Tarih Öğretiminde Fotoğraf Kullanımı
Görsel kaynakları incelemelerin öğrenciler için bir çok avantajı vardır. Bir imgeyi inceliyorken, değişen an ya da hareket ve duygusal akış gibi olayın parçası olan şeyler tarafından rahatsız edilmezsiniz. Baktığınız imgeye tekrar tekrar dönebilir, çeşitli boyutları inceleyebilir, yeni sorular sorabilir ve bu sayede yeni fikirlere ulaşabilirsiniz. Resimler, heykeller, baskılar ve diğer imgeler bize, yani gelecek nesillere, geçmiş kültürlerin yazıya dökülmemiş deneyimlerini ya da bilgilerini paylaşma olanağı sağlar. Belgesel kanıtlara, çoğu kez, belgenin bulunduğu arşive gitmeye hazır olan biri ulaşabilir ve belgenin okunması saatler alabilir; oysa bir tabloya veya fotoğrafa, özellikle de çoğaltılmış haline ulaşmak genellikle kolaydır ve içerdiği mesaja da nispeten daha süratli bir şekilde ulaşılır. İmgelerin tanıklığının diğer bir önemli avantajı da, metin ile daha yüzeysel olarak açıklanması bile daha uzun sürecek, mesela matbaa gibi karmaşık bir sürecin ayrıntılarını, süratli ve açık bir biçimde aktarıyor olmalarıdır.
Bir görsel ögenin yorumlanmasında bireyin kültürel geçmişinin de önemli bir etkisinin olabileceği unutulmamalıdır. Farklı kültürel geçmişi olan bireyler aynı görsel materyali farklı şekilde algılayabilirler.
Her geçen gün daha çok dijitalleşen çağımızda genel eğilim fotoğrafları kültürel andaçlar olarak görmek ve bütün iyi andaçlar gibi onları da müze ve arşive göndermektir. Ama fotoğraflar o karanlığa doğru “sessizce yol alırken”, görsel dünyanın nesneleri ve özneleri olma işlevlerini sürdürmektedirler. Barthes’e göre fotoğraf bütün aracılardan farklıdır: o icat etmez, onun kendisi doğrulamadır zaten. Bir kişi ya da olay hakkında yazılanlar, tıpkı el yapımı görsel anlatımlar, örneğin resimler ve çizimler gibi birer yorumdur. Fotoğraf üzerindeki görüntülerse dünya hakkındaki anlatımlardan çok, sanki onun parçaları, herkesin yapabileceği ya da sahip olabileceği gerçeklik minyatürleridir.
İcat edildiği 1839 yılından itibaren fotoğraf, hem diğer görsel malzemelerden (örneğin resim ve gravürler) hem de diğer kayıt türlerinden çok daha etkili bir biçimde gerçekliğin bir tıpkıbasımı olarak kabul görmüştür. Tarihsel belge olarak ilk defa Kırım Savaşı (1853- 1856) sırasında kullanılmaya başlanan fotoğraf, o günden günümüze kadar tarihsel bilgi kaynaklarımız arasında çok önemli bir yer tutmaktadır.
Stradling, tarihi fotoğrafların seçiminde, birincil ve ikincil kaynaklarla kolay bağlantı kurulmasına, alışılagelmiş anlayışı, doğruluğu tartışmasız kabul edilen varsayımları sorgulamaya uygun olmasına, açıklanması ya da araştırılması gereken bazı çelişkileri ve belirsizlikleri ortaya koymasına, diğer kaynak malzemelerle karşılaştırıldığında, bir fotoğrafın sunduğu belli kavrayışları yansıtmasına, başka kaynaklara bakılarak cevap verilebilecek soruları gündeme getirmesine dikkat edilmesini tavsiye etmekte; ayrıca öğrencilerin, tarihsel fotoğrafları sistematik bir biçimde incelemelerine ve yorumlamalarına yardımcı olacak bir analitik çerçeve edinmeleri; ayrıca bu çerçeveyi uygulamaya, analiz ve yorumlama becerilerini pratikte sınamaya yönelik fırsatları bulmalarının gerekliliğine işaret etmektedir.
Kanıt olarak değerlendirilen bir fotoğrafın yoğun bir seçme sürecinden geldiği, fotoğrafların çekildikleri döneme ait önemli bilgilere sahip olduğu, fotoğraflara görsel anlamda müdahale edilebileceği, fotoğrafların fotoğrafı çeken kişinin ve fotoğrafı çekilenlerin tutumlarını ve yanlılıklarını yansıtabileceği göz ardı edilmemelidir.
Görsel iletiler hemen algılanıveren düz anlamların yanı sıra, bakar bakmaz fark edilmeyen bazı anlamları da barındırmaktadırlar. Çoğu kez hemen algılanamayan yan anlamları çözebilmek için, görsel metinlerin -bunlar fotoğraf, sinema filmi, televizyon görüntüleri, çizgi romanlar, reklam ve basın fotoğrafları olabilir- okunmasının öğrenilmesi gerekir.
Bir fotoğrafı okumanın en iyi yolu ona sistematik sorular yöneltmektir. Bu sorular fotoğrafı çeken kişiye, fotoğrafı çekilen kişilere, fotoğrafın sınırının dışındaki kişi ve nesnelere, fotoğrafın çekildiği ortamın hangi kültürlerin izlerini taşıdığına, fotoğrafın çekiminde bir kurgunun var olup olmadığına, fotoğrafın çekildiği zamana, fotoğraftaki ayrıntılara ve bu ayrıntıların bütüne katkılarına, fotoğraftaki kişilerin ruh halleri, statüleri ve mesleklerine yönelik olabilir. Bir fotoğrafı okuyan tarihçi, fotoğrafın tarihsel amaçlara uygun olup olmadığını (ve bunun nedenini) belirlemeye yönelik soruları da sormalıdır.
Felton ve Allen, tarihi fotoğrafları kullanmak için sekiz basamaklı bir model geliştirmişlerdir. Bu modelde,
- basamak, öğrencileri fotoğrafın çekildiği kontekste, devlet veya yöre tarihi derslerinde görmekte oldukları zaman periyodunda bir kontekstin kullanımına yönlendirmektir.
- aşamada öğretmen, anahtar soruları ortaya çıkarmaktadır. Bu insanlar kim ve neler yapıyorlar? Bu fotoğrafın nerede çekildiğini düşünüyorsunuz? Bu fotoğraf o zamandaki yaşama ilişkin ne anlatıyor?
- aşamada, öğretmen öğrencilerden fotoğraftaki her bir kişiyi, grubu ve nesneyi etiketlemeleri veya tanımlamalarını istemektedir.
- aşama süresinde, öğrenciler ne gördüklerini karşılaştırıp mukayese ederek insanlarla objeler arasındaki ilişkileri tanımlıyorlar.
- aşamada, öğretmen gözlemlerine göre çıkarımlarını çizmelerini istiyor.
- aşamada, öğretmen öğrencilere tahtadaki hipotezlerini gözlem ve öngörülerini kullanarak yenileme, erteleme ve onaylama için rehberlik etmektedir.
- basamakta, öğrenciler kitaplardan veya okulun medya merkezinden daha fazla bilgi edinmek, hipotezlerini desteklemek veya değiştirmek için detaylı bilgi edinirler. Bazı noktalarda, öğrencilerin hipotezleri bulabildikleri kanıtlar sayesinde varılan sonuçlar haline gelebilmektedir. Bu derste yazımın tamamlanması için, öğretmen cevaplanmamış soruların beslenebilmesi veya tarihi olay ya da konu başlığının çağdaş anlamının fark edilebilmesi için konuya ilişkin bir adres sağlamaktadır.
- basamakta, öğretmen tarihi fotoğraf hakkında öğrencilerin yaptığı yorumların ve söylediklerinin dikkatli bir tekrarı ve incelemesine öncülük eder. Hangi nedene dayandırma en iyi verinin elde edilmesini sağlamıştır? Düşünmenin, yeniden gözden geçirilmesi etkili beceri gelişiminin en önemli sürecidir.
Fotoğrafın çözümlenmesi/okunmasına yönelik örnek bir çalışma aşağıda verilmiştir. Bu çalışmadaki fotoğrafların ilki Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemindeki eğitim sistemi ve kültürel yapısını belirlemeye yönelik olarak seçilmiştir. İkinci fotoğraf ise Türkiye Cumhuriyeti’nin eğitim sistemi ve kültürel yapısını belirlemeye yönelik olarak seçilmiştir.
- Fotoğrafın çekildiği yer neresi olabilir?
- Fotoğrafta gördüğümüz yer bir eğitim kurumu olabilir mi?
- Fotoğrafta gördüğümüz yer bir sınıf olabilir mi?
- Fotoğrafta gördüğümüz kişileri ve nesneleri sınıflandırabilir misiniz?
- Fotoğrafçı bu sınıfta olması gereken eşyalardan hangilerini fotoğrafın dışında bırakmış?
- Burada sıralar ve masalar olmadığına göre öğrenciler yerde oturuyor olabilir mi?
- Bir eğitim kurumunda olması gerekmeyen neler fotoğrafa dahil olmuş?
- Bu fotoğrafta herhangi bir devleti simgeleyen bir öge var mı?
- Bu devlet hangisi olabilir?
- Fotoğraf, bu devletin kültürüne ilişkin hangi ipuçlarını veriyor?
- Fotoğraf hangi tarihte çekilmiş olabilir?
- 1929 yılında çekilmiş olabilir mi?
- Medresedeki müderrislerin ve öğrencilerin kıyafetlerini beğendiniz mi?
- Sizin giydiğiniz takım elbiselerden daha güzel değil mi?
- Siz de bu çocukların taktığı feslerden takmak ister miydiniz?
- Bu fes sınıfta en çok kime yakışır ?
- Delikanlıya ne giyse yakışır değil mi?
- Burada sürekli ders yapılıyor olabilir mi yoksa fotoğraf çektirmek için mi bir araya gelinmiş?
- Burada hangi derslerin yapıldığına dair ipuçları var?
- Dersler burada uygulamalı olarak yapılabilir mi?
- Öğrenciler nasıl eğitiliyor olabilir?
- Öğrencinin derse gelirken getirmeyi unuttukları şeyler neler?
- Öğrencilerin defterleri olsaydı anlatılanları hangi harflerle yazacaklardı?
- Öğrenciler not tutmadan sadece ezber yapıyor olabilir mi?
- Bu şekilde fen bilgisi ve matematik dersleri işlenebilir mi?
- Bu fotoğraftan küreyi atarsak hangi ders ile ilgili ip uçundan yoksun kalırız?
- Haritayı atarsak hangi ders ile ilgili ip uçundan yoksun kalırız?
- Masanın üzerindeki nesneleri de atarsak hangi dersler ile ilgili ip uçlarından yoksun kalırız?
- Bunların olmadığı yerde medrese hocası öğrencilere hangi dersleri anlatabilir?
- Kimya, biyoloji, matematik, coğrafya, tarih dersi anlatılıyor olabilir mi?
- Burada din dersleri anlatılıyor olabilir mi?
- Öğrenciler sürekli bu dersi görüyor olabilir mi?
- En önde sol başta oturan çocuğun adı ne olabilir ?
- Mehmet bu okulu bitirince doktor, avukat veya mühendis olabilir mi?
- Sütunun yanında duran müderrisin ismi ne olabilir?
- Ahmet Efendi Avrupa ülkelerinden örnek alarak açtığımız Tıp Okulunda ders verebilir mi?
- Sürekli din dersleri anlatılarak meslek okulunda bilgisayarcı olunabilir mi?
- Arka sırada duran çocuk hangi milletten olabilir?
- Türk olabilir mi? Arap olabilir mi? Adı ne olabilir ?
- Hüseyin’in yerinde olsaydınız eğitiminizi burada mı devam ettirmek isterdiniz yoksa İstanbul’da açılan Harp Akademisinde mi?
- Harp Akademisinde okuyan öğrenci mi ülkenin bulunduğu zor durumda daha faydalı işler yapabilir yoksa bu medrese de okuyan öğrenci mi?
- Medresede müderris olan Ahmet Efendi Maarif Nezaretine nazır olsa batılı devletlerden örnek alınan okullar mı açar veya bunları kapatıp medresedeki din eğitimine mi devam eder yoksa medreseleri eskiden olduğu gibi fen, matematik, astronomi ve sosyal bilimlerin anlatıldığı bir yer haline mi getirir?
- Siz Ahmet Efendi’nin yerinde olsanız ne yaparsınız?
- Ali sen ne yaparsın?
- Okulları tümden mi kapatırsın?
- Fotoğrafın çekildiği yer neresi olabilir?
- Sınıf olabilir mi?
- Burası bir laboratuvar olabilir mi?
- Laboratuvardaki nesneleri ve kişileri sınıflandırabilir miyiz?
- Fotoğrafçı sınıfta olması gereken araçlardan hangilerini unutmuş?
- Fotoğrafçı olsaydınız bu fotoğrafa neleri dahil etmek isterdiniz?
- Bu laboratuarda tarih dersi yapılabilir mi?
- Hangi araçlar eksik? Burada kimya dersi yapılabilir mi?
- Burada sürekli olarak bu dersler işleniyor olabilir mi yoksa fotoğraf çektirmek için mi toplanılmış?
- Burada herhangi bir devleti simgeleyen bir nesne var mı?
- Büşra olabilir mi? Fadime bu okul bir dini ilimler medresesi olsaydı burada olabilir miydi?
- Laik bir eğitim sisteminin uygulandığı bir okulda eğitim görebilir mi?
- Bugün biz de bu laboratuvarda ders yapsaydık deneylerimizi yorumlamak, bilgilerimizi saklamak ve kimya problemleri çözmek hangi araçlara ihtiyaç duyardık?
- Fotoğraftaki kimya dersi gelişmiş bir laboratuvarda mı yapılmaktadır?
- Peki bugün fen derslerimizi işleyebileceğimiz yeterliliğe sahip mi ?
- O zaman kendimizi yenilememiz gerektiğini millî benliğimizi kaybetmeden, çağdaş ve inkılapçı bir kimlik sahibi olmamız gerektiğini söyleyebilir miyiz?
- İnkılâp nedir, bana sormadınız herhalde herkes anlamını biliyor ?
- Burası bir ilkokul olabilir mi?
- Buraya gelmeden önce herkes bir ilkokulu bitirmek zorunda değil mi?
- Çok zeki olup hemen ortaokula gelmiş olan olabilir mi?
- Bu laboratuvarda anlatılan ders sınıfta anlatılsaydı, öğrenciler kimya dersini daha iyi öğrenirdi değil mi?
- Peki Ayşe bu okulu bitirince Kimya Meslek Lisesine gidip kimyager olabilir mi?
- Fadime Sağlık Meslek Lisesine gidip hemşire olabilir mi?
- En arkada duran uzun boylu çocuğun adı ne olabilir? Ejder olabilir mi?
- Ramazan kimya dersini pek sevmiyor gibi görünüyor. Müzik onun ilgi duyduğu ders olabilir mi?
- Bu okul Mustafa Kemal Atatürk tarafından açılmış olabilir mi?
- Atatürk bu okulu hangi milletin çocukları için açmış olabilir?
- Bu okul devlet tarafından mı açılmıştır yoksa özel şirketler tarafından mı?
- Bu dönemde Türk Milletinden olan kişilerin özel okul açacak kadar parası var mıydı?
- Ali’nin, Ayşe’nin Ahmet’in okuduğu bu okulu açmak kimin görevidir?
- Öğretmenin sağındaki çocuğun adı Hasan sınıfta öğretmen olmadığı zaman sınıfın kontrolünü sağlıyor.
- Bu göreve Onu arkadaşları getirmiş olabilir mi?
- Hasan’ı bugün sınıf başkanlığına getirenler ileriki zamanlarda Cumhurbaşkanlığına da getirebilir mi?
- Yeni kurulan cumhuriyet halkına bu hakkı tanımış mıdır?
- Öğretmenin solunda duran Zekeriya Balıkesir valisinin çocuğu olabilir mi?
- Peki Gemlikte zeytin toplayarak geçimini sağlayan Ali amcanın oğlu olabilir mi?
- O zaman bu okulda halkın her kesiminden çocuklar okuyabilir mi?
- Peki Ayşe’nin tam karşısında masanın diğer ucundaki kızın adı ne olabilir?
- Peki, bu okulu bitirince Devlet Konservatuarına yazılıp bir piyano sanatçısı olabilir mi?
- Hasan Gemlik’teki babasına derslerinin çok güzel geçtiğini anlatan bir mektup yazıyor. Fakat, Hasan’ın babası okuma yazması olmadığı için mektubu köyün muhtarına okutuyor. Hasan’ın babasına oğlundan gelen mektubu okumayı öğretebilir miyiz?
- Peki, okuma yazma öğrenmesi için Hasan’ın babası Ali amcayı küçük çocukların okuduğu bir okula mı yazdıracağız?
- Ali amca ve onun gibi okuma yazma bilmeyen büyüklerimiz için bir okul açabilir miyiz ?
- Bu okula bir isim verebilir miyiz?
- Fotoğraf 3 Mart 1924 tarihinden önce çekilmiş olabilir mi?
- Daha önce çekilmiş olsaydı bu fotoğrafta olmayacak kişiler kimlerdi?
- Masanın en başındaki kızın adı ne olabilir?
- Ayşe bu okulda okuyabilir miydi?
- Kızlar ve erkeklerin birlikte okuduğu karma bir okul Ayşe’ye ve Hasan’a aynı okulda okuma fırsatı vermiş değil mi?
- Laboratuvarın sol tarafındaki tahtaya bir şeyler yazılmış? Arap harfleriyle yazılmış herhalde ben bir şey anlamadım siz anladınız mı?
- Fotoğraf 1 Kasım 1928’den önce çekilseydi yine böyle bir yazı yazılır mıydı?
- İki fotoğraf arasındaki farklılıkları sınıflandırabilir miyiz?
- Bu iki fotoğrafın yer alacağı bir sergi açsaydınız ismi ne olurdu?
Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi’nden Yrd. Doç. Dr. Erdal Aslan’ın “Tarih Öğretiminde Fotoğraf Kullanımı” başlıklı makalesinde oluşturduğu Fotoğraf İnceleme Rehberi aşağıda yer almaktadır.