Defekografi işlemi öncesinde ne tür bir hazırlık yapılır?
İşlem öncesinde dışkının uzaklaştırılması amacı ile makat yolu ile lavman yapılır. Bazı olgularda, işlemden bir gün önce, sodyum fosfat, müshil, mannitol veya polietilen glikol gibi maddelerle bağırsak hazırlığı yapmak gerekebilir.
Defekografi nasıl gerçekleştirilir?
Makattan içeriye plastik bir enjektör aracılığı ile baryum adlı kireç veya macun gibi röntgende görülebilen madde (80-200 ml) verilir, bazen baryum içine patates nişastası da katılır. Mesane ve hazne (vajina) özel bir ilaçlı sıvı (suda eriyen kontrast madde) ile doldurulur. Ayrıca hastaya ağızdan baryum içirilerek ince bağırsağın da görülmesi sağlanabilir, bu özellikle rektosel araştırmasında önemlidir. Hasta defekografi iskemlesi veya komot adı verilen, altında lazımlık olan iskemleye oturtturulur ve dirseklerini dizlerinin üzerine koyarak ıkınması istenilir. Defekografi iskemlesinin tam olarak röntgen cihazının önüne yerleştirilmesi ve hastanın kalça kısmının ve kaba etlerinin tümü ile görüntü içine alınması gerekmektedir. Ikınma işlemi sırasındaki rektum adı verilen kalın bağırsağın son kısmının hareketleri (peristaltizm) bir videoya kaydedilir. Bu şekilde, makat kaslarının dinlenme, sıkma ve itme sırasındaki durumu anlaşılabilir. Böylelikle, makat bölgesinin hem anatomik, hem de fizyolojik bozuklukları anlaşılabilir. Sağlıklı kişilerde rektumun boşalması birkaç saniye içinde olurken, makat sarkması durumunda bu süre 30-90 saniye civarında olmakta ve rektumun makat kanalı (anal kanal) içine doğru sarktığı gözlenmektedir.
Zaki tekniği: basınçla baryumu içeriye veren bir cihaz yardımı ile yapılır. Düşük bir oranda baryum aşırı miktarda ve kontrolsüz olarak boşalarak rektumda delinmeye yol açabilir.
Chang tekniği: makat kanalına (anal kanal) baryum verilir ve hastaya dışkılama hissi gelince bilgi vermesi telkin edilir. Hastada dışkılama hissi uyanınca, daha önce verilmiş olan baryumun üçte biri kadar daha verilir. Tekrar dışkılama hissi gelince, oturağa dışkılama yapması istenilir.
Abe asist tekniği: nadiren tercih edilir. Doktor parmağını hastanın makatının içine yerleştirir ve dışkılama eylemini başlatmak için uyarır.
Defekografi hangi hastalıklarda yapılır?
Kronik kabızlık: Kronik kabızlık sorununun değerlendirilmesinde en etkili yöntem defekografidir.
Rektal prolapsus: Makat sarkması durumu
Rektosel: Rektum adı verilen kalın bağırsağın son kısmının hazne (vajina) içine fıtıklaşması. 2 cm’in altında olan fıtıklaşmalar çoğu zaman belirti vermezken, 2 cm’in üzerinde olanlar dikkatle değerlendirilmelidir.
Sistosel: Mesanenin hazne (vajina) içine fıtıklaşması
Anismus: İç makat kasında (internal anal sfinkter) dışkılama sırasında gevşemenin gerçekleşmemesi ve aşırı kasılma olması durumudur. Defekografide makat çıkışı şişenin ağzı şeklinde bir görüntü verir.
Açıklanamayan makat ve kalça ağrıları: Bu durum pelvik (leğen kemiği) taban ağrıları veya pelvik taban fonksiyon bozukluğu olarakta adlandırılır. Bunlar hastalar açısından bezdirici olan ağrılardır.
Dışkı ve gaz kaçırma: Hafif şeklinde gaz kaçırma (gaz inkontinensi) ve ileri şeklinde sıvı veya katı dışkı kaçırma (fekal inkonitens) olarak incelenir.
Defekografi nasıl yorumlanır?
Defekografi sonuçlarına göre Amerikan Gastroenteroloji Derneği’nin sonuçları değerlendirme önerisi şu şekildedir.
1. huzursuz bağırsak sendromu (İBS)
2. Yavaş geçişli kabızlık
3. Tıkayıcı tipte dışkılama
4. Yavaş geçişli kabızlık ve tıkayıcı tipte dışkılamanın birlikte olduğu durum
5. Organik kabızlık
6. Diğer hastalıklara bağlı olarak gelişen kabızlık (hipotiroidi vb.).
Bu değerlendirme sırasında; dinlenme halinde iken makatın açık veya kapalı olması, dinlenme sırasında pelvik tabanın konumu, ilacı boşaltma süresi, pubokoksigeal çizgi, pubosakral çizgi, makat kanalı uzunluğu (makat girimi veya anal verge ile rektum adı verilen kalın bağırsağın kıvrımlı kısmı arasında yer alan düz bağırsak bölümü), puborektal kasın uzunluğu, boşaltma sırasında makat ile arka rektum arasındaki açı (anorektal açı), rektosel veya intususepsiyon (rektum içine veya makat içine sucuk gibi fıtıklaşması) varlığı gibi kriterler değerlendirilir. Makat kanalı uzunluğu ortalama olarak erkeklerde 22 mm ve kadınlarda 16 mm uzunluğunda olup, makatı sıkma sırasında 1 mm kadar uzadığı bilinmektedir. Çeşitli çalışmalarda, standart defekografinin tanıya yönelik katkısının % 20-70 civarında olduğu, buna karşın MR defekografi ile bu değerin % 0-40 arasında gösterilmiştir.
Pelvik taban sorunları
1. Ön boşluk sorunları: idrar yolu yakınmaları, sistosel ve idrar kaçırma
2. Orta boşluk sorunları: rahim sarkması
3. Arka boşluk sorunları:
Kabızlık
Gaz ve dışkı kaçırma
Rektosel: Rektum ön duvarının rektovajinal septum’dan 3 cm’den fazla vajina’ya doğru fıtıklaşması
Makat sarkması (rektal prolapsus)
Bu tür kronik kabızlık durumlarında ek olarak, hastaya röntgende görülebilen özel işaretli kapsüller (marker) yutturulur ve ‘kalın bağırsak geçiş zamanı’ ölçülür. Makat kaslarının kasılma yeteneğini ve kalın bağırsağın son kısmı olan rektumun genişleme yeteneğini ölçmeye yarayan bir test olan anorektal manometri istenilebilir. Makatı kontrol eden kasların duyarlılığı, dışkılama eylemi sırasında sinirlerin durumunu araştırmak için anorektal elektromiyografi (EMG) istenilebilir. Aynı şekilde, dışkılama eylemini gerçekleştiren kasların durumunu araştırmak için endorektal veya endoanal ultrasonografi (ERUS) yapılabilir.
Prof. Dr. Korhan Taviloğlu.