Endüstri ilişkiler ünite 6
Sendika Örgütlenme Modelleri
Taban örgütlenme modelleri
Sendikal kademelenmenin en alt düzeydeki taban örgütlenme modelleri; meslek sendikaları, işkolu (sanayi) sendikaları, genel sendikalar ve işyeri (işletme) sendikalarıdır.
1) meslek sendikaları
tarihsel olarak ilk ortaya çıkan sendika olan meslek sendikaları.
2) işkolu (sanayi) sendikaları
aynı işkolundaki tüm işçileri, meslek ve vasıf farkına bakmaksızın örgütleyen taban sendikal örgütlenme modelidir. 20 yy ın başından itibaren makineleşmenin ve kitle üretimin hız kazanmasına paralel olarak özellikle sanayileşmiş ülkelerde gelişme imkanı bulabilmiş ve proleter işçi dayanışmasının gerçekleştirilebilmesi gibi ideolojik amaçlarla desteklenmiştir.
3) genel sendikalar
işçilerin mesleklerini ve çalıştıkları sanayi kollarını dikkate almaksızın örgütlenen sendika modelidir. Bu model, İngiltere ve Danimarka gibi ülkelerde görülebilmektedir. Birleşik-küme (conglomerate) sendikaların oluşmasına neden olmaya başlamıştır.
4) işyeri (işletme) sendikaları
aynı iş yerinde veya işletmede çalışan işçileri, meslek ayrımı gözetmeksizin, örgütleyen taban sendikal örgütlenme modelidir. İşyeri sendikaları, az sayıda işçi kapsamaları ve işveren tarafından kolaylıkla kontrol altına alınabilen sarı sendikacılığa yol açmaları nedeniyle birçok batı ülkesinde eleştirilmektedir.
Üst örgütlenme modelleri
Üst sendikal örgütler kapsama alanlarına göre sendika birlikleri, federasyonlar ve konfederasyonlar olmak üzere 3 e ayrılmaktadır.
Sendika birliği: belirli bir bölgede bulunan farklı iş kollarındaki sendikaların bir araya gelmesiyle oluşan yerel, yatay örgüttür.
Federasyon: bir bölgede ya da ülke çapında aynı işkolundaki sendikaların bir araya gelmesiyle meydana gelen üst sendikal örgüttür.
Konfederasyon: ulusal düzeyde farklı iş kollarında faaliyet gösteren sendikaların bir araya gelmesiyle oluşan merkezi üst sendikal örgütlenme modelidir.
Üst sendikal örgütlerin 4 temel işlevi vardır. Bunlar:
1) işçi sınıfı içinde dayanışmayı arttırmak
2) sendikaların bazı genel amaçlar ve ortak politikalar izlemesini sağlamak
3) sendikaların faaliyetlerini koordine etmek
4) ekonomik ve siyasal açıdan zayıf ve çoğu kez bölünmüş bir işçi hareketini toparlamak ve kısmen de olsa birliği sağlamaktır.
Fransa, İtalya, İspanya ve Türkiye gibi bazı bölgelerde siyasi ve ideolojik farklılıklar nedeniyle ortaya çıkan parçalanmış sendikal yapının (ideolojik sendika çokluğu) bir sonucu olarak birden fazla üst sendikal örgüt faaliyet gösterirken; Almanya, İsveç, İngiltere gibi siyasi ve ideolojik nedenlerle sendikal parçalanma ve rekabetin yaşanmadığı ülkelerde de yalnızca bir veya birkaç tane güçlü üst sendikal örgüt faaliyet göstermektedir.
Uluslar arası sendikal örgütlenme modelleri
İşçileri uluslar arası düzeyde temsil etme düşüncesi ilk kez, 1864 yılında Londra ‘da toplanan birinci Enternasyonel’ de ortaya çıkmıştır. Birinci enternasyonel ‘ de ortaya çıkmıştır. Birinci enternasyonel , “bütün ülkenin işçileri birleşiniz” sloganıyla, işçilerin örgütlü uluslar arası mücadelesinin miladı olmuştur.
İlk uluslar arası sendikal örgüt 1913 yılında kurulan uluslar arası sendikalar federasyonu (IFTU) olmuştur. Daha sonra 1920 yılında uluslar arası hristiyan sendikalar federasyonu (IFCTU) ve 1921 yılında da üçüncü enternasyonel’in etkisiyle kızıl sendikalar enternasyoneli ( RILU) kurulmuştur. 1949 yılında WFTU dan kopmalar yaşanarak uluslar arası HÜR işçi sendikalar konfederasyonu (ICFTU) kurulmuştur.
Dünya çapında faaliyet gösteren uluslar arası sendikal örgütler
1) uluslar arası hür işçi sendikaları konfederasyonu (ICFTU)
2) dünya iş konfederasyonu (WCL)
3) dünya sendikalar federasyonu (WFTU)
1) ICFTU
ICFTU dünya çapında faaliyet gösteren ve ulusal sendika merkezlerini kapsayan en güçlü uluslar arası sendikal örgüttür. ICFTU nun faaliyetleri, temsil, örgütlenme, hizmet ve dayanışma faaliyetleri olmak üzere 4 kategori de toplanmaktadır.
2) WCL
Genel merkezi Brüksel’ de olan WCL , ekim 2001 itibarıyla 116 ülkeden 144 tane bağımsız ve demokratik üst sendikal örgütün üye olduğu uluslar arası bir sendikal örgüttür. WCL nin üyelerini çoğunlukla az gelişmiş ülkelerin üst sendikal örgütleri oluşturmaktadır. İşkolu düzeyinde kurulu ulusal sendikaları dünya çapında örgütleyen Uluslar arası sendika federasyonları (ITF), WCL ye bağımlı örgütler olarak faaliyet göstermektedir.
3) WFTU
Genel merkezi Prag’dadır. 1949 yılında Sovyet blokunun yıkılışına kadar WFTU nun üyelerinin büyük bir bölümü kominist parti yönetimindeki ülkelerin ulusal üst sendikal örgütler oluşturmuştur. WFTU, eski Sovyet blokunun uluslar arası sendikal örgütü olarak karakterize edilmektedir.
Bölgesel düzeyde faaliyet gösteren uluslar arası sendikal örgütler
Bölgesel düzeyde faaliyet gösteren uluslar arası sendikal örgütler, belirli bir bölgedeki sendikaların ortak çıkarlarını temsil etmek veya özel sorunlarına bir bölgedeki uluslar arası bir organın dikkatini çekmek, bir ideolojiyi yaymak gibi amaçlarla oluşturulmaktadır. Ulusal üst sendikal örgütleri kapsayan bölgesel sendikal örgütler arasında Afrika sendikalar birliği örgütü, arap sendikalar konfederasyonu, asya sendikalar birliği, güney pasifik ve okyanus sendikaları konseyi, karayip işçi kongresi, kuzey ülkeleri sendikaları konseyi ve Avrupa sendikalar konfederasyonu sayılabilir.
Avrupa sendikalar konfederasyonu ( ETUC)
Genel merkezi Brüksel de olan ETUC 1973 yılında, Avrupa ekonomik entegrasyonu sürecinde Avrupa daki işçilerin sosyal, ekonomik ve kültürel çıkarlarını temsil etmek ve geliştirmek amacıyla kurulan uluslar arası bir sendikal örgüttür. ETUC AB, Avrupa konseyi ve EFTA tarafından tanılan ve Avrupa düzeyinde ulusal sendika merkezlerini temsil eden tek örgüttür. ETUC a aynı ülkeden birden fazla üst sendikal örgüt üye olabilmektedir. Türkiye de ki işçi sendikaları konfederasyonlarından Türk-İş, disk ve halk- iş ile memur sendikaları konfederasyonunda kesk ETUC a üyedir.