Dünya Ortodoks Hıristiyan Kiliselerinin "Ekumenik" (evrensel) merkezidir.
İstanbul'un "Fener" semtinde bulunduğundan "Fener Rum Ortodoks Patrikhanesi" veya kısaca "Fener Patrikhanesi" diye bilinir. Fener'de Ali Paşa Caddesi'ndedir.
İstanbul, Hıristiyanlığın ilk yayılış yıllarında piskoposluk merkezi olmuştur.
Fatih, İstanbul'u fethettikten sonra Bizanslıların ve Doğu Kilisesi'ne inananların beklediği ve korktuğu gibi davranmadı. Patrikhane, hiç beklemediği değişik şartlarla karşılaştı. Fatih, Patrikhane'ye Bizans imparatorlarının bile tanımadığı ayrıcalıklar verdi Bizans'ın ilgi göstermediği Doğu Kilisesi'ne ilgi gösterdi. Yenik Rum cemaatinin dini hayatını düzenlemek için başlarında bir patriğin bulunmasını uygun gördü. Patrik seçimi yaptırdı. Georgios Kurtesios Skholarios yeni Patrik seçildi. Fatih, Doğu Kilisesi'ne bağlı ve çoğu kendi tebaası olan Hıristiyanları manen kendisini destekler duruma sokmak için Doğu Kilisesi'ni Batı Kilisesi'ne karşı yeniden kurdu. Başına da Batı Kilisesi'nin düşman ilan ettiği Kurtesios'un gelmesini sağladı. Böylece Hıristiyan Osmanlı tebaasını da kazanmış oldu.
Fatih Sultan Mehmed; seçilmesinden sonra kendisini ziyarete gelen Patrik Gennodios'u kabul etti ve ona Patriklik asası ile İmparatorluk sınırları içinde Müslümanlar arasında Hıristiyanlara hukuki teminat kurduğunu belirten ve Patrik'in "hukuki statüsü"nü gösteren bir berat ve kiliseye karşı saldırılar için güvence verdi. Kiliseyi vergiden muaf tuttu. Patriği protokolde vezirlerle eşit kıldı. Koruyucu olarak, yeniçeri çorbacılarından bir muhafız kadısı ayırdı. Rumların dini, hukuki, cezai işlerinden Patrikhane'yi muhatap aldı.
Patrikhane'nin 8000 metrekarelik bir alan da çevresi 3-4 metrelik duvarla kaplanmasını sağladı.
Patrikler, Ortodoks Hıristiyanların temsilci ve başkanı olarak Divan-ı Hümayun'da her zaman söz hakkına sahipti. Ancak, siyasete karışmaları, İmparatorluk içinde kötü davranışlarda bulunmaları, onların bu yetkilerinin zamanla kısılmasına sebep oldu. Devletin selameti için kardeşlerini, oğullarını dahi idam ettirmekten çekinmeyen Osmanlı padişahları daha sonra devlet aleyhine faaliyette bulunan iki patriğin idamına karar vermek zorunda kaldı.
IV. Mehmed devrinde Rum Patriği III. Parthenios'un Eflak voyvodası Costantin'i isyana teşvik ettiği, İstanbul yangınlarında şehirde yağma ve kargaşalıklar çıkardığı için 1657'de Parmakkapı'da asılarak idam olundu.
Bu tarihten sonra, patriklerin seçiminde ferman vermeleri kaldırıldı. Patrikhane'den Hazine-i Hassa'ya 100.000 akçe, dış hazineye de 140.000 akçe vermeleri karar altına alındı. Bundan sonra "İclas törenlerinin sadrazamın huzurunda yapılması uygun görüldü. Kilise tarihçileri bu konuda "Bu olayda sorumluluk Türklere ve Türk hükumetlerine düşmemektedir" diyerek Fener Rum Ortodoks Patrikhanesi'ni eleştirdiler.
Mora isyanlarını el altından kışkırttığı, Yunanistan'ın istiklalini kazanması için silahlı Rum çetelerine maddi ve manevi yardımda bulunduğu ortaya çıkınca Patrik II. Gregorios idam edildi (1821).
İşte bu tarihten sonra Patrik'in eşiğinde idam edildiği "Ortakapı" hiç açılmadı. Patrikhane'ye "Ortakapı"nın sağındaki kapıdan girilip, solundakinden çıkıldı. Kilitli ve hiç açılmayan bu kapının arkasında Patrik II. Gregorios'un resmi asıldı. Gizli bir kararla bu tarihten sonra görev alan patrikler ve metropolitler, Patrik II. Gregorios'un asıldığı yerde bir Türk sultanı veya Türk devlet büyüğü idam edilmedikçe "Ortakapı"nın açılmamasına karar verdiler. Bu kapı halen kapalı bulunmaktadır.
Fener Rum Ortodoks Patrikhanesi, tarih boyunca Osmanlı İmparatorluğu'ndan ve 1923'ten sonra Cumhuriyet hükumetlerinden daima destek gördü.
Patrikhane'nin yetkileri önce 1833'te Yunan Kilisesi'nin kurulmasıyla ordudan 1870'te Milli Bulgar, 1879'da Sırp ve 1885'te Romen kiliselerinin bağımsızlıklarını ilan etmesiyle daraldı. Fener sadece "Rum Ortodoks Cemaati"nin dini merkezi hüviyetini aldı. Fuad Paşa'nın 1844'te Fatih'in imtiyazlarını tekrar Patrikhane'ye vermesi de Patrikhane'nin eski nüfuz ve itibarını kazandırmadı.
Fener Rum Ortodoks Patrikhanesi Yunanistan'ın istiklalinden sonra Bizanslı kisvesini attı. Yunanistan'ın ikinci bir elçiliği haline geldi. Hele 1904'den sonra Bizans'ı ihya etmek hülyası Yunanlı yöneticilere "milli bir siyaset" oldu. Patrikhane Yunan Hükumeti'nin emrine girdi. 1909'da Osmanlı topraklarındaki Rumları Yunanistan lehine isyan ettirmek için gizli çabalar gösterdi. Hükumet, 1910'da Patrikhane'yi askeri kordon altına aldı. Çünkü bu tarihten az önce sonradan Yunan Başvekili olan Venizelos gizlice İstanbul'a gelmiş, Patrikhane'de Patrik ve Patrikhane mensuplarıyla, ileri gelen Rumlarla toplantılar yapmıştı.
Patrikhane'nin Balkan ve I. Dünya Savaşları sırasında Osmanlılara karşı düşmanca davranışları arttı. Başta Patrik Malatayos olmak üzere bütün metropolitler savaş şartlarından yararlanmak için büyük bir çabaya giriştiler.
1918'de Patrikhane "Etnik-i Eterya Cemiyeti", "Rum Matbuat Cemiyeti", "Rum Müdafaa-i Milliye Cemiyeti", "Rum Trakya Cemiyeti" "Rum Muhacirin Cemiyeti", "Rum Tüccar Cemiyeti", "Rum Küçük Asya Cemiyeti", "Rum Edebi Cemiyeti", "Rum İzcilik Teşkilatı"nı kurdurdu. Bu Rum teşekküllerinin faaliyetleri hep Fener Rum Ortodoks Patrikhanesi'nde yönlendiriliyordu. Bu sırada Patrikhane'ye yerli Rumlardan başka Yunanistan'dan üç milyon, Amerikalı Rumlardan da dört milyon drahmi para yardımı geldi. Patrikhane "Ruhani Meclisi"nin güçlenmesi için Kayseri, İnoz, Ankara, Vize, Amasya, Çanakkale, Trabzon metropolitleri İstanbul'a çağırılıp bilgi verildi.
Patrikhane'nin en büyük ihaneti, Doğu Karadeniz bölgesinde "Pontus Cemiyeti"ni kurdurarak, Türkleri Anadolu'da arkadan vurmak planı idi. Başında Trabzon Metropoliti Hrisantos'un bulunduğu "Pontus Cemiyeti" silahlı Rum çeteleri kurdurup Türklere karşı toplu cinayetlere girişti. Sinop, Samsun, Ordu, Giresun, Trabzon, Amasya vilayetlerinde etkili olan silahlı Rum çeteleri, Heybeliada Ruhban Okulu'nda yetiştirilen "İhtilalci papazlar" ile birlikte çalışıyorlardı.
1918'de Yunanistan'dan gelen talimatla Patrikhane, "Bizans Hülyası"nı gerçekleştirdi. Patrikhane'nin istiklalinin ilanı anlamına gelen "Çift Kartal'"lı Bizans Bayrağı dış kapıya çekildi. Bütün bunlara rağmen Karamanlı olan Patrik, siyasi işlerde "hafif ve pasif" bulunduğundan, Yunanistan Başbakanı Venizelos'un emriyle değiştirildi ve yerine Doroteos patrik oldu. Bu arada Patrikhane'ye Yunanistan'dan siyasi müşavir olarak Kanelopulos, askeri müşavir olarak da Albay Kanamakis geldiler.
Fener Rum Ortodoks Patrikhanesi'nin Mütareke ve Türk milletinin İstiklal Savaşı yıllarında amaç dışı faaliyeti ve Türk milletine ihaneti 5 Mart 1921 günü Yunanistan Millet Meclisi'nde de belgelendi. Yunan hariciye nazırı Baltacis, yaptığı konuşmada, Fener Patrikhanesi'nin faaliyetlerini övgüyle anlattıktan sonra "Yunan milleti, Fener Patrikhanesi'ne teşekkür borçludur. Onun eski mücadeleleri Yunan milletini böyle büyük bir fetihe kavuşturdu" dedi.
Kurtuluş Savaşı'nın kazanılmasından sonra Fener Patrikhanesi'nin planları bozuldu. Doroteos'un yerini eski Patrik IV. Malatayos aldı. Lozan görüşmeleri başlamış, Ankara Hükumeti'nin Valisi Haydar Bey İstanbul'a vali olmuştu, işgal kuvvetleri daha İstanbul'dan çekilmemişlerdi. Kendilerini suçlu gören Rumlar ve Patrikhane mensupları geleceklerinden korkarak İstanbul'u terkettiler. Kaçanlar arasında eski Patrik Doroteos ile bazı militan metropolit ve papazlar da vardı. Bu durum İstanbul'da Rumların iki ayrı görüşe ayrılmalarına neden oldu. Panaya Kilisesi Patrikhane aleyhine kampanya açtı. 3 Haziran 1923 günü Patrik Malatayos taraftan 30-40 kadar papaz Panaya Kilisesi'ne saldırdı. Orada bulunan Damayonudu ile bazı Patrikhane aleyhtarlarını tartaklayıp dövdü. Ertesi günü Patrikhane aleyhtarları, Fener Patrikhanesi'ne giderek Patrik'in derhal istifasını ve olaylara bulaşmamış yeni bir patrik seçmesini istediler. Bu sırada imzalanan Lozan Antlaşması'nda Patrikhane'nin merkezinin İstanbul'da olması gerektiği belirlendi ve Patrikhane'nin Rum Ortodoks Cemiyeti'nin dini merkezi olma niteliği kabul edildi. Cumhuriyet yönetimi bu statüye uygun olarak Patrikhane ile ilişkilerini sürdürmektedir.
Fener Rum Patrikhanesi
Ortodoks kilisesinin başpiskoposluğu İstanbul’da Fener semtindeki Aya Yorgi kilisesinde bulunduğu için Türkiye’de Fener Rum Patrikhanesi adıyla anılmaktadır
Birinci Constantinus’un (306-337) Roma İmparatorluğunun başkentini Roma’dan Bizans’a taşıması ve şehre Konstantinopolis (İstanbul) adını vermesiyle buradaki kilise başpiskoposluk mevkiine yükseldi Böylece Bizans’ın daha önce bağlı bulunduğu Herakleia Perinthos Metropolitliği de Konstantinopolis’in yetki alanına girdi Altıncı asırda piskoposun resmî ünvanı “Yeni Roma (Konstantinopolis) Başpiskoposu” ve “Ekumenik Patrik” idi Hıristiyanlık Doğu Avrupa’nın büyük bölümüne (Bulgaristan, Sırbistan, Romanya, Rusya) Konstantinopolis’ten yayıldı Bilhassa Osmanlıların akınlarına hedef olmaya başladıktan sonra zaman zaman bâzı Bizans imparatorlarının Doğu ve Batı kiliselerini birleştirme teşebbüslerine patriklik şiddetle karşı çıktı Fâtih Sultan Mehmed Han İstanbul’un fethini gerçekleştirdiği sırada, son Patrik İkinci Athanasios, iki kilisenin birleşmesine karşı çıktığı için görevi bırakmış ve yerine tâyin yapılmamıştı
Fâtih Sultan Mehmed, İstanbul’u aldıktan ve Ayasofya’yı da câmiye çevirdikten sonra Ortodokslara dînî hayatta serbest olduklarını, bir patrik seçerek patrikhânenin faaliyete geçirilmesini bir fermanla bildirdi Fermanda patrikhâneye çok geniş haklar tanınıyordu Fâtih’in hiçbir mecburiyeti yokken onlara bir takım dînî imtiyazlar tanımaktaki gâyesinin; doğu ve batı kiliselerini birbirinden ayırmak olduğu belirtilmektedir Esâsen, ikiye bölünmüş bir Hıristiyanlığı bu siyâsetiyle devam ettirmek istedi tezi akla ve mantığa uygun geldiği için kabul edilmektedir Halbuki İslamiyetin müdafii olarak hareket eden ve hazreti Peygamberin müjdesine mazhar olan Fâtih Sultan Mehmed’in burada insana insan olma bakımından verdiği değer ortaya çıkmaktadır O târihe gelinceye kadar hiçbir hükümdara nasip olmayan ve bugün için dahi uygulanması mümkün görülmeyen bu büyük toleransı ile Fâtih, insanlığın en yüksek mertebesine erişmiş hârikulâde bir şahsiyettir
Patrik makamı, 1453-56 yılları arasında bugünkü Fâtih Câmiinin bulunduğu yerdeki Havâriyyûn Kilisesinde, 1456-1587’de ise Manastır kilisesinde kaldı Buranın Fethiye adıyla câmiye çevrilmesinden sonra Fener’de Panakgia kilisesine (1587), buradan Balat’taki Hagios Dimitrios kilisesine (1597) ve son olarak da günümüzdeki patrikhânenin bulunduğu Aya Yorgi kilisesine taşındı (1601)
On yedinci yüzyıldan itibaren bâzı patriklerin siyâsetle uğraştıkları ve merkezî otoriteyi sarsıcı hareketlerde bulunmaları üzerine patrikhânenin haklarına kısıtlama getirildi Devlete karşı tutum ve davranışları sebebiyle Patrik Porthenios IIIve Patrik Gregorios II asıldılar 1821’de ise, Yunanistan’ın bağımsızlığı için ayaklanan Rum çetelerine para ve silâh yardımında bulunan ve Mora Ayaklanmasını açıktan açığa kışkırtan Patrik Gregorios, İkinci Mahmud Hanın emriyle patrikhânenin orta kapısında îdâm edildiler Patriğin göğsüne asılan yaftada kendilerine bahşedilen imtiyazlar belirtildikten sonra; “Allah tarafından müeyyed ve bekâsı, Âyât-ı semaviyye ile sâbit bulunan din ve devlet” aleyhinde işlediği hıyânetler sayıldıktan sonra, başkalarına da ibret olsun diye idam edildiği ifade ediliyordu Bu târihten îtibâren patrikhânenin ana giriş kapısı devamlı kapalı tutuldu Rumlar hâlâ bu kapıyı intikam hissi ile kapalı tutmakta ve burada bir Türk büyüğü asılmadıkça açmayacaklarını ifade etmektedirler
1829’da Yunanistan’ın bağımsızlığını kazanmasından sonra patrikhane her geçen gün Yunan hükümeti ile işbirliğini arttırdı Osmanlı topraklarında yaşayan Rumları pâdişâha ve idareye karşı devamlı kışkırtmaya çalıştı Pâdişah aleyhinde çalışan gizli cemiyetleri destekledi Birinci Dünyâ Savaşından sonra (1918) Türk topraklarının bir bölümünü Yunanistan’a bağlamak ve Bizans’ı yeniden diriltmek gâyesiyle harekete geçti Bu amaçla Rum Matbuat Cemiyeti, Rum İttihadı Millî Cemiyeti, Etniki Eterya, Rum İzcilik Teşkilâtı, Rum Küçük Asya Cemiyeti ve Rum Trakya Cemiyeti gibi kuruluşları maddî bakımdan destekledi 16 Mart 1920’de İstanbul’un işgâli üzerine, patrikhâneye Bizans’ın çift başlı kartal armasını taşıyan bayrağı çekildi Ayrıca Ayasofya’yı da ele geçirip kubbesine çan ve kapısına Bizans bayrağı asmak isteyen patrikhâne, Sultan Vahideddîn Hanın özel muhafız birliğini buraya yerleştirmesi üzerine bu arzusuna kavuşamadı
Kurtuluş Savaşının kazanılmasından sonra Patrik Doroteos ile patrikhânenin önde gelen din adamları Yunanistan’a kaçtılar Türk milleti zor gününde kendisini arkadan hançerleyen patrikhânenin artık ülke sınırları dışına çıkarılmasını istiyordu Nitekim Lozan görüşmeleri sırasında Türk murahhas heyeti, patrikhânenin artık İstanbul’da kalamayacağını kesin bir dille ifade etmişti Buna rağmen İngiliz diplomatı Lord Gürzon’un İnönü ve Rızâ Nur’la görüşmesinden sonra patrikhânenin Türk topraklarında kalmasına müsâade edildi Bu muahedeye göre patrikler TC uyruklu olarak ve Sen Sinot Meclisince seçileceklerdi
1987’de patrikhâneye bağlı dört metropolitlik (Kadıköy, Adalar, Terkos, Bozcaada ve Gökçeada), 61 Rum Ortodoks kilisesi, 11 Rum manastırı faaliyet hâlindeydi
İstanbul'da ve diğer bazı bölgelerdeki Ortodokslar'ın ruhanî merkezi.
Hıristiyanlık, Hz. îsâ'nın tebliğiyle Filis¬tin'de ortaya çıkmış olmasına rağmen daha çok Filistin dışındaki Roma İmpa¬ratorluğu topraklarında ve Grek kültür muhitinde yayılıp gelişmiştir. Başlangıç¬tan itibaren üç asır boyunca Roma bas¬kısı altında yaşayan hıristiyanlar, İmpa¬rator I. Konstantinos'un devleti ayakta tutmak için dinden faydalanmak ama¬cıyla "Milano fermanı" denilen izinname¬yi imzalaması üzerine (313) hürriyetleri¬ne kavuştular. I. İznik Konsili'nden (325) sonra kilise Roma İmparatorluğu"nun idarî taksimatını esas alarak teşkilâtlan¬dı. Buna göre eyaletlerin (dioceses) ana¬kentinde (metropolis) daha sonra "pat¬rik" diye adlandırılan başpiskoposlar, vilâyetlerin merkezinde de piskoposlar bu¬lunuyordu. 0 dönemde toprakların ta¬mamı Roma, İskenderiye. Antakya, Kay¬seri, Efes ve Herakleia olmak üzere altı büyük başpiskoposluğa ayrılmıştı. Kons-tantinos, Herakleia metropolitliğine bağ¬lı küçük Byzantion piskoposluğunu iki misli büyüyecek şekilde imar ederek Konstantinopoüs (Yeni Roma, İstanbul] adıyla imparatorluğun yeni başşehri yap¬tı [303]; ayrıca burayı başpiskoposluğa yükselterek Hıristiyanlığın mer¬kezi haline getirdi. 380'de Hıristiyanlık
bütün imparatorluğun resmî dini olduk¬tan sonra bu yeni merkezde toplanan ikinci ekümenik (evrensel) konsil (381), Yeni Roma piskoposunun doğu kilisesin¬de en yüksek, bütün hıristiyan kilisesi içinde ise Roma piskoposu ile (papa) eşit mevkiye sahip bulunduğunu kabul etti. 451 Kadıköy Konsili de bu kararı benim¬seyerek Roma ve Yeni Roma piskopos¬larının tamamıyla birbirine eşit oldukla¬rını tasdik ve teyit etti; ancak birinci şe¬ref derecesini papaya verdi. Kayseri, Efes ve Herakleia başpiskoposlukları İstan¬bul başpiskoposluğuna (patriklik) bağlan¬dı; ayrıca bu makamın yetki alanı Pon-tus, Asya ve Trakya eyaletlerini de kap¬sayacak şekilde genişletildi. Papalığın karşı çıktığı Kadıköy Konsilinin bu ka¬rarları, daha sonraki dönemlerde bir¬birlerini çok sert biçimde eleştirecek. hatta aforoz edecek olan bu iki kilise¬nin hem siyasî hem de dinî mücadele ve rekabetlerinin ilk adımını meydana ge¬tirdi. 482'de Bizans İmparatoru Zenon'un patrikle birlikte, monofizit-diyofızit tar¬tışmasıyla ilgili olarak yayımladığı fer¬man (tıenotikon) papa tarafından redde¬dildi ve papa patriği de aforoz etti. VI. yüzyılın başlarında İstanbul piskoposu¬nun resmî unvanı "Konstantinopolis (Ye¬ni Roma) başpiskoposu ve ekümenik pat¬rik" oldu. Roma'nın benimsemediği "ekü¬menik patrik" unvanını daha sonra Pa¬pa I. Gregorios şiddetle protesto etti.
692 Trullo Konsili, İmparator lustinia-nos döneminde (527-565) devlet teşki¬lâtı içindeki statüleri tesbit edilen beş patrikliği (Roma, İstanbul, İskenderiye, Antakya ve Kudüsi onayladı. Ancak Suri¬ye, Filistin ve Mısır 638-640 yılında müs-lümanlann eline geçtiği için Roma ve İs¬tanbul dışındaki patrikliklerin o tarihte gerçek bir gücü kalmamış ve bu durum İstanbul patrikliğinin doğudaki ruhanî Üstünlüğünün pekişmesini kolaylaştır¬mıştı. 692 Trullo Konsili hıristiyanlar ara¬sındaki putperest gelenekleri yasakla¬dığı gibi Roma kilisesince kabul edilen bazı hususlara karşı kararlar aldı ve bu kararlar İstanbul ile Roma'nın arasının tamamen açılmasına sebep oldu. İmparator 111. Leon (717-741) ve V. Konstanti-nos (741-7751 dönemlerinde Bizans'ta ortaya çıkan "tasvir kırıcılık hareketi". Papa 111. Gregorius'un tel'in ve mahkûm etmesi üzerine İstanbul ile Roma arasın¬da yeni bir ihtilâfa yol açtı. V. Konstan-tinos, o zamana kadar Roma kilisesine bağlı olan İtalya'nın Grekleşmiş güney eyaletleri Kalabria ile Sicilya'yı ve hatta İstanbul patrikliğine bağla¬dı; böylece İstanbul kilisesinin hâkimi¬yet alanını daha da genişletti. Papa II. Stephanus'un Lombardlar'a karşı Frank-lar'la antlaşma yapması. Roma kilise dev¬letinin kurulup Frank Devleti ile müşte¬rek hareket etmesi ve böylece iki mer¬kez arasındaki uçurumun derinleşerek Romanın Grek doğudan, Bizans'ın da Latin batıdan kovulması sonucunu do¬ğurmuştur. Bir taraftan siyasî bölün¬müşlük, diğer taraftan dinî görüş ayrı¬lıkları iki mezhep arasında rekabeti iyi¬ce arttırdı. Batı Roma topraklarında hâ¬kimiyet kuran Frank Kralı Charlemag-ne'ın 800 yılında Roma'ya giderek pa¬panın elinden imparatorluk tacı giymesi ilişkileri daha da bozdu. Charlemagne'ın Hıristiyanlığın koruyucusu sayılması. Bi¬zans imparatorlarının nüfuzunun sarsıl¬masına yol açtığı gibi papanın en büyük ruhanî reis olarak hükümdarlara taç giy¬dirmesi de İstanbul patrikliğinin tepki¬sini çekti.
Batı'nın Bizans İmparatorluğu'nun si¬yasî hâkimiyetinden kendini çözmesin¬den sonra Bizans'ın da Roma kilisesinin ruhanî sultasından kurtulması için ilk kesin adımı atan, 858'de istanbul pat¬rikliğine çıkan Photios oldu. Hıristiyan¬lık Doğu Avrupa'nın büyük bölümüne (Bulgaristan, Sırbistan, Romanya, Rusyal İstanbul'dan yayılmıştı ve İstanbul ile Roma kendi nüfuz alanlarını genişlet¬meye uğraşıyorlardı. Bulgarlar'ın İstan¬bul kilisesi kanalıyla hıristiyanlaştırıl-ması, daha sonra da papanın burayı Ro¬ma'ya kazandırma gayreti, iki kilise ara¬sındaki ihtilâf ve mücadeleyi en yüksek noktasına ulaştırdı. Patrik Photios'un 867 yılında İstanbul'da topladığı ruhanî meclis (sinod) Papa I. Nicolaus'u aforoz etti. Batı dünyasının ayrı bir devlet ola¬rak kendini kabul ettirmesi, Bizans'ın cihanşümul devlet düşüncesinin temel¬lerini sarstığı gibi Slav dünyasının İstan¬bul kilisesi tarafından hıristiyanlaştırıl-ması da Roma kilisesinin cihanşümul-lük iddiasını Doğu'da dayanaksız bırak¬mıştı. Güney Slavlarfnın kilise teşkilâtı içine alınmasını Rusya'nın İstanbul pat¬rikliğine bağlanması takip etti. Nihayet 16 Temmuz 1054'te papa patrikle ru¬hanî meclis üyelerini, buna karşılık pat¬rik de papa ile onun ruhanî meclis üyelerini aforoz ederek iki kiliseyi kesin bi¬çimde birbirinden ayırdılar. Bu ayrılış, İs¬tanbul Ortodoks Patrikhânesi'nin Slav kavimleri ve eski Doğu kiliseleri üzerin¬de nüfuzunun artmasına sebep oldu. Papalık IV. Haçlı Seferi sırasında İstanbul'u işgal ederek burada bir Latin İmpara¬torluğu kurunca (1204) İstanbul Orto¬doks Patrikliği İznik'e taşındı. Papa III. Innocente İstanbul'a bir kardinal gön¬derip dinî hizmetleri gördürmek istediy¬se de halk İznik'te oturan patriğe bağlı¬lığını sürdürdü. Latinler'in İstanbul'da yaptıkları mezalim, Ortodokslar in Kato-likler'e karşı duydukları kini daha da arttırdı. İstilâcıların İstanbul'u terketme-sinden sonra [304] patrik¬hane tekrar eski merkezine döndü.
İki kilisenin birleştirilmesi konusunda değişik zamanlarda yapılan girişimler, mezhepler arasındaki karşılıktı nefret yüzünden daima başarısız kaldı. Osmanlı Türkleri'nin Balkanlar'daki fetihlerinden telâşa kapılan Bizans İmparatoru VIII. lohannes papadan yardım istediğinde papa kiliselerin birleştirilmesi şartını İle¬ri sürdü. İmparator, patrikhanenin iti¬razına rağmen bu teklif uyarınca iki ki¬lisenin birleştiğini 6 Temmuz 1439 gü¬nü resmen açıkladı. Fakat kararı patrik¬hane ve diğer Doğu kiliseleri kabul et¬medikleri gibi 1443'te Kudüs'te yaptık¬ları toplantıda tamamen hükümsüz say¬dılar. Türk tehlikesi arttıkça kiliselerin birleşmesi konusu daha sık gündeme geldi. Son Bizans imparatoru XI. Kons-tantinos da papalıktan yardım sağla¬mak için bir girişimde bulundu. Roma-dan gelen Kardinal Isidoros. patrikha¬neyi bir tarafa bırakarak 12 Aralık 1452 günü Ayasofya'da Katolik usullerine gö¬re bir âyin tertipledi ve patrikhanenin Roma kilisesine katıldığını açıkladı. Pat¬rik II. Anastosios bu emrivâkiye büyük tepki göstererek istifa etti. Megadük No-taras da imparatorluk konseyinde açık¬ça, İstanbul'da Latin külahı görmekten¬se Türk sarığı görmeyi tercih ettiklerini söyledi. Patrikhanenin başında bir patri¬ğin bulunmadığı bu sırada İstanbul Türk¬ler tarafından fethedildi. [305]
Fetihten sonra Fâtih Sultan Mehmed patriğin kendisini ziyarete gelmeyişinin sebebini araştırınca patrikliğin altı ay¬dır boş olduğunu öğrendi. Bunun üzeri¬ne bu makamı ortadan kaldırma gücü elinde iken iki kilisenin birleşmesini ön¬lemeyi amaçladığı için Ortodoks ruhban zümresinden usul ve nizamına göre ye¬ni bir patrik seçmelerini istedi. Fâtih'in emri üzerine toplanan ruhanî meclis, bir¬leşmeye karşı olan ve 12 Aralık 14S2'-deki âyini protesto eden âlim Georgios Skolarios'u II. Gennadios adıyla patrik seçti. Yeni patriği saraya yemeğe, çağıran Fâtih, ona ruhanî hâkimiyeti simge¬leyen patriklik asası ile tacını vererek hürmet gösterdi ve Bizans döneminde¬ki patrik seçimi töreninin aynen yapıl¬ması için ilgililere emir verdi. Padişahın kapıya kadar uğurladığı patrik, saray¬dan beyaz bir ata bindirilerek merasim¬le patrikhaneye ayrılan günümüz Fâtih Camii'nin yerindeki On İki Havari Kİ1İ-sesi'ne götürüldü. Patrikhane çevresine Anadolu'dan getirilen Türkler'in yerleş¬tirilmiş olması ve içinde bir Türk'ün ce¬sedinin bulunması sebebiyle bir yıl son¬ra On İki Havari Kilisesi'nden Çarşamba civarındaki Pammakaristos Manastırı'-na taşındı (1455). 131 yıl burada hizmet gören patrikhane, Şeyhülislâm Çivizâde Mehmed Efendi'nin fetvası ile kilisenin camiye (Fethiye Camii) çevrilmesi üzeri¬ne Fener civarındaki Eflak Konağı Kili¬sesi ne, 1597'de de Balaftaki Aya Di-mitri Kilisesi'ne yerleştirildi. Bu tarih¬ten sonra Fener Ortodoks Patrikhânesi adıyla anılan kurum, 1602 yılında bu¬gün de içinde bulunduğu Aya Yorgi (Hagios Georgios) Manastın'na taşındı. Bu¬rası, Cumhuriyet döneminde sonuncusu 1989'dan 1991'e kadar süren iki onarım geçirmiştir.
Fâtih Suttan Mehmed, patriğe Türk ve İslâm hukuku çerçevesinde dinî ve medenî haklar tanıyan bir ferman vermişti. Fermanda patrik ve diğer din bü¬yükleri muhterem sayılıyor, her türlü sal¬dırıdan ve vergiden muaf tutuluyordu.
Patrik vezirle aynı derecede kabul edil¬mişti ve gerektiğinde padişahın huzu¬runa çıkarak veya divan toplantılarına katılarak cemaatinin meselelerini dile getirebilecekti. Ayrıca patrikhaneyi ko¬rumak üzere yeniçerilerden bir muhafız birliği görevlendirilmişti. İmparatorluk topraklarındaki bütün kiliseler Ortodoks ruhban zümresinin yönetiminde bırakı¬lıyor ve âyinlerin serbestçe yapılması¬na izin veriliyordu. Kilise eskiden olduğu gibi evlenme, boşanma, miras, doğum ve Ölümle ilgili hukukî düzenlemeleri ya¬pabilecekti. Böylece resmen bağımsız bir dinî kurum olarak tanınan patrikha¬nenin bu imtiyazları daha sonra tahta çıkan bütün padişahlar tarafından da tasdik edildi. Hatta rivayete göre, bir yangında yandığı sanılan Fâtih'in ferma¬nını yenilemek istemeyen ve toprakla¬rında Hıristiyanlığı yasaklamayı düşü¬nen Yavuz Sultan Selim'e Şeyhülislâm Zenbilli Ali Efendi muhalefet etmiş, İstanbul'un fethine katılan üç yaşlı yeni¬çerinin ifadelerine başvurulmak sure¬tiyle fermanın varlığı ispatlanıp patrik Edirne'de padişahın huzuruna çıkarıla¬rak yenileme işlemi gerçekleştirilmiştir. Fâtih'in fermanı sayesinde kilise içinde ve dışında Ortodoks cemaatinin başka¬nı sayılan patrik dinî, hukukî ve cezaî iş¬lerde en yetkili kişi durumuna geldi. Pat¬rik, görevini başkanlığında toplanan ru¬hanî meclisle birlikte yapıyordu. Kilise¬de kurulan mahkemede cemaatin da¬vaları görülüyor ve cezalar da kilise ha¬pishanesinde infaz ediliyordu; fakat ka¬rarlar ancak devletin onayından geçtik¬ten sonra uygulanabiliyordu.
Bütün hıristiyan dünyasını hayrete dü¬şüren bu fermanla patrikhaneye tanı¬nan imtiyazlar eskiye göre çok fazla idi. Bizans döneminde patriklerin hiçbir cis-manî yetkileri yoktu; sadece kilise ile ve vakıfların yönetimiyle ilgilenirlerdi. Kili¬se daima devletin üstün otoritesine tâ¬bi olmuş, imparatorlar onu kendi siyasî hedefleri için kullanmışlar, hatta kendi dünyevî otoriteleriyle dinî konuları cö-zerek birtakım inançlar dahi icat etmiş¬lerdi. Dinî bir kurum olan sinodun karar¬ları otomatik biçimde devlet kararları haline gelmişti. Patriklik seçimi başlan¬gıçta kilise mensuplarına aitken daha sonra bunu imparatorlar yapmaya baş¬ladı. Kilise adamları ile halktan ileri gelenler patriklik için üç piskoposu aday gösteriyorlar, imparator da bunlardan birini tayin ediyordu. Sonraları bazı dü¬zenlemeler yapılarak buna da bir sınırlama getirildi ve patrik olabileceklerin bildirilmesi hakkı sadece kilise mensup¬larına tanındı. Ancak halkın seçimin dı¬şında tutulduğu bu sistem de pek uy¬gulanamadı ve imparatorlar kendi iste¬diklerini patrik seçmeye başladılar; im¬paratora karşı gelen patrikler de ya az¬ledildiler veya sürgün cezasına çarptırıl¬dılar. Patrikhaneyi yeniden ihya eden Fâ¬tih Sultan Mehmed, patrik seçimini met¬ropolitlerden oluşan ruhanî meclise bı¬raktı; meclis metropolitler arasından ol¬gunluk yaşına erişmiş, devletin güveni¬ni kazanmış, Osmanlı tebaası olan, ilim ve kilise kanunlarına vâkıf bir kişiyi se¬çerek bildiriyordu. Osmanlı Devleti pat¬riğin dinî ve medenî hukukunu itina ile tesbit etmişti. Ancak patriklerin, dinî olmakla birlikte siyasî bir mahiyet arze-den Doğu ve Batı kiliselerinin birleşme¬sine dair konularla ilgilenmeleri kesin biçimde yasaklanmıştı. Dinî yetkilerini aşmadıkları ve siyasetle uğraşmadıkları sürece patriklere hiçbir müdahalede bu¬lunulmamıştır. Fâtih Sultan Mehmed'den sonra gelen padişahlar da patrikhane¬nin teşkilâtına ve yetkilerine dokunma¬dılar. Bu imtiyazlar sayesinde patrikha¬ne âdeta devlet içinde devlet gibi görü¬nüyordu. Ortodoks cemaatinin, resmî tabiriyle Rum milletinin başı sayılan pat¬rikten sonra gelen metropolitler de onun kaymakamı durumunda idiler ve aynı haklara sahip olup vergi vermiyorlardı. Fâtih'in patriğe ruhanî işlerde çeşitli hak¬lar tanıması ve ona "millet başı" unvanı vererek cemaatinin meseleleri üzerinde yetkili kılması Ortodoksluğu kurtardı. Os-manlılar'ın Balkanlar'dakİ Ortodokslar'ı kendi bayrakları altında toplamalarından sonra Bulgaristan, Sırbistan, Karadağ ve Eflak-Boğdan kiliseleri de yeniden pat¬rikhaneye bağlandılar; böylece patrik bu ülkelerin millî devletlerini ve kiliselerini kurdukları XIX. yüzyıla kadar geniş bir bölgede dinî otoritesini yürüttü. Mısır, Suriye, Filistin, Kıbrıs ve Rusya'dakiler gi¬bi pek çok patriklik de İstanbul'a bağ¬landı, ancak Moskova patrikliği 1S93'te bağımsız oldu. Patrikhanenin emrinde bulunan Fenerli Rum beylerinin Divân-ı Hümâyun'da tercümanlık görevini üst¬lenmeleri ve XVII. yüzyıldan itibaren Ef¬lak-Boğdan beyliklerine tayin edilmeleri bu kurumun nüfuzunu daha da arttırdı.
Patrikhane, Fâtih Sultan Mehmed ta¬rafından yeniden kuruluşundan itibaren Türklük aleyhine sinsice iki yönlü bir po¬litika takip etmiştir. Bunlardan biri, ken¬dini Avrupa kamuoyunda müslümanların eline düşmüş mazlum bir kuruluş olarak tanıtma çabasıdır. Nitekim 1699 Karlofça Antlaşması'na patrikhanenin di¬nî serbestisinin engellenmemesine dair bir madde konulmuştur. 1774 Küçük Kaynarca Antlaşmasında ise bu husus Rus çarının teminatı ile daha da pekiş¬tirilmiş, böylece Lozan Konferansı'na ka¬dar bu mazlum kuruluş propagandası başarıyla yürütülmüştür. Takip edilen politikanın ikinci yönü ise Sırp, Arnavut. Ulah, Bulgar gibi Rum olmayan Ortodoks tebaanın Rumlaştırılarak Bizans İmpa-ratorluğu'nun ihyasına çalışılmasıdır. Bu¬nun ilk tezahürü 1657'de görüldü. İs¬tanbul'daki karışıklıklardan faydalana¬rak bazı Rum gençlerinin yeniçeri kılığın¬da Türkler'e saldırmasının yapılan tah¬kikat sonunda patriğin emriyle olduğu ortaya çıktı ve sonuçta Eflak voyvodası ile birlikte ihtilâle kalkıştığı tesbit edi¬len Patrik İN. Parthenios Parmakkapf-da idam edildi. Fâtih'ten beri patrikha¬ne ile hükümet merkezi arasında süre¬gelen dengeler bu olayla bozuldu. O gü¬ne kadar patrikler göreve başlama töre¬ni sırasında padişahın huzurunda hil'at giyerken bundan vazgeçilerek törenin sadrazamın huzurunda yapılmasına ka¬rar verildi. Bu şekilde Osmanlı yönetimi, dinî müsamahanın yanında siyasî gücünü kullanma ve kontrolünü arttırma niyeti¬ni taşıdığını da ortaya koymuş oldu.
Patrikhane, kendini mirasçısı saydığı Bizans İmparatorluğu'nu canlandırmayı ideal hedef (megalo idea "büyük mefku¬re"} kabul ediyordu. Bunu gerçekleştir¬mek için Osmanlı Devleti'ni parçalayıp önce müstakil bir Yunanistan, sonra da yeni bir Bizans Devleti kurma karan alan gizli Etniki Eterya Cemiyeti'nin tabii üye¬lerinden Fenerli Rum ailelerinin tesiriyle Eflak-Boğdan'da ayaklanmalar başla¬tıldı; isyan daha sonra Mora yarımada¬sına sıçradı. Eflak ve Mora isyanlarıyla ilgisi tesbit edilen Patrik II. Gregorios, II. Mahmud'un emriyle Babıâli'ye çağı¬rıldı ve yapılan sorgulamasında Fâtih fer¬manında belirtilen çerçevenin tamamen dışına çıktığını, kanuna ve kamu düze¬nine aykırı faaliyetlerde bulunduğunu itiraf etti; ayrıca yapılan tahkikat so¬nunda, Paskalya gecesi Rumlar'ın müs-lümanlara saldırmak için hazırlık yaptık¬ları da anlaşıldı. Bunun üzerine patrik Fe-ner'e gönderilerek Paskalya gecesi pat¬rikhanenin orta kapısında asıldı (1821); aynı harekete katılan Kayseri, Edrerflit ve Tarabya metropolitleri de Balıkpaza-rı'nda Kaşıkçılar Hanı önünde ve Parmakkapfda idam edildiler. O tarihten günümüze kadar patrikhane mensupla¬rının, II. Gregorios'un asıldığı orta kapı¬yı onun hâtırasına hürmeten kapalı tut¬tukları söylenmektedir.
II. Mahmud ve onun ardından Tanzi¬mat dönemi yöneticileri dış müdahale¬lere rağmen patrikhaneyi kontrol altın¬da tutmaya çalıştılar. Batılı büyük devlet¬lerin desteklediği Mora isyanının 1830'-da Yunanistan'ın bağımsızlığı ile sonuç¬lanması, "megalo idea"nın gerçekleşme¬si konusundaki ümitleri kuvvetlendirdi. Yunanistan, kurulduğu tarihten itiba¬ren patrikhanenin de yardımlarıyla Os¬manlı Devleti aleyhine çalışmalara baş¬ladı. Yayılmacı politikasını uygulamak için patrikhaneden faydalanmak isteyen Rusya Osmanlı tebaası Ortodokslar'in koruyuculuğuna kalkıştı ve buna karşı çıkan Osmanlı Devleti Rusya ile savaş¬mak zorunda kaldı. Kırım Savaşı (1853-1856) denilen bu savaşta Fransa ve İngiltere Osmanlılar'ın yanında yer aldılar, ancak galibiyetten sonra imzalanan ant¬laşmaya gayri müslimlerle ilgili hüküm¬ler koydurdular ve ayrıca Babıâli bunun bir padişah fermanı halinde ilânını ka¬bul etti. 1856 Islahat Fermanı adı veri¬len bu belge ile o güne kadar patrikha¬neye verilmiş olan bütün imtiyazlar onay¬landı. Ruhanî meclise laik üyelerin de katılması ve patriklerin ölünceye kadar görevde kalmaları kabul edildi. Cema¬atten bağış ve aidat toplanması kaldırı¬lıyor, onun yerine belirli bir gelir tahsis ediliyordu. Patrikhaneye ait kilise ve di¬ğer emlâkin tamiri serbest bırakılıyor. yeni inşaatlar ise padişahın iznine bağ¬lanıyordu. Miras haklarından doğacak davalar yine patrikhanede görülebilecek¬ti. En önemlisi kiliselerde çan çalma ya¬sağı kaldırılıyordu. Islahat Fermanı'nın öngördüğü düzene göre hazırlanan ni¬zamname Abdülaziz'in tasdikinden son¬ra yürürlüğe girdi (1862) Bu nizamnâmeye göre, patrikhanede patriğin baş¬kanlığında sivil işleri görmek üzere dört metropolit ve sekiz laik üyeden oluşan bir millet meclisi oluşturuldu. Bu mec¬lis ruhani meclisle birlikte Ortodoks ce¬maatinin bütün dinî ve dünyevî işleriyle meşgul olacaktı. Fakat patrikhane Is¬lahat Fermanı'nın sağladığı imkânlarla dinî bir kurum olmaktan çıktı ve Rum milliyetçiliği güden siyasî çalışmalar yap¬maya ağırlık verdi. Bu yüzden Bulgarlar (1870), Sırplar (1879) ve Romenler (1885) kendi millî kiliselerini kurarak ayrıldılar; patrikhane de Ortodoks Rumlar'ın millî kilisesi haline geldi. Böylece Osmanlı te¬baası Rum halkının amme hukuku açı¬sından tek temsilcisi hüviyetini kazanan patrikhane, Yunanistan ile birlikte Os¬manlı Devleti aleyhine faaliyetlerini art¬tırdı. Özellikle Meşrutiyet döneminde Rum parlamenterler açıkça Yunanistan'ı desteklemekten çekinmediler. Patrik¬hanenin elinde bulunan fevkalâde yet¬kiler II. Meşrutiyet yönetimi tarafından kaldırılınca hükümete karşı yürüttüğü gizli mücadele daha da şiddetlendi.
1. Dünya Savaşı'nda Osmanlı Devleti'-nin mağlûp olması üzerine patrikhane açıktan açığa Türkiye aleyhine çalışma¬ya başladı. Mondros Mütarekesi'nin im¬zalanmasından [306] sonra İt¬tihat ve Terakkî hükümetinin adamı sa¬yılan Patrik V. Germanos ruhanî meclis tarafından azledildi. Yerine vekâleten tayin edilen Bursa Metropoliti Dorotheos Mamelis'in yaptığı ilk iş. 9 Mart 1918'-de patrikhane ile Osmanlı hükümeti arasındaki ilişkilerin kesildiğini açıklamak oldu. Yayımladığı bildiride artık Orto-dokslar'ın Osmanlı vatandaşı olmadıkla¬rını ileri süren patrik vekili, İtilâf devlet¬lerine hitaben de bütün Türkiye'nin iş¬gal edilmesi gerektiğini söyledi. Arka¬sından Rum okullarında Türkçe okutul¬masını yasakladı ve İtilâf devletleri do¬nanmasının İstanbul'a gelişini kutlamak amacıyla derslere üç gün ara verilmesi¬ni emretti. Ayrıca İtilâf devletleri yüksek komiserlerini ziyaret ederek Osmanlı or¬dusunda görevli bulunan Rum askerle¬rinin derhal salıverilmesini sağlamaları¬nı istedi. Yunanistan'ın toprak emelle¬rini gerçekleştirmek üzere Anadolu'da her türlü hazırlığı yapan patrikhane bü¬tün kiliselerle Rum okullarını silâh de¬posu haline getirdi ve Rum halkının Yu¬nan işgaline yardım edecek şekilde eği¬timini sağladı. 15 Mayıs 1919da İzmir'e çıkan Yunan askerlerini dualarla karşı¬layan Ortodoks din adamları, Rum halkını açıkça müslümanlan öldürmeye teş¬vik edip ne kadar çok müslüman öldü-rürlerse cennete o kadar yakın olacak¬larını anlatmaya başladılar; bir taraftan da Rumlar'ın zulme uğradığına dair ra¬porlar hazırlayarak İtilâf devletlerine veriyorlardı. Patrik vekili 1 Eylül 1919'da yayımladığı beyannamede Yunan ordu¬sunun Türkler'e karşı başarılarını övü¬yor, Rumlar'ın Yunan ordusuna katılma¬ları emrini tekrar ediyordu.
Patrikhanenin teşvikleriyle pek çok yerli Rum Yunan ordusu saflarına katıl¬dı. Ayrıca patrikhane bünyesinde kuru¬lan Mavri Mira Cemiyeti gibi çeşitli ku¬ruluşlar illerde çeteler oluşturarak müs¬lüman halkı katletmeye başladılar. Pat¬rikhanenin tahrikleri daha çok İstanbul, İzmir ve Trabzon gibi Rumca konuşulan bölgelerde etkili oldu: Rumca bilmeyen, dil. kültür ve gelenek bakımından Türk¬lüğü benimsemiş bulungn Anadolu Or¬todoksları bu tahriklere pek kapılmadı¬lar. Bunun en önemli sebeplerinden bi¬ri de Anadolu Ortodokslan'nın başında Papa Eftim'in bulunması idi. Papa Ef-tim, 1918'de Keskin metropolit vekili sıfatıyla göreve geldikten sonra Fener patrikhanesine karşı mücadeleye baş¬layarak Anadolu'ya yapılan haksız saldı¬rıların müslümanlar kadar hıristiyanları da üzdüğünü açıklayan bir beyanname yayımladı. Patrikhanenin Yunan emel¬leri doğrultusundaki propagandalarına karşı çıkan ve Türk olduğunu ileri süren Papa Eftim'in söz ve davranışları patrik¬hane yetkililerini rahatsız etti ve Sadra¬zam Tevfik Paşa'dan tutuklanarak ken¬dilerine teslim edilmesini istediler [307]. Papa Eftim ise Anadolu'da pat¬rikhaneden bağımsız bir Ortodoks kili¬sesinin kurulması için çalışmalara baş¬ladı ve Türkiye Büyük Millet Meclisi hü¬kümetinin izniyle Kayseri'de bir kongre topladı. [308] Kongrede patrik¬hane ile olan ilişkilerin kesildiği ve bu¬rada bir Türk Ortodoks Kilisesi kuruldu¬ğu, başına da Papa Eftim'in getirildiği ilân edildi. Bunun üzerine Kayseri patrik¬hanesini tanımayan Fener patrikhanesinin faaliyetleri daha da arttı ve tertiple¬diği tedhiş olayları yeniden hızlandı.
Lozan Konferansında patrikhanenin durumu ele alındığı zaman Türk dele¬gasyonu, bu kurumun katıldığı zararlı faaliyetleri anlatarak kaldırılması veya sınır dışı edilmesi hususunda direndi. Mustafa Kemal 20 Ocak 1923te gaze¬telere verdiği demeçte, bir hıyanet oca¬ğı olarak vasıflandırdığı patrikhanenin artık topraklarımız üzerinde barındırıl-maması gerektiğini söylüyordu. Aynı şe¬kilde Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde Lozan görüşmeleriyle ilgili müzakereler sırasında yine bu fesat yuvasının kayıt¬sız şartsız millî sınırlar dışına çıkarılaca¬ğı dile getiriliyordu. Patrikhanenin Fâ¬tih Sultan Mehmed'in verdiği bir hak ve imtiyaz olarak İstanbul'da kalması gerektiğini ileri süren Reuter Ajansı'na İs¬tanbul basını büyük tepki gösterdi ve Mütareke döneminde yaptıkları hatırla¬tılarak bu kurumu İstanbul'da bırakma¬yı düşünmenin bile şehidlerimizin hâtı¬rasına hakaret olacağı fikri savunuldu. Meclis başkanı Rauf Bey (Orbay) bir so¬ruyu cevaplandırırken, Fâtih'in bir lütuf olarak verdiği imtiyazlara büyük bir say¬gıyla uydukları halde karşılığında sade¬ce ihanet bulduklarını, bu sebeple aynı hatayı bir defa daha tekrarlamayacak¬larını, kendileri isteseler bile milletin bu¬na müsaade etmeyeceğini bildirdi.
Mustafa Kemal, meclis ve basın pat¬rikhanenin kaldırılması ya da sınır dışı¬na çıkarılmasında ısrarlıydı. Lozan Kon-feransı'ndaki Türk delegeleri de aynı is¬tek doğrultusunda hareket ediyorlardı. Fakat Yunanistan'ın baskılarıyla İngiliz heyeti ve öteki heyetlerin çoğu patrik¬hanenin manevî varlığının önemi üze¬rinde durup özellikle patriğin İstanbul'u terketmesi halinde Rum Ortodoks ce¬maatinin dinî reisini kaybedeceğini söy¬lediler. Onlara göre kilise hukuku, pat¬rikliğin görevlerini sadece dinî konular¬la sınırlamaya uygundu; yalnız evlenme ve boşanmalar kiliseye bırakılabilirdi. Uzun süren tartışmalar sonunda Türki¬ye, patrikhanenin Osmanlı Devleti döneminde verilen bütün imtiyazlarının kal¬dırılarak siyasî ve idari işlerle uğraşma¬mak, sadece dinî hizmetleri yerine getir¬mek şartıyla ve bu konuda verilen söz¬leri senet kabul etmek suretiyle İstan¬bul'da kalmasına izin verdi. Fakat yapı¬lan antlaşmalara patrikhanenin statüsü konusunda tek bir hüküm konulmadı. Nitekim 30 Ocak 1923'te Yunanistan ile Türkiye arasında imzalanan "Türk ve Rum ahalinin mübadelesine dair muka¬velenamece patrikhane ile ilgili bir hü¬küm bulunmamaktadır. Bu mukavele ile Türkiye'de yaşayan Rumlar'la Yunanis¬tan'da yaşayan Türkler değiştirildi; sa¬dece İstanbul'daki Rumlar'la Batı Trak-ya'daki Türkler mübadele dışında tutul¬du. Aynı şekilde 24 Temmuz 1923'te im¬zalanan Lozan Antlaşması'nda da pat¬rikhane ile ilgili bir hüküm yer almamak¬ta, yalnız azınlıkların korunmasına iliş¬kin 38-44. maddelerde gayri müslim Türk vatandaşlarının statüsü belirlen¬mektedir. Buna göre, din ve mezhep far¬kı gözetilmeksizin bütün müslüman ve gayri müslim Türk vatandaşlarına eşit haklar tanınmakta ve Osmanlı Devleti tarafından verilen bütün imtiyazlar kal¬dırılmaktadır. Azınlık statüsüne alınan Rum, Ermeni ve yahudilerin dinî serbes-tiyet içerisinde kendi dilleriyle ibadet ve eğitim yapmalarına, ayrıca kilise ve hav-ralanyla mezarlıklarını korumaları hu¬susuna gerekli kolaylığın gösterileceği taahhüt edilmektedir. Antlaşmanın 45. maddesinde ise Türkiye'nin azınlıklara tanıdığı bu hakları Yunanistan'ın da Ba¬tı Trakya'daki Türk azınlığına tanıyaca¬ğı taahhüdü yer almaktadır. Lozan Ant¬laşması, bütün gayri müslimler gibi İs¬tanbul'da oturan Rumlar'ı da azınlık ola¬rak tanımlamakta, dolayısıyla onlar da müslümanlarla eşit medenî haklara ka¬vuşmaktadırlar. Böylece Osmanlılar dö¬neminde tanınan bütün imtiyazları kal¬dırılan patrikhane Fener Rum Ortodoks Patrikhânesi adını almakta ve eküme-nik vasfını kaybetmektedir. İstanbul sınırları içinde oturan Rum asıllı Ortodoks Türk vatandaşlarının dinî hizmetlerini görmekle yükümlü bir kilise durumun¬da bulunan patrikhane, diğer Türk va¬tandaşlarına ait kiliselerle ve yahudi ha-hambaşılığıyla aynı statüye tâbidir. Pat¬rikhane bir devlet kurumu ve başındaki patrik de bir devlet memuru sıfatıyla Türkiye Cumhuriyeti Devleti kanunları¬na tâbidir ve patrikle birlikte öteki ruh¬banlar da Türk vatandaşı olmak zorun¬dadırlar. Diğer azınlıklarla beraber Rum Ortodokslara ait dinî kurumlarla vakıf¬ları denetleme, kanunlara aykırı bir du¬rum tesbit edildiğinde kapatma veya il¬gililerini cezalandırma hakkı tamamen Türk hükümetine attir; hiçbir yabancı devlet bu konuya müdahale edemez.
Lozan Antlaşması'ndan sonra gerçek¬leştirilen mübadeleden dolayı Anado¬lu'daki cemaatini kaybeden Türk Ortodoks Patriği Papa Eftim İstanbul'a gel¬di. Patrikhaneyi ziyaret ederek ruhanî meclisten Türkler'e yapılan zulmün tertıpçisi Patrik Meletyos'un azlini istedi. Yunanistan'ın etkisinde bulunan bazı pa¬pazlar Papa Eftim'i oyalamaya kalkışın¬ca o da basına bir açıklama yaparak An¬kara'ya döneceğini bildirdi. Bunun üze¬rine patrikhanenin tutumunu onayla¬mayan başka papazlar kendisinden İs¬tanbul'da kalmasını rica ettiler. Papa Ef¬tim de ruhanî meclisten, daha önce lis¬tesini verdiği isteklerinin yarım saat için¬de yerine getirilmesini istedi. Meclis Pat¬rik Meletyos'un azledildiğini, diğer is¬teklerin ise peyderpey ele alınacağını bil¬dirdi. Papa Eftim bunun yeni bir oyala¬ma taktiği olduğunu anlayarak kilise ve cemaat heyetlerinin ortak kararı ile ru¬hanî meclisi feshetti ve yeniden oluştur¬duğu meclis de Meletyos'un azlini onay¬layarak Papa Eftim'i patrik vekilliğine ge¬tirdi [309]. Papa Eftim İstanbul valiliğine başvurarak yeni patrik seçimi için izin istedi. Bunun üzerine vilâyet bir tezkere ile seçimin ana esaslarını bildirdi. Patrik, Türk vatandaşı olan ve Türkiye'¬deki dinî kurumlarda çalışan din adamlarınca seçilecekti; seçilecek patriğin de Türk vatandaşı olması ve Türkiye'de gö¬rev yapması şarttı. Her halükârda din dışı görevlerde bulunan kişilerin seçime ka¬tılmaları ve patrikhane işlerine müdaha¬leleri kesinlikle yasaktı. Valiliğin bu tez¬keresi üzerine ruhanî meclis patrik seçi¬minin nasıl yapılacağına dair bir nizam¬name çıkardı [310]. Bu nizâmnâ¬meye göre seçime, patrikhaneye bağlı kurumlarda bilfiil hizmet veren metro¬politler katılacak, yedi yıl hizmet etmiş bulunan bütün metropolitler patrik ada¬yı olabilecekti. Her üye, uygun gördüğü bir adayın ismini kağıda yazarak kırk gün içinde ruhanî meclise bildirecek, kırk birinci gün bütün oy pusulaları İstan¬bul'daki metropolitler tarafından tasnif edilip şartlara uygun üç kişiden oluşan aday listesi İstanbul valisinin onayına sunulacaktı. Valinin tasdik ettiği liste tekrar mecliste oylanacak ve en çok oy alan aday patrik ilân edilecekti.
Bu esaslara göre yeni patrik seçimine gidildiği sırada Yunanistan'ın Batı Trak¬ya Türklerinin mallarına el koyarak bu¬ralara Türkiye'den gelen Rumlar'ı yer¬leştirmesi Türk kamuoyunun tepkisine yol açtı ve Türkiye'nin de İstanbul'daki Rumlar'ın mallarına ei koyması için halk¬tan baskı gelmeye başladı. Bunun üze¬rine patrik vekili Papa Eftim Ankara'ya giderek ilgililerle görüştü ve böyle bir gi¬rişimi önledi; patrikhaneye de bir telgraf çekerek Yunanistan'ın Türkler'e karşı uyguladığı politikanın tel'in edilmesini istedi. Fakat bu istek yerine getirilme¬diği gibi Yunan büyükelçisinin telkinle¬riyle yeni bir patrik seçildi. Haberi gaze¬telerden öğrenen Papa Eftim derhal İstanbul'a dönerek yeni patrik Gregorios ile ruhanî meclisi azlettiyse de kararı hükümsüz sayıldı; çünkü patrikhane yö¬netimi Yunan taraftarlarının eline geç¬mişti. Patrikhane ruhanî meclisi tara¬fından aforoz edilen Papa Eftim bu ka¬rarı tanımadı ve Fener Rum Ortodoks Patrikhanesinden tamamen ayrılarak daha Önce kurmuş olduğu Türk Orto¬doks Patrikhânesi'ni 6 Haziran 1924'-ten itibaren istanbul'da faaliyete başlat¬tı; böylece İstanbul'da iki Ortodoks kili¬sesi ortaya çıkmış oldu. Türk Ortodoks Patrikhânesi Nizamnâmesi'ne göre pat¬riklerin tayin ve azilleri Türk hükümeti¬nin yetkisine veriliyor ve Türk Ortodoks Kilisesi'ne bağlı kişiler azınlık sıfatları ve hukukları tamamen kaldırılarak müs¬lümanlarla eşit haklara sahip kılınıyor, onlardan sadece dinî bakımdan ayrılıyor¬lardı. Fener Rum Ortodoks Patrikhane¬sinin Yunanlılık iddia ve propagandala¬rına karşı Türklüğü savunan Papa Ef¬tim kendilerinin önce Türk, sonra Orto¬doks olduklarını söylüyordu. [311]
Antlaşmalarla belirlenen açık hüküm¬lere rağmen Yunanistan Fener Rum Or¬todoks Patrikhânesi'ni kullanmaya de¬vam etti. "Megalo idea"yı gerçekleştire¬cek bir güç olarak gördüğü bu kurumun başına kendi politikasını benimseyen ki¬şileri patrik seçtirmek için her türlü yo¬la başvurmaktan çekinmedi. Nitekim Yu¬nanistan'ın gayretleriyle seçilen ilk pat¬rik Gregorios 1925'te ölünce patrik se¬çimi büyük mücadelelere sebep oldu. Ru¬hanî meclis, Yunanistan'daki siyasî bö¬lünmüşlüğe paralel olarak kralcılar ve Venizelosçular diye ikiye ayrıldı. Kral ta¬raftarı olan Konstantin patrik seçildiyse de Yunanistan'da iktidarda bulunan Ve-nizelosçular'ın diplomatik manevraları sonucu bu kişi mübadele kapsamına alındı ve Yunanistan'a gönderildi; üste-lik Yunanistan bu işlemi Türkiye'ye yap¬tırmak suretiyle kamuoyunu yanıltmayı da başardı.
7 Temmuz 1924'te Fener Patrikhâne-si'nden ayrılan Galata cemaati Papa Ef-tim'e biat etti. Galata Merkez Panaiya Kilisesi'nde üç piskopos tarafından pis¬koposluğu takdis edilen Papa Eftim Ba¬ğımsız Türk Ortodoks Patrikhânesi'ni kurdu [312]. Ancak Fener Rum Ortodoks Patrikhânesi kendisini birtakım isnatlarla suçlamaya devam etti. Papa Eftim de onların iç yüzünü yansıtan be¬yannameler yayımlayarak Fener Rum Or¬todoks Patrikhanesin in emellerini açık¬ça ortaya koydu. Bu arada Türk Orto¬doks Kilisesi'nde dua ve ilâhileri Türk¬çe yaptırmaya başlaması Fener Patrik-hânesi'nin yeni bir saldırısına yol açtı. Papa Eftim'e açıktan açığa hakaret eden Fener Patrikhânesi, çoğunlukla Galata bölgesinde bulunan Türk Ortodoksla-rı'nın işlerini yapmadı. Bu tutum. Türk Ortodoks Kilisesi'nin varlığını güçlendir¬diği gibi millî ve dinî bağımsızlıklarını bü¬tün medenî âleme tanıtmalarına da ve¬sile oldu. Bu kiliseyi kendisi için büyük tehlike gören Fener Rum Ortodoks Pat¬rikhânesi bu defa Papa Eftim'i çeşitli maddî vaadlerle kazanmaya çalıştıysa da başaramadı ve ümidini onun ölümü¬ne bağladı. Ancak Papa Eftim 1968'de ölünce beklenenin aksine Türk Ortodoks Kilisesi dağılmadı; büyük oğlu Turgut Erenerol II. Papa Eftim adıyla yerine ge¬çerek babasının mücadelesini sürdür¬dü. Onun 8 Mayıs 1991 tarihinde ölümü üzerine de yerine kardeşi Selçuk Erene¬rol geçti.
Dinle siyasetin ayrılması prensibine göre hareket eden Cumhuriyet hükü¬metleri, patrikhanenin din işlerine ve kendi aralarındaki mücadelelere hiçbir zaman karışmadı; sadece patriklerin si¬yasetle uğraşmalarını önlemek için ba-zan güvenmediği adayları listeden çı¬kardı. Türk hükümetleri gerek dış bas¬kılarla, gerekse 1950den sonraki dö¬nemde azınlıklardan oy alma endişesiy¬le patrikhaneye ve Rum okullarına çok geniş tavizler verdiler. Amerika Birleşik Devletleri ile başlatılan yakın ilişkilerin bir sonucu olarak bu ülkenin vatandaşı Athenagoras'ın patrikliği kabul edildi. Vilâyet tezkeresinde belirtilen seçim il¬kelerine aykırı biçimde patrik seçilen At-henagoras, Başkan Truman'ın özel uça¬ğı ile Türkiye'ye geldi ve gelir gelmez başkanın bir mesajını, itimatnamesini sunan bir büyükelçi tavrıyla Türkiye cum¬hurbaşkanına iletmek gibi garip bir dav¬ranışta bulundu. Daha sonra Türk va¬tandaşlığına geçen Athenagoras Yuna¬nistan ile birlikte "megalo idea'yı ger¬çekleştirmek için yoğun bir faaliyet içi¬ne girdi. Türk hükümetinden izin alma¬dan Yunanistan'da bulunan bazı metro-politlikleri patrikhaneye bağladı. Bizans dönemindeki teşkilâta göre hiç Rum bu¬lunmayan bölgeler için metropolitlikler ihdas ederek bunların sayısını yediden yirmiye çıkardı. Diğer Ortodoks kilisele¬riyle dostluk kurduğu gibi Doğu ve Batı kiliselerinin birleştirilmesi konusunda da faaliyetlerde bulundu. En yakın adam¬larından Metropolit Yakovas'ı Amerika ve Kanada'ya göndererek oralarda yaşa¬yan Ortodokslar"la Rum lobisini oluştur¬du ve onları Yunan davasına hizmet ede¬cek şekilde teşkilâtlandırdı. İstanbul'da¬ki Rum okullarında da sinsi bir Rumluk propagandası başlattı ve ayrıca Kıbrıs'ta EOKA tedhiş örgütünü destekledi. Ant¬laşma hükümlerine tamamen aykırı olan bu gelişmeler karşısında Türk hükümet¬leri bir şey yapamadılar. Yunanistan'ı ve Amerika Birleşik Devletleri'ni arkasına alan patrikhane yetkilileri, Bizans'ı ihya etme emellerini gerçekleştirmek için es¬ki faaliyetlerini aynen sürdürdüler. Türk hükümetleri antlaşmalardan doğan hak¬larını kullanarak ilgili kanunlar gereği patrikhaneyi ve ona bağlı kurumlan de¬netlemek isteyince buna şiddetle karşı çıkıldı; hatta Lozan Antlaşması'nca ta¬nınmış dokunulmazlığa sahip bir kurum olduğu, bu sebeple denetlenemeyeceği gibi garip iddialar ortaya atıldı. Bu id¬dialarla Türk sosyal kurumları içinde kendisine üstün ve İmtiyazlı bir yer ka¬zanmak isteyen bu kuruluşun üzerine gidildiğinde de Rumlar'a baskı yapıldığı iddiası ile dünya kamuoyu harekete ge¬çirildi. Batılı güçlerin baskılan karşısın¬da Türk hükümetleri sustukça patrik¬hanenin cesareti daha da arttı ve olma¬yan yetkilerini varmış gibi göstermeye devam etti. Lozan Antlaşması'na rağ¬men patrik bugün ekümenik olduğunu ileri sürmekte ve Batılı güçler tarafın¬dan da âdeta desteklenmektedir. Hal¬buki Fener Rum Ortodoks Patrikhânesi ile ruhanî meclisinin yetki alanı İstanbul başpiskoposluk bölgesiyle sınırlıdır.
Bibliyografya:
BA. KK, nr. 36478-B, 45950-K, 47774-B; BA. Piskopos Mukâtaası, nr. 2540, s. 26; Phrantzes. Chronîcon, Bonn 1938, s. 304-306, 350, 394; Dukas, Bizans Tarihi (trc V. Mirmiroğlu), İstanbul 1958, s, 15; Âşıkpaşazâde. Târih iGiesel. s. 132; Neşrî, Cihannümâ (Taeschner), s. 181; Derviş $ems, Târîh-i Ayasofya, Süleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 3025, s. 33; Martinus Cru-sius. Turcegraeciae, Basilac 1578, s. 107, 109; Cevdet. Târih, XI, 63-89, 163, 266-267; Şânî-zâde, Târih, IV, 30-32; Abdülahad Dâvûd, İncil ue Sailb, İstanbul 1329, s. 26; Pontus Meselesi [313], An¬kara 1337, s. 29-39; C. D. Cobhani, The Patri-archs of Constantinople, Cambridge 1911, s. 31; Ahmed Refik [Altınay], Onattıncı Asırda İs¬tanbul Hayatı, İstanbul 1917 — İstanbul 1935, s. 64-66; R. Janin, Les Egiises orientales etles Riler orientaux, Paris 1926, s. 130; Türkiye Ma¬arif Tarihi, II, 602; G. Hill, A Histoıy of Cyprus, London 1952, IV, 27-28; A, Schimmel, Dinler Tarihine Giriş, Ankara 1955, s. 133, 135, 174, 243; Papa Eftim, Beyânname, İstanbul 1958; D. Kitsikis, Yunan Propagandası, İstanbul 1962, s. 22, ayrıca bk. Önsöz, s. 5-6; Patrikhane ue Kıbrıs, İstanbul 1962, s. 12; 0. Clement, L'Egii-se orthodoxe. Parts 1965, tür.yer.; İ. Kıbnslıoğ-lu. Patrikhane Köstebekleri Megalo İdea Türk¬lüğün İmha Plânı ue Yerli Rumların Rolü, An¬kara 1967, s. 12; Selahattİn Salişık, Türk-Yu-nan İlişkileri Tarihi ue Etniki Eterya, İstanbul 1967, s. 22, 47, 145, 179-180, 286-287, 304, 315-316; Kadir Mısıroğlu, Yunan Mezâlimi, İs¬tanbul 1972, s. 99, 163, 358, 363-364; Adil Özgüç. Batı Trakya Türkleri, İstanbul 1974, s. 134, 147; Muhammed Ebû Zehre, Hıristiyan¬lık Üzerine Konferanslar [314], İstan¬bul 1978, s- 53, 253-254; M. Süreyya Şahin, Fener Patrikhânesi ue Türkiye, İstanbul 1980; G. Ostrogorsky. Bizans Devleti Tarihi, Ankara 1981, tür.yer.; Ekrem Sarıkçıoğlu, Başlangıç¬tan Günümüze Dinler Tarihi, istanbul 1983, s. 237; A. Decei. "Patrik II. Genadios Skolarios'un Fâtih Sultan Mehmed İçin Yazdığı İ'tikad-nâmesinin Türkçe Metni", Fâtih ue İstanbul Dergisi, 1/1, İstanbul 1953, s. 99-103; a.mlf., "Fenerliler", İA, IV, 547-550; H. Luke, The Old Turkey and the New, London 1937, s. 16, 45, 90; A. Bailly, Bizans Tarihi (trc. Haluk Saman), İstanbul, ts., tür.yer.; Ayın Tarihi, İstanbul 1923, s. 137, 139; "Papa Eftim Efendi", Yakın Tari¬himiz, İV/48, İstanbul 1963, s. 267; H. Yavuz Ercan. "Fener ve Türk Ortodoks Patrikhâne¬si", TAD, V/8-9 11967), s. 120, 411; Şehabettin Tekindağ. "Osmanlı İdaresinde Patrik ve Pat¬rikhane", Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, 1/1, İstanbul 1967, s. 52-55; 1/2 (1967), s. 49-53; Cavide Işıksal. "Osmanlı İmparatorluğu İda¬resinde İstanbul Rum Patrikleri'nin Tam Lis¬tesi ve Siyasi Faaliyetlerinden Örnekler", a.e.. 111/18 (1969). s. 39-47; Joseph L. Hromaü-ka, "Doğu Ortodoksluğu" [315], s. 240; İ. Parmaksızoğlu. "Patrikhane", TA, XXVI, 435-438; Halil İnalcık, "Mehmed II", İA, Vli, 506-515; 0. C. "Ortho-doxe (Eglise)", EUn., XII, 254-264; A. J. Mac-lean, "Ministry (Early Christian)", ERE, VIII, 666; "Fener Rum Patrikhânesi", ABr., VIII, 499-500; "Ecumenical Patriarchate of Constantinople", EB2, IV, 361-362; Dinler Tarihi Ansiklopedisi, İstanbul, ts, (Gelişim yayınları), II, 312, 316; Bü¬yük Dinler ue Mezhebler Ansiklopedisi, İstan¬bul 1964, s. 218-219; S. S. Harakas, "Greek Orthodox Church", ER, VI, 95-99; T. Hopko, "Russian Orthodox Church", a.e., XII, 488-491.
Ziyaretçiler asagidaki kelimeleri arayarak bu sayfaya geldiler:
fener rum patrikhanesi nerede
,
patrikhane nerede
,
fener patrikhanesi nerede,
rum ortodoks patrikhanesi nerede,
1862tarihlifenerrum,
patrikhane nerededir,
hagios georgios patrikhane nerede ,
fener rum patrikhanesi neden sürekli kapalıdır,
rum suttanı kavramı,
ortodoks patrikhanesi nerede,
ortodoks patrikhanesi giris ucreti,
fener patrikhanesinin tarihsel gelisimi,
balattaki açılmayan kapı,
fener rum ortodoks patrikhanesi nerede,
rum ortodoks patrik seciminde ihtilaf,
fener patrıkhanesının yerı,
patrikhanedeki çift başlı kartal arması neyi simgeler,
patrikhanenin neden orta kapısı sürekli kilitli,
hagios georgios patrikhane aya yorgi kilisesi,
rum ortodoks patrikhanesi nerede,
fener rum patriği tam olarak nerede,
1862tarihlifenerrum patrikhanesinin nizamnamesi,
fatih sultan mehmet patrikhaneye neden izin verdi,
fener rum ortodoks patrikhanesi giriş ücreti,
fener rum patrikhanesinde yahudi
Tarihbilinci.com
ismi verilen dosyaların kendilerini barındırmamaktadır Hak sahibinin talebi
durumunda ilgili konu derhal sitemizden kaldırılacaktır. Bu sitede
telif hakkına sahip olduğunuz bir çalışmanız varsa lütfen ilgili konunun linkini
de belirterek bize
yazınız.
Sitede verilen linklerin yasalara aykırı kullanımı karşısında
oluşabilecek her türlü zarar, sorumluluk ve sorundan Tarihbilinci.com sorumlu
değildir. Sitemiz ticari kaygılardan uzak, ücretsiz bir sitedir ve fedakar öğretmenler tarafından hazırlanmakta ve yönetilmektedir.