- 86
- 0
Türkiye'de yakla??k 60 bin, dünyada ise 3 milyon ki?inin sava?t??? MS, sosyal hayat? oldukça etkileyen bir hastal?k. Ancak son 10 y?ldaki te?his ve tedavi konusundaki geli?melerin, hastal???n kontrol alt?na al?nmas?nda oldukça etkili oldu?unun alt?n? çizen
Türk Nöroloji Derne?i MS Çal??ma Grubu Ba?kan? ve Kocaeli Üniversitesi T?p Fakültesi Nöroloji Anabilim Dal? Ö?retim Üyesi Prof. Dr. Hüsnü Efendi, art?k bu hastalar için a??r engellilik durumunun görülmedi?ini söyledi. Prof. Dr. Efendi, Dünya MS Günü'nde hastalara rehber olabilecek bilgiler verdi.
Eser AKGÜL/sözcü
Prof. Dr. Hüsnü Efendi: MS tedavisinde çok olumlu geli?meler var
Uluslararas? MS Federasyonu ve Dünya Sa?l?k Örgütü her y?l May?s ay?n?n son çar?amba gününü Multipl Skleroz (MS) hastal??? konusunda fark?ndal??a ay?r?yor. Bu sene 30 May?s Çar?amba gününe denk gelen Dünya Multipl Skleroz (MS) Günü kapsamda, “MS Inside Out” (Her Yönüyle MS) slogan?yla Merck i?birli?inde bir toplant? düzenlendi. Toplant?da konu?an Türk Nöroloji Derne?i MS Çal??ma Grubu Ba?kan? ve Kocaeli Üniversitesi T?p Fakültesi Nöroloji Anabilim Dal? Ö?retim Üyesi Prof. Dr. Hüsnü Efendi, detayl? bilgiler verdi.
MS NED?R?
MS, beyni ve omurili?i tutan bir hastal?k. Sinir sisteminde öncelikle miyelin dedi?imiz sinir hücre k?l?flar?na zarar veriyor ve sinir hücrelerine zarar veriyor. MS bula??c? ve ruhsal bir hastal?k de?ildir. MS direkt genetik bir hastal?k da de?ildir. MS hastalar? çok rahatl?kla çocuk sahibi olabilirler. Bir MS hastas?n?n çocu?unda ayn? hastal???n görülme oran? yüzde 1 civar?ndad?r. MS tedavisi olan bir hastal?kt?r; kontrol alt?na almak mümkündür.
MS NEDEN ORTAYA ÇIKIYOR?
Asl?nda bu bir dost ate?i, yani vücudun kendi kendine sald?r?s?. ?mmün hücreler bir ?ekilde anormal bir reaksiyon göstererek, normalde zarar vermemeleri gereken kendi sinir hücrelere ve k?l?flar?na zarar veriyor. Neden ortaya ç?kt???n? çok bilmiyoruz ama vücudun santral sisteminin, beyin ve omurili?in herhangi bir yerinde etkilenme olup buna ba?l? klinik belirtilerle kendisini gösterebiliyor.
MS ?LE ?LG?L? B?LD?KLER?M?Z…
Geçti?imiz y?llarda çok ?ey de?i?ti. Mezun oldu?um dönemde hastalara tan? koyma a?amas?nda kal?yorduk. Çünkü 90’l? y?llar?n ba??na kadar MS ile ilgili özel bir tedavi yoktu. Sadece atakla gelen hastada kortizon türü ilaçlar kullan?p, atak tedavisi yap?yorduk. Koruyucu bir ilaç ya da bir tedavi yöntemimiz yoktu. Sadece bu hastalar? takip edebiliyorduk. Ama 90’l? y?llar?n ortas?ndan ba?layarak yeni ilaçlar geli?ti. Özellikle son 5-10 y?lda art?k sürekli yeni tedavi seçenekleri ile kar?? kar??ya kal?yoruz. O nedenle MS art?k çaresiz, tedavisi olmayan bir hastal?k de?il. Her hastaya ve hastal???n dönemine uygun yeni ilaçlar var elimizde. Özellikle erken tedaviye ba?lad???m?zda oldukça ba?ar?l? sonuçlar elde ediyoruz. Hastalar?n ço?u günlük ya?amlar?na devam edebiliyorlar. Eskiye nazaran daha erken te?his koyabiliyoruz, tedaviye daha erken ba?layabiliyoruz, pek çok seçene?imiz var. Art?k a??r engellilik daha az görülüyor.
“MS HASTASI DE??L MS’L? K??? DENMES? DAHA DO?RU”
MS hastal??? standart bir hastal?k de?il. Belli hastal?klarda hastal???n ba?lang?c?, geli?mesi ve biti?i vard?r ve belli bir seyri vard?r. Ancak MS hastal???nda bu öyle de?il. MS herkeste ba?lang?c? farkl?, ortaya ç?kan ilk belirtiler farkl?, hastal???n seyri farkl?, tedaviye cevab? farkl?, uzun dönem sonuçlar? farkl?… Bu nedenle ki?iye özel bir hastal?k. Bu nedenle MS hastalar? diyerek genel bir çerçeve koymak yerine, MS’li ki?i demek daha do?ru oluyor.
Prof. Dr. Önder Ergönül: MS, ALS, Otizm gibi hastal?klar Lyme ile ili?kilendirilerek hastalar kand?r?l?yor
TÜRK?YE’DE KAÇ MS HASTASI VAR?
Türkiye’de yakla??k 60 bin civar?nda MS’li ki?i var. Dünyada da 3 milyondan fazla MS’li ki?i var. Türkiye MS hastal???n?n orta s?kl?kta görüldü?ü ülkelerden biri. Kuzey Avrupa, Norveç, ?sveç, Danimarka gibi Kuzey Amerika ülkelerinde daha çok görülüyor. Kuzey yar?m küreye do?ru ekvatordan uzakla?t?kça daha çok görülüyor.
MS HASTALI?INDA ÇEVRESEL FAKTÖRLER
Bu ülkelerde daha çok görülmesini güne?, D vitamini gibi faktörlere ba?lamak do?ru de?il ama MS’te bir genetik yatk?nl?k söz konusu. Baz? genleri ta??yanlarda daha çok görülüyor bu yüzden toplumsal bir yatk?nl?k olabilir.
Çevresel faktörler de etkili. Bununla ilgili göç çal??malar? var. Çocuklu?unda MS’in çok görüldü?ü bir ülkeden az görülen bir ülkeye ta??nanlarda MS görülme oran? azal?yor. Çevresel faktörler asl?nda genetik yap?m?z? de?i?tirebilir. D vitamini, güne? ???nlar?, beslenme, sigara kullan?m? gibi birçok çevresel faktör bir ?ekilde genleri etkileyerek hastal???n ortaya ç?kmas?n? kolayla?t?rabilir.
MS VE S?GARA ?L??K?S?
Son y?llarda daha iyi biliyoruz ki, ailede pasif sigara içen çocuklarda bile MS geli?me riski daha yüksek. Yani bir ki?i sigara içmese de ailede içiliyorsa, MS geli?me riski di?er çocuklara göre daha yüksek oranda. Sigara içen MS’lilerde de hastal?k daha kötü seyrediyor, daha çok atak geçiriyorlar, tedaviye yan?t daha az oluyor ve hastal???n daha çok ilerledi?ini görüyoruz. Bu nedenle sigara hem MS’in ortaya ç?k???nda hem de hastal???n seyrinde etkili. MS’li ki?i mutlaka sigaray? b?rakmal?.
MS’?N BEL?RT?LER? NELER?
MS’te beynin hangi bölgeleri etkileniyorsa ona göre belirtiler ç?k?yor. Çok tipik belirtileri ise, görme siniri etkilendi?inde ise özellikle tek gözde görme kayb? olu?uyor. Tam bir görme kayb?ndan çok bulan?k görme, çift görme durumundan bahsediyorum. Ba? dönmesi, kolda ya da bacaklarda güçsüzlük, uyu?ma, elektriklenme hissi, bir elde kolay hareketleri bile yapamama, idrar kaç?rma ya da idrara s?k ç?kma gibi yak?nmalar görülebilir. Anla??ld??? gibi bu belirtilerin hiçbiri MS’e özel de?il; bu belirtiler ba?ka hastal?klarda da görülebilir. Bu nedenle bu konuda deneyimli bir nöroloji uzman?n?n MR ya da beyin omurilik s?v?s?ndan tan? koymas? gerekiyor. MS’teki belirtilerin en önemli özelli?i k?sa süreli olmamas?. Mesela elde uyu?ma herkeste 10-15 dakikal?k k?sa süreli olarak görülür. Ancak MS hastal???nda 24 saatten uzun süre devam eden, ate?in ve enfeksiyonun e?lik etmedi?i belirtilerdir.
MS’li hastalarda bast??? yeri alg?lamada zorluk oluyor, ciddi denge problemleri olabiliyor, konu?mada tutukluk olabiliyor, el becerileri azalabiliyor. Bazen de yürüme ile ilgili s?k?nt?lar olabiliyor. Çok çabuk yorulabiliyorlar. Bütün bu belirtiler neticesinde hepsinde görülmemekle birlikte yüzde 50-60 civar?nda bir oranda depresyon görülüyor. Bir k?sm? hastal??a ba?l? bir k?sm? da daha önce yapabildi?i baz? aktiviteleri yapamaman?n verdi?i s?k?nt? ile depresyona giriyor. Depresyon, yorgunluk, bitkinlik gibi günlük hayatlar?n? çokça etkileyen özel durumlar ya??yorlar.
Ancak bu belirtilerin tümü her hastada görülmez. Bu belirtiler farkl? hastalarda farkl? ?ekilde ortaya ç?kar. Baz?lar?nda görme bozukluklar? baz?lar?nda idrar problemleri görülebilir. Ama hepimiz biliyoruz ki ne kadar erken tan? koyar ve tedaviye ba?larsak bu belirtilerin kal?c? hale gelmesini ve engellilik olu?mas?n? engelleyebiliyoruz. MS’in tedavi edilebilir bir hastal?k oldu?unu tekrar vurgulamak istiyorum.
“TEDAV? SÜREC? TANGO YAPMAK G?B?”
Tedavi karar? verdi?imizde bu sürece hastay? da kat?yoruz. Hastaya “al bu ilac? kullan” demiyoruz sadece. Bu sürecin uzun süreli oldu?unu belirtip, karar verme a?amas?na onlar?n da kat?lmalar?n? sa?l?yoruz. Ben bu durumu ‘tango yapmaya’ benzetiyorum. Tangodaki gibi dans? yöneten bir ki?i olarak doktor var ama hastan?n da istekli olmas? gerekiyor. Bu nedenle çok iyi bir i?birli?i gerekiyor. E?itimler, toplant?lar yaparak onlara gerekli bilinci kazand?r?yoruz.
PROB?YOT?K KULLANIMI ÖNER?L?YOR MU?
Ba??rsaklar immün sistemin bir parças?. O nedenle MS ile ilgili bu alanda da çal??malar devam ediyor. Ba??rsak floras?n?n sa?l?kl? olmas?n?n MS ile ili?kili oldu?unu söyleyebilirim. Probiyotik g?dalar, takviyeler ve sa?l?kl? beslenme MS için önemli. Bir tedavi olarak de?il ama tedavinin sürecini etkileyebilir.
KADINLARDA DAHA FAZLA GÖRÜLÜYOR
Bu noktada hormonal ve genetik faktörler ön planda. Neredeyse 3 hastadan 2’si kad?n. Kad?nlarda görülme oran? dünyada art?yor. MS s?kl??? da art?yor. Bunun iki nedeni var; fark?ndal?k artt??? için daha çok tan? koyuyoruz ve MR gibi görüntüleme yöntemleri geli?ti?i için daha kolayl?kla tan? koyabiliyoruz. Ama bunlar?n d???nda da MS s?kl??? art?yor.
MS HANG? YA?LARDA ORTAYA ÇIKIYOR?
MS her ya?ta ortaya ç?kabilir. Ço?unlukla 20-40 ya? aras? ortaya ç?k?yor. Ortalama ba?lang?ç ya?? 30 diyebiliriz. Ancak çocukluk ya?lar?nda ba?layanlar da var, ileri ya?larda ba?layan da var. Genç eri?kin ya?ta çal??aca??, evlilik, i? planlar? kurdu?u bir ya?ta MS tan?s? konuldu?unda onun tüm hayat? de?i?iyor. Ancak ona göre bir planlama ve tedavi ile bu hastalar normal bir hayat sürebiliyor. Hastal?k hayat?n oda??nda olmamal?, MS’le birlikte ya?amak ö?renmeli. Her meslekten hastam?z var ve hepsi de mesleklerini yapmaya devam ediyor.
MS HASTALARINA ÖNER?LER
*Yüzme, yoga, yürüyü? gibi sporlar MS’li ki?iler için çok faydal? etkinlikler. Bir de denge ile ilgili koordinasyon için joystick kullan?lan bilgisayar oyunlar? da fayda sa?layabilir. Ama en önemlisi de bu fiziksel aktiviteleri sürekli yapmalar? gerekiyor.
*D vitamini önemli bir etken MS için. Özellikle bal?k tüketimi önemli. Türkiye’de genel olarak D vitamini dü?üklü?ü sorunu var. Ama MS hastalar?n? D vitamini dü?üklü?ü özel olarak etkiliyor. 10-15 dakika her gün güne?lenmelerini öneriyoruz.
*Akdeniz diyeti sa?l?kl? beslenme aç?s?ndan önerdi?imiz bir diyet. Ayr?ca a??r? tuz tüketiminin MS hastal???nda olumsuz etkileri oldu?una dair bilgiler de var.
*Geçmi?te MS hastalar?n?n te?his konulduktan sonra 15 y?l içerisinde engelli olaca?? dü?ünülüyordu. Ama art?k öyle de?il. Yeni tedaviler bu engellilik durumunu ortadan kald?r?yor. Bu nedenle hastan?n verilen tedavilere uymas?n?, iyi takip etmesini öneriyoruz. Zorunlu sebepler d???nda s?k doktor de?i?tirmeyi ise önermiyoruz.
*Türkiye’de ‘alternatif tedavi’ denilen yöntemlere yönelim çok fazla. Baz? hastalar ne yaz?k ki t?bbi tedavilerini tamamen b?rak?p bu tip yöntemlere yöneliyorlar. Ancak hastal???n seyrini olumsuz etkiliyor bu durum. Bitkisel kaynakl? çözümleri kullanmada da ayn? sorunlar var. Bu bitkiler ilaçla birlikte al?nd???nda toksik etkiler ortaya ç?k?yor, karaci?erle ilgili. Buna yönelen çok hasta var ne yaz?k ki. Ciddi hasarlar olu?turabiliyor bu tip yönelimler. Hastalar?n bu konuda hassas olmalar?n? öneriyorum. Çünkü bu tedaviler i?e yaram?yor