Ulusal hareketlerin radikalleşmesi halklar arasındaki anlaşmazlık ların, özelliklede iki süjeli cumhuriyetlerde (Kabardey-Balkar, Karaçay-Çerkes) ve çok etnikli Dağıstanda artmasını getirdi. Ulusal Cumhuriyetler 'in ilanı (Balkarya, Kabarda, Karaçay, Çerkesya, Kazak SSC) ulusal hareketler arasında karşılıklı güvensizliği derinleştirdi ve var olmayan cumhuriyetlerin sınırları konusunda sert toprak tartışmaları doğurdu.
Sovyet İmparatorluğunun çöküşü ve komünizm idealinin iflası bütün Sovyet sonrası coğrafyada yeni bir ideoloji arayışını şiddetle ortaya çıkardı. Ulusal devlet yapılarının ortaya çıktığı dönemde bu ideoloji herhalde sadece milliyetçilik olabilirdi. Ancak eski Sovyetler Birliğinde var olan halklar hiyerarşisi, bu halkların ulusal ideoloji edinme sürecine belirli bir damga vurdu.
Yeni politik elitin oluşmasında ve onlar tarafından, egemen birlik cumhuriyetlerinin gelişim ideolojisi olarak milliyetçiliğin ileri sürülmesinde ilk aşama 1987-1988 yıllarına aittir. Benzeri süreç Rusya otonomlarında bir buçuk-ikiyıllık bir gecikmeyle (1989-1990) başladı. Bu gecikme bazı nedenlere dayanıyordu; Rusya daki küçük halkların önemli ölçüde asimile olması,otonom cumhuriyetlerde Slav asıllı ve Rusça konuşan, kalabalık bir nüfusun varlığı, yerel nomenklaturanın büyük baskısı ve halkın asıl kitlesinin yetersiz politik aktivitesi, Rusya otonomlarının en büyük halklarının nüfusunun dağınıklığı.Bu nedenle Rusya federasyonu otonomlarında ilk gayri resmi guruplar, ulusal değil politik emarelerle organize oldular: Çeçen İnguşyada halk cephesi ve tarihi aydınlanma kulübü Kavkaz, Dağıstan da tartışma -politika kulübü Perestroyka; Karaçay -Çerkesde seçmen kulüpleri,Kabardey -Balkarda milletvekili gurubu,Radikal naya Reforma vb. Bir süre sonra bunların ardından ortaya çıkan ulusal örgütler ( Çeçen komitesi Bart, Kabardey derneği Adihe Hase, İnguş birliği Niysho, Balkar derneği Tere, Karaçay örgütü Camağat,Dağıstanda Avar, Kumuk ve Lezgi hareketleri vb.) ilk zamanlarda ulusal taleplerle birlikte ortak demokratik problemleride ortaya koyuyorlardı ve diğer gayri resmi yapılarla sıkı işbirliği içindeydiler. Bu dönemde ortaya çıkan Kuzey Kafkasya halklarının milliyetçiliği ulusal demokrasi biçiminde görünüyordu.
Ulusal-demokrat gurupların ve seçkin demokrat birliğinin oluşmasında, Bölgeler arası Milletvekili Gurubu ve Demokratik Rusya liderleri tarafından ortaya atılan SSCB nin bütün ulusal -territoryal ögelerinin haklarında eşitlik sloganının etkisi fazla oldu.Bu slogan sayesinde 1990 seçimlerinde bütün gayri resmi yapılar ( gerek ulusal gerekse enternasyonal), esas olarak Rusya otonomlarında tek bir blok oluşturuyorlardı ve başında Yeltsinin bulunduğu yeni Rusya Fedarasyonu yönetimi,Rusya otonomlarının ulusal hareketlerinin desteğini almıştı.
Ancak Sovyet sonrası coğrafyanın yeniden yapılanması,enbaşta yeni ferderal merkeze yönelik olarak,çeşitli politik güçlerin ayrışmasını getirdi.Otonomlardaki demokratik hareketler için Rusya nın yeni hükümetine destek karekteristik ,ulusal derneklerin ve partilerin tutumu politik duruma (enbaşta da Rusyalı demokratların taşıyabildiğiniz kadar egemenlik alın ilkesiyle Rusyanın birliği ve bölünmezliği fikri arasında gidip gelmelerine bağlı olarak) ve konjuktüre göre kararsızlık gösteriyordu. Zamanla ulusal demokratların programlarının genel demokrasi ile ilgili bölümü, bazı durumlarda boş bir deklarasyona( Örn. Çeçenya'daki Vaynah Demokrat Partisi ) dönüşerek ikinci plana düşmeye başladı;zira ulusal problemler, ulusal devlet yapısının ( egemenliğin ) onaylanmasıyla daha büyük önem kazanmıştı.
Kuzey Kafkasyada milliyetçi radikallerle seçkin demokratların (bazı durumlarda Rusya eğilimli milliyetçi ilericilerin) ayrışması süreci 1991 de başladı. İlk sinyal Dağıstan Sosyal Demokrat Partisi nın olağanüstü kongresinde geldi.Kongrede cumhuriyetin egemenliğini savunan Svobodnıy Dagestan (Özgür Dağıstan) fraksiyonuyla başında parti başkanı Eduard Urazayevin bulunduğu ve esas meselenin Yeltsinin demokratik yönetimine destek vermek olduğunu savunan seçkin demokrasi yanlıları arasındaki ayrılık iyice su yüzüne çıktı. Sonuçta SDPD başkanı olarak Svobodnıy Dagestan fraksiyonunun lideri Arkadi Ganiyev seçildi. Urazayev taraftarları ise partiden ayrıldılar ve Dem Rossi nin yerel şubesinin temeli olan ayrı bir gurup kurdular.yine 1991 yılı başında İnguş ulusal hareketi,Gürcistan yanlısı radikaller (Niysho Partisi) ve Rusya yanlısı devrimciler İnguşya Devlet Yapısı Kurulması için Organizasyon komitesi,daha sonra ( İnguşya Halk Konseyi ) olarak bölündü. Mayıs-Haziranda Çeçen Halkı Genel Ulusal Kongresi icra komitesinde çatlak meydana geldi ve başında Cohar Dudayevin bulunduğu radikaller ve liderleri Leçi Umhayev olan ılımlı ilerici milliyetçiler birbirinden ayrıldı. Aynı süreçler 1991'in ilk yarısında bütün Kuzey Kafkasya cuhuriyetlerinde başlamıştı.
1991 'deki Ağustos darbesi, kısa süreliğine milliyetçi radikalleri ve demokratları birleştirdi. Nalçikte Demokratik Kabardey-Balkar birleşik hareketi kuruldu.Bunu Kabardey Adige hase,Balkar Tere,KBC Demokrat Partisi ile Radikalnaya Reforma ve Demokrasi yanlısı Komünistler milletvekili guruplarının yemsilcileri girdiler. Dağıstanda cumhuriyetin demokratik,ulusal partilerini ve hareketlerini birleştiren demokrasiyi ve yasaları koruyan Koordinasyon Komitesi ortaya çıktı. Çeçen-İnguşyada milliyetçi radikaller ve ilericiler tek bir blok olarak ortaya çıktılar. Karaçay-Çerkeste demokratik güçlerin Koordinasyon konseyi kuruldu. Milliyetçilerin ve demokratlar la yeni birliğinin oratk paydası, eski nomenklatura yönetiminden hoşnutsuzluk ve cumhuriyetlerin siyasi rejimini değiştirme isteği idi. Ağustos-Eylül de Groznide, Mahaçkalede ve Nalçikte birleşik muhalefet eylemcilerinin, cumhuriyetlerinin yüksek sovyetlerinin istifasını ve yeni seçim yapılmasını talep eden kalabalık mitingler başladı.Groznideki gösteriler, Çeçen -İnguş YS nin devrilmesi ve iktidarın, başında dudayevin bulunduğu OKÇN'nin eline geçmesiyle sonuçlandı.
Olga Vasilyeva - Timur Mazeyev
Çeviren: Murat Papşu - Kafkasya yazıları Dergisi
Makale
Ulusal hareketlerin radikalleşmesi halklar arasındaki anlaşmazlık ların, özelliklede iki süjeli cumhuriyetlerde (Kabardey-Balkar, Karaçay-Çerkes) ve çok etnikli Dağıstanda artmasını getirdi. Ulusal Cumhuriyetler 'in ilanı (Balkarya, Kabarda, Karaçay, Çerkesya, Kazak SSC) ulusal hareketler arasında karşılıklı güvensizliği derinleştirdi ve var olmayan cumhuriyetlerin sınırları konusunda sert toprak tartışmaları doğurdu.
Yorum yapın