Cevap: Şafi mezhebine göre oruç ile ilgili hükümler nelerdir? isimli yazı www.Mumsema.com
M) Ramazan Orucunun Kazası
Kasıtlı olarak veya önceki sayfalarda belirtilen
sebeplerden dolayı ramazan orucunu tutamadığı için kaza etmesi gereken bir
kişi; tutamamış olduğu günlerin orucunu, nafile oruç tutmanın mubah olduğu
günlerde kaza eder. Bu kazaları, oruç tutmanın caiz olmadığı günlerde ifa etmesi
geçerli olmaz.
Meselâ ramazan bayramının birinci gününde, kurban
bayramının da her dört gününde bu orucu tutamaz. Bu kazaları, farz bir oruç için
tahsis edilmiş olan bir zamanda da meselâ içinde bulunulan ramazan ayında
tutamaz. Bu kazalar, günü belirlenmiş adak oruçlarının günlerinde ifa edilirse
geçerli olmazlar.Örneğin zilkade ayının ilk on gününde oruç tutmayı adayan
kişi, zimmetindeki ramazan orucunun kazasını bu on gün içinde ifa edemez.
Hanefî mezhebine göre kişinin geçen ramazan ayından kazaya kalan orucunu, oruç tutmayı adadığı günlerde tutması sahih olur. Adak orucunu ise başka günlerde kaza etmesi gerekir. Şundan ki; adaklar
zaman, mekân ve nesnelerle tayin edilmezler. Buna göre bir kişi, recep ayında oruç tutmayı adarsa, bu orucu receb ayında tutmadığı takdirde şaban ayında tutabilir. Aynı şekilde bir altını falan yerde
sadaka olarak vermeyi adayan kişi, o altının yerine başka bir altını başka bir yerde sadaka olarak verebilir.
Bir kişi, içinde bulunduğu ramazan ayının tutamamış olduğu günlerinin orucunu, yine ramazan ayı içinde kaza edemez. Çünkü ramazan ayı, sadece ramazan orucunun edası için tahsis edilmiş bir zamandır,
kaza için tahsis edilmiş değildir. Dolayısıyla bu ay, ramazan orucunun
edasından başka bir orucu kabul etmez.Şu halde bir kişi, hazırdaki ramazan
ayını veya bu ayın birkaç gününü, geçen ramazan ayında tutamadığı günlerin
yerine kaza olarak tutmaya niyet ederse, tuttuğu oruç ne hazırdaki ramazan
orucunun yerine ne de geçen ramazanın kazası yerine geçer. Hazırdaki ramazan
orucunun yerine geçmez. Çünkü bu oruca niyet etmemiştir. Geçen ramazanın kazası
yerine de geçmez. Zira hazırdaki ramazan ayı, kendi orucundan başka bir orucu kabul etmez.
Hanefî mezhebine göre bir kişi, kazaya kalmış geçmiş ramazanın orucunu hazırdaki ramazan ayında tutarsa, bu orucu hazırdaki ramazan orucu yerine geçer. Çünkü bu zaman hazırdaki ramazan
orucuna tahsis edilmiştir. Başka bir orucu kabul etmez. Bugünlerde oruç tutarken niyet
esnasında hangi orucun kastedildiğini belirtmek şart değildir.
Şek gününde nafile oruç tutmak sahih olduğu için, o günde kaza orucu da tutulabilir. Ramazan orucu kaza edilirken aya değil de güne itibar edilir. Meselâ ramazan orucunu baştan sona tutmayan bir kişi, otuz
gün çekmiş olan bu ramazan orucunu, söz gelimi muharrem ayının birinci gününden
başlayarak kaza eder ve sonuna kadar devam ederse; bu ay yirmi dokuz gün
çektiği takdirde bir gün daha kaza etmesi gerekir.Üzerinde kaza orucu bulunan
kişinin, zimmetten kurtulmak için bu kaza oruçlarını tutmakta acele etmesi ve
başladıktan sonra da peş peşe sürdürmesi müstehap olur. Böyle yapmaz da kaza
oruçlarını tutmayı geciktirir veya peş peşe değil de aralıklı olarak tutarsa,
sahih olmakla birlikte menduba muhalefet etmiş olur.
Hanefî mezhebine göre ramazanın tutulmayan veya bozulan orucunu, belli bir vakte bağlı olmaksızın geniş zaman içinde kaza etmek vaciptir. Kazaları ikinci ramazanın girişine kadar erteleyen kişi günahkâr olmaz.
Yalnız meşru mazereti olmaksızın ramazan orucunu
kasten bozan kişinin bunu acilen kaza etmesi vaciptir. Ayrıca bir sonraki
ramazana, geçen ramazandan kazaya kalmış günler sayısınca yaklaşılmış ise, bu
takdirde kazaya kalan oruçları acilen tutmak da vacip olur. (Şirbînî, Mugni'l-Muhtâc, 2/187)
Zimmetinde ramazan orucunun kazası bulunan kişinin
bu orucunu kaza etmeden nafile oruç tutması mekruhtur.Bir kişi zimmetinde
bulunan kaza oruçlarını tutmaz da ikinci ramazan ayı girerse, bu durumda kazaya
ek olarak fidye vermesi de gerekir. Fidye, her bir günün orucu için bir fakire
yemek yedirmektir.
Hanefî mezhebine göre bir sonraki ramazan ayı girinceye kadar kaza oruçlarını tutmamış olan kişinin fidye vermesi gerekmez. Bu geciktirme bir mazeretten ötürü olsa da olmasa da aynı hükme tâbidir.
Fidye ancak ikinci ramazanın girişinden önce kaza
etme imkânı bulup da kaza etmeyen kişinin üzerine vacip olur. Kaza etme imkânını
bulmadan bir sonraki ramazan ayına girilse bile fidye vermek gerekmez. Kaza
oruçlarını tutamamış olan kişinin fidye borcu, yılların tekerrürü ile
katlanarak artar.
N) Ramazan Orucunun Kefareti
Ramazan orucunu, kefareti gerekli kılacak şekilde
bozan kişinin kefaret vermesi gerekir. Bu kefaret de, mümin bir köleyi
hürriyetine kavuşturmaktır. Ancak zamanımızda kölelik müessesesi yaşamadığından
bu maddeyle ilgili detayların verilmesine gerek görülmemiştir. Köle bulamayan
kişinin peş peşe iki ay oruç tutması gerekir. Bunun için kamerî bir ayın başında
oruca başlayan kişi, hilâl itibariyle bu ve bundan sonraki ayı baştan sona
oruçlu olarak geçirir.Kamerî bir ayın içinde kefaret orucuna başlayan bir kişi,
içinde bulunduğu geri kalan kısmını ve bir sonraki ayın tamamını oruçlu olarak
geçirir. Üçüncü ayda da, ilk ayda tuttuğu günlerin sayısını otuza tamamlayacak
kadar oruç tutar. Kefarete ek olarak bozduğu günün orucunu da kaza eder.Kefaret
için tutulan iki aylık orucun peş peşe tutulması zorunludur. Bu arada hastalık,
çocuk emzirmek ve seferîlik gibi meşru bir mazeretle de olsa oruç bozulduğu
takdirde, o güne kadar tutulmuş olan oruçlar nafile yerine geçer. Süreklilik
şartının ihlâl edilmiş olması nedeniyle iki aylık kefaret orucuna yeniden
başlamak gerekir.Ancak kefaret orucu tutmakta olan kadın, hayız veya nifas
kanaması görmeye başlarsa oruca ara verir. Kanama sona erip de temizlik
dönemine girince, kaldığı yerden oruca devam eder. Bu kanamalar sebebiyle
meydana gelen fasılalar, kefaret orucundaki süreklilik şartını ihlâl etmez.(Zühaylî, el-Fıkhü'l-İslâmî, 3/1741.)
Şunu da belirtelim ki; Hanbelî mezhebine göre
seferîlik gibi meşru bir mazeret dolayısıyla kefaret orucuna ara verilirse, bu
fasıla, süreklilik şartını ihlâl etmez. Dolayısıyla iki aylık kefaret orucuna
kalındığı yerden devam edilir; yeni baştan başlamak gerekmez. (Cezîrî, Mezâhib, 1/579.)
Şiddetli bir meşakkat, aşırı derecede zorlanma ve benzeri sebeplerden ötürü iki ay süreyle oruç tutmaya güç yetiremeyen kişinin altmış fakire yemek yedirmesi vacip olur. Bu üç şık arasındaki sırayı gözetmek
vacip olduğu gibi bu üçünden birini yaparken de yükümlünün bunu kefaret kastıyla
yaptığına niyet etmesi de şarttır. Ashâb-ı kiramdan Ebû Hüreyre'nin (r.a) şu rivayeti buna dayanak teşkil etmektedir:"Adamın biri Resûlullah'a (s.a.v) gelerek dedi ki:
'Ey Allah'ın Resulü mahvoldum!'
'Seni mahveden nedir?'
'Ramazanda (gündüzleyin) eşimle cinsel ilişkide
bulundum.'
'Bir köle azat edecek kadar mal bulabilir
misin?'
'Hayır.'
'Altmış düşküne yedirecek kadar yiyecek bulabilir
misin?'
'Hayır.'
Adam böyle dedikten sonra oturdu. Resûlullah
(s.a.v) ona, içinde hurma bulunan bir zenbil getirdi ve şöyle buyurdu: İşte bunu sadaka olarak
dağıt'
'Bizden daha yoksul birine mi vereceğim? Allah'a
yemin ederim ki, Medine'nin iki ucu arasında bu hurmalara bizden daha fazla
ihtiyacı olan bir aile yoktur!'
Adamın böyle demesi üzerine Resûlullah (s.a.v), ön
dişleri görününceye kadar güldü ve sonra şöyle buyurdu: 'Git de
bunları ailene yedir, '" (Buhârî, Savm, 30; Müslim,
Sıyâm, 81)
Kefaret ödemesi gereken kişinin,vermekle yükümlü olduğu kefaret yiyecek ve gıdalarını, geçimlerinden sorumlu olduğu ev halkına yedirebileceği bu hadis-i şeriften anlaşılmaktaysa da bu hükmün, soruyu Resûlullah'a (s.a.v) soran o kişiye mahsus olduğu fıkıh kitaplarında ifade edilmektedir. Çünkü kefarette farz olan, kişinin kendi ev halkı dışındaki altmış fakire belli miktarda yiyecek vermesidir.Kefaret için fakirlerden her birine, fıtır sadakasında verilmesi uygun olan buğday ve benzeri o beldenin yiyecek maddelerinden çoğunlukla tüketileni hangisi ise onun verilmesi şarttır. Verilen gıda maddesinin fakire mülk olarak verilmesi gerekir. Bu miktardaki gıda maddesini yemek yapıp fakire yedirmek, kefaret yerine geçmez. Meselâ bu gıda
maddesini öğle ve akşam yemeği yaparak fakire yedirmek, kefaret ödenmesi açısından yeterli olmaz.
Hanefî mezhebine göre kefaret için altmış fakiri, iki öğle veya iki akşam yemeğinde yahut bir iftarla sahur yeme