Sultan
Yönetici
Sultan
İsyanların başlıca nedenleri:
İÇ ÇALKANTILAR VE İSYANLAR
1)[FONT="] [/FONT]Savaşların uzun sürmesi, Anadolu'daki beylerbeyi, sancakbeyi ve tımarlı sipahilerin savaşta bulunmaları sonucu merkez ve taşra yönetiminin bozulması,
2)[FONT="] [/FONT]17. yüzyılda göreve gelen bazı padişahların ve devlet adamlarının yeteneksiz ve güçsüz olmaları,
3)[FONT="] [/FONT]Devlet memurlarının göreve getirilmelerinde rüşvet ve iltimasın rol oynaması ve yetersiz kimselere görev verilmesi,
4)[FONT="] [/FONT]Devletin temel yapısını oluşturan toprak yönetiminin ve askerî teşkilâtın bozulması,
5)[FONT="] [/FONT]Tımarlı sipahilerin ihmal edilmesi, yeniçerilerin ve süvarilerin disiplinsizliği, haksızlıkların önlenememesi, tüm bunların da halkın devlete olan güvenini zedelemesi,
6)[FONT="] [/FONT]Tımar sisteminin bozulması ve buna bağlı olarak tarım ve hayvancılığın gerilemesi, savaşların getirdiği sıkıntılar, halktan ve tüccardan yeni vergiler alınmasıyla huzursuzluğun artması ve birçok insanın tarımdan elini çekerek tüketici olmaya başlaması, üretimin azalması, gıda maddelerinin fiyatlarının artması,
7)[FONT="] [/FONT]Avrupa'nın bilim ve teknik alandaki gelişmesine ayak uydurulamaması,
8)[FONT="] [/FONT]Uzun süren savaşların bir sonucu olarak üretimin azalması ve gıda maddelerinin fiyatların yükselmesi,
9)[FONT="] [/FONT]Paranın değer kaybetmesi sonucunda halkın ve askerin satın alma gücünün azalması.
1- İstanbul İsyanları: İstanbul isyanları kapıkulu askerlerinin özellikle yeniçerilerin tarafından çıkarılmıştır. Askeri isyanlarda denilen bu isyanlara bazen ulema, halk ve medrese öğrencilerinin de katıldığı görülmüştür.
İç İsyanlar ve Sonuçları
Nedenleri:
1)Devlet yönetimindeki otorite boşluğundan yararlanan yeniçeri ağaları ve saray kadınlarının yönetimi olumsuz yönde etkilemeleri
2)Kapıkulu sisteminin değişmesi ve Yeniçeri Ocağı’na kanunlara aykırı olarak askerlikle ilgisi olmayan kişilerin alınması ve asker sayısının artması
3)Ekonominin bozulmasından dolayı Kapıkulu askerlerinin maaşlarının zamanında ödenmemesi veya ayarı düşük paralarla ödenmesi
4)Yeniçerilerin cülus bahşişi almak için sık sık padişah değiştirmek istemeleri
5)Devlet yönetiminde etkin olmak isteyen devlet adamlarının yeniçerileri kışkırtması
6)Yeniçeri ve sipahilerin çıkarları doğrultusunda hareket etmeyen padişah ve devlet adamlarını görevden uzaklaştırmak istemeleri
7)[FONT="] [/FONT]Kapıkulu askerlerinin disiplin altında tutulamaması
8)[FONT="] [/FONT]Yeniçerilerin askerlik dışı işlerle uğraşmaları
9)[FONT="] [/FONT]“Ocak devlet içindir “anlayışı yerine “devlet ocak içindir” anlayışı egemen olması.
İstanbul isyanlarının başlangıcı Fatih dönemine kadar uzanır, ilk kez bu dönemde yeniçeriler cülus bahşişi için ayaklandılar, isteklerinin kabul olunması üzerine de bundan sonra her padişah değiştikçe askere, devlet büyüklerine ve memurlara cülus bahşişi vermek bir gelenek hâline geldi.
Yeniçeriler, II. Selim'in padişahlığı sırasında yine cülus bahşişi yüzünden isyan ettiler.
Önemli Bazı Ayaklanmalar
III. Murat döneminde Yeniçerilerin ayaklanarak defterdar ve Beylerbeyi’ni öldürmeleri (1589)
II. Osman’ın Yeniçeri Ocağını kaldırarak Anadolu’dan yeni bir askeri birlik toplamak istemiş,bunu öğrenen yeniçeriler tarafından öldürülmüştür (1622).İlk kez bir Osmanlı padişahı yeniçeriler tarafından öldürülmüştür. İstanbul isyanlarının en önemlisidir.
IV. Murat döneminde saray kadınları ve devlet adamlarının etkisiyle Yeniçerilerin isyan ederek Veziri Azam Hafız Ahmet Paşayı öldürmeleri (1632). IV. Murat daha sonra aldığı sert önlemlerle otoriteyi sağlamıştır.
IV. Mehmet döneminde Yeniçerilerin isyan ederek 30 saray görevlisini Sultan Ahmet meydanındaki çınar ağacına asmaları. Bu olaya Vaka-i Vakvakiye (Çınar Olayı) denilmektedir.(1656)
Avusturya savaşı sırasında Yeniçerilerin isyan ederek IV. Mehmet’in yerine II. Süleyman’ı tahta geçirmeleri
Sonuçları:
İstanbul isyanları devlet düzeni değiştirmeye olmayıp, şahıslara karşı yapılmıştır.
1)[FONT="] [/FONT]İsyancılar, daima isteklerini yaptırmayı başarmışlar ve Osmanlı merkezi idaresi üzerinde kapıkulu (özellikle yeniçeriler) askerlerinin etkisi artmıştır.
2)[FONT="] [/FONT]İsyancılar, padişah ve devlet adamlarını görevden almışlar, hatta öldürmüşlerdir.
3)[FONT="] [/FONT]İsyanlar devlet otoritesinin zayıflamasına, İstanbul’da asayişin bozulmasına, halkın zor durumda kalmasına, şehirde yangınların çıkmasına ve yağmalamaların yapılmasına neden olmuştur.
4)[FONT="] [/FONT]17. yüzyılda birbirini izleyen bu isyanlar, devletin huzur ve güveninin bozulmasına, merkezi otoritenin zayıflamasına neden oldu.
2- Celâli (Anadolu ) İsyanları: XVII. yüzyılda Anadolu’da çıkan isyanlara “Celali İsyanları” denilmiştir.Celâlî isyanlarının başlangıcı Yavuz Sultan Selim zamanına kadar uzanır. Yavuz zamanında Bozoklu Celâl adında bir şaki, çevresine topladığı kişilerle devlete karşı ayaklandı. Ayaklanma bastırılmakla beraber, Bozoklu Celâl, halk arasında büyük ün kazandı. Bu olaydan sonra Anadolu'da çıkan isyanlara Celâlî İsyanları denilmiştir. Sebepleri:
1)[FONT="] [/FONT]Merkezi otoritenin bozulması ve devlet adamlarının yetersizliği.
2)[FONT="] [/FONT]Devşirme kökenli devlet adamlarının Anadolu halkıyla kaynaşamamaları
3)[FONT="] [/FONT]Ekonomik durumun ve para ayarının bozulması
4)[FONT="] [/FONT]Anadolu’da adaletsizliğin yaygınlaşması
5)[FONT="] [/FONT]Dirlik sisteminin bozulması ve dirliklerin dağıtımında haksızlıkların yapılması
6)[FONT="] [/FONT]İltizam sisteminin yaygınlaşması sonucunda sipahilerin dirliklerinin kesilmesi
7)[FONT="] [/FONT]Vergilerin yükseltilmesi ve vergi toplamada adaletsiz davranılması
8)[FONT="] [/FONT]Köylülerin topraklarını terk etmesi
9)[FONT="] [/FONT]XVII. yüzyılda savaşların uzun sürmesi ve yenilgiyle sonuçlanmasından dolayı askerden kaçanların Anadolu’da eşkıyalığa başlaması
10)[FONT="] [/FONT]Çoğunluğu sekbanlardan oluşan, işsiz kalan ve geçim darlığına düşen kimseler, valilerin ya da sancak beylerinin hizmetine girerek istediklerini yapmaları.
11)[FONT="] [/FONT]Kadı ve sancak beylerinin kanunlara aykırı davranarak halkı zor duruma düşürmeleri
12)[FONT="] [/FONT]Osmanlı – İran ve Osmanlı – Avusturya savaşlarının etkisi
13)[FONT="] [/FONT]Savaşlar nedeniyle tımarlı sipahilerin orduya katılmaları ile Anadolu’da asker kalmaması
14)[FONT="] [/FONT]Haçova Meydan Savaşı’ndan kaçan askerlerin Anadolu’da isyan çıkarmaları
Celâlî İsyanları içinde devleti en çok uğraştıranları; Karayazıcı, Deli Hasan, Canbolatoğlu, Kalenderoğlu, Kör Mahmut, Katırcıoğlu ve Gürcü Nebi isyanlarıdır.
I. Ahmet zamanında, Celâlî İsyanları giderek yaygınlaştı ve tehlikeli olmaya başladı. İsyancılar, Anadolu'nun büyük bir kısmını ele geçirdiler.
1606'da Avusturya Savaşlarının sona ermesi üzerine, Sadrazam Kuyucu Murat Paşa ve Kanije kahramanı Tiryaki Hasan Paşa, Anadolu'da zor kullanarak devlet otoritesini yeniden sağladılar.
Sonuçları:
1)[FONT="] [/FONT]Anadolu’da devlet otoritesi sarsılmıştır.
2)[FONT="] [/FONT]Anadolu’da huzur ve güvenlik bozulmuş, birçok şehir ve kasaba harap olmuştur.
3)[FONT="] [/FONT]Vergiler toplanamamış ve devletin gelirleri azalmıştır.
4)[FONT="] [/FONT]İsyancılardan, askerlerden ve halktan yüz binlerce insan yaşamını yitirdi.
5)[FONT="] [/FONT]Güvenlik nedeniyle köylünün toprağını terk etmesi sonucu üretim azaldı, tarım ve hayvancılık geriledi, bunun sonucu ekonomi bozuldu, devlet gelirleri azaldı.
6)[FONT="] [/FONT]Avusturya ve İran savaşlarında istenilen neticelerin alınmamasına neden oldu.
7)[FONT="] [/FONT]Anadolu Askerlerinden oluşan Tımarlı Sipahiler düzenli ordu özelliğini kaybetmiş ve etkileri azalmıştır.
NOT: İstanbul ve Celali İsyanları’nın dini bir özelliği yoktur. İsyanlar, devlet adamlarına , padişaha, adaletsizliğe karşı olmuş, devlet düzeninin değiştirilmesi amaçlanmamıştır
3- Eyalet İsyanları
Sebepleri:
1)Devlet otoritesinin zayıflamasıyla eyaletlerdeki yerel yöneticilerin devletten ayrılma istekleri,
2)Eyaletlerdeki devşirme kökenli yöneticilerin olumsuz tutum ve davranışlarına halkın tepki göstermesi
3)Vergilerin devlet denetimi dışında artırılmak istenmesi
4)Bağlı beyliklerin Osmanlı yönetiminden ayrılmak istemeleri
Yerli hanedanların önderliğinde çıkarılan bu isyanların bastırılması sırasında Osmanlı Devleti, zaman zaman Avrupa devletleri ile karşı karşıya gelmiştir.
Devletin uzak illeri olan Yemen, Bağdat, Kırım, Basra ve Trablusgarp'ta çıkan isyanlar sonucu, buralarda âdeta yarı bağımsız yönetimler kurulmuştur.
Yöneticilerin, kendi başlarına hareket etmeleri sonucu çıkardıkları isyanların başlıcaları, Erzurum Valisi Abaza Mehmet Paşanın ve Sivas Valisi Vardar Ali Paşanın isyanlarıdır.
Devletten ayrılmak amacıyla eyaletlerde çıkan isyanlar ise Eflâk, Boğdan ve Erdel'de çıkmıştır.
Sonuçları:
1) Merkezden uzak yerlerde çıkan bu isyanlar İstanbul ve Celali isyanları kadar devlet otoritesini sarsmamıştır.
2) Devletin otoritesini sarsan bu isyanlar bastırılmıştır.
NOT: Bu isyanları Fransız ihtilalinden sonra başlayan "Milliyetçilik" hareketleriyle karıştırmamak gerekir. Çünkü bu dönemde MİLLİ DEVLET kurma fikri ortaya çıkmamıştır.
1)İsyanların şiddetle bastırılması
İsyanlarda Kesin bir Çözümün Bulunamamasının Nedenleri
2)Sorunların asıl sebeplerine inilmemesi
3)İsyanların, sosyal ve ekonomik nedenlerine inilmemesi