2 4. MOTOR ÖĞRENMENİN PSİKOLOJİK BOYUTLARI - Motor öğrenme, yalnızca fiziksel aktivitelerle gerçekleşemez.- Zihinsel faktörler de motor öğrenmeye etki ederler.- Öğrenilmiş davranışların tümünde, zihinsel, duyuşsal ve motorik özelliklervardır.- Kişinin zihinsel yönü ağır basan davranışları, bilişsel (kognitiv) alana girendavranışlardır.- Etkinliklerde, kasların, organların bir veya bir kaçının ya da tümününkullanılmasında, doğuştan gelen ya da sonradan öğrenilen davranışlar sözkonusudur.- Bütün bu davranışlar, psiko-motor davranışlardır.- Ancak sportif eylemler, algılama, anımsama, tasavvur, öncelleme ve düşünmesüreçleri ile değişik şekillerde etkilenirler.- Tüm bu faktörler bilişsel (kognitiv) faktörlerdir.
3 (feedback) (reafferenz) Buna göre motor bir eylemin oluşumunda şöyle bir düzenleme söz konusudur:Olan / İdealDeğerKarşılaştırması(feedback) (reafferenz)KOGNİTİV(BİLİŞSEL)İŞLEMSensorikİnputMotorikoutput
4 Duyu yolları ile uyarıların alınması, algılanması. Sensorik input:Duyu yolları ile uyarıların alınması, algılanması.Kognitiv (bilişsel) işlem:Hareketin tasarlanması, planlanması, zihindecanlandırılması gibi zihinsel süreçler.Motorik output:Tasarlanan motorsal etkinliğin gerçekleştirilmesiiçin efektör organlara (kaslara) gerekli uyarılarınyapılması.Feedback (reafferenz):Hareketin olan değeri ile ideal değeri arasındakikarşılaştırmanın yapılması. (Düzeltme)Olan / İdealDeğerKarşılaştırması(feedback)(reafferenz)KOGNİTİV(BİLİŞSEL)İŞLEMSensorikİnputMotorikoutput
5 Motorsal bir eylem, buna göre 3 evrede düzenlenir: 1- Pre-motor evre,2- Motorsal evre.3- Post-motorsal evre.Bu üç evre, periyodik bir döngü sistemi içinde birbirinebağlanmış olup, motor öğrenme sürecinin idaresini vedüzenlenmesini sağlarlar.Hareketin öğrenilmesi ve düzeltilmesi için bu üç evrenin birbirinidestekleyici önemli etkileri vardır.Bu üç evrenin, bir motorsal eylemi gerçekleştirmesinde,uyarıların duyu yolları aracılığıyla alınıp işlenmesi önemli roloynar.Bu uyarılar, gerek dıştan alınan gerekse organizmanınkendi içinden gelen uyarılardır.Bu uyarılara ANALİZATÖR adı verilir.
6 4. 1. PRE-MOTOR EVREAKUSTİKANALİZATÖRLERTAKTİKVİSUEL (OPTİK)HareketHissiKİNESTETİKVESTİBULERHareket tasarımının gerçekleşmesi için yukarıda sözü edilen uyarıların (Analizatörlerin) alındığı evredir. Uyarılar, çevreden ya da organizmanın kendi içinden ne kadar kapsamlı ve optimal olarak alınırsa, bilişsel işlemler o denli etkili şekilde gerçekleşirler.Başlıca 5 Analizatörün etkisiyle hareket hissinin oluşumu söz konusudur.
7 Visuel (optik) analizatörler Çevredekialan-zamansaldeğişiklikAlan içindevücudun bir araçlaolan ilişkisiVisuel AnalizatörlerRakip ve takımarkadaşınındavranışlarıKendi hareketininhissiVücudunalanla olanilişkisiGörme duyusu ile ilgili analizatörlerdir. Çevreden gelen uyarılar, en çabuk şekilde görerek algılanırlar. Motor öğrenme sürecinde, görsel (visuel) analizatörler çok önemli yer tutarlar. Bir hareketin doğru şekli, görerek elde edilir. Rakip, top, takım arkadaşı, seyirci hakem, antrenör, objeler, saha gibi çevreden alınan uyarılar ve sinyaller, en kısa yoldan görerek alınırlar.
8 Akustik (duysal) analizatörler EnstrümanEl çırpmaAkustikAnalizatörlerRakipten gelenses (nefes sesi)Topla temastakises (hatalı manşet)Teknik-Taktikbilgiler (antrenör)SeyirciStart sesi(düdük sesi)Dışardan seslehareketin desteklenmesi(antrenör)İşitme yoluyla bir hareket hakkında bilgi edinildiği onun ayrıntıları hakkında ve düzeltici olarak direktiflerin alınabildiğinin yanı sıra, rakibin, takım arkadaşının, seyircinin, hakemin, antrenörün, topun veya objelerin duyulması, motorsal davranışların düzenlenmesinde önemli rol oynarlar. Bunun yanı sıra hareketlerin desteklenmesine yardımcı olan eşlik-müzik-tempo-rakibin ayak sesleri gibi unsurlar da işiterek algılanırlar.
9 Taktil analizatörler: (dokunma ile ilgili) Motive edici dokunuş(sırt sıvazlama)Eşin dokunmasıylauyarı alınmasıTaktilAnalizatörlerRakipten gelenuyarılar (dokunuş)Antrenörün yardımıylaalınan uyarılar(cimnastik)Ortamdan alınanuyarılar (zemin, kar..)Araç değiştirme ile(stafet)Dış etmenler(rüzgar)Araçtan alınanuyarı (raket,sırık, cirit..)Bazı uyarılar, dokunarak algılanırlar. İkili mücadele sporlarında ve sportif oyunlarda rakibin dokunularak hissedilmesi, topun ya da diğer sportif objelerin dokunularak algılanması, spor yapılan alanın hissedilmesi, sert veya uygun zemin, yumuşak ya da donmuş kar zemin, sıcak-soğuk gibi unsurların hissedilmesi taktil analizatörlerin etkisine bağlıdır.
10 Vestibuler analizatörler (denge) Linear olarakhızla giderkenelde edilenbilgiler (kayakçı)Dönüşlerdeki vesalınımlardakisağlamlık hissi(salto, burgu)VestibulerAnalizatörlerVücut dengesininhissedilmesi(tek elden geçen hareket)Dönüş hızınailişkin bilgiler(buz pateni, prüvet)Dış unsurlara karşındenge ile ilgili bilgiler(rakibin davranışı)Vücut bölümlerinindestekleyici olarakkullanımı (kayakla atlama)İç kulaktaki denge özelliğine bağlı olarak sportif etkinliklerde vücudun durumunun hissedilmesi, oryantasyonu, vücut ağırlık noktasının yer değiştirmesi, dönüşler, pozisyon değişiklikleri, ani duruş ve hız değişiklikleri kısaca denge gerektiren tüm etkinlikler vestibuler analizatörlerce düzenlenir. Tabii bir çok motorsal özellik, bu analizatörün optimal bir şekilde algılanmasında önemli rol oynar.(motorsal ve koordinatif özellikler.)
11 Kinestetik analizatörler (efektör organlarla ilgili) 2. Sıçrama-sıçrama kaslarının kullanımı-kollar ve bacaklarlasıçramanın desteklenmesi3. Çıtayı geçiş-başın pozisyonu-gövdenin pozisyonu-bacakların pozisyonuKinestetikAnalizatörler(yüksek atlama örneği)1. Hazırlık ve koşu-koşu hızı-adım dinamiği-son adım hissi4. İniş-vücudun gevşeme zamanı-sırta düşüşKaslar, tendonlar, bağlar hareketlerin hissedilmesini sağlayan unsurlardır. Bu unsurlar koordinasyonun temelini oluştururlar. Vücut bölümlerinin hissedilmesi, hızlanma, yavaşlama, frenleme, kuvvet kullanımı gibi sportif etkinliklerde ortaya çıkan unsurlar kinestetik analizatörlerin optimal bir şekilde hissedilmelerine bağlıdır.
12 4. 2. MOTORSAL EVREBu evrede hareket tasarımı zihinsel olarak gerçekleşir.Bunun için çevreden gelen uyarıların etkili bir şekilde algılanmaları gerekir.Çevreden gelen bir çok uyarana karşı, sporcu belirli bir etki altındadır.Bu uyarıların tanınması, elde edilmesi, zihinsel bir süreç olarak gelecekte kullanılmak üzere depolanması, algılama olarak tanımlanabilir.Kişinin, içinde bulunduğu ortamın farkında olmasına ALGILAMA denir.Bilgilerin, gerek duyulduğunda kullanılması, algısal motor yeteneği gerektirir.Hareket repertuarı hareket deneyimi fazla olan bir kişi değişik hareketlere ve pozisyonlara yabancı değildir.Genel olarak çevreden gelen uyarılar bir süzgeçten geçirilir.Kişiler işlerine geleni algılar, gelmeyeni algılamayabilir.Algılanan unsurlar, kişiden kişiye farklı olabilir.Yolda gördüğümüz bir insanın kimi saçını, kimi kıyafetini, kimi gözlerini algılayabilir.Bir tanıdığımızı, ayak seslerinden algılayabiliriz.İyi araba kullanan bir kişi, aynı anda bir çok unsuru algılayabilir.Sportif etkinliklerde de bu böyledir.Çevreden gelen uyarılar: rakip, takım arkadaşı, top, seyirci, hakem, antrenör, gibi unsurlar kişiden kişiye değişik şekillerde algılanabilirler.Algılama süresinin kısaltılması ve optimal hale getirilmesi antrenmanlara bağlıdır.Sportif oyunlardaki ani hız değişiklikleri, yön değiştirmeler, duruşlar karamboller, kaleci çalışmaları, algılamayı hızlandırır.
13 Algılamaya şu faktörler etki eder: Çevre,Heyecan durumu,Dikkat,Yorgunluk,Yaş,Antrenman durumu,
14 Tepkilerin geliştirilmesi ilk çocukluk yıllarında gerçekleşir. Küçük yaşlarda çok çeşitli durumlara, yeniliklere ve öğrenmeye açık olan çocuklar motorsal aktivitelerle, zihinsel yeteneklerini de geliştirirler.Bunun için uygulanan programların iyi seçilmiş olması şarttır.Motorsal evrede, algılamanın yanı sıra motivasyon, kaygı, uyarılar ve bellek becerilerin öğrenilmesi ve motor aktivitelerinin oluşmasında önemli rol oynarlar.Ayrıca algılanan hareketin zihinde canlandırılması şarttır.
15 ANTİZİPASYON (ÖNCELLEME) Algılanan hareketin zihinde canlandırılmasına antizipasyon denir. Hareketin tasarlanması ve planlanması söz konusudur.IDEOMOTORİKTasarlanan hareketin ya da motorsal etkinliğin zihinsel olarak uygulanmasıdır. Bu, mental antrenmanın temelini oluşturur.Hareket ile ilgili anlatım veya yazı yazma ideomotoriktir.
16 Deneyimli ve deneyimsiz sporcularda bilgilerin işlenmesi süreci Analizatörler aracılığı ile bilgiler alınarak sentezlenir ve sportif sonuç elde edilir.Hedefe yönelik işlem veMotor bellek ile bağlantıHedef: Planlanan hareketin tam uygulanmasıEfektörlerle hareketinUygulanmasıKinestetik bilgilerEfferenzHareketin Verimi:Sonuç boyutu - Yaşantı boyutu – Deneyim boyutuBilgilerin AlınmasıAfferenzsentezANALİZATÖRLERVisuel Bilgiler (gözler)Taktil Bilgiler(dokunsal)Sözel bilgiler(direktifler)Sözel olmayanakustik bilgiler
17 4. 3. POST-MOTORSAL EVREBu evrede, hareketin olan şekli ile ideal şekli arasında bir düzenlemenin yapılaması söz konusudur.Buna Feedback veya Reafferenz adı verilir.Bu evrede, efektör organlar yani kaslar, düzeltici geri bağlama işlemini gerçekleştirirler.Bu düzeltmeler dışardan yapılabileceği gibi sporcu bizzat da bu düzeltmeleri yapabilir.Pre-motor evre, motorsal evre ve Post-motorsal evre çerçevesinde sensorik input ile motorik output arasındaki psikolojik etkileşim şu şekilde gerçekleşir.