Haller Organı Nedir? Keneler, Konaklarının Kokusunu Nasıl Alır?
Özgün Nedir?
Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.
Keneler, kanla beslenen parazit araknidlerdir. Halk arasında genellikle "böcek" olarak bahsedilseler de aslında böcek değildirler. Arachnomorpha kladında örümcekler, akrepler ve böğüler gibi canlılarla birlikte yer almaktadırlar. Hayatları boyunca birden fazla konak değiştirebilirler. Yumurtadan çıktıklarında yani larva evrelerinde böcekler gibi üç çift bacağa sahiptirler. Nimf evresine geldiklerinde araknidlerde olduğu gibi dördüncü çift bacakları da çıkmış olur. Nimf evresinden sonra yetişkinliğe ulaşırlar ve üremeye hazır hale gelirler.
Keneler Uçamaz veya Zıplayamaz!
Keneleri biz fark etmeden bir anda üstümüzde veya evcil hayvanlarımıza tutunmuş şekilde bulmamız, halk arasında kenelerin uçtuğuna veya pireler gibi zıplayabildiğine dair yanlış inanışlara sebep olmuştur. Ancak keneler, yaşamlarının hiçbir evresinde kanatlara sahip değildirler ve dolayısıyla uçamazlar. Bacak anatomileri de zıplayabilmek için uygun değildir; ama küçük bir hayvana göre oldukça hızlı hareket edebilirler.
Peki keneler size veya evcil dostlarınıza nasıl tutunur? Doğada çalıların ya da otların üzerinde bir kene görenler; kenenin yüksek bir ota veya dal parçasına çıkıp, ön bacaklarını yukarı-öne kaldırarak sanki sarılmak istercesine beklediğini fark etmişlerdir. İşte bu davranışa "arama davranışı" (İng: "questing") adı verilmektedir. Keneler, potansiyel bir konak fark ettiklerinde, ona doğru yönelerek arama pozisyonunda beklerler.
Ancak Hyalomma sp. cinsinin üyeleri gibi bazı keneler konağın yakınlarından geçtiğini fark ettikleri anda konağa doğru hızla koşmaya başlayabilirler. Buradaki en önemli soru ise şu: Keneler, konağı nasıl fark ediyorlar?
Kene Radarı: Haller Organı
Dünya üzerinde, keneler dışında başka hiçbir canlıda bulunmayan bu organ, kenelerin birinci çift (ön) bacaklarının tarsuslarının (en sonuncu bacak eklemi) dorsal (yukarı) yüzünde bulunmaktadır: 1881'de George Haller tarafından hatalı bir şekilde "işitsel sensör" olarak tanımlanan bu organın, sonradan yapılan çalışmalarla koku sensörü olduğu anlaşıldı.
Haller Organı böceklerde bulunan antenlere kemosensasyon (kimyasal algılama) fonksiyonu bakımından benzese de morfolojik olarak çok farklı bir organdır. Ön bacakların tarsuslarının dorsal yüzeyindeki ufak çukurlukta bir kapsül içerisine yerleşmiş mikroskobik boyutta bir duyu kılından oluşmaktadır. Özellikle çevresindeki nem, sıcaklık ve karbondioksit değişimini algılayabilen bu çok hassas organ, bunlara ek olarak genellikle memelilerin terinden ve nefesinden gelen yağ asitlerinin (bütirik asit, oleik asit, asetik asit) ve amonyağın kokusunu da çok iyi bir şekilde algılayabilmektedir.
Konağının yerini tespit etme konusunda hayati öneme sahip olan bu organ; konak bulma görevi dışında, eş bulmak gibi feromonlara dayalı kimyasal olaylarda ve meteorolojik değişimler gibi çevre olaylarında da önemli rol oynamaktadır.
Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.Kreosus
Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.
Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.Patreon
Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.
Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.YouTube
YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.
Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.Diğer Platformlar
Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın!
Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.
Kenelerin periferik duyusal sisteminin doğrudan ve çok önemli bir bileşeni olmasına ve sadece kenelerde bulunmasına rağmen Haller Organı, hakkında genetik olarak ve moleküler fonksiyonu bakımından çok az şey bilinen bir organdır.
Kene Radarından Gizlenmek Mümkün Mü?
Kenelerin yaşadığı doğal bir ortama çıkıyorsanız, ne kadar iyi duş almış olsanız da parfüm ve deodorant benzeri kokularla kendinizi ne kadar iyi kamufle etseniz de kenelerin sizi "koklayamama" ihtimali çok düşüktür. Çevresindeki havadaki karbondioksit yoğunluğunun %1-8 oranında değişimini bile algılayabilen Haller Organı'ndan saklanmak pek de mümkün görünmüyor.
Evcil hayvan dostlarımız, yere yakın oldukları ve etrafı koklayarak gezdikleri için, keneler nefeslerini rahatlıkla fark edebiliyorlar. İnsanlarda ise özellikle kenelerin de çok sık görüldüğü sıcak havalarda terlemeden hareket etmek neredeyse imkansız. Terinizdeki özellikle amonyak ve bütirik asit kokusu, keneleri ciddi anlamda cezbediyor.
Ancak akarisit amaçlı ilaç, zehir veya kovucu ürünler kullanılırsa, kenelerden korunmak mümkün olabilir. Bunun yanında doğal ortamlarda uzun paçalı kıyafetler giymek ve vücudunuzda minimum çıplak alan bırakmak sadece kene değil diğer birçok ektoparazitten korunmak için de önemlidir.
Bir kene tarafından ısırılma durumunda ise tecrübeli birinin keneyi derhal tutunduğu yerden çıkartması ve sonrasında uygun zaman aralıkları içerisinde kenelerin taşıyabildiği ve bulaşmasından şüphelenilen etkenler için test yapılması gerekmektedir. Bunun da en iyi yolu en kısa zamanda hastaneye gitmektir.
Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
İlginizi Çekebilecek Sorular
- Bebekligimizi neden hatırlamayız?
- Okullarda niçin felsefe dersleri ezber olarak gidiyor?
- Bu ilk insansilar çok mu killiydi?
- 17
- 14
- 8
- 5
- 5
- 4
- 3
- 2
- 1
- 1
- 1
- 1
- A. L. Carr. (2017). Tick Haller’s Organ, A New Paradigm For Arthropod Olfaction: How Ticks Differ From Insects. MDPI. | Arşiv Bağlantısı
- D. A. Haggart, et al. (1980). Ammonia-Sensitive Neurones On The First Tarsi Of Tick, Rhipicephalus Sanguineus. Pergamon. | Arşiv Bağlantısı
- D. Hadley. How Ticks Get On You. (30 Temmuz 2019). Alındığı Tarih: 01 Eylül 2021. Alındığı Yer: ThoughtCo. | Arşiv Bağlantısı
Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?
Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 20/01/2022 09:01:19 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/10936
İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.