Transkript
1
2 HURIDOCS Hakkında 1982 yılında kurulan HURIDOCS (Uluslar arası İnsan Hakları Bilgi ve Dokümantasyon Sistemleri), insan hakları bilgisiyle ilgili olarak çalışan küresel bir insan hakları örgütleri ağıdır. HURIDOCS un kurulma düşüncesi 1979 dan itibaren uluslar arası insan hakları örgütlerinde çalışan kişilerin yaptıkları informel görüşmelerde geliştirildi. Bilişim ve iletişim teknolojilerinin ticari kuruluşlar ve devlet kuruluşları tarafından kullanıldığı fark edildiğinde, insan hakları ile ilgili sivil toplum kuruluşlarının da bu araçları kullanabileceği ve uygun yöntemlerle bu araçlardan faydalanabileceği düşünceleriyle HURIDOCS kuruldu. HURIDOCS ayrı bir ağ olarak tanımlanır. Bu ağa (network) üye olmak için kimseye biçimsel kurallar dayatmaz. Bir şekilde ağ aktivitelerine katılmış kişiler ya da gruplar, eğitim kurslarına, forumlara ve toplantılara, vb, kendilerini bu ağın üyeleri olarak düşünebilirler. Ağdaki katılımcıların büyük çoğunluğu insan hakları ile ilgili çalışan STK lardır. HURIDOCS ağının şunlardan oluştuğu söylenebilir: * Genel, bölgesel ve yerel insan hakları örgütleri * Tematik ve bölgesel gruplar, mülteci organizasyonları, çocuk hakları ve kadın hakları kuruluşları * Profesyonel kuruluşlar, hukukçular birliği, tabipler odası, vs. * Akademik kurumlar * Bazı devlet kuruluşları * Lobicilik merkezleri HURIDOCS Ne Yapar? Daha etkili bilgi çalışmalarını sağlayacak çeşitli hizmetler sunar. Bunlar arasında: izleme, bilgi işlem ve belgeleme denetimi için temel araçlar; bilgi işlem standartlarının geliştirilmesi; eğitim ve öğretim; enformasyon sistemlerini güçlendirecek ve oluşturacak öneriler ve dokümantasyon sistemleri arasında işbirliğini kolaylaştırma sayılabilir. HURIDOCS Ne Tür Hizmetler Sunuyor? Bilgi işlem ve belgeleme denetimi için temel araçlar, programlar: Dizinler, rehberler, standart formatlar, standart terminoloji, bilgisayar programları ve diğerleri. Bu araçlar, hem el kitapları hem de bilgisayar ortamında hazırlandı. Yeni Standartlar Geliştirme: İhtiyaçlar temelinde, HURIDOCS yeni standartlar geliştirmede bilginin paylaşılması ve korunması için uzmanlığını ve kaynaklarını organize eder. Öğretim ve Eğitim: HURIDOCS ortak ve etkili bilgi işlem tekniklerinin kullanımı ile ilgili eğitimler düzenler. Eğitimler katılımcıların ihtiyaçları temelinde yapılandırılır; modern bilgi işlem teknikleri uygun yerlerde uygulanır. HURIDOCS programları yerel düzeyde olduğu kadar bölgesel eğitim kurslarını ve atölye çalışmalarını da kapsar. Bilgi sistemlerinin kurulması yönünde destek ve öneriler: HURIDOCS birçok kuruluşa bilgi işlem tekniklerinin geliştirilmesi yönünde salt teknik değil aynı zamanda yönetimsel ve örgütsel uzman desteği sunmaktadır. Bu danışma hizmetleri bilgi, deneyim paylaşımı ve kaynakların toplanması üzerine odaklanır. Yazılım Programı: Bilgi paylaşımlarını bilgisayar ortamlarında yapmak isteyen örgütlere HURI- DOCS uygun yazılım programları sağlar. Bibliyografik bilgi ve insan hakları ihlalleri ile ilgili bilginin paylaşımı için bir yazılım programı geliştirdi.
3 Standart ya da Normlar İzleme İçin Gerekli Araç ve Aygıtlar İzlemenin Sonuçlarını Rapor Haline Getirmek 2 2. İNSAN HAKLARININ İZLENMESİ NEDİR? Temel İnsan Hakları İlkeleri İnsan Hakları Toplumunun Çalışmaları Uluslararası İnsan Hakları Standartları Uluslararası İnsan Hakları Enstrumanlarının Çeşitleri İnsan Haklarının İzlenmesi İzleme Türleri İzleme, Soruşturma ve Belgeleme 6 3. İZLEME NEDEN YAPILIR? İzlemenin Amaçları İzleme Sonuçlarını Kimler Kullanır? 7 4. İZLEMEYİ KİM YAPAR? Standartlarin Oluşturulması ve İzleme BM ve Diğer Hükümetler-arası Kuruluşlar Tarafından Gerçekleştirilen İzleme Faaliyetleri Hükümet Organlarının İzleme Faaliyetleri Hükümet Dışı Kuruluşların İzleme Faaliyetleri VERİ NASIL ve NEREDEN ELDE EDİLİR? Bilgi Toplama Yöntemleri Alan Araştırması İlgili Belgelerin Toplanması Veri Nereden Sağlanabilir? İzlemede Standart Formlar ve Kontrollü Sözlüklerin Kullanılması BİR DURUM NASIL İZLENİR? İzlemede İhlaller Yaklaşımı Aşamalı Gerçekleşme Yaklaşımı Olay Temelli İzleme Yöntemi Gösterge Temelli İzleme Yöntemi Kanunlar, Politikalar ve Bunların Uygulanmalarının İzlenmesi İnsan Hakları Kuruluşlarının ve İnsan Hakları İle İlgili Diğer Hükümet Organlarının Kuruluş ve Gelişmelerinin İzlenmesi BİR VAKA NASIL İZLENİR Vaka Çalışması Mağdurların Rehabilitasyonlarının İzlenmesi Standart Formların ve Kontrollü Sözlüklerin Vaka İzleme İçin Kullanılması 21 Suçlanan/Gözaltında bir Kişiyle İlgili Davanın İzlenmesi İçin Kullanılabilecek Akış Şeması VERİ NASIL ANALİZ EDİLİR DAHA FAZLA NE YAPILABİLİR? Hükümet Planlarının İzlenmesi Göstergelerin Oluşturulması ve Geliştirilmesi Gölge Raporların Hazırlanması Sonuç 25 SÖZLÜK 26
4 İzlemenin Unsurları İzleme bir durumun ya da tekil bir olayın sonrasında ne yapılması gerektiğini belirlemek üzere yakından gözlemlenmesidir. İzleme aşağıdaki unsurlardan oluşur: a. İzleme uzun bir zaman sürecine yayılır. b. İzleme için büyük miktarda veri toplanması veya alınması gerekir. c. Bir durumun yakından gözlemlenmesi, gelişmelerin sürekli ya da periyodik olarak incelenmesi ya da araştırılması ve bel-gelenmesi yoluyla gerçekleştirilir. d. Söz konusu olay ya da durumun objektif biçimde değerlendirilmesinde, özellikle neyin yanlış olduğunun belir-lenmesinde, standart ya da normlar referans olarak kullanılırlar. e. Bir durumun mevcut standart ya da normlara göre konumunun belirlenmesi için araç ya da aygıtlar kullanılır. f. İzlemenin ürünü, genel olarak duruma ilişkin bir rapordur. g. Rapor sonrasında yapılacak faaliyetler için bir temel oluşturan bir durum değerlendirmesi içerir. İzleme belirli bir durumun yakından gözlemlenmesidir. 1.2 Standart ya da Normlar Norm ya da standartlar, insanların, şeylerin, olayların ya da durumların ortak, kabul edilmiş ya da üzerinde uzlaşılmış özellik ya da davranış biçimleridir. Bir olay ya da durum bilinen normlardan ayrılan özellikler gösteriyorsa anormal olarak değerlendirilir. Bu, düzeltilmesi gereken bir sorun olduğu anlamına gelir. Sıtma hastası bir kişinin durumunu örnek olarak ele alabiliriz. Vücut sıcaklığı bu durum için uygun bir norm oluşturur. Eğer 37,5 C tan yüksekse kişinin vücut sıcaklığının anormal olduğu söylenir. Bu durumda çare bulunması gereken sorun sıtma, ya da daha doğrusu, sıtmanın nedenidir. Toplumda, davranış normları, örneğin giyim normları, genellikle toplumun üyelerinin büyük kısmının uyduğu ya da uymasının beklendiği davranışlardır. Normlar yalnızca ne olduğunu değil ne olması gerektiğini de belirtir. Bu açıdan, normlar, uzlaşan taraflarca uyulan ya da uygulanan anlaşmalarla belirlenebilirler. Uluslar arasında varılan anlaşmalarda içerilen standart ya da normların birçoğu devlet yetkililerinin görevlerini yerine getirirken gösterdikleri davranışlar ile ilgilidir. Örneğin, suçlu olduğundan şüphelenilen birini tutuklarken polis memurları gerekenden fazla güç uygulamamalıdır. Suçlular hapisle cezalandırıldığında mahkum başına yeterli alan ayrılmış olmalıdır, çok sayıda mahkumu küçük bir hücreye tıkmak benimsenmiş bir standardın ihlali olabilir. 1.3 İzleme İçin Gerekli Araç ve Aygıtlar Bir doktor hastasını muayene ederken bir çok araç kullanır. Örneğin, vücut sıcaklığını ölçmek için termometre, kalp ve ciğerlerin çıkardıkları sesleri dinlemek için stetoskop kullanılır. Anormal bulgular bir hastalığa işaret edebilir. Bir toplumun d u r u m u n u s a p t a m a k t a kullanılabilecek araçlara bir örnek a l a n araştırmalarında kullanılan anket olabilir. Daha sonra araştırma sonuçları bir yargıya varmak üzere analiz edilebilir. Amaç, genellikle, işaret edilmesi gereken sorunlara ilişkin belirtilere ulaşmaktır. Örneğin, bir bölgede okur-yazar oranları ülke ortalamalarının beşte birine ancak ulaşıyorsa bu, o bölgede eğitim hizmetlerinin yetersiz kaldığının bir belirtisidir.
5 2 İzlemenin cinsi ya da kapsamı ne olursa olsun kayıt için araçlar kullanılması her zaman gereklidir. Doktorlar hastalarının sağlık kayıtlarını tutar, avukatlar ifadeleri kaydeder, insan hakları örgütleri ihlallere ilişkin ayrıntıları kaydetmek için standart formlar kullanırlar. 1.4 İzlemenin Sonuçlarını Rapor Haline Getirmek İzleme bir amaçla yapılır, bu da, bir durum ya da olay karşısında ortaya konulacak eylem için bir temel oluşturmaktır. İzleme genellikle neyin yanlış gittiğini ortaya çıkarmayı ve sorunları çözmesi öngörülen çarelerin işleyip işlemediğini anlamayı amaçlar. İzlemeyi gerçekleştiren kişilerin, bu nedenle, düzenli olarak raporlar halinde bilgi üretmeleri gerekir. Bu raporlar belli bir dönemdeki olaylar ya da bulgulara ilişkin ayrıntıları içermeli ve bir dönemden öbürüne, mevcut durumda bir gelişme ya da gerileme gibi değişiklikler olup olmadığını belirten bir genel değerlendirme sunmalıdır. Yani bu raporlar bizzat izlemeyi gerçekleştiren kişilerin ya da müdahale etmesi istenen diğer tarafların daha sonraki eylemlerinin temelini oluşturur. İzleme sonsuz bir biçimde sürebilir. Ya da, özellikle durumun gelişme gösterdiği ve bu nedenle izleme gerektirmediği belirlendiğinde de, durdurulabilir. Örneğin bir hastasını tedavi eden bir doktor hastası hastalıktan kurtulduğunda izlemeyi durdurabilir. 2. İNSAN HAKLARININ İZLENMESİ NEDİR? 2.1 Temel İnsan Hakları İlkeleri İnsan hakları evrenseldir, ırk, renk, cinsiyet, dil, din, siyasi ya da başka görüş ya da duruş, ulusal ya da etnik köken, toplumsal köken, özellik ya da başka bir statüden bağımsız olarak herkes tarafından kullanılırlar. Ancak, değişik nedenlerle, bazı bireyler haklarının inkar ya da ihlaline maruz kalırlar. Neden, tüm muhalefeti baskı altına alan otoriter bir lider durumunda olduğu gibi tümüyle politik olabilir. Ya da (etnik, kültürel, dini ya da dil grubu açısından) çoğunluktaki grubun azınlığa egemen olması olabilir. İnsan hakları ilkeleri tüm insanların eşit olduğunu, ve bu nedenle haklarından eşit biçimde yararlanabilmelerinin koşullarının sağlanması gerektiğini söyler. Dahası bu ilkeler diğerleri ile kıyaslandığında dezavantajlı durumda olan grupların varlığını da tanır. Diğer bir deyişle, bazı birey ve grupların mağdur olma riski diğerlerinden daha yüksektir. Korunmalarını güvence altına almak üzere savunmasız gruplar olarak adlandırılan bu gruplar için ek haklar tanımlanmıştır. Kadınlar, çocuklar, mülteciler, azınlıklar, yerli halklar, yaşlılar ve engelliler savunmasız gruplardır. 2.2 İnsan Hakları Toplumunun Çalışmaları İnsan hakları kuruluşları; resmi, yarı-resmi, hükümetler arası ve hükümet dışı olmak üzere sınıflandırılabilirler. Bu kuruluşlar değişik düzeylerde olabilir: Uluslararası, bölgesel, alt bölgelere ait, ulusal ya da yerel. Bu kuruluşların yerine getirdiği bir çok görev standart oluşturma, standartların uygulanması, kurumsallaşma, eğitim, tanıtım, hukuk reformları, durum izleme ve olay temelli çalışma alanlarına girer. Hükümet dışı kuruluşların çoğunluğu, adalete erişim için hukuki yardım sağlanması ya da belirli bazı mağdurlar için destek ve rehabilitasyon hizmetleri sağlanması gibi, olay temelli çalışma yoluyla doğrudan hizmetler sunarlar. Standart oluşturma ile; insan hakları bildirgeleri, sözleşmeleri, anlaşmaları ve diğer uluslararası enstrumanlar üzerinde çalışan ve devletleri bunların hükümlerine uymaya davet eden hükümetler-arası kuruluşların çalışmaları kastedilmektedir. İnsan hakları standartlarının oluşturulması görevini yerine getiren hükümetler-arası kuruluşlar arasında aşağıdakiler bulunur: a) Birleşmiş Milletler ve alt organları, b) BM ile ilişkili, Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) ve Uluslararası Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) gibi uzman kuruluşlar.
6 3 c) Afrika Birliği, Amerikan Devletleri Örgütü ve Avrupa Birliği gibi bölgesel örgütler. 2.3 Uluslararası İnsan Hakları Standartları İnsan hakları standartları, insan haklarının eşit biçimde kullanılması ve savunmasız grupların bu amaçla korunması için oluşturulur ve yine bu amaçla bunlara uyulması beklenir. Bu standartlar, bildirgeler, sözleşmeler, antlaşmalar ve Devletler arasında yapılan anlaşmaların oluşturduğu uluslararası enstrümanlarda yer alır. Evrensel olmaları, ve herkese eşit biçimde uygulanmaları, onları etkili kurallar haline getirir ve insan hakları söylemlerinin siyasi rol kesmelere dönüşmesini engeller. İnsan hakları standartları ile ilgili bir örnek yaşam hakkına ilişkindir. Kişisel ve Siyasal haklar Sözleşmesinin 6 (1). Maddesi, hiçkimsenin keyfi olarak yaşamından yoksun bıraklamayacağını hükme bağlar. Mahpuslara muamele açısında standartlar esas olarak Mahpuslara Muamelenin Asgari Standart Kuralları nda belirtilmiştir. Diğer bir standart örneği bir asgari çalışma yaşı tesbit edilerek çocukların korunmasını amaçlar. İstihdama Kabulde Asgari Yaşa İlişkin 138 nolu ILO Sözleşmesi nde konu ile ilgili bazı paragraflar aşağıdaki gibidir: Madde 1: Bu sözleşmenin kendisi için yürürlükte olduğu her üye, çocuk işçiliğini etkin bir şekilde ortadan kaldırmayı ve istihdama ve çalışmaya kabul için asgari yaşın giderek gençlerin fiziksel ve zihinsel yönden tam olarak gelişmelerine olanak tanıyacak bir düzeye yükseltilmesini sağlayan ulusal bir politika takip etmeyi kabul eder. Madde 2, 3üncü paragraf: Bu maddenin 1 inci fıkrasına göre belirlenen asgari yaş sınırı, zorunlu öğrenim yaşının bittiği yaşın altında, ve hiçbir durumda 15 yaşın altında olmayacaktır. 2.4 Uluslararası İnsan Hakları Enstrümanlarının Çeşitleri İnsan haklarına ilişkin enstrümanlar üç kategori altında ele alınabilir: Genel ve özel enstrümanlar Küresel ve bölgesel enstrümanlar Bağlayıcı ve bağlayıcı olmayan enstrümanlar İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi gibi genel enstrümanlar, insan haklarının büyük bir kesimini içerirler. Diğer taraftan bir özel enstrüman ise kadın hakları, çocuk hakları, istihdam, bilgi edinme özgürlüğü gibi tekil alanlarla ilgilidir. Küresel enstrümanlar, Birleşmiş Milletler, Uluslararası Çalışma Örgütü gibi küresel organlar tarafından üretilmiş olanlardır. Bölgesel enstrümanlar ise Afrika Birliği, Amerikan Devletleri Örgütü ve Avrupa Konseyi gibi bölgesel örgütlenmeler tarafından üretilmiş olanlardır. Devletler açısından bağlayıcı ya da bağlayıcı olmayan enstrumanlar vardır. İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi ya da Amerikan İnsan Hakları ve Ödevleri Bildirgesi hukuki olarak bağlayıcı değildir, ancak uluslararası hukukun bir parçasını oluştururlar ve ulusal yasa ve hukukta sıkça referans gösterilirler. Bağlayıcı olmayan bu belgeler, iyi niyetin ifadesidirler ve ahlaki bir güç taşırlar. Bağlayıcı olmayan bazı belgeler ise Birleşmiş Milletler Genel Kurulu gibi bir hükümetler-arası kuruluşun en üst yönetim organı tarafından kabul edilmiş olmaları nedeniyle daha çok sayıda Devlet üzerinde etkili olurlar. Hukuki olarak bağlayıcı olan enstrumanlar, Kişisel ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi ya da Ekonomik, Sosyal ve kültürel Haklar Uluslararası Sözleşmesi gibi sözleşmeler ve anlaşmalardır. Bu tür enstrümanların hukuki olarak bağlayıcı hale gelmesi için belirli süreçlerden geçilmesi gerekir. Bu süreç imzalama ve onaylama ile ilgilidir. İmzalama, belgenin bir hükümet tarafından imzalanması ve enstrümanın hükümlerini ihlal edecek herhangi
7 4 bir şey yapılmayacağı niyetinin ilan edilmesidir. Onaylama ise, belgenin ülkenin yasa koyucusu tarafından resmi oylama sonucunda yürürlüğe konması ile imzanın doğrulanması ve enstruman hükümlerinin hukuki bağlayıcılığının kabul edilmesidir. Özellikle yürütme erkinin yasa yapma yetkilerine de sahip olduğu kimi devletler için iki işlemli imzalama ve onaylama süreci yerine tek bir kabul işlemi yer alır. Kabul etme de imzalama ve onaylama gibi enstrumanın hukuki olarak bağlayıcı hale getirilmesi amacını gerçekleştirir. Bir sözleşmeyi onaylayan ya da kabul eden Devletler, Taraf Devlet ya da Sözleşmeci Taraflar olarak adlandırılır. Bazı enstrumanların protokolleri vardır. Protokol, temel enstrumana ek bir anlaşma anlamına gelir. Örneğin, BM İnsan Hakları Komitesinin mağdurların bireysel başvurularını kabul etmesini olanaklı kılan Kişisel ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi İhtiyari (1 nolu) Protokolü gibi. İsminden de anlaşılabileceği gibi bir taraf Devletin bu protokolü onaylayıp onaylamaması Devletin kendi tercihine bağlıdır. Bu nedenle bireysel başvuru işlemi Kişisel ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi ni onaylayan ya da kabul eden tüm taraf Devletler için değil yalnızca söz konusu Protokolü onaylayan ya da kabul edenler için bağlayıcıdır. Devletlerin iki türlü yükümlülükleri vardır: Bağlayıcı olmayan enstrümanlara ilişkin ahlaki yükümlülük ve imzalanan, onaylanan ya da kabul edilen enstrümanlara ilişkin hukuki yükümlülük. Devletlerin, yükümlülüklerini yasalar çıkararak ve bu yasaların uygulanmasını sağlayarak yerine getirmeleri beklenir. Aşağıdaki tabloda (Tablo 1) bazı örnek enstrumanlar yukarıda sözü edilen kategorilere göre gruplandırılmış olarak gösterilmiştir. Uluslararası enstrumanların daha tam bir listesi için Micro-thesauri: A Tool for Documenting Human Rights Violations (İnsan Hakları İhlallerinin Belgelenmesi İçin Bir Araç: Mikro Kavram Dizinleri) adlı yayındaki Uluslararası Enstrumanlar listesine bakınız. 2.5 İnsan Haklarının İzlenmesi İnsan haklarının izlenmesi, bir ülkenin mevzuat ve uygulamalarının uluslararası standart ya da normlara uygun olup olmadığının anlaşılması için gerçekleştirilir. EVRENSEL STANDART İzleme evrensel olarak kabul gören standartlarla ulusal mevzuatta düzenlenen standartlar arasında bir farklılık olup olmadığını görmek amacıyla gerçekleştirilir. 2.6 İzleme Türleri YEREL STANDART YEREL UYGULAMA... ya da ulusal standartlarla uygulanma biçimleri ve gerçek hayatta karşılaşılan durum arasında İnsan haklarının izlenmesi odaklandıkları alana bağlı olarak iki genel biçimde gerçekleştirilebilir: durum izlemesi ve vaka izlemesi. Her iki tür de aşağıda özetlendiği gibi farklı izleme biçimlerini içerebilir: a. Durum izlemesi i. İnsan hakları ihlallerinin izlenmesi ii. Mevzuat değişiklik tasarıları ve yasalaşma süreçlerinin izlenmesi iii. Yasa ve politikaların uygulamalarının izlenmesi iv. İnsan hakları kurumlarının kuruluş ve gelişmelerinin izlenmesi b. Vaka izlemesi i. Dava konusu edilmiş bir olayla ilgili hukuki sürecin izlenmesi ii. Bir ihtiyaç sahibine sunulan destek ve rehabilitasyon hizmetlerinin izlenmesi iii. Bir olaydaki diğer müdahale biçimlerinin izlenmesi Durum İzlemesi genel olarak bir duruma odaklanır. Örneğin, insan hakları örgütlerinin çoğu bir ülkedeki ihlalleri tanımlayan ve analiz eden raporlar üretirler. Bir durum raporu, olayların belgelenmesinin yanı sıra, ilgili insan hakları mevzuatı açısından, bir ülkedeki ilerlemeye ilişkin bir değerlendirmeyi içerebilir.
8 5 Tablo 1 KÜRESEL BÖLGESEL BAĞLAYICI OLMAYAN İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi Amerikan İnsan Hakları ve Ödevleri Bildirgesi G E N E L BAĞLAYICI Kişisel ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Uluslararası Sözleşmesi İnsan Haklarının ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına Dair Avrupa Sözleşmesi Amerikan İnsan Hakları Sözleşmesi İnsan vehalkların Haklarına Dair Afrika Şartı BAĞLAYICI OLMAYAN Ulusal ya da Etnik, Dinsel ve Dilsel Azınlıkların Üyelerinin Haklarına Dair Bildirge Mahkumlara Muamelenin Temel kuralları Bildirgesi Suçtan ya da Yetki İstismarından Mağdur Olanlara Adalet Sağlanmasına Dair Temel İlkeler Bildigesi Demokratik Yurttaşlık İçin Eğitim Bildirgesi (Avrupa Konseyi) Amerikalılararası İfade Özgürlüğünün İlkeleri Bildirgesi Afrikalı Çocuğun Hakları ve Refahına Dair Bildirge (Afrika Birliği) Ö Z E L BAĞLAYICI Her Türlü Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılmasına Dair Uluslararası Sözleşme Çocuk Hakları Sözleşmesi Eşit Değerde İş İçin Erkek ve Kadın İşçiler Arasında Ücret Eşitliğine ilişkin 100 nolu ILO Sözleşmesi Durum izlemesinin farklı biçimlerinin hepsi ister hükümetin sözleşmelerden kaynaklanan yükümlülüklerini yerine getirmesini izleme amacıyla olsun, ister ulusal izleme amaçlı olsun, örneğin teşhir ve kamuoyu oluşturma faaliyetleri yapabilmek için, yararlıdır. Vak a İzleme mağdurla ilgilenen ve ayrıntılı bir izleme biçimidir. Hak arama ya da sağlık konusunda destek sağlama gibi bir mağdur veya mağdurlar grubu için ya da onlar adına yapılan sürekli çalışmalar vaka izleme olarak nitelendirilir. Belirli bir mağdurun durumundaki gelişmelerin izlenmesi ve belgelenmesi vaka çalışmalarının temel ve ayrılmaz parçasını oluşturur. Avrupa İşkencenin ve İnsanlıkdışı veya Aşağılayıcı Muamele veya Cezalandırmanın Engellenmesi Sözleşmesi Amerikan Devletleri Örgütü İltica Üzerine Sözleşme İnsan hakları örgütleri daha çok mağdura yönelik izleme yapma eğilimi taşırlar. Hükümet dışı insan hakları örgütlerinin çoğunluğu bir yandan insan haklarından yana genel durumun iyileşmesi öte yandan da mağdurların mağduriyetten kaynaklanan gereksinimlerinin karşılanması için çaba sarfederken durum ve vaka izlemesini aynı zamanda gerçekleştirirler. İzlemenin kapsamı aşağıdaki farklı unsurlar açısından geniş ya da dar tutulabilir. a. Kapsanan Haklar Bakımından İzleme, örneğin medeni ve siyasal haklar açısından hükümetin gösterdiği performans konusunda bir rapor hazırlamak üzere geniş kapsamlı olabilir
9 6 ya da örneğin bir ülkedeki kayıp olayları konusunda bir rapor hazırlamak üzere belirli bir alana daraltılabilir. b. Hedef gruplar açısından İzleme, tüm toplumu kapsayabilir ya da çocuk, etnik azınlıklar, çalışanlar, mahpuslar gibi özel hedef gruplara yöneltilebilir. belgeleme çok önemlidir. Dahası, belgeleme olguların, özellikle geçmişteki ve mevcut durumların karşılaştırılması amacıyla, tekrar tekrar izlenmesi için gereklidir. Bir dönem boyunca toplanan veriler bahse konu durumun daha tam bir resmini elde etmek üzere analiz edilebilir. 3. İZLEME NEDEN YAPILIR? c. Coğrafi kapsam açısından İnsan hakları örgütleri tarafından yürütülen izleme genellikle ülke çapında bir kapsayıcılığa sahiptir. Bunların yanısıra, daha küçük alanlara, örneğin bir ülkenin baskı altındaki bir bölgesi gibi, odaklanan izleme çalışmaları ya da daha geniş alanlara odaklanan, örneğin Güney Afrika da çocuk işçilerin durumunun izlenmesi gibi, çalışmalar da vardır. İnsan hakları örgütlerinin pek çoğu, yukarıda sayılan izleme biçimlerini çeşitli biçimlerde biraraya getirebilirler. İzleme çalışmalarını, örneğin rehabilitasyon merkezlerinin tıbbi müdahaleleri izlemesi gibi, özel bazı alanlara yoğunlaştıran kuruluşlar da vardır. 2.7 İzleme, Soruşturma ve Belgeleme İzleme tekrarlanan bir bilgi toplama işidir. Sıklıkla çok sayıda ya da bütünü temsil etmeye yetecek sayıda insan hakları olayının belgelenmesini gerektirir. Soruşturma, bir ya da daha çok insan hakları ihlalini içeren ya da içerdiği kuşkusu olan bir olayı çevreleyen gerçeklerin ortaya çıkarılması sürecini ifade eder. Soruşturma terimi bilgi toplama (factfinding) ile eşanlamlıdır. Bazı izleme türlerinde soruşturma yerine kullanılan daha doğru terim muayenedir. Örneğin, sağlık görevlileri kurbanların rehabilitasyonu sürecinde gelişmeleri izlerken periyodik muayeneler yaparlar. Belgeleme bir soruşturma ya da muayenenin sonuçlarının kaydedilmesi anlamına gelir. Özellikle insan haklarının savunulması için kanıta ihtiyaç duyulan durumlar açısından 3.1 İzlemenin Amaçları İzleme, belirli bir durum ya da olayla ilgili olarak neyin yanlış olduğunu belirlemek ve bunların düzeltilmesi için alınması gereken önlemleri tanımlamak amacıyla yürütülen bir faaliyettir. İzleme, ayrıca, bir durumun iyileştirilmesi için alınan önlemlerin işe yarayıp yaramadığını tesbit amacıyla da yürütülür. Bu anlamda bir duruma cevap vermesi amacıyla yürütülen etkinliklerin çoğu, belirli bir olay gerçekleştikten sonra yürütülen tepkisel faaliyetler olarak değerlendirilir. Bununla birlikte izleme, erken uyarı sağlamak için de yapılır. Erken uyarı, bir çatışmanın özellikle de şiddet unsurları içeren bir çatışmanın baş göstermek üzere olduğuna dair belirtilerin görüldüğü bir durumla ilgili bir değerlendirme sunularak, çatışma meydana gelmeden önce müdahale mekanizmalarının harekete geçirilmesini amaçlar. İnsan haklarının izlenmesi diğerlerinin yanısıra aşağıdaki amaçlara hizmet eder: a. uluslararası standartların uygulanmasında hükümetlere yardımcı olmak; b. uluslararası standartların benimsenmesi ve uygulanmasında hükümetlere baskı yapabilmek; c. vakaları mahkemeye götürmek gibi ulusal düzeyde hukuki eylemleri başlatabilmek; d. hükümet üzerinde baskı oluşturabilmek ya da kamuoyunun farkındalığını artırmak amacıyla teşhir ve kamuoyu oluşturma kampanyaları gibi eylemler gerçekleştirebilmek; e. mağdurlara yardım edebilmek;
10 7 f. olası çatışma alanlarına ilişkin erken uyarıda bulunabilmek Yukarıda sıralananlardan ilk amaç (a) BM in sözleşmeleri izleyen organları içindir. Sonraki dört amacın hükümet dışı insan hakları örgütlerine yol gösterici olması amaçlanmıştır. Son amaç (f)de sözü edilen erken uyarı faaliyeti ise hükümetler-arası özel kuruluşlar ya da benzer hükümet dışı kuruluşlar tarafından yerine getirilebilir. 3.2 İzlemenin Sonuçlarını Kimler Kullanır? Hükümetlere bağlı, hükümetler-arası ya da hükümet dışı çeşitli kuruluşlar, genellikle kendi kullanımlarına yönelik ve kendi özel görevleri/yetkileri temelinde izleme faaliyeti gerçekleştirirler. Örneğin, hükümet dışı örgütlerde çalışan insan hakları savunucuları hak ihlallerini hemen rapor etmek ve gecikmeden müdahalede bulunmak biçiminde doğrudan izleme faaliyeti gerçekleştirirler. BM in sözleşmeleri izleyen organlarının üyeleri hükümetlerin dikkatini sözleşme gereği üstlendikleri yükümlülüklere uygun davranmaya davet etmek için gerekli bilgiyi sağlamak üzere gerçekleştirirler. Çatışmaları önlemeyi ya da dönüşümü hedefleyen hükümet dışı ya da hükümetlerarası örgütler erken uyarı yapabilmek için izleme faaliyetinde bulunurlar. Çok önemli ve özel bir kullanıcı türünü geçici ya da kalıcı ceza mahkemeleri ya da ulusal adalet ve/veya gerçek komisyonları gibi yarı resmi kuruluşlar oluşturur. Hükümet dışı kuruluşların uzun yıllara yayılan izleme sonuçları adalet arayışı ya da geçmişin araştırılması ve değerlendirilmesi amacıyla bu kuruluşlara sunulabilir. İzleme sonuçlarının diğer kullanıcıları araştırmacılar, avukatlar, diğer insan hakları kuruluşları ve genel olarak kamuoyu olabilir. Örneğin, eylemci gruplar devletin politikalarını açığa çıkarmak için izlemeden elde edilen bilgileri kullanabilir. Kullanım biçimleri ve yöntemleri değişebilir ancak insan hakları konusunda mevcut durumu değiştirme nihai hedefi aynıdır. 4. İZLEMEYİ KİM YAPAR? 4.1 Standartların Oluşturulması ve İzleme Tüm dünyada, insan haklarının korunması ve yaygınlaştırılması, esas olarak şu üç tür oyuncunun karşılıklı olarak birbirlerini etkileyen eylemleri ile gerçekleşir: Hükümetler-arası, hükümetlere bağlı ve hükümet dışı kuruluşlar. Bu kuruluşlar insan haklarına ilişkin olarak aşağıdaki görevleri yerine getirirler: İzleme sonucunda elde edilen bilginin farklı kullanıcıları da vardır, özellikle politika oluşturanlar ve bilim insanları. Hükümet dışı kuruluşların çalışmalarının önemli bir kısmını mevzuatta değişiklik yapılması için lobi faaliyetleri yapmak olduğunun, bu nedenle de izleme sonuçlarının parlemanterler gibi politika oluşturanların dikkatine sunulması gerektiğinin altını çizmemiz gerek. Bilim adamları, akademik dünyada yer alanlar, çoğunlukla farklı kaynaklardan bilgi talep ederek seçilmiş belirli durumları analiz etmeyi amaçlayan dolaylı bir izleme gerçekleştirirler. Bilim adamları tarafından toplumsal sorunların aydınlatılmasında ulaşılan sonuçlar politika değişiklikleri için kullanılabilir ve kullanılmalıdır. HÜKÜMETLERE BAĞLI KURULUŞLAR HÜKÜMETLER- ARASI KURULUŞLAR Uluslararası standartların Kabul edilmesi için resmi kurumları teşvik etmek Kendi uygulamalarının antlaşma yükümlülükleri ile uygunluğunu izlemek İhlalleri izlemek Standartların belirlenmesi Hükümetlerin sözleşme hükümlerine uyumlarının izlenmesi İhlallere ilişkin özel durumların izlenmesi HÜKÜMET DIŞI KURULUŞLAR Standartların oluşturulması konusunda hükümetler arası kuruluşlar nezdinde lobi faaliyeti yapmak Uluslararası standratları kabul etmeleri için hükümet nezdinde lobi faaliyeti yapmak Hükümetin onaylamış olduğu antlaşma yükümlülüklerine sadık kalıp kalmadığını izlemek İhlalleri izlemek
11 8 Yukarıdaki türden kuruluşlar, özellikle de hükümet dışı kuruluşlar uluslararası, bölgesel, alt bölgesel ya da ulusal ve yerel olmak üzere her düzeyde mevcuttur. İzleme yapan kuruluşların yaptıkları izleme faaliyetleri genellikle bir diğerini tamamlar ya da diğerlerinin faaliyetini dengeler. Örneğin, bir sözleşmeye taraf olan Devletin yükümlülüklerini yerine getirip getirmediğine dair izlemede, izleyen hükümetlerarası kuruluş öncelikle taraf devletin hükümetinin kendisinden bilgiyi alır. Bu hükümetler arası kuruluş aynı zamanda hükümetin raporlarını doğrulamak için hükümet dışı kuruluşlarının bilgisine de başvurur. 4.2 BM ve Diğer Hükümetlerarası Kuruluşlar Tarafından Gerçekleştirilen İzleme Faaliyetleri Birleşmiş Milletler, birçoğu insan hakları ile ilgilenen değişik bölümleri ve bağlı kuruluşları ile birlikte çok büyük bir kuruluştur. Bu bölüm ya da bağlı kuruluşların çalışmaları çoğu kez içiçe geçer, bu nedenle BM nin yapısını basit sözcüklerle anlatmak zor bir iştir. Her şeye rağmen görevi doğrudan insan haklarını izleme olan BM kuruluşlarını, aşağıdakı gibi sıralamak mümkündür: Anlaşma temelli komiteler Özel raportörler ve BM İnsan Hakları Komisyonuna bağlı diğer organlar Uzmanlaşmış Kuruluşlar a. Anlaşma Temelli Komitelerin İzleme Faaliyetleri BM tarafından üretilen altı temel uluslararası insan hakları sözleşmesinin metinlerinde, görevleri bu sözleşmelerin uygulanmasının izlenmesi olan birer komite kurulmasına ilişkin hükümler yer almaktadır. Bu antlaşma temelli komiteler, hükümetler tarafından önerilen ancak bağımsız olarak hareket etmeleri beklenen uzmanlardan oluşur. Bu komiteler, izleme görevlerini esas olarak Taraf Devletlerin düzenli olarak rapor sunmalarını talep ederek gerçekleştirirler. Aşağıdaki tabloda (Tablo 2) bu altı sözleşme ve bunlara ilişkin izleme komiteleri ile devletlerin raporlama yükümlülükleri gösterilmiştir. Anlaşma temelli bir organın görevini nasıl gerçekleştirdiğini göstermek üzere, İnsan Hakları Komitesi nin nasıl çalıştığı aşağıda kısaca aktarılmıştır: 1) Komite görev süreleri dört yıl olan 18 üyeden oluşur. Üyeleri arasından bir Başkan, üç Başkan Vekili ve bir Raportör seçer. 2) Her yıl, biri New York (Mart/Nisan) diğer ikisi de Cenevre de (Haziran ve Ekim/Kasım) olmak üzere üçer haftalık üç oturum gerçekleştirir. 3) Her oturum öncesinde Komitenin oluşturduğu çalışma gruplarının oturumları gerçekleştirilir. Önemli çalışma gruplarından biri, raporu incelenecek olan Taraf Devletle ilgili olarak Komitenin üzerinde durabileceği sorunlar listesini hazırlayan gruptur. 4) Sorunlar listesi ilgili hükümete BM lerdeki Daimi Temsilcisi aracılığı ile iletilir. 5) Raporu görüşülen hükümetin temsilcileri Komite toplantısında yazılı soruları sözlü olarak cevaplarlar. Bu noktada, Komite, temsilcilere değişik sorular yöneltir. Sorular basın ya da hükümet dışı kuruluşlar gibi farklı kaynaklardan alınan bilgilerle hazırlanabilir. 6) Taraf Devlet raporunun değerlendirilmesi şu sonuçlara yol açabilir: Nihai yorumlar: Komitenin ulaştığı, diğerlerinin yanında, Sözleşmenin uygulanmasını etkileyen güçlükler ve faktörler üzerine bir bölümü, olumlu noktalarla ilgili bir bölümü ve Komitenin öneri ve tavsiyelerini içeren bir bölümü içerebilecek olan hükümlerden oluşur. Genel yorumlar: Tüm Taraf Devletler ya da genel olarak kişisel ve siyasal haklar sorunu ile ilgili olan, Sözleşme hükümlerine açıklık getirmeyi ve bu yolla Sözleşme hükümlerinin uygulanması ve yükümlülüklerinin yerine getirilmesi konusunda Taraf