This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
8
Kişilik Kuramları
Amaçlar
Bu üniteyi çalıştıktan sonra, ■ Kişiliğin tanımını bilecek,
■ ■ ■ ■
Kişilik kuramlarını birbirinden ayırabilecek, Kişilik kuramlarının özelliklerini bilecek, Kişiliği değerlere göre sınıflandırabilecek, Kişiliğin özelliklerini betimleyip ölçme yolu ile değerlendirebileceksiniz.
İçindekiler
■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■
Kişiliğin Tanımı Kişilik Kuramları Öğrenilmiş Bir Davranış Olarak Kişilik Benlik Kuramları Kişiliği Değerlere Göre Sınıflandırma Kişiliğin Özelliklerini Betimleme ve Ölçme Yolu ile Değerlendirme Özet Değerlendirme Soruları Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar
Öneriler
■
Ünitenin girişinde bir uygulama bulunuyor. Bu uygulamayı yaptığınız takdirde, kişiliğinizin üç yönü konusunda bir fikre sahip olacaksınız. Umuyoruz bu uygulama sizde, kişiliğin çeşitli yönlerini tam olarak öğrenme konusunda bir merak uyandıracaktır. Günlük yaşantımızda da çok önem taşıyan kişilik konusunu büyük bir ilgi ve dikkatle inceleyebiliriz artık.
Uygulama 1 Aşağıdaki soruları okuyunuz. Her soruyu okuduktan sonra görüşünüzü "Evet" ya da "Hayır" olarak işaretleyiniz. Evet 1. Herhangi bir hayır kurumuna yardım yapmayı sever misiniz? 2. Dişçiye gitmekten korkar mısınız? 3. Yüksek ağaçlara çıkmaktan korkar mısınız? 4. Arkadaşlarınıza çay, kahve gibi şeyler ikram eder misiniz? 5. Yardım etmeniz teklif edilmediği halde, ailenizden birinin işine yardım eder misiniz? 6. Dar bir dağ yolundan otobüs ya da otomobille geçerken korkar mısınız? 7. Kan gördüğünüzde baygınlık geçirir ya da hasta olur musunuz? ( 8. Sizden başka hiçbir kimsenin yardım edemeyeceği bir anda, bir arkadaşınıza yardım yapar mısınız? 9. Eğer büyük bir elmanız olsa, elmayı çok sevmenize karşın, bu elmayı arkadaşınıza isteyerek verir misiniz? 10. Bir dişçi, dişinizde bir çürük bulsa ve dişinizin sinirlerini uyuşturmadan bu çürüğü oyup yerini dolduracağını söylese, bunu yapmasına izin verir misiniz? 11. Genel olarak bir işi bitirinceye kadar o işe devam eder misiniz? ( 12. Alışverişte paranızın üstü verilirken yanlışlıkla fazla para verirlerse farkında olmadıkları halde bunu geri verir misiniz? 13. Bir dersin sınavında düşük not alsanız, izleyen günlerde bunun etkisi altında kalarak yaşamınızı zehir eder misiniz? 14. Yolda para bulsanız, bu paranın sahibini arar mısınız? 15. Bir sınavda sınav görevlisi dışarıdan çağırılsa, yokluğundan yararlanarak kopya çekmeye kalkışır mıydınız? 16. Bir futbol maçına gitmek isteseniz, fakat paranız olmasa bu parayı çalışarak kazanmayı ister misiniz? 17. Bir ödevi mürekkeple yazarken kağıdınıza mürekkep damlasa, ( ikincisini; yazarken yine mürekkep damlasa, üçüncüsünü yazarken yine damlasa dördüncüsünü yazar mıydınız? 18. Kalabalık bir otobüse bindiğinizde, kalabalığın basıncı ile bilet almadan otobüsün gerisine itilseniz, biletçi farkında olmasa bile biletçiye kadar gidip, biletinizi alır mıydınız? ( ) ( ) ) ( ) ( ) ( ) ( ( ) ) ( ( ) ) ( ) ( ) ( ) ) ( ( ) ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ) ( ( ) ) ( ) ( ) ( ( ( ( ( ) ) ) ) ) Hayır ( ( ( ( ( ) ) ) ) )
- 127 -
19. inanç gibi değişik yönleri olan karmaşık bir varlıktır. KİŞİLİĞİN TANIMI Kişilerden söz ederken "hoş" "canlı" "mutlu" "mutsuz" "iyilik yapan" "güçlü" gibi tanımlamalar kullanırız. 9. Asıl olan. düşünce. ve 10. 6. Bireyin belleği. kişiliğin değişik yönlerine ilişkin büyük bir merak uyandı sizde. sesi ve konuşma tarzı. ve 19. 15. ■ Kişilik kuramları psikoloji tarihi içinde başkaldırıcı bir özellik taşır. sorulara verdiğiniz "Evet" cevapları gücünüzü. sporculuğu gibi özelliklerinin hepsi o insanın kişiliğini betimlemede önemlidir. duygu. Kişiliğinizin cömertlik. bunu ilgililere söyler miydiniz? 20. bir bireyin tüm ilgilerinin. cesaret ve dürüstlük yönlerine ilişkin bir bilgi edindiniz. 14. 2. Kişilik kuramcıları bu- lundukları çağın yenilikçileri olmuşlardır. dış görünüşünün ve çevresine uyum biçiminin özelliklerini içeren bir terimdir. Kişilik kuramlarının özelliklerine değinecek olursak. Şimdi kağıdınızdaki soru sırasına göre yazdığınız "Evet" ve " Hayır" ları karşılaştırın. bu paketi bulmak için bütün gezdiğiniz yerlere gider miydiniz? Bu sorular sizin kişiliğinize ilişkin bazı özelliklerinizi tanımak için hazırlanmıştır. 18. tutumlarının. yeteneklerinin. Şimdi. direnme süresi. Şimdi bunları inceleyelim. 16. 13. konuşma tarzının. 3. Bir cumartesi günü alışveriş yapmak için birçok dükkan gezdikten sonra eve döndüğünüzde bir paketinizi yitirdiğinizi ( ) ( ) ( ) ( ) anlasanız. Bir sınav sonucunda. ve 20. 12. sorulara verdiğiniz "Evet" cevapları dürüstlüğünüzü gösterir.128 - . . sorulara verdiğiniz "Evet" cevapları sizin cömertliğinizi. Kişilik. kişiliğin kendine özgü ve ahenkli bir bütün olmasıdır. 8. 5. sorulara verdiğiniz hayır cevapları cesaretinizi. 1. tepki hızı. KİŞİLİK KURAMLARI Birey. Bu nedenle psikologlar bireyleri incelemek için birbirlerinden farklı kişilik kuramları geliştirmişlerdir. bireyin gösterdiği davranış özellikleridir. Burada anlatılmak istenen. 4. dış görünüşü. 7. 11. sınavı değerlendirenin size yanlışlıkla fazla not verdiğinin farkında olsanız. 2. Kişilik konusunda araştırma yapan bilim adamlarının görüşlerini inceleyerek daha sağlam bir bilgiye sahip olmak için üniteyi dikkatlice inceleyelim. 1. 17.
zevk ilkesine göre işler ve hiç geciktirilmeden bütün isteklerinin yerine getirilmesini bekler. superego'nun birleşiminden oluşmaktadır. ■ Kişilik kuramcıları davranışların çeşitli yönlerini. İd nesnel gerçeklerden bağımsız. Güdülerin. bir dakika bile bekleyemez. İd. derinlemesine ele alma ve analiz et- mek yerine. Bireyin en kaba. ego. bu dürtüleri erteleme. daha çok bütünü yeniden görme ve birleştirme yoluna gitmişlerdir.129 - . Freud'a göre bireyin kişiliği id. Yaşamın ilk günlerinde çocuğun kişilik yapısı. İd. daha çok. Sizin istediğinizi yapmayan kişiye karşı saldırganlık duygularını davet eder. sonucu ne olursa olsun arzusunun hemen yerine getirilmesini ister. bunların ölçümü.İd. Davranışların yaşam süresince yine birbiri ile bağlantılı olarak geliştiğini vurgulamışlardır. davranışlarımızın altında yatan psikolojik enerjinin kaynağıdır. istek. 2. öznel bir yaşantı dünyasıdır. Kişilik kuramcıları ortalama bireyin birey psikolojisi ile ilgili en genel sorunları ve bunların yanıtlarını araştırmışlardır. Bu dönemde çocuk. Bu ilkel kalıtımsal dürtülerden ikisi cinsiyet ve saldırganlıktır. bekletilmeyi sevmez. gereksinim ve davranışları anlama ve çözmede anahtar rolü olduğuna inanmışlardır. İd(o): Kişiliğin çekirdeğini oluşturur. Bu gerilimden . bireyin yaşamında ve ruh sağlığında etkili olan faktörlerin belirlenmesi. değerlendirilmesi ile ilgilidir. İd. boşalım arayan içgüdüsel dürtülerle yüklü id’den oluşur. organiz- manın uyumunda etkili olan faktörlerin araştırılması.■ Kişilik kuramlarının genel yaklaşımı işlevseldir. kalıtımsal dürtü ve arzularını içerir. bireyin bebeklik ve çocukluk yıllarına bağlamıştır. en ilkel. denetleme ya da düzenleme olanağına sahip değildir ve çevresiyle baş edebilme konusunda kendisinin bakımını üstlenen kişilerin egolarına tümden bağımlıdır. Değinilen sorunlar. ■ Kişilik kuramcılarının büyük çoğunluğu insanın doğal ortamında ve doğal davranışları içerisinde ele alınması gerektiğini savunmuşlardır.1. Fazla enerji birikimine katlanamaz ve bu organizmada gerilim yaratır. ■ Kişilik kuramcıları insan davranışlarında güdülere önem vermişlerdir. Freud'un Kişilik Kuramı (Yapısal Kuram) Sigmund Freud (1856-1939) kişiliğin gelişimini.
Sevdiği için herşeyi yapan. koruyan bizim yerimize karar veren anne-babalarımızın emir ve yasaklarından ibarettir. bir inanç uğruna herşeyi yapan ego’dur. buna id’in haz ilkesi denir. Bu tepkiler insanın Superego gerilimini derhal giderirler.130 - . birey toplumun kural ve değerlerinin dışına çıkabilir. Süperego. Gücünü id’den alır. enerji birikimini bir an önce boşaltmak ister. yürürken önümüzdeki insanları iter. süperego veya dış dünyaya teslim ederse uyumsuzluk meydana gelir. Ego. Doğuşta varolmayan ve ancak gelişmeyle beliren süperego içimizdeki yargıçtır.kurtulabilmek için id. Süperego. kişiliğin gerçekçi yürütme organıdır. Bu kurallar çocukların davranışlarının ödüllendirilmesi veya cezalandırılması yoluyla büyükler tarafından çocuklara anlatılır. Kısacası çocuğun sorumluluk ve ahlaki duygularını . Şekil 8. acıdan kaçınma ve haz duyabilme amacıyla iki süreçten yararlanır: Refleks eylemler ve birincil süreçler. Gerilimi boşaltmak için. önce bunu ortadan kaldıracak objenin ya da kişinin bir imgesini oluşturur. Süperego toplumun yasalarını kapsar. Ego’da hazlar yerine gerçekler egemendir. Eğer ego gücünün büyük bir bölümünden vazgeçer veya gücünü id. Doğuştan varolan ve zamanla gelişen ego insanın biyolojik yapısına ters olan veya gerçeklere uygun düşmeyen eylemleri bilinçaltına bastırır. çoğu kez isteklerin ve ihtiyaçların anlatım bulduğu rüyalardır.1. Normal insanda birincil sürecin en iyi örneği. Birincil süreç ise. Gördüğünüz gibi ego akılcı ve pratiktir. Süperego: Temel güdüleri ifade ederken. bir psikolojik tepki biçimidir. Refleks eylemler. Ego burda devreye girerek bu sorunlara çözüm yolu bulma çabasındadır ki. kendi istediğini elde etsin. istediğimiz kişileri döver. hapşırma ve göz kırpma örneklerinde olduğu gibi doğuştan var olan otomatik tepkilerdir. Ego’nun görevi uyum sağlamaktır. bizi engelleyen kim olursa olsun ona saldırırdık. zamanla ailelerin ve toplumsal kontrol mekanizmasının yerini alan bir ideal benlik haline gelir. bizi kollayan. bizim adımıza düşünen doğru ve yanlışı kararlaştıran. Haz prensibi burada geçerli değildir. Bu ilke ile hareket ederken id. İd bize hakim olsa ve hep onun etkisi altında hareket etsek canımızın çektiği herşeye atılır. Ego Bilinç Bilinçaltı İd Freud'un Kişilik Modeli Ego (Ben): İd’i denetleyen yapıya ego denir. Bunun sonucu olarak çocukta zamanla süperego gelişir. fakat toplumun da düzeni bozulmasın. İd ise mantığı hesaba katmaz ve pratik değildir.
İyi gelişmiş bir süperego otomatik olarak bilinçaltında id’in güdülerini kontrol eder. 2. Çocuk dünyaya geldiğinde libidonun gücüyle davranışta bulunmaya başlar. psikoanalitik görüş kişiliğin temelinin çocuklukta yani üretken olmadan önceki çağda atıldığını savunur. İçgüdülerin gelişmesi altı yaşına kadar olduğundan. .131 - . Ego da bu boğuşmada denge sağlayıcıdır. Bu nedenle ego bazen ide bazen süperegoya yardım eder. Libidonun gelişme dönemlerine psikoseksüel dönem denir.oluşturur. İçgüdüler gelişmeyle ayrışır. sürekli olarak bir amaca yönelik davranmasını sağlayan içsel güce denir.2. İçgüdüsel Kuram Libido (içsel enerji) ve gelişimini ele alan kurama içgüdüsel kuram adı verilir. Süperegonun bilinçte kalan parçasına biz vicdan diyoruz. Böylece süperegonun bir bölümü bilinç dışına itilir. Bu doyum bir çok dönem geçirerek toplumsal bir nitelik kazanır. İdeal benlik zamanla ego tarafından bilinçaltına doğru itilmeye başlar. Süperegonun temel işlevlerini özetleyecek olursak: ■ İd’den gelen içgüdüsel dürtüleri bastırmak ve yönlendirmek (özellikle hoş karşılanmayan cinsel ve saldırgan dürtüleri) ■ ■ Ego’yu gerçekçi amaçlar yerine törel amaçlara yönelmeye ikna etmek Kusursuz olmaya çaba göstermek. Bir canlı türünün öğrenme gerekmeden örgütlü. Freud’a göre içgüdüler doğuştan vardır. Çocuğun bedeni libidoya doyum sağlayabilecek niteliktedir. bilinçaltında bulunan id ve süperego burada sürekli boğuşma halindedir.
bir buçuk yaşına kadar sürer.2. Yani burda doğum kaynağı ağız. cimrilik ve başkalarına acı vermek. bağımlılık pasiflik.3.1. Çocuk bu dönemde emmekten daha fazla dışkılamadan. çocuğun zevk aldığı en baskın davranışlardır. Bunun yerine çok konuşan. ruhsal gelişmenin bir parçasıdır.2. annenin ve çevrenin uyarması ve eğitim yoluyla denetim altına girer. algılamaları ağız bölgesinde odaklanır. Erken ve geç dönem olmak üzere ikiye ayrılır. Bu dönem süperegonun gelişmesinin son aşamasıdır. eşcinsellik. Yani cinsel sapmalar ortaya çıkar. Bu durumda erkekte oedipus. Büyükler için bu durum bir sorun olarak kabul edilip çocuklara aşırı baskı yapılırsa bu durum çocuklarda kaygı yaratır. Bu dönemin saplantılarının sonucunda bireyde inatçılık. çocuğun kendi eğilimleriyle anne babanın eğitimi arasındadır. ■ Erken Dönem: Emme ve yeme. Burada ilk saldırganlık belirtileri ortaya çıkar. toplum ve çevre tarafından büyük ölçüde etki söz konusudur. suçlayan. . Bu durum çocukta bir çatışma yaratır. Bu aşamada ailenin tuvalet eğitimi üzerinde hassaslıkla durması gerekir. gibi bazı sendromların ortaya çıkmasına neden olur. 2. düşünce bozuklukları gibi ruhsal bozuklukların görülebilir. Anal Dönem Bir buçuk ile üç yaş arasındaki döneme anal dönem denir. Bu dönemde saplantılar ileri yaşlarda oral karakter adını verdiğimiz. sakız çiğnemek gibi eğilimler bu çağın ileri yaşlara uzantısıdır. Bebeğin ihtiyaçları. Çatışma. Çocukların dikkati tamamen cinsel organlarına yöneliktir. açgözlülük. 2. dudaklar ve dildir. 2. ■ Geç Dönem: Ego oluşmaya başlar. altı yaşına kadar geçirilen üç ayrı psikoseksüel aşamadan meydana geldiğini belirtir. Süperego gelişmediği takdirde. Fallik Dönem Dört ile altı yaş arası cinsel gelişim fallik dönem olarak adlandırılır. Oedipus karmaşası. otorite sorunu veya alışagelmiş kadın ve erkek rollerinin reddi gibi saplantılara yol açabilir. Önceleri kendiliğinden yapılan dışkılama. anal uyarılmadan zevk alır.Freud’a göre yetişkin bireylerin kişilikleri arasında görülen farklılıkların.132 - . bireyde cinsel rahatsızlıklar. Oral Dönem Doğumda başlar. sigara içmek. bu erken dönemdeki saldırganlık belirtileri niteliğini değiştirir.2.2. kız çocukta elektra karmaşası ortaya çıkar. Çünkü bu konudaki tabular ileride anal saplantılara yol açabilir. kınayan bir tip oluşur.
Farklı bireylerin ayrı ayrı yapmış oldukları tanım. Bu olayda id. Bu üçlüden herhangi birisi daha etkin olduğunda aşağıdaki üç kişilik tipi ortaya çıkar. Düşününüz. kuramı bilen farklı bireylerden yukarıdaki sözünü ettiğimiz kişilik tiplerine örnek vermelerini istemiştir. “doğru olanı yapmak”. “popüler”. ego ve süperegonun bireyin kişiliğindeki farklı yansımaları psikoanalitik kuramın temelidir. ego ve süperegonun işlevleri ne oluyor.2. ego ve süperego’ya ilişkin bilgileri edindiniz. Abartmayı sever. kişiliği oluşturan İd. “Obsesif tip” vicdanıyla mücadele eder. Freud'un Kişilik Tipleri Sınıflaması İd. Obsesif Tipin Özellikleri Eleştirir. İlgili karikatürleri de incelediniz.Peskin. Kalifornia’da yapılan bir ankette H.3. “Narsist” kişiliklere uygun olan ve olmayan karakteristik özellikler yer almaktadır. şüphecidir Kolay kolay etkilenmez Obsesif ve rasyonel olmakla övünür Basit olayları karmaşık bir biçimde yorumlar Narsist Tipin Özellikleri Kusuru başkalarına atar Başkalarıyla ilişkilerinde kendini beğenir Kendisiyle ilgili endişelerinin farkında değildir. Uygulama 2 Freud’un kuramına göre. “toplumsal baskı” gibi değerlerle ölçer. Bu bulgular. Çizelge 8. Kendisinden memnundur.1: Erotik. Sizin de yer yer başkalarına karşı saldırganlık duygularınız oluyor mu? Bu durumda sizi frenleyen duygularınız nasıl devreye giriyor. “Narsist tip” ise kendini yaşatma ve devam ettirme savaşındadır. “Erotik tip” Freud’un tanımıyla “sevgi kaybetme” korkusuyla yaşar ve özellikle kendisinden sevgiyi sakınanlara bağımlı olarak yaşar. Çizelge 8. oldukça yüksek bir ilişki göstermiştir. Freud’un kişilik tiplemesi konusunda uzmanların fikir birliğinde olduğu kanıtlamıştır. “Obsesif”.1 de “Erotik”. Narsist Tiplerin Özellikleri Erotik Tipin Özellikleri Başkaları ile olmayı sever Kalabalığı sever Kendisini ve başkalarını. Obsesif.133 - . .
Soyut işleri tartışabilir. Herhangi bi etkinin onda ne tür bir tepki yaratacağını öngörmek olanaksızdır. Dışa vuran hiçbir heyecan belirtisi yoktur. Olguları kesinlikle kuramlara yeğler. bireyi kendini yenilemeye çalışan ve yaratıcı bir gelişim içinde bulunan bir varlık olarak görür. Duygu ağır basmaktadır. Jung bundan hareketle sekiz tür içe ve dışa dönük tip tanımlamıştır. konuları duygu aracılığı ile gözden geçirir. Somuta yönelebilme gücüne sahip olmasına karşın. Bunlar: ■ ■ ■ ■ Duyuş: Duyu organlarıyla (görme. ■ Duygusal içe dönük: Bu kimsenin duygularını kavrayabilmek için büyük bir çaba gerekir. Katı olabilir. sessiz bir kişiliğe sahiptir. ■ Duygusal dışa dönük: Son derece toplumcudur. Sezgi: Bilinçli olarak kavrananın dışında gerçeğin farkedilmesidir. tat) algılamadır. Düşünme: Mana ve kavrayıştır. Her insanda kişilik ya içedönük. Yasa ve ahlak gibi konularda çok sertleşebilir.3. Uyaranları çevreden gelir. fikirleri içsel olarak izler. Fakat içi tutkularla dolup taşar. Dış dünyaya yönelmiştir. Yüzünde umursamazlık maskesi taşır. JUNG'UN KİŞİLİK KURAMI Jung’un ruh kavramı dinamik. Ama her zaman bir tanesi ağır basar. Jung kişiliğin dört ana işlevini de tanımlamıştır. ■ Düşünen dışa dönük: Dış ve somut dünyaya yönelir. Dışa dönük tip ise dış dünyaya açık bir kişiliktir. Her bireyde bu iki eğilim birarada bulunur. Kapalı. hareket halinde olan ve aynı zamanda kendi kendini düzenleyen bir sistemdir. algılama. işitme. sürekli. koku.134 - . Söz konusu olan herşey derinlerde oluşur.extravert diye ikiye ayırmıştır. içe dönük-introvert ve dışa dönük. sakin ve pek kuşkulu bir hali yokmuş gibi gözükür. Jung. ■ Düşünen içe dönük: Kendini gözler ve genellikle soyut fikirlerin etkisinde kalır. ■ Duyusal içe dönük: Son derece öznel bir tiptir. Jung da bireyleri sınıflamaya çalışmış. Kişilik gelişiminde ırk ve soya çekim kavramları oldukça önemlidir. Bu mühendis veya doktor tipidir. Tepkisi de dış gerçeğe bağlı değilmiş gibidir. Jung’a göre kadınların çoğu bu gruba girer. Hissetme: Kendisini ve başkasını değerlendirme yeteneğidir. ya da dışa dönüktür. İçe dönük tip kendi içine kapanık ve dış dünyanın etkisini kabul etmeyen bir tiptir. Hava iyi olduğunda kendini iyi hisseden kötü olduğunda ağlayacakmış gibi hisseden bir yapıya sahiptir. Kolaylıkla etki altında kalır. . Bu sistemi canlı tutan ruhsal enerji libido’dur.
Örneğin.■ Duyusal dışa dönük: Salt bir gerçekliğe ve nesnelliğe sahiptir.1. bir anıyı ya da bir duyguyu seçmedikçe kişi bunların varlığından haberdar olmaz. Kişisel bilinçaltında depolanan yaşantılar rüyalarda da ortaya çıkar. seziş ve düşünme işlevleri vardır. Güçlü yaşantılar egonun kapılarını zorlayarak bilince ulaşır. bir insan dostlarının isimlerini bilir. 3. Burada bilince hiç ulaşamamış ya da ulaştıktan sonra çatışma yarattığı için bastırılmış ve geri gönderilmiş yaşantılar bulunur. ■ Sezgisel içe dönük: Kendisini rüya aleminde görür. Kişisel Bilinçaltı Ego’ya komşu olan bölgedir. zayıf olanlar geri çevrilir. politikada başarılı olur. Bu sistemler sürekli etkileşim halindedir. Bir denemeden diğerine kolayca geçer. ■ Sezgisel dışa dönük: Sezgiyle doğar ve yaşar. gerektiğinde oraya gelirler. 3. Egonun seçiciliği sayesinde biz. iyi cins bir şarap. Gerçekte egoyla bilinç arasında iki yönlü bir trafik bulunur. ne giymesi gerektiğini. borsa oyununda. içedönüklük-dışadönüklük tutumları. duygu. Bu sistemler ego. Bunu bilinçsizce yapar.3. . Birbirine bağlı olan bu sistemlerin. ama bu isimler sürekli olarak bilinç düzeyinde bulunmazlar. kişisel bilinaltı. Kişisel bilinçaltı içeriğinin bazı kısımları. Bu tür erkek ticarette. bir düşünceyi. Hiçbirşey için kendini üzmez. anılardan. Mistik ve ölümsüz şair tipini canlandırır.2. dünküyle aynı insan olduğumuzu hissederiz. Başarmak için herşeyi dener.1. Son olarak da bunların bileşimi olan bütünleşmiş kişiliği oluşturan benlik vardır. Bilinç düzeyindeki algılardan. kimliğin ve tutarlılığın sürdürebilmesini sağlar. Sokaktaki rastladığımız insanların büyük bir bölümü bu gruba girer. Başkalarını.135 - . Hayal sınırsızdır. bugün. fikirlerinin güzelliğine inandırma çabası içine girebilir veya kimsenin onu anlamadığına karar verir. kollektif bilinçaltı ve arketiplerdir. kendilerine gerek duyulduğunda kolayca bilince ulaşırlar. düşünce ve duygulardan oluşur. Ancak olaylarda.1. Ego. Ego Ego bilinçli zihin örgütüdür. Ego son derece seçicidir. Bu tipteki insan kendisine uygun düşen toplumsal çevreyi. kişiliğin. nasıl konuşulacağını hissederek bilir. Bu yaşantılar oldukça güçsüzdür. Ego. güzel kadınlar gibi somut şeyleri görür. Jung'a Göre Kişilik Yapısı Jung’a göre kişilik birbirleriyle etkileşimde bulunan çok sayıda sistemden oluşur. 3.
duygusal yönü güçlü. bireyin dış dünyaya karşı taktığı maske ya da takındığı kimliktir. kimisine istek duymaz. hiçbir zaman bilinçte yaşanmamıştır.3. Kollektif bilinçaltında bulunan belli başlı arketipler şunlardır: ■ Persona: Persona toplumun onayını sağlamak amacıyla. ■ Anima ve animus: Fizyolojik olarak bir kişi gerçekte iki cinsellidir. hatta hoşlanmadığımız kişilerle birlikteyken bile dostça takındığımız tutumlar çıkarlarımızı korumak için takındığımız tutumlar. Arketip. Erkeğin dişi arketipi anima dır. Örneğin anne arketipi önce bir anne simgesini oluşturur. Jung’un kollektif bilinçaltı kavramında arketiplere rastlamaktayız. Erkek buna göre seçim yapar. Yani kadının erkek arketipidir. kız çocukta animusun yaşadığı kişi babadır. sonra bu kavram gerçek anne ile özdeşleşir. Deneyimlerden oluşmuştur.1. kimi kadını beğenir. Animus kadınlarda erkeklerdeki animanın karşılığıdır. Kalıtımsal bir nitelik taşır. Erkeğin tam anlamıyla erkek olmadığını ileri sürmek çelişik ve rahatsız edici olabilir. buna örnek gösterilebilir. İnsanlarla iyi geçinmemizi. Erkek çocukta animanın ilk yansıdığı kişi anne. Kadın animusun gücü sayesinde erkeği anlayabilir. Ancak biri diğerinden daha baskın olarak salgılanmaktadır. Arketip.3. Her iki cinsin hormonları birlikte bulundurur. Jung'a göre Batman ve Joker Birer Arketiptir ve İyiyle Kötüyü Temsil Ederler dan da etkilenir. semboller ile belli bir biçimde algılama ve bu algılamaya uygun bir biçimde davranmaktadır. Bu kişinin yaşamını sürdürebilmesi için zorunludur.2. Kollektif Bilinçaltı ve Arketipler Kollektif bilinçaltının içeriği.136 - . Çocuğun annesiyle olan yaşantısınResim 8. Kollektif bilinçaltında insanın insan olma evresine ulaşmadan önce geçmişinden getirdigi gizli bellek kalıntıları vardır. kalıtımla gelen evrensel bir düşünme biçimidir. . insanın yaşamı süresince. Jung’a göre her erkekte doğuştan bir kadın imgesi vardır ve o erkeğin bilinçdışında bazı değerlerin oluşmasına neden olur.
Alfred Adler'in Kuramı Adler’e göre insan sosyal bir varlıktır. her insanın varoluşunda bir eksiklik duygusu vardır. bilinci. anlam kazandıran bir sistem olarak açıkladı. davranışın sosyal belirleyicilerinin önemi üzerinde durdu. Birey bilinçli bir varlıktır. Eric Fromm'un Kişilik Kuramı Kişilik sosyal etkiler sonucu yaşam tecrübeleriyle oluşur. . Kusursuz bir kişi olmak ister. çevreye olan bağımlılığından ötürü. Adler’e göre. 2. Yaratıcı kendilik kavramını. öğrenme ve toplumsallaşma süreçleri sonunda edinilir. cinsel içgüdüye daha az önem verdi. dünya ile ve kendisiyle nasıl bir ilişki kurduğunun incelenmesidir. bireyin kendisine. bireyin fiziksel yapısı ve mizacını oluşturan kalıtsal yönleri ile sosyal ve kültürel etkilerin tümünün ortak ürünüdür. Her bireyin davranışları diğerlerinden yaşam biçiminin özellikleri ile ayrılır. Kişiliğin emsalsizliğini önemsemedi. Adler. ikincisi de asimilasyondur. Sosyalleşme. sosyal dürtüler tarafından güdülenir. sembiyotik ilişkilere. Çocukluk dönemindeki yetersizliğinden. Ego ve gölge işbirliği yaptıklarında kişi kendi yaşamını dolu hisseder. Gölge ısrarcıdır. çeşitli özellikleri ve değerleri ile her bireyin tek ve kendine özgü olduğuna inanır. içe çekilmeye ve yıkıcılığa dönüşebilir. Eric Fromm’a göre psikolojinin temel sorunu bireyin toplumla.137 - . Adler.6. diğer insanlara ve topluma karşı geliştirdiği tutumların ürünü olarak gelişir. kişiliğin temeli ve esası olarak kabul etti. Sürekli üstün olma peşindedir. Bu ilişki biçimi. bireylerin yaşantılarını yorumlayan. kişiliğin özgünlüğüne önem verir. çaresizlik içindedir. Gölgenin reddedilmesi kişiliğin sönük kalmasına neden olur. Adler kuramına göre kişilik. Davranışlarının bilincindedir. Sosyal ilgi doğuştan vardır. Kişiliğin merkezi bilinçtir.■ Gölge: Jung insanın kendi cinsiyetini temsil eden ve kendi cinsinden olan kişilerle ilişkilerini düzenleyen arketipe gölge adı vermiştir. ancak diğer insanlarla ve sosyal kurumlarla olan ilişkiler bireyin yaşadığı toplum tarafından belirlenir. Birincisi sosyalleşme. Yaşamı boyunca da bireyler üzerinde üstünlük kurmak ve gücünü kanıtlamak için çaba gösterir. 2.Fromm’a göre bireyin çevre ilişkileri iki yöndedir.5. Kalıcı olan kişilik.
korkudan kaçar. bireylerin somut ve soyut bütün “nesneleri” toplama ve kullanma biçimlerini kapsar. bireylerarası ilişkilerin ürünüdür. Birey yalnız olmak istemez bir başka kişiye zarar vererek veya bunun tam tersi kendine zarar vererek güvensizliğinden kurtulmaya çabalar. Kişiliğin yapısal örgütü. Yıkıcılıkta ise. ancak insan bir ya da daha fazla sayıda kişiyle ilişki durumundayken ortaya çıkar. ■ Pazarlayıcı: Birey başarılı olmak için kendini sürekli olarak pazarlama davranışı gösterir. emniyet ve doyum sağlamak için yiyecek. Kişilik. ■ İstifleyici: Burada birey toplayıcıdır. Kendini korumak için herşeyi biriktirmek ve saklamak eğilimindedir. Sullivan'ın Kişilik Kuramı Sullivan.7. hayal kurma ve tüm diğer süreçler bireyin ilişkilerini içerir. 2. Ona göre birey. 2. Karen Horney'in Kişilik Kuramı Horney’e göre bireyin yaşamında iki temel eğilim kişiliği yönetir. Çeşitli assimilasyon türleri vardır. Algılama. Korku ve güvenlik aynı temel ihtiyacın iki kutbudur. “Ben sizin istediğiniz gibiyim” mesajını verir. Yapıcılığa ve başkalarına yararlı olma en önemli amacıdır. giyecek. Birey korkmadan yaşamak ister. başkalarını sever. para.8. tehlikeden uzak ve emniyet içinde bir yaşam istemesidir. . Harry S. düşünme. Üretir. yaratıcıdır.138 - .Sembiyotik ilişkiler. toplumsal tutumların pasif ve aktif biçimleridir. Bunlar emniyet duygusu ve doyumdur. Assimilasyon ise. İçe çekilmede birey kendi ortamını güvenli bir ortam haline getirmeye çalışır. Sömürücü eğilim: Bunlar hayatlarını başkalarını sömürmekle geçirirler. İçe çekilme ve yıkıcılık. Bireyin temel amacı. Birey güvenlik arar. bireyin toplumsal ilişkilerde başkalarına bağımlı olmasıdır. Herşeyi başkalarından bekler. cinsellik gibi pek çok ihtiyaçları feda edebilir. Bunlar: ■ ■ Alıcı eğilim: Birey çevresinin ona yardım etmesini bekler. saldırganlıkla gücünü kanıtlamaya ve güven kazanmaya çaba gösterir. Dış dünya onun için tehlikelidir. kişiliğin varsayımsal bir kavram olduğunu ve kişilerarası ilişkilerden ayrı olarak incelenemeyeceğini savunmuştur. Üstelik de bunun hakları olduğuna inanırlar. organizmadan kaynaklanan algılardan çok. hatırlama. ■ Üretici: Bu eğilim olumlu olan tek kişilik türüdür.
şakadan hoşlanırlar.Gülmeyi. Faktör adını verdikleri davranış değişkenleri büyük insan gruplarının çok yönlü ölçümü ve sayısal puanlanması sonucunda belirlenir. Güvenilir değillerdir.139 - . İçe dönük olanlar. okumak ve çalışmaktan hoşlanmazlar. Eysenck'e göre kişilik yapısı. istatiksel çalışmalar üzerinde durmuştur. çeşitli davranış değişkenleri arasındaki bağların ve bağımlılıkların ölçüldüğü istatiksel bir yöntemdir. kişilik gelişimi ve yapısında öğrenmeyi etkilemesi açısından çevrenin son derece önemli olduğunu ve çevre etmenleri içinde de en önemlisinin aile olduğunu vurgulamıştır. Faktör kuramcıları büyük insan grupları üzerinde çalışırlar ve her birey için çok sayıda boyutun çok sayıda puanlarını saptarlar. dikey boyutun üst ucunda nevrotik. Puanlar. müzik gibi uğraşılardan hoşlanırlar. İnsanlardan kaçar. Dışa dönük olanlar. Bireylerle birlikte bulunmaktan hoşlanırlar. Kolay ilişki kurar.2. birbirinden bağımsız. kişiliğin bireyin belirli bir ortamda ne yapacağını belirleyen etmenler bütünü olduğunu söylemiştir. Heyecan veren olaylardan hoşlanırlar. anketler veya davranışı değerlendiren diğer kaynaklardan sağlanır. Bireylerle ilişki kurmazlar. Yatay boyutunda bir ucunda içe dönüklük. Çok konuşur. Cattell’e göre kişilik gelişimi yaş dönemleri takip edilerek oluşur hem psikoanalitik kuramı hem de öğrenme kavramını birleştiren bir yaklaşımdır. Günlük yaşantıları ciddiye alırlar. .1. Cattell ve Eysenck'in Kişilik Kuramı Bireyin davranışlarının incelenmesinde değişkenlerin veya faktörlerin belirlenmesini savunan bu kuram. alt ucunda normal tipler bulunmaktadır. Daha sonra bu puanlar yardımıyla ve faktör analizi yöntemiyle değişik ilişkiler irdelenir. Bu yöntemlerin önde geleni ise Faktör Analizi dir. resim. test. çevreye karşı kapalıdır. kendi başına kalmak isterler. Kendi başlarına kalmaktan. iki uçlu yatay ve dikey iki boyut üzerinde değerlendirilmiştir (Şekil 8. Bu değerlendirmeler sayısal yöntemlerle elde edilir. Gennellikle tasasız iyimserdirler. Faktör Analizi. Cattell. hareketlidir. soru cetvelleri. Saldırgan davranışları çok fazladır.). sessiz. Cattell. Yaşama bakış açıları karamsardır.9. Eysenck faktör analizi yöntemi ile kişilik boyutlarını saptamıştır. Kurdukları toplumsal ilişkileri sınırlı ve dengeli olarak sürdürürler. Neşeli. eğlenmeyi severler. öteki ucunda da dışa dönüklük. çabuk arkadaş edinirler. yazmak. Zor arkadaş edinirler. insancıl ve cana yakındırlar. Okumak.
Miller ve Donald Freud’un koyduğu kişilik kavramlarının öğrenme süreçleri ile açıklanabileceğini vurgulayan ilk Amerikan psikologlardır. Miller ve Donald. dengeli ve düzenli duygular güven duygusu. alınganlık ve çabuk tepki gibi özellikler bulunur. Freud’un ortaya koyduğu kavramlara itiraz etmemişlerdir. Bunlar: Miller ve Donald. kaygı. 3. alt ucunda normal kişilik yapısı bulunur.1. tedirginlik. Normal tipte. Skinner. Sadece bu kavramların bireyin davranışlarında önemli rol .Nevrotik Hırçın Kaygılı Katı Temkinli Kötümser Ketum Antisosyal içe dönük Sessiz Pasif Dikkatli Düşünceli Geçimli Kendini kontrol altında tutan Güvenilir Sakin Alıngan Huzursuz Saldırgan Çabuk heyecanlanan Değişebilen Fevri İyimser Atak Sosyal Dışa Açık Konuşkan Sorumluluk alan Kolay geçinebilen Canlı Tasasız Önder Dışa dönük Normal Şekil 8. ÖĞRENİLMİŞ BİR DAVRANIŞ OLARAK KİŞİLİK Amerikan psikologları kişiliğin “öğrenme tarihçesini yansıtan davranış alışkanlıklar”ından başka bir şey olmadığını söylemişlerdir. Eysenck'in Kişilik Boyutları Şekil 8. Öğrenme açısından kişiliği açıklayan yaklaşımlar vardır.1.140 - .'in üst ucunda nevrotik. duyarlılık. aşırı ve değişken duygular. Bandura ve Rotter’in yaklaşımıdır. Nevrotik tipte. düşünceli hareket gibi nitelikler yer alır.
BENLİK KURAMLARI Kişiliği ve davranışları etkileyen faktörlerden biri de benliktir. Bu yönden benlik kişiliğin öznel yanını oluşturur. Benlik acı ve tatlı birçok yaşantılar sonunda öğrenilen ve heran gelişmeye devam eden bir kavramdır. o istediği ödülü elde etmek için ders çalışır. Benlik. kişi doğduğu andan itibaren başından geçen sayısız olaylar ve çevresindeki kişilerin etkisiyle yavaş yavaş oluşur. ama çalışsa bile bu ödülü alamayacağını biliyorsa (düşük beklentisi varsa) o zaman da ders çalışmaz. Carl Roger. Değişme yeteneğine sahiptir. . bireyin doğasına iyimser bakan psikologların başında gelir. özellikle bir kimsenin diğerini gözleyerek taklit etmesine önem vermiştir. öğrenmenin sosyal yönüne.141 - . Roger benlik bilincine önem verir.oynadığını vurgulamışlardır. Kendi dünyasını gerçek olarak görür. Örneğin. Burada en önemli olan birey öğrenmesinin başkalarını gözleme yoluyla oluştuğudur. Skinner ise. Televizyonun çocuklar üzerine etkisiyle ilgili deneyler. çocuk ders çalıştığında kendisine ödül verileceğini biliyorsa. Rotter daha bilişsel bir yaklaşımla beklenti ve değer kavramlarına önem vermiştir. Benlik bilinci bizim kendimizi nasıl gördüğümüzü özetler. Belirli bir durumda beklenti ya da değerden biri çok düşükse. Her yaşantı her baştan geçen olay benliğe katkıda bulunur. Bandura. Olumlu bir benlik bilinci geliştirebilmemiz için koşulsuz sevgi içinde yetişmemiz gerekir. ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ Özgürdür. klasik ve edimsel koşullanmanın kişiliğin temelinde yattığını ifade eder. kendisi için ve kendi başına kararlar verebilir. Hem biyolojik yapısı hem de çevre tarafından etkilenir. algılamalarını ve kanaatlarını içerir. Benlik ve kişilik bütünlüğüne sahiptir. Mantıklıdır. Örneğin çocuk ödül almak istiyor. Benlik bireyin kendi kendini görüş ve kavramasıdır. doğruyu ve yanlışı en iyi biçimde değerlendirir. Eğer çocuk alacağı ödülü beğenmiyor ise veya isteksiz ise ders çalışmaz. Bir kimsenin belirli bir durumda bir davranıştan beklediği sonuç ve sonuca verdiği değer. İç odaklarının etkisinde davranır. Bandura’nın gözleme yoluyla öğrenme kuramını destekler sonuçlar vermiştir. 4. Roger’a göre birey. Bir bireyin benlik bilinci onun kendisiyle ilgili düşüncelerini. davranış ortaya çıkmaz. o kişinin o durumdaki davranışını belirler.
) Güdüler basamaklı bir yapı gösterir. Sürekli çevresini araştırır ve yeni şeyler dener Savunucu değildir 5. Böyle bir kuram. Koşulsuz sevgi içinde büyüyen kişilerin benlik anlayışları güçlü ve olumludur. Roger. onun sevgi ve saygıya layık olduğunu kabul eden anlayışın ürünüdür. kaygı da o kadar kuvvetli olur. kendini ve başkalarını olduğu gibi kabul eder Yaşamın getirdiği olayları tam anlamıyla yaşayarak tadını çıkarma eğilimindedir Kendiliğinden hareket eder Yaratıcı bir biçimde davranabilir Kendine ve yaşama gülebilir İnsanlığa değer verir Son derece yakın birkaç dostu vardır Yaşamı bir çocuğun gözü ve kalbiyle görüp yaşayabilir Gerektiğinde çok çalışır ve sorumluluğun farkındadır Dürüsttür Çevresinin farkındadır. birey ne yaparsa yapsın. Burada ana fikir. Bazı insanlar uzun zaman bu anı yaşayabilirler.Koşulsuz sevgi. her bireyin bir bütün olarak kişiliğini biçimlendiren bir hayat felsefesi. çoğu insan için bir anlık bir yaşantıdır. Bireyin gösterdiği davranışla benlik bilinci arasında bir farklılık varsa o zaman kaygı ortaya çıkar. insanları altı ideal “Değer Tipi”ne göre sınıflandırmıştır: . Spranger.142 - . bireyin kendini aldatmaya başlamasıyla kaygı düzeyinin artacağını ve zamanla bireyin bilincinin temelinden sarsılacağını söyler. (Daha önce Maslow’un kuramı güdülenme ünitesinde işlenmişti. Maslow’un kendini gerçekleştirmiş bir kişide gördüğü özellikler şunlardır: ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ Gerçeğin bilinen ve bilinmeyen yönlerini doğru olarak algılar Gerçeği. Bireyler alt basamaktaki ihtiyaçları giderir gidermez üst aşamadaki güdüleri doyurmaya yönelir. Kendini gerçekleştirme. Maslow’un kuramında benlik bilinci önemli bir yer tutar. KİŞİLİĞİ DEĞERLERE GÖRE SINIFLANDIRMA Kişiliği değerlere göre ayırmak için çeşitli sınıflandırmalar yapılmıştır. Farklılık ne kadar büyükse. Spranger (1928) tarafından ortaya atılmıştır. baskın değerleri olduğudur.
Kuramsal İnsan Gerçeği keşfetmeye. Estetik İnsan Şekil. Başkalarını yönetmeyi çok sever. estetikten çok kullanışlılığı sever. Şimdi bu ölçütlere göre yakın çevrenizdeki insanları değerlendiriniz.2. Hayattaki gerçek amacı. . gözlemeye ve sonuçlandırmaya ilgi duyar. Ekonomik İnsan Yararlı olan nesnelere aşırı derecede ilgi gösterir. 5. Çok az kişi bu sınıflandırmalarda belirtilen kalıplara tıpa tıp uyar. İnsanları sever. Zengin olma merakı vardır.1. bilgisini sistematize etmek ve yönetmektir.5. 5. ortak özelliklere sahiptir. Başkalarının işleri ile ilgilidir. Dini İnsan Evrende iyi bir yaşama düzeni sağlanması ile ilgilenir. Kuramdan çok pratikliği sever. Politika veya benzeri etkinliklerde her zaman güçlü ve lider olmayı ister. Bütün işlerinde bu özellikleri arar. düzen. Sıcak ve insancıl görünümlüdür.5. 5. 5. ahenge karşı ilgilidir. Genelde bireyler bu sınıflandırmalarda belirtilen ortak değerlere. Politik İnsan Politik insan için güç önemlidir.143 - . Uygulama 3 Spranger’ın insanları ayırdığı altı ideal değer tipini okudunuz. 5. Sosyal İnsan Sosyal insan diğer insanlarla ilişkilere önem verir. Estetiğe önem verir.3. Bunun kendi inanışları yoluyla olabileceğine inanır. Acaba hangi tip çoğunlukta.4.6.
Gözlem. Böylece kişiliğe ilişkin özellikler açığa çıkarılır. resim yorumlama. bireyi doğal durumda gözleyerek kişilik özelliklerine etmektir. Bireylere bu belirtilerden hangilerini ne ölçüde kendilerinde hissettikleri sorulur. bireyin kişilik özellikleri hakkında bilgi edinmek için onunla konuşarak bilgi edinme yoludur. Bu yolla bireyi tanıyan bir kişi. kişiliği ölçmede. mürekkep lekesi testeleri gibi. ilgili ihtiyaçlar ve problemler kısa maddeler halinde envanterlerde yer alır. Görüşme samimi bir hava içinde. kişiden hayat hikayesini bildiği gibi yazması istenir. projektif metodlar geliştirmişlerdir. görüşme ve derecelendirme ölçeklerini tercih etmişlerdir. derecelendirme ölçekleri ve çeşitli projektif metodlardır. Bu hayat hikayesinden kişilik özellikleri kestirilir. Genel olarak kişiliği nitelendiren özellikler. KİŞİLİĞİN ÖZELLİKLERİNİ BETİMLEME VE ÖLÇME YOLU İLE DEĞERLENDİRME Kişiliğin değerlendirilmesinde sınıflandırma kuramlarının yanısıra. otobiyografi.144 - . Bunun sonunda kişilikle ilgili ipuçları elde edilir. insan kişiliğini. ilişkin bazı bilgiler elde . Anket yoluyla yeteneklerin. cümle tamamlama. Kişilik özellikleri. bu özellikleri ölçmek için gözlem.6. Kişiliğin sosyal etkisine önem verenler. değişik şikayetleri ve nevrotik kişilik belirtilerini gösteren listelerdir. Görüşme. görüşme. Bazen tek başına bazen bir kaç görşüşmeci ile birlikte. Otobiyografi metodunda. Psikoanalitik kuramcılar. alışkanlık ve kişilikle ilişkili belli sorunların açık seçik olarak yanıtlanması istenir. Şimdi. başkaları üzerinde bıraktığı etkilere göre değerlendirmeye önem verenlerin en çok kullandıkları araçlardır. gözlem. bunlardan bir bölümü. kişilik özelliklerini ölçen bu araçları inceleyelim: Bu araçlar. bireyle konuşulur. daha önce dikkatle hazırlanmış soru listelerine göre yapılır. iki yönlü olarak sıralanabilir. çeşitli özelliklerini çözümleyip ölçme yoluna da gidilmiştir. bireyin değişik davranış biçimlerini inceleme. anket ve envanter. Bu arada davranışçılar da kişilik özelliklerini daha çok test ve envanterler ile ölçme yoluna gitmişlerdir. Derecelendirme ölçekleri. onu çeşitli özellikleri bakımından derecelendirir. Anket ve envanterler de kişilik özelliklerini belirlemede pratik ve ekonomik metodlardır. Birey kendisine en uygun düşen maddeyi işaretler. Son yıllarda kişiliği değerlendiren bir çok anket ve envanter geliştirilmiştir.
tutum ve tercihleri ortaya çıkar. ihtiyaçları.Projektif metodlardan en çok kullanılanı. Bunlardan biri de mürekkep lekesi testidir. yorumlanması en kolay olan cümle ve hikaye tamamlama testidir. eksik veya yarım kalmış cümlecikler verilir veya hikayeler söylenir ve kendisinden bunları fazla düşünmeden aklına gelen ilk biçimde. Kahve falına bakanlar da aynı şeyi yaparlar. Bunlardan beşi siyah ve beyaz. geçmiş yaşantıları. arzu ettiği gibi tamamlaması istenir. Biz şimdi birlikte bir uygulama yapalım. sosyo-kültürel durumu ortaya çıkar. beşi de renklidir. . Gördüğünüz şekille ilgili düşüncelerinizi bir kağıda yazınız. Daha sonra yorumlar yapılır. Morgan ve Murray tarafından geliştirilmiştir. Burada kişiye bir seri resim gösterilir. kartlar teker teker deneğe gösterilir ve bunların ne olduğu sorulur. Test yorumlanırken bireyin ilgileri. Göreceksiniz ki herkes iç dünyasını yansıtıcı yorumlar yapmaktadır.145 - . Bu testle kişiye bir seri. Fincanda görünen lekelerle ilgili yorum yaparken kendi iç dünyaları da bu yorumlara yansır. istekleri. Resim yorumlama testi. Mürekkep lekelerinde meydana getirilmiş 10 karttan ibarettir. Bu soruların yanıtını teşkil edecek anlamlı bir hikaye meydana getirirken bilinçli ve bilinçsiz bütün yaşantı sonuçlarından yararlanır. Burada gördüğünüz mürkekkep lekesine bakınız. Rorschach Mürekkep Testi. Deneğin hayata karşı amaçları. Uygulayan kişi bu resimler üzerine soru sorar. Uygulama 3: Kişilik özellikleri ölçme konusunda çeşitli yöntemler inceledik. Sonra başkalarına da göstererek neye benzediğini öğrenip onların yorumlarını da kağıda not ediniz. bir çağrışım tekniğidir.
konuşma tarzının. Kişilik karmaşık bir süreçtir.Özet Kişilik bir bireyin tüm ilgilerinin. kişiliğin gelişimini. bireyin bebeklik ve çocukluk yıllarına bağlar. birbiriyle etkileşimde bulunan çok sayıda sistemden oluştuğunu söyler. büyük insan grupları üzerinde çalışma yapılır ve her birey için çok sayıda boyutun çok sayıda puanları saptanır. kollektif bilinçaltı. Cartell’e göre kişilik gelişimi yaş dönemleri takip edilerek oluşur. ego ve superegodan oluşur. . bireylerin kendisine. Emniyet ve doyum kişiliği yönetir. Eric Fromm kuramına göre. duygusal içe dönük-duygusal dışa dönük. Bu sistemler ego. Faktör kuramları. dış görünüşünün ve çevresine uyum biçiminin özelliklerini içeren bir terimdir. Bunun içinde birbirinden farklı kişilikler için kuramlar geliştirmişlerdir. ve arketiplerdir. Ego. diğer insanlara ve topluma karşı geliştirdiği tutumların ürünü olarak gelişir. kişilik sosyal etkiler sonucu yaşam tecrübeleriyle oluşur. Bunlar doğuştan vardır. Karen Horney kuramı. bireyin fiziksel yapısı ve mizacını oluşturan kalıtsal yönleri ile sosyal ve kültürel etkilerin tümünü oluşturur. Faktör analizi yöntemi ile. Bunlar emniyet ve doyumdur. fallik dönemleridir. anal. idi denetleyen ve bilinçdışı kılan yapıya sahiptir. Bu aşamalar: Oral. duyusal dışa dönük-duyusal içe dönük ve sezgisel dışa dönük-sezgisel içe dönüktür. bireyler içe-dönük ya da dışa-dönük olarak vurgulanmıştır. Freud kişilikleri tiplerine göre de sınıflandırır. Freud’a göre bireyin kişiliği id. Jung’un kişilik kuramında ise.146 - . Superego ise toplumun yasalarını kapsar ve içimizdeki yargıçtır. Harriy Sullivan. Bu hem psikoanalitik kuramı hem de öğrenme kavramını birleştiren bir yaklaşımdır. yeteneklerinin. istatiksel çalışmalar üzerinde durur. Bunlar sekiz türe ayırmıştır: Bunlar: Düşünen içe dönük-düşünen dışa dönük. İd kişiliğin çekirdeğini oluşturur. tutumlarının. Freud. Daha sonra bu puanların birbirleriyle olan ilişkisi belirlenir. bireyin yaşamında iki temel eğilim üzerinde durur. Bireyin sosyal yönüne ağırlık verir. Alfred Adler’e göre birey sosyal bir varlıktır. kişiliğin varsayımsal bir kavram olduğunu ve kişilerarası ilişkilerden ayrı olarak incelenemeyeceğini savunur. Bu özellikler faktör analizi ile saptanır. Jung kişiliğin. kişisel bilinçaltı. Kalıcı olan kişilik. Cartell kişiliğin kişinin kendisine özel yapısı olduğunu belirtmiştir. sosyal dürtüler tarafından güdülenir. Adler kuramına göre kişilik. Freud’a göre yetişkin bireylerin kişilikleri arasında görülen farklılıklar altı yaşına kadar geçirilen üç ayrı psikoseksüel aşamadan geçer.
dışa yansıtıcı) metodlar geliştirmiştir. gözlem. Carl Roger ve Maslow benlik bilincine önem verir. Skinner. Benlik bilinci bizim kendimizi nasıl gördüğümüzü özetler. Kişilik yapısı birbirinden bağımsız.147 - . Değerlendirme Soruları Aşağıdaki sorunların cevaplarını bulunuz. resim yorumlama.Eysenck faktör analizi yöntemi ile kişilik boyutlarını saptamıştır. Yatay boyutun bir ucunda içe dönük öteki ucunda da dışadönüklük. Davranışçılar kişilik özelliklerini otobiyografiler. 1. Benlik kişiliğin öznel yanını oluşturur. Kişiliğin sosyal etkisine önem verenler. psikologları her kişiliği o insanda mevcut kendine özgü özellikleri ölçme yoluyla değerlendirmeye sevk etmiştir. Donald. görüşme ve derecelendirme ölçeklerini kullanmışlardır. Spranger kişileri “değer”lere göre sınıflandırmıştır. Miller. İnsanlar arasında bireysel ayrılıkların olması. Cevaplandıramadığınız sorularla ilgili bölümleritekrar okuyunuz. alt ucunda normal tipler bulunmaktadır. anket ve envanter ile ölçme yolunu seçmişlerdir. dikey boyutunun üst ucunda nevrotik. Psikoanalitik kuramcılar cümle tamamlama. mürekkep lekesi testleri gibi kişiliği ölçmede projektif (iç hayatı. Bandura ve Rotter. kişiliğin öğrenme tarihçesi yansıtan davranış alışkanlıklarından başka bir şey olmadığını vurgulamışlardır. iki uçlu yatay ve dikey iki boyut üzerinde değerlendirmiştir. Freud’a göre aşağıdakilerden hangisi kişiliğin temelini oluşturur? A) İd B) Ego C) Superego D) Libido E) Haz .
Aşağıdakilerden hangisi estetik insanın özelliklerinden biridir? A) Zengin olma merakı vardır B) Başkalarını yönetmeyi sever C) İyi bir yaşama düzeni sağlama ile ilgilenir D) Şekil. Aşağıdakilerden hangisi erotik tipin özelliklerinden değildir? A) Kalabalığı sever B) Abartmayı sever C) Eleştirir D) Başkaları ile olmayı sever E) Kendisini ve başkalarını değerlerle ölçer 5. İd’i denetleyen ve bilinçdışı kılan yapıya ne ad verilir? A) İd B)Ego C) Superego D) Libido E) Haz 3. ahenge karşı ilgilidir E) İnsanları sever .148 - . bir buçuk yaşına kadar olan psikoseksuel dönemine ne ad verilir? A) Oral B) Anal C) Fallik D) Latent E) Genital 4. Çocuğun doğumdan.2. düzen.
sosyal etkiler sonucu yaşam tecrübeleriyle oluşur” görüşüne sahiptir? A) Jung B) Fromm C) Miller D) Roger E) Bandura . Aşağıdaki bilim adamlarından hangisi benlik bilincine önem verir? A) Freud B) Jung C) Marray D) Spranger E) Roger 7. bireyin dış dünyaya karşı taktığı maskeye ne ad verilir? A) Anima B) Kişilik C) Sezgi D) Gölge E) Persona 9.6. Toplumun onayını sağlamak amacıyla. Aşağıdakilerden hangisi bir çağrışım tekniğidir? A) Gözlem B) Anket C) Dereceleme D) Rorschach mürekkep testi E) Görüşme 8.149 - . Aşağıdaki bilim adamlarından hangisi “kişilik.
1982. Atkinson. Kişilik Kuramları. Essentials of Understanding Psychology. Ege Üniversitesi Yayınları. R. Psikoloji. Morgan. Atkinson. İnkilap ve Aka Kitabevleri. İstanbul. 1990. New York 1997.. İnsan Davranışı. Kaygıdan Mutluluğa Kişilik. Cüceloğlu. Atın Kitaplar Yayınevi. Harcourt. Smith . Özcan. İstanbul. Psikolojiye Giriş Ders Kitabı (çev. 3rd ed. Eskişehir. Editör. Özkalp. Remzi Kitabevi. Şti. Genel Psikoloji. yazarın da yararlandığı aşağıdaki kaynaklara başvurabilirsiniz. Baskı. Psikolojinin Temel Kavramları. Feriha. 2. Ankara. Doğan. Enver ve Diğerleri.Baskı. Yanbastı. Feldman. Sirel Karataş) Meteksan Ltd. Ayhan Hakan. 9th ed. İ.10. 1991.Ethem. Baskı. . Anadolu Üniversitesi Yayın No:173.S. Ed.Introduction to Psychology. Gülgün. AÖF Yayınları No:75. Brace Publishing. 3. R. Florida. r.H. 1. Bireyin davranışlarının incelenmesinde değişkenlerin veya faktörlerin belirlenmesini savunan bilim adamı kimdir? A) Cattell B) Fromm C) Miller D) Roger E) Jung Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Daha geniş bilgi edinmek isterseniz. 1991 Baymur. McGraw-Hill Comp. Davranış Bilimlerien Giriş. 1973. Inc. Ankara.150 - . Eylül 1981. İzmir. Köknel. 1987. Eskişehir. 1992. Clifford T. Başaran. Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayınları No:238.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue listening from where you left off, or restart the preview.