Ferdinand Magellan dünyanın etrafını gemiyle dolaşmak için tarihi bir yolculuğa başlamıştı. Ancak 500 yıl sonra bile bu olaylar karmaşık ve tartışmalı.
Magellan Portekizliydi, ancak İspanya adına denize açıldı. Müthiş bir kaptandı, ama mürettebatı ondan nefret ediyordu. Bu yolculuğu, dünya çevresinde yelken açma konusunda bir ilkti; ancak yerkürenin etrafını dolaşmayı bitiremedi. Hatta adı Magellan bile değildi.
Bununla birlikte, Ferdinand Magellan’ın 1519 seferinin dünyayı sonsuza dek değiştirdiği oldukça açık. Yolculuğu “şimdiye kadar gerçekleştirilmiş en büyük deniz yolculuğu ve en önemlisi” diyor tarihçi Laurence Bergreen “Bu abartı değil”.
Acımasız, savaşçı ve cesur Magellan; ticari bir yolculuğu, birkaç Avrupalı’nın hayal edebileceği engin bir dünyayla tüyler ürperten bir hesaplaşmaya dönüştürdü. Yolculuğunun başlangıcında çağdaşları, tüm dünyaya yelken açmanın imkansız olduğundan düşündü- ve deniz canavarlarından öldürücü sislere kadar her şeyin yeterince gözü kara birini tatmak için beklemesinden korkuldu. “Bunu yapmak kulağa intihar gibi geliyordu.” diyor Bergreen.
Portekizli asilzade 1480 civarında Fernão de Magalhães olarak doğdu. Kraliçe Eleanor ve I. Manuel’e bir uşak olarak Lizbon’da saray hayatı yaşadı. Ancak genç adamın bir macera duygusu vardı ve Afrika ve Hindistan’daki kazançlı baharat yollarını keşfetmek ve ele geçirmek için tasarlanmış bir dizi Portekiz yolculuğuna katıldı.
O dönemlerde, Portekiz ve İspanya, Avrupalı aristokratların istediği baharatları edinebilecekleri yeni toprakları kimin bulabileceğini ve talep edebileceğini görmek için yoğun bir rekabete girdi. Magellan 1505 yılında Hindistan, Malezya ve Endonezya’ya yolculuklarında, savaşa katıldı. Ancak Portekiz’e hizmet ettiği günler sayılıydı: Yasadışı ticaret yapmakla suçlandı ve yeni bir baharat yolu bulma önerisini reddeden I. Manuel ile arası açıldı.
Magellan, doğu yerine batıya doğru yelken açarak ve Güney Amerika’daki söylentilerle boğuşarak Endonezya ve Hindistan’a yeni bir rota çizebileceğine ikna edildi. Böylece Portekiz’e olan bağlılığından vazgeçti ve hem vatandaşlık hem de V. Charles’ın kutsadığı beş gemiyle gidilecek bir batı yolculuğunu kazandığı İspanya’ya yöneldi.
Kaptan, seyahatten büyük bir servet ve statü kazanmayı amaçladı: Charles, keşfedebileceği herhangi bir rotada on yıl süren bir tekel, kârın bir kısmını ve bir soylu unvanı verdi. Ama çoğunluğu İspanyol olan mürettebatından dolayı ve kraliyet görevine geldiği için sıkıntılı bir konumdaydı. Tarihçi Lincoln Paine, “Kastilyalılar Portekizli bir komutanın yönetimi altında denize açılmaktan gücendiler, Portekizliler ise onu vatan haini olarak gördüler.” diyor.
Kış havası, Magellan’nın halen Arjantin’nde olan gemilerini aylarca beklemeye zorladıktan sonra, Magellan’nın mürettebatı ayaklandı. Bir gemi kaza yaptı; bir diğeri yolculuktan tümüyle ayrıldı ve İspanya’ya geri yöneldi. Kaptan adamlarının idaresini geri kazanmak için mücadele etti, ama bir kez kazandıktan sonra, sonuçlar hızlı ve sertti. Bazı isyancıların başının kesilip dörde bölünmesini emretti; diğerleri mahsur kaldı ya da ağır çalışmaya zorlandı.
Yolculuk yeniden başladı ve Magellan, onuruna Magellan Boğazı adı verilen tehlikeli bir boğazda ilerlemeyi başardı. Ama sorunları bitmedi. Mürettebat Pasifik Okyanusu’nda ilerlerken yiyecekler bozuldu, gemiyi pislik ve açlık vurdu. Magellan ve adamları, küçük bir teknenin çalınmasına karşılık, yerli halkı öldürdükleri ve bu insanların evlerini yaktıkları (muhtemelen) Guam’da karaya vardılar.
Bir ay sonra keşif ekibi Filipinler’e ulaştı. Magellan’ın yolculuktan önce satın aldığı esir bir adam olan Enrique, yerli halkın dilini anlayabiliyor ve konuşabiliyordu. Köleleştirilmeden önce, muhtemelen orada büyüdüğü ortaya çıktı. Dolayısıyla dünyayı dolaşan ilk kişi Magellan değil, bu adamdı.
Magellan Filipinler’i İspanya adına talep etti ancak Magellan’ın, Bergreen’in “gereksiz savaş” olarak adlandırdığı şeye karışması Magellan’nın felaketine sebep oldu. Bergreen, “Magellan doğal nedenlerden dolayı yenilmedi.” diyor.
Yerel Mactan halkının Hıristiyanlığa geçmesini talep etti ve iki yerel kabile reisi olan Humabon ile Lapu-Lapu arasındaki rekabete karıştı. Magellan, 27 Nisan 1521’de Lapu-Lapu halkına saldırdığı sırada zehirli bir okla vurularak öldürüldü.
Bu yolculukta ona eşlik eden İtalyan bilgin Antonio Pigafetta, “Aniden ona demir ve bambu mızraklar ile saldırdılar”, “ böylece aynamızı, ışığımızı, huzurumuzu ve gerçek rehberimizi katlettiler” şeklinde yazdı. Mürettebat cesedini geride bıraktı – belki de bu, acımasız liderleri için aslında nasıl hissettiklerinin bir göstergesiydi.
Magellan’ın ölümünden sonra; mürettebatı, bir Bask olan Juan Sebastian Elcano tarafından kaptanlığı yapılan ve geriye kalan tek gemi ile devam etti. Eylül 1522’de İspanya’ya döndüler. Yol boyunca yeni bir okyanusla karşılaştılar, Avrupa ticareti için yeni yollar saptadılar ve modern küreselleşmeye zemin hazırladılar. 96.000 km sonra ve dahil olanların yüzde 80’inin ölümünden sonra, bu keşif dünyanın etrafının gemiyle dolaşılabileceğini kanıtladı ve ticaret adına Yeni Dünya’nın Avrupa sömürgeciliğine kapı açtı.
Ve bir efsane doğdu, 1989’da Magellan ile aynı ada sahip bir araç Venüs’e bile seyahat etti. Beş yıllık bir yolculuk sırasında NASA’nın Magellan uzay aracı, atmosferde tamamen yanmadan önce gezegenin görüntülerini çıkardı.
Ancak Magellan’ın adı, bazıları tarafından keşif ile ilişkili olsa da, diğerleri bu kelimeyi kullanmaktan kaçınıyor. Filipinler Cumhuriyeti ulusal tarihsel komisyonunun eski başkanı tarihçi Ambeth Ocampo, “Ders kitabımı yazdığımda Magellan’ın 1521’de Filipinler’e geldiğini söyleyeceğim. Magellan, Filipin tarihinin başlangıcı olarak değil, yeni nesil için tarihte yazılması gereken bir olay olarak görülmelidir.” diyor.
Magellan ve ekibinin karşılaştığı yerli halk için, kaşifin buraya varışı; yeni bir işgal, Hıristiyanlaşma ve kolonizasyon çağını müjdeledi. Mactan hükümdarı Lapu-Lapu’nun, genellikle kaşifi öldüren kişi olduğu düşünülüyor. Sonuç olarak Lapu-Lapu, Filipinler’de ulusal bir kahraman haline geldi.
Lapu-Lapu muhtemelen bu eylemi bizzat gerçekleştirmiş olmasa da, Filipin direnişinin ve gururunun sembolü olarak geniş bir çapta anılıyor. Şimdi, tarihçiler Magellan’ın Filipinler’e varışının 500. yıldönümünde daha doğru bir tanımlama için çalışıyorlar. Hükümetin 2021 yılındaki beşinci yüzyıl kutlamalarında 3 metrelik bir Lapu-Lapu heykeli de yer alacak. Savaşın kendisini ve destansı bir kaşifi deviren grup çabasını gösteren bir anıt yer alacak.
Magellan bir kahraman olarak mı yoksa Ocampo’nun tanımladığı şekilde Filipinler’in “ilk turisti” olarak mı düşünülmeli? Guam, Filipinler, İspanya ve hatta Portekiz beşinci yüzyılı kutluyor ve sorguluyorken, kaşifin mirası her zamanki gibi karmaşık kalıyor.
National Geographic. 19 Eylül 2019.