Hafız Post'un Divan, Tasavvuf, Aşık ve Halk edebiyatının her tür şiir şekline beste yapmış olması dikkat çekicidir. Beste tekniği açısından da eşsiz bir başarıya ulaşmıştır. Yazma mecmualardaki kayıtlara bakılırsa, büyük formda olanlardan çok, halk zevkini okşayan, nispeten daha kısa eserler unutulmaktan kurtulmuştur.
Dinî eserlerinde Halvetî şairlerinin, özellikle Niyazî Mısrî'nin şiirlerini seçmiştir. Yaşadığı çağda ve daha sonraki yüzyıllarda ünü yalnız Osmanlı imparatorluğu sınırları içinde kalmamış, bütün İslâm ülkelerine yayılmıştır. (77)
IV Murat
Bu dönemde de padişahlar musikînin koruyucusudurlar. Bunlardan II. Mustafa, bilhassa IV Murat, iyi müzisyendir. Büyük bestekârlardan olan IV Murat'ın 13 eserinin notası zamanımıza gelebilmiştir.
IV Murat, Tebrizi yeniden fethedince, yüzlerce Azerî Türk Bestekâr ve icrâkârını İstanbul'a getirmiştir. (78)
Hafiz Kömür
(?- 1680)
Birisi beste, diğeri iki ağır semaîden oluşan üç eseri onun güçlü bir besteci olduğuna karar vermemiz için yeterlidir. Üslûbu çok parlaktır. 30'dan fazla din dışı ve dinî eser bestelemiştir. Besteci hakkında Şeyhülislam Esat Efendi'nin Atrabü'l Asar adındaki eserinde bilgi verilmiştir.^)
Saatçi Mustafa Efendi
(7-1710)
Mahlası Muzafferdir. Hangi sazı çaldığını bilmiyoruz. Büyük saz eserleri bestecisidir. 1710'da ölmüştür. Günümüze 23 eseri gelebilmiştir. (80)
!.'¦ Yılmaz Öztuna, Türk Musikîsi Ansiklopedisi II. cilt, s. 54. '?• Yılmaz Öztuna, Türk Musikîsi (Teknik ve Tarih), s. 84. '^ Yılmaz Öztuna, Türk Musikîsi Ansiklopedisi I.cilt, s. 242. ''"¦ Yılmaz Öztuna, Türk Musikîsi Ansiklopedisi II.cilt, s. 54
68 / TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ
SOLAKZADE
(?-1658)
Asıl adı Mehmet Hemdemî Çelebi'dir. Babasının Saray adamı olmasından dolayı çocukken Enderun'a alındı ve pek çeşitli bilgi ve hünerler edindi. IV. Murada musahib oldu ve bu hükümdarın sevgisini kazandı. Ünlü "Tevarih-i Al-i Osman" yazarıdır. 1658'de ölmüştür. Sazende, hanende, tarihçi, şair, nakkaş, ressam ve politikacı olarak da tanınmıştır. Solakzade'nin en önemli tarafı besteciliğidir. Zamanımıza 29 saz eserinin notası gelebilmiştir. (81)
Şeştarİ Murat Ağa
(1610- 1673)
IV. Murat'ın musahibi olan bu büyük bestekâr, IV Murat tarafından İran'dan getirilmiş Türk sanatkârlanndandır. Şeyhülislam Esat Efendi, 100'e yakın kâr, beste, semai ve şarkı bestelediğini, aslen hanende olduğunu, fakat fevkalâde şeştar çaldığını (6 telli bir çeşit tan-bur)söylemektedir, aynı zamanda bir virtüözdür. Zamanımıza 5 eseri gelebilmiştir.!82)
Köçek Derviş Mustafa Dede
(?- 1683)
Edirne Mevlevîhanesi'nde çilesini tamamlayıp dede oldu. Güzel sesli ve güzel yüzlü idi. Üstadlardan musikî öğrendi.
Bestekârı bilinen elimizdeki ilk âyin Mustafa Dede'nin zamanımıza kalan büyük şaheseri Bayatı Mevlevi âyinidir. Bu âyinden önce bestelenen âyinlerin bestecileri meçhuldür. Bu âyin Türk tasavvuf musikîsinin zirvelerinden biridir.(83) En ünlü eseri olan Bayatî âyin-i şerifi eleş- i tiren Rauf Yekta Bey kusursuz bir prozodiden, bazı güfte sorunlarını us-1 talıkla çözümlediğinden usûl-makam-melodi uygunluğundan, sağlam beste tekniğinden sitayişle bahsederi84)
• Yılmaz Öztuna, Türk Musikîsi Ansiklopedisi II. cilt, s. 246.
• Yılmaz Öztuna, Türk Musikîsi Ansiklopedisi II. cilt, s. 40.
¦ Yılmaz Öztuna, Türk Musikîsi Ansiklopedisi II. cilt, s. 46.
Asrın kudretli saz eserleri bestekârlarındandır. Günümüze 11 parçası gelebilmiştir. (85)
ZüRNAZENBAŞI İBRAHİM AĞA
(? -1715)
Mehter bestekârlarının en önemlilerindendir. Günümüze 13 bestesi gelebilmiştir. Daha çok peşrev ve saz semaileri vardır. (86)
Seyyid Mehmet Nuh Efendi
(?-1714)
Diyarbakır'da doğdu. IV Mehmet Devrinde şöhret yaptı. Enderun'da baş hanende idi. Şeyhülislam Esat Efendi 30'dan fazla beste, semai ve şarlo bestelediğini söylüyorsa da, eserlerinin sayısının lOO'den daha fazla olduğu güfte mecmualarındaki bilgilere göre söylenebilir. Üslûbu pek muhteşem ve mutantandır. Şehnaz bestesi muhteşemdir. 14 parçası zamanımıza gelebilmiştir. (87)
*?• Yılmaz Öztuna, Türk Musikîsi Ansiklopedisi II. cilt, s. 20. °°- Yılmaz Öztuna, Türk Musikîsi Ansiklopedisi I. cilt, s. 292. "'¦ Yılmaz Öztuna, Türk Musikîsi Ansiklopedisi II. cilt s. 105.
ALTINCI BOLUM
XVIII. YÜZYILDA TÜRK MUSİKÎSİ
XVII. yüzyılda Türk musikîsinin gösterdiği büyük ilerleme, XVIII. yüzyılda da bütün hızı ile devam etti. Yetişmiş olan büyük bestekârlar klâsik okulun bütün gereklerini yerine getirir ve geleneklere bağlı kalırken, yapmış oldukları bazı yenilikler ekleyerek, çok sayıda eser vermeye devam ediyorlardı. Bu yüzyılın ilk on yılı içinde dâhi bestekâr Itrî-'nin kişiliğinde "Klâsik Dönem" zirveye ulaşmıştı.
Bu dönemde divan edebiyatı şairleri İran edebiyatını örnek alarak eser verirken musikişinaslarımızın yabancı musikîlerin etkisi altına girmesi şöyle dursun, Türk musikîsi Arap ve Iran musikîsini etkisi altına almıştı.
Musikî anlayışındaki bu meyil, edebiyat dünyasında da kendisini göstermiş, Halk şiiri anlayışı içinde şairlerimiz hem hece, hem de aruz kalıplarını kullanmış, daha kolay anlaşılabilir eserler vermeye çalışmışlardır. Bunun için bu ihtiyaçtan kaynaklanan başka bir musild türünün doğması da bu yüzyıla rastlar.
Türk sanatı ile Türk halk musikîsi arasında bir tür musikî "Aşık Musikîsi" doğmuş oldu. Her iki türden renk ve koku taşıyan bu musikî o dönemde oldukça revaç bularak XIX. yüzyılda da etkisini sürdürdü.
Türk Sanat Musikîsi repertuarında bulunan koşma, divan, semaî, mâni, kalenderi, kayabaşı, kesik kerem, müstezat ve benzeri şekiller bestelendi. Ayrıca oyun takımlarına eşlik eden; köçekçe ve tavsamaları da bunlara eklemek gerekir.
Bu yüzyılda âyin, naat, durak vb. dinî musild geleneği de bütün ihtişamı ile devam etmiştir. En çok Mevlevî âyini bu yüzyılda bestelenmiştir.
XVIII. yüzyılda birçok musikî eserinin yazıldığı hemen dikkatimizi çekmektedir. Türk musikîsinin tıp alanında kullanılması geleneği de özellikle sürdürülmüştür.
Bu dönemde "Lâle Devri" sanat parlaklığı daha mutedil şekilde devam eder. Bu dönemde sanat, kültür, bu arada musikî başta padişah ve bestekâr olan damadı, sonra I. Mahmut tarafından pek cömert şekilde himaye edilir. Devrin ileri gelenleri de musikîden bir şey esirgemezler. Yine bu dönemde "Enderûn-u Hümayûri'un musikî kısmı çok revaçtadır^___________________
00
°°- Dr. Mehmet Nazmi Özalp, Türk Musikîsi Tarihi -Derleme-cilt .1, s. 157.
72 / TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ
DÖNEMİN ÜNLÜ BESTECİLERİ
ÇöMLEKÇİZADE RECEP ÇELEBİ
(?- 1710)
IV Mehmet'in saltanat yıllarında yetişen bir bestekâr ve hanendedir. Musikî sanatındaki ustalığı ve besteleriyle ün yapmıştı. Itrî, Nazım, Seyyid Nuh, Ali Ufkî Bey gibi ustalarla çağdaştır. Enderun'da hocalık yapmıştır. 1710'da hacca giderken gemide ölmüştür. Nefir çalmakta ustadır. Çok öğrenci yetiştirmiştir. Saz ve söz eserleri bestekârıdır. Eserlerinin sayısı Itrî'nin eserlerinin sayısına yaklaşır. Şiirle de uğraşmıştır. (89)
Buhurîzade Mustafa Itrî Efendİ
(1640-1712)
İstanbul'da doğdu, aynı kentte öldü. Çağdaşla- ^""'^0*—^ rının, ölümüne tarih düşürmek amacıyla kaleme aldığı mısralar ile, bestelediği eserlerde güfte olarak kullandığı şiirlerin yazılış tarihlerine göre, yaklaşık 1630 ile 1640 yılları arasında doğduğu sanılmaktadır. Çeşitli kaynaklarda ölümü için 1711 ve 1712 tarihleri gösterilmektedir. Asıl adı Mustafa'dır. Itrî, şiirlerinde kullandığı mahlastır. Buhurîzade Mustafa Efendi diye de anılmıştır. Buhurîzade adının kendi lakabı mı, yoksa aile adı mı olduğu bilinmemektedir. Yaşamı üstüne bilinenler de, eski ve yeni kaynaklardaki, çoğu birbiriyle çelişen bilgilere dayanır.
Zamanına göre iyi bir öğrenim görmüştür. Ustalarından birinin Hafız Post olduğuna kesin gözüyle bakılır. Nasrullah Vâkıf Halhali, Kasım-paşalı Koca Osman Efendi, Derviş Ömer Efendi gibi 17yy. bestecilerinden de yararlandığı sanılmaktadır. Çağının kaynaldan, onun Mevlevi olduğunda birleşirler. Mevlevi tekkelerinde okunmak üzere bir âyin ile bir naat bestelemiş olması da, bunun bir kanıtıdır. Söylentilere göre, Yenikapı Mev-levîhanesi'nin o zamanki şeyhi Câmî Ahmed Dede'ye (? -1671) kapılanmış, müzik sevgisiyle Mevlevi olmuştur. (90)
Itrî, beş padişah dönemi gördü. Sultan IV. Mehmed zamanında tanındı. Huzurda düzenlenen fasıllara hanende olarak katıldı, bestelediği eserlerle padişahlardan büyük yalonlık gördü. Saraya girmeden önce ne tür işlerde çalıştığı bilinmiyor. Yalonlık gördüğü bir başka devlet adamı
¦ Dr. Mehmet Nazmi Özalp, Türk Musikîsi Tarihi -Derleme- cilt 1,8. 161.
¦ Dr. Mehmet Nazmi Özalp, Türk Musikîsi Tarihi -Derleme- cilt 1, s. 161.
TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ / 73
da, şiirleri ve müzik sevgisiyle tanınan Kırım Hanı I. Selim Giray'dı (1634-1704). Itrî, IV Mehmed'le yakınlığının bir sonucu olarak, padişahtan, kendisine esirciler kethüdalığı görevinin verilmesi dileğinde bulunmuş, bu dileği yerine getirilmiştir. Bazı kaynaklar, onun bu dileğini, İstanbul'a getirilen esirlerin ülkelerinin müziği üstüne bilgi edinmek, içlerinden müziğe yeteneği olanları da yetiştirmek istemesine bağlarlar.
Itrî uzun yıllar Enderun'da müzik öğretmenliği ve hanendelik ettikten sonra, elli yaşına doğru emeldi olarak saraydan ayrıldı. Ancak, müzikteki ünü Lale Devri'nde daha da artarak sürdü. Meyvecilikle çiçekçiliğe meraklı olduğu, kendi adıyla anılan İstanbul'un ünlü "Mustabey armudunu" ilk kez onun yetiştirdiği de söylenir. Itırdan gelen Itrî mahlası da, çiçek merakına bağlanır. Divan şairlerinden Şeyhî'nin yazdığına göre, ölümünden sonra "Mevlevihane Yenikapusu harici "ne gömülmüştür. Mezar taşı kayıptır.
Itrî zamanının tanınmış şairlerindendir. Divan ve âşık tarzlarında şiirleri vardır. Naatlar, gazeller, tahmisler, nazireler, tarih düşüren beyitler ve şarlolar dışında, hece ölçüsüyle türküler de yazmıştır. Bestelediği eserlerde şiirlerinin pek azını güfte olarak kullanmış, Nâbî, Bakî, Nazım, Nailî, Nef î gibi ustaların şiirlerini bestelemeyi yeğlemiştir. Şiirlerini topladığı Divan'ı kayıptır. Şiirlerine şuara tezkirelerinde, yazma şiir derlemelerinde rastlanır. Ancak, Itrî mahlaslı bütün şiirler ona ait değildir, 1622'de ölmüş başka bir şair de aynı mahlasla şiirler yazmıştır. 17.ve 18 yy'larda Buhurîzade lakabıyla tanınmış ilci müzikçi daha bulunduğu için, Itrî'nin onlarla da karıştırılmaması gerekir.
Itrî aynı zamanda tâlîk yazı yazan bir hattattır. Edebiyat ve hat öğretmeni Siyahî Ahmed Efendi'dir. (7-1697) Yazdığı talik yazı örnelderi, Hafız Post'un güfte derlemesine eldediği güftelerde görülür. Neyzen olduğu da söylenir. Saz eserleri bestelemesi, ney ya da başka bir saz çaldığını gösterir. Çağının kaynaklarında, kuramsal bilgilerinin çok üstün bir düzeyde olduğundan söz edilir.
Asıl önemi, besteciliğindedir. Eserleriyle bir çığır açmış, Klâsik Türk Müziğinin kurucusu olmuştur. Ondan önceki bestecilerde, bir ölçüde de olsa, Orta ve Yakın Doğu müziklerinin izleri sezilir. Bu etkiler onda bütünüyle silinmiş, Klâsik Türk Müziği diye adlandırılan, Osmanlı-Türk üslûbu en belirgin çizgileriyle ortaya çıkmıştır. Klâsik üslûba bağlı kalmış pek çok bestecide, az ya da çok, onun etkisi vardır. Itri, Abdülkadir Merâgi ve Hammâmîzade ismail Dede Efendi'yle birlikte, Türk müziğinin gelişimini yönlendiren üç önemli besteciden biri olmuştur.
Itrî'nin din dışı eserlerinin başında gelen Neva, Kâr Hâfız'ın bir gazeli üzerine bestelenmiştir. Bu eser çeşitli makam ve usûl geçkileri uygulanarak birbirine bağlanmış ezgilerinin zenginliği yanında, kuruluşu
74 / TÜRK MUSİKÎSİ TARİHİ
ve titiz işçiliğiyle de özgünlük taşır. Aynı zamanda, Klâsik üslûbun niteliklerini de en iyi yansıtan, en özlü örneklerinden biridir. Çeşitli ma-kamlardaki, büyük formlu öbür din dışı eserleri, ilgili fasılların ilk akla gelen parçaları arasındadır. Din dışı küçük formlarda bestelediği hiçbir eseri günümüze ulaşmamıştır.
Itrî dinî musikîye yepyeni bir hava getirmiştir. Dinî eserleri, cami ve tekke müziği örnelderi olarak ilciye ayrılır. Teravih namazı sırasında makam değiştirme kuralı ile, camilerde müezzinlerin uyguladıkları çeşitli kuralların Itrî tarafından konulduğu söylenir. Bayram namazlarında okunan Segah Kurban Bayramı Tekbiri, kutsal emanetlerin ziyareti sırasında okunan Segah Salât-ı Ümmiye, Mâye Cuma Salâtı, Dilkeşhâ-veran Gece Salâtı, üç yüz yıldır etkilerinden bir şey yitirmemiş eserlerdir. Özellikle ilk ikisi çok kısa birer cümle içinde yarattıkları etkinin yoğunluğu bakımından Türk müziğinde benzersiz bir sanat gücü taşırlar.
Mevlevîhanelerde, sema törenlerinde, âyinden önce okunan, Rast Naat-ı Peygamber, Itrî'nin Mevlevi müziğine en kalıcı katkısıdır. Güftesi Mevlânâ'nın bir şiirinden alman eserde, güfte ile beste yetkin bir biçimde bütünleştirilmiştir. Bu naatın, bestelenmesinden sonra Mevlevîhaneler-deki her sema töreninde okunması bir gelenek haline gelmiştir. Segah âyini ise, bu türün ilk güçlü örneklerinden biridir.
Günümüze ulaşan eserlerinin çoğunda mistik bir hava vardır. Bu yönü bir ölçüde, Mevlevi olmasına bağlanabilir. Seçtiği formlar için en uygun anlatımı bulan Itrî, cami müziği olarak bestelediklerinde, derin bir dindarlık duygusunu, Mevlevi müziği eserlerinde, tasavvufî bir içe dönüş heyecanını dile getirmiş, din dışı eserlerinde ise, yoğun müzik cümleleri arasında beliren düşünceli ve düşündürücü bir tavrı benimsemiştir.
Sanatı değerlendirilirken, üslûbunun niteliği ile eserlerinin teknik özellikleri birbirine bağlı iki düzey olarak ortaya çıkar. Itrî'nin müziği 17. yy'da henüz oluşum aşamaları içindeki bir müzik üslûbunda "klâsik" diye nitelendirilebilecek özellikler taşır. Kişisel duygu ve düşüncelerini dile getirmeyen, bütünüyle kendine özgü, kişilikli bir anlatım yaratabil-mistir. Müziğinin dengeli, oturmuş bir yapısı vardır; eserlerinin en dokunaklı bölümlerinde bile, duygusallıktan, abartmadan, gereksiz süslemelerden kaçınmıştır, cümleleri açık seçik ve berraktır.
Eserlerinin ezgi yapısındaki özellikler ise, sanatının ancak teknik bir inceleme çerçevesinde değerlendirilebilecek başka bir yönüdür. Hiçbir bestesinde alışılmış ezgi örneklerine rastlanmaz. Belli bir makamdaki, başka bir bestecinin aynı makamdan bir eseriyle karşılaştırıldığında, o makamı çok farklı buluşlar ve taklit edilmeyen, benzersiz deyişlerle işlediği görülür. Bir makama bağlı müzik cümlelerini sadece komşu perdelerden yararlanarak gelişti
TÜRK MUSİKÎSİ TARİHİ / 75
kolaycılığından kaçınmış, en uzak perdelere dek uzanarak, zor olanı gerçekleştirmeyi yeğlemiştir.
Böylece ezgilerini dar bir ses alanı içinde kalmaktan kurtarmıştır. Onun müziği bu bakımdan makam ve geçki zenginliği taşır. Bu zenginlik, kullandığı usûller için de geçerlidir. Notasıyla günümüze ulaşamamış parçalarının güfteleri ve usûllerini veren eski kaynaklarda, çok ender kullanılmış usûllerde bile eser bestelediği görülmüştür.
Itrî, Şeyhülislam Esad Efendi'nin belirttiğine göre, bini aşkın beste yapmış olan çok verimli bir bestecidir. Bunların büyük bir çoğunluğu unutulmuş ya da kaybolmuştur; bugün ancak kırk dolayında eseri bilinmektedir. Günümüze kalan pek az eseriyle bile bugün de Klâsik Türk müziğinin en başta gelen birkaç ustasından biri kabul edilmesi, sanatındaki olağanüstü özelliklerin bir sonucudur.
ESERLERİ (başlıca): Segah Kurban Bayramı Tekbiri; Segah Salât-ı Ummiye; Dilkeşhâveran Gece Salâtı; Mâye Cuma Salâtı; Segah Mevlevi âyini; Rast Darb-ı Türkî Naat ve Sofyan Tevşih; Nühüft Durak; Nü-hüft İlahî; Nühüft Tevşih; Neva Kâr; İki Pençgâh Beste; Hisar Devr-i Kebîr Beste ve Aksak Semai; Mahûr Ağır Aksak Semai; Rehavî Berefşan Beste; Buselik Hafif Beste ve Yürük Semai; Segah Ağır Semai; Segah Yürük Semai; Bayatî Çember Beste; Bestenigâr Darb-ı Fetih Beste; Dü-gâh Hafif Beste; Isfahan Zencir Beste ve Ağır Aksak Semai; Nikriz Muhammes Beste; Râhatu'l Ervah Zencir Beste; Irak Aksak Semai; Rast Aksak Semai; Nühüft Aksak Semai; Acemaşiran Yürük Semai; Rehavî Peşrev; Nühüft Peşrev ve Saz Semaisi.
Yahya Nazİm Çelebİ
(1647-1690)
İyi bir tahsil gördüğü, mükemmel bir musikî terbiye ve bilgisi aldığı, divanından ve mevcut birkaç bestesinden anlaşılmaktadır. XVIII. yüzyılın değerli musikişinaslarından Esat efendi, onun eserlerindeki melodik karakter ve estetiğin eskilerden ayrılan bir özelliği bulunduğunu söylemekte, bestekârlıktaki üstünlüğünü haldi ve isabetli bir anlayışla övmektedir.
Bilinen beste şekillerinden en çok Murabba beste, Ağır ve Yürük semaîler meydana getirmiştir. Muhayyer makamındaki Murabba bestesi bu makamın en parlak ve başarılı olmuş bir eseridir. Nazim, şairlik ve bestekârlıktan başka hanendelikle de şöhret kazanmıştır. (91)
• Dr. Mehmet Nazmi Özalp, Türk Musikîsi Tarihi -Derleme- cilt 1, s. 167.
76 / TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ
Enfî Hasan Ağa
(?- 1729)
Musikî çalışmalarına ilk öğrenimi sırasında babasından ders alarak başladı. Çok genç yaşta Enderun'a alındı. Burada musikî sanatının inceliklerini öğrenerek aynı yere hoca oldu. "Lâle Devri" denen bir dönemin ihtişamlı günlerini yaşadı. Başarılı bir tanburî ve hanende idi. Şeyhülislam Esat Efendi, Hasan Çelebi'yi bizzat dinlediğinden müzikalitesinin çok yüksek olduğunu, tok bir sesi olduğunu, üslûp ve konuşmasının düzgünlüğünü, dinleyenleri kendisine hayran ettiğini belirtiyor.
Beste, semaî, şarkı olarak klâsik geleneklere bağlı, ihtişamlı eserler ortaya koymuştur. Saz eseri besteciliği açısından da başarılı bir sanatkârdır. Günümüze 25 eseri gelebilmiştir. <92)
Hafiz Şeyda Dede (Abdürrahim Dede Efendi)
(1725?- 1799)
Genç yaşta gözlerini kaybetmesine rağmen düzenli bir öğrenim görerek tasavvufa yöneldi. Diğer taraftan musikî bilgisini ilerleterek ney çalmasını öğrendi, hafız oldu ve Kulekapısı Mevlevîhanesi'nde çilesini tamamlayarak "Dede"zümresine katıldı.
Musikî hocası bilinmiyor. Sultan III. Selim kendisini sever ve sayardı. Irak makamındaki âyini meşhurdur. Hafız Şeyda Dede çağının gerçek bir musikişinası idi. Bütün kaynaklar "Üstat Musikişinas" olduğu noktasında birleşir. Çok sayıda eser bestelemesine rağmen, günümüze 7 veya 8 eseri intikal edebilmiştir. (93)
Kara İsmail Ağa
Doğum ve ölüm tarihleri belli değildir. Sesinin güzelliği çevresinin dikkatini çekerek 20 yaşlarında Enderun'a alındı. Eğitimini burada tamamlayarak hat sanatı ve musikî öğrendi. Lâle devrinin sonuna doğru İstanbul'da öldü. Daha çok hanende olarak tanınmıştır. Saz eserleri de bestelemiştir. Sözlü eserlerinin hepsi büyük beste formlarındandır. Hüseyni ve Şehnaz eserleri meşhurdur. Özellikle Hüseyni nakış yürük semaîdeki modülasyon önemlidir. (94)
™~- Dr. Mehmet Nazmi Özalp, Türk Musikîsi Tarihi -Derleme- cilt. 1, s. 171. 93 • Dr. Mehmet Nazmi Özalp, Türk Musikîsi Tarihi -Derleme- cilt. 1, s. 173. "• Dr. Mehmet Nazmi Özalp, Türk Musikîsi Tarihi -Derleme- cilt. 1, s. 175.
Osman Dede, çok genç yaşından itibaren güzel sanatların musikî, şiir ve hat gibi etkinlilderinde çalışmaya başladı. 1672'de Galata Mev-levîhanesi şeyhi Gavsî Dedenin hizmetine girerek Mevlevî oldu.
Ney çalmasını üç yıllık "çile" süresi içerisinde geliştirdiği söylenir. Gavsî Dede'nin ölümü üzerine 1697'de Mevlevihane'nin şeyhliğine getirildi.
Bir şair olarak o dönemin şiir anlayışı çerçevesinde güzel örnekler vermiştir. Tasavvufî gazelleri, mesnevi şeldinde yazdığı "Miraciye", âşıkane şiirleri, naatları, Hz. Muhammed'in mucizelerini anlatan şiirlerinden başka bazı nazireleri vardır.
Ney üflemedeki ustalığı, o günden günümüze kadar "Kutb-î Nayî" sıfatı ile anılması, neyzen başı olması ve bu görevi on sekiz yıl başarıyla sürdürmesi ile belgelemiştir. Musikînin sadece teknik yönü ile kalmamış, eski edvar kitaplarını inceleyen nazariyat ile de uğraşan bir sanatkârdır. Kendisine ait bir de nota yazısı mevcuttur. (95)
ESERLERİ:
1- Mevlevî âyinleri (Rast, Hicaz, Uşşak ve Çargâh)
2- "Rabt-ı Tabirat-ı Musikî": Bir edvar kitabıdır. Musikîden, musikî ile ilgili eserlerden söz eder. Şiir şeldinde ve Farsça yazılmıştır.
3- "Miraciye": Bütün Türk Musildsinde şaheser bir beste örneğidir. Segah, Müstear, Dügâh, Neva ve Hüseynî makamlarında beş bölüm olarak bestelenmiş, her bölümün başı "tevşih" ile süslenmiştir.
4- Gazeller, nazireler naatlar, saz eserleri
5- Türk Musikîsinde kullanılan perdelerin baş harflerini alarak Arap alfabesine dayalı bir nota yazısı bulmuş ve bu konu ile ilgili bir kitap yazmıştır.
Zaharya Efendi
(?-?)
Zaharya Efendi Ortodoks bir vatandaşımızda Büyük bestekâr Itrî ile çağdaştır. Musild tarihimizin yetkilileri onu Türk musikîsinin Bach'ı sayılan Buhurîzade Mustafa Itrî Efendi ile karşılaştırdıklarında, bu büyük ustayı ondan hiç aşağı tutmazlardı.
Zaharya, gerek kullandığı şiir malzemesi, gerekse musikîmizden aldığı motifler bakımından tam bir Osmanlı-Türk bestekârıdır. Bilhassa eserle-"• Dr. Mehmet Nazmi Özalp, Türk Musikîsi Tarihi-Derleme-cilt 1, s.l 75.
78 / TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ
rine güfte olarak seçtiği şiirler göz önünde tutulacak olursa, onun aynı zamanda Klâsik Türk şiirinden nasip aldığı söylenebilir.
Zaharya'nın yaşadığı dönem, "Lâle Devri" denilen ve Türk fikir, edebiyat ve musikî hayatının da yükseldiği dönemdir. İlim, edebiyat ve sanat erbabı, gerek padişahın ve gerekse sadrazam Damat İbrahim Pa-şa'nın bol teşvik ve himayelerine mazhar olmuşlardır. İşte musikîmizin en parlak yıldızlarından biri olan Zaharya Efendi, bu devirde ve bu hava içinde yetişmiştir. Doğum tarihi kesin olarak bilinmemekle beraber, şöhreti 1750 yıllarından sonra yayılmıştır. Zaharya'nın asıl mesleği kürkçülüktü ve aynı zamanda bir kilisede zangoçluk yapıyordu.
Zaharya Efendiden bugün bize intikal eden eser ancak dört besteden ibarettir. Diğer eserleri maalesef kaybolup gitmiştir. Fakat bu dört beste bile onun Türk musikîsindeki eşsiz yerini ve değerini göstermeye kâfidir.
Bazı inanılır kaynaklara göre, Zaharya Efendi ömrünün sonlarına doğru İslâmiyeti kabul ederek "Mir Cemil" adını almıştır. Nitekim bu isim altında da günümüze gelmiş olan eserler, aynen Zaharya'nın üslûp özelliklerini taşımaktadır. (96)
Zaharya'nın dört önemli eserinden üç tanesinin sözleri şunlardır:
HÜSEYNÎ AĞIR SEMAÎ
Talât'ın devri kamerde mihri âlem tabeder Seyret on dördünde ol meh-i âlem mehtâb eder Mihr-i dırahşanım şah-ı hûbanım gel ömrüm gel Seyret on dördünde ol meh-i âlem mehtâb eder.
RAST BESTE
Rengi mevc-i âb-ı zümrütten boyandı câmesi Sevr-i sebz endâme bağ oldu çemen hengâmesi Çâk-i sinem gibi pare pare kusanı nâmesin Nafizin tahrirden hatâ kesilmez hâmesi.
SEGAH BESTE
Çeşm-i meygûnun ki bezm-i mevde cânân dönderir Sâkî-i gül çehre güya cam-ı rahşan dönderir Berk-i ruhsârı arakriz-i gül âb-ı serin olur Ol gül endam ki agûşunda yaran dönderir.
Türk musikîsinde önemli bir kadın bestekârdır. Hayatı hakkında pek az bilgiye sahip olduğumuz Dilhayat Kalfa, isminden de anlaşılacağı gibi, sarayda yetişmiş ve "ICalfa" rütbesi kazanacak görevde bulunmuş olduğu kesindir. Musikîyi Harem'de değerli hocalardan öğrendiği ve iyi bir tanburî de olduğu, verdiği eserlerden iyice bellidir. Dilhayat Kalfa hakkında araştırmacılar çeşitli bilgiler veriyorlar. (97)
Bugün elde olan eserlerinden anlaşıldığına göre: Bestekârımız eserlerini mükemmel bir teknik ve üstün bir estetikle bestelemiştir. Makam seyirleri, prozodi mükemmeldir. Özellikle Evcârâ Peşrev ve Saz Semaîsi dehâ derecesine varan bir bestekârlık kudretinin ürünleridir. (98)
ESERLERİ:
Dilhayat Kalfa'nm Saz Eserleri:
Büzürg Peşrevi-Evcârâ Peşrevi - Çifte Düyek Evcârâ Saz Semaîsi Sipihr Peşrevi - Muhammes Mahûr Saz Semaîsi Hüseynî Peşrevi - (Hezar-Dînar) Hüseynî Saz Semaîsi
Dilhayat Kalfa'nın Sözlü Eserleri:
Mahûr Beste - Devr-i Kebîr: "Ta-be-key-sînemde ca etmek cefa vü kîne-