

1. Saltuklular'in kuruluşu
Saltuklular, 1071-1202 tarihleri arasında Erzurum, Pasinler, Tercan, Ispir, Oltu, Tortum, Micingerd, Bayburt ve civarında hüküm sürmüş bir Türk beyliğidir.
Malazgirt zaferinden sonra Anadolu'da kurulan ilk Türk beyliği olan Saltuklular'in başkenti Erzurum idi. İslam kaynaklarında Kalikala ve Erzenu'r-Rum seklinde geçen Erzurum, Hz. Osman zamanında 653 yılında fethedilmiştir. Fetihten sonra Erzurum'u bir üss ve karargah olarak kullanan Müslümanlar, buradan kuzey ve Doğu istikametinde akınlar düzenlediler. şehir Abbasiler'in ilk yıllarında Bizans İmparatorluğunun eline geçtiyse de daha sonra geri alınmıştır. Bizans orduları XI. yüzyılda Erzurum'u işgal ederek Azerbaycan'a kadar uzandılar. Ayni yıllarda başlayan Selçuklu akınları ve Türkmen muhacereti sebebiyle Türklerle Bizanslılar arasında uzun yıllar devam edecek olan çatışmalar başladı.
Çağrı Bey'in 1015-1021 yılları arasında Doğu Anadolu'ya düzenlediği kesif seferinden sonra Arslan Yabgu'ya bağlı Oğuzlar, Gazneli kuvvetlerinin takibi sebebiyle Anadolu'ya girmişler ve ağır kayıplar vermelerine rağmen Azerbaycan'a, Bizans topraklarına ve Diyarbekir yöresine kadar yayılmışlardır. 1038 yılında gerçekleştirilen üçüncü bir akınla da Van Gölü havzasına kadar gelmişlerdir. Yeni iltihaklarla sayıları bir hayli artan Türkmenler, 1044 yılında büyük kitleler halinde Doğu Anadolu'ya girdiler. Süratle Vaspuragan civarına gelen bu Türmenler'in hedefi Erzurum'u ele geçirmekti. Bu gelişmeler üzerine Bizans'ın güçlü İmparatoru II. Basileios Doğu'daki sınırlarını emniyet altına almak için seferber olmuş ve İmparatorluğun sınırlarını Azerbaycan ve Kafkasya'ya kadar genişletmiştir.
Daha sonraki yıllarda ayni siyaseti takip eden İmparator Konstantinos IX. Monomakhos, Oğuzlar'a karşı harekete geçerek 1045 sonbaharında Gürcü prensi Liparit komutasında gönderdiği orduyla Seddadiler'in elindeki Duvin şehrini ele geçirmek istemiştir. Bunun üzerine Büyük Selçuklu hükümdarı Tuğrul Bey, Kutalmis komutasındaki bir orduyu Bizans kuvvetlerine karşı gönderdi ve Selçuklular'la Bizanslılar arasında ilk ciddiçatisma vuku buldu. Kutalmis, Musul ve Diyarbekir yöresinde Türkmenler'i de yanına alarak 1045 yılında Gürcü ve Rumlar'dan oluşan müttefik Bizans ordusunu bozguna uğrattı. Öte yandan Tuğrul Bey'in yakın adamlarından Emir Hasan da yirmibin kişiyle Erzurum ve Pasinler ovalarını ele geçirdi. Fakat Bizanslılar bu Selçuklu beyini takip ederek Büyük Zap Suyu yakınlarında pusuya düşürüp Hasan Bey ile çok sayıda arkadaşını şehit ettiler.
Hasan Bey'in ölümü, Tuğrul Bey'i çok üzdü ve intikam almak için İbrahim Yinal'i Bizans'a karşı Anadolu seferine memur etti. İbrahim Yinal Türkistan'dan Nisapur'a gelen yoğun bir Türkmen kitlesini 1047 tarihinde Anadolu'ya sevketti. Ertesi yıl Türkmen kitleleri, Erzurum ve Pasin ovalarında toplanmaya başladı. İnsan dalgaları bir sel gibi ülkenin her tarafını istila etti. Batıda Gümüşhane ve Trabzon, kuzeyde Ispir, güneyde Mus ve Agri taraflarına kadar yayıldı. Türkler daha sonra Siirt ile MeyyAfArikin arasındaki Erzen üzerine yürüdüler. Çok çetin geçen savaşlardan sonra halk Kalikala (Erzurum) şehrine sığındı. Kalikala bu tarihten itibaren yakınındaki Erzen şehrinin adini aldı ve Erzen'den tefrik etmek için Erzenu'r-Rum, daha sonra Arz-i Rum ve nihayet Erzurum olarak anılmaya başlandı.
İbrahim Yinal, Bizans kuvvetlerini takip ederek 18 Eylül 1048 tarihinde Hasankale'de cereyan eden savaşta onları korkunç bir bozguna uğrattı. Basta Liparit olmak üzere pek çok kişi esir alindi. Tuğrul Bey, daha sonra bizzat Malazgirt ve Erzurum üzerine sefer düzenledi. 1055 yılında Türkistan'dan gelen bir Türkmen kitlesi Erzurum ve Bayburt civarını ele geçirdi. 1059 yılında İbrahim Yinal'in isyanının bastırılmasından sonra Türkler, tekrar büyük kitleler halinde aralarında muhtemelen Emir Saltuk'un da bulunduğu bir grup komutanın emrinde Anadolu'ya akınlara başladılar. Tuğrul Bey'in ölümünden sonra Selçuklu tahtına geçen Sultan Alparslan zamanında da Anadolu'ya yapılan akınlar devam etti. Durumun giderek aleyhine geliştiğini gören İmparator Romanos Diogenes, 1070-1071 kişinda büyük bir orduyla Anadolu seferine çıkmayı planladı. Maksadi Anadolu'yu Türkler'den kurtarmak, İslam topraklarını işgal ve Selçuklu devletini ortadan kaldırmaktı.
13 Mart 1071 tarihinde Ayasofya'da yapılan büyük bir törenden sonra yola çıkan İmparator, Erzurum'a varınca kuvvetlerinin bir bölümünü Gürcistan'a göndererek arkasını emniyet altına almayı düşündü. İmparatorun Erzurum'a vardığını Meyyafarikin'de haber alan Sultan Alparslan süratle Erzen ve Bitlis yoluyla Ahlat'a hareket etti. Nihayet Bizans ve Selçuklu kuvvetleri arasında 26 Ağustos 1071'de Malazgirt'te meydana gelen savaş bilindiği üzere Selçuklular'in kesin zaferiyle sonuçlanmış ve İmparator esir düşmüştür. Fakat Romanos Diogenes'in tahttan uzaklaştırılarak gözlerine mil çekilmesi ve yeni İmparator Mihail Dukas'in Selçuklularla yapılan anlaşmayı tanımadığını ilan etmesi üzerine Sultan Alpaslan, Saltuk, Artuk, Mengücük, Çavli, Danişmend ve Çavuldur gibi emirlerini Anadolu'ya göndererek fetihlerde bulunmalarını istemiş ve fethedecekleri şehir ve kasabaları kendilerine ikta edeceğini bildirmiştir.
a) Ebu'l-Kasım Saltuk:
Malazgirt zaferinin kazanılmasında önemli rol oynayan komutanlardan biri de Emir Saltuk idi. Zahireddin NisAburiile Residüddin'in verdiği bilgilerden Saltuklu hanedanının kurucusu olan Ebu'l-Kasım Saltuk'un Anadolu'nun fethinde çok önemli hizmetlerde bulunduğunu ve zaferden sonra Sultan Alparslan'in Kars'tan Bayburt'a, Bingöller'den Barkal dağlarına kadar uzanan sahada yer alan Kars, Pasinler, Oltu, Erzurum, Tortum, Ispir, Bayburt ve yörelerini veraset yoluyla çocuklarına da intikal etmek üzere ona ikta ettiğini anlıyoruz.
Selçuklu topraklarının sınırlarında yer alan Erzurum'un kendisine ikta edilmiş olması, onun diğer beylerden daha önemli mevkide bulunduğunu göstermektedir. Gürcü kaynaklarında da Izzeddin Saltuk'un atalarinin Oğuzlar'a ve Selçuklu hükümdarlarina mensup olduğu kayitlidir. Saltuklu hanedanının 516 (1123) yılından itibaren Saltukoğulları (Beni Saltuk) adıyla tanıdığını görüyoruz. Abbasihalifesi Müstersid Billah'in, Hille Arap emiri Dübeys b. Sadaka'ya karşı yardım istemesi üzerine Zengib. Aksungur ve Togan Arslan ile beraber Saltukoğulları da Bağdat'a gitmişti.
b) Ali b. Ebu'l-Kasım:
Ebu'l-Kasım Saltuk'un ölümü üzerine yerine oğlu Ali geçti. Ibnü'l-Esir, 496 (1102-1103) yılı olaylarını anlatırken Ali b. Ebu'l-Kasım Saltuk'un sözkonusu tarihte beyliğin başında bulunduğunu ifade eder. Büyük Selçuklu sultani Berkyaruk ile kardeşi Gence meliki Muhammed Tapar arasında 8 CemaziyelAhir 496 (19 Şubat 1103) tarihinde Hoy kapisinda cereyan eden ve Muhammed Tapar'in mağlubiyetiyle biten savaştan sonra Muhammed Tapar Ercis'e, oradan da Sökmen el-Kutbi'nin egemenliğindeki Ahlat'a çekilmisti. yanında Sökmen el-Kutbi, Muhammed b. Yagisiyan ve Kizil Arslan gibi emirler vardi. Erzenu'r-Rum hakimi Ali de bu sırada Ahlat'a gelerek onlara katildi ve hep birlikte Sultan Alparslan tarafından Menuçehr'e verilen Ani üzerine yürüdüler.
Iki kardes arasında 497 (1104) yılında yapılan anlaşmaya göre Sepidrud (Kizilören) sinir olacak, Azerbaycan, Kafkasya, Diyarbekir, el-Cezire, Musul ve Suriye ülkeleri Muhammed Tapar'a verilecekti. Bu anlaşmaya göre sinir boylarındaki beyler, bu arada Saltuklu Ali de Sultan Muhammed Tapar'a tabi olacakti. Sultan Muhammed Tapar, 1105 Şubat'inda Meyyafarikin'e giderken Doğu Anadolu'daki şehirlere hakimolan Erzenu'r-Rum emiri Ali, Diyarbekir beyi İbrahim b. Yinal, Siirt emiri Kizil Arslan, Artukoğlu Sökmen, Erzen-Bitlis beyi Hüsameddin Togan Arslan ve Harput emiri Sahruh da ona refakat ediyordu.
Büyük Selçuklular, aralarındaki dahiliçekismeler ve Haçli istilasiyla meşgul iken Gürcü krali David Türkler'e karşı saldıriya hazirlaniyordu. 1115 tarihinde Rostof'u aldıktan sonra Çoruh nehri vadisinde ileri harekata geçti. Ertesi yıl Saltuklular'in egemenliğindeki topraklara girip Pasinler'e kadar geldi ve çok sayıda Türk'ü öldürdü. 1118 yılında da Azerbaycan taraflarına hücuma geçti. Bunun üzerine Artukoğlu Ilgazi, Gürcüler'le cihada memur edildi ve 1121 yılında Erzen beyi Togan Arslan ile Erzurum'a geldi.
Saltuklu Emir Ali de burada onlara katildi ve birlikte Tiflis'e hareket ettiler. Fakat Gürcüler karşısında mağlup oldular, Kral David de Tiflis'i zaptetti. Bu arada Menuçehr'in oğlu Ebu'l-Esvar, Ani'yi Gürcüler'e karşı müdafaa edemeyeceğini anlayarak altmışbin dinar karşıliginda Saltuklular'a sattı. Fakat şehirdeki Hıristiyan ahali daha erken davranip Kral David'i durumdan haberdar ederek şehri ona teslim ettiler. Ani'deki cami, kiliseye çevrildi ve daha önce Ahlat'tan götürülerek kubbeye konulmus olan hilalin yerine haç dikildi. Böylece Sultan Alparslan'in 1064'de aldığı Ani, altmış yıl sonra Hıristiyanlarin eline geçmis oldu (1123-1124).
c) Ziyaeddin Gazi:
Ali'nin ölümünden (muhtemelen 1124) sonra Saltuklu tahtına kardeşi Ziyaeddin Gazi geçti. Kitabelerden anlasiligina göre Erzurum'daki Kale Camii ve Tepsi Minare (Saat Kulesi)'yi yaptİran Saltuklu emiri Ziyaeddin Gazi'dir. Fakat hakkında fazla bilgi yoktur. I Hakki Konyali tarafından okunmuş olan Tepsi Minare Kitabesinde onun ünvan ve lAkaplari söyle sıralanmaktadır: MevlAna Ziyaeddin Kutbu'l-İslam, Nasiruddevle, Zahiru'l-mille, Semsü'l- (Müluk) ve'l-ÜmerA Inanç Beygu (Yabgu) Alp Tuğrul Bey Ebu'l-Muzaffer Gazi b. Ebi'l-Kasım.
Ziyaeddin Gazi, 1126'da Gürcüler'e karşı düzenlenen sefere katıldığı gibi 1131 yılında da Ivani'yi büyük bir bozguna uğrattı. Gürcüler onun zamanında Ispir ve Pasinler'i geçerek Oltu'ya kadar gelmişlerdi. Artuklu Temürtas, Ziyaeddin Gazi'nin kızıyla evlendi ve böylece iki hanedan arasında akrabalık kuruldu.
Ziyaeddin Gazi, Azimi'ye göre 526 (1131-1132) yılında ölmüştür.
d) II. Izzeddin Saltuk:
Gazi'den sonra beyliğin başında yegeni II. Izzeddin Saltuk'u görüyoruz (1132-1168). Onun devrinde Ahlatsahlar ve Erzen beyleriyle ittifak yapilmis ve evlilik yoluyla kurulan akrabalıklarla bu ittifaklar takviye edilmiştir. Izzeddin Saltuk kızlarından SahbAnu'yu Ahlat sahi II. Sökmen ile, diğer kızını da Erzen beyi Togan Arslan'in oğlu Kurti veya Yakup Arslan ile evlendirmiştir.
Ani emiri Fahreddin de onun kızlarından birine talip olmuş, fakat reddedilmişti. Buna içerleyen Fahreddin, ondan intikam almaya karar verdi ve Saltuk'a elçi gönderip: Ben zayifladim; Gürcüler'e karşı Ani'yi müdafaa edecek gücüm yoktur. Bu şehri sana teslim edip hizmetine girmek istiyorum dedi.
Aslinda kızını vermedigi için ondan intikam almak istiyordu. Bu sebeple Kral Dimitri'ye gizlice haber gönderip onu da ülkesine davet etti. Bu komplo sebebiyle Ani'den baskına uğrayan Saltuklular mağlup ve perişan oldular. Basta Izzeddin Saltuk olmak üzere çok sayıda Türk askeri esir düştü. Ahlat sahi Sökmen ile Artuklu hükümdarı Necmeddin Alpi krala elçiyle yüzbin dinar fidye gönderip Saltuk'u kurtardilar. Bu paranın toplanmasinda kizi SahbAnu da önemli rol oynadi. Ülkesine dönen Izzeddin Saltuk da diğer Türk esirlerini kurtarmak için büyük meblaglar ödemek zorunda kaldı.
Bu basariya rağmen Ani'yi işgal edemeyen Gürcüler, 550 (1155) yılında Fahreddin'i yakalayip şehri kardeşi Fazlun'a verdiler. Fakat papazlar, 556 (1161) yılında Fazlun'u bozguna uğrattılar. Gürcü krali Giorgi, Seddadiler'in topraklarını yağmaladiktan sonra Ani'yi ele geçirdi. Bu şehirde Doğup büyümüs olan Kadi Burhaneddin Anevibu olayi söyle anlatir:
Ben 18 Yasinda iken birden bire Gürcü askeri gelip Ani'yi kusattı ve aldı. Birçok Müslüman, kadın-erkek, genç-ihtiyar kiliçtan geçirildi. O zaman ben ve ailem Gürcü Yuvan'a (Ivani) esir olduk. Ben onların dilini ve Incil'ini bildiğim için kurtuldum ve hemen o memleketten uzaklasarak Anadolu'ya (Rum'a) geldim.
Gürcüler 556 (1161) yılında Ani'yi işgal edince Ahlat sahi II. Sökmen, Izzeddin Saltuk, Erzen ve Bitlis beyi Devletsah, Mardin ve Artuklu emiri Necmeddin Alpi ve diğer bazı Türk emirleri Temmuz ayinda sefere çikmaya karar verdiler. Müttefik Türk kuvvetleri, Ağustos 1161 tarihinde Ani'yi kusattılar. Gürcü krali Giorgi, bunu haber alinca süratle Ani'ye hareket etti. savaş baslamak üzereyken Izzeddin Saltuk ordugAhtan ayrildi.
Rivayete göre Izzeddin Saltuk daha önce Gürcüler'e esir düştügü zaman bir daha Kral Dimitri ve çocuklarına saldırmayacagina yemin ettiği için ordudan ayrilmistir. Onun diğer beylerle istisare etmeden gizlice ayrilmasi yüzünden Müslümanlar mağlup ve perişan olmuştur. Pek çok Müslüman öldürüldügü gibi dokuz bin kişi esir düşmüş ve Ahlatsah'i Sökmen de ancak dört yüz askeriyle geri dönebilmisti. Bu sırada henüz Malazgirt'te bulunan Necmeddin Alpi da mağlubiyeti haber alinca Meyyafarikin'e hareket etmiştir. Daha sonra o devrin meshur ve nüfuzlu Alimlerinden Ebu Cafer Muhammed Cemaleddin'i Gürcü kralina gönderip Sökmen'in esir düsen komutan ve askerlerini kurtardi. Kimsesiz fakir esirleri kurtarmak için de bes bin dinar fidye ödedi. Kral, Cemaleddin'in hatiri için bazı esirleri fidyesiz serbest birakti.
Gürcüler 557 (1162) yılında da Kars'i alip Duvin'i istila ettiler. Çok sayıda Müslümanı öldürüp cami ve evleri yaktiktan sonra Tiflis'e döndüler. Bir süre sonra da Gence'yi kusatarak Müslümanlari kiliçtan geçirdiler. Duvin (Dovin)'deki hilali indirip bir mollanin sirtinda Tiflis'e gönderdiler. Otuzbin Müslümanı esir aldılar. Ibnü'l-Esir bu olayi söyle anlatiyor:
Gürcüler bu yıl (557) Saban ayinda (Temmuz-Ağustos 1162) sayıları otuzbini bulan büyük bir ordu toplayarak İslam ülkelerine girdiler. Azerbaycan'a bağlı Duvin üzerine yürüyerek şehri zapt ve yağma ettiler. Duvin ve köylerinde onbin kişiyi öldürdüler. kadın-erkek pek çok kişiyi esir aldılar. kadınlari soyup çirilçiplak ve yalin ayak vaziyette götürdüler. Bu arada cami ve mescitleri de yaktilar. Gürcüler kendi ülkelerine varınca Gürcü kadınlari bile Müslüman kadınlara yapılanlari yadirgadilar ve: Müslümanlari, sizin onların kadınlarina yaptığınız seylerin aynisini bize yapmaya mecbur ettiniz dediler ve Müslüman kadınlari giydirdiler.
Bu olay, İslam dünYasinda büyük yanki uyandirdi. Azerbaycan, el-Cibal ve Isfahan'a hakimolan Atabeg Ildeniz, Ahlat sahi Sökmen, Izzeddin Saltuk (Ibnü'l-Esir Saltuk'dan bahsetmez), Meraga emiri Ibn Aksungur ve Irak Selçuklu sultani Arslansah ile diğer Doğu Anadolu beyleri Nahcivan'dan Gence'ye geldiler. Ellibini askin mücahit doğruca Gürcü topraklarına saldırdilar. 558 yılı Safer ayinda (Ocak-Şubat 1163) Gürcü ülkesini yağma edip kadın, erkek ve çocuklari esir aldılar. Müslümanlarla Gürcüler arasındaki savaş bir aydan fazla sürdü. Sonunda Müslümanlar galip geldi ve çok sayıda Gürcü öldürülüp esir alindi. Kralin ordugAhi ve ağırliklari yağmalandi.
Ibnü'l-Esir'e göre bu olay söyle gelişmiştir: Gürcüler'den biri Müslüman olmuş ve Ildeniz'e: Bana asker ver, bildiğim bir yolu takip ederek Gürcüler hiç farkinda olmadan arkadan üzerlerine saldırayim demisti. Ildeniz teminat aldıktan sonra onunla beraber bir askeribirlik gönderdi. Gürcüler'in yanına varacagi günü de tespit edip sözlestiler. O gün Müslümanlar Gürcüler'le savaşa girdiler. Tam savaştiklari sırada, Müslüman olan o Gürcü de Ildeniz'in askerleriyle varip tekbir sesleriyle arkadan Gürcüler'e saldırdi. Bunun üzerine Gürcüler mağlup oldular... Gürcüler sayica fazlaliklarina güvenerek zaferden emindiler. Fakat Allah onların umutlarini bosa çikardi. Müslümanlar onları takip edip üç gün üç gece boyunca esir almaya ve öldürmeye devam ettiler. Nihayet galip ve muzaffer olarak döndüler.
Türk beylerinin muzaffer bir şekilde döndükleri o günü bizzat yasayan tarihçi Ibnü'l-Ezrak el-Fariki de bu hadiseyi söyle tasvir eder: Ben bu vak'a günü Bitlis'teydim. Zafer müjdesi gelince Ahlat'a varmistim. Bu büyük günün serefine üçyüz sigir kesilerek fakirlere dagitildi ve bir müddet sonra da Sökmen Ahlat'a döndü. Kendisine görülmemiş bir karşılama töreni yapildi. şehir donatildi.
Anadolu Selçuklu sultani II. Kiliç Arslan da Izzeddin Saltuk'un kizina talip olmuş ve gelin nikAhlari kiyildiktan sonra esyalariyla birlikte Erzurum'dan Konya'ya gitmek üzere yola çikarilmisti. Selçuklular'in düşmanı olan Danişmendli beyi Yagibasan bunu haber alinca, gelin alayina saldırmış, gelini yegeni ve Kayseri meliki olan Zünnun'a götürmüstü. Gelin, II. Kiliç Arslan'la nikAhli olduğu için İslam hukukuna göre başkasiyla evlenmesi caiz degildi. Bundan dolayı İslamiyetten irtidad ettikten ve yeniden Müslüman olduktan sonra Zünnun ile evlendirildi. Bu ağır tecavüz karşısında öfkelenen II. Kiliç Arslan, Yagibasan üzerine yürüdüyse de mağlup oldu (560/1164-1165). Bu olayin 1160 veya 1162 yıllarında vuku bulduguna dair muhtelif rivayetler vardır.
Izzeddin Saltuk, Receb 563 (Nisan 1168) tarihinde ölmüştür. Izzeddin, Adil ve merhametli bir hükümdardi. Hıristiyanlara da iyi muamele ederdi. Bu sebeple onların da sevgi ve saygisini kazanmisti. Onun devrinde Erzurum'dan başka Bayburt, Micingerd, Avnik, Ispir ve Oltu gibi şehir ve kasabalar Saltuklu egemenliği altına girmişti. HattA Kars bile bir müddet Saltuklu egemenliğine girmiş ve Vezir Firuz, Kars kalesini tamir ettirmisti, Izzeddin Saltuk'a ait tarihsiz bir sikkeden onun Irak Selçuklu Sultani Mesud b. Muhammed Tapar'i metbu tanidigi anlasilmaktadir.
e) Nasireddin Muhammed:
Izzeddin Saltuk'un 563 (1168) yılında ölümünden sonra yerine geçen oğlu Nasireddin Muhammed hakkında kaynaklarda yeterli bilgi yoktur. 585 (1189) tarihli bir sikkede Atabeg Ildeniz'in oğlu Kizil Arslan ile Irak Selçuklu sultani Tuğrul'u metbu tanidigi görülmektedir.
Nasireddin Muhammed devrinde de Gürcüler Saltuklu iline saldırmaya devam ettiler. Kraliçe Tamara'nin kocasi David; Kars, Sürmeli ve Ispir'den sonra Erzurum üzerine yürüdü. Nasireddin iki oğluyla beraber Gürcüler'le savaşa girdi fakat, mağlup olarak sehre kapanmak zorunda kaldı. Ertesi gün bütün şehir halki birlesip Erzurum'u canla basla savunmak için seferber oldular. David Türk halkınin cesaretini ve ülkelerini savunma hususundaki azim ve kararliligini görünce, çevreyi yağmaladiktan sonra geri çekildi (1183-1184).
Erzurum Ulu Camii'ni yaptırmiş olan Nasireddin Muhammed, muhtemelen 587 (1191) tarihinden bir müddet önce ölmüştür.
Nasireddin Muhammed'in oğlu Muzaffereddin, rivayete göre Gürcü kraliçesi Tamara'ya Asik olmuş ve onunla evlenebilmek için asker, köle ve hizmetçilerinden meydana gelen önemli bir maiyetiyle mücevherat, değerli kumaslar ve daha bir çok hediye ile Erzurum'dan Gürcistan'a gitmiş ve orada muhtesem bir törenle karşılanarak sarayda misafir edilmiştir. Sarayda Kraliçe Tamara ile ask hayati yasayan Muzaffereddin bir süre sonra ülkesine ugurlanmistir. Rivayete göre sik sik koca degistirmekle meshur olan Tamara David ile evlendikten sonra bu Saltuklu sehzadesini de kizi veya cariyelerinden biriyle evlendirmisti.
f) Mama Hatun:
Nasireddin'den sonra Saltuklu tahtinda kız kardeşi Mama Hatun'u görüyoruz. Kaynaklar 587 (1191) tarihinde Erzurum'a Mama Hatun'un hakimolduğunu ifade ederler. Selahaddin Eyyubi'nin yegeni Takiyyüddin, Ahlatsah'i BegTimur'a ait olan Malazgirt kalesini kusatinca Selçuklu hükümdarlari gibi azametli ve ihtisamli olan Saltuklu melikesi Mama Hatun, Ahlat askeriyle akrabalari olan Saltuklular'in yardımına gitmişti. Muhasara uzun müddet devam etmiş, fakat Takiyyüddin'in ölümü üzerine Eyyubiler hiçbir netice elde edemeden ayrılmışlardır (587/1191).
Mama Hatun'un 597 (1200-1201) yılına kadar Erzurum'u yönettiği anlasilmaktadir. Çünkü söz konusu tarihte Eyyubi hükümdarı Melik Adil'e haber gönderip meshur bir sahisla evlenmek istediğini bildirmisti. Melik Adil de Nablus valisi FAriseddin Meymunü'l-Kasri'ye haber gönderip Mama Hatun ile evlenmesini tavsiye etti. FAriseddin Mama Hatun ile evlenmek için hazırlık yaptığı sırada onun Saltuklu tahtindan uzaklastirilip nezaret altına alindigini ögrendi ve dolayısıyla bu evlilik gerçeklesmedi. Güçlü ve ihtirasli bir kadın olan Mama Hatun, Tercan'da bir kervansaray ve türbe yaptırmiştir.
g) Alaeddin Meliksah:
Mama Hatun'un Saltuklu tahtindan uzaklastirilmasi üzerine yerine yegeni Alaeddin Meliksah geçti (597/1200-1201). Bu dönemde Anadolu'daki diğer beylikler gibi Saltuklular da Anadolu Selçuklu devletinin tehdidine maruz kalmışlardi. Anadolu'nun fethinde, Rumlar ve Gürcüler'le yapılan savaşlarda, Azerbaycan ve Türkistan'dan gelen göç ve ticaret yollarinin açik tutulmasinda önemli rol oynayan Saltuklu hanedani, son zamanlarinda Gürcü saldırilarina karşı mukavemet edemez olmuştu. Azerbaycan atabegi Kizil Arslan (1191) ve Ahlat sahi BegTimur'un (1193) ölümlerinden sonra Gürcüler Kafkaslar'dan inerek Türk topraklarını işgal ve yağma etmeye, masum halki öldürmeye baslamislardi. Nitekim yukarıda ifade ettiğimiz gibi Nasireddin Muhammed devrinde Erzurum'a kadar gelerek surlar dışındaki halki esir etmeleri üzerine şehirlerini canla basla savunan Erzurumlular karşısında geri çekilmislerdi. Daha sonra Kars üzerine yürüyerek şehri istila etmeleri, Türkler için çok büyük bir felAket oldu.
Bu sebeplerden dolayı Anadolu Selçuklu sultani Rükneddin Süleymansah, 598 (1202) tarihinde Gürcistan seferine çıktı ve Doğu Anadolu'daki tabi hükümdar ve beylere haber gönderip kendisine katilmalarini istedi. Bu arada Saltuklu hükümdarı Alaeddin Meliksah'i da huzuruna çağırdi. O da sultani Erzurum yakınlarında törenle ve tevazu ile karşıladi. Ibn Bibionun sultani karşılamada kusurlu davrandigini, geç kaldıgini ve bu yüzden tevkif edildigini söylerken, diğer kaynaklar barış müzakereleri sırasında tevkif ve hapsedildigini ifade ederler. 2 Sevval 598 (25 Mayis 1202) tarihinde Erzurum'a varan Sultan Rükneddin, son Saltuklu hükümdarıni hapsetti. topraklarını da kardeşi ve Elbistan meliki Mugiseddin Tuğrulsah'a teslim ederek Saltuklu hanedanina son verdi.
2. Saltuklular'in Yikilisi
Erzurum'un Asagi Micingerd köyünde bulunan ve muhtemelen 630 tarihli bir Kitabeden anlaşıldığına göre, Ebu Mansur adli Saltuklu beyi Selçuklular Saltuk ilini kendi topraklarına kattıktan sonra da Pasinler'i egemenliği altında tutmaya devam etmiştir. Rivayete göre Meliksah'in ahfadı Yavuz Sultan Selim devrine kadar Çemişgezek'de hüküm sürmüşlerdir.
Saltuklu topraklari 1225 yılına kadar Mugiseddin Tuğrulsah'in elinde kaldı. Onun ölümünden sonra yerine Rükneddin Cihanşah geçti (1225-1230). Selçuklular 1243'de Kösedag savaşinda ağır bir mağlubiyete ugramislarsa da Alaeddin Keykubad zamanında Erzurum dahil Gürcistan'a kadar uzanan topraklar Türkiye Selçuklu Devleti'nin sınırları içinde kabul edilmiştir.
Saltuklu hanedani başlangıçta Büyük Selçuklu sultanlarina, sonra da sirasiyla Azerbaycan atabeglerine, Irak Selçuklulari'na ve nihayet Anadolu Selçuklulari'na tabi olmuşlardir.
Saltuklular zamanında Erzurum da diğer Anadolu şehirleri gibi iktisadive ticariaçidan oldukça müreffeh bir şehir idi. Bölge Akdeniz limanlarindan ve Suriye'den hareket edip Konya, Kayseri, Sivas ve Erzincan yoluyla Azerbaycan'a, İran'a giden veya Türkistan'dan Erzurum'a gelip ayni yoldan Akdeniz veya Trabzon limanlarina giden büyük bir kervan yolunun güzergAhinda bulunduğu için ticarihayat çok canliydi. Ayrica sahip olduğu geniş otlaklariyla zengin bir hayvancilik potansiyeline sahipti.
Saltuklular'dan zamanımiza intikal eden başlıca mimarieserler sunlardir: Kale Camii, Tepsi Minare, Ulu Cami. Bunlardan ilk ikişi Melik Gazi tarafından; Ulu Cami de 575 (1179) yılında Izzeddin Saltuk'un oğlu Nasireddin Muhammed tarafından yaptırilmistir. Üç Kümbetler denilen türbelerden biri Izzeddin Saltuk'a ait olup türbenin yanında bir de zaviye vardır. Ayrica Tercan'da Mama Hatun tarafından yaptırilmis olan bir kervansaray ile bir de türbe mevcuttur. 630 (1232-1233) yılında Ebu Mansur tarafından yaptırilmis olan Micingerd kalesi de Saltuklular'a ait önemli eserlerden biridir.
Kaynak: Osmanlı tarihi
Saltuklular (1072-1202)
Beyliğin merkezi olan Erzurum ve civarı, Alp Arslan'ın komutanlarından Ebulkasım Saltuk tarafından fethedilmişti . Oğlu Ali Bey ise devletin asıl kurucusu sayılır. Ali Bey'in oğlu İzzettin Saltuk zamanında Saltuklular en güçlü dönemlerini yaşamışlardır (1132-1174). Bayburt, Kars, Oltu, İspir, Tercan ve Trabzon havalisi beyliğe dahil edilmiştir. İzzettin Saltuk, bölgedeki diğer Türk beyleri ile iş birliği yaparak Gürcülere karşı başarılı savaşlar yaptı. Ayrıca Trabzon Rumlarıyla da mücadele etti. Gürcüler üzerine sefere çıkan Türkiye Selçukluları hükümdarı 2.nci Süleyman Şah, Saltuklu Beyi Melikşah'tan Erzurum'u alarak bu devlete son vermiştir (1202).
Saltuklular
Selçuklu fetihleri arasında Doğu Anadolu'da kurulan Türk devletlerinden birisi Saltuklular'dır. Anadolu'nun fethinde görev alan kumandanlardan Ebul Kasım, Erzurum dolaylarını ele geçirmiş ve Sultan Alparslan onu bu bölgenin beyliğine tayin etmişti. Ebul Kasım 1102'de ölünce yerine oğlu Ali geçti ve Bey oldu. Ali'den sonra Bey olan İzzeddin Saltuk bu hanedanın en güçlü beyi oldu ve beylik onun adı ile yani "Saltuk Beyliği" olarak anıldı (1072).
Bu beylik, önceleri Büyük Selçuklu Devleti'ne tabi idi, fakat bu devletin zayıflamasından sonra, bağımsızlığını kazandı. Saltuklu Beyliği Kars, Bayburt, Oltu, Trabzon, İspir ve Tercan bölgelerini ele geçirerek gücünü arttırdı. Önce Gürcülerle, sonra Bizanslılarla yaptığı savaşlarda da başarılı sonuçlar elde etti.
Selçuklu Sultanı II. Kılıçarslan'la ittifak kurarak kız alıp vermek suretiyle akrabalık kuruldu. Saltuklu beyleri bir çok defa Gürcülere karşı savaştılar. Nitekim bunlardan İzzeddin Saltuk bu savaşların birisinde Gürcülere esir düşmüş (1153), öteki Türk beyleri tarafından 10.000 dinar verilmek suretiyle kurtarılmıştır.
İzzeddin Saltuk 1174'te ölünce yerine oğlu Muhammed Kızıl Arslan geçti. Kızıl Arslan Bey, 1195'te Erzurum önüne kadar gelen Gürcü kuvvetlerini mağlup etti. İzzeddin Saltuk devrinde (1132-1168), Saltuklu Beyliği ülkesi Tercan'dan başlayarak Tahir Gediği'ne kadar uzanmakta; Erzurum, Bayburd, Avnik, Micingird, İspir, Oltu gibi şehir ve kasabaları kaplamakta idi.
Nasıreddin Muhammed (1168-1191)'in ise, Irak Selçuklu sultanı III. Tuğrul'a ve asıl iktidarı elinde tutan Atabeg Kızıl Arslan'a tabi olduğu anlaşılıyor. Yine onun zamanında Gürcüler Erzurum önüne geldilerse de, bir muhasaraya girişmeden aldıkları ganimetlerle yetinerek geri döndüler.
Bu devrin dikkati çeken bir olayı da bu hanedandan Muzaffereddin Melikşah adlı Saltuklu beyinin Gürcü kraliçesi Thamara ile evlenmesidir. XII. yüzyılın ortalarından itibaren Türkiye Selçukluları ve Eyyubi Devletleri, Doğu ve Güney-doğu Anadolu'daki beyliklerin varlıklarını tehdide başlamışlardı. O sırada Ulu Hakan olan Melikşah, Anadolu'da birliği korumak için bütün beylikleri itaat altına almak istiyordu. Süleymanşah da onun politikasını takip etti ve 1202'de Erzurum kalesini alarak Saltuklu Beyliği'ne son verdi (1202).
Saltuklular devrinde, Erzurum bölgesi imar edilmiş ve zenginleşmiş bir durumda idi. Ayrıca bölgenin iktisadi durumuna da bir canlılık getirmişlerdi. Saltuklulardan zamanımıza kadar bazı eserler de kalmıştır, bunlar Kale Mescidi, Tebsi Minare, Ulu Cami ile bazı türbelerdir. Ayrıca Tercan'da bulunan Mama Hatun kervansarayı ve türbesi de zikre şayan Saltuklu eserlerindendir.
Saltuklular Döneminde Çemisgezek
Tarihi olarak kabul edilen 1040 yili ile 1071 Malazgirt Meydan muharebesi arasindaki 30 yil gibi kisa sayilabilecek bir zaman diliminde Selçuklular, merkezi Asya'daki kafi hakimiyetlerini hizla Ön Asya, Orta Dogu, Azarbaycan ve Kafkasya'ya ulastirdilar. Bu bölgeler müslümanlarla bölgenin daha önceki hakimi olan Hristiyanlarin uzun yillar kanli mücadelelerine sahne olmustur.
Kafkasya'da Gürcü, Ermeni ve Hristiyanlarla karsi karsiya kalan Selçuklu komutanlari, bölgedeki Bizans hakimiyetini kirarak önce Aras Vadisini takiben Kuzey Dogu Anadolu'ya sarktilar. Kars, Agri ve Erzurum yöreleri hizla fethedildi. Malazgirtten önce Yukari Firat Havzasina ulasan Türkler, zaferden sonra Dogu Anadolu'da fetihlerde üstün basarilari olan komutanlara Ikta" olarak verilen bölgelerde saltanata bagli beylikler kurdular. Bunlarin ilki Ebul Kasim Saituk'a ikta olunan "Saltuklu Beyligi" dir.
Erzurum ve çevresini içine alan ve uzun yillar Çemisgezek'te de hükümran olan bu beyligin kurucusu Emir saltuk II, Selçuklu soyundan gelen bir kahramandir. Daha önceleri, Selçuklularin ilk kurulus yillarinda Maveraünnehir, Gazne ve Horasan'in fetihlerinde üstün basarisi temayüz eden bir kahramanin soyundan gelen Emir Saltuk II Ani ve Kars dolaylari ile bütün Kuzey Dogu Anadolu'nun fethinde üstün basarisi ile Büyük sultan Alparslan'in takdir ve tevecühünü kazanarak kendisine ikta olarak verilen bu bölgede emir Saltuk II Dogu Anadolu'da Ilk Türk Beyligini kurmustur. (1072)
1072-1202 yillari arasinda Erzurum merkez olarak kurulan bu beylik bütün Yukari Firat Havzasinda hüküm sürmüs ve bölgenin Türklesmesinde en etkin amillerden biri olmustur. Murat Nehrine kadar bütün Çemisgezek havalisini de kapsayan Saltuklu Beyligi Anadolu'da kurulan Selçuklu Beyliklerinin ilki olmasi dolayisiyla Anadolu tarihinde çok önemli bir yer tutar.
Saltuklu Hanedaninin Seceresi kronolojik siraya göre asagida gösterilmistir.
1-Ebul Kasim Saltuk II
3- Ebul Muzaffer Gazi
4- Izzeddin Saltuk II
5- Mama Hatun
6- Nasreddin Muhammed
7- Ebu Mansur Bin Nasreddin Muhammed (Micingert Beyi)
8- Meliksah Bin Nasreddin Muhammed (Çemisgezek Beyi)
Meliksah Bin Nasreddin Muhammed'in soyundan gelenler Yavuz Sultan Selim Han dönemine kadar Çemisgezek'te hakimiyetlerini devam ettirirler.