Evet, alkol/uyuşturucu madde ile ilgili bir sorunun olduğunu kabul ettin, tedaviye karar verdin, hazırlığını yaptın ve ilk aşama olan detoksifikasyon / arındırma tedavisini tamamladın. Bu tedavi esnasında hayatına yeniden temiz bir sayfa açmaya karar verdin. Kendini güçlü ve kararlı hissediyorsun. Harika!
Peki, bundan sonraki adım nedir? Elbette bireysel terapilerine devam edeceksin, doktorun önerdi ise düzenli bir şekilde ilaçlarını kullanacaksın, daha önce de üzerinde durduğumuz iyileşme kılavuzuna riayet edeceksin.
Alkol veya uyuşturucu maddeyi bıraktıktan sonraki ilk bir ay harika geçer, biz buna “balayı sendromu” diyoruz. Etrafındaki herkes mutlu, sen mutlusun, her şey çok kolay, stres yok, alkol/madde isteği yok, sorun yok…
Peki tedavi süreci hep böyle mi gider? Yeniden alkol/uyuşturucu madde kullanma (nüks) riski yok mu? Eğer böyle bir risk varsa, nüks nasıl gelişir, ip uçları var mıdır?
Evet, böyle bir risk ve bazı ip uçları var. Nüks, aniden gelişen bir durum değildir. Tıpkı bankacılık/finans sisteminde krizlerin erken uyarı sinyalleri olduğu gibi bağımlılıkta da nükslerin erken uyarı sinyalleri vardır. Burada da tıpkı bankacılıkta da olduğu gibi risk yönetimi ve riski fırsata çevirme söz konusudur.
Peki nedir nüksün erken uyarı sinyalleri?
1- Tedavide sıkışmışlık hissi
Uyarı sinyali: bir sorunla karşılaşmak istemezsin, ya da karşılaştığında üstesinden gelemezsin
Alkol/uyuşturucu madde kullanımını bıraktın, fakat gündelik hayatındaki sorunların halen devam ediyor. İyileşme, bunlarla baş etmeni gerektiriyor. Daha önce benzer sorunlarla karşılaştığında çözüm için alkol/madde kullanımı olduğu için şimdi ne yapacağını bilemiyorsundur,tedavi sürecinde sıkışıp kalmışsındır. Bu sorunlar büyük sorun olmak zorunda da değil, ödenmemiş bir fatura, eşinin ters bir lafı, babanın durmadan senin için harcadığı paradan söz etmesi bile olabilir.
2- Tedavide sıkışmışlığı inkar etmek
Uyarı sinyali: sorunu yok saymak, görmezden gelmek
Kendini ve başkalarını “her şeyin yolunda” olduğuna ikna etmeye çalışmak sorunu daha da büyütür. Enerjini sorunu çözmek yerine onu inkar etmeye harcarsın. Ortaya çıkan stres ve ağrı senin ruhsal, fiziksel ve duygusal gücünü kırar. Eşinden bir özür, babandan anlayış beklemediğini düşünebilirsin, faturanı ödemez veya elektrik dağıtım şirketini haksız kazanç ile suçlarsın. İnkar, yalnızlık kadar zihninin içinde, derinlerde bir yerdedir ve tedavide sıkışmışlığı itiraf etmene engel olur.
3- Diğer kompülsiyonları kullanmak
Uyarı sinyali: kendini sorunlardan uzak tutmak
Sorun kaygı yaratır, başka kompülsif bir davranışa yönelmek o kaygıyı gizler ve sen esas sorunu çözmeden kaygını azaltmış olursun. Bu davranışlar senin gerçek duygularını maskeler. Bu davranışlar seni rahatsız eden sorunlardan uzak tuttuğunu düşündüğün aşırı yemek yeme, bilgisayar oyunu oynama, diyet yapma gibi davranışlar olabilir. Burada önemli olan, bu davranışları seni esas/gerçek sorundan uzak tutmak için yapıyor olman.
4- Tetikleyici bir olay yaşamak
Uyarı sinyali: bir şeyler olur ve siz kontrolü kaybettiğinizi hissedersiniz
Büyük ya da küçük fark etmez, olaylar sizin sınırlarınızı zorlayabilir. Normal şartlar altında aslında kolayca üstesinden gelebileceğin bir olaydır bu. Ama bu sefer olmadı, koptun. Kısa süren bir patlama yaşamış olabilirsin. Düşünce yapında bir değişiklik var, ama bir olaydan bir şey olmaz diye düşünürsün.
5- İç dünyanın karışık olması
Uyarı sinyali: zihinsel kaos
Duyguların zihnini rehin almış, kontrol kaybolmuştur, beynin duygusal kararlar veriyor. Aşırı tepki veren biri iken artık uyuşmuş haldesin. Özgüvenini ve manevi dayanağını kaybetmişsin. Bazen zihnini susturmaya çalışırsın, ama bu onu daha da kaotik hale getirir.
6- Dış dünyanın karışık olması
Uyarı sinyali: ruhsal durumun günlük hayatını etkiler
Tepkilerini kontrol etmede giderek artan bir güçlük çekiyorsun. Bu senin kişiler arası ilişkilerini zedeliyor, zamanla insanları kendinden uzak tutmaya başlıyorsun. Sonunda kendini ve iyileşme sürecini ihmal edersin.
7- Kontrolden çıkma
Uyarı sinyali: artık hiç bir sorunla karşılaşmak istemezsin, ya da karşılaştığında üstesinden gelemezsin
Yukarıdaki nüks uyarı sinyalleri günlük hayatında artık devamlı ortaya çıkmaya başlar. İşlerin kontrolünden çıktığını inkar edersin, kompulsif davranışların giderek artar. Daha fazla insanla sorun yaşarsın, yüzündeki kaygıyı gizleyemezsin.
8- Bir bağımlı gibi düşünmeye başlamak
Uyarı sinyali: ayıklığın senin için doğru olup olmadığını sorgulamaya başlarsın
Tüm bu sorunların ayık olduğun için başına geldiğini düşünmeye başlarsın. Ne uğruna bunca zamandır temiz kalmaya çalıştığını sorgularsın. Ayık kafa gezmek sana göre olmadığına inanmaya başlarsın. Bu yalanlar olumlu şeyleri unutmanı ve rahatlaman için geçmişe bakmana, mevcut problemler ile baş etmek için daha önce kullandığın sorun çözme yöntemlerine başvurmana sebep olur.
9- Madde kullanılan mekanlara ve kişilerin yanına gitmek
Uyarı sinyali: daha önce madde kullandığın mekanları ziyaret etmek, beraber madde kullandığın arkadaşları yolda “tesadüfen” görmek, aramak
Aslında oraya giderken “bir bakıp çıkacağım” diye gidersin, aklından madde kullanmak geçmez, ama gel gör ki berber dükkanına birkaç defa uğrarsan, nasıl tıraş olup çıktığını anlayamazsın. Sonra “hazırlıksız yakalandım, hiç tahmin etmiyordum orada alkolün/kokainin olacağını” dersin.
10- Madde kullanımı
Uyarı sinyali: alkol veya uyuşturucu madde alımı
Bu daha önce kullandığın madde de olabilir, tamamen farklı bir madde de olabilir. Ama “sadece bir nefes”, “bir içimlik”, “bu ilk ve son” dur. Başlangıç hep masumdur. Hep bir “kendini deneme”, “sınama” merakı vardır. “Altı aydır temizim, bakalım şimdi aynı kafayı yaşayacak mıyım?” “Ben bonzaiye bağımlıydım, bakalım esrar içince ne olacak?” gibi meraklı sorular bu dönem sık gelir.
11- Madde kullanımı ile ilgili kontrol kaybı
Uyarı sinyali: aktif bağımlılık sürecine girilmiş olması
“Bir içimlik” esrar yerini kova, “bir tek” in yerini “bir büyük” içmeye başlamışsındır. Tekrar pişmanlık ve utanç, gizleme ve yalan söylemeye başlamışsındır.
Yukarıda da bahsettiğim gibi aslında nüks geliyorum diyor. Israrla, adım adım geldiğini duyuruyor. Yavaş, ama emin adımlarla seni girdabın içine itiyor. Elbette süreç bu şekilde ilerlemek zorunda değil. Önemli olan bu uyarıları görebilmek, duyabilmek ve farkına varabilmek.Bu sebeple sürekli kendini yoklamak, kendine karşı dürüst olmak, iyileşme kılavuzuna sık sık başvurmak tedavinin olmazsa olmazlarıdır. Tedavi yolunda duraksamak veya yavaşlamak bu yoldan çıkmaktan daha iyidir. Her aşamada destek alabilirsin, her aşamanın geri dönüşü ve toparlanma imkanı vardır. Bunun için geliştirilen çok etkili psikoterapi yöntemleri var, gerektiğinde ilaç desteği bile sağlanabilir.
Sonuç olarak, yoldan çıkmak istemiyorsan önce kendine karşı dürüst ol.