Araştırmacılar nihayet bazı insanların neden komplolara daha fazla ilgi gösterdiklerinin gizemini çözüyorlar.
Derin devlet 2020 ABD seçimini çaldı. 5G kuleleri COVID-19’u yayıyor. Bill Gates size mikroçip yapacak. Bu noktada, sahte ay inişleri veya 51.Bölge gibi komplolar, kıyaslandığında neredeyse tuhaf görünüyor.
Komplo teorileri, tuhaf ve belirsiz olanın para birimiyle ilgilenen gri bir alanda yaşayan kaygan şeylerdir. Ve onları folyo şapka takan bir azınlığın absürt soyutlamaları olarak görmek cazip gelse de, kanıtlar bu klişenin ne kadar yanlış yönlendirildiğini göstermeye başlıyor.
2020’deki sosyal ve politik karışıklığın gösterdiği gibi, komplolar rahatsız edici şekillerde kendini gösterebilir. Evrimsel psikolojiden siyaset bilimine kadar çeşitli alanlardaki araştırmacılar bunu anlamada bir adım önde oldular, ancak gerçek şu ki, yakın zamana kadar komploların arkasındaki psikolojik mekanizmalar teorilerin kendileri gibi belirsizdi.
2018’de, bu mekanizmaları inceleyen iki bilim insanı Jan-Willem van Prooijen ve Karen M. Douglas, European Journal of Social Psychology’de bir makale yayınladı. Burada, komplo teorilerinin radikalleşmeye ve hatta şiddet içeren davranışlara katkıda bulunabileceği konusunda artan fikir birliğine dikkat çekerken, alanın hala ne kadar genç olduğunu kabul ediyorlar. Bu gerçek tek başına onları daha fazla çalışmaya değer kılar.
Neyse ki, bazı çok önemli soruların yanıtları şekillenmeye başlıyor: Komplo teorileri tam olarak nereden geliyor? Onlara kim inanır? Toplumumuzu nasıl etkilerler? Ve belki de en önemlisi, onları önlemek için herhangi bir şey yapılabilir mi?
Bu soruları çözmeye başlamadan önce, terimlerimizi tanımlamamız gerekiyor: Tam olarak komplo teorisi olarak nitelendirilen şey nedir?
Psikolojik Bilimler Derneği’nde yazan araştırmacılar, bunları “güçlü ve kötü niyetli grupların gizli entrikalarını içeren önemli olayların açıklamaları” olarak sınıflandırıyorlar. Buradaki kilit bileşen, gizliliğin ısrarıdır, bu, bir komplo teorisini yanlışlanamazlar alanına sürükleyen bir şeydir. Teoride herhangi bir delik varsa, bunlar örtbas edilebilir ve bu belirsiz belirsizlik duygusu uyandırılabilir.
Gizemli ve bilinmeyen güçlü psikolojik yapılardır. Bu psikolojinin mekaniğini ve kökenlerini inceleyerek, günümüzde zihnimizin işlediği kodu inşa etmede tarihin nasıl bir rol oynadığını görebiliyoruz.
En Kötü düşmanlarımız
Paranoya, doğal bir psikolojik fenomendir. Yüzbinlerce yıl boyunca, beyinlerimiz ona açık olmak için donanım haline geldi.
Ocak 2021’de Psychiatric Services dergisinde yayınlanan bir makalede, New York’taki Weill Cornell Tıp Koleji’nde klinik psikiyatri profesörü olan Richard A. bilinmeyen tehditlere karşı duyarlılık. “Diğer insanların koalisyonlar oluşturabileceğini ve birinin klanına zarar vermek için komplo kurabileceğini hayal etme ve tahmin etme kapasitesine sahip olmak,” diye yazıyor, “açık bir uyarlanabilir avantaj sağlar: başkalarına karşı şüpheli bir duruş, yanılsa bile, kaygısız olmaktan daha güvenli bir strateji olur. Güven.”
İnsanlar, genellikle kötü bir açıklamayı hiç kimseye tercih etmeyen, kalıp arayan memelilerdir. Bu bilişsel önyargı tehlikelidir. Friedman, “kalıpları ayırt etme ve dünyayı anlamlandırma eğilimimizin, aynı zamanda, hiçbiri olmadığında olaylar arasındaki bağlantıları görme gibi bilişsel hatalara da yatkın hale getirdiğini” belirterek bu konuyu ayrıntılı bir şekilde ele alıyor.
Bugün bu düşüncenin kanıtlarını da görebiliriz. European Journal of Social Psychology’de yayınlanan deneysel bir çalışmada, araştırmacılar, katılımcıların rastgele yazı-tura dizilerindeki kalıpları algılama eğilimlerini test ettiler. Daha sonra kalıp arayışı ile irrasyonel inanç arasında herhangi bir ilişki olup olmadığını bulmak için bir test tasarladılar. Sonuçları anlatıyordu. Rastgele üretilen saldırılarda kalıpları algılayanların komplo düşüncesine girme ve doğaüstü inançlara sahip olma olasılıkları önemli ölçüde daha yüksekti.
“Hepimiz tarihten muzdaripiz, ancak paranoyak çifte acı çekiyor çünkü o sadece gerçek dünyadan değil, geri kalanımızdan değil, fantezilerinden de etkilendi.”
Bu ilkel zihinsel mekanizmalar hala bizimle. Bununla birlikte, bu tür bir düşünce, modern çağda bir kabilenin diğerinin planlarından korunmak yerine farklı bir işleve hizmet eder. Politik Psikoloji’de yayınlanan 1994 tarihli bir çalışmada, araştırmacılar komplo teorilerinin insanların suç ve anlam yükleyebilecekleri somut bir şey sağladığını keşfettiler. Bu genellikle kişisel olmayan ve soyut görünen sorunlara bağlanır.
Applied Cognitive Psychology’de yayınlanan çalışmaya göre, yüksek eğitim seviyelerinin komplo teorilerine inanma olasılığının daha düşük olduğu doğrudur. Yine de, yalnızca entelektüel açıdan beceriksizlerin onları satın aldığını varsaymak yanlış olur. Çalışmaların gösterdiği gibi, hepimiz bir dereceye kadar bu şekilde düşünmeye meyilliyiz ve komplo teorisyenleri yaklaşımlarında genellikle dikkat çekici derecede akademiktir.
Tarihçi Richard Hofstadter, 1964’te The Paranoid Style in American Politics başlıklı ufuk açıcı bir denemesinde, bu yaklaşımın ne kadar rafine olabileceğini gözlemledi: “[Paranoyak zihin] gerçek dünyadan çok daha tutarlıdır. Teknikte akademik değilse hiçbir şey değildir. McCarthy’nin 96 sayfalık broşürü McCarthyism, en az 313 dipnot referansı içeriyor ve Bay Welch’in Eisenhower’a yaptığı inanılmaz saldırısı The Politician’da yüz sayfalık bibliyografya ve notlar var. ”
Hofstadter’ın görüşleri, belirli sosyal ve politik davranışların ardındaki güdüler hakkında yeni bir bilinç oluşturmaya yardımcı oldu. Komplocu düşüncenin, belki de toplumun öfkesinden daha çok sempatisini hak ettiği fikrini çerçeveledi: “Hepimiz tarihten muzdaripiz, ancak paranoyak, sadece gerçek dünyadan değil, geri kalanımızdan da etkilendiği için çifte acı çekiyor ama fantezileriyle de. ”
“İdeolojik inançlar, politikacılardan ve medyadan gelen yukarıdan aşağıya ipuçlarının ve aşağıdan yukarıya psikolojik mekanizmaların bir ürünüdür.”
Son çalışmalar bu bakış açısına güveniyor. Political Psychology’de yayınlanan 1999 tarihli bir araştırma, “otoriteye güvensizlik, düşmanlık, güçsüz hissetme ve haksız yere dezavantajlı olma” nın komplo düşüncesinin güçlü yordayıcıları olduğunu gösteriyor. Hem Current Psychology hem de Frontiers in Psychology’de 2013 yılında yayınlanan çalışma, insanların endişeli veya sosyal ve politik meşruiyetten yoksun hissettiklerinde bu şekilde düşünme olasılıklarının daha yüksek olduğunu ortaya koyuyor. Bu fikirler komploların neden bu kadar çok kişi tarafından kabul edildiğini açıklamak için uzun bir yol kat ediyor.
Bu içgörüleri modern zamanların paranoyasına uygulayabiliriz. Dünya Sağlık Örgütü, COVID-19 salgını hakkındaki komplo teorilerinin sahip olduklarından daha fazla yayılmasını önlemek için yardım çağrısında bulundu. Hofstadter ve akademik torunları haklıysa, bu teorilerin, anksiyete ve güçsüzlük gibi olumsuz duyguların baskısı altında olan popülasyonları tarafından beslendiğine dair kanıt bulabilmeliyiz.
Durum gerçekten böyle görünüyor. Örneğin ABD’de iş kaybı, pandemi sırasında insanlar üzerinde önemli bir bedel ödedi. Mart 2021 tarihli bir haberde, ABD Çalışma Bakanlığı, Amerika’nın işsizlik sorunlarının COVID-19’un kıyılarına ulaşmasından nasıl henüz kurtulamadığını ayrıntılarıyla anlatıyor. Raporda, “[işsizlik oranı ve işsiz sayısı] Nisan 2020’deki en yüksek seviyelerinin çok altında olmasına rağmen,” Şubat 2020’de salgın öncesi seviyelerinin oldukça üzerinde kaldılar (sırasıyla yüzde 3,5 ve 5,7 milyon). ”
Ocak ayında, virüsten dünya çapında ölü sayısı iki milyon insanı geçti. Reuters’e göre, kayıplar hızla hızlandı, bir milyona ulaşmak dokuz ay sürerken, bir milyonu aşmak için yalnızca üç ay geçti. Pew Araştırma Merkezi tarafından yapılan yakın tarihli bir ankete göre, bu stres etkenleri, ABD’deki yetişkinlerin dörtte birinin en azından kısmen COVID-19’un planlanmış bir pandemi olduğuna inanmasının nedeni olabilir.
Atlantik genelinde benzer eğilimler görüyoruz. Guardian geçtiğimiz günlerde, virüsün özellikle sert bir şekilde etkilediği bir bölge olan güney Avrupa’daki insanların, bu duyguları komplo teorilerindeki daha yüksek inanç seviyelerine doğrudan bağlayan bir araştırmaya atıfta bulunarak, orada meydana getirdiği yaşam tarzı değişikliklerinden rahatsız olduklarını bildirdi. Ortaya çıkan tablo neredeyse basit: Kendimizi güvende hissetmediğimizde kötü fikirlere, daha radikal fikirlere daha açığız.
Gerçek Orada Bir Yerde
Paranoyak bir şekilde düşünmek kadar sıkı bir şekilde düşünülmüş olsak da, kaderimizde umutsuzca bir niyetimiz yok. Bilimsel çalışma, komplocu düşünme şansımızı azaltmak için ihtiyacımız olan içgörüleri sağlamaya başlıyor. Aynı zamanda, sert koşullar ve olumsuz duygulardan oluşan bir kokteylin emriyle, zaten bu tür bir düşünceye derinden dahil olan başkalarına nasıl en iyi şekilde yardım edileceğini de ortaya koyuyor.
Belki de mantığa aykırı olarak, bu araştırmalar komplo düşünürlerini gerçeklerle doğrudan yüzleştirmenin yapmak istediğimiz en son şey olabileceğini gösteriyor. Hollanda Suç ve Yasa Uygulama Çalışmaları Enstitüsü tarafından yayınlanan bir makalede van Prooijen, “vatandaşları güçlendirmenin bu olumsuz duyguları umut ve iyimserlik içeren daha yapıcı bir zihniyete dönüştürebileceğini” öne sürüyor.
“Politika yapıcılar komplo teorilerine olan inançla ilişkili olumsuz sonuçlardan endişe duyuyorlarsa, analitik düşünme becerilerinin gelişimini desteklemek yararlı bir başlangıç olabilir.”
Komplo teorisyenlerini düşünürken sahip olduğumuz önyargıları da atmalıyız. Tulane Üniversitesi’nin On Good Authority podcast’inin yakın tarihli bir bölümünde, o üniversitede siyaset bilimi doçenti olan Geoff Dancy, “komplo teorilerine az çok eğilimli ırksal demografi yok, az çok eğilimli cinsiyet demografisi yok,” diyor. ve ayrıca [siyasi] parti üyeliği gerçekten [onunla] ilgili değil. ”
Bir komplo teorisyeni ile etkileşime girerken yapılacak en iyi şey, onlarla ortak bir zemin bulmak ve oradan çalışmaktır diyor.
Önce onlarla aynı fikirde olacak bir şey bulun. Sonra, “Bana bu konuda sahip olduğun en iyi kanıtı göster” deyin, sonra bir konuşma yapabilir ve neyin iyi neyin kötü kanıt olduğunu konuşabilirsiniz. İnsanlara sohbet yoluyla bilimsel yöntemler öğretiyor. ”
Dancy bu düşüncede yalnız değil. 2014’te Cognition’da yayınlanan araştırma, analitik düşünmeyi teşvik etmenin komplocu inançları azalttığını gösteriyor; bu, başlamadan önce komplo düşüncesinin önüne geçerek en iyi şekilde kullanılabilecek bir araç. Çalışmaları, “politika yapıcılar komplo teorilerine olan inançla ilişkili olumsuz sonuçlardan endişe duyuyorlarsa, analitik düşünme becerilerinin gelişimini desteklemenin yararlı bir başlangıç olabileceğini” öne sürüyor.
Bu ifade, politikacıları ve liderleri, bu teorilerin gelişemeyeceği türden bir ortamı teşvik etmeye çağırmaktan bir taş atımıdır. Uzmanlar bu düşünceye katılıyor. Kasım 2020’de Nature dergisinde yazan Kent Üniversitesi’nden bir politik psikolog olan Aleksandra Chichoka, “İdeolojik inançlar, politikacılardan ve medyadan gelen yukarıdan aşağıya ipuçlarının ve aşağıdan yukarıya psikolojik mekanizmaların bir ürünüdür” diyor. Sadece beynimiz komploları varsayılan olarak benimsemeye meyilli değil, aynı zamanda bu özellik haberlerde gördüklerimiz ve duyduklarımızla daha da kötüleşiyor.
Bilhassa, bilim insanları komploların internette gördüklerimiz ve duyduklarımızla ne kadar yoğunlaştığını anlamaya başladılar.
Dikkat Dağıtma İştahı
COVID-19 komplo teorilerinin yaygınlaşmasının bir nedeni, DSÖ’nün “infodemik” olarak adlandırdığı şeydir; virüs hakkındaki yanlış bilgilerin sosyal medya aracılığıyla hızla yayılması sağlık için zararlı sonuçlara yol açabilir. İnfodemik konsept, çevrimiçi alanlarda çarpıtılan ve güçlendirilen her soruna uygulanabilir, ancak araştırmalar bunun ne kadar zarar verici olabileceğini gösteriyor.
Psikolojide Yazmak Bugün Ocak 2020’de, UCLA Psikiyatri ve Biyodavranış Bilimleri Bölümü’nde profesör olan Joseph M. Pierre, internetin komploların yayılması için en uygun ortam olduğuna dikkat çekiyor. İnternette bilgi aramanın, doğrulama önyargısından kaçınmak için bir mayın tarlası olduğunu, yeni kanıtları halihazırda doğru olduğuna inandığımız şeye katlama eğilimi olduğunu söylüyor.
Çevrimiçi olarak mevcut olan bilgi miktarı da aynı derecede sorunludur. Nature Human Behavior dergisinde yayınlanan 2017 tarihli bir çalışmada bilim adamları, sosyal medya sistemlerindeki aşırı bilgi yüklemesi miktarı ne kadar yüksek olursa, bilginin kalitesinin o kadar düşük olacağını buldu.
Bloomington Indiana Üniversitesi Sosyal Medya Gözlemevi direktörü Filippo Menczer ve İngiltere Warwick Üniversitesi Davranış ve Veri Bilimi yüksek lisans programının direktörü Thomas Hill, veri madenciliği, yapay zeka ve yapay zeka kullanan bir ekibin üyeleridir. Sosyal medya kullanıcılarının yanlış bilgileri almaya ve yaymaya karşı nasıl savunmasız olduklarını daha iyi anlamak için bilişsel deneyler üzerinde çalışıyorlar.
Scientific American’da yazarak, çevrimiçi alanlardaki endişe verici kalıpları anlatıyorlar. Modellerine göre, sosyal medya kullanıcıları güvenilir kanıtları paylaşmak için ortak çaba sarf etseler bile, aşırı bilgi yüklemesinin varlığı, sonunda, en azından kısmen doğru olmayan bilgilerin yayılmasına yol açacaktır.
Bu endişeler ne önemsiz ne de bağımsızdır. Küresel Aşırılık ve Teknoloji Ağı, King’s College London’daki Uluslararası Radikalleşme Çalışmaları Merkezi tarafından yürütülen bir araştırma girişimidir. Grup, Şubat 2021’de komplo teorilerine inancın psikolojik olarak aşırılık ve yasaları çiğneme eğilimlerine nasıl bağlı olduğunu açıklayan bir rapor yayınladı. Rapor, bunun net bir örneği olarak, son zamanlarda ortaya çıkan bir dizi toplu katliamla bağlantılı saldırganların en azından kısmen komplo teorileriyle bağlantılı dünya görüşlerinden kaynaklandığını iddia ediyor.
Öyleyse, doğru bilginin yayılmasını ve toplumdaki herkesin sağlığının ve refahının en iyi şekilde korunmasını sağlamak için bu eğilimleri nasıl geri çekebiliriz? Bu aşağıdan yukarıya psikolojik mekanizmalara gelince, araştırmacıların kendi bilişsel önyargılarımızı akılda tutmayı nasıl önerdiklerini gördük. Bu başlamak için iyi bir yer. Ancak, aktif olarak yaymamaya çalıştığımızda bile çevrimiçi olarak yanlış bilgi yayma olasılığımız varsa, geriye hangi çözümler kalır?
Radikalleşme üzerine GNET raporunun yazarı Daniel Allington, çevrimiçi platformların oynayacağı önemli bir role sahip olduğunu öne sürüyor:
Yanlış bilgileri ortadan kaldırmaya yönelik hareket etmenin yanı sıra, platformlar saygın kaynaklardan bilgi yaymak ve kullanıcılara çevrimiçi deneyimleri ve etkileşimleri onaylayan yaşamı arayabilecekleri araçlar sağlamak için yasal olarak olumlu bir seçim yapabilir. Böyle bir harekete ciddi itirazlar hayal etmek zor. “