Ekosistemin canlı (biyotik) ve cansız (abiyotik) öğeleri arasındaki ilişkilerde enerji akışı önemli bir etkendir. Ekosis-temde kullanılan enerjinin ana kaynağı güneş enerjisidir. Bitkiler güneş enerjisi yardımıyla kendi besin maddelerini fotosentez reaksiyonları sonucu üretirken aynı zamanda hayvanlar için gerekti olan besini de sağlar. Bitkilerde, besin maddelerinde depolanan enerji besin zinciri ile diğer canlılara aktarılır.
* Besin zincirinne zincirin halkalarını oluşturan canlılar aşağıdaki şekilde gösterildiği gibi sıralanır.
* Enerji kaynağı güneş olan bir besin zinciri aşağıdaki gösterilmiştir.
* Ekosistemde birbiri ile bağlantılı olan besin zincirlerinin oluşturduğu besin ağı aşağıda gösterilmiştir.
Ekosistemlerde farklı sayıda besin zinciri, besin yoluyla enerji taşınmasını göstermektedir. Besin zincirinde yer alan canlıların sayıları göz önünde bulundurularak “besin piramitleri” elde edilir.
Besin piramidinin ilk basamağını daima üreticiler oluşturur. Otoburlar ikinci basamağı, etoburlar ise üçüncü ve daha üst basamakları oluşturur. Ayrıştırıcılar ise besin piramidinin her basamağından besin elde eder.
* Besin piramidi ile ilgili olarak şunlar söylenebilir:
* Madde ve enerji akışı üreticilerden tüketicilere doğrudur. Üreticilerde depolanan enerjinin bir kısmı besin yoluyla birinci tüketicilere iletilirken, bir kısmı ısı şeklinde çevreye, bir kısmı da ayrıştırıcılara aktarılmaktadır. Birincil tüketiciler aldıkları enerjinin bir kısmını ikincil tüketicilere, bir kısmını da ayrıştırıcılara aktarmaktadır. Buna göre, besin zincirindeki besinin bir kısmı o basamaktaki canlılar tarafından enerji kaynağı olarak kullanılırken bir kısmı da depolanmaktadır. Bu nedenle üreticiden en son tüketiciye doğru gidildikçe, piramidin her basamağında enerjinin ancak % 10 u bir üst basamağa aktarılır. (% 10 kuralı.)
* Üreticiden son tüketiciye doğru gidildikçe, canlıların vücut büyüklüğü genellikle artar. Ancak birey sayısı azalır.
* Üreticiden son tüketiciye doğru gidildikçe, biyokütie azalır.
* Üreticiden son tüketiciye doğru gidildikçe, canlı dokularında DDT gibi kimyasal maddelerin birikimi artar.
UYARI: Kara ekosistemlerinde besin piramidi genellikle çiçekli bitkilerle başlar ve üç-dört basamakta son bulur. Su ekosistemlerinde ise besin piramidi genellikle fitoplanktonlarla başlar ve basamak sayısı daha fazla olur.
Üreticiden son tüketiciye doğru zincir boyunca gidildikçe;
I. Canlı sayısı azalır. En fazla birey daima üreticidedir.
II. Her halkadaki canlı enerji kullandığından aktarılan enerji azalır.
III. Biyokütle(toplam canlı kütlesi) azalır.
IV. Bireyin kütlesi (Vücut büyüklüğü) artar.
V. Üreme hızı azalır
VI. Rastlanma sıklığı azalır.
VII.
Üreticilerin ve I. Tüketicilerin yerleri sabittir.
VIII. Dokularda parçalanamayan zehirli artık maddelerin birikimi artar
NOT: Biriken maddeler, suda çözünmeyip yağda çözünen maddelerdir. Suda çözünenler idrar yoluyla dışarı atılırlar .
* Atmacalar öldükten sonra, atmacaları parçalayan saprofitlerdir. Saprofiller her basamakta ölen canlıları ayrıştırarak, üreticiler için gerekli inorganik maddeleri üretirler.
* Saprofitler her basamakta görev yapar. En verimli zincir, en kısa olanıdır.
Genel olarak besin zinciri üçe ayrılır:
1. Predatör zincir: Küçük yapılı olan bitkilerden, son tüketiciye doğru gider.
2. Parazit zincir: Büyük canlılardan, küçük organizmalara doğru gider.
Parazit zincirler, üreticilerden başlamak zorunda değildir.
Örneğin,
insan ——-> pire ———> bakteri ——-> virüs
3. Saprofit zincir: Ölü maddeden, mikroorganizmaya doğru gider.
EKOLOJIK PİRAMİTLER
Ekologlar besin zincirindeki basamaklar arasındaki ilişkiyi göstermek için ekolojik piramitleri kullanır. Üç tip ekolojik piramit vardır. Bunlar enerji, biyokütle ve sayı piramidleridir.
1. Enerji piramidi: Enerji piramidi her basamağın kazandığı toplam enerji miktarını gösterir. Bu piramit her basamakta enerjinin ancak küçük bir miktarının transfer edildiğini, diğer kısmının kayıp olduğunu göstermektedir.
Ekosistemin temel enerji. kaynağı güneştir.
– Ototroflar güneş enerjisini kullanarak fotosentez sonucu inorganik maddelerden organik madde sentezi yaparlar.
– Enerji akışı tek yönlüdür.
Ekosistemin her basamağında enerji kaybı olur. Enerji kaybı ısı olarak dışarı verilir.
Basamaklar arası enerji aktarılması besin zinciriyle sağlanır.
NOT: üreticinin yakaladığı enerji miktarı artarsa besin zinciri uzar.
NOT: Son tüketicinin daha fazla enerji toplayabilmesi için
– Direkt üretici ile beslenmesi
– Besin zincirinin kısaltılması
– Üretici büyokütlesinin arttırılması
– Yakalanan ışık enerjisinin arttırılması gereklidir.
NOT: Vücutta biriken zehirli maddelerin etkileri:
DNA’da kırıklar yaratır. Kanser ihtimali artar. Sperm ve yumurta mutasyonu ile gelecek kuşakta anormallik zararlıda direnç artırır. Yararlı canlıları yok eder.
2. Biyokütle piramidi: Bu piramit besin zincirinin her basamağında yer alan canlıların toplam kütlesini gösterir. Biyokütle piramidi tek bir otçul hayvan için çok miktarda bitkinin gerekli olduğunu, yine tek bir etçil hayvan için çok sayıda otçul hayvana gerek olduğunu gösterir.
3. Sayı piramidi: Besin zincirindeki basamaklar arasındaki ilişki canlı sayısını gösteren piramitle de belirtilebilir. Sayı piramidi, her basamakta bulunan toplam canlı sayısını gösterir.
Besin zincirindeki canlıların vücut büyüklüğü ile birey sayısı ters orantılıdır. Yani büyük vücutlu canlıların sayısı az, küçük vücutlu canlıların sayısı ise fazladır. Bunun temel nedeni, küçük vücutlu canlıların üreme hızının yüksek olması ve büyük vücutlu canlıların küçük vücutlu canlılarla beslenmesidir.
Not: parazit zincirler zincirlerde zincirin sonuna doğru birey sayısı artar, birey kütlesi azalır.
GENOTİP Canlının karakterlerinin oluşmasını sağlayan genler toplamıdır (Genlerin sembolle ifadesidir.). FENOTİP Genotipin dışa yansımasıdır. GEN Bir proteinin sentezinden sorumlu olan DNA […]
Doğada on beş milyon tür olduğu tahmin edilmektedir. Bu zenginlik aynı zamanda bir karmaşaya neden olabilir. işte canlıları daha kolay tanımlamak […]
Bütün prokaryotik hücrelerdeki canlılığın temel yapıları; – Zar – Stoplazma – DNA – Ribozom dur. Bu yapılar sayesinde prokaryotik hücreler kendi […]
Bundan önceki konuda canlıların kimyasal yapılarını oluşturan maddeleri gördük. Maddelerin oluşturduğu canlı yapılar hücrenin ünitelerini oluşturur. Bu üniteler; zar, sitoplazma, ribozom, […]
Yapısında C, H, O bulunduran kimyasal bileşiklere Organik Bileşikler denir. Bazı organik bileşiklerde N, P, S gibi maddelerde bulunabilir. (Proteinler ve […]
Canlılar organik ve inorganik maddelerden meydana gelmiştir. Canlıların yapısını oluşturan organik bileşikler, proteinler, yağlar, karbonhidratlar nükleik asitler ve vitaminlerdir. İnorganik bileşikler, […]