Ekim ayında, Güney Afrika Devlet Başkanı Cyril Ramaphosa ve kabinesi, ülkenin istihbarat servislerinde bir dizi reform taahhüdünde bulundu. Bu reformları, adli soruşturma komisyonunun devlet yakalamayla ilgili yaptığı tavsiyelere dayandırdı.
Reformlar arasında istihbarat genel müfettişliği makamının güçlendirilmesi de yer alıyor. Ofisin görevi, polisin suç istihbaratı bölümünü, Devlet Güvenlik Teşkilatı’nı ve ulusal savunma gücünün istihbarat bölümünü izlemektir.
Başkan o zamandan beri beş yıllığına yeni bir genel müfettiş olan Imtiaz Fazel’i atadı. Bu, bir casus bekçi köpeği olarak etkisizliğine ilişkin yıllarca süren tartışmalardan sonra bu ofis için yeni bir başlangıç olabilir.
On yılı aşkın bir süredir istihbarat ve gözetleme üzerine araştırma yaptım ve ayrıca Devlet Güvenlik Teşkilatına ilişkin 2018 Yüksek Düzeyli İnceleme Panelinde görev yaptım. Teşkilatın ülkeyi ulusal güvenliğe yönelik potansiyel tehditlere karşı uyarması gerekiyor.
Benim görüşüme göre, yeni genel müfettişin ofisin güvenilirliğini yeniden sağlamak için acilen harekete geçmesi gerekiyor. Bu, iddia edilen istihbarat suiistimali hakkındaki bir dizi sivil toplum şikayetinin çözümlenmesini içerir.
yapısal problemler
Ofis, 1994 İstihbarat Servisleri Gözetim Yasası ile kuruldu ve başından beri yapısal sorunlar yaşadı. Kaynaklardan ve bağımsızlıktan yoksundur. Ayrıca, birçok şey görevlinin casus ajanslarından hesap sorma konusundaki kararlılığına bağlıdır.
Önceki genel müfettiş Setlhomamaru Dintwe’nin eyalet yakalama komisyonunda kabul ettiği gibi, ofis mevcut kaynaklar ve yetkiler dahilinde komisyonda yayınlanan suistimalleri soruşturmak için daha fazlasını yapabilirdi.
Ofis, sivil toplum şikayetleri üzerine şüpheli gözetleme ve faaliyetlerine müdahale gibi bulgular elde etmiş ve bunlara göre hareket etmiş olsaydı, teşkilat eski başkan Jacob Zuma döneminde bu kadar ileri gitmeyebilirdi. Bu şikayetlerden bazıları aşağıda özetlenmiştir.
İstismar ayinleri
Tatmin edici olmayan bir soruşturmaya örnek olarak eski gazeteci Tom Nkosi verilebilir. 2015 yılında genel müfettişe, Mpumalanga eyaletinin eski başbakanı ve şimdi başkan yardımcısı olan David Mabuza’nın kendisine teşkilatın gazeteciler hakkında casusluk yaptığını söylediğinden şikayet etti. Bu iddia, kurumun sözcüsü tarafından doğrulanmış gibi görünüyordu.
Nkosi, genel müfettişten yasadışı gözetim altında olup olmadığını araştırmasını istedi. Yedi yıl sonra Nkosi, resmi bir yanıt almadığını söyledi. Hâlâ sorumluluk almak istediğinde ısrar etti.
İnsan hakları konusunda yasal tavsiye sağlayan bir STK olan Güney Afrika Dava Merkezi ve Right2Know Kampanyası da 2015 ile 2016 yılları arasında genel müfettişin ofisine birkaç mektup yazdı. Ayrıca ofisle görüştüler.
Right2Know’un 2017’de genel müfettişe yazdığı bir mektuptaki sözleriyle, bu mektuplar hakkındaydı.
Güney Afrika ulusal güvenlik aygıtının, yürütmenin kararlarına meşru bir şekilde meydan okuyan sivil toplum kuruluşlarına karşı giderek daha düşmanca bir yaklaşım benimsediğine dair artan kanıtlar.
Right2Know, bu konuların yanı sıra sivil toplumun istihbarat görevlileri tarafından izlenmesini ve taciz edilmesini düşündüren olayların araştırılmasını talep etti.
Ayrıca genel müfettişten, casus teşkilatlarının kilit üyeleri ve destekçilerinin iletişimlerini dinleyip dinlemediğini araştırmasını istedi. Bu talep çözümsüz kaldı. Right2Know, avukatları Legal Resources Centre aracılığıyla 2018 tarihli bir mektupta, soruşturmanın yetersizlikleriyle ilgili endişelerini dile getirdi.
Yasal Kaynaklar Merkezi, şikayetin bu yönü hakkında genel müfettişten başka bir şey duymadığını söylüyor.
Kamu yararına hukuk merkezi Bölüm 27’den Mark Heywood da güvenlik kümesi bakanlarının beş sivil toplum örgütünü soruşturduğuna dair bir medya raporuna ilişkin soruşturma talep etti. Bu, Güney Afrika Dava Merkezi’nin, hakkında Uluslararası Ceza Mahkemesi’nde tutuklama emri bulunan Sudan’ın o zamanki cumhurbaşkanı Omar el-Beşir’i tutuklamadığı için hükümeti mahkemeye çıkarmasından sonraydı.
Basında çıkan haberlere göre bir ANC kaynağı, bu örgütlerin içişlerine karışan batılı güçlerin cepheleri olduğunu belirtti. Heywood ve Güney Afrika Dava Merkezi, baş müfettişin konuyu soruşturduğuna dair güvencelere rağmen, hâlâ resmi bir yanıt beklediklerini söylüyor.
Önemli şikayetler
İnsanların casusluk yaptıklarına dair paranoyak, asılsız şikayetlerle başmüfettişe yük olmalarının çok gerçek riskleri var. Ancak sivil toplum şikayetleri önemliydi.
Üst Düzey İnceleme Heyeti, Devlet Güvenlik Teşkilatı’nın “özel harekat biriminin” Right2Know’u ve Greenpeace Afrika gibi diğer sivil toplum kuruluşlarını gözetim altına aldığını tespit etti. Ayrıca bu örgütlere aktivist kılığına giren ajanlar yerleştirmişti.
Devlet yakalama komisyonu ayrıca, özel harekat biriminin sivil toplumu izleme ve sızma konusundaki başarılarını detaylandıran bir “övünme raporunun” gizliliğini kaldırdı.
Sivil toplumdan şikayetçi olanlara göre, genel müfettişlik ofisi onlara sık sık sözlü raporlar verdi, ancak resmi bulguları yerine getirmedi.
Prensip olarak, bulgular kamuya açıklanmalıdır. Gizlilik, yasadışılığı gizlemek için kullanılamaz. Şimdiye kadarki en etkili genel müfettiş olan Xolile Ngcakani (2004-2009), 2006 yılında o zamanki Ulusal İstihbarat Teşkilatı’ndaki suiistimallere ilişkin bulguların bir özetini yayınlayarak sınırlı bir emsal oluşturdu.
Fazel yeni genel müfettiş olarak bir iz bırakacaksa, ofisin sivil toplumu ve nihayetinde Güney Afrika’yı yüzüstü bıraktığı gerçeğiyle yüzleşmek zorunda kalacak. Bu başarısızlık, yozlaşmış unsurların casus teşkilatlarını kötüye kullanmalarını tekrarlamaları için alan sağlayabilir. Teşkilatlar, korumaları amaçlanan ulusal güvenlik için bir kez daha tehdit haline gelebilir.
Jane Duncan, Profesör, İletişim ve Medya Bölümü, Johannesburg Üniversitesi
Kaynak : https://www.moneyweb.co.za/news/south-africa/south-africas-intelligence-watchdog-is-failing-civil-society/