Osmanlı İmparatorluğu'nda Dağlı İsyanları(1791-1808),
Doç. Dr. Yücel Özkaya
Kitabın PDF'ini(Tüm sayfaları) indirmek için==>> TIKLAYIN
1)DR. AŞKIN KOYUNCU Radikal Kitap / 07/12/2007
Ulusal uyanış dönemi;
Balkan tarih yazıcılığında 18. yüzyılın ikinci yarısı ve 19. yüzyıl başları 'ulusal uyanış dönemi' olarak ele alınır. 1804 Şubat'ında Şumadiya ormanlarında Kara Yorgi adlı bir domuz tüccarının önderliğinde başlayan Sırp isyanları ise Balkan halklarının Osmanlı İmparatorluğu'na karşı başlattıkları ulusal bağımsızlık mücadelelerinin ilk örneği olarak kabul edilir. Sırp isyanlarının niteliği üzerinde akademik tartışmalar devam etmekle birlikte, isyanların gerek Osmanlı, gerekse Sırp ve daha geniş ölçekli olarak Balkan tarihinde yeni bir dönemin başlangıcı olduğu şüphe götürmez. Buna karşılık, Sırp isyanları Türk tarih yazıcılığının ihmal ettiği konuların başında gelmektedir. Selim Aslantaş'ın, Sırp isyanlarıyla ilgili monografik eseri Osmanlıda Sırp İsyanları: 19. Yüzyılın Şafağında Balkanlar bu alanda önemli bir boşluğu dolduracak niteliktedir. Yazarın kaynakları arasında Başbakanlık Osmanlı Arşivi'nden konu ile ilgili orijinal Osmanlıca vesikaların yanı sıra Türkçe, İngilizce, Almanca ve Rusça eserler dikkat çekicidir. Ancak vurgulanması gereken ve bu eseri farklı kılan en önemli unsur, yazarın Sırpça-Hırvatçaya olan derin vukufu ve isyanlarla ilgili hatırat, belge külliyatı ve geniş bir literatürden yararlanarak Sırp isyanlarının gelişimini analitik bir surette ortaya koymasıdır. Eser, önsöz, giriş ve beş bölüm ile sonuç ve kaynak değerlendirmesi kısımlarından oluşmaktadır. Yazarın üslubu, malzemeyi kullanmadaki mahareti ve canlı tasvirleri okuyucunun gözünde adeta panoramik bir sahne canlandırmaktadır. Bu açıdan değerlendirildiğinde eser, akademik zenginliğinin yanı sıra popüler okuyucu kitlesine de hitap etmektedir.
Sırp bağımsızlık sürecinde üç aşama gözlemlenmektedir. İlki Kara Yorgi'nin önderlik ettiği Birinci Sırp İsyanı (1804-1813) ile Miloş Obrenoviç'in liderliğindeki İkinci Sırp İsyanını (1815) içeren 'ayaklanma dönemi'dir. 1815-1833 yıllarını kapsayan ikinci aşamada Sırp mücadelesinin hem önderliği hem de mücadele tarzı değişmiş, 1815 İsyanı'nın lideri Miloş Obrenoviç 1817'de Kara Yorgi'yi öldürterek Sırp hareketinin hâkim aktörü haline gelmiş ve selefinde olmayan siyasi-diplomatik yeteneklerinin de yardımıyla 1830 Eylül'ünde Sırpların başknezi olmuştur. Üçüncü aşamada ise II. Mahmud'un fermanıyla (1833) içişlerinde bağımsız özerk bir knezlik (Sırbistan Emareti) kurulmuş ve bu knezlik 1877-1878 Osmanlı-Rus Harbi sonunda imzalanan Berlin Antlaşması (1878) ile bağımsız bir ulus devlet statüsüne kavuşmuştur. Selim Aslantaş, Sırp bağımsızlığı sürecinin ilk aşamasını incelediği çalışmasında isyanların sebepleri, dinamikleri; Osmanlı İmparatorluğu'nun isyana bakışı, isyan karşısında zamanla değişen siyaseti, isyanı bastırmak için kullandığı müdahale araçları, bu araçların başarıları ya da başarısızlıkları; Avrupa devletlerinin isyan karşısındaki siyasetleri, devletlerarası gelişmelerin bu siyasetlere yaptığı etkileri incelemiştir.
Sırp isyanlarının izahında Sırp, Balkan ve Batı historiografisinde üç temel yaklaşım söz konusudur: Birinci görüş Sırp isyanlarını milliyetçilik ilkesinden beslenen ulusal bir bağımsızlık hareketi olarak değerlendirir.
Bu görüş ilhamını kilise, manastırlar ve ruhban sınıfının din, dil ve geleneklerin koruyucusu olarak ulusal kimliği ve ortaçağ hatıralarını canlı tuttuğu, keza pastoral hayat tarzı, 'Türk esaretine' karşı mücadele eden haydutlar ve nesilden nesile aktarılan halk türkülerinin Sırp bilincini muhafaza ettiği düşüncesinden almaktadır. Bu yaklaşımı benimseyen tarihçiler, ulusal bir programın geliştirilmesinde aydın sınıfına (papaz, tüccar, öğrenci) ve batılı fikirlerin naklinde tüccarlara özel bir önem atfederler. İkinci ve Marksist görüş, isyancıların sosyal tabanına ve sınıfsal karakterine vurgu yaparak ayaklanmanın bir demokratik burjuva devrimi olduğu iddiasında olup, zaman zaman isyanın ulusal nosyonlarına da vurgu yapar. Bu yoruma göre ayaklanma kırsal kökenli kişilerin önderliğindeki bir orta sınıf hareketidir. Sırp tarih yazıcılığının pek itibar etmediği üçüncü görüşe göre ise Sırp isyanları Osmanlı tarihinde örneklerine daha önce de rastlanan, milli hedeflerden yoksun bir köylü ayaklanmasıdır.
Ruslar, asileri destekler;
Selim Aslantaş, sıradan bir köylü ayaklanmasının nasıl ulusal bir ayaklanmaya evrimleştiğini kronolojik olarak göz önüne sermektedir. Yazara göre, toprak yönetiminin bozulması ve çiftliklerin yaygınlaşmasının yanı sıra 1787-1792 Osmanlı-Rus ve Avusturya Savaşı, Balkanlar'da merkezi otoritenin büyük ölçüde ortadan kalkmasına yol açmış ve bölge halkları baskıcı yerel nüfuz gruplarının ve ayanların fiili yönetimi altına girmiştir. Bu nedenle isyan Sırbistan'da bozulan sosyal ve ekonomik düzene bir tepki olarak başlamıştır. Selim Aslantaş, Vidin ayanı Pazvandoğlu Osman'ın desteğini alan Belgrad dayılarının (yeniçeri zabiti) keyfi idaresine ve suiistimallerine karşı ayaklanan Sırpların, başlangıçta bağımsızlık gibi bir amaç ve programları olmadığını ve isyanın ilk aşamasında sultana bağlılıklarını bildirerek yeniçerilere karşı mücadele ettiklerini, hatta bu nedenle İstanbul'dan destek gördüklerini belirterek Hacı Mustafa Paşa zamanındaki adil idarenin (1793-1799) yeniden kurulmasını hedeflediklerini ortaya koymuştur.
Ayaklanmanın uzaması ve 1806-1812 Osmanlı-Rus Savaşı ile birlikte Rusya'nın asileri desteklemeye başlaması üzerine Sırp meselesi yerel niteliğini kaybederek 1807'den sonra devletlerarası bir sorun haline gelmiş ve asiler, sosyo-ekonomik taleplerine otonomi isteğini de eklemişlerdir. Böylece ayaklanmanın niteliği ve karakteri değişerek Sırp isyanı ulusal bir boyut kazanmış ve Bükreş anlaşması (1812) ile devletlerarası bir anlaşmaya konu olmuştur. Asilerin Osmanlı tekliflerinden tatmin olmaması üzerine Hurşid Paşa komutasında sevk edilen Osmanlı ordusu, 1813'te isyanı bastırmış ve Sırbistan'ı itaat altına almıştır. Kara Yorgi ise Avusturya'ya kaçmıştır.
Sırp otonomisi (1833) ve bağımsızlığında (1878) Ortodoksluk ve Slavlık hisleri ile hareket eden Rusya'nın Balkan politikası ve Osmanlı ordularının Rus savaşlarında aldığı yenilgilerin rolü yadsınamaz. Ancak, Sırp bağımsızlık sürecinin en önemli evresi şüphesiz ayaklanma dönemidir. Sırp isyanları yazarın deyişiyle modern Sırp toplumunun siyasi, askeri, ekonomik ve sosyokültürel yapıları üzerinde önemli etkiler yapmıştır. Bunun yanı sıra ülkedeki Müslüman nüfusun tasfiyesine sebep olmuştur. Ayrıca, Sırp toplumunun sivil temelleri henüz oluşmadığı için isyanlar haydutlar ve militer grupların yükselmesine yol açmıştır. Nitekim 19. yüzyıl boyunca Sırbistan'a hükmeden Karacorceviç ve Obrenoviç hanedanları tamamen isyanların ürünüdür. Birinci isyanın lideri Kara Yorgi, modern Sırp tarihinin en meşhur siması olarak yükselmiş, hakkında romanlar, tiyatro oyunları yazılmış, filmler çevrilmiş ve kahramanlıklarına türküler söylenmiştir. Sırplar arasında Kara Yorgi kültü hâlâ etkisini sürdürmektedir.
2)Rumeli-Ayşe TulunOsmanlı Devleti'nde bir eyalet egemenliğine giren bütün Güneydoğu Avrupa topraklarına yerilen ad.
1352'de V. İoannes'e karşı Kantakuzinos'u desteklemek üzere Orhan Gazi, oğlu Süleyman Paşa’yı Rumeli yakasına geçirdi. Süleyman Paşa, V. İoannes'i destekleyen Sırp ve Bulgar kuvvetlerini bozguna uğrattı. Bu zafer, Osmanlıların Rumeli'de yerleşmelerinin başlangıcı oldu. Bundan sonra üç koldan Rumeli'nin fethine girişildi. Birinci kol kıyıdan Tekirdağ, Çorlu, İstanbul doğrultusunda, ikinci kol Malkara, Hayrabolu, Vize, Edirne doğrultusunda, üçüncü kol ise İpsala, Dimetoka, Serez, Karaferye doğrultusundaydı. Süleyman Paşa'nın ölümünden sonra sol kolu Evranos Gazi, orta kolu Lala Şahin, sağ kolu da Hacı İlbey yönetmişlerdi. Rumeli'nin fethi ilerledikçe üsler daha öne alınmış, bu suretle sol kol Tırhala ve Üsküp'e, orta kol Çirmen, Zağra ve Filibe'ye, sağ kol ise Yanbolu, Karinovası ve Pravadi'ye kaydırılmıştır. Üçüncü hamlede ise sağ kol Tırnova, Niğbolu, orta kol Sofya, Niş, sol kol da Germehisar ile Avlonya'ya ilerletilmişlerdir. Bu planın uygulanması 1361 'den sonra teşkil edilen Rumeli Beylerbeyiliği'nin yönetimine bırakıldı.
Yıldırım Bayezid, II. Murad, Fatih ve II. Bayezid devirlerinde Anadolu'dan kitle halinde Rumeli'ye göçler yapıldı. Yerli halkın Müslüman oluşunda bu göçlerin etkisi büyüktür. 1352'den 1481 yılına kadar dönemi içine alan Rumeli'deki Osmanlı idaresi Varna zaferinin kazanılmasına kadar buhranlı bir safha atlatmıştır. Belgrad Kalesi'nin 1688'de düşmesi üzerine aynı tehlike yeniden kendini göstermiştir. Yeğen Osman Paşa yerine serdar-ı ekrem olan Arap Receb Paşa'nın Avusturya kuvvetleri önünde yenilgiye uğraması Rumeli'deki durumu alt üst etti. Niş ve Şehirköy'ü kaybeden Osmanlı kuvvetleri Sofya'ya çekilmek zorunda kaldı. Sofya'da bulunan III. Süleyman Edirne'ye dönmeye karar verdi. Avusturya generali Piccolomini Sırp çetelerinin desteği ile Üsküp'e kadar inmişti. Görünüş Osmanlı Devleti'nin Rumeli'deki egemenliğinin çökmek üzere olduğu idi.
Bu sırada Ekim 1689'da sadarete getirilen Köprülüzade Fazıl Mustafa Paşa bu gidişi durduran devlet adamı oldu. İlk iş olarak halka ağır yük teşkil eden ve özellikle reayanın işlediği üzüm ve içki üzerine konan vergileri kaldırması ve Fazıl Mustafa Paşa'nın Niş'i kurtardıktan sonra 1690'da Belgrad'ı fethi, Rumeli'deki tehlikeli durumun bir süre için ortadan kalkmasını sağladı.
1768-1774 Osmanlı Rus savaşı Rumeli'de özel asker besleyen, başına buyruk hanedanlar türemesine sebep oldu. Bunlardan Rumeli'de Silistre ve Deliorman bölgesi Yıllıkoğlu Süleyman'ın İbrail yöresi Ahmed Ağa'nın, Rusçuk, Tırnova çevresi Tirsiniklizadelerin, Vidin ve etrafı Pazvandoğlu Osman Paşa'nın, Gümülcine ve çevre kadılıkları Tokatçıklı Süleyman'ın, Serez ile çevresi İsmail Bey'in, Edirne, Kırkkilise, Çorlu, Lüleburgaz, Tekirdağ Dağlı eşkıyasının, İşkodra Gazi Mehmed Paşa oğullarının, Avlonya Toska İbrahim Paşa'nın, Yanya Tepedelenli Ali Paşa, Mora da oğlu Veli Paşa'nın hakimiyetine girdi. Bunlara Fransız ihtilalinin getirdiği fikirlerin etkisi de katılınca, önce Sırplar olmak üzere bütün Rumeli Hıristiyanları arasında Osmanlı idaresinden ayrılma cereyanları gittikçe kuvvetlendi. Bu ayrılık hareketini Rusya, Avusturya, Fransa ve İngiltere de kendi çıkarlarını göz önünde tutarak desteklediler.
1808'de Sırplara muhtariyet verildi. Bundan sonra çıkan Bosna, Hersek, Arnavutluk ayaklanmaları, Sırp ve Karadağ savaşları ve 1877-1878 Osmanlı- Rus savaşı sonunda Sırbistan, Yunanistan, Karadağ devletleri ve Bulgaristan Prensliği ortaya çıktı. Berlin kongresi kararları üzerine Filibe ve Zağra sancaklarından oluşan Doğu Rumeli 1885'te Bulgaristan Prensliği'ne katıldı. Yine bu kongre kararlarına göre büyük devletler temsilcilerinden oluşan Rumeli ıslahat komisyonu kuruldu. 1896'da hükumet bir ıslahat kararnamesi çıkardı. 1902'de ise Rumeli vilayetleri bir müfettişlik halinde birleştirildi. Hüseyin Hilmi Paşa bu göreve getirildi. Bu arada çıkan Balkan savaşları ve Arnavutların ayaklanmaları Rumeli'nin durumunu değiştirdi. Böylece Rumeli, Edirne'nin doğusu dışında, Osmanlı egemenliğinden çıktı.