Rusya, Sovyetler Birliği’ni dağılma sürecine götüren başarısız KGB darbesinin 20. yılını anıyor.
Sovyetler Birliği’nin son Devlet Bakanı Mihail Gorbaçov’u ve reformlarını hedef alan darbe girişimi, Boris Yeltsin’in bir tankın üzerine çıkıp darbeye meydana okuduğu bu görüntülerle tarihe geçmişti.
Yeltsin’i tankın üzerine çıkaran süreç, 1985’te, Sovyetler Birliği Komünist Partisi, yeni Genel Sekreter olarak, seleflerine göre oldukça genç sayılabilecek 54 yaşındaki Mihail Gorbaçov’u seçtiğinde başlamıştı.
Gorbaçov, Sovyet sisteminin tıkandığı gerçeğinin büyük kitlelerce anlaşıldığı bir anda iktidara gelmişti ve hiç kimse aslında bir sonraki adımda neler olabileceğini bilmiyordu. Uydu devletlerin halkları gibi, Sovyet Cumhuriyetleri’ndeki vatandaşlarında öfkesi burnundaydı. Gorbaçov, seleflerine nazaran daha pragmatist bir bürokrattı. Sistemdeki tıkanıklığı gayet net bir şekilde görmüştü.
Hoşgeldin glasnost ve perestroika
Vakit geçirmeden Sovyet ekonomik ve siyasi yapısını değiştirmeyi hedefleyen perestroika (yeniden yapılanma) ve demokratikleşmeye yönelik ifade ve fikir özgürlüklerinin önünü açmak şeklinde tanımlanabilecek glasnost (açıklık) politikalarını hayata geçirdi. Dünya, yeni Sovyet liderinin ekonomik ve politik reformlarını şaşkınlıkla izliyordu. 1989’da Komünist Parti haricindeki partilere de Sovyet Parlamentosu seçimlerine giriş izni verildi. Gorbaçov, Afganistan’daki birliklere çekilme emri verdiği gibi, Amerika’yla da kimyasal silahların üretilmesini sona erdiren ve nükleer silah stoklarını önemli ölçüde azaltan bir dizi anlaşmaya imza attı. Ve nihayetinde, 1990’da, Sovyet Komünist Partisi, 1918’de Troçki’nin eline alıp bir daha bırakmadığı iktidarın iplerini gevşetti: Diğer partilerin de politik arenaya çıkmasına izin verildi.
Komünist Doğu Bloğu çöküyor
Sovyetlerde başlayan bu değişim rüzgarı kısa zamanda uydu devletlere de yansıdı. Kremlin’dekilerin müdahale etmedikleri bu süreçte Polonya, Macaristan, Bulgaristan, Romanya ve Çekoslovakya’daki Komünist hükümetler devrildi. Doğu Bloğu’nun yükselişinin sembolü olan Berlin Duvarı yıkılarak, aynı zamanda çöküşünün de sembolü oldu. Komünist Doğu Alman hükümeti lağvedildi ve Batı Almanya’nın bir parçası oldu. Mayıs 1990’da Rus Yüksek Sovyet’i Rusya’nın bağımsız bir devlet olduğunu ilan ederek, aldığı kararların Sovyet kanunlarının üzerinde olduğunu hükmetti. Gorbaçov, Yüksek Sovyet’in bu girişimini kanunsuz ilan etse de, sesini kimseye duyuramadı. Rusya, reform yanlısı eski Komünist Boris Yeltsin’in liderliğinde, tarihte bir ilke imza atarak, kendi imparatorluğundan bağımsızlığını ilan eden ilk ülke olmuştu.
Radikal Komünistler iktidarı bırakmak istemiyor
Bununla birlikte Kremlin’deki KGB destekli radikallerin iktidarı bırakmaya niyeti yoktu. 19 Ağustos 1991’de, başını KGB Başkanı Vladimir Kruçkov’un çektiği radikaller, Gorbaçov’a karşı bir darbe düzenledi. Fakat tünelin sonundaki demokrasi ışığını görmüş olan kitleler, onlarca yıl sonra ucunu yakaladıkları özgürlük ipini bırakmaya hevesli değildi. Halk sokaklara döküldü. Bu çalkantılı dönemde darbecilere meydan okuyarak halkın üzerine sürülen tanklardan birinin üzerine çıkan ve darbecilere meydan okuyan Yeltsin, ‘Yeni Rusya’nın yüzü oldu. Bu darbe girişimi, Sovyet Cumhuriyetleri’ndeki reformistleri korkutmuştu. Ellerini çabuk tutmalıydılar. Bu elektrikli günlerde Letonya, Litvanya, Estonya ve Ukrayna, peş peşe SSCB’den bağımsızlıklarını ilan etti. 21 Aralık 1991’de SSCB’nin varlığı resmen sona erdirildi. Ermenistan, Azerbaycan, Beyaz Rusya, Kazakistan, Kırgızistan, Moldova, Rusya, Tacikistan, Türkmenistan ve Özbekistan, isimlerinin ardındaki ‘Sovyet Cumhuriyeti’ sıfatından kurtulmuşlardı. Tüm bu devrimleri tetikleyen Gorbaçov’a gelince; o aslında hiçbir zaman SSCB’nin dağılmasını istememişti. Kendi ifadesine göre, sadece ‘sistemin revize edilerek sürdürülmesinden’ yanaydı. Ama tarihin dinamikleri, onun niyetinin de ötesine geçmişti. Gorbaçov, 25 Aralık 1991’de istifa ederken, Sovyet Parlamentosu da bir gün sonra SSCB’nin dağıldığını ilan ediyordu.