

Eshâb-ı kirâmın büyüklerinden. Ensârdan olup, helâl ve haram ilmini en iyi bilenlerdendir. Adı, Muâz bin Cebel bin Amr bin Evs bin Âbid bin Adiy bin Kab el-Ensârîdir. Künyesi, Ebû Abdullahdır. Mîlâdî 605 senesinde Medînede doğdu. 640 (H. 18) yılında Kudüs ile Remle arasındaki Amvas köyünde vefât etti. İkinci Akabe bîatında, kendi canlarını ve mallarını korudukları gibi, Peygamberimize yardım ederek İslâmiyete hizmet edeceklerine söz veren ve Müslüman olan yetmiş Medineliden birisi de Muâz bin Cebel radıyallahü anh idi. On sekiz yaşında Müslüman oldu. Peygamberimiz ve Eshâb-ı kirâm, Mekkeden Medîneye hicret ettiklerinde, bütün malları ve mülkleri Mekkede kalmıştı. Peygamberimizin emirleriyle Medînedeki Müslümanlar, Mekkeden hicret eden Müslümanlarla kardeşlik kurarak evlerini, mallarını ve eşyâlarını paylaştılar. Muâz bin Cebel de radıyallahü anh, Abdullah bin Mesûd ve Cafer-i Tayyâr ile kardeşlik kurmuştu. Bedr, Uhud, Hendek, Benî Kureyza savaşlarına ve Hayberin Fethine katıldı ve Mekkenin Fethinde bulundu. Huneyn Savaşı sırasında Peygamberimiz onu Mekkede emîr bıraktı. Halka, Kurân-ı kerîm öğretmesini ve dînî esasları anlatmasını emretti. Bu vazîfesini yapıp Medîneye döndükten sonra, Kurân-ı kerîmi ve din bilgilerini öğretmeye devâm etti.
Peygamber efendimiz Müslüman beldelerine vâli ve zekât tahsîl memurları gönderdiği sıralarda onu Yemene gönderdi.
Muâz bin Cebel radıyallahü anh Yemene doğru yola çıkınca, Peygamberimiz yanında bir miktar yürüdü. Vedâlaşırken; Yâ Muâz! Sen belki bu seneden sonra beni bir daha göremezsin. Belki dönüşünde burada benim mescidime ve kabrime ziyârete gelirsin buyurdu. Bunu işiten Muâz bin Cebel radıyallahü anh, hüzünle gözyaşı dökmeye başlayınca, Peygamberimiz; Ağlama, yâ Muâz!.. Bana yakın olanlar (tam bağlı olanlar), nerede olursa olsunlar, Allaha hakkıyla kulluk edenlerdir buyurdu ve; Sana bir dâvâ getirilip insanlar arasında hüküm verirken ne ile hüküm vereceksin? diye sordu. Hazret-i Muâz bin Cebel; Allahın kitâbı (Kurân-ı kerîm) ile hüküm veririm. dedi. Ya Onda açıkça bulamazsan? buyurunca; Peygamberin sünneti ile hükmederim dedi. Ya onda da açıkça bulamazsan? buyurunca; İctihâd ederek anladığımla hükmederim dedi.
Pegamberimiz, bu cevâba çok memnun kalarak, mübârek elini onun göğsüne koyup; Elhamdülillah! Allahü teâlâ, Resûlünün elçisini, Resûlullahın rızâsına uygun eyledi buyurdu. Sonra hazret-i Muâz bin Cebele şöyle duâ etti: Cenâb-ı hak seni her taraftan gelecek musîbetlerden muhâfaza buyursun, insanların ve cinlerin şerrini senden uzaklaştırsın ve; Senin sebebinle, Allahü teâlânın bir kişiyi hidâyete erdirmesi, senin için dünyâdan hayırlıdır buyurdu.
Hazret-i Muâz bin Cebel, Yemende uzun müddet kaldı. Kendisine verilen vazîfeyi yerine getirdi. Peygamberimizin vefâtını da orada öğrendi. Daha sonra Yemendeki hizmetini tamamlayıp, Medîneye döndü. Muâz bin Cebel radıyallahü anh, hazret-i Ebû Bekrin halîfeliği sırasında Medînede kaldığı müddetçe, onun seçtiği müşâvere (danışma) heyetinde bulundu. Bu sırada Sûriye taraflarına giderek hem oralardaki savaşlara katıldı, hem de insanlara din bilgilerini ve Kurân-ı kerîmi öğretti.
Hazret-i Ömerin halîfeliği sırasında, Kilâboğulları beldesine zekât memuru olarak, sonra da Sûriye taraflarında din bilgilerini ve Kurân-ı kerîmi öğretmekle vazîfelendirildi. Filistin bölgesindeki bu vazîfe sırasında çıkan salgın tâûn (vebâ) hastalığına yakalanarak genç yaşında vefât etti.
Peygamber efendimiz sallallahü aleyhi ve sellem; Muâz bin Cebel (radıyallahü anh) ümmetimin âlimlerindendir ve çok yüksektir.
İnsanlar arasında, Allahü teâlânın helâl ve harâm ettiklerini en iyi bilen Muâz bin Cebeldir.
Kurân-ı kerîmi şu dört kimseden alınız (öğreniniz): Muâz bin Cebel, Übey bin Kâb, Abdullah bin Mesûd veSâlim Mevlâ Huzeyfe (radıyallahü anhüm).
Muâz, kıyâmette ümmetimin âlimlerinin bir adım önlerinde mahşer yerine gelecektir. buyurarak onu medh etmiştir.
Muâz bin Cebel radıyallahü anh, Peygamberimizden pekçok hadîs-i şerîf rivâyet etmiştir. Onun rivâyet ettiği hadîs-i şerîflerin çoğu Sahîh-i Buhârî ile Sahîh-i Müslimde, bir kısmı da diğer hadîs kitaplarında yer almıştır.
Muâz bin Cebelin (radıyallahü anh), bizzat Peygamber efendimizden işitirek rivâyet ettiği hadîs-i şerîflerden bâzıları şunlardır:
Bir kimse, gıdâ maddelerini alıp, pahalı olup da satmak için kırk gün saklarsa, hepsini fakirlere parasız dağıtsa, günahını ödeyemez.
İnsan, kıyâmet günü şu dört şeyden sorulmadıkça, hiçbir yere adım atamaz: Ömrünü nerede tükettiği, gençliğini nerede harcadığı, ilmiyle ne gibi amel işlediği, malını nereden kazanıp nereye harcadığı.
Muâz bin Cebel, çok ilim sâhibi olup, Eshâb-ı kirâmın sevdiği ve müşkil meselelerini sordukları kıymetli bir zâttı. Çok cömert olup, az konuşur ve hikmetli sözler söylerdi. Buyurdu ki:
Üç şey, Allahü teâlânın gazâbına sebep olur. Bunlar; hikmetsiz gülmek, uyumadığı hâlde sabaha kadar ibâdetsiz vakit geçirmek ve karnı acıkmadığı hâlde yemek yemek.
Hazret-i Muâz bin Cebel, oğluna şöyle vasiyet etmişti:
Ey oğlum! Bir namazını kıldığın vakit, onun kıldığın son namaz olacağını düşün! Bir daha böyle bir namaz vaktine yetişeceğini ümid etme!
Bir din kardeşini sevdiğin zaman onunla münâkaşa etme! Ona fenâ harekette bulunma ve onun hakkında, başkasına; Bu nasıl adamdır? diye sorma! Olur ki, onun bir düşmanı ile karşılaşırsın da, onda olmayan bir şeyi söyler ve aranızı açar.