Din, Ticaret Ve İnsanın Nevrotik Yapısı
Hüsen Portakal
Bir mantığa göre, bilimsel gelişmelerle birlikte, dinlerin de ortadan
kalkması gerekirdi, ama dinler hala yaşıyor. Bu konuya bir kez daha kısaca
değinmek istiyoruz.
Gerçekten de modern dünyada din güncel yaşamdan
silinmiştir. Batı'da papazlar bile artık din adamlarına benzemiyorlar. Laik
insanlar gibi yaşıyorlar. İnsan haklarına karşı çıkmıyorlar. Ortaçağ
kurumlarını savunmuyorlar. Örneğin tanıdığım papazlardan birisi, Hegel
üzerine çalışıyordu. Hiç de dar kafalı birisi değildi. İnsan onunla rahatça
tartışabiliyordu. Bir başka papaz, mucizelere inanıyordu, biraz eski düşlere
sığınıyordu, ama göçmenlerle ya da petrol sorunuyla ilgili dosya tutuyordu.
Adam dinden değil, toplumsal sorunlardan söz ediyordu. Bunların parayla ya
da ticaretle de ilişkileri yoktu.
Bununla birlikte, Batı'nın emperyalist çağı, dini geri
ülkelere yaymaya başladı. Örneğin 1900 yılında Avrupa nüfusunun % 56,5'i,
Afrika nüfusunun % 1'i Hıristiyan iken, 1965 yılında bu oran Avrupa'da % 38
ve Afrika'da % 7,5 oluyor.
Modern dünya giderek dine daha az ilgi gösteriyor ve
gereksinim duyuyor. Mantıksal düşünüşün bunda elbette payı çok, ama daha
önce de söylediğimiz gibi, mantıksal düşünüşün ve bilimsel gelişmelerin bir
anlamı da, insanda bilincin, bilinçdışına göre bağımsızlık kazanması;
bilincin, bilinçdışını denetim altına almasıdır.
Oysa dinsel inancın ağır bastığı bir psikolojik yapıda
bunun tersini görüyoruz. Din insanın bilinçdışını besliyor; bilinçdışı,
bilinci denetimi altına alıyor. Bu nedenle bilimsel gelişme, ister istemez
dinsel inanç alanını daraltacaktır.
Bilimin dinsel duyguyu zayıflatmasına karşılık, ticaret
yaşamı dinsel duyguyu besler.
Dinsel inanca göre, insanın Tanrı'ya tapınması,
Tanrı'ya bir saygıdır, ama Tanrının böyle bir tapınmaya gereksinimi yoktur.
Buna karşılık insanların doğru yoldan ayrılmamaları için, günlük dinsel
ayinleri yerine getirmeleri gerekir. Bu tapınma ayinlerinde "tövbe" ve
"yakarma" önemli bir yer tutar. Özellikle sofuluk derecesindeki dindarlar,
tövbe etmeden duramazlar; bu tövbe etme koşullanması, yaşlılıkla birlikte
artar.
Bize sorarsanız, insanlar ticaret ya da diğer
ilişkilerinde günah duygusuna kapılmasalardı, böyle tövbe etme gereğini
duymazlardı. Diğer bir deyişle, insanların tapınma gereği, onların suçluluk
duygusundan kaynaklanır. Bir yandan yaptıkları işlerin dürüstlüğüne
inanmazlar ve günah duygusuna kapılırlar, öte yandan bu günahtan arınmak
için durmadan tövbe ederler, yakarırlar.
Sürekli günah duygusu ve bundan kurtulma çabası, tipik
bir saplantı nevrozudur. Burada tapınma, bir çeşit "kirlerinden arınma"
yerine geçer.
Üçüncü Dünya ülkelerinde ticaretin kirli bir işe
dönüşmesiyle, dine dönüş arasında bir bağlantı vardır.
Ticaret bir "haram kazanç yolu" olmaktan çıkarsa, din
de önemini yitirecektir.
Bu nedenle laiklik, aynı zamanda modern hukukun
işlemesi, emeğe saygı gösterilmesi ve bireylerde toplumsal bilincin
geliştirilmesi biçiminde de anlaşılmalıdır.
İster Budist tapınağında olsun, ister kilisede ya da
camide, tapınmanın ve bir Tanrı'ya yakarmanın insanlara belli bir rahatlık
verdiğini biliyoruz. İnsanlar bu rahatlamaya bir kurban keserek, bir hayır
işi yaparak ya da kutsal saydıkları bir yeri ziyaret ederek de varabilirler.
İnsanlar bunu yaparken, kendi psikolojileri içinde
karmaşık bir isteğe yanıt verdiklerini bilmezler. Örneğin insan, kendi
Üstben'inin koyduğu yasaklara karşı gelmiştir. Dış dünyanın ayartıcılığı bir
türlü bitmez tükenmez. Ya da cinsel tepiler insanı rahat bırakmaz ve
özellikle yasak arzuları doyurmak isterler. Bireyin kavrayamadığı ve kendi
başına önleyemediği tutkulara karşı kendi içinde bir savunma düzeneği
geliştirir ve bu savunma düzeneğini, toplumsal yasakları temsil eden
Üstben'e yerleştirir. Böylece Üstben insanı bilinçdışı bir düzenekle denetim
altına alır. Böylece insan kendi isteklerini Benin isteklerini Üstben'in
koyduğu yasaklarla sınırlar. Ben'le Üstben arasındaki çatışmadan bunalan
insan ya doğal isteklerini yerine getirecek ya da tapınma yoluyla
rahatlayacaktır. Örneğin Budizm ya da Hıristiyanlık gibi dinler, içtepileri
etkisiz kılmaya yöneliktir. Müslümanlık, bu tepilerin yalnız erkekler için
doyurulmasına izin verir. Müslümanlığın ayrıca bir ticaret ve fetih dini
olması saldırganlık tepilerinin doyurulmasına geniş ölçüde yer vermiştir.
Bununla birlikte, ister totem çağında olsun, ister
İbrani dinlerinde, çocuğu babaya bağlayan bağlarla, yetişkin bireyi dine,
Tanrı'ya bağlayan bağlar arasındaki benzerlik, bütün dinler için geçerlidir.
Yine tüm toplumsal yasaklar, kültürler nasıl cinsel
kurallar ve yasaklar getiriyorsa, dinler de cinsel yasaklar konusunda çok
duyarlıdırlar. Örneğin İslamiyette Tanrı'ya karşı işlenmiş suçlar ve
değişmez beş cezadan ikisi zina ile ilgilidir. İslamiyetin kurucularının
haremlerini kadınlarla nasıl doldurdukları göz önüne alınırsa, bu cezaların
katılığı ve nedenleri de anlaşılır. Nedense uygulamada kadın erkek ayrımı
yapılmış ve hala yapılıyor; kadın yaparsa zina, erkek yaparsa başarıdır. Bu
çift ahlak anlayışı günümüzde hala geçerlidir ve ortadan kaldırılması, ancak
yeni uygarlık anlayışının yerleştirilmesiyle olası görülmektedir. Alkollü
içki içme de yine İslamiyette Tanrı'ya karşı işlenmiş suçlardan sayılıyor.
Savaşçı ve dinamik bir dinin içkiyi yasaklaması anlaşılır bir şeydir. Ama
bir haremi dolduran kadınların içki içme hakkı olduğunu ve bunun
uygulamasını gözlerinizin önüne getiriniz bir kez. Nedense hak dinlerinden
birisinde içki serbest, ötekisinde yasak; Budizm göksel bir din olmadığı
halde içki yine yasak.
Zina suçuna recim cezası verilirken, adam öldürme
İslamiyetin başlıca suçları arasında sayılmıyor.
Bir erkek evlilik ve cariyelik yoluyla istediği kadar
kadınla ilişki kurabiliyor, boşanma ve yeniden evlenme yoluyla istediği
kadar kızı hareminden geçiriyor. Bütün bunlara cevaz var, ama bir kadın bir
başka erkeğe gönül vermeye ve bir kerecik olsun onunla birlikte olmak
istemeye görsün taşlanarak öldürülüyor.
Belki de İslamiyet, kadınları kötülüklerden korumak
için böyle cezalar koymuş ve kötülük işleme hakkını yalnız erkeklere tanımış
olabilir. İslamiyetin kadınlara verdiği değerin altında böyle bir anlayış
yatıyor olmalı.
İslamiyetteki kadın erkek ilişkisi ve harem yaşamı,
cennet düşüne de olduğu gibi yansımıştır. Sözün kısası eğer yeterince
zenginseniz, cennet düşünüzü daha bu dünyadayken gerçekleştirebilirsiniz ve
hareminize bir küme kadını doldurabilirsiniz. Laiklikle şeriat arasındaki
çatışmanın nedenleri biraz da burada aranmalıdır. Ve öyle görünüyor ki,
uygar dünya kadınların kendi haklarına sahip çıkmasından geçecektir.
Uygar dünyanın kurulması, yalnız kültürel bir dilek
değildir. Her şeyden önce bu uygarlığın maddi temellerinin kurulması
gerekir.
Dinle uygar dünya arasındaki çatışma, bize göre
evrensel bir çatışmadır. Bu çatışmanın kimden yana olduğu şimdiden bellidir.