5 Maddede Gavrilo Princip’in Birinci Dünya Savaşını Başlatan Suikastı
Özellikle 20. yüzyılda suikastler herhangi bir meseleye dikkat çekmek için kullanılan yaygın ve şiddet eğilimli bir eylemsellik türü olarak karşımıza çıkar. Dönem içerisinde baktığımızda bunun birçok örneği mevcuttur. 1905’te Ermeni Devrimci Federasyonu tarafından II. Abdülhamid’e karşı düzenlenen bombalı saldırı, İtalyan Kralı Umberto’nun 1900’de anarşist Gaetano Bresci tarafından öldürülüşü, U.S. Başkanı William McKinley’in 1901’de Polonyalı Leon Czolgsz tarafından suikaste uğraması, üst düzey siyasi suikastlerin bazılarıdır. Ancak Balkanlar’daki göze çarpmayan orta ve küçük seviyedeki siyasilere düzenlenen suikast sayısı ortalığı yangın yerine çeviren cinstendi. Sadece Makedonya’da gerçekleşen siyasi suikast sayısı ayda üç haneli rakamları buluyordu. Bu yangın yerinin ortasında gerçekleşen suikastlerden biri var ki dünyayı geri dönülemez bir yola soktu ve küresel bir savaş çıkmasına neden oldu. 28 Haziran 1914 yılında 19 yaşındaki genç bir Sırp olan Gavrilo Princip’in, Avusturya-Macaristan veliahtı Arşidük Fransuva Ferdinand’a ve karısına karşı gerçekleştirdiği suikast Birinci Dünya Savaşı’nın fitilini ateşledi.
1. Suikastı gerçekleştiren Gavrilo Princip’in benliğinin oluşması
Gerçekleştirilen bir eylemin daha çok sonuçlarıyla ilgilensek de kişileri o eyleme götüren süreçleri ve nedenleri hep göz ardı ederiz. Hele ki bu olay iki kişinin ölümüyle sonuçlanıp Birinci Dünya Savaşı’na yol açıyorsa. Ancak biz yine de Princip’i kısaca tanıyıp onu suikaste götüren süreci bilmenin faydalı olacağı kanaatindeyiz. Birinci Dünya Savaşı’nın fitilini ateşleyen adam olarak tanınan Gavrilo Princip, postacı bir babanın yaşayan 3 çocuğundan biridir. Yoksul bir ailenin çocuğu olan Princip, maddi imkânların kısıtlı olmasına rağmen ilköğrenimini Tuzla’da tamamlamasının ardından Bosnasaray’a mektebe giderek burada devrimci fikirler edindi. Ancak ilerleyen dönemlerde ateşli bir Sırp milliyetçisi olan Princip, Sırp ordusuna katılma arzusunda bulundu fakat fiziki yetersizlikten dolayı kabul edilmedi. Sırp milliyetçiliğini etkilemeyen bu olayın ardından siyasi davasına devam eden Gavrilo Princip, Sırbistan’da katıldığı “Kara El” gizli örgütü ile Güney Slavlarını birleştirmek ve Slav devletlerinin birliği ile “Büyük Sırbistan” için faaliyetlerde bulundu. Bu suikast neticesinde Birinci Dünya Savaşı’nın başlamasına neden olan Gavrilo Princip, suikast sonrası silahıyla öldürmek istese de başarılı olamadı. Gerçekleştirdiği suikast eyleminden dört yıl sonra tüberküloz hastalığından dolayı yaşamını yitirdi.
2. Suikastın muhtemel sebepleri
Dünya ve insanlık açısından kötü sonuçlar doğuran küresel bir vakanın fitili ateşleyen suikastın gerçekleşmesinin bir nedeni olmalıydı. Ancak olayın büyüklüğünden dolayı bu sebepler şehir efsanelerine dönmüştü ve çeşitli söylentiler kulaktan kulağa yayılıyordu. Suikast faili Princip, yargılandığında; “güya ma’ruz-ı tecavüz ve tazyik olan Sırp milletinin intikamını almak için ricalden birini revolverle öldürmek niyetinde bulunduğunu” belirtir. Ancak tek ve asıl sebep bu değildir. Özellikle dönemin gazetelerinde suikastın sebepleri ciddi bir propaganda eşliğinde ele alındı. Bosna ve Hersek’in ilhakı, Sırp milliyetçiliği ve Güney Sırpları’nın Sırbistan’la birleşme hayali, Arşidükün Trializm politikası, Kara El örgütünün faaliyetleri, Sırbistan matbuatının Sırp miliyetçiliği propagandası işaret edilen sebepler arasında gösterilmektedir.
3. Suikastın gerçekleştiği o kanlı gün: 28 Haziran 1914
28 Haziran 1914 sabahı, güneşli bir gün, temiz bir hava… Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun varisi Arşidük Fransuva Ferdinand ve refikası resmi ziyaretleri gerçekleştirmek için yola koyuldu. Arşidük ve eşini selamlamak isteyen halk yolun iki tarafında kitleler halinde toplanarak onları selamlama gayretindeydi. Ancak bu yoğun ve ilgili kalabalığın içinde suikast planı yapan milliyetçi Sırplar da bulunuyordu. Yedi araçlık konvoy Appel İskelesi boyunca harekete başladı. Konvoy ağır ağır ilerlerken pusuya yatan ilk suikastçi Mehmed Mehmedbasic hedefin gerisinde kaldı ve kendine biçilen görevi yerine getiremedi. Konvoy hareket halinde ilerlemeye devam ediyordu. Plana dahil olan ilk üç suikastçi ne kadar kendilerini şartlandırsa da suikastı gerçekleştirecek cesareti kendilerinde bulamamışlardı. Konvoy Cumurja Köprüsü’ne yaklaştığında ise diğer bir suikastçı Nedjelko Cabrinoviç sahneye çıktı ve araca bombalı saldırı düzenledi. Ancak Ardişük ufak bir kol hareketiyle bombayı uzaklaştırdı ve hızlıca araçlarla o bölgeden uzaklaştırıldı. Arşidük Ferdinand, olay sonrası belediye binasına gelerek burada “demek sizin memleketinizde insanı bombalarla karşılarlar” diyerek olayı hafife aldı. Belediye binasında ziyaret programını değiştirerek yaverini hastanede ziyarete karar verdi. Ancak bu gerçekten iyi bir karar değildi. Eşi ile birlikte hastaneye giderken Latin Köprüsü’nde yolun sağ tarafında tarihi savaşın fitilini ateşleyen Gavrilo Princip bekliyordu. Hedefine avını bekleyen yırtıcı gibi odaklanan Princip, uygun açıyı bulur bulmaz yaklaşık üç metre mesafeden silahını ateşledi. Silahtan çıkan ilk mermi Düşesi karnından vurdu, ikincisi ise Arşidük’ün şahdamarını kesti. Bu kanlı girişim sonucunda 50 yaşında olan Avusturya-Macaristan tahtının varisi Arşidük Fransuva Ferdinand ve 46 yaşındaki refikası Düşes Hohenberg öldü.
4. Suikastçilerin yakalanışı ve yargılanışı
Arşidük Fransuva Ferdinand ve Düşes Hohenberg’in ölümüyle sonuçlanan suikast girişiminin zanlıları kısa süre içerisinde yargılanmaya başladı. Yakalanan bombacı, katil zanlısı ve arkadaşlarının Sırp olması ise hadiselerin seyrini farklı bir boyuta taşıyarak daha da politikleştirdi. Mahkeme süreci, Avusturya-Macaristan Hükümeti’nin tavrı ve diğer devletlerin de işin içine dâhil olması sorunu çözülmekten öte iyice çözümsüz bir hale getirdi. Yargılaması süren Sırp suikastçı Princip mahkemesindeki ifadesinde şu sözlere yer verdi: “Veliahdı vatanın en büyük düşmanı olarak biliyorum. Çünkü bütün Güney Slavlarının birleşmesine mani olmak istiyordu.” Yapılan soruşturmanın ardından suikastın “Kara El” örgütü tarafından Belgrad’da planlandığı ve silahların Karaguyevaç Sırp Silah Fabrikası’ndan geldiği belirlendi. Suikast girişiminde bulunan üç zanlı Gavrilo Princip (19 yaşında), Nedjeljko Cabrinovic (19 yaşında), ve Trifko Grabez (19 yaşında) idamla yargılansalar da reşit sayılmadıklarından idam cezasından kurtuldular ve 20’şer yıl hapisle cezalandırıldılar. Ancak cezaevi koşulları onların çok fazla yaşamasına müsaade etmedi. Bombayı atan Nedjeljko Cabrinovic 1916 yılında, Trifko Grabez 1918 yılında, suikastı gerçekleştiren Gavrilo Princip ise zindanda 28 Nisan 1918’de tüberküloz hastalığından öldü. Geriye ise miras olarak dönüşü olmayan ağır savaş izleri kaldı.
5. Suikastın savaş için fırsata dönüşü
Tabi ki savaş sadece 19 yaşındaki bir gencin gerçekleştirdiği suikast yüzünden çıkmadı. Dünya’nın, özellikle de Avrupa’nın savaşa tutuşması için bir nedene ihtiyacı vardı. Bu nedeni de Princip gerçekleştirdiği suikastle var etti ve savaşın fitilini ateşledi. Gerçekleşen suikast, İttifak ve İtilaf devletleri tarafından eski hesapların halli için bir fırsat olarak görüldü. Savaşa giden basamaklarda adımlar çoktan atılmaya başlanmıştı. Avusturya’nın 28 Temmuz’da Sırbistan’a ilan-ı harbinin ertesi günü Rusya, genel seferberlik ilan etti. Rusya’nın bu seferberlik ilanı Almanya’yı da harekete geçirdi, 1 Ağustos’ta Rusya’ya; 3 Ağustos’ta ise Fransa’ya savaş ilân etti. İngiltere’nin 5 Ağustos’taki Almanya’ya savaş ilânı ile birlikte İtilaf ve İttifak devletleri arasında sonuçları tüm yüz yıl boyunca görülecek, tarihinin en büyük ve yıkıcı ilk savaşı başladı.
Kaynakça
Meryem Günaydın, Arşidük Fransuva Ferdinand Suikastı, Akademik Bakış Dergisi, 2014, sayı.8
Ahmet Yurttakal, Suikast, İttifak ve Seferberlik: Birinci Dünya Savaşı Nasıl Başladı?, Beyaz Tarih, Erişim Tarihi: 28.06.2018
DİĞERLERİ
Yabancı Seyyahların Sözleriyle İstanbul
Tarih boyunca üç İmparatorluğa başkentlik yapmış İstanbul, güzelliğiyle her dönem şairleri tarafından kendisine hayranlık uyandırmıştır. Bulunduğu konum itibariyle doğu batı arasında bir kesişme noktası olan ve evvel zamanda bir kayık ile sonra bir yelkenliyle, feribotla ve araba ile derken kolayca kıta değiştirme imkanının olduğu bu şehir kendisini ziyaret eden her insanın aklında hayranlık hissi, şehirden ayrılan her insanda ise özlem duygusunu miras bırakır. Yabancı seyyahların yazdığı mısralardan derlenen sözler İstanbul'un sadece bir şehir olmadığı izah ediyor.
Büyük Sanatçıların Gizli Hayatları
Bütün ressamlar eziyetli, acı ve zor bir hayat yaşamadı. Ancak en meşhur sanatçıların bunalımlı bir yaşam sürdüğü ve birçoğunun mutlu sonla biten bir hayatının olmadığı bilinir. Buna en iyi örnek ise Hollandalı ressam Rembrandt’ın zirvede olan sanat hayatının birden bire yerle bir olması ve sefil bir halde ölmesidir. Kimi büyük sanatçılar suikasta kurban gitti, kimi (Van Gogh gibi) kendi uzuvlarını kesti. Kimi türlü ailevi sıkıntılar çekerken kimi sıra dışı eğilimlere sahipti. Bu yazıda belli başlı sanatçıların sıra dışı hikayelerine değineceğiz. Okullarda hocaların anlatmak istemedikleri sanatçıların hayatlarından birer parça olan bu hikayelerin es geçildiği bölümleri şimdi okuyacak ve kesinlikle sanata aynı gözle bakamayacaksınız.
Birlik Ve Beraberliğimize Armağan Edilen 10 Şiir
Şiir hakkında toplum için mi yoksa sanat için mi olduğu tartışmaları devam ededursun edebiyat tarihimiz milli bağlılığın şiirsel anlatımları ile ilgili örneklerle dolu. Pesendi'den, Akif'e, Cahit Sıtkı'dan, Nazım'a birlik ve beraberliği konu edinen şairlerimizin şiirlerini sizler için derledik.
20 Yıl Sonra Bosna; Anmak için değil, Unutmamak İçin
İnsanlık tarihi, 11 Temmuz 1995 günü Balkanların en kara günlerinden birini yaşadı. Srebrenitsa Katliamı, İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Avrupa'da işlenen en büyük insanlık suçu olarak hafızlara kazınırken, geride tarifsiz acılar bıraktı. Ve bir de Bosnalı küçük kızın cümlesini; "Çocukları küçük kurşunla öldürürler değil mi anne?"
7 Maddede Kız Kulesi’nin Tarihsel Serüveni
Boğazın serin sularının Marmara Denizi’ne açıldığı yol gösterici bir noktada bulunan Kız Kulesi, yüzyıllardan beri farklı medeniyetlere ev sahipliği yaptı, farklı amaçlarla kullanıldı ve birçok efsaneye konu oldu. Deniz ulaşımını kullananların çok yakından tanıdığı, gün aşırı görülmesine rağmen seyrine doyulamayan Kız Kulesi, özellikle Üsküdar ilçesinin sembolü haline geldi.
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun