Tüp bebek tedavisinde yumurta ile sperm vücut dışında birleştirilirler. Tüp bebek tedavisi sayesinde, başka şekilde tedavisi mümkün olmayan bir çok çift sağlıklı bebeklere kavuşabilirler. Tüp bebek tedavisini ve bu tedavinin çocuk sahibi olamayan çiftlere nasıl yardımcı olduğunu anlamak için hamileliğin normalde nasıl oluştuğunu anlamalıyız.
Hamilelik Normalde Nasıl Oluşur?
Beyindeki hipofiz bezinden salgılanan hormonlar, yumurtalıklarda bir yumurtanın büyümesini ve çatlamasını (yumurtlama) sağlar. Yumurtlamadan sonra, yumurta tüplerin biri tarafından yakalanır.
Diğer taraftan, ilişki sırasında vajinaya dökülen spermler rahim ağzını geçerek rahmin içine, oradan da tüplere doğru yüzerler. Sperm yumurtayı tüplerden birinin içinde döller. Döllenmiş yumurta bölünmeye başlar ve embryo halini alır. Yumurtlamadan yaklaşık bir hafta sonra büyüyüp olgunlaşacağı, rahim döşemesine yerleşir. Her şey iyi giderse yaklaşık dokuz ay sonra da bebek doğar.
Tüp Bebek Nedir?
Sperm ve yumurtanın doğal yollardan birleşmesini engelleyen birçok neden vardır. İşte tüp bebek, bu engellerin aşılmasına yardım eder. Tüp bebekte erkeğin spermi ile kadının yumurtaları vücudun dışında, bir deney tüpü içinde birleşir. Döllenmiş yumurtaların bölünüp gelişmesiyle oluşan embriyolar kadının rahmine transfer edilir. Embriyolardan en az biri rahim döşemesine yerleşip gelişirse hamilelik oluşmuş demektir. İlk başlarda, tüp bebek sadece tüpleri tıkalı, hasarlı olan veya alınmış olan kadınların tedavisinde kullanılmaktaydı. Günümüzde, tüp bebek endometriozis, yetersiz sperm gibi bir çok nedenle veya herhangi bir sebep bulunamadığı zaman da yapılmaktadır.
Tüp Bebek Tedavisinin Aşamaları
Tüp bebek tedavisinin aşamaları:
- ilaçlarla yumurtalıkların uyarılması
- yumurta toplama
- inseminasyon (spermle yumurtanın birleştirilmesi)
- döllenme ve embriyo kültürü (döllenmiş yumurta ve embryoların büyüyüp gelişmesi)
- embriyo transferi
- dondurma
Yumurtalıkların Uyarılması
Yumurtalıkları uyarmak için yumurtlama ilaçları kullanılır. Her yumurta döllenmediği için birden fazla sayıda yumurta gelişmesi sağlanır. Tüp bebekte, birden fazla embryo transfer edilirse gebelik oranları artar. Tüp bebek bazen yumurtlama ilaçları kullanılmadan da yapılır.
Yumurtlama ilaçları:
- İnsan menopoz gonadotropinleri (hMG) (Menogon, Menopur, Merional)
- Folikül uyarıcı hormon (FSH) (Puregon, Gonal-F, Fostimon)
- İnsan koryonik gonadotropini (hCG) (Ovitrelle, Choriomon)
- Klomifen sitrat (Klomen, Gonaphene, Serophene), letrozole (Femara)
Yumurta keselerinin erken çatlamasını engelleyen ilaçlar:
- GnRH agonistleri (Lucrin, Gonapeptyl)
- GnRH antagonistleri (Cetrotide, Orgalutran)
Hangi ilaçların kullanılacağı doktora ve hastanın durumuna göre değişmektedir. Yumurtlama ilaçları genellikle 8-14 gün boyunca kullanılırlar.
Klomifen sitrat ve letrozole hap, diğer ilaçlar iğne şeklindedir. Tüp bebek tedavisinde eskisine göre daha seyrek kullanılan klomifen birkaç yıldır tekrar gündeme gelmiştir. Letrozole hapı, zayıf cevap beklenen hastalarda kullanılır. İğnelerden birinin, diğerine göre üstün olduğunu gösteren hiçbir delil yoktur. Tüp bebek tedavisinde zamanlama kritik önem taşır. Tedavi sırasında yumurtaların gelişimini izlemek için vajinal ultrasonla yumurtalıklar takip edilir. Kan testleri yapılabilir.
Yumurtaların olgunlaşıp olgunlaşmadığı ultrasonla anlaşılır. Genellikle 8-14 gün süren FSH ve/veya hMG iğnelerine ihtiyaç duyulur. Yumurtalar olgunlaştığında çatlatıcı iğne yapılır. Ancak henüz yumurtlama gerçekleşmeden (genellikle çatlatıcıdan 34-36 saat sonra) yumurtalar toplanır. Ne var ki, yumurtlama ilaçları kullananların %10-20’sinde yumurta toplanmadan önce tedavi, iptal edilmek zorunda kalınır.
Tüp bebek denemeleri çeşitli nedenlerle iptal edilebilir. En sık iptal nedeni az sayıda yumurta gelişmesidir. Bu ihtimal özellikle 35 yaşından sonra daha yüksektir ve yaş arttıkça risk daha da artar. Bir deneme az yumurta nedeniyle iptal edildiğinde, ilaç değişiklikleri ile sonraki denemede yumurta sayısı bazen bir miktar artırılabilir. Bazen de tedavi, yumurtalıkların aşırı uyarılması nedeniyle iptal edilir.
Yumurtalar henüz olgunlaşmadan yumurtlama olmasını engellemek için, yumurtlama ilaçlarıyla birlikte GnRH agonisti veya antagonisti kullanılır. Gelgelelim, tüp bebek tedavilerinin küçük bir yüzdesinde yine de erken yumurtlama engellenemez. Bu durumda deneme iptal edilir.
Yumurta Toplama
Yumurta toplama vajinal ultrason eşliğinde yapılır. Genellikle, bu sırada sakinleştirici ve ağrı kesici ilaçlar verilir. Ultrasonla yumurtalıklar izlenirken, vajinadan uzatılan bir iğne ile yumurtalar dışarı alınır. Yumurta toplama genellikle 30 dakika içinde tamamlanır. İşlem sonrası bazı kadınlar kasıklarında ağrı hissederler fakat bu ağrı ertesi güne kadar genellikle geçer. Doluluk ve/veya basınç hissi işlemden sonra birkaç hafta devam edebilir.
İnseminasyon
Yumurtalar toplandıktan sonra, laboratuarda incelenirler. En iyi kalitedeki olgun yumurtalar kültür sıvısına konup özel bir dolaba (inkübatör) yerleştirilir ve sperm tarafından döllenmeyi beklerler.
Özel hazırlama yöntemleriyle elde edilen hareketli spermler, inseminasyon denilen bir süreçte, yumurtaların bulunduğu deney tüpüne veya kaba eklenir ve sıcaklık, nem ve diğer şartların ayarlı olduğu bir dolapta saklanırlar. Döllenme, inseminasyondan sonra genellikle saatler içinde sperm hücresi yumurtanın içine girdiğinde laboratuarda gerçekleşir.
Sperm sayısı, kareketi veya şekillerinde bozukluk varsa döllenme için mikroenjeksiyon denen bir işlem yapılır. Mikroenjeksiyonda tek bir sperm doğrudan yumurtanın içine enjekte edilir. Tüm olarak, mikroenjeksiyondaki gebelik ve canlı doğum oranları geleneksel tüp bebekte görülen oranlara benzerdir. Mikroenjeksiyon hakkında detaylı bilgi için tıklayınız.
Döllenme
Yumurtalar toplandıktan bir gün sonra, yumurtada iki ön-çekirdeğin gözlenmesi döllenmenin gerçekleştiğini gösterir. Ön-çekirdeklerden biri yumurtadan diğeri de spermden gelir. Olgun yumurtaların yaklaşık %40-70’i döllenir. Sperm ve/veya yumurta kalitesi düşükse daha düşük oranlar görülebilir. Nadiren, döllenme hiç olmaz.
Embriyo Kültürü
Yumurta toplanmasından iki gün sonra döllenmiş yumurta bölünerek 2-4 hücreli embriyo haline gelir. Üçüncü güne kadar, embriyo yaklaşık 6-10 hücre içerir. Beşinci güne kadar, embriyonun içinde sıvı dolu bir boşluk oluşur ve plasenta ve bebeğin dokuları gelişmeye başlar. Bu evredeki bir embriyoya blastokist denir.
Embriyolar, yumurtalar toplandıktan sonra bir ile altı gün arası herhangi bir günde rahme transfer edilebilirler. Rahimde gelişim devam ederse, embriyo etrafındaki kabuktan kurtulur ve yumurta toplanmasından yaklaşık 6-10 gün sonra rahme yerleşir.
Yardımla yuvalama (assisted hatching), embriyonun kabuğundan kurtulmasını kolaylaştırmak için embriyo transferinden hemen önce kabukta bir delik açılmasıdır. Yaşı ileri kadınların veya daha önce başarısız tüp bebek denemeleri olan çiftlerin gebelik oranlarını artırabilir. Genç tüp bebek hastalarında ise bariz bir yararı yoktur.
Preimplantasyon genetik tanı (PGD) bazı merkezlerde genetik hastalıklar için yapılır. PGD’de, gelişen embriyodan bir veya iki hücre alınır ve genetik bir hastalık için tetkik edilir. Hastalık geni bulunmayan embriyolar rahme transfer edilmek üzere seçilirler. Bu işlemler özel ekipman ve tecrübe gerektirir fakat amniyosentez (hamileliğin 4-5’inci aylarında bebeğin suyundan örnek alma) ve takiben hamileliğin sonlandırılmasına (genetik bozukluk nedeniyle) bir alternatiftir.
Embriyo Transferi
Embriyo transferi ağrılı bir işlem olmadığı için anesteziye gerek olmaz. Vajinaya bir muayene aleti yerleştirilir. Embriyo(lar), ince, uzun plastik bir katetere çekilir. Hekim transfer kateterini nazikçe rahim ağzından ilerletir ve embriyoları rahim içine bırakır. İşlemden sonra genellikle ağrı olmaz fakat bazen kramp tarzı hafif kasık ağrısı olabilir.
Dondurarak Saklama
Embriyo transferi sonrası kalan fazla embriyolar daha sonra transfer edilmek üzere dondurularak saklanabilirler. Dondurarak saklamada sonraki deneme, ilk tüp bebek denemesine göre daha basit ve ucuzdur çünkü yumurtalıkların uyarılmasına ve yumurta toplanmasına gerek kalmaz. Bir kez dondurulduktan sonra embriyolar yıllarca saklanabilirler. Ne var ki, dondurma ve eritme işleminden sonra embryoların hepsi sağlam kalamaz ve dondurulup eritilmiş embriyoların transferi ile canlı doğum oranları daha düşüktür.
Başarı Şansı
Tüp bebek tedavisinin başarı şansı hastanın yaşı, çocuk sahibi olamama nedeni, transfer edilen embriyo sayısı gibi özelliklere göre değişir. Amerika Birleşik Devletleri’deki son istatistiklerde (2012) canlı doğum oranı deneme başına %29′dur.
Tüp Bebek Kaç Defa Denenebilir
Çalışmalar, ardışık tüp bebek denemelerinde gebelik şansının dört denemeye kadar benzer olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte, tedaviye son verme kararını verirken maddi ve psikolojik durumu da göz önüne alınmalıdır. Çiftlerin tedaviye ne zaman son verilmesi kararını vermelerine doktorları yardım edebilirler. Eğer uygunsa evlatlık edinme gibi diğer seçenekler konuşulabilir.
İlgili Yazılar: