Laleler Hollanda'ya geldiğinde tüm dünya çıldırdı. Nadir bulunan bir lale soğanını soğan zanneden ve onu ringa balığı sandviçiyle yiyen bir denizci, ağır suçla suçlanarak hapse atıldı. Alevi andıran beyaz ve kırmızı yapraklarıyla dikkat çeken Semper Augustus adlı bir ampul, otobüsü ve bahçesiyle tamamlanmış şık bir Amsterdam semtinde bir malikane fiyatından daha fazlasına satıldı. Lale piyasası büyüdükçe, tüccarların henüz çiçek açmamış soğanlara fahiş fiyatlar teklif etmesiyle spekülasyonlar patladı. Ve sonra, herhangi bir finansal balonun yapacağı gibi, lale piyasası patladı ve her gelirden tüccarı mahvetti.
Onlarca yıldır ekonomistler, serbest piyasanın tehlikeleri hakkında bir uyarı olarak 17. yüzyıl lale çılgınlığına işaret ettiler. Yazarlar ve tarihçiler olayın absürtlüğünden keyif aldılar. Olay, yeni film için zemin bile sağlıyor Lale Ateşi Deborah Moggach'ın aynı adlı romanından uyarlanmıştır.
Tek sorun: Bu hikayelerin hiçbiri doğru değil.
Gerçekte ne oldu ve Hollanda lale spekülasyonunun hikayesi nasıl bu kadar çarpıtıldı? Anne Goldgar, kitabını araştırmak için arşivleri karıştırdığında tarihsel gerçekliği keşfetti. Tulipmania: Hollanda Altın Çağında Para, Onur ve Bilgi .
King's College London'da erken modern tarih profesörü olan Goldgar, kitabın adı 'Lale Çılgınlığı: Düşündüğünüzden Daha Sıkıcı' olması gerektiği konusunda her zaman şaka yapmışımdır. İnsanlar bu olayla çok ilgileniyorlar çünkü bundan ders çıkarabileceklerini düşünüyorlar. Bunun mutlaka böyle olduğunu düşünmüyorum.
Ancak Hollanda'da olanları daha yakın tarihli baloncuklara uygulamaya kalkışmadan önce - 1700'lerin İngiltere'sindeki Güney Denizi Kabarcığı, 19. yüzyıl demiryolu balonu, nokta-com balonu ve bitcoin, Goldgar'ın gördüğü birkaç karşılaştırmadır - 17. yüzyılın başında Hollanda toplumunu anlamalısınız.
Yeni başlayanlar için, ülke 1560'larda başlayan ve 1600'lere kadar devam eden İspanya'dan bağımsızlık savaşı sırasında büyük bir demografik değişim yaşadı. Bu dönemde tüccarlar Amsterdam, Haarlem ve Delft gibi liman şehirlerine geldiler ve ünlü Hollanda Doğu Hindistan Şirketi de dahil olmak üzere ticaret birlikleri kurdular. Uluslararası ticaretteki bu patlama, savaşa rağmen Hollanda'ya muazzam bir servet getirdi. Hollandalılar, yeni bağımsız uluslarında, toprak sahibi soylular tarafından kontrol edilen dönemin diğer Avrupa ülkelerinden farklı olarak, esas olarak zengin tüccarlardan oluşan kentsel oligarşiler tarafından yönetiliyordu. Goldgar'ın kitabında yazdığı gibi, Ortaya çıkan yeni yüzler, yeni para ve yeni fikirler, 16. yüzyılın sonlarında Hollanda ekonomisinde devrim yaratmaya yardımcı oldu.
Ekonomi değiştikçe sosyal etkileşimler ve kültürel değerler de değişti. Tüccar sınıfının doğa tarihine artan ilgisi ve egzotik olana olan hayranlığı, Osmanlı İmparatorluğu'ndan ve daha doğudan gelen malların yüksek fiyatlara gelmesi anlamına geliyordu. Bu malların akışı, tüm sosyal sınıflardan erkekleri yeni talep edilen alanlarda uzmanlık kazanmaya da yöneltti. Goldgar'ın verdiği bir örnek, suluboya resimli el yazması olan balık müzayedecisi Adriaen Coenen'dir. Balina Kitabı Hollanda Cumhurbaşkanı ile görüşmesine izin verdi. Hollandalı botanikçi Carolus Clusius, 1590'larda Leiden Üniversitesi'nde bir botanik bahçesi kurduğunda, lale hızla bir onur yerine yükseldi.
Aslen Tien Shan Dağları'nın vadilerinde (Çin ve Tibet'in Afganistan ve Rusya ile birleştiği sınırda) yabani olarak yetişen laleler, 1055 gibi erken bir tarihte İstanbul'da yetiştiriliyordu. 15. yüzyıla gelindiğinde Osmanlı İmparatorluğu'nun Sultanı II. 920 bahçıvandan oluşan bir kadroya ihtiyaç duyduğu 12 bahçesinde birçok çiçek vardı. Bahçe muhabiri, lalelerin en değerli çiçekler arasında olduğunu ve zamanla Osmanlı'nın bir sembolü haline geldiğini yazıyor. Bağımsız Anna Pavord'da Lale .
Hollandalılar, lalelerin tohumlardan veya ana soğanda büyüyen tomurcuklardan yetiştirilebileceğini öğrendiler; tohumdan büyüyen bir soğanın çiçek açması 7 ila 12 yıl sürer, ancak bir soğanın kendisi hemen sonraki yıl çiçek açabilir. Clusius ve diğer lale tüccarlarının özellikle ilgisini çeken, kırık soğanlardı; yaprakları tek bir düz renk yerine çizgili, çok renkli bir desen gösteren laleler. Etkisi tahmin edilemezdi, ancak bu nadir, kırık soğanlı lalelere yönelik artan talep, doğa bilimcilerini onları yeniden üretmenin yollarını araştırmaya yöneltti. (Bu modelin daha sonra soğanları hasta eden ve çoğalma olasılığını azaltan bir mozaik virüsünün sonucu olduğu keşfedildi.) Lale çılgınlığının şu anki versiyonunun atıfta bulunduğu lalelerin yüksek piyasa fiyatı, özellikle güzel kırık soğanların fiyatlarıydı. ekonomist Peter Garber yazıyor . Kırılma öngörülemez olduğundan, bazıları yetiştiriciler arasında lale çılgınlığını bir kumar olarak nitelendirdi, yetiştiriciler daha iyi ve daha tuhaf çeşitlilikler ve tüylenme üretmek için rekabet ediyor.
Hollandalı spekülatörlerin ampullere harcadıkları onca paradan sonra, sadece bir hafta çiçek ürettiler - ama lale severler için o hafta muhteşemdi. Goldgar, lüks nesneler olarak lalelerin hem bol sermaye hem de yeni kozmopolitlik kültürüne çok iyi uyduğunu yazıyor. Laleler uzmanlık, güzellik ve egzotikliğin takdir edilmesi ve tabii ki bol miktarda para gerektiriyordu.
İşte burada efsane devreye giriyor. Popüler efsaneye göre, lale çılgınlığı 1630'larda Hollanda toplumunun tüm katmanlarını etkisi altına aldı. Hollandalılar arasında onlara sahip olma öfkesi o kadar büyüktü ki, ülkenin sıradan endüstrisi ihmal edildi ve nüfus, en düşük tortularına bile, lale ticaretine başladı, İskoç gazeteci Charles Mackay, 1841 tarihli popüler eserinde yazdı. Olağanüstü Halk Yanılsamaları ve Kalabalığın Deliliği . Bu anlatıya göre, en zengin tüccarlardan en fakir baca temizleyicilerine kadar herkes lale mücadelesine atılmış, yüksek fiyatlara soğan alıp daha da pahalıya satmıştır. Şirketler, 1636'nın sonlarında hararetli bir seviyeye ulaşan lale ticaretiyle uğraşmak için kuruldu. Ancak Şubat 1637'ye gelindiğinde, piyasanın dibi düştü. Gittikçe daha fazla insan laleleri vaat ettikleri fiyatlardan satın almak için temerrüde düştü ve ödemelerini yapmış olan tüccarlar borç içinde kaldı ya da iflas etti. En azından her zaman iddia edilen buydu.
Goldgar, aslında işin içinde o kadar çok insan olmadığını ve ekonomik yansımaların oldukça küçük olduğunu söylüyor. İflas eden kimseyi bulamadım. Efsanenin öne sürdüğü gibi ekonominin gerçekten toptan bir yıkımı olsaydı, bununla yüzleşmek çok daha zor olurdu.
Bu, hikayeyle ilgili her şeyin yanlış olduğu anlamına gelmez; tüccarlar gerçekten çılgınca bir lale ticareti yaptılar ve bazı soğanlar için inanılmaz yüksek fiyatlar ödediler. Ve bazı alıcılar daha önce kararlaştırılan yüksek fiyatı ödeyemeyeceklerini açıkladığında, pazar dağıldı ve küçük bir krize neden oldu - ancak bunun nedeni yalnızca toplumsal beklentileri baltalamasıydı.
Bu durumda, neredeyse tüm ilişkilerinizin güvene dayalı olduğu gerçeğiyle başa çıkmak çok zordu ve insanlar, 'Bu şeyi alacağımı söylemem umurumda değil, istemiyorum' dedi. Goldgar, mahkemelerin müdahil olmak istememesi nedeniyle insanlara ödeme yaptıracak bir mekanizmanın gerçekten olmadığını söylüyor.
Ancak ticaret, toplumun tüm katmanlarını etkilemedi ve Amsterdam'da ve başka yerlerde sanayinin çökmesine neden olmadı. Ekonomist Garber'in yazdığı gibi, Veri eksikliği sağlam bir sonuca varmayı engellese de, çalışmanın sonuçları ampul spekülasyonunun bariz bir delilik olmadığını gösteriyor.
Peki lale çılgınlığı aslında bir felaket değilse, neden bir felaket olarak yaratıldı? Bunun için suçlayacak zeki Hıristiyan ahlakçılarımız var. Büyük zenginlik, büyük sosyal kaygıyı beraberinde getirir ya da tarihçi Simon Schama'nın yazdığı gibi Zenginliğin Utancı: Altın Çağda Hollanda Kültürünün Yorumlanması , Başarılarının olağanüstü kalitesi başlarına geldi, ama aynı zamanda onları biraz rahatsız etti. Ekonomik yıkımın, lale soğanı yediği için hapse atılan masum bir denizcinin, zengin olma umuduyla pazara giren baca temizleyicilerinin tüm tuhaf hikayeleri - bunlar Hollandalı Kalvinistler tarafından yayınlanan propaganda broşürlerinden geliyor. tüketim patlaması toplumsal çürümeye yol açacaktır. Bu kadar büyük bir zenginliğin Tanrı'ya aykırı olduğu konusundaki ısrarları, bugüne kadar bizimle birlikte kaldı.
Tanrı'nın aşırıya kaçan insanları vebaya neden olarak cezalandırdığı fikri gibi bazı şeyler uzun sürmedi. Goldgar, 1630'larda insanların söylediği şeylerden birinin de bu olduğunu söylüyor. Ama aşırıya kaçarsan cezalandırılacağın fikri? Bunu hala duyuyorsun. Hepsi bu, 'gurur düşmeden önce gider.'
Goldgar, romancıları ve film yapımcılarını geçmişle özgürleştikleri için kıskanmıyor. Sadece tarihçiler ve ekonomistler araştırmalarını yapmayı ihmal ettiklerinde kızıyor. Kendisi bir efsane avcısı olmak için yola çıkmadı - gerçeği ancak popüler efsanenin eski belgelerine bakmak için oturduğunda tökezledi. Goldgar, bu belgeleri okumaya başlamadan önce bunun var olduğunu bilmemin hiçbir yolu olmadığını söylüyor. Bu beklenmedik bir hazineydi.