Malnütrisyon Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Tedavisi
Malnütrisyon yetersiz beslenme veya kötü beslenme olarak tanımlanır, belirli besinlerin çok az veya çok fazla alınıp alınmadığını ifade eder. Gelişim sorunları, göz problemleri, diyabet ve kalp hastalıkları gibi ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir.
Malnütrisyon dünya çapında milyarlarca insanı etkiler. Bazı popülasyonların, çevrelerine, yaşam tarzlarına ve kaynaklarına bağlı olarak belirli tipte malnütrisyon geliştirme riski yüksektir.
Bu yazıda malnütrisyonun türleri, semptomları ve nedenleri anlatılmakta, önleme ve tedavi hakkında bilgi verilmektedir.
Malnütrisyon Nedir?
Malnütrisyon, besin eksikliğinden veya aşırı tüketimden kaynaklanan bir durumdur. Malnütrisyon türleri şunlardır:
Yetersiz beslenme:
Bu tip kötü beslenme, yeterli protein, kalori veya mikro besin almamaktan kaynaklanır. Düşük ağırlık-boy (aşırı zayıflık), yaş için boy (bodurluk) ve yaşa göre kilo düşüklüğüne (yetersiz) yol açar.
Aşırı beslenme:
Protein, kalori veya yağ gibi bazı besin maddelerinin aşırı tüketilmesi de yetersiz beslenmeye yol açabilir. Bu genellikle aşırı kilolu veya obezite ile sonuçlanır.
Yetersiz beslenen insanlar genellikle vitamin, mineral, özellikle demir, çinko, A vitamini ve iyot gibi eksikliklere sahiptirler. Ancak aşırı beslenmeyle birlikte mikrobesin eksiklikleri de ortaya çıkabilir.
Aşırı kalori tüketimi sonucunda fazla kilolu veya obez olmak, ancak aynı zamanda yeterli vitamin ve mineral almamak mümkündür.
Çünkü, kızartma ve şekerli gıdalar gibi aşırı beslenmeye katkıda bulunan gıdalar, kalori ve yağ bakımından yüksektir, ancak diğer besin maddelerinde düşüktür.
Belirti ve Bulgular
Malnütrisyon belirtileri ve semptomları türe bağlıdır.
Yetersiz Beslenme
Yetersiz beslenme, gerekli besin maddelerini alamamaktan kaynaklanır. Bu aşağıdaki belirtilere neden olabilir:
- Kilo kaybı
- Yağ ve kas kütlesinin kaybı
- İçi boş yanaklar ve içe batmış gözler
- Şişkin bir mide
- Kuru saç ve cilt
- Gecikmiş yara iyileşmesi
- Yorgunluk
- Konsantrasyon zorluğu
- Sinirlilik
- Depresyon ve kaygı
Yetersiz beslenen kişilerde bu semptomlardan bir veya birkaçı olabilir.
Şiddetli bir protein eksikliği olan Kwashiorkor, sıvı tutulmasına ve çıkıntılı bir karına neden olur. Öte yandan, şiddetli kalori eksikliğinden kaynaklanan marasmus, aşırı zayıflığa ve önemli yağ ve kas kaybına yol açar.
Yetersiz beslenme ayrıca mikrobesin eksikliğine de yol açabilir. En yaygın eksikliklerden bazıları ve semptomları şunlardır:
A Vitamini:
Göz kuruluğu, gece körlüğü, artan enfeksiyon riski.
Çinko:
İştah kaybı, büyümenin gecikmesi, yara iyileşmesinin gecikmesi, saç dökülmesi, ishal.
Demir:
Bozulmuş beyin fonksiyonu, vücut ısısını düzenleme sorunları, mide problemleri.
İyot:
Büyümüş tiroid bezleri (guatr), tiroid hormonu üretimini azaltır, büyüme ve gelişme sorunları ortaya çıkar.
Yetersiz beslenme, ciddi fiziksel sorunlara ve sağlık sorunlarına yol açtığı için, ölüm riskini artırabilir.
Aşırı Beslenme
Aşırı beslenmenin ana belirtileri aşırı kilolu ve obez olmaktır, fakat aynı zamanda besin eksikliğine de yol açabilir.
Araştırmalar, aşırı kilolu veya obez olan kişilerin, normal kilolu olanlara kıyasla, belirli vitamin ve minerallerin yetersiz alım ve düşük kan seviyelerine sahip olma olasılığının daha yüksek olduğunu göstermektedir.
Bir çalışmada 285 ergen, obez kişilerde A ve E vitaminlerinin kan düzeylerinin normal kilolu olanlarınkinden % 2-10 daha düşük olduğunu bulmuştur.
Bunun nedeni, aşırı kilolu ve şişmanlığın, kalori ve yağ oranı yüksek olan fakat diğer besin maddelerinde düşük olan hazır ve işlenmiş gıdaların aşırı tüketilmesinden kaynaklanabileceğidir.
Malnütrisyonun Değerlendirilmesi
Malnütrisyonu tanımlamak için kullanılan araçlar kilo kaybı ve vücut kitle indeksi (BMI) çizelgeleri, mikro besin durumu ve fiziksel muayeneler için kan testleridir.
Kilo kaybı ve yetersiz beslenme ile ilişkili diğer semptomlarınız varsa, doktorunuz mikro besin eksikliklerini tanımlamak için ek testler isteyebilir.
Öte yandan aşırı beslenmeden kaynaklanan besin eksikliklerinin belirlenmesi daha zor olabilir.
Aşırı kilolu veya obez iseniz ve çoğunlukla işlenmiş ve hazır yiyecekler tüketiyorsanız, yeterli vitamin veya mineral elde edemeyebilirsiniz. Besin eksikliğinizin olup olmadığını öğrenmek için beslenme alışkanlıklarınızı doktorunuzla görüşün.
Uzun dönemde etkiler
Malnütrisyon, hastalıkların ve kronik sağlık durumlarının gelişmesine yol açabilir.
Malnütrisyonun uzun vadeli etkileri arasında daha yüksek obezite, kalp hastalığı ve diyabet riski bulunmaktadır.
Araştırmacılar, çocukluk döneminde yetersiz beslenmenin, daha sonraki yaşamlarında kronik hastalıkların ortaya çıkma olasılığını artırabilecek metabolizmada değişikliklere neden olduğundan şüpheleniyorlar.
Malnütrisyon ayrıca belirli sağlık sorunlarının gelişimine katkıda bulunabilir. Özellikle, aşırı kilolu veya obez çocuklarda daha yüksek kalp hastalığı ve tip 2 diyabet riski vardır.
369,000 çocuk üzerinde yapılan bir çalışmada, obez olanların, normal VKİ’leri olan akranlarına kıyasla tip 2 diyabet geliştirme olasılığının dört kattan fazla olduğu bulunmuştur.
Malnütrisyonun uzun süreli etkileri bazı hastalıklara yakalanma riskini artırabileceğinden, yetersiz beslenmenin önlenmesi ve tedavi edilmesi kronik sağlık durumlarının yaygınlığını azaltmaya yardımcı olabilir.
Malnütrisyonun Ortak Nedenleri
Malnütrisyon, çevresel, ekonomik ve tıbbi durumlardan kaynaklanabilecek dünya çapında yaşanan bir sorundur.
DSÖ, 460 milyondan fazla yetişkin ve 150 milyon çocuğun yetersiz beslendiğini, iki milyardan fazla yetişkin ve çocuğun aşırı kilolu veya obez olduğunu tahmin etmektedir.
Malnütrisyonun yaygın nedenleri şunlardır:
Gıda güvensizliği veya yeterli ve uygun fiyatlı yiyeceklere erişim eksikliği:
Gelişmekte olan ve gelişmiş ülkelerdeki gıda güvensizliğini malnütrisyona bağlayan çalışmalar vardır.
Sindirim sorunları ve besin emilimi ile ilgili sorunlar:
Crohn hastalığı, çölyak hastalığı ve bağırsaklarda bakteriyel aşırı büyüme gibi malabsorpsiyona neden olan durumlar, yetersiz beslenmeye neden olabilir.
Aşırı alkol tüketimi:
Aşırı alkol kullanımı, protein, kalori ve mikro besin maddelerinin yetersiz alımına yol açabilir.
Ruh sağlığı bozuklukları:
Depresyon ve diğer akıl sağlığı koşulları yetersiz beslenme riskini artırabilir. Bir çalışmada, depresyonlu kişilerde malnütrisyon prevalansının sağlıklı bireylere göre % 4 daha yüksek olduğu bulunmuştur.
Gıdaların elde edilememesi ve hazırlanamaması:
Çalışmalar, zayıf beslenme, zayıf hareketliliğe sahip olma ve yetersiz beslenme için risk faktörleri olarak kas gücünün bulunmadığını belirlemiştir. Bu sorunlar gıda hazırlama becerilerini bozar.
Risk altındaki popülasyonlar
Malnütrisyon, dünyanın her yerindeki insanları etkiler, ancak bazı popülasyonlar daha yüksek risk altındadır.
Yetersiz beslenmeye eğilimli popülasyonlar şunlardır:
Gelişmekte olan ülkelerde ya da gıdaya sınırlı erişime sahip bölgelerde yaşayan insanlar:
Yetersiz beslenmeyle ilgili ve mikro besin eksiklikleri özellikle Sahra altı Afrika ve Güney Asya’da yaygındır.
Özellikle çocuk ve hamile ya da emziren kadınlar olmak üzere besin ihtiyacı artan bireyler:
Gelişmekte olan bazı ülkelerde, hamile ve emziren annelerin % 24–31’i yetersiz beslenmektedir.
Yoksulluk içinde yaşayan veya düşük gelirli insanlar:
Düşük sosyoekonomik durum yetersiz beslenmeyle ilişkilidir.
Yaşlı yetişkinler, özellikle de yalnız yaşayan veya engelli olanlar :
Araştırmalar, yaşlı yetişkinlerin % 22’sinin yetersiz beslendiğini ve % 45’inin yetersiz beslenme riski altında olduğunu göstermektedir.
Besin emilimini etkileyen sorunları olan insanlar :
Crohn hastalığı veya ülseratif koliti olan kişiler, bu koşulları olmayanlara göre malnütrisyona sahip olma ihtimali dört kat daha fazla olabilir.
Önleme ve Tedavi
Malnütrisyonun önlenmesi ve tedavi edilmesi, altta yatan nedenlerin ele alınmasını içerir.
Devlet organları, bağımsız kuruluşlar ve okullar yetersiz beslenmenin önlenmesinde rol oynayabilir.
Araştırmalar, malnütrisyonu önlemenin en etkili yollarından bir kısmının yetersiz beslenme riski taşıyan popülasyonlara demir, çinko ve iyot hapları, gıda takviyeleri ve beslenme eğitimi vermeyi içerdiğini ortaya koymaktadır.
Ek olarak, aşırı beslenme riski olan çocuklar ve yetişkinler için sağlıklı gıda seçimlerini ve fiziksel aktiviteyi teşvik eden müdahaleler aşırı kilo ve obeziteyi önlemeye yardımcı olabilir.
Yeterli karbonhidrat, protein, yağ, vitamin, mineral ve su içeren çeşitli yiyeceklerle beslenmek de yetersiz beslenmenin önlenmesine yardımcı olabilir.
Diğer yandan, yetersiz beslenmeyi tedavi etmek genellikle daha bireysel yaklaşımları içerir.