittir. Doğu, Batı’nın üstünlüğünün değil çaresizliğinin sergilendiği bir sahnedir. Çaresizlik ve yalıtılmış içindeki Fransa’yı Roze misali kurtarmaya yetişen Napoléon’un elinde baton yoktur. Ölümün karşısında at üstünde değil dimdik ayakları üzerinde durmaktadır. Yüzünü kapatan başhekimine inat eldivenini çıkaran general çıplak askerin hıyarcığına dokunur. Bu hareket hem Ortaçağ krallarının şifa veren dokunuşlarına hem de dirilen Mesih’i gördüğünde gözlerine inanmak için çarmıh yaralarına dokunan kuşkucu Toma’ya bir göndermedir. Kuşku inancın ikiz kardeşidir. Korkusuz general, Chicoyneau ve Ansiklopedi’nin veba tezini günceller: Veba korkudan ibarettir. Mesih-havari rollerinin ters yüz edildiği bu propaganda muhaliflere karşı utanmazca İncil’de İsa’nın Toma’ya verdiği cevabı kullanır: “Görmeden iman edenlere ne mutlu!”
(1) Daniel Gordon, “The City and the Plague in the Age of Enlightenment”, Yale French Studies, Sayı 92, 1997, s. 67.
(2) Langue d’oc olarak da bilinen bölgesel dil.
(3) Gordon, “Confrontations with the Plague in Eighteenth-Century France”, Dreadful Visitations: Confronting Natural Catastrophe in the Age of Enlightenment içinde, (Der) Alessa Johns, Abington, Routledge, 1999, ss. 3-29.
(4) 1660-1720 yılları arasında Marsilya tarihi için vazgeçilmez bir kaynak için bkz.: Junko Thérèse Takeda, Between Crown and Commerce: Marseille and the Early Modern Mediterranean, Baltimore, The Johns Hopkins University Press, 2011.
(5) Darcy Grimaldo Grigsby, “Rumor, Contagion, and Colonization in Gros’s Plague-Stricken Jaffa (1804)”, Representations, Sayı 51, Yaz 1995, ss. 1-46.
YAZARIN DİĞER YAZILARI
İflasın virüs gibi kol gezdiği bir ortamda finans yönetiminin “sürü bağışıklığı” stratejisine başvurup vurmayacağı, yoğun bakım ünitelerinin yeterli olup olmadığı çoğumuz için hayati bir soru. Mesele iktidarın “saçma sapan” kurgularla günü kurtarmaya çalışması değil, mesele tam da kurguyu üreten piyasa mekanizması, yani bir birimizle kurduğumuz ilişki.
H.F.’nin yoksullara karşı tavrı ilginçtir. Bir yandan onların işsizlik kaygısıyla en tehlikeli işlere bile gönüllü olmalarını “gaddar bir cesaret” olarak tanımlar. Ancak diğer yandan sokakta rastladığı ailesini geçindirmeye çalışan yoksul kayıkçıya övgüler düzer, hatta sadaka verir. Ancak bununla da kalmaz, Thames nehrinde demirlemiş karantinadaki gemileri görmek için kayıkçıdan ricada bulunur. Ekmek parası için işe çıkan yoksul sandalcı Tanrı’nın koruduğu zavallı bir mümindir belki. Ama merakını gidermek için sandala binen H.F. varlıklı bir aptal değil midir? Bu soru tabii ki hiç kurcalanmaz.
2020’nin Diyaneti 28 Şubat’ın Diyaneti kadar halktan kopuk görünüyor. Ancak AKP iktidarında Diyanet’in cemaatle arasına mesafe koyma ve kendini ululaştırma, yüceltme çabalarının izini 2003’e kadar sürmek mümkün. Burada özellikle muhafazakar sağın en hassas olduğu giyim-kuşam, kıyafet pratiğine odaklanıyorum: İşlemeli beyaz cübbe.
Kriz kuşkusuz önemli bir kavram. Ancak tüm sosyal bilim kavramları gibi açıklayıcı olabilmesi için analitik keskinliğini koruması gerekir. Dahası, Erdoğan’ın her krizi başka bir krizle ötelendiği, her krizi yeni bir krizle aştığı bir dönemde bu kriz tahlilinin yeterli olup olmadığı sorgulamalıyız.
CNN Türk kanalında Başak Şengül İçişleri Bakanı Süleyman Soylu’ya yasak kararının neden daha birkaç gün önceden ilan edilmediğini soruyor. Bakan cevaben “sanki” daha beter olurdu diyor. Sanki. Evet sanki, çünkü Ankara’daki merkez bürokrasisinin mahallenin yerel bilgisine hakim olması mümkün değil. Bu açık değil mi?
Diyanet İşleri Başkanı (DİB) “Sigara kati haramdır” derken kendini Kur’an’ı dilediği gibi baştan yazacak bir otorite durumuna getirmektedir. Tıpkı, katılımcı bankacılığa dair Resmi Gazete'de yayımlanan düzenlemeler gibi DİB’in bu açıklaması da dinin rejimin ideolojisine tabi olduğu bir manzara ortaya çıkarmaktadır. DİB, sigaraya mubah diyen Abdülhakîm Arvâsî ve bu sözü bir hikmet olarak yayımlayan Kısakürek hakkında ne düşünmektedir?
İnci Gürbüzatik'in kaleme aldığı "Deve Boku Savaşları", Epsilon Yayınevi etiketiyle raflarda yerini aldı. Gürbüzatik, roman kahramanları Ayten ve Feride ile taşradaki kadının kişisel tarihini de kuruyor. Ayten sevmediği adamla zorla evlendirilmiş, nikâh masasında adamın ayağının aksadığını görmüş, iyice soğumuş evlilikten de yaşamdan da. Kendince bir direnme biçimi geliştirmiş, ev işi yapmıyor. (Laf aramızda öyle özendim ki!) Temizlik günü dahası saati yok...
Deneyimli gazeteci Patrick Cockburn’ün 'İslam Devleti’nin Yükselişi: IŞİD ve Yeni Sünni Devrimi' adlı kitabı Türkiye’nin politikalarına yönelik ciddi eleştiriler içeriyor. Bu açıdan Türkiyeli okurun da ilgisini çekecektir.
Peki Avrasyacılığın başarı şansı nedir? Moskova uzlaşması Türkiye’nin NATO’dan koparak Rusya, İran ve Çin’le alternatif bir ittifaka gireceği anlamına mı gelmekte? Avrasyacı kadrolar kendilerini cezaevine atmış bir AKP’yle ne kadar sağlam bir ittifak kurabilir? İki cephe arasında ne kadar güven kurulabilir?
Partinin öncülük ettiği Ocak 1948 Sıçraması Mayıs’ta bastırıldı. Şubat 1949’da IKP’nin liderleri idam edildi. Ancak hükümetin umduğunun aksine idamlar komünizmi halkın gözünde daha da etkili bir hale getirdi.
Suriye konusunda Trump’ın Rusya ve Şam’ın yönelimini olumladığını, Obama ve Clinton’ı “İslami terör” kavramını kullanmadıkları için eleştirdiğini biliyoruz. Bu açıdan hükümet yanlısı mahfillerin Trump zaferinden duydukları heyecanı anlamakta zorlanıyorum. Gerçi Syriza zaferini de kendi zaferleri ilan etmişlerdi.
Kürt aşiretlerinin desteğiyle belirli bir başarı elde eden bu operasyon sonunda Ankara’nın Londra’yla Kürtler’in statüsü üzerine anlaşmaya varmasıyla sona erdirilecekti. Ekim 1922’de hükümet düştükten sonra Dışişleri Bakanlığı görevini sürdüren Lord Curzon, Ankara’ya Güney Kürdistan’a bağımsızlık verilmeyeceği sözünü vererek sınırları çizen anlaşmaya varmıştı.
Clinton’ın adaylığı ikinci dalga feminizmin yasal eşitlik hedefinin taçlandığı bir anı temsil edecek. Kendisine karşı muhafazakar cepheden yükselen düşmanlığın en büyük nedeni bu. Trump’ın maço öfkesinin kadınlarda yarattığı tepkinin Clinton’a zaferini pekiştireceği de açık.
Trump’ın temsil ettiği çizgi Clinton’ın Demokratlar ve Cumhuriyetçiler arasında en azından dış politika alanında yeni bir uzlaşma oluşturabilmesini kolaylaştırıyor.
Clinton’ın verdiği bu mesajlar özellikle ABD’yi pazarlıkta zorlamak için İsrail ve Suudi Arabistan’la iş tutan Ankara açısından önem arz ediyor. Bu üçlünün ortak çıkarı sınırlı olduğu için, ABD’nin sıkı markajına dayanıp dayanamayacakları kuşkulu.
Rejim inşası için başvurulabilecek yegane araçlar şiddete veya şiddet tehdidine dayalı emr-i vaki hamleleridir. Fırat Kalkanı operasyonunu bu bağlamda ele almak gerekmektedir.
Türkiye ile ABD arasında tartışmalara da yol açan Türkiye’nin Cerablus’a girmesini ve ardından gelişen olayları daha iyi anlayabilmek için mini bir kronoljik sunuyoruz.
Anayasal açıdan sorumsuz bir lider varken, uygulanan politikaların hatalı olması, hedefe ulaşmaması veya iflas edince, sorumluluğun fiilen bürokratların üzerine kalacağı aşikâr.