Guy Debord ve Gösteri
"Bir zamanlar yaşamış her şeyin bir temsile taşınmadığı açıktır. Savaşların imajı vardır fakat aynı zamanda gerçek savaşlar da vardır. Araba kazalarının imajı vardır fakat aynı zamanda gerçek araba kazaları da vardır. Fabrikaların imajı vardır fakat aynı zamanda gerçek fabrikalar da vardır. Sosyal gerçekliğe katılımımızın ve onu anlamamızın gösteri sunumuyla değiştirildiğini ve hatta sunumun egemen olduğunu söylemek çok daha doğru olacaktır."
12-07-2021 00:27
Yazar: Phil Hearse
Çeviren: Nuray Turan
Şüphesiz ki, Debord’un en büyük başarısı ilk olarak 1967’de yayımlanan Gösteri Toplumu (The Society of the Spectacle) kitabındaki “Gösteri (the Spectacle)” teorisiydi. Hepimiz Gösterinin köleleriyiz. Gösteri’nin arzuları kısırlaştırdığı ve uyuttuğu bir toplumuz. Tüketimin, eğlencenin, gerçeklikten kaçışın, işin, politikanın Gösterisi. 2001’de terörist bir “Gösteride”, Gösteri terörizm haline geldi. Günümüzde ise Gösteri kendi içine döndü. Başkalarının tasarladığı bir tavşan deliğinde, sanal ağaçlardan dolayı sanal ormanı görmediğimiz sanal gerçeklik ve sosyal medya dünyasında yaşıyoruz.
Luke Haines [1]
Guy Debord etkisizleştirmesi zor bir saatli bombadır. Yine de insanlar denedi ve hâlâ deniyor. Etkisizleştirmeye, zayıflatmaya, estetikleştirmeye veya özgünlüğünü inkâr etmeye uğraşıyor. Asla yapamayacaklar. Dinamit hâlâ orada ve etkisizleştirmeye çalışan herkesin elinde patlayabilir.
Michael Löwy [2]
Debord’un Gösteri Toplumu [3] (The Society of the Spectacle) (1967) kitabı; 20. yüzyıl Marksistlerinin gelişmiş kapitalist toplumlarda başlayan ve bütün dünyayı saran kapitalist sınıfın kitlelerin önemli kısmının bilincine egemen olduğu ve olmaya çalıştığı ideolojik araçları kuramsallaştırma çabalarının zirve noktasını temsil eder.
Bu çabalar etkileyici bir biçimde Antonio Gramsci ve hegemonya kavramı ile başlar. Burjuva hegemonyası; kitlelerin hem zorla hem de rızayla (gönüllü ya da gönülsüz olarak) kapitalist toplumu akla uygun ya da kaçınılmaz olarak görmelerini sağlayarak kurulur. Gramsci’ye göre rıza kilise, eğitim sistemi, popüler gazete ve diğer kitle iletişim araçları, hukuk sistemi ve politik kitle partileri gibi ideolojik egemenlik mekanizmalarını içeren “sivil toplumun” üzerinde kapitalist egemenlik ile kazanılır. Bunlar, devlet aygıtları ve aile ile birlikte doğrudan burjuva kontrolünü sağlamakta ve burjuva ideolojisini yaymaktadır. Nihayetinde bütün bunlar kapitalizm yanlısı bir “sağduyu” üretmektedir.
Ancak Gramsci, bunları tüketici kapitalizmi ve radyo televizyon yayıncılığının emekleme aşamasında olduğu 1920’lerde ve 30’larda yazmıştı. Gramsci kitle tüketiminin ve iletişimin farklı biçimlerinin ideolojik egemenlik süreçlerini, işçi sınıfı ile diğer popüler sosyal tabakaların dünyayı “görme” (temel ya da mecazi anlamıyla) şekillerini nasıl değiştirdiğini düşünmek için ne doğru bir yerdeydi ne de doğru bir zamanda.
Ancak 1930’ların başlarında kitle iletişim medyasında ve politik vitrinde önemli değişiklikler oldu. Dünyanın yeni, çarpıcı, her şeyi ve herkesi kapsayan imajını üreten değişikliklerdi bunlar. Politik hareketlilikte dönüşümler meydana geldi ve “sesli filmin” ortaya çıkışıyla kitlesel sinema piyasası olağanüstü bir atılım yaptı.
Naziler; işçi hareketinin ikonografisini (kızıl bayraklar, kitlesel gösteriler) kullandı, geliştirdi ve tamamen yeni bir seviyeye taşıdı. Bütün bu unsurlar 1935’deki Nuremburg mitingini anlatan Leni Riefenstahl’ın İradenin Zaferi (Triumph of the Will) belgeselinde (1935) bir araya geldi.
Aynı zamanda büyük film stüdyoları, özel hayat dedikodularından oluşan sinema dergileri çıkararak Ünlü kültürünün yeni bir biçimini yarattılar. Büyük Buhran (Great Depression) ve kitlesel yoksulluk döneminde zengin ve meşhurlar hakkındaki denkleştirici hayal dünyası; film yıldızları, onların iş insanları ve sporcular gibi zengin figürlerle (ilk modern Ünlüler) ilişkileri sayesinde mümkün oldu.
DEBORD’UN GÖSTERİLERİ
Gösteri Toplumu; tüketim mallarından televizyona, filmlere, pop müziğe, reklama ve modaya kadar yeni ve çok geniş bir dünya üreten savaş sonrası patlamanın ardından yayımlandı. Kitlelerin yaşam-dünyası [4] gün geçtikçe artan şekilde bir meta ve imaj sağanağıyla biçimlendirildi. Buna ivme kazandıran ise Ünlü kültürü ve biricik vasıtası olan fotoğrafçılık oldu. 1960’ların sonunda, milyonlarca insan Elvis Presley, Muhammed Ali, Marilyn Monroe, The Beatles, Jackie Kennedy ve daha onlarcasını fotoğraflardan ve haberlerden tanıyordu.
Debord, bunun kapitalizmin yeni bir aşamasını yaratmasını, bu aşamada geniş bir yelpazedeki tüketim malları ve imajların ‘gösteriler” dizisi yaratmak için kaynaşmasını, kaynaşan gösteriler dizisinin dev bir Gösteri yaratmak için bütünleşmesini teorileştirdi.
1960’lardaki öğrenci hareketlerinde, geç kapitalizmin meta gösterisi kavramı yaygındı. Debord’un 1967’de yazdığı metinlerindeki bazı teorilerinin aşırıya kaçtığı tartışmasızdı. Gösteri Toplumu’nun ilk Tezinde şunu iddia etmektedir: “Modern üretim koşullarının egemen olduğu toplumlarda, yaşamın bütünü kendini gösterilerin muazzam bir birikimi olarak sunar. Doğrudan yaşayan her şey temsiline taşınmıştır.’ [Vurgular İngilizce metnin yazarına aittir -ed]
Bir zamanlar yaşamış her şeyin bir temsile taşınmadığı açıktır. Savaşların imajı vardır fakat aynı zamanda gerçek savaşlar da vardır. Araba kazalarının imajı vardır fakat aynı zamanda gerçek araba kazaları da vardır. Fabrikaların imajı vardır fakat aynı zamanda gerçek fabrikalar da vardır. Sosyal gerçekliğe katılımımızın ve onu anlamamızın gösteri sunumuyla değiştirildiğini ve hatta sunumun egemen olduğunu söylemek çok daha doğru olacaktır.
Fransız postmodernist filozof Jean Baudrillard, Debord’un fikirlerini alarak bir adım ileriye taşıdı ve artık her şeyin bir görüntü olduğunu, gerçeklikten önce geldiğini ve – herkesin de bildiği gibi – “Körfez Savaşının hiç yaşanmadığını” iddia etti. Debord imajın gerçeklikten daha önemli olduğunu söyleme eğiliminde bile olsa burada bir hata yapmıştı. Ya da daha ziyade abartmıştı. Fakat amacı olan bir abartıydı bu.
Debord, birkaç paragraf sonra iddiasında çok daha keskindir: “Toplumun bir parçası olarak Gösteri, özellikle bütün bakışları ve bilinci birleştiren bir sektördür. Bu sektörü, ayrı olması nedeniyle aldatılmış bakışın ve yanlış bilincin ortak bir zeminidir ve elde ettiği birleşme genelleşmiş ayrımın resmi dilinden başka bir şey değildir. Gösteri imajlar toplamı değildir. İnsanlar arasında, imajların aracılık ettiği, toplumsal bir ilişkidir.” [Vurgular İngilizce metnin yazarına aittir -ed]
DEBORD’UN MATERYALİZMİ
Debord’un teorisinin özü olarak aldığım aşağıdaki pasaj çok daha kat’i ve çarpıcıdır:
Bütünselliği içinde kavranınca Gösteri var olan üretim tarzının hem sonucu hem de tasavvurudur. Gerçek dünyayı tamamlayanı, ilave bir dekor değildir. Gerçek toplumun gerçek dışılığının kalbidir. Enformasyon veya propaganda; reklam veya doğrudan eğlence tüketimi olarak bütün özel biçimlerinde Gösteri toplumsal olarak egemen hayatın mevcut modelidir. Üretimde ve doğal sonucu olarak da tüketiminde zaten yapılmış seçimlerin her zaman her yerde onaylanmasıdır. Gösteri’nin biçimi ve içeriği, var olan sistemin koşulları ve amaçlarının aynı biçimde bütüncül bir doğrulamasıdır. Gösteri, modern üretimin dışında yaşanan zamanın büyük bölümünü kapladığından, doğrulamanın kalıcılaşmış varlığı niteliğindedir.
Bu pasaj; Debord’un her şeyin imaj ve gösteri olduğunu varsayan idealist bir konumda bulunmadığını, bundan daha ziyade Gösteri’yi modern meta üretimi ve tüketimiyle bütünleşmiş kitlelerin yaşam dünyasının kilit bir parçası, “gerçek” emtia üretiminin ideolojik tamamlayıcısı olarak göstermektedir.
Ancak bugün –Debord’un zamanından daha fazla- giderek artan sayıdaki emtianın kendisinin Gösterinin parçasını oluşturan imajlar olması nedeniyle, Debord’un devam eden cümledeki teorisinin değiştirilmesi gerekir. Filmler, dergiler, çevrimiçi oyunlar, fotoğraf siteleri, her tür internet sitesi artan emtia payını oluşturmaktadır.
Moda, emtia “imaj-laşmasının”nın tipik bir örneğidir. Yüz binlerce insan -belki de milyonlarcası- moda sitelerine abone olmakta ve moda dergileri satın almaktadır. Hepsi bütün ünlü modelleri, markaları bilmekte ve Google’da podyum şovlarını izlemektedir. Muhtemelen görüntülerdeki kıyafetlerin herhangi birini asla satın alamayacaklar (veya gerçek yaşamda bile göremeyecekler). Fakat mesele bu değildir. Moda gösterisinin kendi hayalini, kendi gösteri dünyasını yaratmasıdır asıl mesele. Elbette moda diğer bir yandan Gösterinin kilit bir parçasıdır. Çünkü çoğunun özü pratik ve rahat kıyafetler göstermekten ziyade görüntüdür.
Aşağıda geri döneceğimiz mesele bütün imajların -var olan gösterileşmiş medya sistemi içinde yaratılanların bile- statükoyu veya kapitalist mistifikasyonu desteklememesidir. Vietnam Savaşı’nın ilk televizyon savaşı olması, milyonların gözünde bu savaşın soykırımsal vahşetini açığa çıkarmıştır. Bu deneyim ABD Ordusunun Irak ve Afganistan’dan gelen medya haberlerini kontrol altında tutmaya bu kadar istekli olmasının nedenini açıklamaktadır.
HAYAL DÜNYASI: İMAJLAR VE MİSTİFİKASYON
Debord’un Gösteri kavramında bir belirsizlik ve gerilim vardır: Gösteri, imajlar dünyası mıdır yoksa her şey midir? Steve Best ve Douglas Kellner’ın [5] görüşleri şöyledir:
Tanımlama daha genişletilirse; eğitim sistemi ve temsili demokrasi kurumları, tüketim araçlarının, sporun, medya kültürünün, kent ve banliyö mimarisi ile tasarımının sonsuz icatları, gösteri toplumunun bütünleyici bileşenleridir. Örneğin; eğitim, spor, öğrenci cemiyeti ritüelleri, gruplar, geçit törenleri ve çeşitli halka açık toplantılar bireylere egemen ideolojileri aşılamaktadır. Monoton öğretmenlerin sunduğu gerçeklerin ezberlendiği ve çoktan seçmeli sınavlarla kâğıda kusturulduğu standart eğitim modeli, yaratıcılığı öldürüp öğrenme ruhunu ve sevincini yok etmekte çok etkilidir. Günümüzde sınıflarda video teknolojilerinin kullanımı mevcut edilgenliği güçlendirebilir, eğitimin gösterileşmesine ve metalaşmasına yol açabilir. Örneğin; televizyon “haberlerinin”, ABD genelinde binlerce okulda bulunan Whittle Corporation’ın Channel One kanalı gibi şirket sponsorlarınca verilen reklamlarla noktalanması gibi. Elbette çağdaş politika; “fotoğraflanma imkanlarından”* devletin gücünü dramatize eden son derece iyi organize edilmiş belirli etkinliklere, televizyon reklamlarından önceden belirlenmiş adayların imaj yönetimine kadar farklı gösterilerle de doymuş durumdadır..
Steve Best ve Douglas Kellner [5]
Gösterinin her şey olduğunu düşünen bu değerlendirme ile aynı fikirde değilim. Genel olarak gösteriyi sosyal pratikle birleştirmeyi tehlikeye atar. Debord Gösteri Toplumu Üzerine Yorumlar kitabında (1988) “yoğunlaşmış gösteri” ile “yaygın gösteri” arasında ayrımda bulunur. Genel hatlarıyla söylersek, yoğunlaşmış gösteri totaliter diktatörlüklerdeki son derece merkezileşmiş ve kontrol edilmiş gösteri olmasına karşın “yaygın gösteri” kapitalist demokrasilerin popüler kültürünün tipik bir örneğidir. 1988’e gelindiğinde, Debord her ikisinin “gösterinin bütün gerçekliğe karıştığı ve onu yaydığı” “bütünleşmiş gösteride” kaynaşmış hale geldiğini düşündü. Bu nedenle “hukuki gösteri, politik gösteri, eğitimsel gösteri ve eğlence gösterisi” kavramlarından bahsetti.
Kuşkusuz, Debord’un bütün örnekleri gösterinin boyutlarına değinmekte ve Donald Trump’ın performansları da (Barack Obama ve bu konuda önde gelen öteki politikacılarla birlikte) Gösteri kavramına tam uymaktadır. Fakat bir sınıfta, amfide veya oturma odanızda olan her şey Gösterinin gerçekten bir parçası mıdır? Debord’un değerlendirmesindeki gerilim muhtemelen gerçeklikteki gerilimi yansıtmaktadır. Gösteri; imajlar ve emtia dünyasına, özellikle kitle iletişim araçlarına, reklamcılığa ve bunlardan doğrudan etkilenen toplumsal hayatın unsurlarına odaklanmış olmasına karşın, toplumsal gerçekliğin hepsi olmadığını söylemek muhtemelen daha doğru olacaktır. Bu da elbette eleştiri ve direniş için bir alan bırakır.
ÜNLÜ KÜLTÜRÜ
Ünlü kültürü modern kapitalizm Gösterisinin kilit bir parçasıdır. Gerçekten de pek çok bakımdan zirve noktasıdır. Ünlüler kitlelerin sadece ağız açık bir şekilde seyredeceği ve asla elde edemeyeceği bir hayal dünyası, gösterişli bir hayat tarzı satarlar. Kendi imajlarının da dâhil olduğu sayısız emtia satarlar. Aslında Kim Kardashian, Amber Rose, Stephen Baldwin ve Paris Hilton gibi sırf meşhur olduğu için meşhur olan birçok ünlü vardır.
Ünlüler ile kitle iletişim araçları arasında kuşkusuz simbiyotik bir ilişki vardır. Tanıtım ünlülerin can damarıdır fakat medyanın büyük bir bölümünün varlığı da tamamen ünlülere bağlıdır. Heat ve Now! gibi dergiler ünlüler olmadan var olamazlar. Gazetecilik türlerinden biri bütünüyle gazetelerdeki dedikodu sütunları, genellikle ünlü danışmalarının basın bültenlerinden başka bir şey olmayan “şov dünyası haberlerinden” inşa edilir. Sporla birlikte ünlü dedikodusu popüler basının temel gıdasıdır. Ünlüler olmadan Jonathan Ross Show** veya Graham Norton Show***, Strictly Come Dancing****, I’m a Celebrity… Get Me Out of Here!***** olmaz. Ünlü kültürü, danışmanlar ve stilistler ordusundan sorumludur. Moda, kozmetik ve parfüm tanıtımına yön verir. (Pek çok ünlünün kendi markası vardı. David Beckham ve Kim Kardashian gibi en ünlülerin ise birden fazla) Hepsinden önemlisi, ünlülük ile reklamcılık birbirleriyle tamamen birleşmiş gibidir.
Best ve Kellner, kişisel stil ve kimliğin inşasında ünün işlevini doğru bir biçimde açıklamıştır:
Diğer taraftan gerçekliğin felsefeleştirilmesi, gösteri dünyasını idealleştirmesi ve tözselleştirmesi nedeniyle düşünceyi eylemden ayırır. Doğrudan deneyimi; kendi yaşamlarını inşa etmek yerine meta dünyasının parlak dış görünüşünü tasavvur ettikleri, gösteri dünyasından aldıkları tüketim ve imajlar, görünüş ve stil yoluyla kendini tanımlayan meta benliği psikolojisini benimsedikleri muhteşem, ışıltılı bir imaj ve işaret evrenine dönüştürür. Gösterinin seyircileri kendilerini; spor kahramanları ve olayları, film ve televizyon ünlüleri, zengin ve berbat yaşam tarzları ve skandallarıyla özdeşleştirirler. Yaşanmamış yaşamlarını yıldızların, ünlülerin ve hikâyelerin aldatıcı hayal dünyasına yansıtırlar.
Gösteri toplumundaki bireyler ünlü imajı, görünüşü ve stili bakımından kendilerini inşa ederler. Medya ünlüleri, ikon ve rol modellerdir. Gösterinin hayalperestlerinin öykündükleri ve övdükleri hayallerin metalarıdır.
Fakat bunlar, imaj bakımından modelleriyle kişiliği tanımlayarak sermaye birikimini teşvik eden; moda, kozmetik, stil endüstrisinin pençelerine ve şablonlarına zorlayan bir tüketim toplumun idealleridir. Gösteri tarafından büyülenen özneler kendi duygusal gerçekliklerinden ve arzularından daha da uzaklaşır ve bürokratik olarak kontrol edilen tüketimin egemenliğine daha da yakınlaşır. “Ne kadar çok tasavvur ederse o kadar az yaşar; kendini egemen gereksinim imajlarında tanımayı ne kadar kabul ederse, kendi varlığını ve arzularını o kadar az anlar…jestleri artık onun değildir; onları kendisi için temsil eden başka birisine aittir” (Debord, 30.Tez). Bu yüzden gösteri dünyası heyecanın, zevkin, anlamın “gerçek” dünyası haline gelir. Buna karşın gündelik yaşamın değeri düşer ve önemsizleşir/anlamsızlaşır. Böylece gösterinin soyut toplumunda gittikçe imaj meta şeyleşmesinin en üst biçimi halini alır: “Gösteri imaja dönüşecek kadar birikim düzeyine sahip bir sermayedir (34.Tez).
Steve Best ve Douglas Kellner
Daha önceki makalelerimizde bahsettiğimiz gibi neoliberal kapitalizm, borçlanma yoluyla kitlelerin tüketimini azaltmaya dönük kendi içsel çelişkisinin üstesinden gelir. Bu durum 2008 finansal krizinde gördüğümüz üzere borçlanma sürdürülemez hale geldikçe kaçınılmaz kriz döngüsü yaratmaktadır. Nüfusun çoğunluğunun saplandığı borç batağı Amazon, Google ve Apple gibi dev tekellerin para dağlarıdır. Sonrası için üretken yatırım yaratmanın tek çıkış noktası her şeye sirayet eden grotesk reklam savurganlığıdır.
Gösterinin tamamı evler, arabalar, moda, dijital araçlar ve içerikler, sağlık ve fitness hatta artan uçak yolculuklarıyla birlikte yabancı kültürler etrafında dönen ideal bir tüketici yaşam tarzı için dev bir reklamdır. Bu idealize edilmiş Gösteri yaşam tarzına hemen hemen hiç katılamayan işçi sınıfının yoksul kesimi bile kendi isteğiyle dijital içerikte bu tarzı deneyimleyebilir.
DEBORD VE DEVRİMCİ STRATEJİ
Debord, ters döndürme (detournement) stratejisi izleyen Sitüasyonist Enternasyonal (Situationist International) adındaki küçük bir organizasyonun kurulmasında başat bir role sahiptir. Esasında; o kadar küçük bir organizasyondu ki neredeyse hiç var olmadı da denebilir. Ters döndürme (detournement), kapitalist anlamların yönünün değiştirilebileceği ve açığa vurulabileceği durumlar yaratmak anlamına gelmektedir. Temelde işçi ve ezilen hareketlerine politik bir strateji olamayacak bir kültür/propaganda faaliyeti idi. Yine de stratejinin bir bileşeni olabilir.
Muhtemelen günümüzde ters döndürmenin (detournement) en seçkin uygulayıcısı grafiti sanatçısı Banksy’dir. İster grotesk, ister olağan tasviri yapsın, Banksy kapitalist gerçekçiliğin eleştirisini yapmak amacıyla hiciv ve ironiyi kullanarak imajları dönüştürür. Banksy her kim ise ters döndürmelerinin (detournement) anti-kapitalist mücadele için bir strateji olduğunu iddia edeceğinden şüpheliyim. Fakat mesele Banksy veya Debord değil. Mesele, Gösteri’nin maskesini indirmek, ona meydan okumak, halkı sosyalizm fikirleriyle tanıştırarak bir şeyleri görmenin ve yapmanın farklı bir yolu için mücadele ihtiyacı konusunda uyarmaktır.
Gösteri Toplumu geç kapitalizmdeki kitlelerin gündelik yaşamlarının eleştirisidir. Fakat tüketici gündelik yaşamının en kökten kitle eleştirisi, Debord’u şaşırtabilecek bir alanda ortaya çıktı. Çevreci hareketlerde. Çevreci politika Apple bilgisayarlarını Zara modası ve Disney dijital içerikleriyle birleştiren sistemin kalbine bir hançer doğrultmaktadır. Çevreci hareketlerin önceliğinde Gösteriye yer yoktur.
İLGİLİ HABERLER
Umut ışığına
En geniş petrol-doğalgaz grevi. Neoliberalizme karşı bir isyan. Ekonomik ve siyasi taleplerin birliği. İran Devrimci İşçi Örgütü’nden Ruben Markarian, güncel durumu tarihsel bir dönüm noktası olarak nitelendiriyor. Bu yazı, kendisinin 18 Temmuz Çevrimiçi Komünist Forum konuşmasına dayalıdır.
02-08-2021 02:28
Çeviren: Umut Devrim Çelik
Taşeron petrol işçilerinin grevi başlayalı bir ayı geçti. Taşeron Petrol İşçileri Protesto Örgüt Konseyi’nin başlattığı eylem, İran’da petrol işçilerinin yürüttüğü en geniş sektörel eyleme dönüştü.
Konsey, ilk açıklamasında 13 belirgin talepte bulundu:
1. Petrol ve doğalgaz sektöründeki işçilerin maaşları derhal artırılmalı ve asgari ücret 12 milyon toman’a yükseltilmelidir, (gayri resmî ancak gerçek döviz kurunda yaklaşık 400 euro [~4 bin TL -ÇN])
2. Ödenmemiş maaşlar derhal yatırılmalı ve bundan sonra maaşlar zamanında ödenmelidir,
3. Her 20 iş günü için 10 gün izin verilmelidir,
4. Geçici/taşeron işçilik kaldırılmalı ve taşeron firmaları kapatılmalıdır,
5. Tüm işletmelerde iş güvenliği ve açık uçlu iş sözleşmeleri [süresiz -ÇN] sağlanmalı, ani işten çıkarma yasaklanmalıdır,
6. Tüm işletmelerde güvenlik ekipmanları, yeterli soğutma, ısıtma ve havalandırma sistemleri sağlanmalıdır,
7. İşten çıkarılan tüm iş arkadaşlarımıza işleri iade edilmelidir,
8. İşçi yatakhanelerinde ve tuvalet, banyo vb. diğer alanlarda sağlık standartları artırılmalıdır,
9. İşçi düşmanı yasalar geri çekilmeli ve ‘özel ekonomik bölge’ uygulaması kaldırılmalıdır,
10. İşletmelerde güvenlik soruşturmaları kaldırılmalıdır,
11. Toplanma ve protesto hakkı güvenceye alınmalıdır,
12. Petrol ve doğalgaz sektörlerinde resmi olarak tanınan çalışma standartları derhal kabul edilmelidir,
13. Tüm yurttaşlara parasız sağlık ve eğitim gibi temel sosyal güvenceler sağlanmalıdır.
Kuruluş açıklamasında imzacı olan aktivist, akademisyen, atlet, yazar vb. kişilerin sayısından ötürü 1400 Kampanyası olarak adlandırılan yapı da, ‘İslam Cumhuriyetine Hayır’ sloganıyla grevin örgütlenmesine katkı sunuyor. Peki bu grev nasıl başladı? Taşeron işçiler, çeşitli konumlarda geçici olarak işe alınan ve sözleşme süreleri proje türüne göre belirlenen işçilerdir. Belirtilen iş tamamlandığında patronun onlara ihtiyacı kalmaz ve işsiz kalırlar. Ancak çoğu, İran’ın güneyinde çeşitli bölgelerde pek çok projede çalışan kendileri gibi taşeron işçiler olduğunu bilir. Bu yüzden, sözleşmeleri feshedilince kendi sosyal çevreleri ya da aile bağlantıları üzerinden başka projelerde iş ararlar.
Sendikalar ya da resmi/yarı-resmi başka işçi örgütleri İslam Cumhuriyetinde yasak olduğu için, mevcut sektörel grevin örgütlenmesinde yine bu sosyal bağlantılar başat rol oynadı.
GREV YAYILIYOR
Mevcut durumda grev 17 ilde en az 117 petrol ve doğalgaz işletmesine, rafineriye ve petrokimya tesisine yayılmış durumda ve 60 bin ila 100 bin arası işçi ya evlerinde ya da yatakhanelerinde kalarak grevi sürdürüyor.
Konsey şimdiye dek dokuz açıklama yayınladı ve bunlardan yedincisi bir dizi temel talep öne sürdü. Bu talepler yukarıdakilerin bir kısmını genişletip yanına yenilerini ekledi. Bunlar arasında işyerlerinde düzgün yiyecek ve tıbbi tesis ihtiyacının yanı sıra tüm işçiler için ücretsiz sağlık hizmeti talepleri de yer alıyor. Ancak en çok vurgulanan ana talep taşeron işçiliğin ve patronun kendi kurallarını dayatabildiği ‘özel ekonomik bölgelerin’ kaldırılması yönünde.
Bazı şirketler grevi baltalamak için tavizler önerdi, iki katına varan maaş zammı ve her 22 iş gününe 8 izin günü gibi teklifler sunarak çalışanlarını grevden döndürmeyi ve diğer işçilerin de onların izinden gitmelerini umdu. İşe dönen işçiler oldu, ancak sayıları çok azdı.
Grev sürecinde en yeni gelişmelerden biri, grevcilerin bir araya gelip taleplerin sürdürülmesi ve grevin amaçlarının savunulmasına dair fikir alışverişi yaptıkları, bunun yanı sıra diğer grev merkezlerine dayanışma mesajları gönderdikleri yerel grev toplantıları oldu.
Hükümet şimdiye kadar grevi zor kullanarak dağıtmaya çalışmadı, ancak işçileri grev bittiği takdirde müzakere edecekleri vaadiyle işe geri çağırıp eylem birliğini bozmayı deniyorlar. Hükümet ayrıca İslami “‘işçi’ konseyleri” gibi işbirlikçi sözde “sendikalarla” grevi içerden çökertmeye de çalışıyor.
Petrol sektöründe iki ana iş dalı var; teknisyen ve kalifiye işçilerden oluşan operasyon kolu ve amirler, koordinatörler gibi proje merkezlerinde çalışanlardan oluşan yönetim ve İK kolu. Geçtiğimiz yıl yalnızca operasyon kolunun katıldığı ve iki bine yakın işçinin katıldığı daha küçük bir grev yaşanmıştı ancak dar katılıma rağmen grev kimi projelerde %50-%70 arası zamlar kazanabildi.
Bu yeni grevin güçlenmesi ise üç nedenden kaynaklandı. Öncelikle, grev yine operasyon kolunda başlasa da tarihte ilk kez yönetim ve İK çalışanları da, patronları da şaşırtarak, greve katıldı ve pek çok projenin tamamen durmasını sağladı. İki kolun bu eşi görülmemiş birliği, grevi genişleten güçlü bir dinamik yarattı.
İkinci sebep patronların kısa sürede işe yeni taşeron alamamasıydı; zira iki kolda da çoğunluk profesyonel ve tecrübeli işçilerden oluşuyordu. Son sebep ise çoğu işçinin asi ve muhalif ruhuydu, zira büyük kısmı genç ve isyankâr bir nesilden geliyordu ve rejime kafa tutmaya dünden razıydılar. Aynı genç nesil Aralık 2017-Ocak 2018 ve Kasım-Aralık 2019 eylemlerine de geniş katılım göstermişti.
Genel olarak bakıldığında neoliberal düzenlemeler İran işçi sınıfının yıkıcı bir ölçekte proletaryadan prekaryaya dönüşümüne yol açtı. İslam devrimini izleyen dönemde işgücünün yalnızca %8 kadarı çalışma yasasına bağlı resmi istihdama dâhil olmayan sözleşmeli işçilerden oluşuyordu. 1980-88 İran-Irak savaşından sonra gelen neoliberal dönüşümle birlikte bu oran istisnasız her hükümet döneminde katlanarak arttı ve mevcut durumda işgücünün %95’i kısa dönemli sözleşmelerle çalışır durumda.
Daha önceleri petrol işçilerinin işleri görece daha güvenceli ve sabitti, maaş ve ikramiyeleri de görece daha iyiydi. Ancak 1997’de Muhammet Hatemi, Cumhurbaşkanlığını kazanmasıyla birlikte petrol bakanı Bijan Namdar Zanganeh idaresinde petrol sektörünü taşerona yönlendirmeye başladı. Zanganeh’den önce petrol sektöründeki tüm işçiler kadroluydu. 1997’de “Yasa 23” ile birlikte tam zamanlı işçiliğin azaltılacağı bildirildi.
Bu yasa İngiltere’de Margaret Thatcher hükümetinin uyguladığı yaptırımlar üzerinden tasarlanmıştı. Bu düşünce tarzına göre hükümetin görevi şirket kurup işletmek değil yalnızca yönetime ve düzenlemeye odaklanmaktı. Bunun sonucunda tüm hizmet sektörü özel sektöre teslim edildi. Zanganeh emeklilerin yerine yeni işçi alımını durdurdu ve petrol sektörünü tüm alanlarda kurup genişletmeleri için taşeronlara başvurdu.
Sonraki Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinejad ise petrol bakanlığına Devrim Muhafızları komutanlarından Rüstem Gasemi’yi atadı. Gasemi petrol sektörünü fiilen Devrim Muhafızlarının ekonomik kontrolü altına aldı ve kurum, petrol sözleşmelerini yürüten kendilerine bağlı yaklaşık 300 şirketle birlikte sektörün temel müteahhidi oldu.
Burada dikkat edilmesi gereken şey pek çok projeyi yürüten ana müteahhitlerin altında en az beş kat daha müteahhit olması. Bunlar işe doğrudan müdahil olmadan büyük paralar kazanıyorlar. Bugün çalışanların 3’te 1’inden azı (%28) kadro ve güvenceye sahip. İran ekonomisinin en zengin sektöründe işgücünün bu muazzam ‘prekaryalaştırılması’ yaklaşık çeyrek asırlık bir neoliberal özelleştirme ve bunu takiben işgücünün yeniden düzenlenmesinin sonucu.
BÜYÜK RESİM
Bu grevin benzersiz önemi yalnızca İslam Cumhuriyeti tarihindeki en geniş sanayi grevi olmasından kaynaklanmıyor. Taleplerinin yeni bir yol çizmesi; taşeron işçilik yerine iş güvencesi talebi, toplanma ve protesto hakkına desteği, geniş kapsamlı sosyal güvence çağrısı da bir dönüm noktasına işaret ediyor. Taşeron Petrol İşçileri Protesto Örgüt Konseyi platformu İran halkının büyük çoğunluğunun en acil taleplerini bir araya getiriyor.
Asıl soru, neden şimdi? Neden 30 yıldan sonra şimdi işçi sınıfı neoliberalizme karşı bu kadar büyük bir ulusal ayaklanma başlattı? Cevap, son birkaç yılda ülkenin siyasi çehresini kökünden sarsan depremlerde yatıyor. Bir dizi kilit sorunda gösterdiği inanılmaz başarısızlığın ve koronavirüs salgınını yönetim şeklinin üzerine bugün İslam Cumhuriyeti çok yönlü bir krizle boğuşuyor, bu kriz rejimin meşruiyetinin sorgulanmasına neden olup ideolojik, sosyo-ekonomik çözülüşe işaret ediyor. Bahsettiğimiz kilit sorunların bazıları;
- 28 Aralık 2017’den 3 Ocak 2018’e kadar süren protestolar: Bunlar çoğu küçük 180 şehir ve kırsal kasabada gerçekleşmiş ve İslami rejimin yıkılmasını amaçlamıştı.
- Aban Protestoları: Bunlar Kasım-Aralık 2019’da benzin fiyatının ani yükselişi ve bunun yol açtığı ekonomik sorunlardan ötürü başlamıştı. Bu kez protestolar irili ufaklı 200 şehre yayıldı ve yalnızca kolluk kuvvetlerinin kanlı müdahalesiyle bastırıldı. En az bin 500 kişi öldü, iki bin kişi yaralandı ve yedi bin kişi alıkonuldu. Aban Protestoları hem mevcut krize yol açan bir dönüm noktası hem de devrimci bir durumdu.
- Seçim boykotu: 2020 genel seçimleri İslam Cumhuriyeti döneminin en az katılımlı seçimi olmuştu ancak bu yılın Cumhurbaşkanlığı seçimi (daha doğrusu seçim komedisi) daha da geniş bir boykota sahne oldu. Başta dini lider Ali Hamaney’in katil savcı İbrahim Reisi’yi Cumhurbaşkanı atadığı son seçim olmak üzere iki seçim de ruhbanların iktidarı tamamen tek tipleştirmeye yönelik adımlar attığını açıkça gözler önüne serdi. Bunun temel amacı kitlelerden gelecek bir devrim tehdidine karşı hazırlık yapmaktı. Grevin Cumhurbaşkanlığı seçiminden bir gün sonra başlaması tesadüf değil, zira grev de İslami rejime karşı büyük bir direniş ve başkaldırı eylemi olarak kendini gösterdi.
- Huzistan İsyanı: 16 Temmuz'da Güneybatı İran’da aşırı su kıtlığından ötürü bir gecede geniş çaplı protestolar başladı. Petrol ve doğalgaz kaynakları, sanayisi ve tarımıya - Huzistan, İran’ın en zengin bölgesi. İslam Cumhuriyeti’nin yöneticileri 40 yılı aşkın iktidarlarında Huzistan’ı talan etti, ekolojik bir felakete yol açıp yerli Arap nüfusu aşırı yoksulluğa iterken içme suyunda bile kıtlığa yol açtı. Bundan dolayı bugün Huzistan, mevcut grevin merkezlerinden biri olarak karşımıza çıkıyor. Aynı sorunlar işçi sınıfının bu en güçlü eylemini, Huzistan’da ve ülkenin kalanında ekolojik felaket ile etnik ve cinsiyet ayrımcılığına karşı mücadeleyle de bir araya getiriyor.
Ülkeyi kapsayan işçi sınıfı grevi, ayetullahlar iktidarının uzun, karanlık gecesinin içinde ışığa ve umuda bir pencere açıyor. Ancak bütün önemine rağmen petrol işçilerinin grevi özgürlük, demokrasi ve sosyalizm için verilen uzun ve zorlu sınıf mücadelesinin ilk adımından ibaret. Bu mücadele ise, işçi sınıfına kurtuluş yolunda önderlik edecek Marksist devrimci solun acilen gün yüzüne çıkmasını gerektiriyor.
Kaynak: Weekly Worker
Karl Marx özgürlüğe âşıktı
Karl Marx, bize kapitalizmin olağanüstü titiz bir analizini bıraktı. Bunu boş akademik bir ilgiden ötürü değil, tahakkümün olmadığı bir dünyaya ulaşmak için hangi yapıların üstesinden gelmek gerektiğini anlamak istediği için yaptı.
02-08-2021 02:06
Çeviren: Mert Olcay Aksoy
Dante’nin Inferno’su ile Marx’ın Kapital’inin ortak noktası ne? Daha da önemlisi, bir noktada dönemin sosyalist hareketleriyle tartışan bu kitap bugün bize ne öğretebilir?
Siyaset kuramcısı William Clare Roberts, Marx’ın Inferno’su: Kapital’in Siyasi Teorisi kitabında Marx’ın argümanlarının yalnızca kapitalist sistemin iç mekaniklerinin bir analizinden ibaret olmadığını; günümüzün siyasi hayatında ve geleceğin siyasetiyle oraya nasıl varacağımızı düşündüğümüzde de büyük bir siyasi öneme sahip bir fikre, tahakkümün olmadığı bir dünya kurmaya dair olduğunu öne sürüyor.
Kaliforniya merkezli radyo programı Against The Grain’de radikal gazeteci Sasha Lilley, Marx, Kapital ve özgürlük politikaları üzerine Roberts ile bir röportaj yaptı. Konuşmaları uzunluk ve duruluk adına düzenlendi.
SL: Marx’ın Kapital’in birinci cildini bilinçli olarak okuyucuyu cehennemin ortasına çekmek için Dante’nin Inferno’su üzerine modellediğini söylüyorsunuz. Buradaki amacı ve bunun önemi nedir?
WCR: Marx, Dante’nin Inferno’sunun yapısını ödünç aldı. Okuyucularını cehenneme yönlendirmek onu on dokuzuncu yüzyıl sosyalistleri arasında özellikle ayrı kılan şey değildi. On dokuzuncu yüzyıl sosyalistleri Marx Kapital’i yazdığında otuz beş yıldır zaten endüstriyel ekonomi için sosyal cehennem tabirini kullanıyorlardı.
Marx’ın okuyucuları onu kapitalizmin modern sosyal bilimlerdeki yansıması olan politik iktisat cehennemine doğru takip etmelidir. Bu önemlidir çünkü Marx’ın genç yaşlarından beri değişmeyen düşüncelerinden biri, bireylerin insanlıkla doğrudan ilişkilenmediği fakat daha ziyade içinde yaşadığı toplumla kurduğu çeşitli sosyal bağlar ve etkileşimlerden dolayı bireyleştiğidir. Daha önceki metinlerinden birinde bundan “toplumsal ilişkilerin bütünü” diye bahseder.
Bu, Marx’ın sosyalizminin ayırıcı bir özelliğidir. Diğer sosyalistlerin, kapitalistlerin yanlışları olarak gördükleri şeyleri, açgözlülüğü ya da bireysel ahlaki özellikler gibi şeyleri Marx, bütünleşmiş toplumsal ilişkilerin bir özelliği olarak tanımlar. Bunlar, bütün halinde toplumu şekillendirme yolu olarak sermayenin yol açtığı ilişkilerdir. İşte Marx, Dante’yi böyle kullanır. Okuyucularını politik iktisadın içinde gezdirerek, sosyalist düşünürlerin kapitalizmin yanlışı olarak gördüğü her şeyin bireysel alıcı, satıcı, üretici ya da tüccarın değil, bir sosyal yapı olarak sermayenin üzerine yıkılması gerektiğini gösterir.
SL: Bu etikçilik karşıtı duruşun siyasi önemi nedir? Sonuçta söylediğiniz gibi, dönemin hâkim düşünceleri kapitalizmi etik algıları üzerinden eleştirirdi.
WCR: Bu duruş sosyalist inanç, pratik ve siyasette iki büyük değişikliği öne sürer. İlk olarak, dünyayı iyi insanlar ve kötü insanlar olarak ayıran anlayışa son verir. Proletaryayı Marx için bu kadar özel kılan nedir? Tabi ki, içlerinde doğal olarak bulunan etik ilkelerin kendilerini diğer insanlara göre daha saf ve masum yaptığını iddia etmez. Daha ziyade, toplumu sosyalist bir yöne dönüştürecek güce ve çıkarlara sahip olmalarıyla bir ilgisi vardır.
İkinci olarak, Marx’a göre, kapitalizm dışında gerçekleşen hareketlerin kapitalizm sonrası dünyayı nasıl şekillendireceği çözülmesi gereken bir sorundur. Bize sermaye ve politik iktisadın eleştirisini verir fakat kapitalizm sonrası dünyanın nasıl olacağına dair bir şey söylemez. Marx bir ütopik sosyalist değildir; bize tozpembe hayallerle gelmez veya toplumun nasıl düzenleneceğine dair taslaklar sunmaz. Çünkü ona göre, bu asıl bizim bulmamız gereken bir şeydir.
Bu benlik yitiminin bir parçası cevabın şu an elimizde olmamasındandır. Bu cevabın amacı yalnızca yeni bir grup insanın üzerinde güç kurmak değildir. Toplumu organize etmek ve servet üretimini düzenlemek için yeni fikirlerle gelmeliyiz ki sosyalistlerin bugünün ekonomisinde karşılaşmış olduğu sorunların üstesinden gelebilelim.
SL: Kapital’in dönemin siyaseti, tartışmaları ve sosyalist hareketleriyle derinden ilişkili olduğunu ortaya atıyorsunuz. Son hâliyle 1867’de yayınlanan Kapital’in ilk cildinin siyasi bağlamı neydi?
WCR: Marx’ın o dönem yazdığı yazıların bağlamı kendisinin 1864’den beri olabildiğince içinde olduğu ve 1871’de Paris Komünü’nün kurulmasıyla beraber dağılan Birinci Enternasyonal’le oldukça ilişkiliydi. Kapital’i yazdığı kitle çoğunlukla buydu. Kapital’de yazdığı argümanlar Enternasyonal içinde çok fazla tartışıldı ve netleştirildi.
SL: İletişimde olduğu sosyalist yazarların ele aldığı konular nelerdi?
WCR: Değişiyordu, fakat Marx’ın karşı çıktığı sosyalizm tarzlarıyla benzeşiyorlardı. Marx’ın en büyük düşmanı Pierre-Joseph Proudhon’du ve o kadar ki, Marx onun yaydığı etkiyle çatışmak istiyordu. Proudhon gibi pek çok sosyalist, modern iktisadı feodalizm sonrası bir geçiş dönemi olarak okuyordu. Endüstriyel dönemde patronların güçlerini feodal lordların topraklarını ele geçirmeleriyle kazandıklarını düşünürlerdi. Modern iktisadı servet gücünün -haliyle geçmişteki zenginliği miras alamayan işçiler için sert bir anlaşmayla- geçmişten gelen bir mirası olarak gördüler.
Başka bir deyişle, Marx’ın tartıştığı sosyalistler aristokrasinin yıkımında kullanılan yöntemlerle kapitalizme karşı mücadele etmeye çalıştılar. Marx bu görüşün hatalı olduğunu düşünüyordu: kapitalizm öncesi iktisatla modern iktisadın farklarını açıklamada eksik kalıyordu.
Proudhon ve diğer sosyalistler, insanlar arasındaki mübadele ilişkilerini doğru buluyordu. Piyasa bu birikmiş güçten arındırılabilirse, insanların daha özgür ve adil mübadelelerde bulunabileceğini düşünüyorlardı. Marx buna katılmıyordu. Bu görüşün işçilerle kapitalistler arasındaki ilişkiyi dikkate almadığını ve gücün nasıl işlediği konusundaki gibi, piyasanın nasıl işlediği konusunda da hatalı olduğunu düşündü. İşçiler kapitalistlere emek gücünü satarken, yalnızca altında bulundukları patronlarının emrinde değillerdir. O an aynı zamanda, piyasaya bağımlı olan birinin ihalesini de yerine getiriyorlardır. İşte bu, patronla işçinin arasındaki ilişkiyi önemli ölçüde değiştiriyor.
Marx’ı okuyan insanların pek çoğu, emek ve üretim koşulları hakkında sadece dağıtıma bağlı kalarak konuşmamasını takdir etmiştir. Bu doğrudur, fakat aynı zamanda Marx’ın piyasayı üretim işletmelerinin merkezine oturttuğu gerçeğini gizler.
Marx, kapitalizmin üretim teknoloji ve yöntemlerini geliştirdiğini kabul eder. Aynı zamanda kapitalizmin insan vücudunu sömürülecek bir doğal kaynak olarak görmesiyle insan emeği sağladığından da bahseder. Bu iki mesele de kapitalist üretim tarzında piyasa merkezciliğinin köklerinde olan şeylerdir. İşte bu yüzden kapitalizmin dinamik ve sömürücü ruhu, işçi ile kapitalist arasındaki ilişkinin belirlenmesinde aracılık eder.
SL: Marx’ın çağdaşlarıyla yaptığı tartışmalar, piyasanın kilit rolü üzerine fikirlerini nasıl şekillendirmiştir?
WCR: Marx 1850'leri ve 1860'ların başlarını inzivada geçirdi. 1848’deki başarısız devrim girişimlerinden sonra kendini Londra’da sürgünde buldu. O iki senede, Friedrich Engels hariç, 1848 devrimleri sırasında dostluk kurduğu bütün insanlarla ilişiğini kopardı. Siyasi örgütlenme yerine, teorik çalışmalara ağırlık verdi.
Yalnızca politik iktisat okumuyor, aynı zamanda Proudhon’un yazdığı çalışmaları da okuyordu. Sosyalist çevreleri çokça okurdu ve diğer her yerde olan bitenden haberdardı. Bu süreçte Proudhon ve Saint-Simon tarzı sosyalizmde yanlış gördüğü düşünceleri berraklaştırdı ve İngiliz Owencılarının emek değişimi ve pazar yaratma girişimlerinin eleştirisini yaptı. Yeni kooperatif mübadele yöntemleri aramaya çalıştı.
SL: Marx’tan önceki düşünürler, özellikle Henri de Saint-Simon’un takipçileri, sömürü süreçlerini nasıl değerlendiriyorlardı?
WCR: Piyasa öncesi beklenti anlayışı herkes için sezgiseldir; fikirse her zaman sabittir, patronlar işçinin zayıflığı ve yoksulluğundan faydalanırlar. İşçiler yoksuldur, güvenebilecekleri mal varlıkları yoktur ve bu yüzden gidip başkası için çalışmak zorundadırlar. Arkasına yaslanacak zenginliği olan öteki kişi ise, yoksulun emeğini zorla alabilir.
Bu, sömürünün ne olduğuna dair sezgisel bir yaklaşımdır. Bu, oldukça gerçek bir olgudur ve çok basittir. Saint-Simoncular bunu, sorunun devasa toprak parçalarının kalıcı mirasında olduğunu düşündükleri bir tarih anlatısıyla ilişkilendirdiler. Occupy Wall Street ve yüzde 1'e yönelik diğer saldırılar, yoğunlaşmış zenginliğe odaklanıyor. Bu yoğunlaşmış zenginliği miras ve çalışmayan zenginlerle ilişkilendirmek basittir. Marx, bu söylemin, modern çalışma alanının ayırt edici özelliğini gözden kaçırdığını düşünür ki bu, iş sahibinin, işçilerin kendi adına çalışmasını sağlamak için onların muhtaçlığından faydalanması değildir. Aksine, modern kapitalist işveren, ürünleri satmaya ve piyasaya kâr eklemeye odaklı olan kendi bağımlılıkları tarafından motivedir. Onları işçilerden mümkün olduğunca yaratıcı bir şekilde emek elde etmeye iten, piyasa öncesi sosyalistlerin kaçırdığı fikir budur.
SL: Marx, sosyalist hareket içindeki çağdaşları ve atalarıyla ilkel birikim kavramı üzerine tartıştı. Bu terim ne anlama gelmektedir?
WCR: Bu kavram Adam Smith’den alınmıştır. Buradaki ana fikir, üretken varlıkların bir miktar ilk birikiminin olması gerektiğidir. Smith'e göre, emeğin ve üretken faaliyetin ilerleyebilmesi için üretim araçlarının bir birikimi olmalıdır.
Marx bu fikri dönüştürmüş ve ilkel birikim demiştir. Kapitalist servet biriktirmiştir; işçileri kiralamasını sağlayacak üretim araçlarını kontrolleri altında tutarlar. Bu nereden gelir? Smithçi görüşün savunucuları, kapitalist üretim için sermayenin orijinal birikiminin mal sahibinin sıkı çalışmasından veya tutumlu yoksunluğundan geldiğini düşünme eğilimindeydiler. Sosyalistlerse, bunun bir tür hırsızlıktan geldiğini düşünme eğilimindeydiler.
İlkel birikim tartışmasına Marx'ın en büyük katkısı, kapitalistlerin kendilerinin ilkel birikimle ilişkilendirmediği fikridir. Kapitalistler kendilerini ilkel birikimle ilişkilendirmezler çünkü bu birikim kapitalizmin kökenidir. Kapitalistler kendilerini önceden fonlayamaz ve kapitalist olmak için gereken serveti biriktiremezler.
Marx bu konuda tarihsel bir hikaye anlatır. Bu hikayedeki başlıca tarihsel aktörler bir bakıma, köylülüğün çoğunu topraktan atarak istem dışı olarak kapitalistleri yaratan feodal toprak sahipleridir, böylece toprakta kalan az sayıdaki köylüye kapitalist köylülere dönüşecek, atılan kardeşlerini ırgat olarak işe alacak ve şans eseri elde tuttukları toprağı işletecek gücü vermişlerdir.
İkinci büyük aktör, ilkel birikimin birincil faili olan devlettir. Bunun nedeni, kısmen, devletin erken modern dönem boyunca devlet olabilmek için ekonomik birikim ve kapitalist gelişmeden elde edebileceği vergi gelirine bağımlı hale gelmesidir. Bu nedenle, devletin kapitalist birikimin koşullarını yaratmak için güçlü bir sebebi vardı ve bunu kısmen, insan kitlelerini mülksüzleştirerek ve serveti kapitalist girişimi başlatmak için kullanılabilecek şekle yoğunlaştırarak yaptı.
SL: Marx'ın Inferno’sunda, Marx'ın cumhuriyetçilikten yararlandığını iddia ediyorsunuz fakat bu Marx üzerine pek çok çalışmanın odak noktası değildir. Cumhuriyetçilik ne anlama gelir?
WCR: Buna cumhuriyetçi siyaset yerine tahakküm karşıtı siyaset demek daha açıklayıcı olabilir. Ortaya çıkışındaki etkilerini Roma Cumhuriyeti'nden alan bir siyasi düşünce geleneğini yeniden canlandırmak ve rehabilite etmek için yazılmış bir dizi literatüre atıfta bulunuyorum. Bazı insanlar buna Neo-Roman siyasi düşünce de diyorlar. Tahakküm karşıtı düşünce, kendine özgü özgürlük kavramı nedeniyle ayırt edicidir: tahakkümden özgür olmaktır. Marx’ın düşüncesinde bu merkezdir.
Tahakküm, birinin hayatınıza müdahale etme ve beklentilerinizi boşa çıkarabilme gücüdür. Karşı koyma gücünüz yoktur. Onları durduramazsınız. Protestolarınız anlamsızdır. Onlarsa ne isterse yapabilirler. Özgür olabilmemiz için, bu tarz bir güçten kurtulmamız gerekir. Eğer Marx’ı aklımızda bu özgürlük tanımıyla okursak pek çok şey yerine oturacaktır.
SL: Bu neden önemlidir? Marx'ı ve siyaset teorisini anlamaya katkıda bulunan, aynı zamanda bunun günümüzdeki geçerliliğini anlayan biri olarak bunu nasıl anlamlandırıyorsunuz?
WCR: Tahakküm, şu anda siyaset dünyasında olup biten birçok şeyin merkezinde yer alıyor. #MeToo hareketi, erkeklerin güçlü konumlarda olduklarında, kadınların kendileriyle cinsel ilişkiye girmesini sağlamak için zorlayıcı güç kullanmaya ihtiyaç duymayabileceğini göstermiştir. Kadınların geçim kaynakları üzerinde güç sahibi oldukları ve kadınların kendilerine karşı koyacak bir güce sahip olmadıkları gerçeği, ciddi tehdit içermeyen ortamlarda bile güçlerinin bir şekilde etkisinin olacağı anlamına gelir.
Aynı şeyi göç politikalarında da görüyoruz. Trump'ın göçmenlik baskısının yan etkilerinden biri, göçmenlerin gerektiğinde polisi arama veya hastanelere gitme olasılıklarının azalması oldu. Bu şartlar altında başlarına gelebileceklerden korkuyorlar. Sadece polisin gümrük polislerini arayabileceğini, göçmenlik makamlarına teslim edebileceğini (ailelerinin bölünebileceğini ve sınır dışı edilebileceğini) bilmek bile hayatlarını nasıl yaşadıklarını büyük ölçüde etkiler. Birinin iş ve genel olarak piyasa dünyasında, o kişi size aktif olarak hiçbir şey yapmıyorken bile, size karışma gücünden korkarak yaşama olgusu Marx için göze çarpan bir politik kavramdır.
SL: Sovyet sisteminin suçları genellikle Marx'ın ayağına serilir. Fikirlerini tahakkümden özgürlük yaratmak için değil, doğrudan tahakküm yaratmak için oluşturmakla suçlanır. Fakat tarif ettiğiniz şey, anarşist geleneğin mirasının bir parçası gibi görünüyor. Marx’ın fikirleri bu gelenekle nasıl ilişkilidir?
WCR: Anarşist geleneğin tahakküm karşıtı siyasetle ilişkisi üzerine çalışmalar artmakta. Tüm bu on dokuzuncu yüzyıl siyasi geleneklerinin eski düşünce tarzlarında bir ayağı vardı, fakat her yerinde çelişkiler vardır. Marx'ın tanıdığı anarşist gelenek, özgürlüğü bireylerin radikal bir bağımsızlığı olarak düşünme eğilimindeydi: Siz onaylamadığınız sürece tahakkümden kurtulmak, bireylerin birbirine bağlılığından kurtulmaktır.
Marx da benzer bir noktadan yola çıkıyor: tahakkümden iğrenme. Fakat Marx, modern koşullar altında bağımsızlığın imkânsız ve istenemeyecek olduğunu düşündü. Kapitalist modern ekonominin bizi yüz yüze tanışamayacağımız pek çok sayıda insana bağımlı hale getirdiğini savundu.
Kitabımda, Marx'ın bağımsızlık olmadan özgürlük istediğini yazdım. Tahakkümden kurtulmak için eski özgürlük kavramını kullanmak, ama aynı zamanda birbirimize ve büyük ölçekte toplumsal işbirliğine bağımlı olduğumuz bir sistemle uyumlu hale getirmek istedi. Bu, tahakkümden özgür olmanın ne anlama geldiğine dair belirli kavramları masadan alır.
Marx, büyük ölçekli anonim kuruluşların ortadan kalkacağı bir dünya tahayyül eden tanıdığı anarşistlere kıyasla, işleyişinde nispeten kişisel olmayan büyük ölçekli kurumlara ve kural sistemlerine çok daha dostça davranır.
SL: Marx’ın ne derece bir tarihsel determinist olduğu üzerine tartışmalar var. Kapitalist sistemin mantığına baktığımızda, Marx, onun kendi kurallarını ve kendi yörüngesini izlediğini iddia edebilirdi. Belli bir noktada, içindeki çelişkiler ölümüne yol açacaktır. Politik olarak, ahlaki olarak kötü olduğunu düşündüğümüz için kapitalizme karşı çıkmak yerine, bu sistemin sonunun bir parçası olabileceğimiz için kapitalizme karşı çıkmalıyız. Bunu nasıl anlamlandırıyorsunuz? Ahlakçılığa karşı çıkmanın şu anda istemeyeceğimiz siyasi sonuçları var mıydı, yoksa bu bakış açısıyla kazanılacak bir şey var mı?
WCR: Tarihsel olarak, Marx, şeylerin sistematik doğasına ve kendimizi içinde bulduğumuz koşulları bizim seçmediğimiz gerçeğine vurgu yaparak ahlakçılığa karşı çıkıyordu. Bu fikirlerin bazıları, Marx'ın bazı takipçileri ve Marx'ı eleştirenlerin çoğu tarafından determinist bir şekilde yorumlanmakla sonuçlandı.
Bu tehlikeye karşı korunmanın yolu, değiştirmeye çalıştığımız rejimin sistematik doğasına yapılan vurgunun, bir çalışma alanı olduğunu söylemektir. Başka bir deyişle, bu bir sistem olduğu için hangi kısımların birbirini desteklediğini ve temel olarak hangi dinamiklerin bir şeyleri yönlendirdiğini anlamak gereklidir.
Marx’ın aklından, fikirlerinin kapitalizmin sonunda daha iyi ve daha yeni bir sistemin olduğu mekanik belirlenimci bir görüşle ele alınacağının geçtiğini hiç sanmıyorum. Marx'a göre bu her zaman, en çok sömürülenler kendileri olduğu için sistemi değiştirmek çıkarna olan büyük bir işçi grubu olduğunu anlamanın bir yoluydu. Aynı zamanda sistemin çalışmasının merkezi oldukları için, onu değiştirecek güce de sahiptirler. İşçilerin eylemlerinin, kapitalist işleyişinin kaçınılmaz mantığını değil, kapitalizmin sonunu getireceğinden asla şüphe duymadı.
SL: Özellikle kapitalizmin sonunu görmek isteyenler için Kapital'den şu an için çıkarabileceğimiz dersler nelerdir? Kapitalizmden sonra hayat nasıl yapılanacaktır?
WCR: Tarifler arayan insanlar benim Marx’da bulduklarımdan memnun kalmayacaktır. Fakat özgürlük kavramını Marx’ın kapitalizme karşı çıktığı anlamda kullanırsak, “Ne tür kurumsal düzenlemeler herkesi tahakkümden eşit ölçüde özgür kılar?” sorusunu sorabiliriz. Bu ucu açık bir sorudur. Bu soruyu sosyalistler hiç sormamıştır. Kapitalizm karşıtları bu soruyu hiç sormamıştır. Bu, üzerinde çok düşünülmeyi hak eden bir soru çünkü insanların sezgileri dramatik biçimde farklı.
İğrenç bulduğumuz durumları, halleri ve eylemleri belirlemek nispeten kolaydır. Sahiplenilecek türde kurum ve pratiklerin geniş ölçüde belirlenmesi ve bu belirlenen kurum ve pratikleri hayata geçirecek siyasi aktörleri bulmak ise daha zordur.
Marx bu sorulara kapı araladı. Bu soruları yanıtladığını düşündüğünü asla sanmıyorum. Sıradan insanların bir araya gelme, örgütlenme ve özgürce yaşamayı başarabileceklerine büyük inancı vardı.
Fakat, on dokuzuncu yüzyılın sonundan beri karşı karşıya olduğumuz sorunların ölçeği küçülmüş değildir. Sorunların ölçeği daha da büyümüştür. Bu nedenle siyasi seçimler, eylem planları ve örgütlenme biçimleri hakkında düşünmek önemlidir. Bütün bunlar inanılmaz derecede önemli, hayati ve yeterince düşünülmemiş şeylerdir.
Kaynak: Jacobin
Hitler’in antisemitizmi: Neden Yahudilerden nefret ediyordu?
"Hitler, ideolojisindeki çelişkileri görmezden geliyordu. Ayrıca komünist liderlerin büyük bir kısmı Yahudi olduğu için komünizmi bir Yahudi komplosu olarak açıklıyordu. Oysa Yahudilerin yalnızca küçük bir kısmı komünistti..."
02-08-2021 01:39
Çeviren: İsmail Çiçek
Anti-Semitizm1, Adolf Hitler'in düşünce yapısında ve Nazi ideolojisinde büyük bir rol oynadı. Bu metinden Hitler'in Yahudi düşmanlığının nasıl ortaya çıktığını ve Hitler’in hayatı boyunca nasıl bir rol oynadığını anlayabiliriz.
ANTİ-SEMİTİZM: BİR ASIRLIK OLGU
Yahudi düşmanlığı Hitler’in ortaya attığı bir şey değildi. Orta Çağ itibariyle Avrupa'daki Yahudiler, çoğu zaman dini nedenler bahane gösterilerek ayrımcılık ve zulme uğradılar. Hıristiyanlar, Yahudi inancında mücadele edilmesi gereken bir farklılık gördüler. Hatta bazı Yahudileri din değiştirmeye zorladılar ya da belirli meslekleri icra etmelerini yasakladılar.
On dokuzuncu yüzyıla gelindiğinde dinin rolü azaldı. Çünkü “ırk ve halk” kavramları arasındaki farklara ilişkin fikirler dinin yerini almıştı. Yahudilerin, örneğin Almanlardan başka bir halka ait oldukları fikri kendini gösterdi. Yahudiler din değiştirdiklerinde bile, kökenleri sebebiyle farklı olarak kabul edildi.
HİTLER’İN ANTİ-SEMİTİZMİ KEŞFİ
Hitler'in Yahudi nefretinin kaynağı saptanabilir değildir. Hitler, Kavgam2 adlı kitabında Anti-Semitist düşüncelerinin gelişimini uzun kişisel mücadelenin bir sonucu olarak betimler. Viyana'da yaşadığı ve ressam olarak çalıştığı dönemde (1908-1913), her şeye olan nefreti Yahudi nefretine dönüştü. Çoğu tarihçi, Hitler'in bu açıklamayı bu dönemden daha sonra tasarladığını düşünüyor. Bunun sebebi ise henüz kendiyle hemfikir olmayan insanları sonunda onların da bu kanıya varacaklarına ikna etmek istemesiydi.
Kesin olan ise, ne ölçüyle paylaştığı bilinmezliğini korusa da Hitler'in anti-semitist düşüncelerle genç yaşlarda tanıştığı. Viyana'da yaşadığı süre boyunca Yahudilere karşı önyargıları olduysa bile, bu önyargılar henüz ideolojisinin bir parçası olmaktan uzaktı. Viyana'da çizdiği resimlerin en sadık alıcılarından biri, bir Yahudi olan Samuel Morgenstern'di.
ASLI ASTARI OLMAYAN İDDİALAR
Hitler'in Anti-Semitizminin altında yatan nedenler hakkında aslı astarı olmayan çok sayıda iddia vardı. Bunlardan biri, onun kısmen Yahudi kökenli olduğu ve bundan utandığıydı. Bir diğer iddia ise, Yahudi nefretinin Birinci Dünya Savaşı sırasında zehirli bir gaz saldırısından kaynaklanan travmasından doğduğuydu. Ayrıca Hitler'in Yahudi bir hayat kadınından cinsel yolla bulaşan bir hastalığa yakalandığını telkin eden iddialar da yok değildi. Oysa bu iddiaların hiçbiri kanıtlanmış değil.
ALMAN MİLLİYETÇİLİĞİ VE ANTİ-SEMİTİZM
Aslında iki Avusturyalı siyasetçinin Hitler'in düşüncelerine büyük ölçüde yön verdiği biliniyor. İlki, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun Almanca konuşulan bölgesinin Alman İmparatorluğu'na bağlanmasını talep eden, Alman Milliyetçiliği Hareketçisi Georg Ritter von Schönerer’di (1842-1921). Ayrıca Schönerer Yahudilerin gerçek anlamda Alman vatandaşı olabilecekleri görüşünü de reddediyordu.
İkinci isim, Viyana Belediye Başkanı Karl Lueger'di (1844-1910). Hitler, Anti-Semitizmin ve sosyal reformların nasıl başarıya ulaşabileceğini ondan öğrendi. Zaten Hitler, Kavgam’da Lueger'ı tüm zamanların en başarılı Alman Belediye Başkanı olarak över. Hitler 1933'te iktidara geldiğinde, buna benzer fikirlerini uygulamaya geçirecekti.
I. DÜNYA SAVAŞI VE HİTLER
Birinci Dünya Savaşı, Hitler'in hayatı için kritik bir dönemdi. Savaş, o zamana kadar çok da başarılı olmayan hayatı için bir hedef ortaya çıkarmıştı. 1914'te Hitler, Avusturya’yla beraber Fransa, İngiltere ve Rusya'ya karşı savaşan Alman ordusuna gönüllü olarak girdi. Cephede doğrudan yer almasa da cesaretinden dolayı bir takdir nişanı aldı.
Almanya Kasım 1918'de savaşı kaybettiğinde, Hitler bir askeri hastanede yatıyordu. Belçika'da zehirli bir gaz saldırısı sırasında gözünden yaralanmıştı. Yatakta yattığı sırada Almanya'nın yenildiği haberini duyan Hitler, ağır bir sinir kriz geçirdi. Daha sonra bu olayla ilgili olarak gözlerinin tekrar tekrar karardığı, yatağa doğru sendelediği ve çatlayan başını battaniyeye, yastığa gömdüğünü yazdı.
YENİLGİNİN HESABI YAHUDİLERE KESİLDİ
Almanya'nın yenilgisi Hitler ve birçok Alman için kabul edilmesi zor bir durumdu. Milliyetçi ve sağcı muhafazakâr localarda "Arkadan Bıçaklanma Efsanesi" ağızdan ağıza dolaşıyordu. Bu efsane, Almanya'nın savaşı savaş alanında değil, aksine içerden bir ihanetle kaybettiğini ifade ediyordu. Yahudiler, sosyal demokratlar ve komünistler bu durum için günah keçisi ilan edildiler.
Yahudilerin savaştaki rolüyle ilgili önyargıların gerçekle hiçbir alakası yoktu. Bu, 1916'da Alman Hükümeti tarafından yapılan bir soruşturma ile kanıtlanmıştı. Yüz binden fazla Alman ve Avusturyalı Yahudi anavatanları uğruna savaştı. Onlardan biri, 1916 Somme Savaşı'na katılan Otto Frank'tı.
HİTLER SİYASETE ATILIYOR
Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra Almanya'da bir kaos hüküm sürmeye başladı. İmparatorun tahttan inmesinin ardından isyanlar baş gösterdi. Solcu gruplar çoğu yerde iktidarı ele geçirmeye çalıştılar. Bu olaylar, kısa süreli bir devrim olan "Bavyera Halk Cumhuriyeti"nin ilan edildiği Münih şehri için de geçerliydi. Bu, sağcı güçleri karşı saldırıya teşvik etti ve kan dökülmesine sebep oldu. Bu olaylar Hitler'i derinden etkiledi.
O sırada Hitler hala askeri görevdeydi ve orada hitabet yeteneğini keşfetti. Ordu onu eğitim için kullanıyordu. Ordu, askerleri komünist tehlike konusunda uyarmayı ve milliyetçi hareketleri güçlendirmeyi amaçlıyordu. Bu amaçla Hitler, daha sonra NSDAP'a evrilen Alman İşçi Partisi ile tanıştı. Bu onun siyasi kariyerinin başlangıcıydı.
HİTLER’İN ANTİ-SEMİTİZMİNİN RADİKALLEŞMESİ
Hitler'in Anti-Semitizmi devrim ve şiddetin arka planıyla gittikçe daha radikal bir şekle büründü. Saf duygusal nedenlerden hareketle yapılan kontrolsüz soykırımlara (Yahudi karşıtı şiddet patlaması) karşı söyledikleri göze çarpıyordu. Bunun yerine, "Mantıksal Anti-Semitizmi" savundu. Bu, yasa olarak kabul edilmeli ve sonunda Yahudilerin ihracını sağlamalıydı.
1920 Ağustos’unda Hitler Yahudileri hastalık yapan mikroplarla kıyasladı. O, bu örnekle mikrobu ortadan kaldırmadan hastalıkla mücadele edilemeyeceğini açıklamaya çalıştı. Suçlular aramızdan uzaklaştırılmadıkça onların tesiri asla yok olmayacaktı. Radikal ideolojiler, kırklı yıllarda Yahudilerin toplu katliamına zemin hazırladı.
KAPİTALİZM VE KOMÜNİZM BİR YAHUDİ KOMPLO TEORİSİ MİYDİ?
Hitler, dünya üzerindeki tüm kötü şeylerden Yahudileri sorumlu tutuyordu. Almanya'nın Yahudiler yüzünden zayıfladığını ve çöküşün eşiğine geldiğini düşünüyordu. Ona göre, Yahudiler kapitalizmi de içeren her türlü aracı kullanarak dünya hâkimiyeti elde etmek için çabalıyordu. Hitler burada, Yahudilerin ekonomik güç ve kâr elde etme çabasıyla ilişkilendirilen mevcut önyargıyı benimsemişti.
Hitler, ideolojisindeki çelişkileri görmezden geliyordu. Ayrıca komünist liderlerin büyük bir kısmı Yahudi olduğu için komünizmi bir Yahudi komplosu olarak açıklıyordu. Oysa Yahudilerin yalnızca küçük bir kısmı komünistti. 1941'den itibaren Sovyetler Birliği ile yapılan savaşta, bu "Yahudi Komünizmi" fikri korkunç sonuçlara yol açtı. Alman askerleri halka ve savaş tutsaklarına hayvani denebilecek bir şiddet uyguladı.
HİTLER’İN IRKÇILIĞI SADECE YAHUDİLERE YÖNELİK DEĞİLDİ
Dünya, Hitlere göre ırkların sürekli savaş yaptığı bir alandır. Onun ideolojisine göre üstün ve üstün olmayan ırkların varlığı söz konusudur. Almanlar üstün ırk3 iken Yahudiler üstün olmayan ırktır. Bu fikri diğer etnik gruplar için de kullanır. Bu nedenle, Slav ırklarını üstün olmayan ve yönetilmeye mahkûm bir ırk olarak gördü.
Hitler ayrıca Alman halkının sadece saf olmaları durumunda güçlü olabileceğine inanıyordu. Onun görüşüne göre kalıtsal hastalıklara sahip insanlar “haşereydi”. Bu, fiziksel veya zihinsel engeli olanlar, alkolikler ve “iflah olmaz” suçlular için de geçerliydi. Naziler iktidara geldikten sonra, bu düşünce insanların zorla kısırlaştırılmasına ve öldürülmesine sebep oldu.
HOLOKOST
Hitler'in yirmili yıllarda geliştirdiği fikirleri, 1945'te ölümüne kadar çoğunlukla değişmeden kaldı. Fakat değişen şey, 1933'te fikirlerini gerçekleştirmek için gerekli olan gücü elde etmesiydi. Otuzlu yıllarda, Almanya'daki Yahudileri Alman toplumundan sürmek için her türlü yolu denedi. Savaşın patlak vermesiyle birlikte Naziler toplu katliamlara başladı. Yaklaşık altı milyon Yahudi erkek, kadın ve çocuk demeden katledildi.
[1] Her ne kadar etimolojisi tüm Sami halklarına yönelik olduğunu ima etse de terim ortaya çıkışından itibaren sadece Yahudilere yönelik saldırganlığı belirtmek için kullanılmıştır.
[2] Kavgam (Almanca: Mein Kampf), Adolf Hitler'in 18 Temmuz 1925’te yayınlanan otobiyografik kitap ve siyasal manifestodur.
[3] Aryan Irk
İskandinavya’nın Batı emperyalizmindeki gizli rolü
27-07-2021 09:55
Yazar: Carlos Cruz
Çeviri: Güven Güngör
Batı kapitalizmi ve emperyalizmi düşünüldüğü zaman akla gelen genellikle ABD, Birleşik Krallık, Fransa, Almanya ve benzeri saldırgan süpergüçlerdir. Öte yandan Norveç, Danimarka, Finlandiya ve İsveç gibi Kuzey Avrupa ulusları iyi huylu ve ayrı görülür, çoğu zaman dünya hükümetlerinin halklarına nasıl davranması gerektiğine dair örnek gösterilirler.
Ülke içindeki politikalarının, örneğin ABD’ye kıyasla daha ilerici olduğunu inkar edilemez, fakat bu çoğunlukla güçlü sendikalar ve bu hakları kazanmak için on yıllarca verdikleri mücadeleler sayesindedir. İskandinavyalı işçier, temel sağlık, eğitim, istihdam ve barınma güvencelerini garanti altına alan düzenlemeler kazanmışlardır. Lakin Danimarka, Norveç ve İsveç, bu mülteci krizi döneminde kendilerini savaş ve yoksulluktan kaçanlara kucak açan uluslar olarak göstermemiştir.
2016 başkanlık seçimleri tartışmalarında Bernie Sanders onlara ABD’nin “örnek alması” gereken model uluslar olarak işaret etti. Ancak bölge yakından incelendiğinde İskandinavya’nın da kendini tıpkı diğer Batı ulusları gibi saldırgan emperyalist politikalarla idame ettiği görülüyor.
2008 yılında Norveçli kısmen devlete ait çok uluslu komünikasyon şirketi Telenor, bir belgeselde, korkunç şartlarda çocuk işçi çalıştıran Bangladeşli bir tedarikçiyle ortaklık yaparken ifşa edilmişti. Rapor ayrıca çocukların kimyasal maddeleri hiçbir korunma olmaksızın taşıdıklarını ve hatta işçilerden birinin bir asit havuzuna düşerek öldüğünü ortaya çıkardı. İşçilere yapılan muamelenin kabul edilemez olmasının yanı sıra, ayrıca tesisin atığı çevredeki çiftçilerin ürünlerini de mahvetti. İş gücü ve işletme giderlerinden tasarruf etmek için kasten gelişmekte olan ülkelere giden diğer çok uluslu Batı şirketleri gibi şirket, ortağının insanlık dışı uygulamalarından haberdar olmadığını iddia ederek suçlamalardan sıyrıldı.
Benzer şekilde yine kısmen devlete ait Norveçli petrol-doğalgaz şirketi Statoil’in de adı, az gelişmiş ülkelerde petrol ve doğalgaz çıkarma izni almak için kamu şirketleri ve devlet yetkililerine rüşvet verdiği için dünya genelinde pek çok yolsuzluk davasına karışmış halde. İskandinav ülkelerinin emperyalizme katkısı sadece bu saldırgan ekonomik hamlelerle de sınırlı değil, ayrıca Batı’nın askeri atılımlarına da dahil haldeler. Norveç Libya’ya 588 bomba attı ancak ismi askeri operasyonlarda zar zor anılıyor. O zamandan beri Statoil harap olmuş ülkede milyonlar değerinde ortak petrol çıkarma işlemleri yapıyor.
İsveç’in dış politika sicilinin de geri kalır yanı yok. Saab, BAE Systems, Bofor gibi teknoloji firmaları milyarlar değerinde anlaşmalarla 55 ülkeye satılan çeşit çeşit silah üretiminde ABD ve İsrail ile yarışıyor. Görülen o ki İsveç, Norveçli komşusu gibi, dünyanın dört yanında ve özellikle de az gelişmiş uluslarda insan hakları ihlallerinde aktif olarak rol alıyor.
İsveçli giyim devi H&M’in zengin uluslara cüzi miktarda perakende satış gerçekleştirip devasa kârlar elde edebilmesinin tek nedeni Bangladeş gibi yoksul ulusların işçilerini sömürüp, az ücret vermesidir. “Yirmi Birinci Yüzyılda Emperyalizm” kitabında John Smith’in belirttiği gibi, bir H&M tişörtün satış fiyatından fabrikanın, işçilerin ve tedarikçilerin giderlerini karşılamak için sadece 0,95 euro kalmaktadır. Geri kalan 3,54 euro pazar ülkedeki vergi ve lojistiğe, bunun çoğunluğu da satış mağazasına gitmektedir. Diğer bir deyişle emek ve kaynak olarak en büyük katkıyı yoksul işçiler ve uluslar sağlamış olsalar da Batı ulusları kârın en büyük çoğunluğunu ele geçirmektedir.
Danimarkalı-İngiliz firma G4S dünyanın en büyük güvenlik şirketidir ve uzun bir suçlama listesiyle tanınmaktadır. İsrail hapishanelerine ve kontrol noktalarına hizmet sağladılar, ıslahevlerindeki göçmenlere kötü muameleyle suçlandılar, petrol rafinerileri ve Dakota Access boru hattı çevresindeki alan gibi Batı emperyalist çıkarlarını korumada önemli bir rol oynadılar. Ne var ki Birleşik Krallık iki ulustan daha saldırganı olduğu için, şirketin kurucuları ve büyütenleri olmalarına rağmen Danimarkalı bileşeni sıklıkla hasır altı edilmektedir.
İsveç’te başlayan ve Norveç’te konumlanan Nobel Barış Ödülü'nün ABD eski Başkanı Barack Obama ve Kolombiya eski Cumhurbaşkanı Manuel Santos gibi bilinen savaş çığırtkanlarına verilmesi sürpriz olmamanın yanı sıra kimilerine göre oldukça politik hamlelerdi.
“Nordik [İskandinav] Modeli” ilham alınması gereken bir sistem değildir. Başkalarının sömürüsüne ve tahakkümüne dayalı hiçbir model, sistem ya da yapı etik olamaz. Batılı uluslar ve halkları –eğer dünyanın mücadele eden geri kalanı tarafından ciddiye alınmak istiyorlarsa- enternasyonalist olan ve en önemlisi temelinde anti-emperyalist sosyalist politikalar ve ekonomik yapılar geliştirmeyi düşünmeye başlamalılardır.
Batılı uluslarının sosyal kazanımları, dünyanın Güneyindeki sömürülen ulusların ve halkların pahasına olamaz ve olmamalı. İskandinav ülkelerde görülen bu sosyal-emperyalist dinamik yarar sağladığından çok daha fazla insana zarar verdiği için uzun vadede çökecektir. Kapitalizme ölümcül bir darbe indirmeye yakın olanlar bugün en kötü şartlarda olanlardır ki onlar mevcut Nordik Model’i öncüden ziyade, dünyanın ilerlemesinin önündeki engel olarak göreceklerdir.
Kaynak: Telesur
Hepimiz haftada 4 gün çalışmalıyız
İzlanda'da yapılan toplu bir deney, haftada dört gün çalışan işçilerin daha mutlu, daha sağlıklı hale geldiklerini ve aynı verimlilikte çalıştıklarını ortaya koydu. Böyle bir talebin gerçekleşmesi için işçi örgütlenmesi gerekli.
26-07-2021 00:26
Yazar: Annına Claesson
Çeviren: Hicriye Alptekin
Salgının üzerinden geçen bir yıldan fazla bir süre boyunca, çalışma hayatının gerçekliği tüm çıplaklığıyla karşımızda duruyor. Kaç tane uzun süreli bıktırıcı Zoom toplantısı yerine aslında bir e-posta da olabileceği ya da kaç kasiyerin kahve zincirlerinin kârını korumak için hastalık riskine zorlandığını fark etmiş olsak da, işin saçmalıkları çoğumuz için her zamankinden daha net hale geldi. Bu da doğal olarak şu soruya götürüyor: Neden bu anlamsız zahmet, günümüzün bu kadar büyük bir bölümünü hâlâ yiyip bitiriyor?
Neyse ki ülkenin büyük bir kısmında bu soru retorik olmaktan fazlasına dönüşmeye başladı. Sol kesimin uzun süredir talep ettiği çalışma saatlerinin kısaltılması ihtimali, yıllarca süren seferberlik ve daha az çalışmanın faydalarına dair artan bulgular sayesinde, genel olarak kabul edilen bir siyasi hedef haline gelmeye devam ediyor.
İzlanda'da, Reykjavik Şehir Konseyi, sendika konfederasyonu (BSRB) ve ulusal hükümet, 2015 ve 2019 yılları arasında haftada dört günlük bir çalışma haftası için bir dizi deneme gerçekleştirdi. Bu, ücretlerde kesintiye gitmeden çalışma saatlerini azaltma konusunda dünyanın şimdiye kadarki en büyük deneyi. Haziran 2021'de, İngiltere düşünce kuruluşu Autonomy ve İzlanda Sürdürülebilirlik ve Demokrasi Derneği'nden araştırmacılar, denemelerin değerlendirmelerini özetleyen bir rapor yayınladılar. Sonuç? Çalışanların refahı ve üretkenlik düzeyleri ile ölçülen "Üstün bir başarı".
İzlanda deneyleri, sendikalardan ve diğer taban örgütlerinden gelen kampanya baskılarına doğrudan bir yanıttı. Kamu sektöründeki 2.500'den fazla işçi (ülkenin tüm çalışan nüfusunun yüzde 1'inden fazlası), ücretlerinde herhangi bir azalma olmaksızın kırk saatten otuz beş veya otuz altı saatlik çalışma haftasına geçti. Denemenin ölçeği, ilgili iş yerlerinin çeşitliliği ile birleştiğinde (dokuz-beş arası çalışanlar ve standart olmayan mesailerde çalışanlar dahil), İzlanda deneyinin artık çalışma haftasını azaltmak olasılığ hakkında mevcut en iyi verilerden bazılarını sağladığı anlamına geliyor.
Bu verilerin olumlu bir tablo çizmiş olmasına şaşırmamalı. İşçiler daha sağlıklı, daha az stresli, daha az tükenmişlik hissetiklerini; aileleriyle daha çok vakit geçirdiklerini ve daha çok boş vakitleri olduğunu bildirdi. Verimlilik ve hizmet sunumu ya benzer seviyelerde kaldı ya da iş yerlerinin çoğunda arttı.
İzlanda sendikaları her aşamada önemli bir rol oynadıklarından, azaltılmış çalışma saatlerini kalıcı olarak müzakere etmek için denemenin başarısına dayanarak zaman kaybetmediler. 2019-2021 yıllarında başarılı bir şekilde müzakere edilen bir dizi sözleşme sayesinde, İzlanda'nın çalışan nüfusunun yüzde 86'sı ya azaltılmış çalışma saatlerine geçti ya da gelecekte bu tür azaltmaları müzakere etme hakkını kazandı.
Böylece İzlanda, çalışma saatlerini azaltmanın faydalarına dair net kanıtlar sağlamak için bazı İskandinav komşularına katıldı. Bu fikir, sosyal demokrasinin kalesi olan İskandinav ülkelerinde siyasi olarak başka yerlerde olduğundan daha fazla kabul edilebilir. Geçen yıl, Finlandiya Başbakanı Sanna Marin, Finlandiya'nın 1990'larda altı saatlik bir iş günü için kendi denemelerinden yirmi yıl sonra, ülkedeki çalışma saatlerini azaltmak için özel tedbirler önermek üzere bir çalışma grubu kurdu. Aynı zamanda İsveç, 2015 yılında emekli işçiler için altı saatlik bir gün boyunca denemeler yaptı. Her iki deney de İzlanda'dakine benzer sonuçlar verdi: daha mutlu, daha sağlıklı işçiler ve günün sonunda her zamankine çok yakın üretimin sağlanması.
Fakat yine de bu İskandinav istisnacılığının hikayesi değil. Özellikle pandemi bağlamında dünyanın diğer ülkeleri de bu konu için kollarını sıvamaya başladılar. 2021 sonbaharında İspanya, dört günlük çalışma haftasının kendi öncülüğünde, çalışma haftasını ücret düşürmeden otuz iki saate indiren şirketlere mali yardım sağlayarak ayak uydurdu. Şimdilik altı binden fazla işçi içerecek şekilde ayarlandı. Yeni Zelanda başbakanı Jacinda Ardern de salgın sonrası ekonomik toparlanmaya yardımcı olmak için dört günlük çalışma haftasını önerdi ve çok sayıda firma ve personele maaş kesintisi yapmadan dört günlük çalışma haftasını sunarak aynı şeyi yaptı. Hatta, sürekli fazla mesainin "aşırı çalışma sonucu ölüm" ifadesinin bir konu olduğu Japonya'da bile hükümet, şirketlerin personeline dört günlük çalışma haftasını tercih etmelerine izin vermesini tavsiye etti.
DAHA AZ ÇALIŞMA İÇİN NE UYGUNDUR?
Bu deneylerin ortak noktası nedir? Başarıları için gerekli iki koşulu sergiliyorlar: genellikle hükümet tarafından büyük ölçekli mali destek gibi sendikaları merkezi aktörler olarak dahil etme ihtiyacı. Başarı hikayelerinin yanı sıra, özellikle hükümet desteği almayan şirketlerde yapılanlar olmak üzere, daha çeşitli sonuçların ortaya çıktığı örnekler de mevcut.
Doğrusu işverenler, ücretleri aynı tutarken çalışma saatlerini azaltmanın acil maliyetlerini üstlenme konusunda oldukça az isteklidirler. Onları yalnızca fiilen daha yüksek saatlik ücret ödemeye değil, aynı zamanda işçileri kontrol altında tutabilecekleri zamanı azaltmaya ikna etmek için bu zararın giderilmesi gerek. Tarihsel olarak, bu karşı koyuş işçi hareketinin on altı saatten on iki saate, on ila sekiz saatlik iş gününe geçme mücadeleleri boyunca sabit olmuştur. Pandemi sırasında işverenlerin evden çalışan personelini izlemek için kullandıkları giderek artan distopik gözetim araçlarının ortaya çıkması, işverenlerin kontrolü elinde tutmak için ne kadar ileri gitmeye istekli olduklarını kanıtlıyor. Bu nedenle, devam etmekte olan deneylerin, işverenlerin direncini azaltmak için hükümetin önemli miktarda mali desteğine duyulan ihtiyacı tanıması cesaret vericidir.
İzlanda örneğinin gösterdiği gibi, bu önerilerin İskandinav ülkelerinde yaygınlığı, bölgedeki sendikaların bağlantılı kurumsal gücüne atfedilebilir. Bu tesadüfen gerçekleşmedi. Aksine, çoğu yerde olduğu gibi, çalışma örgütleri uzun zamandır, genellikle şiddetli geri tepmelere rağmen, sermayenin çıkarlarına karşı zemin kazanmak için yoğun bir mücadeleye giriştiler. İskandinav bölgesi bugün, -son yıllarda düşmüş olsa da- dünyadaki en yüksek sendika yoğunluğuna sahiptir ve bu, hâlâ emek politikalarındaki reformların gerçekleştiği temel süreç olan işverenle toplu sözleşme görüşmelerinde yalnızca insan sayısı sayesinde daha büyük bir pazarlık gücü sağlar.
İzlanda'da, ülkenin sendika konfederasyonlarının aralıksız çabaları, davaları işçilerin günlük yaşamlarında gerçek bir değişime dönüştürdü. 2015-19 denemelerinden sonra konfederasyonlar tarafından müzakere edilen yeni sözleşmeler, herkes için yalnıca çalışma saatlerinin azaltılmasına kapı açmadı, aynı zamanda birçok sektörde maaş ve faydalarla ilgili önemli kazanımlar sağladı. Deneme değerlendirme raporunda, İzlanda Hemşireler Birliği lideri Guðbjörg Pálsdóttir (Gütbörg Palşdoştir), müzakere edilen sözleşmeleri "kırk yılı aşkın süredir gördüğümüz en büyük ilerleme" olarak nitelendirdi.
Bu ilerlemenin İzlanda'daki yüksek sendika üyeliği sayesinde işçilerin sadece bu kadar büyük bir kısmına yayılabilir olduğunu belirtmek gerekir: sözleşmeler İzlanda'nın yaklaşık 197.000 çalışan nüfusundan 170.200 sendika üyesini kapsıyordu. Bu üyelik sayıları, sendikaların onlarca yıldır baskı altında olduğu ABD ve İngiltere de dahil olmak üzere birçok ülkede hala boş bir hayal olarak görünebilir. Bu nedenle sendika üyeliğinin artırılması, azaltılmış çalışma saatlerinin olumlu etkisini en üst düzeye çıkarmak için gerekli bir ilk adım gibi görünmektedir.
İŞİ DOĞALLIK GÖRÜNÜMÜNDEN ÇIKARMAK
Çalışma saatlerini azaltmak, çalışma hayatının saçmalıkları veya korkuları için kesin çözüm değildir. Kapitalizmin vahşiliğini hafifletmeye hizmet eden vatandaşık maaşı türevi diğer önerilerde olduğu gibi, bu tür politikaların uygulanması potansiyel tuzaklarla doludur. Bu risklerden biri, işverenlerin öngörülen verim kaybını telafi etmek için işlerin yoğunlaşmasını teşvik etme olasılıklarıdır. Altı saatlik iş gününüz daha kısa bir öğle yemeği molası ile sona erebilir veya Perşembe öğleden sonra hafta sonunuza başlamadan önce daha zorlu hedefleri ve son tarihleri karşılamanız için baskı görebilirsiniz. Bu, özellikle işçi refahı açısından, bu tür politikaların amaçlarına doğal olarak ters etki ediyor.
Bu risk söz konusu olduğunda, çalışma saatlerini azaltmanın verimlilikte bir azalmaya yol açmak zorunda olmadığı argümanı tartışılmalıdır. Bu argüman genellikle işverenlerin rızasını almak için gerekli görülse de, daha az iş yapan işçilerin daha mutlu ve sağlıklı olması kendi başına yeterince iyi bir neden değil midir? Bir pandemi sırasında bile, hemşireler için tükenmişlik ve omurga yaralanmalarından kaçınmanın yeterince politik olarak arzu edilen bir amaç olarak görülmemesi, işin neoliberal kutsallaştırmasını sökmek için hala ne kadar ileri gitmemiz gerektiğini göstermektedir.
İyi haber şu ki, çalışma saatlerini azaltma projesi, özellikle çalışma hayatının zararlarını azaltmak için diğer önlemlerle birleştiğinde olumlu bir normal etkiye sahip olabilir. Patronların kontrolüne karşı direnmenin, çabaya değer olduğuna dair iyimserliği daha da örgütlemek ve yeniden canlandırmak için bir platform oluşturmaya yardımcı olabilir. İşyerinde daha az zaman geçirmenin gerçekten daha iyi olacağının kabul edilmesi, “çalışmak çalışmak içindir” fikrinin değerini doğal olarak bozar. Buna ek olarak İzlanda’daki denemeler, çalışma saatlerini azaltmaya yönelik girişimlerin sadece daha hızlı değil, gerçekten daha az çalışmak amacıyla yapıldığı sürece somut faydalar sunabileceklerine dair bulgular sunmaktadır: toplantıları kısaltmak, mesaileri yeniden düzenlemek ve görevleri azaltmak için çaba sarf edildi, böylece hiçbir işçi yoğunlaştırılmış bir iş yüküne sahip olmadı.
Amelia Horgan, 2021'de yazdığı Lost in Work (İşe Dalmış) adlı kitabında, tıpkı çalışmanın bize çok farklı şekilde zarar verdiği gibi, direniş fırsatlarının da lejyon olduğunu savunuyor. Kapitalist çalışma sorunu için net bir reçete olmadığını vurguluyor. Horgan, aslen mülkiyetin dönüştürülmesine odaklanan çözümleri benimsese de şöyle der, "hibrit bir taktik kombinasyonu, yalnızca güç veya talepler kazanmak için değil, aynı zamanda çalışmayı doğallık görünümünden çıkartma süreci için de yararlı olabilir" ve bu, kapitalizm altında çalışma şeklimizde doğal ya da değiştirilemez bir şey olmadığını görünür hale getirebilir. Sadece daha azını yapmak kesinlikle böyle bir taktik sunabilir.
Bu nedenle, “normalleşme" dürtüsü dünya çapında güçlendikçe, çalışma saatlerinin azaltılmasını araştıran denemelerden hayatımızın kontrolünü yeniden ele geçirmek için bir hareket inşa etmek önemlidir.
Affın Katalan Bağımsızlık Hareketi için anlamı
Haziran’da İspanya Başbakanı Pedro Sánchez, 2017 bağımsızlık referandumundaki rollerinden ötürü toplam 100 yıl hapis cezası alan 9 Katalan bağımsızlık yanlısı siyasi tutsağa af çıkardı. Ben Wray, Sánchez’in bu hamlesinin nedenleri ve bağımsızlık hareketi için anlamı hakkında önde gelen Katalan bağımsızlık aktivistleriyle konuştu.
26-07-2021 00:10
Yazar: Ben Wray
Çeviri: Umut Devrim Çelik
Elisenda Paluzie çoğu zaman İspanya hükümet bakanlarından övgü almaz. Hele ki El Pais gazetesinde.
Haziran’ın başlarında bakanlar kendi aralarında, Katalonya’nın önde gelen bağımsızlıkçı örgütlerinden Katalan Ulusal Meclisi’nin (ANC) başkanına ait bir Twitter gönderisini paylaşıyordu. Gönderi, İspanya hükümetinin 2017 bağımsızlık referandumundaki rollerinden ötürü hapse atılan 9 önde gelen Katalan bağımsızlıkçısına af çıkarmasına dairdi.
Paluzie, gönderisinde “Af bir başarı sağlamayacak,” diyordu. “Hükümetin bağımsızlık hareketine karşı zekice bir politik hamlesinden ibaret olacak. Siyasi olarak bizi silahsızlandıracaklar ve bunun uluslararası sonuçları korkunç olacak.”
El Pais’e göre bakanlar Paluzie’nin “hileyi anladığını”, yani affın gerçekten Katalan bağımsızlık hareketini sönümlendirmeye yönelik bir hile olduğunu düşünüyordu.
Birkaç hafta sonra, 22 Haziran’da, Pedro Sánchez İspanya Başbakanı olarak belki de en önemli hamlesini yapıp, hâlihazırda üç buçuk yıldır parmaklıklar ardında olan mahkûmları serbest bıraktı ve bunun “yeni bir diyalog ve karşılıklı anlayış çağının” başlangıcı olduğu sözünü verdi. Bu yeni çağ Sánchez ve yeni Katalan başkanı Pere Aragonès arasındaki görüşmelerle başladı. Aragonès, serbest bırakılan 9 lidere siyaset yasağı getiren ve yasayı çiğnedikleri kanısı altında geri alınabilecek bu affa temkinli yaklaşırken, referandumda rol oynayan herkes için genel af ve Katalonya için öz-tayin çağrısı yapmayı sürdürüyordu.
Af öncesi incelemelerini gözden geçiren Paluzie, Bella Caledonia dergisine 9 liderin serbest kalmasına sevinirken, affın siyasi etkilerine dair endişelerinin şimdiye kadar büyük oranda doğrulandığına inandığını belirtiyor.
“Uluslararası düzeyde, İspanyol hükümeti cömert davrandığı ve çatışmaya çözüm getirmeye çalıştığı mesajını vermeye çalışıyor,” diye belirtiyor. “Nasıl olduysa bu mesaj da işe yaradı; BM Genel Sekreteri António Guterres, hamlelerinden ötürü hükümeti kutladı.”
Affın açıklanmasından bir gün önce insan hakları örgütü Avrupa Konseyi, İspanya hükümetinden siyasi tutukluları serbest bırakmalarını, sürgündeki Katalan liderlerinin iade talebini durdurmalarını ve hapis cezalarının temelini teşkil eden isyana teşvik yasalarını değiştirmelerini talep eden bir rapor yayınladı. Avrupa Konseyi raporunda Katalonya’daki durumun Türkiye’yle karşılaştırılması İspanya hükümeti ve AB için açık bir utanç kaynağı oldu. Paluzie, Sánchez’in hem raporun hem de daha fazla uluslararası baskının eli kulağında olduğunu önceden bildiğini düşünüyor.
“Strasbourg'daki Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nden belki de önümüzdeki yıl içinde gelecek olan karar da var ki bu karar İspanya yargısı için epey olumsuz olabilir. Yani Sánchez açısından belki de en iyisi, uluslararası bir mahkeme emri çıkmadan önce mahkûmların salıverilmesi olurdu,” diye açıklıyor.
Af denkleminin öbür tarafında ise Sánchez’in içişlerindeki siyasi çıkarları var. Yüzeysel bir inceleme affın İspanya hükümeti için kötü olduğu izlenimi verebilir; bir anket İspanyolların çoğunun affa karşı olduğunu gösterirken İspanyol sağının öfkeli bir şekilde kitlelerini Madrid’de sokağa döktüğünü öne sürebilir. Bu durum kimi analistlerin Sánchez’in hamlesini “çok cüretkâr” olarak tanımlamasına neden oldu.
Ancak Sánchez, iktidarda kalmak için ihtiyaç duymadığı sağın öfkesini kaldırabilir. Ama yeni Katalan koalisyon hükümetini ve muhalif bir bağımsızlık hareketini yöneten bağımsızlıkçı merkez sol parti Esquerra Republicana’yı (Cumhuriyetçi Sol, ERC) kaybedemez. Sánchez’in koalisyon hükümeti azınlık ve yasa ve bütçe oylamalarında ERC ile Bask ulusalcı partileri PNV ve EH Bildu’nun oylarına ihtiyacı var.
“Af, Katalonya’da bir müzakere havası yaratıp bağımsızlık hareketini yavaşlatma amaçlı,” diyor Paluzie.
DİYALOG SONUÇSUZ MU KALIR?
ERC ve Sánchez Katalan meselesini çözmek için “diyalog” gereksinimini anlatıp bir yere varamadı, diyalog eninde sonunda bir sonuca varmış olsa bile Katalan öz-tayin talebinin Sánchez’in amansız muhalefetiyle uzlaşması zor. Başbakan, Aragonès’le müzakereler başladığından beri defalarca “Asla ve asla bir öz-tayin referandumu olmayacak,” dedi.
Bunu göz önünde bulundurursak, ERC’nin müzakereden ne beklediğini anlamak zor. Affın açıklanmasından kısa süre önce yayınlanan tartışmalı bir köşe yazısında, 2017 referandumunda Katalan başkan yardımcısı olduğu için en uzun hapis cezasını (13 yıl) alan ERC başkanı Oriol Junqueras İspanya devletiyle referandum için anlaşmak dışında herhangi bir rota izlenemeyeceğini belirtti. Paluzie, tek taraflı referandum seçeneğini kenara bırakarak partinin müzakere kozunu azalttığını düşünüyor.
“Tek taraflı eylemden vazgeçersen, İspanyol devletinin bağımsızlık için referandum anlaşması yapmak için ne sebebi kalır?” diyor.
“Yeni Katalonya’nın Kuruluşu: Öz-Tayin ve Kurtuluş” kitabının editörlerinden Ignasi Bernat, Bella Caledonia’ya ERC’nin Sánchez’den kolay kolay referandum koparamayacaklarının farkında olduklarını, ama başka fikirlerinin de olduğunu söyledi.
“Bence ERC Katalan siyasetinde merkezi, egemen bir konuma gelmeye çalışıyor ve bunu yapmak için de gerilimi azaltmaları lazım. Hain olduklarından değil, öyle olduğunu düşünmüyorum ama belki de stratejileri, Junqueras’ın da defalarca söylediği gibi, bağımsızlığı 10-15 yıl sonrası için öngördüğünden ötürü.
“Önümüzdeki 10-15 yıl boyunca egemen parti olmak istiyor ve bu yaklaşımın iki taraftan da oy getireceğini düşünüyorlar,” diye ekliyor. “Ama bence konumları o kadar da güçlü değil. Şubattaki Katalonya bölge seçimlerinde önde çıktılar, ama Junts per Catalunya ile aralarındaki fark böyle riskli bir hamleyi desteklemeyecek kadar ufaktı.”
Diyaloğun bağımsızlıkçı kampı için bir faydası olmayacağından emin olan Paluzie, ERC’nin “tuzağa doğru yürüdüğünü” düşünüyor: Sánchez “‘Tamam, size daha fazla idari güç vereceğiz’ diyen bir teklifte bulunabilir ve Katalan hükümeti bunu reddederse İspanya hükümeti, asıl onların müzakereye yanaşmadığını iddia edebilir.
“Eğer Katalan hükümeti bağımsızlığa desteği %10-20 oranında azaltabilirse bu onlar için mantıklı bir hamle olur. İşin bir de gerilimi azaltma tarafı var; siyasi gerilim yüksekse bağımsızlık için destek de yüksek olur.
“Bu da bizim istikrar anlaşması dediğimiz şey. Bu taviz politikasıdır; önemli meselelere çözüm üretmez ama üstlerini örtüp bağımsızlığa desteği en azından ciddi bir oranda azaltarak sorunu bir nesil ertelemeye yarar.”
SÁNCHEZ’İN YÖNETEMEDİĞİ DEVLET AYGITI
Sánchez’in taviz politikasının önündeki belki de en büyük engel, başında olduğu İspanya devleti. Devlet onun “yeni bir diyalog ve karşılıklı anlayış çağı” sloganını benimsemiş değil. Affın açıklanmasından kısa süre sonra sağcı Halk Partisi’nin (PP) çoğunluk olduğu Sayıştay, 2017 referandumunda rol oynayan 34 Katalan’a toplam 5,4 milyon Euro’ya varan yeni cezalar kesti.
Cezaları meşrulaştırmak için Katalan bölgesel hükümetinin “Katalan bağımsızlığı” lafının bile geçtiği tüm yurtdışı gezilerinin -ki bu ne o zaman ne şimdi yasadışıydı- “kamu fonlarının suistimali” olduğunu ve bizzat suçlular tarafından ödenmesi gerektiğini iddia ediyorlar. Karar, cezaları ödeyemedikleri takdirde eski hükümet görevlilerinin evlerine İspanya devleti tarafından el koyulmasına yol açabilir. 2010-16 yılları arasında Katalan hükümetinin ekonomi bakanı olan emekli Harvard İktisat profesörü Andreu Mas-Colell’e 2,8 milyon Euro ceza verilmesinin ardından 33’ü Nobel ödüllü binlerce aydının Mas-Colell’e destek açıklaması yapmaları sayesinde, Sayıştay’ın bu cezaları uluslararası alanda dikkat çekti.
Öte yandan aynı Sayıştay daha iki yıl önce PP üyesi eski Madrid belediye başkanı Ana Botella’nın cezasını iptal etmişti. Botella, Madrid konseyine ait binaları bir akbaba fonuna değerinin çok altında ve ihalesiz sattığı için bariz bir yolsuzluk davasında 22,7 milyon Euro ceza almıştı. Beraat kararı ise PP’nin elle seçtiği iki konsey üyesi tarafından 2’ye karşı 1 oyla onaylanmıştı ki bu konsey üyelerinden biri Botella’nın eşi José Maria Aznar’ın hükümetinin eski bir bakanıydı. İspanyol devletinin gözden uzak köşelerinde Frankoculuğun yankıları duyulmaya devam ediyor.
Sayıştay’ın hamlesi tek yargı saldırısı olsa başa çıkılabilirdi, ancak bu 2017 referandumu ya da 2019 eylemlerinden ötürü soruşturma altında, hapiste ya da mahkeme sırasındaki 3 binin üzerinde insana yönelik bir baskı dalgasının başlangıcı gibi görünüyor. Herkes için af çıkmadı ve PP, İspanya yargısı üzerinde en az hükümet kadar etkili görünüyor.
“Yargı kontrolden çıkmışken Sánchez’in taviz stratejisini izlemesi zor,” diyor Paluzie.
İspanya devletinin “post-faşist” olduğunu belirten Bernat da Sánchez’in kontrolü tam olarak elinde tutmadığında hemfikir.
“Devlet aygıtının süregelen baskısı İspanya hükümetinin kuyusunu kazıyor; yargı ve derin devlet Sánchez’le paralel ilerlemiyor, kendi rotalarını çiziyorlar,” diyor.
“Post-faşist devletin ana fikri hala bariz şekilde görülüyor. Derin devlet ve devlet aygıtının değiştiğine inanmıyorum. Sayıştay buna kayıt niteliğinde. ‘Tarihin en ilerici hükümeti’ kurulalı iki yıl geçti ama devletin demokratikleştirilmesinin en temel öğelerinin hiçbiri yürürlüğe girmedi.”
KATALAN BAĞIMSIZLIĞI İÇİN ‘İSKOÇ YÖNTEMİ’
Ekim’de, Barcelona halkının İspanyol coplarıyla savaşa savaşa sandığa Katalan bağımsızlığı için sandığa gittiği unutulmaz günün üzerinden dört yıl geçmiş olacak. 1 Ekim referandumunun enkazı hala Katalan siyasetini belirliyor ve o günün ruhu hala katılımcıların içinde yaşamaya devam ediyor, ancak artık bazı öne çıkan isimler 1 Ekim’in dersleri olduğuna inandığı şeylere kafa yorup gelecek için bazı sonuçlar çıkarmaya başlıyor.
Haziran başındaki tartışmalı köşe yazısında Junqueras da ilk kez 2017 referandumu için öz eleştiri yaparak Katalan hükümetinin yaklaşımının “Katalan toplumu dâhil toplumun büyük bir kısmının gözünde meşru olmadığını,” bunun gelecekteki bir referandumda düzeltilmesi gerektiğini belirtti.
Junqueras ayrıca “Buradan çıkarılacak sonuç tartışmasız, çoğulcu ve hem yatay hem de dikey bir çoğunluğa sahip olmamız gerektiği,” dedi. Bunun yolu ise “İskoç yöntemi” olmalıydı; “anlaşma ve uzlaşma yöntemi, anlaşmalı referandum yolu.”
Paluzie, Junqueras’ın 1 Ekim yaklaşımını eleştiriyor.
“Tek taraflı referandumun sonucu zaferdi. İspanya hükümeti bize aylar ve haftalar öncesinden beri ‘referandum gerçekleşmeyecek’ diyordu, ‘sandık falan olmayacak’. Engellemek için 8 bin polis gönderdiler ama yine de referandumun önüne geçemediler. Şiddetsiz ve kitlesel eylemlilikle sandıkları koruduk, olağanüstü bir şeydi.”
Katalan Ulusal Meclisi (ANC) Genel Başkanı Paluzie, 1 Ekim’in en büyük hatasının oylamadan sonraki günlerde Katalan siyasi liderlerinin kaçamak tavırları olduğunu düşünüyor.
“Katalan hükümeti her şeyi durdurdu, diyalog kurmak istedi, uzlaşma istedi, İspanya hükümetine kendilerini toparlama ve 155 numaralı yasa ile özerkliğimizi dondurma fırsatı verdi”
Paluzie “İskoç yöntemi” konusunda ise 2014 anlaşmalı referandumunu sağlayan Edinburgh Anlaşmasının artık bırak Katalonya’yı, İskoçya için bile geçerli bir yol olup olmadığını sorguluyor.
“İngiltere bile artık İskoçya’nın ikinci bir referandum yapma hakkını sorguluyor. Yani maalesef bağımsızlık zorlu bir mücadele ve tarih bize bunun her zaman tek taraflı kazanılması gerektiğini gösteriyor; gerçekleri arkana alarak, karşındakini demokratik gerçekliği kabul etmeye zorlayarak.”
Radikal sol bağımsızlıkçı ve Katalan Parlamentosunun üçüncü en büyük bağımsızlıkçı partisi Halkçı Birlik Partisi (CUP) üyesi Benat, hareketin 2017’ye kafa yorması gerektiğinde hemfikir. Ancak onun çıkardığı sonuçlar biraz daha farklı.
“CUP olarak ekonomik ve toplumsal düzenimizin radikal dönüşümünü istedik ve bu kendi paramızı basma, toprağımızı yönetme ve yeni devlet için elzem tüm sektörleri kamulaştırma anlamına geliyordu. Bunların hepsi bize lazımdı hama hiçbiri gerçekleşmemişti,” diyor.
Katalan bağımsızlık hareketi geniş ve çeşitli bir toplumsal güç; geçtiğimiz bir buçuk yıl boyunca pandemi tarafından eli kolu bağlanan ve dört yıldır devlet baskısı altında kalan bir güç ama kesinlikle yitip gitmiş bir güç değil.
“Bizimki gibi bir harekette devlete meydan okuyabilmek için sokağa çıkabildiği kadar insanın çıkması lazım. İçinde bulunduğumuz durum bir nicelik siyaseti,” diyor Benat. “Bu seferberlik siyasetini tekrar yapabilmek için biraz zamana ihtiyacımız var, ancak en ağır baskıyı durdurabilirsek yeni bir kolektif strateji üretmemiz mümkün. Bana zaman kazanıyoruz gibi geliyor.”
Kaynak: Bella Caledonia