HIV’e karşı geliştirilen ilk ilaç, ölmekte olan hastaları uçurumun kıyısından kurtarmıştı. Ancak doktorlar mucize ilacı yeni hastalara ulaştırmak için yarışırken, mucize yavaşça kayboldu. İlaç her hastada sadece bir süreliğine işe yaramıştı. İlacın virüsü öldürmede çok iyi olduğu ortaya çıkmıştı, ancak virüs ilaca karşı direnç geliştirmede daha da iyiydi. Virüsün genetik materyalindeki kendiliğinden oluşan bir mutasyon, ilacın işini yapmasını engelledi ve bu nedenle mutant virüsler, ilaca rağmen çoğalabildi ve hastaları tekrar hasta etti. Bilim adamlarının evrimden etkilenmeyen tedavileri bulması yıllar aldı.
Aynı şey bir COVID-19 aşısına da olabilir mi? İlk denemelerde güvenli ve etkili olan bir aşıdan kurtulan ve direnç kazanan virüs aşıları etkisiz kılabilir mi?
Aşılara direnç geliştiren virüsler üzerinde çalışan evrimsel mikrobiyologlar, böyle bir sonucun mümkün olduğunu biliyorlar. Ayrıca bunu engellemek için ne gerektiğini de bildiklerini düşünüyorlar.
COVID-19 aşıları başarısız olabilir – ancak belirli özelliklere sahiplerse, olmayacaklar.
Geçmişte Aşı Direnci
İnsanlık çoğunlukla şanslıydı: Çoğu insan aşısı, mikrobiyal evrim tarafından zayıflatılamadı.
Örneğin, çiçek virüsü yok edildi çünkü çiçek aşısı evrimleşmenin bir yolunu asla bulamadı ve kızamık aşısının tetiklediği bağışıklığı yenebilecek hiçbir kızamık virüsü türü ortaya çıkmadı.
Ancak bir istisna var. Zatürreye neden olan bir bakteri, bir aşıya karşı direnç geliştirmeyi başarmıştı. Bu aşının değiştirilmesi ve başka bir aşının geliştirilmesi pahalı ve zaman gerektiriyordu, dirençli türlerin ilk ortaya çıkışı ile yeni aşının onaylanması arasında yedi yıl geçti.
Henüz insan aşıları için başka başarısızlıklar olmadı, ancak virüslerin, bakterilerin ve parazitlerin aşılamaya direnç gelişebileceğine dair ipuçları var. Aşı kaynaklı bağışıklıktan kurtulabilen mutantlar, hepatit B ve boğmacaya neden olan mikroplarda düzenli olarak görülür. Sıtma, grip ve AIDS gibi insan hastalıkları için aşıların geliştirilmesi zor veya imkansız çünkü bu hastalıklara neden olan mikroplar çok hızlı gelişiyor.
Nasıl olur ?
SARS-CoV-2 bir COVID aşısına direnç geliştirecekse, izleyebileceği birkaç yol var. En bilinen yol grip virüsünde ki gibidir.
Bağışıklık sistemi , antikorlar veya bağışıklık hücreleri, virüs yüzeyindeki moleküllere bağlandığında çalışır. Virüs yüzeyindeki bu moleküller mutasyonlarla değişirse, antikorlar onlara bu kadar sıkı tutunamaz ve virüs kaçabilir. Bu süreç, mevsimsel grip aşısının neden her yıl güncellenmesi gerektiğini açıklıyor. Bu olursa, bir COVID aşısının sık sık güncellenmesi gerekecek.
Ancak evrimleşme süreci başka yönlere doğru ilerleyebilir. Örneğin virüs, yavaş üreyerek veya bağışıklığın daha az aktif olduğu organlarda saklanarak gizli şekle evrilirse, insan sağlığı için daha iyi olacaktır.
Virüsün, aşının oluşturduğu bağışıklıktan daha hızlı çoğalacak bir yol geliştirmesi daha tehlikeli bir yol olurdu. Başka bir strateji, virüsün bağışıklık sistemini hedeflemesi ve aşının neden olduğu bağışıklığı azaltması olacaktır. Birçok mikrop, bağışıklık sistemimize müdahale etme konusundaki mükemmel yetenekleri nedeniyle insan vücudunda hayatta kalabiliyor. SARS-CoV-2, insan bağışıklığını az da olsa devre dışı bırakmanın yeteneğine sahipse, bir COVID-19 aşısı, bunu daha da iyi yapan mutantların ortaya çıkmasına sebep olabilir.
Evrime Dayanıklı Aşılar
Evrimleşmeye dayanıklı aşıların üç özelliğinden bahsedilir. Birincisi, viral replikasyonu baskılamada oldukça etkilidirler. Bu, daha fazla iletimi durdurur. Kopyalama yok, iletim yok, evrimleşme yok.
İkincisi, evrimleşmeye dayanıklı aşılar, aynı anda mikrobun birkaç farklı kısmına saldıran bağışıklık tepkilerini tetiklemeli. Virüsün tek bir parçasının mutasyona uğrayarak hedeften kaçması kolaydır. Ancak birçok bölgeye aynı anda saldırılırsa, bağışıklıktan kaçış birçok ayrı kaçış mutasyonunun aynı anda gerçekleşmesini gerektirir ki bu neredeyse imkansızdır.
Üçüncüsü, evrimleşmeye dayanıklı aşılar dolaşımdaki tüm türlere karşı koruma sağlamalı, böylece rakipleri elendiğinde başka türler fırsattan yararlanamaz .
COVID aşısı evrimleşmeye dayanıklı mı?
Yaklaşık 200 COVID-19 aşısı adayı, gelişiminin çeşitli aşamalarında. Kaç tanesinin bu evrim geçirmezlik özelliklerine sahip olduğunu bilmek için henüz çok erken. Neyse ki, lisanslı bir aşının ortaya çıkmasını beklememize gerek yok. Aşı denemeleri sırasında fazladan biraz çaba sarf etmek, bir aşının evrime dayanıklı olup olmayacağını anlamak için çokça bilgi verir.
Bilim adamları, deneysel aşı almış kişilerden örnekler alarak virüs seviyelerinin ne kadar bastırıldığını söyleyebilirler. Aşılanmış kişilerde herhangi bir virüsün genomunu analiz ederek, evrimsel direncin oluşup oluşmadığını görmeleri mümkün. Aşılanmış insanlardan kan alarak, aşı kaynaklı bağışıklık tarafından virüsün kaç bölgeye saldırıldığını laboratuvarda hesaplayabilirler.
Yalnızca geçici çözüm sağlayan aşılar, insanları savunmasız bırakacak, zaman ve maddi kayıplara sebebiyet vereceklerdir. Aynı anda birkaç aşıya dirençli virüsün gelişmesini de tetikleyerek diğer aşıları bile etkisiz hale getirebilirler.
Bugün dünyada böcek ilacına dayanıklı sivrisinekler ve mahsul zararlıları, herbisite dayanıklı yabani otlar ve antibiyotik direnci krizi var. Tarihin tekrar edip etmeyeceğini gelecek günler gösterecek.