Hitit kanunlarının ilk defa hangi kral tarafından yazdırıldığı kesin olarak bilinmemektedir. Ancak muhakkak olan şudur ki, Hitit kralları, ihtiyaç duydukça bazı ilaveler yaparak, Eski Devlet zamanından beri mevcut olan kanunları, birkaç defa yeniden yazmışlardır. Hitit kanunları başlıca iki büyük seri teşkil etmekte idi. Bu kanunlara, ilk maddelerinin ilk kelimesine dayanarak “Eğer bir adam” ve “Eğer bağlar bahçeler” isimleri verilmiştir. Her iki seri de yüzer maddeden oluşmakta ve birbirini tamamlamaktadır. Fakat ele geçen bu iki büyük tablet, Hitit kanunlarının tamamı değildir.[1]
Hitit kanunları da bütün Eski Doğu çivi yazılı hukukunda olduğu gibi, belli birtakım farazi[2] vakalar dikkate alınarak cezalar tayin edilmiştir. Yani kalıp halindedir, fakat zamanla üzerlerinde birtakım değişiklikler yapımını gayret gösterilmiştir.
Hitit kanunları, modern hukuk ilminde olduğu gibi, veraset ve ticaret hukuku, medenî hukuk, ceza hukuku gibi bölümlere ayrılmış değildir. Ele geçen tabletlerde veraset, evlatlık alma ve borç hukuku mevcut değildir. Bunlar daha ziyade modern tetkiklerle yeniden oluşturulmaktadır. Buna karşılık mülkiyet hukukunu ve özellikle de aile hukukunu ihtiva eden maddelerin birçoğu ele geçmiştir.
Hititlerin güneş tanrıçası Arinna’nın koruyuculuğu altında Hititlerde “dinsel hukuk” mülkiyetiyle birlikte, diğer Ön Asya uygarlıklarındaki nitelikte ortaya çıkmıştır. Mezopotamya’nın yasa koyma anlayışından ayrı noktalar taşımakla birlikte Hitit hukuku da genel olarak Ön Asya hukuk anlayışından nitelik farkı göstermez. Ancak Hititlerde yazıtlar biçiminde yasa koyma geleneği yoktur, tabletler biçiminde yazılmış yasalar vardır.[3] Hitit yasalarında varsayımlar biçiminde suçlar düşünülmüş ve cezalar takdir edilmiş olmasıdır. Bu yasaların önemli bir özelliği de işlenen suçların cezalarının bedel ödemeye yönelik olmasıdır. Hitit hukukunu, Mezopotamya hukukundan ayırt eden özelliklerden biri de budur. Hitit kanunlarında suç kabul edilen işler;
- Tanrılara veya krallara karşı saygısızlık, hizmette kusur,
- Adam öldürme veya yaralama,
- Büyücülük,
- Hırsızlık, kundakçılık,
- Bir insana veya hayvana tecavüz etme,
- Zina ve birinci dereceden akrabalar arasında cinsel ilişkiler, şeklinde sıralanabilir.[4]
Hitit hukuk sistemi, dönemine göre değerlendirildiğinde oldukça ileri bir hukuk sistemini karşımıza çıkarır. Bu duruma Hitit aile hukukundan örnek verecek olursak; Hititler de erkeğin kadın üzerindeki mülkiyet hakkı, Romalılarda olduğu gibi hudutsuz, kayıtsız şartsız değildi.[5] Evli bir kadın kocasından boşanma ve nafaka alma hakkı, ailesinden kalan mirastan pay alma hakkı vardı.
Gerçekten Hitit devleti, gerek diğer devletlere de siyasi haklar tanıması bakımından, gerekse Hitit Büyük Kralının icraatının bir meclis tarafından denetlenmesi bakımından tarihin en eski hukuk devletidir. Hitit devletinin diğer Büyük Krallıklarla veya kendisine tabi küçük krallıklarla olan hukukî durumunu Hattuşaş’ta bulunan devlet muahedeleri[6] bize açıklamaktadır. Bu muahedeleri devletler hukuku bakımından tetkiki, Hitit devletinin komşularına karşı üç çeşit hak tanıdığını göstermektedir. Bunlar;
- Hitit konfederasyonunun müttefiki olan büyük devletler,
- Hitit konfederasyonuna tabi olan küçük krallıklar,
- Düşman memleketler, şeklinde sınıflandırılabilir.
Son olarak Hititler, adaletin gerçekleştirildiği, yani haklı ve haksızın birbirinden ayırt edildiği yerler olan mahkemeler kurmuş ve davalarını buralarda yürütmüşlerdir.
- ÇAĞLAYAN, Yaşar - PARMAKSIZOĞLU, İsmet, Genel Tarih I, Funda Yayınları, Ankara 1976.
- KINAL, Füruzan, Eski Anadolu Tarihi, TTK Yay., Ankara 1998.
- MEMİŞ, Ekrem, Eski Çağ Türkiye Tarihi, Ekin Yayınevi, Bursa 2015.
- TDK Sözlüğü