ŞEKİL 1. Özelleşmiş uzmanlar üretmeyi amaçlayan öğrenim yatırımının üretkenliği, A.B.D., 1900–1960 (veriler: Machlup, 1962, s. 79, 91).
İnsanoğlunun sorun çözmedeki nihai uygulaması olan çağdaş bilim de paralel eğilimler gösterir. Bilimsel bir disiplinde ilk geliştirilen bilgi genelleştirilme eğilimindedir ve üretmesi de ucuzdur. Bundan sonra iş gittikçe uzmanlaşır. Uzmanlaşmış araştırma daha masraflıdır ve çözümlenmesi de zordur, böylelikle yatırımın artırılması marjinal getirinin azalmasına yol açar.
Walter Rostow, tek tek araştırma alanlarında marjinal üretkenliğin önce arttığını sonra da düştüğünü öne sürmüştür53. Büyük fizikçi Max Planck bile şuna dikkat çeker: “… [bilimde] her ilerlemeyle iş daha da zorlaşır”54. Nicholas Rescher bunu “Planck’ın Artan Çaba İlkesi” olarak adlandırır. Kolay sorular çözüldükçe, bilim kaçınılmaz olarak daha karmaşık konulara ve daha maliyetli örgütlenmelere yönelir55.
Rescher şunu öne sürer: “Bilim, özelleşmiş alanlardan herhangi birinde ilerledikçe, verili bir içsel önem düzeyinde bilimsel bulgu üretiminde toplam kaynak-maliyette önemli bir artış olur …”56. Sabit bit ilerleme hızını korumak için, bilimin boyutları ve masrafı üstel olarak artmalıdır57.
Derek de Solla Price 1963 yılında, bilimin nüfustan ya da ekonomiden daha hızlı büyüdüğünü ve yaşamış olan tüm bilim insanlarının % 80-90’ının o tarihte hâlâ hayatta olduklarını gözlemlemiştir (Price, 1963).
ŞEKİL 2. Araştırma girdilerine göre patent başvuruları, A.B.D., 1942–1958 (veriler: Machlup, 1962, s. 173).
Bilim insanları araştırmalarında yatırımın yarar/maliyet oranını nadiren düşünürler. Ancak, bilime yaptığımız yatırımın üretkenliğini verilen patentler gibi bir ölçütle değerlendirirsek (Şekil 2), bilimin tarihsel üretkenliği azalma gösterir. Patent verme tartışmalı bir üretkenlik ölçütüdür58, fakat yatırımın getirisinin kolayca saptanabileceği bir uygulamalı bilim alanında kanıtlar vardır: Tıp.
Şekil 3’te gösterilen 52 yıllık süre boyunca, Birleşik Devletler sağlık sisteminin ortalama ömrü iyileştirme konusundaki üretkenliği hemen hemen yüzde 60 düşmüştür.
Birleşik Devletler sağlık sisteminin azalan üretkenliği sorun çözme sistemlerinin tarihsel gelişimini açıkça göstermektedir. Rescher şuna dikkat çekiyor: Araştırmacı teknolojide verili bir gelişkinlik düzeyinde tüm bulgular gerçekleştirildiğinde, daha pahalı bir düzeye geçilmesi gerekir… Doğal bilimlerde teknolojik bir silahlanma yarışı içindeyiz: “doğaya karşı kazanılan her zafer” ile önümüzde uzanan büyük buluşları gerçekleştirebilme zorluğu artıyor59.
Tıbbın üretkenliği düşüyor çünkü pahalı olmayan hastalıklar ve bunların tedavileri ilk önce fethedildi. Örneğin, penisiline götüren temel araştırma en fazla 20.000 Dolar tutmuştu. Geri kalan hastalıkların tedavisiyse hem daha zor hem de daha maliyetli60.
ŞEKİL 3. ABD sağlık sisteminin üretkenliği, 1930–1982 (veriler: Worthington [1975, s. 5] ve ABD Nüfus Sayım Bürosu [1983, s. 73, 102]). Üretkenlik endeksi = (Ortalama ömür)/(GSMH yüzdesi olarak ulusal sağlık harcamaları).
Maliyeti gittikçe artan hastalıklar teker teker fethedildikçe, ortalama ömürdeki artışlar gittikçe küçülüyor. Tıbbi yatırımın marjinal getirisi gittikçe azalıyor.
İster kaynakları ister bilgiyi içersin, sorun çözme, karmaşıklık artışı ve pozitif getiri ve sonra da daha yüksek maliyet ve getiri azalması yolunda ilerler61.
Üçüncü Ur Hanedanlığının hükümranlarının umutsuzlukla gördükleri gibi, böylesi bir yol izleyen bir sorun çözme sistemi sonsuza dek sürdürülemez.
Nihayetinde, mali zayıflık ve yönetim karşılığı böylesi sistemlerin sonlandırılmasına ya da çökmesine neden olur. Yine de çoğu kez bir soruna yönelik bir çözüm kararı verildiğinde, bu, kısa dönemli, akılcı bir önlem olarak görülür. Bu çözümün daha karmaşık ve daha maliyetli olması sadece az bir artış olduğu ve karşılanabileceği düşünülebilir. Spencer’in de tahmin ettiği gibi, asıl hasarı veren tipik olarak öngörülemeyen, birikimli ve uzun dönemli etkilerdir.
UYUMSAL(adaptive) SORUN ÇÖZME: UZUN DÖNEM ETKİLERİ
Karmaşıklığın uzun dönemde amaçlanmamış sonuçları olabilir, bunun nedeni birikimli olmasından kaynaklanır. Her karmaşıklık artışı eskisinin üzerine biner ve böylelikle karmaşıklık üstel olarak artar. Ayrıca, her karmaşıklık artışı ilk benimsendiğinde bir soruna verilen akılcı bir yanıt olarak görünür. Getirdiği ek maliyet makuldür ve karşılanabilir.
Sorunun kısa dönemli olduğu gerçeği ise çoğu kez unutulur ve böylelikle karmaşıklık artar. Bu, desteklenemeyen karmaşıklığın gelişmesini anlamanın can alıcı noktasıdır: Karmaşıklık her biri gerekli olan, bir sorunun makul bir çözümü olan küçük adımlarla ilerler. Ancak, aşağıdaki ilk vaka incelemesi bize karmaşık sorun çözümünün uzun dönemde birikimli olarak artıp desteklenemez bir maliyet düzeyine geldiğini gösterecek. Bu süreç, toplumsal ve ekonomik değişimi uyaran güçlü bir süreçtir. Halkları zenginleştirebilir, fakirleştirebilir, hatta bir çoğunu öldürebilir62.
Hükümetler, güç sorunları –yapısından kaynaklanan nedenlerle- kendine çeken sorun çözme sistemleri olup, büyüklük ve karmaşıklıklarının hep artmasının bir nedeni budur.
Kurumların amaçları olduğundan söz etmek pek doğru değil63— böylesi bir metafor somutlaştırma açısından yetersizdir – ; fakat tüm uzun ömürlü kurumlar sürekliliklerini sağlayacak mekanizmalar oluştururlar. Bu mekanizmalar arasında, üyelerini ortak bir değerler kümesi etrafında sosyalleştirmek ve bireylerin refahını kurumun sürekliliği ile uyumlu hatta buna bağımlı kılmak sayılabilir. Böylelikle kurumun üyeleri süreklilik amacını benimser ve bunun için çalışırlar. Uzun bir süre yaşamış ya da yaşamayı hedefleyen bir kurumun –bunları yapmayarak- kendini gönüllü olarak işlevsizleştirmesi nadirdir.
Sorun çözücü kurumlara en iyi örneklerden biri olan Roma İmparatorluğunun tarihçesinden öğrenilecek çok şey var.
Batı Roma İmparatorluğu
Roma İmparatorluğu’nun, hem tarihin en büyük başarılarından biri, aynı zamanda da en büyük başarısızlıklarından biri olması bir paradokstur64. Hem bir başarı hem de başarısızlık örneği olması gerçeği, başlıca sorun çözücü kurumlarının –hükümet ve ordu–,imparatorluk içi ve dışındaki milyonlarca insanı etkileyen ekonomik değişimleri nasıl yaşadıklarına bakarak daha iyi anlaşılabilir.
Romalıların başlangıçtaki başarıları mali açıdan kendi kendini sürdürebilen bir genişleme yoluyla geldi. Yenilgiye uğramış halklar daha da genişleme için ekonomik temeli ve insan gücünün bir kısmını sağladı. Bu, pozitif ekonomik getirisi olan bir stratejiydi. Örneğin, MÖ 167 yılında Romalılar kendilerini vergilendirmeyi ortadan kaldırıp, yine de imparatorluğu genişletmeyi sürdürebildiler.
İmparatorluklar sonunda sürdürülebilir bir büyüklüğe erişir hatta bunu aşarlar. Endüstri öncesi çağda bu, başkente olan uzaklık, imparatorluk sınırlarıyla haberleşmeyi yavaşlatacak ve belirsizleştirecek kadar fazla olduğunda ya da aşılamaz coğrafik engellere erişildiğinde ya da fethi ekonomik olmayan ya da mümkün olmayan halklara rastlandığında olurdu65.
Roma için en etkili imparatorluk, deniz yoluyla kolayca ulaşılabilecek Akdeniz kuşağıydı. Ancak, Romalılar Akdeniz’i aldıklarında, ellerinde tuttukları topraklar hep kara içindeki yeni düşmanların tehdidi altına giriyordu. Bu tehditleri azaltmak için Romalılar Asya’nın içlerine, Tuna’ya ve ötesine, kuzeybatı Avrupa’ya kadar genişlediler. İmparatorluk bu bölgelerde hem toprak hem de ekonomi açılarından sınırlarını buldu, hatta aştı, çünkü kara yoluyla giderek fethedilen yerlerdeki idare, her zaman deniz yoluyla gidilenden daha az etkiliydi. Daha ileri fetihler için yapılan girişimler –İskoçya’da, orta Avrupa’da ve Mezopotamya’da- genişlemeyi sürdürmenin fazlasıyla maliyetli olacağını gösterdi. İkinci yüzyılın başlarından 270’lerin başlarına kadar, Tuna’nın ötesinde Dacia olarak bilinen tek bir istihkam tutuldu. Romalıların algıladıkları tehditler doğruydu, daha sonraki yüzyıllarda bu alanlardan tekrar tekrar saldırı ve istilalar yapılacaktı.
Bir seferinde Çiçero, Roma’nın tüm fetihleri içinde bir tek Asya’nın ek gelir getirdiğinden şikayet etmiştir. Bu abartıda incelemeye değer bir nokta var, çünkü imparatorluğun ekonomisi baştan çıkarıcı, ama aynı zamanda bir yanılsama. Herhangi bir fetih kampanyasının getirisi başlangıçta, fethedilen halkların biriken gelir fazlalarına el konulduğunda en yüksektir. Ondan sonra ise, fetheden bu vilayetin idaresinin ve savunmasının masrafını üstlenir. Roma örneğinde, bu sorumluluklar yüzyıllarca sürmüştür ve yıl be yıl tarım fazlasından ödenmesi gerekmiştir. Roma İmparatorluğu güneş enerjisi kullanıyordu; güneş enerjisi ekonomiye kişi başına pek az üretim fazlası sağlar66. Fetih aşaması sonra erdiğinde, imparatorluğum masrafı artar ve faydalar azalır. İlk imparator Augustus (MÖ 27 – MS 14) bile mali sıkıntılardan yakınır ve devlet açıklarını kendi cebinden karşılamıştır67.
Tarımsal vergilerden gelir sağlayan hükümet, olağan idare giderlerini kıtı kıtına yetirmekteydi. Olağandışı masraflar ortaya çıktığında –örn. tipik olarak savaşlar sırasında-, eldeki kıymetli metaller çoğu kez yeterli olmuyordu. Nero68 (54–68), Part savaşının masraflarıyla karşı karşıya kalınca ve Büyük Yangın sonrasında Roma’yı yeniden kurarken, MS 64 yılında kendinden sonra gelen imparatorların karşı konulmaz bulduğu bir politika başlattı. Ana gümüş sikke dinarın ayarını bozdu, alaşımın içindeki gümüşü yüzde 98’den yüzde 93’e düşürdü. Bu, iki yüzyıl sonra hiçbir değeri olmayan bir para ve müflis bir devlet sonucunu verecek bir inişin ilk basamağı oldu (Şekil 4).
ŞEKİL 4. Dinarın MS 269’da değerinin düşürülmesi.69.
Onyıllar süren nisbi bir kararlılık döneminden sonra, İmparatorluğun konumu Marcus Aurelius (161–180) hükümranlığı sırasında hızla bozuldu. Partların doğudan ve Almanların da kuzeyden başlattıkları saldırılarla nüfusun ¼ ila ¾ arasındaki bir bölümünü öldüren bir veba salgını çakıştı70. İmparatorluk bu zor zamanları atlattı ama bundan sonra paranın değeri daha sık düşürüldü. 194–195 yıllarında İmparator Septimius Severus (193–211) Büyük Ayarlama olarak adlandırılan olayla gümüş yüzdesinin % 56’ya kadar düşürdü71.
235 ila 284 yılları arasındaki yarım yüzyıl, eşi görülmemiş bir kriz dönemi oldu; bu dönemde İmparatorluk neredeyse sona eriyordu. Diğer krallıklarla yapılan savaşlar, iç savaşlar, hiç kesintisiz birbirini takip etti. Bu dönemde 26 yasal imparator başa geldi, zorla başa geçmek isteyen 50 kadar kişi oldu ya da yılda bir isyan çıktı. Almanlar ve Persler tekrar tekrar akın yapıyorlardı. Kentler talan edildi, cephedeki vilayetler harabeye döndü. 260’larda İmparatorluk İtalya’yı, Balkanlar’ı ve Kuzey Afrika’yı içine alacak şekilde küçüldü (sonradan bunun geçici olduğu anlaşıldı). Olağanüstü bir çaba ve fedakarlıkla İmparatorluk bu krizi atlattı, ama bedeli büyüktü. MS IV yy’a girerken, çok farklı bir örgüt olarak ayağa kalktı.
Hükümette ve politik sistemde büyük değişimler gerekiyordu. Diocletian (284–305) ve Constantine (306–337) imparatorluğu dönüştüren, kapsamlı ve radikal politik ve ekonomik değişikliklerle sorunlara yanıt verdiler. Tasarladıkları hükümet daha büyük, daha karmaşıktı ve daha yüksek düzeyde örgütlenmişti. Orduyu iki katına çıkardılar, IV yy başına 650.000 kişi olmuştu. Bunun masrafını karşılamak için hükümet yurttaşlarına daha ağır vergiler getirdi, onları zorla askere aldı ve yapacakları işler konusunda emirler verdi. İmparatorluk, kendinin hayatta kalması için tüm kaynakları sıralayan ve biriktiren, zorba ve her konuya elini atmış bir devlet haline geldi.
Birçok ülke içi işlem, sıkı bir düzenleme altına alındı. İmparator Diocletian, Roma’nın ilk bütçesini yaptı ve her yıl geliri sağlamak için bir vergi oranı hesaplandı. Bu vergi imparatorluğun halklarının ve topraklarının bir ana listesinden ve tek tek hanelere ve tarlalara kadar giden listelerden oluşuyordu. 324 ile 364 yılları arasında vergiler iki katına çıktı. Köyler üyelerinin vergilerinden sorumluydu ve hatta bir köy diğerinden sorumlu tutulabiliyordu. Hükümet erkekleri zorla askere alıyor ve loncalardan hizmet talep ediyordu. Meslekler miras olarak aktarılmaya başladı ve zorunlu oldu. Kent senatörlüğü gibi bir zamanlar çok istenen konumlar bir yük halini aldı çünkü önde gelen yurttaşlar vergi açıklarından sorumlu tutuluyordu.
Çeşitli parasal reformlara karşın, kararlı bir kur bulunamadı (Şekil 5).
ŞEKİL 5. Follis sikkelerinin ağırlığındaki azalmalar, 296–348 A.D. 72
Yığınlarla değersiz sikke üretildikçe, fiyatlat yükseldikçe yükseldi. İkinci yüzyılda, bir modius buğday (yaklaşık dokuz litre) normal hasatta yaklaşık ½ dinara satıldı. Diocletian’ın fiyat Fermanında (301) bu fiyat 100 dinar olarak belirlenmişti. Mısır’da 335 yılında bir modius buğday 6000 dinardan yüksek ve 338 yılında 10.000 dinardan yüksek bir fiyata satıldı73. Doğuda para değiş tokuşu yapanlar imparatorluk parasını değiştirmiyorlardı ve hükümet de vergi için kendi sikkelerini kabul etmiyordu. Askerlerin maaşlarının çoğu değersiz sikkeler yerine malzeme olarak ödeniyordu74.
Daha karmaşık hükümeti ve daha büyük orduyu desteklemek için oluşturulan vergi sisteminin öngörülemeyen sonuçları oldu. İkinci ve üçüncü yüzyıllardaki veba salgınlarından sonra koşullar nüfusun toparlanması için asla uygun olmadı. Köylüler büyük ailelere bakamaz olmuştu.
Hükümet fermanlarına karşın, marjinal topraklarda ekim yapılmadı. Bazı vilayetlerde, ekilebilir arazinin üçte biriyle yarısı arasında arazi geç imparatorluk zamanında terk edildi.
Tarımda, endüstride, orduda ve sivil hizmetlerde emek açığı vardı. Köylüler vergiler yüzünden arazilerini terk ettiler ve ek emekten memnun olacak, zengin bir arazi sahibinin koruması altına sığındılar. Feodal ilişkiler ortaya çıktı arazi sahipleri köylülerin sayesinde aylakları ve hatta köleleri ordu hizmeti için sundular75. MS 400 yılına gelindiğinde, Galya ve İtalya’nın çoğu hükümetin vergi taleplerine baş kaldırma gücü olan bir düzineden az senatör ailesinin mülkiyetindeydi76.
Dördüncü yüzyılın sonlarından itibaren Barbarlar sınırlardan uzak tutulamadı. Batı Avrupa’da ve Kuzey Afrika’da Roma topraklarına girerek büyük yıkıma neden oldular. Hükümetin, bunları işgal ettikleri bölgelerin yasal hükümdarları olarak kabul etmekten başka çaresi yoktu.
Alman krallar bu bölgelerin gelirlerini ellerinde tuttular ve imparatorluktan arta kalanları savunsalar da, bunu pek de güvenilir bir şekilde yapmadılar.
Beşinci yüzyıl boyunca batı imparatorluğu çöküşe doğru giden bir negatif dönüt etkisi altındaydı. Kaybedilen ya da yıkılmış vilayetler hükümet gelirinin daha düşük ve askeri gücün daha az olması , askeri gücün daha az olması ise daha fazla alanın kaybedileceği ya da yağmalanacağı anlamına geliyordu. 448 yılına gelindiğinde, Roma İspanya’nın çoğunu kaybetmişti77.
461 yılından sonra İtalya ile Galya’nın arasındaki bağlar çok azalmıştı. İmparatorluk İtalya’yı ve bitişiğindeki toprakları içine alacak şekilde küçülmüştü. Artık batıdaki en önemli hükümdar Roma İmparatoru değil, Kuzey Afrika’daki Vandal Kralı Gaiseric olmuştu78.
III Valentinian’ın ölümünü (455) izleyen 20 yıl boyunca Roma ordusu yavaş yavaş azalarak yok olmaya yüz tuttu. Hükümet hemen hemen tümüyle Alman kabilelerin birliklerine güvenmekteydi. Sonunda, bunlara da para ödeyemez oldu. Alacakları için İtalya topraklarının üçte birini talep ettiler. Bu reddedilince de isyan ettiler, kendilerine kral olarak Odoacer’ı seçtiler ve 476 yılında İtalya’daki son imparator Romulus Augustulus’u tahttan indirdiler. Roma Senatosu, Doğu İmparatoru Zeno’ya artık İtalya’da bir imparatora ihtiyaç olmadığını söyledi79.
Geç Roma İmparatorluğunun stratejisi, üçüncü yüzyılda, bu neredeyse ölümcül güçlüğe, ana sorun çözme sistemi’nin –yani hükümet ve ordu- büyüklüğünü, karmaşıklığını, gücünü ve maliyetini artırarak yanıt vermek oldu. Sınırlanmış akılcılığın80 kısıtladığı Roma devlet adamları bu stratejinin sonuçlarını göremediler. Daha yüksek maliyetler imparatorluğu genişletmek ya da yeni refah elde etmek için değil, statükoyu korumak için üstlenilmişti. İmparatorluk hükümeti meşruluğunu ve desteğini kaybettikçe, yarar/maliyet oranı da düştü81. Sonunda Batı Roma İmparatorluğu kendi varoluş sorununu kaldıramaz hale gelmişti.
Erken Bizans Canlanması
Beşinci yüzyılda Batı Avrupa’daki çöküş Batı Roma devletinin sonu anlamına geliyordu, fakat Doğu Roma İmparatorluğu (genelde Bizans İmparatorluğu olarak bilinir) kendi imparatorlarının hükümranlığı altında büyük ölçüde değişerek varlığını sürdürdü ve ancak 1453 yılında Türkler Konstantinopolis’i alınca sona erdi. Tarihinin büyük bir kısmında toprak kaybetti; öyle ki, sona gelindiğinde devlet sadece kentin kendisinden oluşuyordu. Yine de onuncu yüzyıl boyunca ve on birinci yüzyıl başında Bizans taarruz eden taraftı ve kontrolü altındaki bölgeyi ikiye katlamıştı. Bunu mümkün kılan adımlardan karmaşıklık ve sorun çözme konusunda çıkarılacak dersler var.
Doğu imparatorlarının en acil ihtiyaçları askeri güvenliğin bağımlı olduğu ekonomik temeli geliştirmek ve ordunun etkililiğini iyileştirmekti. Bu işlerin her ikisi de Anastasius (491–518) tarafından başlatıldı. Günlük hayatın bağlı olduğu bakır para biriminde sağlam bir madeni para oluşturdu ve böylelikle ticareti canlandırdı. Anastasius, mali reformlarının bir parçası olarak, orduya tayın, üniforma ve silah vermek yerine bunları satın almaları için nakit para verdi. Verilen ücretler cömertti ve orduya çok sayıda yerel gönüllü çekti. Barbar paralı askerler ve komutanlarının kullanımına da devam edildi ama çok daha önemsiz oldular82. Birkaç onyıl içinde bu ekonomik ve askeri reformlar öyle sonuçlar vermişti ki, Justinian (527–565) hem follis’in (bakır madeni paraların en değerlisi) büyüklüğünü artırdı hem de Persleri yendikten sonra batı vilayetlerini geri kazanma çabasına girdi.
532 yılında Kuzey Afrika’ya gönderilen bir ordu Vandal Krallığını bir sene içinde fethetti. Hemen ardından Bizans generali Belisarius İtalya’yı fethetmeye gönderildi. Roma ve Ravenna’yı aldı, Ostrogot Kralı’nı yakaladı ve Po’nun güneyine kadar tüm İtalya’yı fethetti, 540 yılında yine Perslerle savaşmak için geri çağrıldı.
541 yılında, İtalya’daki işler tamamlanmış görünürken, hıyarcıklı veba tüm imparatorluğu kırdı geçirdi. Daha önceden Akdeniz’de görülmemişti ve dört yıl sürdü. Hiçbir direnci olmayan bir nüfusa dadanan tüm hastalıklar gibi, etkileri korkunç oldu. On dördüncü yüzyılda olduğu gibi, altıncı yüzyılın vebası da nüfusun dörtte biriyle üçte biri arasında insan öldürdü. Vergi verenlerdeki bu büyük kayıp, hemen mali sorunlara yol açtı.
Anastasius ve Justin (518–527) tarafından biriktirilen 29 milyon altın solidi’lik rezerv kısa sürede tükendi. Ordunun ödemeleri gecikti, birlikler isyan ettiler ya da fethettiklerini (Roma şehrini bile) düşmana geri verdiler. Ostrogotlar kendilerini toparladılar ve İtalya’nın çoğunu geri aldılar. Bizans İtalya’sının sahra ordusunun iki kere yeniden oluşturulması gerekti. Moorlar Bizans Afrika’sının çoğunu aldılar.
Nüfus veba yüzünden o kadar azalmıştı ki, daha fazla barbar paralı askerin işe alınması gerekti ve bunlara altın olarak ödeme yapmak gerekiyordu. İmparator paranın ayarını düşürerek ve harcamaları keserek, 552 yılında İtalya’ya bir ordu daha gönderebildi, ve hatta İspanyanın Vizigot kralına karşı bir çarpışma kazandı. 554’de İtalya fethedildi ana son Ostrogotlar 561 yılına kadar direndiler. Fakat 558 yılında veba geri geldi ve yine askerlerin ödemeleri gecikti. Justinian İspanya’nın güneyinin sadece beşte bir kadarını alabilmişti.
Justinian 565 yılında öldüğünde büyük ölçüde genişletilmiş bir imparatorluk bıraktı ama nüfus ve hazinesi tükendiğinden yeni fetihleri elde tutmak zordu. Dört yıl içinde İspanya’da Visigotlar ve Afrika’da Moorlar saldırdılar. Lombardlar İtalya’yı işgal ettiler ve 572 yılında iç kısımlarının çoğunu almışlardı. Perslerle savaş yeniden başladı. Slavlar ve Avarlar (Hunlarla akraba kabilelerin bir koalisyonu) Tuna’yı geçtiler. Bizanslılar Persleri yine yendi, fakat Slavlar Yunanistan’a kadar akın yaptılar. Bu savaşların bedelini ödemek için altın solidus’un ayarı gümüş eklenerek düşürüldü ve bakır follis’in ağırlığı da düzenli olarak azaltıldı (Şekil 6)83.
Savaşlar Perslere de zarar verdi ve 590 isyancı Pers Kralını tahttan indirdi. Bizans İmparatoru Maurice Tiberius (582–602) kralın oğlunu Pers tahtına oturttu ama Balkanlardaki sorunlara eğilmek zorundaydı.
Bizans birlikleri Avarları ve Slavları yendi ve 599 yılına gelindiğinde Balkanlar pratikte temizlenmişti ama imparatorluğun kaynakları da yıpranmıştı.
ŞEKİL 6. Bizans follis’nin ağırlığı, MS 498–71784.
Perslere karşı ve Balkanlarda yapılan seferlerden sonra İtalya’daki birliklere gönderecek para kalmamıştı. 602 yılında Maurice birliklerine kışı Tuna’nın kuzeyinde geçirmelerini emretti. Birlikler isyan etti, Bizans’a yürüdüler ve imparatoru öldürdüler. Pers Kralı Khosrau II velinimetinin intikamını almaya ant içti ve ilk vesilede Bizans vilayetlerini almaya başladı. Böylece de yüzyıldan fazla süren bir kriz başladı ve imparatorluğun neredeyse sonunu getirdi.
Bu sorunlar imparatorluğu öylesine örgütsüz bir hale getirmişti ki, Balkanlarda ve Asya’da genel bir askeri çöküş oldu. Slavlar ve Avarlar tekrar Balkanlara girdiler. Persler Anadolu’ya yayıldı. Kuzey Afrika ve Mısır isyan etti ve başarılı oldular, Bizans tahtına Heraclius’u (610–641) getirdiler. Devraldığı imparatorluk bir harabeye dönmüştü ve mali açıdan tükenmişti. 615 yılında Persler İstanbul Boğazına dayandılar (İstanbul’un –Konstantinopolis- karşına). 619 yılında imparatorluğun en zengin vilayeti olan Mısır’ın fethine başladılar. İstanbul 618’den 626’ya kadar kuşatma altında kaldı.
Mevcut kaynaklar bir toparlanma için gereken mali desteği sağlayamıyordu. 615 yılında hükümetin harcamalarını karşılamak için kilisenin hazineleri eritildi ve bunlardan “Tanrı Romalıları korusun” yazısı kazılı gümüş sikkeler basıldı. 616 yılında Heraclius birliklerin ve devlet görevlilerinin maaşlarını yarıya indirdi. Silah ve zırh için bronz gerekiyordu, Heraclius bunun için seleflerini izleyerek follis’in ağırlığını daha da indirdi (Şekil 6). Darphane çok kereler altıncı yüzyılda basılmış daha büyük sikkeleri aldı, bunları parçalar halinde kesti ve her parçayı bir follis olarak yeniden şekillendirdi. Bu, kesinlikle enflasyonist bir stratejiydi.
Heraclius’un ekonomik önlemleri askeri stratejisinin işlemeye başlaması için süre satın almış oldu. 622 yılından itibaren karşı saldırılara başladı ve gittikçe başarılı oldu. 626 yılında Konstantinopolis’in kuşatması kırıldı ve bir sonraki sene imparator Pers topraklarında ilerlemeye başladı. 627 yılında Heraclius Pers ordusunu bozguna uğrattı ve 628 yılında da Pers kralının en sevdiği malikanesini işgal etti. Perslerin barışı kabul etmekten başka çareleri kalmadı. Bizanslılar kaybettikleri bölgeleri geri aldılar. Savaş 26 yıl sürmüştü ve bir önceki neslin statükosunun yeniden kurulmasından başka bir işe yaramadı.
İmparatorluk mücadele etmekten tükenmişti ve Heraclius’un büyük zaferi uzun sürmedi. İslam’ı yeni benimsemiş olan Arap kuvvetleri 634 yılında imparatorluk topraklarına girdiler ve iki yıl sonra da Bizans ordusunu kesin bir yenilgiye uğrattılar. Geri kazanılması 18 yıl sürmüş olan Suriye ve Filistin tekrar kaybedildi. 641 yılında Mısır alındı. En zengin vilayetler sonsuza dek gitmişti ve kısa bir süre içinde de imparatorluk Anadolu, Ermenistan, Kuzey Afrika, Sicilya ve İtalya’nın bazı bölgelerine indirgenmişti. Perslerin durumu daha da kötüydü, Araplar Pers İmparatorluğunu tümüyle işgal etmişlerdi.
Constans II hükümranlığında (641–668) ve yedinci yüzyıl boyunca stratejik durum bozulmaya devam etti. Araplar ilk filolarını 641 yılında kurdular ve bununla Kıbrıs’ın başkentini aldılar. 654 yılında Rodos’u yağmaladılar ve bir sonraki yıl da Bizans donanmasını yendiler. İki yüzyıl boyunca Araplar hemen hemen her yıl Anadolu’ya akın düzenlediler. 674 ile 678 yılları arasında Konstantinopolis’in kendisi de her yıl kuşatma altına alındı. Yeni bir düşman, Bulgarlar, kuzeyden imparatorluğa girdiler. 697 yılında Araplar Kartaca’yı aldılar. Bir Arap kuvveti 717’den 718’e bir yıl süreyle Konstantinopolis’i kuşattı. Kent 718 yazında, Bizanslılar Anadolu’dan doğru gelen destekleri tuzağa düşürünce kurtuldu.
Bu, yüzyıllar süren uzun bir mücadelenin dönüm noktası oldu. Araplar geri çekilmek zorunda kaldılar ve bir daha da asla böylesi bir tehdit oluşturamadılar.
718 zaferinden önceki yüzyılda, doğu Akdeniz’de politik ve ekonomik yaşam tümüyle değişmişti. Romalıların kurduğu koca imparatorluk neredeyse yok olmuştu. Paranın ayarının düşürülmesi ve enflasyon, mali standartları ve bunlara bağlı mali ve ekonomik kuruluşları mahvetmişti. Bakır paralarda standart ağırlıklar kalmamıştı ve para değiş tokuşu baltalanmıştı.
659 civarında Constans askeri maaşları yeniden yarıya düşürdü. 615 yılında asker maaşları 660’lardakinin dörtte birine düşünce, hükümet ekonomiye madeni para pompalamayı bıraktı. 700 yılına gelindiğinde, halen ya da eskiden imparatorluk içinde olan insanların çoğu günlük işlemlerde artık madeni para kullanmıyorlardı. Akdeniz topraklarının çoğunda, ekonomi artık para temelinde değildi. Ekonomi orta çağdaki şekline dönüştü, kendi kendine yeterli malikaneler etrafında örgütlendi85.
Bizans’tan arta kalanları kurtarmak için gereken dönüşümün büyüklüğünü hayal etmek zor. Doğu Akdeniz halklarının bin yıldan uzun bir süredir yaşamaya alıştıkları bir yaşam biçiminden vazgeçilmesi gerekiyordu. Bir önceki bölümde tartışıldığı gibi, üçüncü yüzyıl sonlarındaki ve dördüncü yüzyıl başındaki imparatorlar benzer bir krize karmaşıklaşmayla yanıt vermişlerdi.
İdarenin karmaşıklığını, devletin nüfusa müdahalesini ve ordunun büyüklüğünü artırmışlardır. Bu çok ağır bir vergilendirme düzeyleriyle yapıldı ve toprakların terk edilmesine ve köylü nüfusunun yenilenemeyişine yol açtı. Constans II ve tüm halefleri küçülmüş olan imparatorluğun azalmış nüfusuna aynı sömürüyü uygulayamadılar. Bunun yerine, karmaşık toplumların tarihinde gerçekten ender görünen bir strateji benimsediler: Basitleştirme.
659 ile 663 yılları arasındaki Arap iç savaşı Suriye’deki halifenin bir ateşkes satın almasına neden oldu. Bu soluklanma II Constans’ın temel dönüşümler yapmasına olanak sağladı. Hükümet gelirlerinin o kadar çoğunu kaybetmişti ki, birliklerine önceki ödeneğin dörtte biri oranında bile ödeme yapamıyordu. Constans’ın çözümü ordunun kendi kendini ayakta tutması için bir yol tasarlamaktı. Hazır nakit parası yoktu ama imparatorluk ailesinin geniş toprakları vardı – imparatorluk topraklarının yaklaşık beşte biri. Ayrıca, Pers saldırıları nedeniyle terk edilmiş geniş araziler de vardı. Bu topraklar birlikler arasında paylaştırıldı. Anadolu’da ve imparatorluğun diğer bölgelerinde, birliklerin kısımları –bunlara theme adı veriliyordu- yeni askeri bölgelere yerleştirildi. Askeri hizmetin kalıtsal olması koşuluyla askerlere (daha sonra denizcilere) araziler verildi. Bu yolla Constans askeri ödenekleri yarıya indirdi, artık birliklerin çiftçilik yoluyla kendi yaşamlarını kazanmalarını bekliyordu (az miktarda bir para desteği veriliyordu). Bunun sonucunda Bizans mali idaresi büyük ölçüde basitleşmiş oldu.
Tüm temel ekonomik değişiklerde olması gerektiği gibi, bu dönüşüm Bizans toplumu içinde yayıldı. Hem merkezi hem de vilayet hükümetleri basitleşmişti ve hükümetin işlem maliyetleri düşmüştü. Vilayetlerde, sivil idare tüm Anadolu’da tahkimli tepelere çekilmiş askeri Kentler halini aldı. Aristokratik hayat imparatorluk maiyetinde yoğunlaştı. Temel okuma ve hesap yapmanın ötesinde pek az öğrenim vardı ve edebiyat da azizlerin hayatından öte bir şeyleri pek içermiyordu86. Bu dönem bazen Bizans’ın Karanlık Çağı olarak adlandırılır.
Bu basitleştirmenin sonuçları hemen görüldü. Theme sistemi Bizans’ı yeniledi. Tüm imparatorlukta bir köylü-asker sınıfı oluştu. Bu yeni çiftçi-askerlerin herhangi bir arazi sahibine karşı yükümlülükleri yoktu, sadece devlete karşı yükümlülükleri vardı. İmparatorluğun zenginliklerinin tüketicisi olmak yerine üreticiler oldular. Askeri yükümlülüklerin ve bununla birlikte gelen toprakların en büyük erkek çocuğa geçtiği yeni bir tür ordu oluşturdular. Bu yeni çiftçi sınıfında imparatorluğu sürdüren kuvvet doğdu. Bizanslılar askeri savunmanın maliyetini düşürerek, en önemli yatırımlarından daha iyi bir getiri elde etmeyi başardılar.
678 ve 718 zaferlerinde görüldüğü gibi, Bizans kuvvetleri Araplara karşı daha kuvvetli bir direnç göstermeye başladı. İmparatorluğun arazi kaybının hızı çok azaldı. Araplar Anadolu’ya akın yapmayı sürdürdüler ama hiçbir yerde uzun zaman tutunamadılar. Askerler her zaman hazırdı. Kendi toprakları ve aileleri için dövüştükleri için, daha istekliydiler ve daha iyi savaşıyorlardı. Theme’lerin oluşturulmasından sonra Araplar Anadolu’da sadece imparatorluğun 695 ile 717 yılları arasındaki iç sorunları sırasında ilerleyebildiler. 745 yılına gelindiğinde, V Constantine Halifeliğe saldırdı. Bu, bir nesil içindeki ilk başarılı Arap bölgesi saldırısıydı.
Bir sonraki yüzyıl boyunca, Bulgarlara ve Slavlara karşı yapılan seferlerle imparatorluk yavaş yavaş Balkanlara doğru genişlemeye başladı. Yunanistan geri alındı. 840 yılı sonrasında ödentiler artırıldı, altın o kadar fazlaydı ki, 867 yılında III Michael ordunun ödentisini taht odasındaki süslerden 20.000 pound’unu eriterek karşıladı. Denizciler eklendiğinde, İmparatorluk filosu Arap korsanlara karşı daha etkili oldu. Onuncu yüzyılda Bizanslılar Suriye kıyılarının bir kısmını fethettiler. 840 yılından sonra imparatorluğun büyüklüğü toplam olarak neredeyse iki katına çıktı. Bu süreç, II. Basil’in (963–1025) Bulgarları fethederek imparatorluğun sınırlarını tekrar Tuna’ya dayamasıyla doruk noktasına ulaştı. İki yüzyıl içinde Bizanslılar parçalanmaya yakın bir noktadan Avrupa ve Yakın Doğu’da birinci güç olma noktasına geldi; bu, sorun çözme’de karmaşıklığın ve maliyetin azaltılmasıyla kazanılmış bir başarıydı.
Çağdaş Avrupa’nın Gelişimi
Silahlanma yarışları karmaşıklık sonucu getiri azalmasının klasik bir örneğidir. Tüm yarışmacı uluslar rakiplerinin teçhizat, personel, lojistik ya da istihbarat konusundaki ilerlemelerini hızla yakalayacaktır, dolayısıyla bu alanda yapılan yatırımlar tipik olarak hiçbir uzun süreli avantaj ya da güvenlik sağlamaz. Silahlanma yarışında, yarışmacıların her biri rakiplerine karşı avantaj sağlamaya çalışır, rakipler de karşılıkta bulunup kendi avantajlarını oluşturmaya çalışırlar. Genelde hiçbir devlet uzun sürecek önemli bir avantaj kazanamaz. Çok kısa süreli ürün için fazla, daha da fazla para, kaynak ve personel harcanır: askeri avantaj. Rekabetçi bir devlet olmanın bedeli gittikçe yükselir, diğer taraftan da yatırım getirisi merhametsizce azalır.
Bir devlet sürekli olarak rekabetçi kalabilmek için gereken kaynakları aramalı ve bu kaynakları etkili bir şekilde dağıtacak bir örgüt geliştirmelidir. Bu sürecin son binyıl içinde Avrupa’daki gelişimi sadece Avrupa toplumlarını değil, nihayetinde tüm dünyayı değiştirmiştir. Bu sürecin on beşinci yüzyıldan başlayarak on dokuzuncu yüzyıl başlarına kadar olan gelişimini özetleyeceğim.
1815 öncesinde Avrupa her zaman bir yerlerde savaş halindeydi. On ikinci ile on altıncı yüzyıllar arasında Fransa bazı yüzyıllarda yılların % 47’sinde bazı yüzyıllarda ise % 77’sinde savaş halindeydi. İngiltere için bu aralık % 48 ila 82, İspanya için % 47 ila 92 oldu. En barış dolu yüzyıllarda bile bu ülkeler ortalama olarak iki yılda bir savaştılar. On altın yüzyılın tümü boyunca Avrupa’nın tamamen barış içinde olduğu süre sadece on yıl oldu. On yedinci yüzyılda sadece 4 yıllık bir mutlak barış oldu; on sekizinci yüzyılda ise sadece 16 yıl87.
On beşinci yüzyılda, kuşatma topları taş kalelerin avantajını sona erdirdi ve savunma stratejilerive teknolojilerinde değişikler yapılmasını gerektirdi. On beşinci yüzyılın başlarından başlayarak, inşaatçılar savunma toplarını destekleyebilecek tahkimatlar tasarladılar. Kısa bir süre sonra bombardımana dayanacak duvarlar yapıldı. 1560 yılında, açılı, alçak ve kalın duvarlı burçları ve yoğun siperleri olan bir istihkam sisteminin, yıldız hisarların (trace italienne) tüm öğeleri geliştirilmişti. Etkiliydi ama pahalıydı. 1553 yılında, Siena kentinin böylesi tahkimatı o kadar pahalıya çıktı ki, ordu ya da donanma için para kalmamıştı. Siena tahkimatları Floransa’ya karşı yaptırmıştı, ama ironiktir, Floransa’ya bağlandı88.
Parası yetenler için yıldız hisarlar değerli bir yatırımdı. Bu yolla savunulan bir yeri işgal etmek aylar hatta yıllar alabilirdi. Taarruz taktikçileri daha karmaşık kuşatma yöntemleri ile karşılık verdiler ve onların maliyetleri de yükseldi. Belki de 50.000 kadar kuşatmacıdan oluşan bir kuvvetin haftalarca, aylarca yerlerinde tutulması gerekiyordu. Böylesi bir kuvvetin günde 475 ton yiyeceğe ihtiyacı vardı, bunlara mühimmat, barut ve inşaat malzemesi de ekleniyordu. Bundan sonra, yerel lordların etkili bir hisar inşa etmeye ve bunu savunmaya ya da böylesi bir hisara saldırmaya paraları yetmedi. Savaş kaynaklarını artık kapitalist kentlerde değil, feodal kırsalda aramak gerekiyordu89. Anlaşmazlıkların ölçeği yerel ya da bölgesel olmaktan çıkıp ulusal oldu.
Açık sahada savaş da daha fazla karmaşıklık getirdi. On dördüncü ve on beşinci yüzyıllarda, kitle halindeki okçular ve mızrak birlikleri, zırhlı şövalyeleri işe yaramaz kılmıştı. Bunları geçen de ateşli silahlar oldu. Ateşli silahların kullanımı örgütlenme ve talim gerektiriyordu. Piyadelerin birbirlerine yakın sıralar halinde düzenlenmesi gerekiyordu. Öndekiler ateş ederken, arkadakiler silahlarını dolduracaklardı ve yerlerin hızla değiştirilmesiyle kesintisiz bir ateş etme uygulaması ortaya çıkacaktı90. Tüm kıtada askeri talim ders kitapları yayıldı. Eğitim ve savaş alanında koordinasyon önem kazandı: Sıralar sinyal verildiğinde açılıp kapanmalıydı, öğrenim görmemiş askerler o zaman için tarihin en ileri silahlarına aşina olmalıydılar. Zafer artık sadece basit güce değil, doğru piyade, atlı, silah, top ve yedek kuvvetlerin bileşimine bağlıydı91.
Savaş toplumun gittikçe daha geniş kesimlerini etkilemeye ve daha büyük bir yük olmaya başladı. Birkaç Avrupa devletinde 1500 ile 1700 yılları arasında ordunun büyüklüğü on katına çıktı. XIV Louis’nin 1691 yılında 273.000 kişilik bir ordusu vardı. Beş yıl sonra 395.000 kişi olmuştu ve yetişkin Fransız erkelerinin neredeyse dörtte biri askerdi. 1560 ile 1659 yılları arasında Kastilya yetişkin erkek nüfusunun yaklaşık yüzde on birini devam eden savaşlarda kaybetti92. 30.000 kişilik bir sahra ordusunun günlük gereksinimi 100.000 pound un ve 1500 koyun ya da 150 sığırdı. Sadece en büyük şehirlerin gereksinimi bundan daha fazla olabilirdi93.
Bu gelişmelere karşın ya da bu gelişmeler yüzünden kara savaşları büyük ölçüde beraberlik içeren bir duruma geldi. Kalıcı çıkışlar birkaç taneydi. Herhangi bir güç parayla yeni teknolojiler ve paralı askerler satın alabilirdi. Hiçbir ulus kalıcı bir avantaj elde edemedi. İspanya ya da Fransa gibi bir ulus baskın olmak için tehditlere başladığında, karşısında ittifaklar oluşuyordu94. Büyük savaşlar yavaş ve usandırıcıydı ve sonucu, birikimli küçük zaferlerle düşmanın ekonomik temelinin yavaş yavaş aşınması belirliyordu. Yine de yenilgiye uğrayan uluslar hızla toparlanıyorlar ve kısa bir süre sonra tekrar savaşmak için hazır oluyorlardı. Küresel çapta komşuluk operasyonlarında savaş zorunlu olarak ortaya çıkıyordu. Avrupa rekabeti denizler aşırı güç ve etki yarışmalarına doğru genişledi95.
Avrupalılar ticaret ve sömürgeleştirme ile elde ettikleri zenginliği maliyeti gittikçe artan yarışmalarını sürdürmek için kullandılar96. Deniz gücünün geliştirilmesi ve sömürgeler oluşturulması berabere kalmış olan Avrupa savaşlarının stratejisinin bir parçası oldu. Bu yüzden de Avrupa savaşları nihayetinde tüm dünyayı etkiledi ve değiştirdi. 1914 yılına gelindiğinde Avrupa ulusları ve bunların filizleri yerküre yüzeyinin %84’ünü tam kontrolleri altına almışlardı97.
Zamanın deniz güçleri İngiltere, Hollanda, İsveç, Danimarka/Norveç, Fransa ve İspanya’ydı. 1650 ile 1680 arasında beş kuzey gücü donanmalarını 140.000 tondan 400.000 tona çıkardılar. 1630’larda Hollanda ticaret filosu her yıl 300 ila 400 arasında yeni geminin yapılmasına ihtiyaç duyuyordu; bunların yarısı Baltık ticaretinde kullanılıyordu (İngiltere donanma malzemeleri için gereken ham maddenin çoğunu Baltık’tan ithal ediyordu). 1630’larla 1650 arasında, Hollanda ticaret filosu % 533 büyüdü98. Ancak, genişleyen donanmalar artan karmaşıklık ve maliyetle ilgili başka sorunlar da kapsıyordu. Örneğin, 1511 yılında, İskoç Kralı IV. James Great Michael gemisinin yapımını başlattı. Bu geminin yapımı bir yıllık gelirin neredeyse yarısı ve yıllık denizci ödenekleri bütçesinin yüzde onu kadar tuttu. Üç yıl sonra Fransa’ya satıldı ve Brest limanında çürüyerek ömrünü tamamladı99.
On sekizinci ve on dokuzuncu yüzyıllarda orduların büyüklüğü ve karmaşıklığı arttıkça, topografya ve haritacılık gibi yeni uzmanlık alanları gerekli oldu. Hassas saatler ve istatiksel raporlama gerekliydi. Bazı on sekizinci yüzyıl orduları kendi matbaa makinelerini taşıyorlardı. Örgütlenme daha da karmaşıklaştı. Çalışanlar ve idareciler ayrıldı. Ordular artık bir birim olarak ilerlemiyordu, talimatlar doğrultusunda kendi başlarına yol alan daha küçük öğelere ayrılabiliyorlardı. Muharebeler birkaç ay sürüyordu100.
1499 yılında, XII. Louis İtalya’ya başarılı bir sefer yapmak için ne gerektiğini sordu. Üç şeyin gerektiğini söylediler: para, para ve daha fazla para101. Askeri işlerin büyüklüğü ve karmaşıklığı büyüdükçe finansman ana kısıt halline gelmişti. 1630 öncesindeki onyıllarda bir askeri savaş alanına yerleştirmenin maliyeti yüzde 500 artmıştı. Uluslar gelirlerinin gittikçe daha fazlasını savaşa harcıyorlardı fakat bu hiçbir zaman yeterli olmuyordu. Örneğin 1513 yılında, İngiltere, bütçesinin yüzde 90’ını askeri işlere ayırdı. 1657 yılında bu rakam yüzde 92 olmuştu.
On sekizinci yüzyılın ortasında Büyük Frederick gelirinin yüzde 90’ını savaşa tahsis etti. 1643 yılında, Fransız hükümetinin esas olarak savaşa yönelik olan harcamaları yıllık gelirin iki katı oldu102. İngiltere’nin 1540’lardaki savaşları kraliyet gelirinin yaklaşık on katına mal oluyordu103.
İsveç, savaşlarını düşük nüfus, kullanılmamış orman rezervleri ve ürünlerine duyulan istekli pazarlar birleşimi ile finanse ediyordu. Böylesi avantajları olmayan büyük devletler kredilere dayanmak zorundaydı. İspanya’nın borçları, Yeni Dünya sömürgelerinden gelen zenginlikler dahil edildiğinde bile, 1556 yılında 6 milyon düka iken, bir yüzyıl sonra 180 milyona çıkmıştı. Savaş borçlarının faizleri 1520’lerde yaklaşık % 18 iken, 1550’lerde % 49’a çıkmıştı. Hem Fransa hem de İspanya sık sık iflas ilan etmeye ya da faiz oranında bir indirim yapılmasını zorlamaya mecbur kalıyordu.
On altıncı ve on sekizinci yüzyıllar arasında, Hollandalılar ve onları takiben İngilizler kısa dönemli ve uzun dönemli krediler alarak bu mali kısıtlamaları aştılar. Aldıkları borçların faizlerini ödemeye dikkat ettikleri için, onlara diğer uluslardan daha iyi şartlarla kredi verildi. Bu avantajı daha zengin olan fakat kredi riskleri kötü olan rakipleri Fransa ve İspanya’yı yenmek için kullandılar104.
Savaşlar kalıcı bir devlet olmanın maliyetini sürekli artırdı ve savaşın getirdiği borç düzeyleri çarpışmalar bittikten sonra uzun süre devam etti. Güç her zaman el değiştirdi ve muzaffer uluslar asla uzun süre baskın olamadılar105. Zamanının birçok insanı Avrupa savaşlarının beyhudeliğini anladı ama silahlanma yarışlarını kırmak özellikle zordur. 1775 yılında Büyük Frederick bu durumu etkili bir şekilde tarif ediyordu.
Hırslı kişiler her şeyden önce, tüm Avrupa’da silah ve cephanelerle askeri disiplinin hemen hemen aynı olduğunu, ittifakların, kural olarak savaşan taraflar arasında bir kuvvetler eşitliği oluşturduğunu, prenslerin şu anda bekleyebilecekleri en büyük avantajların, cephedeki savaş harcamalarının faizinin küçük ve nüfusu, seferlerde kaybedilen yurttaşların sayısından çok daha küçük bir kent ya da bir bölgede elde edilebilecek başarıları biriktirmek olabileceğini göz önünde bulundurmalıdır106.
Avrupa’daki savaş kalıcı avantajlar oluşturmadığı için, rekabetin küresel arenaya genişletilmesi mantıksal bir sonuç oldu. Rekabet genişleyerek ticareti, deniz aşırı bölgelerin alınmasını, sömürgeler oluşturulmasını, hasımların sömürgelerine saldırılmasını ve altın/gümüş külçe ve değerli mal sevkıyatlarının yolunun kesilmesini içerdi.
Yine de yabancılardan elde edilen zenginlikler bazı seferlerin maliyetini karşılamıyordu. 1552 yılında, Hapsburg İmparatoru V Charles, Metz’e yapılan bir sefere 2,5 milyon düka harcadı; bu, Amerika’dan elde ettiği gelirin 10 katıydı. 1580’lere gelindiğinde II Phillip Amerika madenlerinden yılda 2 milyon düka alıyordu fakat bahtsız 1588 donamasının maliyeti bunun beş katıydı107. 1556’yı izleyen yüzyılda İspanya’nın borçları Yeni Dünya’dan transfer ettiği çok miktardaki altın/gümüş külçeleriyle bile yüzde 3.000 arttı ve iflas İspanya’nın askeri operasyonlarının durmasına yol açtı. Yeni Dünya’nın zenginliğine el koymasaydı, İspanya çok daha önce başarısız olacaktı.
Avrupa’nın rekabet gücü, teknolojik yenilikler, bilimin gelişmesi, politik dönüşüm ve küresel genişleme şeklinde büyük bir karmaşıklık yoluyla uyarılıyordu. Avrupa, bu rekabet gücünü sübvanse etmek için, yabancı toprakların üretimini108 (ve daha sonra da fosil yakıtlarını) güvenlik altına almak gerekti109. Yeni enerji formları ve yerel olmayan kaynaklar dünyanın bu küçük parçasına yönlendirildi. Küresel kaynakların bu yoğunlaşması, tek başına Avrupa kaynaklarıyla asla sürdürülemeyecek kadar yüksek karmaşıklık ve maliyet düzeylerine sürükledi110. Yüzyıllar süren Avrupa savaşlarının yansımaları, iyisiyle kötüsüyle, hâlâ içinde yaşadığımız ve öngörülebilir gelecekte de içinde yaşayacağımız bir miras.