Compressor Nedir? Compressor Nasıl Kullanılır?
Compression (sıkıştırma), tüm ses çalışmalarında en yaygın işlemlerden biridir, ancak compressor (kompresör) en az anlaşılmış ve en çok kullanılan ses işlemcilerinden biridir.
Bir kompresör, sesi sıkıştırarak dinamik aralığı (yüksek ve yumuşak arasındaki farkı) daraltmak için kullanılan bir efekttir.
Aletler ve vokallerin performansları her zaman aynı ses seviyesini korumaz. Kitlenin rahatça dinleyebilmesi için ses seviyesinin ayarlanması, miksajda önemli bir unsurdur.
Geniş bir dinamik aralığı olan vokallerde doğru miktarda bir kompresör kullanıldığında, ses aşırı yük olmaz ve vokalleri uygun bir hacimde birleştirmeyi mümkün kılar. Bas gitarda bir kompresör kullanarak, sesi temiz ve pürüzsüz hale getirebilir ve tüm miksi bir araya getirmek daha kolay olur.
Kompresör, daha sesli sesleri azaltmak için çalıştığı için, ekipmanın ani ve keskin sivri seslerden korunmasında yararlı olabilir.
Sıkıştırılmış ses, kayıtların, telefonların, TV’lerin, radyoların ve ortak sesli posta sistemlerinin hepsinin zorunlu dinamik aralık değişikliğine tabi tutulduğu modern yaşamın günlük olaylarından biridir. Kompresörlerin kullanılması pop kayıtlarını veya canlı ses karışımlarını, maksimum seviyeleri kontrol ederek ve daha yüksek ortalama ses yüksekliğini koruyarak müzik açısından daha iyi hale getirebilir. Bu makalenin amacı, bu güçlü işlemi daha yaratıcı ve kasıtlı bir şekilde kullanabilmeniz için kompresörleri ve sıkıştırma sürecini açıklamaktır.
Kompresörler ve sınırlayıcılar (limiter), en yumuşak ve en gür sesler arasındaki mesafeyi, dinamik aralığı azaltmak için kullanılan uzmanlaşmış yükselticilerdir. Tüm ses kaynakları, farklı dinamik aralıklara veya tepe-ortalama oranlara sahiptir. Bir alto flüt, peak seviye ile ortalama seviye arasında yalnızca yaklaşık 3dB fark olan bir ton üretir. İnsan sesi (kişiye bağlı olarak) 10dB’lik bir dinamik aralığa sahipken, telli veya vurmalı çalgılar 15dB’den daha fazla farka sahip olabilir.
Kendi kulaklarımız, karmaşık fizyolojik süreçler vasıtasıyla, kabaca bir sesin ortalama ses yüksekliğine cevap vererek iyi bir sıkıştırma işi görürler. İyi bir kompresör tasarımı, ortalama sinyal seviyelerine yanıt vererek insan kulağını taklit eden bir dedektör devresi içerir. Daha da iyi kompresör tasarımları, ayrıca, tepe sinyal düzeylerine tepki veren ve ortalama sinyal seviyesinin üstünde belirli bir düzeyde meydana gelen kısaltmalara ayarlanabilen ikinci bir dedektöre sahiptir.
Kayıt yaparken dinamik aralık, takip eden kayıt cihazı ve kayıt ortamı tarafından işlenemeyecek kadar büyük olabilir. 90dB artı dinamik dijital kayıt aralığının gelmesiyle bile, sentezleyicilerden ve yoğun işlenmiş müzik aletlerinden büyük ve beklenmedik düzeydeki salınımlar analogdan dijital çeviricilere baskı yaparak kayıt bozulmasına neden olabilir.
Yayın sesiyle, dinleyiciye sesi kayıpsız duyurmak ve otoyolu sürüşünün gürültülü ortamıyla rekabet etmeye yardımcı olmak için yüksek bir ortalama ses yüksekliği için dinamikler düşürülür. Radyo istasyonunda kimin en gürültülü olabileceği rekabeti, kompresör tasarımında bazı yenilikçi eğilimlere yol açtı. “Tuğla duvar” (brick wall) sınırlaması, kompresörün önceden belirlenmiş bir seviyenin aşılmamasını kesinlikle garanti ettiği yerdir ve böylece istasyonun vericisinin aşırı modülasyon bozulmasını önler.
Kompresörlerin kullanılması, maksimum seviyeleri kontrol eder ve daha yüksek ortalama ses yüksekliğini muhafaza ederek kayıtları ve canlı miksleri daha cilalanmış hale getirebilir. Buna ek olarak, birçok kompresör – hem donanım hem de yazılım -, harika renk ve tonun aksi cansız parçalara enjekte edilmesi için kullanılabilir. Kompresör ayrıca bir parçayı bozulma olmaksızın daha doğal ve anlaşılır kılmak için hafifçe masaj yaparak dinlemeye “rahat” bir şarkıyla sonuçlanabilir. Alternatif olarak, müziğin aşırı sıkıştırılması, canınızı gerçekten sıkar. Kompresörlere aşina olmayan kullanıcılar için, temelleri iyi kavramak, sıkıştırmanın nasıl çalıştığını anlamaya ve güvenle onu avantaj olarak kullanmaya yardımcı olacaktır.
ORTAK KOMPRESÖR KONTROLLERİ VE PARAMETRELERİ
Kullandığınız kompresörde -bir donanım birimi veya bir eklenti olup olmadığına bağlı olarak- sıkıştırma efektinin davranışını belirlemek için kullanacağınız bazı ortak parametreler ve kontroller bulunur. Aşağıda kompresörün temel öğelerinden bazıları verilmiştir. Kompresörünüzün hepsini içerebilir veya dahil olmayabilir, ancak her birinin ne yaptığını anlamak, geniş bir kompresör yelpazesiyle rahatça çalışmanızı sağlayacaktır.
Ratio: Ratio (oran), kompresörün dinamik aralığı azaltma derecesini ifade etmenin bir yoludur. Ratio, kompresöre gelen sinyal artışı ile çıkış seviyesindeki artış arasındaki farkı belirtir. 10: 1 oranı, çıkışın sadece 1 dB artması için kompresöre gelen 10 dB’lik bir artış alması anlamına gelir. Ratio’da ne kadar sıkıştırmanın gerçekleştiği önemli değil çünkü sabit bir değerdir. 1: 1 (birebir) oranı en düşük seviyededir ve “birlik kazancı” nı temsil eder, başka bir deyişle zayıflama olmaz. Bu sıkıştırma oranları desibel cinsinden ifade edilir, böylece 2: 1’lik bir oran, eşiğin 2 dB kadar aştığı bir sinyalin eşiğin 1 dB üstüne düştüğünü veya eşiği 8 dB aşan bir sinyalin zayıflatılacağını gösterir 5: 1 orta sıkıştırma olur, 8: 1 güçlü sıkıştırmaya başlar ve 20: 1 (yirmi ila bir ila ∞: 1) arası bir sıkıştırmaya başlar. (Sonsuzdan bir’e), en çok “limiter” olarak kabul edilecek ve bir sinyalin eşiğin genliğini aşmadığından emin olmak için kullanılabilir. Aşağıdaki diyagram, sıkıştırma oranlarını girdi ve çıktı sinyalleriyle ilişkili olarak göstermektedir ve sıkıştırma oranınızı ayarlamanın toplam sinyali nasıl etkileyeceğini göstermektedir.
Threshold: Ses Eşik kontrolü, kompresör efektinin devreye girme düzeyini ayarlar. Ancak, kullanıcının belirlediği eşik seviyesinin üstünden geçtiğinde sıkıştırılacaktır. Eşik seviyesi -10 dB seviyesinde ayarlanmışsa, sadece bu seviyenin üstünde genişleyen sinyal zirveleri sıkıştırma miktarına bağlı olarak kısacaktır. Geri kalan zaman, hiçbir sıkıştırma olmaz.
threshold -10dB, rate de 4:1 olduğunda: Girişteki sesin sinyal seviyesinin -10dB’in üzerine taştığı her 4dB’de kompresör bu artışı çıkışa sanki artış sadece 1dB olmuş gibi yansıtacaktır, yani girişte -10dB üzerine taşan her 4dB artış için kazanç ayarında 3dB kısılma gözlenecektir. Dolayısı ile diyelim ki girişteki sinyal -6dB’e vurursa bu çıkışa sanki -9dB’e vurmuş gibi yansıyacaktır.
Attack Time: Kompresyonun devreye ne kadar hızlı gireceğini atak zamanı (attack time) tayin eder. Bu, eşik seviyesini aştıktan sonra sinyalin tamamen sıkıştırılmasına kadar geçen süreyi belirtir. Hızlı atak süreleri genellikle ünitenin türüne ve markasına bağlı olarak 20 ila 800 us (mikrosaniye) arasında iken daha yavaş olan süreler genellikle 10 ila 100 ms arasında (milisaniye) değişir. Bazı kompresörler bunu zamandan ziyade saniyede dB cinsinden eğim olarak ifade etmektedir. Hızlı atak süreleri, yavaş hareket eden düşük frekanslı dalgaları doğal olarak değiştirerek bozulma yaratabilir.
Saldırı süresi eşiğe ulaşıldıktan sonra kompresörün sıkıştırmaya başlamasını gerektiren zamanı belirtir. Tipik saldırı süreleri en hızlı 1 milisaniyeden en yavaş 100 milisaniyeye kadar değişir. Saldırı süresi ayarları, genel olarak algılanan parlaklık veya yüksek frekans içeriği açısından ses kalitesini etkiler. Çok hızlı atak süresi ayarlarını kullanırsanız, kompresör çok hızlı şekilde çalışır, böylece ses dalga formu seviyesinde anlık kazanç azaltılır.
attack 50ms olarak belirlenmişse, sinyal eşik seviyesini geçtikten 50ms sonra kompresör ses seviyesini rate miktarında kısmaya başlar.
Release: Bu, kelimenin tam anlamıyla saldırı zamanının tam tersi. Kompresyonun devreden ne kadar geç çıkacağını (release) belirler. Daha spesifik olarak, sinyalin sıkıştırılmış veya zayıflatılmış durumdan orijinal sıkıştırılmamış sinyaline geri dönmesi için gereken süre. Popüler kompresörlerde tipik serbest bırakma süreleri 20 milisaniye ile 5 saniyeyi aşmaktadır.
release süresinin 400ms olduğunu farzedersek, giriş sinyali eşik seviyesinin altına düştükten 400ms sonra kompresör kazanç düşürmeyi bırakır, kazanç ayarını normale döndürür.
Make-up Gain: Bir sinyali sıkıştırırken, sıkıştırmadan dolayı genellikle seviyenin genel bir azalmasına neden olur. Kazanç kontrolü, sıkıştırmadan dolayı kaybedilen seviyeyi geri yüklemenizi sağlar. (Sesi yeniden ayarlama gibi.)
Sıkıştırma her zaman kullanılmamalıdır. Bir şey çok fazla değiştiğinde veya sıkıştırmanın sağlayabileceği tonlamadaki değişikliği (örneğin sıcaklık artışı ve daha fazla sürdürme) istiyorsanız sıkıştırmayı kullanmak iyi bir şey. Aşırı sıkıştırma, canlı bir kayıt yapan dinamikleri yok edebilir. Çok az sıkıştırma kullanan birçok profesyonel mühendis var.