

Kazan Hanlığı; İdil, diğer adıyla Volga Irmağı kıyısındaki Kazan kentinde, 1437 yılında Altın Orda hükümdarlarından Toktamışın oğlu Uluğ Muhammed Han tarafından kurulmuştur. Yerleşim yeri olarak İdil yani Volga ve Kama ırmağı civarına yayılan hanlığın merkezi Kazan kenti idi. Bu bölge bugün Rusya Federasyonu içerisindeki Tataristan - Başkurdistan ve Çuvaşistan özerk Türk bölgelerini kapsamaktadır.
Kazan Hanlığını kuran Uluğ Muhammed Han, kendisini Altın Orda Hanlığının mirasçısı görüyor ve parçalanan ülkeyi tekrar birleştirmek istiyordu. Bu amaçla,1439 yılında Moskova kentinin kapılarına dayandı ve Moskova Knezliği, Kazan Hanlığının idaresine girdi. Uluğ Muhammed Hanın 1445 yılında ani ölümü üzerine oğlu Mahmut Han, 1462 yılında onun ölümü üzerine oğlu Halil ve daha sonra da 1467 yılında İbrahim Han, Kazan Hanı oldular. İbrahim Han zamanında iç karışıklıklar başladı. Bu karışıklıkları fırsat bilen Moskova Knezliği de Kazan Hanlığına müdahale etti. Moskova Knezliği, Türk hakimiyetinden 1480 yılında 3. İvanın iktidarı döneminde çıktı. Kazan Hanlığının iç karışıklıklarından faydalanan Ruslar, 1487 yazında Kazanı ele geçirdiler. Kenti yerle bir eden Ruslar, büyük katliamlar da yaptılar. Kazan kentinin düşmesinden sonra büyük kahramanlıklar gösteren Tatar, Çuvaş, Çirmiş ve diğer Türk boyları kaleler inşa ederek mücadelelerini sürdürdüler. Kazan Hanlığındaki taht mücadeleleri 1552 yılına kadar sürdü ve bu tarihte hanlık, Moskova Çarlığı tarafından ortadan kaldırıldı.
Bugün, Tataristan Cumhuriyetinin başkenti olan Kazan, yaklaşık 400 kilometrekarelik alanda, bir buçuk milyon nüfusa sahiptir. Şehir, Volga İdil nehrinin sol kıyısı ile Kazanka ırmağının iki kıyısına yayılmıştır.
Yapılan arkeolojik çalışmalara gore Kazanın tarihi, Milattan Önce 2000 yılına kadar uzanır. Milattan Sonra 1000 yılı sonlarına doğru bu topraklar İdil Bulgar Devletinin kuzey sınırını meydana getirmiştir.
Kazan kenti, adını Türkçede aynı anlamı taşıyan Kazan sözcüğünden almaktadır. Bir efsaneye göre, sefere çıkan bir kağan, nehire kazan düşürmüş, şehir de adını buradan almıştır. Bununla birlikte, bilim adamları kentin adının Kazan adlı bir hana dayandığını da ileri sürmektedirler. Kazan ismini tarihte ilk kez, Kazanka ırmağının kırk beş kilometre yukarısında kurulan İske Kazan yani diğer adıyla Eski Kazan şehriyle duymaktayız.
Kazan Avrupa ve Asya arasında bir köprü ve iki medeniyetin birleşme yeridir. Kazan, İslâm medeniyetinin maddi ve manevi mirasına sahip bir merkez görünümündedir. Kentte bulunan mimari değere sahip bir çok cami ve diğer dinlere ait mabetler, ona eşsiz bir görünüm kazandırmaktadır. Kazan kentinin surları, burçları, kentin eski Tatar kalesinin yerine inşa edilen Kremlin yani İçkale ve özellikle Süyümbike Minaresi, dikkat çeken tarihi eserleridir. Hanların sağlam sarayları ve prens konakları, göklere tırmanan tuğla minareli ve duvarlarla çevrilmiş camiler, Kazana eşsiz bir görünüm kazandırmaktadır. Maden işlemeciliği, ateşli ve kesici silahlar üretimi, gemicilik, kuyumculuk sanatı, taş üzerine oymacılık gibi alanlarda Kazan, çok ileri bir seviyededir. Kazan Kremlini ve çevresinde çeşitli yıllarda yapılan arkeolojik araştırmalar, Kazan mimarisinin muazzam özelliklere sahip olduğunu göstermektedir. Çok sayıda motiflerin kullanılması ve duvarların Endülüs çinisi ve mozayiğiyle kaplanması nedeniyle kent, çok özel bir görünüme sahiptir.
Kazanda 18.yüzyılın ortalarında açılan Gimnaziye, eğitimin gelişmesinde büyük bir yere sahiptir. Ayrıca, Kazanın Rusyanın doğusunda büyük bir kültür merkezi haline gelmesinde, Kazan Üniversitesinin rolü büyüktür. Üniversitenin tüzüğü 14 Şubat 1805te imparator l. Aleksandr tarafından kabul edilmiş ve aynı gün eğitime açılmıştır. Rusyanın en eski üniversitesine sahip Kazan, 2004 yılında üniversitenin kuruluşunun 200. yılını kutlamıştır.
Kentteki 15 caminin bir çoğu mimari bakımdan oldukça önemli bir değere sahiptir. Camilerin hepsinde kendine ait medrese vardır. Bu medresede yetişen alimler büyük bir bilim adamı olan, Alimcan Barudinin yönetimindeki Muhammediye medresesi Türkistan halkları arasında eğitimin yayılmasını sağlamıştır. Kazan matbaalarında basılan kitaplar en ücra köylere kadar ulaşmıştır. Özellikle Kazana karşı büyük bir sevgi besleyen ve yazdığı şiirlerde ondan bahseden Abdullah Tukay gerek Kazanda gerek Anadoluda tanınmış şairlerdendir.
Kazan Türklüğünün fikri anlamda yenileşme hareketini başlatan; Abdünnâsır Kursavi, Hüseyin Feyizhanî, Kayyum Nasırî, Şahebettin Mercani, Musa Carullah Bigi, Abdürreşit İbrahim, Hadi Atlasî, Fatih Kerimî, Abdullah Tukay, Fatih Emirhan, Kerim Tinçur, Hadi ve Sadri Maksudîler, Yusuf Akçura, Ayaz İshakî, Battal Taymas ve Sultan Galiev gibi yazar, edip, bilim ve devlet adamları, Kazan kentinin ünlü simalarıdır. Usul-i cedit fikriyatçılarının sesleri de Kazanda yükselmiş ve bütün Türk illerinde yankılanmıştır. 19. yüzyıl ortalarından 20. yüzyılın başlarına kadar Kazanda Mercanî,Barudî, Ayaz İsakî, Sadrî ve Hadi Maksudiler, Yusuf Akçura, Fatih Emirhan, Abdulla Karîlerin adları zikredilmeden Kazandaki fikir faaliyetlerini anlatmak imkansızdır.
Kazan kentinin kuruluşunun 1000. yılı 2005 yılının Ağustos ayında kutlanmıştır. Günümüzde Kazan şehri, dünya çapında önde gelen ekonomi, ticaret, bilim, sanayi ve kültür merkezlerinden biridir.
Kazan Hanlığının 1552 yılında ortadan kalkması ile 1000 yıl boyunca Türk nehri sayılan İdil, bu özelliğini yitirmiştir.Ruslar, İdil boyunca güneye inerek 1556da Astarhanı ele geçirdiler ve Hazara ulaştılar. Daha sonra da Kuzey Kafkasyaya indiler. Böylece Osmanlı Devleti ile Rusya arasındaki ilk temaslar başladı. Osmanlı Devleti, Kazan ve Astarhan Hanlıklarını canlandırmak istedi ve 1569da Astarhana bir sefer düzenlendi. Ancak Osmanlı Devleti 1571 yılında İnebahtıda bir yenilgiye uğramış, aynı yıl Kıbrıs seferine başlanmıştır. Böylece Kazan Türkleri kendi kaderleri ile başbaşa kaldılar.
Kazan Türkleri, 365 yıl süren Rus esaretine rağmen millet olma şuurunu kaybetmemişlerdir. Bu bilinç çerçevesinde Osmanlı Devletindeki fikir hareketlerini yakından takip etmiş ve gerek Osmanlı gerekse Türkiye Cumhuriyeti döneminde Türk kültür ve siyasi hayatına önemli katkılarda bulunmuşlardır.
KAYNAKÇA
1. Osmanlı Belgelerinde Kazan, Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Ankara, 2005
2. Ali Güler, Suat Akgül, Türklük Bilgisi, Ankara, 2001
3. Erdoğan Merçil, Müslüman Türk Devletleri Tarihi, Ankara, 2000
4. Erdal Aksoy, İbrahim Maraş, İsmail Türkoğlu, Günümüz Tataristanının Sosyal ve Kültürel Yapısı (Kazan Örneği), Ankara, 2003
5. Ali Yiğit, Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadıkları Bölgelerin Coğrafyası, Elazığ, 1996
6. TİKA Avrasya Bülteni, Temmuz, 2005, Sayı 36
Kaynak: Türk Ocakları