Örümceklerin yalnız yaşadıktan ve yamyam olduktan inanışı yaygındır. Buna rağmen, bazı örümcek türlerinde bin kadar örümcek bir araya gelerek koloniler oluşturur. Örümcek kolonileri böceklerinkinden çok farklıdır: örümcek kolonilerinde. örümcek ağı önemli rol oynar. Dünyada, ekvatordan kutuplara kadar dağılmış 30.000 örümcek türü yaşamaktadır. örümcekler diğer böcekleri yiyerek karınlarını doyururlar… örümcek ya avının peşine takılıp onu kovalar (sürekli avı) veya avına ağlı ya da ağsız bir tuzak kurar. Çayırlarda örümcek sayısı m2‘de 100-150’ye ulaşır, bu nedenle bazı araştırmacılar örümcekleri, zararlı böceklere karşı biyolojik savaşta kullanmak istemişlerdir.
Örümcekler hemcinslerine katlanamazlar, bu nedenle yalnız yaşayan hayvanlardan sayılırlar, örümcek kolonileri, ilk kez 1809’da Azara ve 1845’de Darwin tarafından tanımlandığında, örümcek bilginleri (araknolojist) buna inanamamışlardı. Bugün, özellikle tropiklerde yaşayan 30 kadar örümcek türünün toplu halde yaşadığı (koloni yaptığı) bilinmektedir. Aslında bütün örümcekler kısa süren bir toplu yaşamadan geçer. Önce Koza içinde ve sonra ortak bir ağ üzerinde veya annelerine değerek.
Yatay örümcek ağı üzerindeki dikey iplikler, uçan böcekler bu dikey ipliklere çarpıp sendeler ve yatay ağa düşer, kurbanın çırpınmalarından doğan titreşimler ağda yayılır ve 1-50 örümcek kurbanın üzerine çullanır. Bazı türler (Stegodyphus sarasinorum ve Mallos gregalis) yapışkan iplikçiler salgılayarak kurbanlarının ağa yapışmasını sağlar.
Sosyal ve sub sosyal örümcekler bir arada iki alt gruba ayrılır: Bölgecilik (territorialism) uygulayanlar ve uygulamayanlar. Bölgeci örümcekler toplu halde yaşarsa da, her örümcek kendi ağına sahiptir ve onu korur; yani ağına diğer örümcekleri sokmaz. Aksine, diğer bazı örümcekler geniş bir ağ üzerinde bir arada yaşarlar; erkekler, dişiler ve gençler bir aradadır (Bazı Agelena, Stegodyphus, Mattos ve Anelosimus türleri). Bu türler, iki bölümden oluşan, büyük, ipeksi bir yuva yaparlar Birbirine açılan ipeksi koridorlardan oluşan asıl yuva ve böcek avlamak için tuzak.
Tropik ormanlarda yaşayan Agelena consociata 1ar 5 m2 büyüklükte yatay bir ağ örerler, bu ağ ile sarmaşıklar arasında yüzlerce dikey ağ iplikçiği gerilidir. Bu dikey iplikçiklere çarpan böcekler, sendeleyerek yatay ağa düşer, ağda yaşayan sayıları 15-1000 arasında değişen örümcekler, hemen kendilerine bir ziyafet çekerler. Gündüz, ortada örümcek görülmez, hepsi yuvalarında uyurlar. Gün batınca, örümcekler yuvalarından çıkıp dikey ipliklere tırmanır, onlan onarır, kuvvetlendirir ve büyütür. Bütün gece avla geçer. Ağa düşen böceğin oluşturduğu titreşimleri algılayan örümcekler avın başına üşüşür, bir kaçma-kovalama başlar, örümcekler önce kurbanın ayaklarını ve kanatlarını yakalayarak, onu hareketsiz hale getirirler ve sonra ısırırlar; ısırmalar sonucu av felç olur. Bundan sonra, av yuvaya getirilip topluca yenir.
Örümcek toplumlarında karınca, termit ve arı toplumlarından görülen kraliçe (yumurtlayıcı iri böcek) ve işçi (kısırdırlar, yumurta ve larvalara bakarlar, yuvayı korurlar ve besin sağlarlar ayırımı yoktur, örümceklerin hepsi birbirine benzer ve aynı işi yapar. Arı, karınca ve termitlerde işbölümü, feromanlar, değmeler ve titreşimlerle sağlanır. Yalniz yaşayan örümcekler yamyamdır, ağına giren başka örümcekleri yer. Toplu halde yaşayan örümcekler ise birbirlerini ısırmazlar. Bu anlaşma 4 tip olayla sağlanır: Ağın titreşimleri, davranışsal bir cevap, dokunma uyarıları ve kimyasal bir madde (sosyal feromon). Ağ üzerinde yürüyen bir örümceğin oluşturduğu titreşimler, ağdaki diğer örümceklerce “bu bizden” şeklinde algılanır, dolayısıyla örümcekler birbirine saldırmazlar. Bazen ağa iri bir av düştüğünde, örümcekler aldanıp birbirini takip edebilirler, fakat örümceğin biri diğerini yakaladığında, yakalanan örümcek taş gibi hareketsiz kesilir bu davranış şekli, takip edilen böceğin “av” değil bir “hemcins” olduğunu anlatır, örümcek, “hemcins”inin kıllarını ön ayakları ve duyargaları ile yoklayarak, onun kendi tarafından olduğunu anlar. Ayrıca toplu halde yaşayan örümcekler bir feromon salgılayarak, hemcinsleri tarafından ısınlmayı önlerler.
örümceklerin bir arada kalışı nasıl sağlanır? Termit ve karıncalarda olduğu gibi, örümceklerde de bireysel birbirine çekilir, bu çekilme sekse bağlı olmayıp, muhtemelen ağdaki titreşimlerle ilgilidir. Ağın ipeksi yapısı, koridor ve yuvaları da örümcekleri çeker.
Örümcekler davranışlarını ağlarından aldıktan titreşimlere göre ayarlarlar, böylece 8 mm büyüklükteki Agelena consociata’lar, 3-4 cm uzunluğundaki böcekleri avlayabilirler, yalnız yaşayan Agelenalar bunu asla yapamazlar.
örümcek toplumlarında % 4-10 oranında erkek, % 90-96 oranında dişi bulunur, bunun nedeni erkeklerin, üremeyi sağlama dışında bir iş görmemeleridir. Dişiler avı taşıma sırasında protokole uyarlar Avı taşıma hakkı, öncelikle en usta avcı olan dişilerindir. Bazı eşekarılarında (polist’ler) olduğu gibi, dişilerin bir bölümü otoriterdir; bunlar aynı zamanda en (azla yumurta yapan, avı taşımada ve yemede önceliği olan “baş kadınlardır. Yaşa göre de bir İşbölümü görülür, tuzak ağlarını örme işi erişkin dişilere bırakılmıştır, gençlere ağ ördürülmez. Zar kanatlılardan (arı, kannca vb) farklı olarak, toplu halde yaşayan örümcekler yavrularına özel bir ilgi göstermez. Agelena consociata türünün dişileri, felç halindeki avı yavrulara bırakarak onların beslenmesini sağlar, Anelosımus exımius ise yediği yemekten yavrularının önünde kusarak, onları besler. Baa türlerde yavrular, annelerinin ağına değen ağlar örerek koloni oluşturur. Bir erişkin, bulunduğu koloniyi terkedip yeni bir koloni oluşturabilir.
Bölgecilik güden örümceklerde çok sayıda ağ birbirlerine ipeksi ipliklerle bağlanmıştır. Genellikle her ağda tek bir örümcek yaşar ve başka örümcekleri ağına sokmaz bazı türlerde ise tek bir ağda bir erkek, bir dişi ve birçok yavru yaşar. Kurt kurdu yemez diye bir atasözü vardır. (Her kural gibi bununda istisnaları görülmüştür) Feromonlar sayesinde toplu halde yaşayan örümceklerde birbirini yemiyor, sıra insanların birbirini yemesini önleyici bir feromon bulmaya geldi, belki de…
Doç. Dr. Selçuk ALSAN