Fikir
50'lerin sonunda, SKB-143 (şimdi Malakit SPMBM) aynı anda bazı yeni tasarım çözümlerinin kullanıldığı birkaç denizaltı projesi geliştirdi. 1959'te tasarımcı A.B. Petrov, azaltılmış bir mürettebat ve çok sayıda otomasyon ekipmanı içeren küçük boyutlu tek şaftlı bir nükleer denizaltı projesi (NPS) yaratılmasını önerdi. Buna ek olarak, teklif yüksek çalışma özelliklerinin sağlanmasını ima etti: 40 düğümleri üzerindeki su altı hızıyla, gelecek vaat eden bir denizaltı en kısa sürede dünya okyanusunun gerekli alanına girebilir ve kendisine verilen görevleri yerine getirebilir. Böyle bir denizaltının ilginç bir özelliği, yüksek hız nedeniyle düşman torpidolarından uzaklaşma yeteneği olacaktır.
SKB-143 yönetimi yeni fikirle ilgilenmeye başladı ve tartışma için öne sürdü. Teklifin deniz temsilcilerinin katılımıyla tartışılması filoGemi inşa endüstrisi ve ülkenin liderliği oldukça uzun ve fırtınalı bir hal aldı. Tartışma, gelecekteki denizaltının görünüşündeki bazı nüansların düzeltilmesine yol açtı. Değiştirilmiş bir biçimde teklif, gemi inşa endüstrisi Bakanı'nın B.E. Butomas ve Donanma Komutanı Amiral S.G. Gorshkov.
Haziran ayında, CPSU Merkez Komitesi Yılı 1960'i ve SSCB Bakanlar Kurulu, projenin geliştirilmesinin başlangıcında “705” kod adı ve “Lyra” adıyla ortak bir karar verdi. Taslak denizaltıda, teknik gereksinimlerin uygulanmasını sağlamak için tasarlanmış çok sayıda orijinal teknik çözüm ve yeni teknolojiler kullanılması gerekiyordu. Bu nedenle, Mayıs 1961’te, SKB-143 tasarımcılarının, bu tür önlemlerin gerekliliğini ispat edebilselerdi, o sırada var olan askeri gemi yapımının norm ve kurallarından sapmasına izin verilen yeni bir kararname ortaya çıktı. Yılın kararının Mayıs 1961'i neredeyse mühendislerin ellerini salıverdi ve tüm planların ya da neredeyse tüm planların uygulanmasına izin verdi.
Projenin ana tasarımcısı 705 "Lear" MG oldu. Rusanov ve denizaltının geliştirilmesi ve inşası için programın genel yönetimi, Akademisyen A.P. Alexandrov. Donanmadan, proje V.V tarafından izlendi. Gordeev ve K.I. Martynenko. Nükleer bir denizaltı "705" yaratma projesi yüksek önceliğe sahipti ve birçok bilimsel ve tasarım organizasyonu onun oluşumuna dahil edildi.
705 Projesi
Genel mimarinin çeşitli değişkenlerinin analizine göre en başarılı olan seçildi. 705 projesinin denizaltı çift gövdeli, tek şaftlı bir tasarıma göre inşa edilmesi gerekiyordu. Hidrodinamik özellikleri iyileştirmek ve su altı parkurunun hızını arttırmak için proje, TsAGI Moskova şubesinden uzmanları çekti. Gelecek vaat eden bir denizaltının görünüşünün hesaplanmasında yer alan hidrodinamik bilim adamları grubu KK tarafından yönetildi Fedyaevsky. Sonuç olarak, teknenin gövdesini döner bir gövde biçiminde, üzerine küçük bir sıra halinde düştüğü şekilde yapmak için bir öneri ortaya çıktı.
Çelik ve titanyum gövde yapımında ana malzeme olarak önerildi. Bir süredir, sadece malzemede farklı olan, kasanın iki versiyonunun paralel bir gelişimi vardı. Titanyum kasa, çelik olana kıyasla en iyi özelliklere sahipti. Bu nedenle, ikincisinin tasarımı durdu ve titanyum denizaltı gövdesinin ana malzemesi oldu. Metalurji ve Kaynak Merkezi Araştırma Enstitüsünün Uzmanları, Akademisyen I.V. Gorynin.
Kapalı bölmeleri olan sağlam mahfazanın iç hacmi altı bölüme ayrılmıştır. Aynı zamanda, hizmet odalarının yerleştirildiği üçüncü oda ve ana kumanda direğinin de küresel bölmeleri vardı. Bu nedenle, üçüncü bölme sağlam kasanın kendisi ile aynı su basıncına dayanabilir. Mürettebatın güvenliğini sağlamak için alınan bir diğer önlem ise açılır kabindi. Bir kaza durumunda, kabin tüm mürettebat için bir kurtarma odası haline gelebilir. Kabinin tasarımı maksimum derinlikten ve büyük bir rulo veya döşeme ile yüzmeye izin verdi.
Gelecek vaat eden denizaltının ilk taslağı, mürettebatı 16 çalışanlarına indirgemek anlamına geliyordu. Bununla birlikte, mürettebatın çalışmasının bir kısmını üstlenebilecek çok sayıda önemli aracın yokluğu önemli değişikliklere yol açtı. Filonun isteği üzerine mürettebat 29 insanlara arttırıldı ve sonra nihai değere getirildi - 32 görevlisi ve subay adamı. Gıda kaynakları, 50 güne kadar devam eden özerk navigasyon için yeterli olmalıdır.
705 projesinin denizaltı yüzeyinin, yer alan hesaplamalara göre, 2250 tonunu, su altı - 3180 tonunu aşması, denizaltının maksimum uzunluğu 79,6 metre, gövde genişliği - 10 metre idi. Projenin ilk aşamalarında, denizaltı yer değiştirmesinin 1500-2000 tonu aşmayacağı varsayılmıştır.
Sualtı parkurunun maksimum hızı için gereklilikler, teknenin büyüklüğü ve ağırlığını göz önünde bulundurarak, yeni ve güçlü bir elektrik santrali kurulmasını gerektirdi. Çeşitli seçeneklerden, sıvı metal soğutucu kullanan tek bir reaktöre sahip bir varyant seçildi. O sırada mevcut su soğutmalı reaktörler ile karşılaştırıldığında, bu santral daha kompakt ve daha hafifti. Hesaplamalara göre, ağırlık tasarrufu 300 tona ulaştı.
OK-550 reaktörü, I. OK liderliğinde Gorki OKBM'de geliştirildi. Afrikanov, önceki projelerde kullanılan bir kiriş temeli kurdu. Şaft gücüne sahip turbo redüktörler için 40 ths. Denizaltı tarafından üretilen gürültü seviyesinin azaltılmasını sağlayan yeni bir amortisman ünitesi geliştirildi. Ayrı pnömatik amortisörlere monte edilmiş birkaç gürültülü ünite. Denizaltının elektrik sisteminin temeli, 1500 kW gücüne sahip iki jeneratör (voltaj 400 V, frekans 400 Hz) idi. Ek olarak, teknede yardımcı bir dizel jeneratör (500 kW) ve bir acil durum aküsü bulunuyordu.
Mürettebatı mümkün olan en düşük seviyeye indirmek, ancak yeni bir elektronik donanım kompleksi oluşturulması koşuluyla mümkündü. Bu bağlamda, tesisin Merkez Tasarım Bürosu. Kulakov (şimdi Merkez Araştırma Enstitüsü "Granit"), tüm teknik araçları ve sistemleri merkezi görevden yönetmeye izin veren yeni bir savaş bilgisi ve kontrol sistemi "Accord" oluşturdu. Accord sisteminin çeşitli bileşenleri, çevre hakkında bilgi toplamak, işlemek, silah sistemlerini kontrol etmek, gemi navigasyonu vb. İçin tasarlanmıştır.
Otomatik bir bilgi yönetim sisteminin kullanılması, ekipman çalışma yöntemlerini değiştirmeyi mümkün kılmıştır. Bu nedenle, 705 projesi mürettebat üyelerinin münferit birimler ve mekanizmalarda daimi görevini sağlamadı. Bunun yerine, periyodik olarak bölümlerin rutin bir incelemesini yapmak amaçlanmıştır. Savaş vardiyası denizaltı sadece sekiz kişiden oluşuyordu.
Projenin 705 denizaltısının hedeflerini tespit etmenin ana aracı Okyanus’un hidroakustik kompleksi olmaktı. Gezinmek için, tekne kontrol etmek için Sozh kompleksi ile donatıldı. silah - karmaşık "Sargan". İşlevlerinin onuru, bu sistemler otomatik olarak gerçekleştirilir ve bu da mürettebat üzerindeki yükü önemli ölçüde azaltır. Bu sistemlere ek olarak, olası denizaltı, çeşitli sistemleri kontrol etmek için tasarlanmış bir dizi başka ekipman alacaktı.
Prospektif denizaltıya, 533 mm kalibreli altı adet torpido tüpü verildi. Pnömatik-hidrolik cihazlar, periskoptan limite kadar her derinlikte çekim yapılabilmesini sağlamıştır. 705 denizaltısının mühimmat denizaltı bir 20 torpido SAET-60 veya CAT-65'ten oluşuyordu. Gerekirse, denizaltılar 24 PMR-1 veya PMR-2 mayınlarına kadar uçabilir.
İlk defa, 705 projesinin nükleer denizaltına pnomohidrolik torpido tüpleri yerleştirildi ve bu da su altındaki dalgıçların tüm derinlik aralığında ateş açılmasını sağladı.
Denizaltı projesi 705 aşağıdaki özelliklere sahip olmalıdır. Yüzeydeki maksimum hız, denizaltıdaki 14 düğümlerini aşan 40 düğümlerine ulaşmak zorunda kaldı. Dalışın çalışma derinliği 320 metre, maksimum uzunluk ise 400 m'dir, parkuru kontrol etmek için denizaltı dikey besleme dengeleyicileri üzerinde direksiyon tekerlekleri aldı. Bir çift derinlik dümeni yatay dengeleyicilerin üzerine yerleştirildi, ikincisi, gövdenin ön kısmına, gerekirse hafif bir gövdenin altına çıkarılabilir.
2 Haziran 1968 projesinin ilk denizaltı 705, Leningrad Admiralty Association'ın hisse senetlerine atıldı. Zaten 22 April 1969, tekne K-64 suya fırlatıldı. 31 Aralık 1971, Kuzey Filosuna katıldı. Deniz denemeleri sırasında, yapımında çok sayıda cesur ve özgün fikirlerin kullanıldığı yeni bir denizaltının, çeşitli teknik problemler tarafından sürekli tacize uğradığı belirtilmelidir. Tekrar tekrar reaktörde arızalar vardı ve titanyum durumunda çatlaklar tespit edildi. 1972'te, muharebe eğitimi görevinin yürütülmesi sırasında, reaktörle ilgili sorunlar yeniden başladı. Bu sırada, sıvı metal soğutucu, reaktörün kapatılması gerektiğinden sertleşmeye başladı. Reaktörle ilgili sorunlar, Ağustos 1974'te denizaltı K-64'in Kuzey Filosunun savaş filosundan çekilmesine neden oldu.
K-64 reaktörü ile ciddi sorunların başlamasından önce, endüstri, 705 projesinin üç denizaltının inşaatına başlamayı başardı. Lider gemi reaktörünün arızasıyla ilgili olarak mevcut eksiklikler tespit edilip düzeltilene kadar inşaatı askıya almaya karar verildi.
Mevcut sorunları çözmek çok zaman aldı. Bu nedenle, seri proje tekneleri sadece yetmişli yılların sonunda filonun bir parçası oldu.
Hem Leningrad gemi yapımcıları hem de Severodvinsk'teki Sevmash fabrikasındaki işçiler yeni denizaltıların yapımına katıldılar. K-64 teknesini takip eden seri gemiler, gövdesi boyunca ondan farklıydı. Yetmişli yılların başında sonlandırıldığında, reaktör bölmesi denizaltı projesi 705 projesi biraz daha uzadı. Bu nedenle, denizaltıların toplam uzunluğu 81,4 m'ye yükseldi 705 projesine göre, yalnızca dört denizaltı inşa edildi, ardından güncellenmiş 705K projesine uygun olarak yeni gemiler yapıldı.
Proje 705K
705K projesi inşa edilmiş üç denizaltı yetmişli yılların başında atıldı. 705 projesine göre inşa etmeleri gerekiyordu. Bazı kaynaklar, 705K projesinin dördüncü denizaltının inşaatından, ancak daha sonra stoklardan çıkarılmasından bahsetmektedir.
K-64 denizaltısında kullanılan nükleer reaktör orduya uymuyordu ve bu da yeni 705K denizaltıları için yeni bir enerji santrali geliştirmeyi gerekli kıldı. OK-550 reaktörü ile aynı anda başka bir santral geliştirildi. Tasarımcılar OKB "Gidropress" V.V. Stekolnikov, BM-40А reaktörünün ön tasarımını yarattı, ancak denizaltılarda kullanılmak üzere başka bir sistem seçildi. K-64 denizaltısının çalışması sırasında karşılaşılan problemleri analiz ettikten sonra BM-40А projesinin devam etmesine karar verildi. Yeni ana enerji santralinde farklı birimler vardı ve çift sönümlemeli bir temel üzerine monte edildi. Soğutucu maddeyi kurşun-bizmut alaşımı formunda kullanan reaktör, 150 MW'a kadar termal güç geliştirmiştir. Yeni bir elektrik santralinin kullanılması, 705 projesinin seri gemileriyle karşılaştırıldığında denizaltının uzunluğunun azaltılmasını mümkün kılmıştır.
Sömürü
"Lira" (Y-463) projesinin yedinci denizaltı, 1981 Aralık ayının son günlerinde Donanmanın bir parçası oldu. Yeni denizaltılar kendi çevrelerinde gerçek bir sansasyon yarattı. Çeşitli sistemlerdeki sorunlara rağmen, yeni denizaltılar en yüksek özelliklere sahipti. Test sırasında, 705 ve 705K projelerinin denizaltıları, 41 düğümüne kadar su altı hızı geliştirdi. Bu nedenle, denizaltı hızı açısından, Lyra, yalnızca K-222 denizaltı için aşağılıktı, 661 “Anchar” projesine göre inşa edildi ve 42 düğümlerinin üzerinde bir hız geliştirdi. Yeni nükleer enerji santrali, özel prosedürler olmadan maksimum işletme parametrelerine geçebilir. Bu nedenle, denizaltı sadece 1-1,5 dakika içinde tam hız kazanabildi ve 180-40 saniye içinde bir 45 ° dönüşü üretti.
Lyra denizaltılarının benzersiz sürüş özellikleri, düşman torpidolarından kaçınmak için birkaç yeni yöntem yaratmayı mümkün kıldı. Saldırı zamanında tespit edildikten sonra, denizaltı istenen hızı hızlı bir şekilde alabilir ve torpidodan kaçabilir. Ek olarak, düşmanın saldırısından kurtulma sürecinde, nükleer denizaltı geri dönebilir ve karşı saldırı yapabilir. Torpillerin, 705 ve 705K projelerinin tek denizaltı silahı olduğu varsayımıyla, bu yetenekler, savaş potansiyellerini belirleyen ana faktörlerden biri haline geldi.
En yüksek hız özelliklerine sahip yeni Sovyet denizaltılarının ortaya çıkması, potansiyel bir düşmanın emri üzerinde büyük bir etki yarattı. En modern denizaltı karşıtı silahlar etkinliğini büyük ölçüde kaybetti ve NATO unvanı Alfa'yı alan yeni Sovyet denizaltılarına ulaşma garantisi veremedi. Şimdiye kadar kullanılan bir dizi yabancı denizaltı karşıtı füze ve torpil, varlıklarını Sovyet 705 ve 705K denizaltılarına borçlu.
Her zaman olduğu gibi yeni cesur projelerle birlikte, Lear denizaltılarının işletilmesine bir dizi sorun eşlik etti. Her şeyden önce, reaktörde sıvı metal soğutucu kullanılmasıyla bağlantılı temel ölümcül dezavantajı not etmek gerekir. Isı transfer alaşımının sertleşmemesi için, denizaltıların çalışmasını etkileyen belirli bir reaktör sıcaklığının sürekli olarak korunması gerekiyordu. Özellikle, mevcut altyapının kullanılmasıyla baz zordu. Ek olarak, sıvı metal soğutucunun durumunu sürekli izlemek ve düzenli olarak yenilenmesini sağlamak - oksitlerden arındırmak gerekliydi. Son olarak, projenin her denizaltı için iki ekip oluşturması gerekiyordu. Bunlardan birisinin denizde bir denizaltı üzerinde çalışması gerekiyordu, ikincisi ise üsdeyken sistemlerin durumunu izlemek için. Ancak, hizmetin sonuna kadar, tüm "Lir" bir ekip ile kaldı.
Tasarım kusurlarına veya operasyonel sorunlara rağmen, 705 ve 705K projelerinin denizaltıları, Kuzey Filosunun denizciler tarafından aktif olarak kullanıldı. Denizaltılar düzenli olarak alıştırmalara katıldı ve özerk kampanyalar yaptı. Gezilerden birinde, "Lira" teknesi savaş yeteneklerini açıkça gösterdi. Bazı kaynaklara göre, seksenlerin ortalarında bu tür denizaltılardan biri, Kuzey Atlantik'te ise 22 saat boyunca NATO denizaltıları takip etti. Muhtemel rakibinin kayığı defalarca zulümden kaçmaya çalıştı, ancak Lyra'nın yüksek özellikleri onun yapmasına izin vermedi. Sovyet denizciler NATO üyelerini ancak merkezden gelen emirlerden sonra terk etti.
Seksenlerin ortasında, Sovyetler Birliği'nde ciddi ekonomik ve politik reformlar başladı. Onların sonuçları, diğer şeylerin yanı sıra, egzersiz ve gezi sayısında önemli bir düşüş oldu. Denizaltı K-123, başlayan Perestroyka'nın ilk kurbanlarından biri oldu. 1983'in ortasında, birkaç yıl içinde tamamlanması beklenen bir revizyon için gönderildi. Ancak, finansman kesintileri, onarımların 1992 yazının sonuna kadar bitmemesine neden oldu. Bundan kısa bir süre önce, Haziran ayının başında, 705 ve 705K projelerinin yedi denizaltının tümü yeni isimler aldı. Güncellenen isimlendirmeye göre, gemilerin adına "K" harfinin yerine "B" yazılmıştır. Sayılar aynı kalır.
Denizaltı K-123'in onarılmasından sonra, B-123 adını değiştirdi, projenin Donanması hizmetindeki tek denizaltı olarak kaldı. Diğer tüm tekneler 1990 yılında ondan çekildi. B-123, 1997 yılına kadar hizmette kaldı. Doksanlı yıllarda, finansal sorunlar ve zamanında hizmetin olanaksız olması nedeniyle, 705 ve 705K projelerinin tüm denizaltılarının elden çıkarılması başladı. Teknelerin sökülmesi ve radyoaktif maddelerin atılması süreci bu güne kadar devam ediyor.
705 ve 705K projelerinin nükleer denizaltıları, 15-20 yıllarından daha fazla hizmet etmedi; bu süre zarfında, mücadele görevlerini etkin bir şekilde yerine getirdiler ve dünya okyanuslarının belirli alanlarında görevdeydiler. Maalesef, teknik ve ekonomik sorunlar nedeniyle, Sovyet Donanması bu türden yedi gemi aldı, ancak bu kadar az sayıda denizaltı, varsayımsal bir çatışmanın seyri üzerinde büyük bir etkiye sahip olabilir.
Lear denizaltılarının yüksek dövüş özellikleri, çok sayıda yeni orijinal teknik çözümlerden kaynaklanıyordu. Reaktörün, silahların vb. En otomatik kontrol sistemlerinin kullanılması. sadece mürettebatı azaltmak için değil, aynı zamanda gemi elektroniği yaratma konusunda da büyük tecrübe kazanmalarına izin verdi. Muhtemelen, ciddi kaza ve kazalardan kaçınmayı mümkün kılan otomasyonun yaygın kullanımıdır. Bu nedenle, hizmet yılı boyunca, reaktörün çalışmasında sıvı metal soğutucunun kalınlaşması ve katılaştırılması ile iki bozulma da dahil olmak üzere çeşitli türde kazalar oldu. Ancak, hayatta kalma mücadelesi sırasında, denizaltı ekipleri tek bir kişiyi kaybetmedi. Servisin başlamasından birkaç yıl sonra K-64'in başı filodan çekilmesine rağmen tüm tekneler tutuldu.
"Lyra" temelli gerçekleşmemiş projeler
1963'te, 705 projesinin derin modernizasyonu üzerine çalışmalar başladı. Proje süresince, “705A” isimli yeni bir atama ile, Ametist seyir füzelerinin yardımı ile düşman gemilerini yok edebilecek “Lyra” üssünde bir denizaltı oluşturulması planlandı. Kolordu düzenini değiştirmenin yanı sıra, çeşitli sistemler için çeşitli sistemler geliştirmek, füze silahlarını kontrol edebilecek bir savaş bilgisi ve kontrol sistemi oluşturmak gerekliydi. Ayrı olarak, sonar kompleksi kullanan füzeler için hedef belirlemesi gerekiyordu.
705A projesinin taslak bir sürümü, SKB-143'te geliştirilmiştir. Bununla birlikte, gelecekte, Donanma'nın emri ve gemi yapım endüstrisinin liderliği, bir tasarım bürosu için nükleer denizaltı projelerini roket silahlandırması ile birleştirmeye karar verdi. Altmışlı yılların ortalarında, yeni projedeki tüm materyaller, 112A projesinin yeni bir endeksi olan 705'i aldığı Gorky TsKB-686'e (şimdi Lazurit Merkezi Tasarım Bürosu) transfer edildi. Birçok nedenden dolayı, 705A / 686 projesi hiç bitmedi, ancak daha sonra çok amaçlı nükleer denizaltı projelerinde bazı gelişmeler kullanıldı.
Altmışlı yılların başlarında, balistik füze taşıyabilecek olan, Lira projesi temelinde bir denizaltı oluşturma önerisi vardı. "705B" endeksli proje SKB-143 tasarımcıları tarafından yaratıldı. Zaten yeteneklerin ilk analizi, 705 projesinin denizaltısının, balistik füzeleri taşıyabileceğini ancak bunun sonucu olarak boyutlarında bir artış ve koşma özelliklerinde bir bozulma olması gereken önemli gelişmelerden sonra olabileceğini gösterdi. Sorunun çözümü, Amerikan Polaris gibi, "Lyra" nın boyutlarına uyan boyutları olan yeni bir balistik füze olabilir. Bu durumda, yeterince yüksek bir su altı hızı korurken, denizaltının boyutunu biraz arttırmak ve onu sekiz füze ile donatmak mümkündü.
705B projesinin denizaltıları, D-27 kompleksinin P-5K füzelerini taşıyabilir ve kullanabilir. 1964'e göre, SKB-143 çalışanları, taslak tasarımında, füzelerin sayısı da dahil olmak üzere çeşitli detaylarda farklılıklar gösteren çeşitli varyantlar yarattı: bunlardan birinin mühimmat yükü, 12 üniteleriydi. Zaten 1962'te, 705B projesinin dokümantasyonu TsKB-16'e aktarıldı (daha sonra Malachit SPMBM'nin bir parçası olan Volna CPB'yi yeniden adlandırdı), geliştirmenin yeni bir 687 endeksi aldığı yer. Gelecek vaat eden bir denizaltı füzesi taşıyıcısının tasarımı 1969 yılına kadar devam etti ve ardından 667A projesi lehine kapatıldı.
Altmışlı yılların sonlarında, SKB-143, 705 projesini oluşturmak için çalışmaya başladı. “D” harfi projenin amacını tamamen yansıtan “önceden belirlenmiş” anlamına geliyordu. Altı adet torpido borusuna ek olarak yeni denizaltıların, 650 kalibreli mm'lik dört veya altı roketatar alacağı varsayılmıştır. Projeyi basitleştirmek ve sağlam gövdenin ciddi değişikliklerini ortadan kaldırmak için füzeli konteynırların doldurma çiti içine yerleştirilmesi gerekir. 705 projesinin temeli 705K projesiydi.
705 projesinin taslak bir sürümü 1970'te hazırdı ve iki yıl sonra Donanma komutu teknik görevi onayladı. Roket torpidoları şeklinde ilave silahlanmaya ek olarak, yükseltilmiş denizaltılar performansı artıran ve mürettebatın çalışmasını kolaylaştıran birkaç yeni sistem ve agrega alacaktı. 1974'in ilk çeyreğinde, SKB-143, düşünmek için güçlendirilmiş silahlandırmaya sahip gelecek vaat eden bir denizaltının teknik tasarımını sundu. Proje onaylandı, ancak bu tüm işleri durdurdu. Gelecek vaat eden bir teknenin uzun süredir devam eden gelişimi nedeniyle artık kullanıma uygun görünmüyordu.
Sitelerin malzemelerinde:
http://deepstorm.ru/
http://voencomrus.ru/
http://army.lv/ru/
http://русская-сила.рф/
http://oosif.ru/
http://kuleshovoleg.livejournal.com/