Kaliteli yaşam bireyin gündelik hayatı ile başlamaktadır. Gündelik hayatta hareketli bir yaşam sürdürmek, bireyin fiziksel sağlığı ve ruhsal gelişimine olumlu yönde etki etmektedir. Bilhassa düzenli olarak spor yapan bireyler en düşük düzeyde sağlık problemlerine sahip olmaktadır.
Bireyin, günlük hayatında karşı karşıya kaldığı değişik sağlık problemleri ile baş edebilmesi ve olumlu neticeler elde edebilmesi için diri ve güçlü olması gerekmektedir.
Düzenli spor yapmak bireyleri pek çok hastalıktan korumaktadır. Düzenli olarak günde 30 dakika yürümek insan sağlığına şu katkıları sağlamaktadır (Şenbursa, 2014):
1. Daha uzun yaşama: 8000 erkek üzerinde yapılan Honolulu Kalp Çalışmasında kişilerde ölüm riskinin, günde 2 mil yürüyerek neredeyse yarıya düşürüldüğü tespit edilmiştir. Bireyin yürümeye devam etmesi, daha sağlıklı ve uzun yaşama şansını artırmaktadır.
2. Kilo almayı önleme: Colorado Üniversitesi’nde yapılan bir çalışmadaDr. James O. Hill; “Eğer bireyler günlük aktivitelerine günde 2000 adım daha eklerse, bir daha hiç kilo almayabilir” demektedir. Bireyler kilo almayı önlemek için daha fazla adım atmalıdır.
76 3. Fazla kilolarından kurtarma: Yürümek, kilo verme programlarında önemli bir öneme sahiptir. Yürümek kasları kuvvetlendirmeyi, yağları yakmayı ve metabolizmanızı hızlandırmayı sağlamaktadır. Yürüyüş veya diğer egzersiz programlarını uygulayan bireylerin neredeyse tamamınınbaşarılı bir şekilde kilo verdiği tespit edilmiştir.
4. Kanser riskini azaltma: Çalışma sonuçlarına göre; egzersiz ve yürüyüş, kanser riskini azaltmakta (meme ve kolon), devam eden kanser tedavisi için de yararlı olmakta, tedavinin başarısını ve yaşamı devam ettirme oranını artırmaktadır.
5. Kalp hastalıkları ve inme riskini azaltma: Kalp rahatsızlıkları ve inme, en fazla görülen ölüm sebebidir. Bu risk, kan akışkanlığını sağlandığı sağlamak için günde 30-60 dakika yürüyerek yarıya indirebilmektedir.
6. Diyabet riskini azaltma: Yapılan bir çalışmada, günde en az 30 dakika yürümenin, tip 2 diyabeti önlediği tespit edilmiştir. Bu çalışmada yürümenin aynı zamanda diyabet hastalarında kan şekeri düzenlenmesi için de yararlı olduğu vurgulanmıştır.
7. Beyin gücünü artırma: Ulusal Yaşlanma Konseyinin yaptığı bir çalışma, günde 45 dakika yürüme ile 60 yaş üstün kişilerin düşünme yeteneğinde yükseliş sağladığını tespit etmiştir. Araştırmaya katılan katılımcılar 15 dakika olarak yürüyüşe başladıktan sonra zamanı ve hızı geliştirmişler. Bu yürüyüş programını uygulayanların da aynı şekilde zihinsel açıdan keskinleştiği tespit edilmiştir.
8. Modu geliştirme ve stresi azaltma: Yürüyüş türü egzersizler vücutta endorfin hormonunun salınımını sağlamaktadır. Düzenli yürüyüş yapan insanlar, modlarındaki bu değişimin farkına varmışlardır. 1999 yılında The Annals of Behavioral Medicine’da yayınlanan bir çalışmada; yürüyen ve diğer egzersiz programlarına uyan üniversite öğrencileri tembel veya egzersiz yapmada daha azgayret gösterenlere nazaran daha az stresli olduğu tespit edilmiştir.
9. Erektil problemleri önleme: Erkeklerde ileride görülebilecek orta yaş iktidarsızlığı riski,günde 2 mil yürüme ile azaltılmaktadır.
77 10. Yürümeye başlamanın kolaylığı: Düzenli yürüyüş yapmak için kişinin yapması gereken sadece dışarıya çıkmak veya koşu bandına çıkmaktır. Günde birkaç defa kısa yürüyüşler yapılarak veya günde bir defa uzun bir yürüyüş yapılarak yürüyüşün etkilerini görmek mümkündür (https://www.medikalakademi.com.tr).
3.4.2. Beslenme
Bireyin büyüme, gelişme, sağlıklı bir şekilde uzun süre yaşamak için gereken besin öğelerini yeterli miktarda tüketmesine beslenme denir. Büyüme, yaşamın sürdürülmesi ve sağlığın korunması açısından beslenme hayati öneme sahiptir. Sağlığın korunması için bireyin her gün gerekli miktarda besini tüketmesi gerekmektedir. Aksi durumda, vücut yeterli miktarda besin maddesini alamadığından dolayı bünye gelişememekte ve hastalıklara karşı bağışıklık gösterememektedir (Müftüoğlu, 2007:
34).
Beslenme açlık duygusunu bastırmak, karın doyurmak ya da canının çektiği şeyleri yemek içmek değildir. Beslenme; sağlığı korumak, geliştirmek ve yaşam kalitesini yükseltmek için vücudun gereksinimi olan besin öğelerini yeterli miktarlarda ve uygun zamanlarda almak için bilinçli yapılması gereken bir davranıştır (http://beslenme.gov.tr).
İnsanın, yaşamını kaliteli olarak yürütmek için 50 civarında besin öğesine ihtiyacı olmaktadır. İnsanın, bu besin öğelerinden her biri için günlük alması gereken miktar uzmanlarca belirlenmiştir. Bu öğelerden herhangi birinin alınmaması gereğinden az ya da fazla alınması büyüme ve gelişmeyi engellenmekte, kişinin sağlığı bozulmaktadır.
Besin öğeleri, vücudun ihtiyaç duyduğu düzeyde alınmadığında yetersiz beslenme oluşmaktadır. Yetersiz miktarda besinin alınması durumunda anemi, kalp rahatsızlıkları, direnç düşüklüğü, bitkinlik, gibi pek çok hastalık ile karşılaşılmaktadır.
Besinler gereğinden fazla tüketildiğinde, fazla alınan bazı öğeler vücutta yağ olarak depolandığı için sağlığı olumsuz etkilemektedir. Besinlerin gereğinden az veya çok alınmasına dengesiz beslenme denmektedir. Dengesiz beslenmeyi önlenmek için beslenme eğitimi ve sağlıklı beslenme bilinci kazandırmak oldukça önem arz etmektedir (İSYAD, 2009).
78 3.4.3. Düzenli Yaşam ve Uyku
Düzenli bir yaşam sürdürme ve düzenli olarak uyuma insan sağlığı açısından zaruri bir ihtiyaçtır.Bireyin beslenmesi vücut için ne kadar gerekli ise, uyku da vücudun dinlenmesi için o kadar gereklidir. İnsan sağlığı için kişinin her gün belirli bir süre uyuması gereklidir. Her insanın uykuya olan ihtiyacı hayat tarzına ve vücut yapısına göre farklı olmaktadır. Kişi, gerekli olan uykuyu karşılamadığında, hem bedensel hem de ruhsal açıdan bazı problemlerle karşılaşmaktadır (Yıldırımçakar, 2015: 39).
Uyku-uyanıklık döngülerinin bozulması Tip II Diyabet, metabolik hastalık tablosu, kalp hastalıkları, depresyon, alzheimer hastalığı ve bağışıklık sistemi hastalıklarına neden olmaktadır. Uykusuzluk; öğrenme kapasitesinin azalması, dikkat eksikliği, konsantrasyon bozukluğu ve hafıza problemlerine yol açmaktadır. Gecenin başında salgılanan melatoninden mahrum kalan kişilerde depresyon, anksiyete, migren, fibromiyalji, kronik yorgunluk sendromu ortaya çıkmaktadır. Çok uzun vadede ise hafıza problemleri artarak alzheimer hastalığı ortaya çıkabilmektedir.
Sağlıklı bir uyku için dikkat edilmesi gereken noktalar (Taşçı Fresko, 2017):
1- Uyku zamanı telefonu bir kenara bırakma: Biyolojik saat veya vücut saatini bozan en önemli faktörlerden birisi de telefon, tablet, bilgisayar ve televizyon ekranlarından yansıyan mavi ışıktır. Beyin mavi ışığı, gün ışığı olarak algıladığından dolayı, uyku moduna geçememekte, melatonin sentezi başlayamamaktadır. Bundan dolayı telefonları gece moduna almak, akşamları uzun süreler televizyon seyretmemek ve ekranlara bakmamak, beyin ve vücut sağlığı açısından oldukça önemlidir.
2- Karanlık odada uyumak: Uyunan odanın karanlık olması dikkat edilecek diğer bir durumdur. Odada televizyon olması, gece lambası bulunması, hatta saatlerden veya cihazlardan çıkan ışıklar, hepsi beyni şaşırtmakta, gecenin gündüz sanılmasına neden olmaktadır.
3- Düzenli uyku saati oluşturmak: Biyolojik saat veya vücut saatinin bozulmaması için her gün aynı saatte yatıp kalkılmalı, gün içinde uyunmamalıdır.
79 4- Güneşi takip etmek: Güneşin doğuşu ile uyanmaya çalışmak vücut sağlığı açısından oldukça önemlidir.
5- Gece geç yatmamak: Biyolojik saat veya vücut saatinin bozulmaması için gece 24.00’ten önce uykuya geçilmiş olunmalı, çocuklar ve gençler en geç 22.00’de yatakta olmalıdır.
6- Kafein tüketimini sınırlandırmak: Saat 14.00’ ten sonra kafein içmemeye dikkat edilmelidir.
Sağlık çalışanlarının uyku kalitesinin yaşam kalitesi üzerine etkisinin incelenmesi ile ilgili yapılan çalışma sonuçlarına göre; nöbet tutan sağlık personelinin uyku kalitesinin nöbet tutmayan çalışanlardan daha düşük olduğu ve bunun yaşam kalitelerini olumsuz etkilediği tespit edilmiştir. Karagözoğlu ve Bingöl’ün yaptığı çalışmada uyku kalitesinin hemşirelerin yaşam kalitesi ve iş memnuniyetini etkilediği tespit edilmiştir.
3.4.4. Stresle Başa Çıkma
Stres, “Bireyin arzuladığı şeylerle ilgili bir fırsat, talep ya da kaynakla karşılaştığı ve elde edeceği sonucun hem belirsiz hem de önemli olduğunu algılamadığı dinamik bir durum” şeklinde tanımlanmıştır (Schuler, 1980: 189). Başka bir deyişle stres, insan ilişkilerindeki baskı ve günlük yaşamda karşılaştığı olaylar sonucu kişinin başetme gücünü zorlayan veya aşan durumlarla karşılaştığında kendini korumak ve hayata devam edebilmek amacıyla verdiği otomatik tepkilerdir.
Stres, bireyleri etkileyen ve bireyin davranışları ne diğer bireylerle ilişkilerine etkisi olan bir kavramdır. Stres, kendiliğinden oluşmamakta oluşumu için bireyin dâhil olduğu veya hayatını devam ettirdiği ortam ve çevrede yaşananların bireyi etkilemesi gerekmektedir. Çalışma yaşamında stresin başlıca sebepleri: iş yükü fazlalığı, işini kaybetme endişesi, fiziksel mekânlar ve çevre koşulları, iş yerinde tehlike unsurununun olması ve kişilerarası ilişkilerden kaynaklı sebeplerdir(Cam: 2004: 3-6).
Stresin ortaya çıkması kişinin tecrübeleriyle ters orantılıdır. Örneğin, kişi aktiviteyi yapmaya ne kadar alışkınsa, yani o konudaki tecrübesi ne kadar fazla ise stresin ortaya çıkma ihtimali o kadar düşük olacaktır. İngiliz hükümetinin verilerine
80 göre İngiltere’ye stresin yıllık maliyeti 10 milyar dolar civarındadır. Mali etkileri yanında stres; hipertansiyon, kalp krizi, mide ülseri, diyabet, boğaz yanması, kanser, romatizmal eklem iltihabı ve psikolojik bozukluklar gibi hastalıklara da neden olmaktadır (Cooper ve Palmer, 2000: 5-6).
Stresle başa çıkmada ilk aşama, bireyin yaşamındaki stresörleri ve sebeplerini belirlemektir. Sonraki aşama ise bunlardan ortadan kaldırılabileceklerin veya hafifletilebileceklerin ve bunun için alınacak önlemlerin belirlenmesidir (Demirkıran, 2012: 43).
İş yaşamı kaynaklı stresle başa çıkmak için, çalışanların örgüt düzeyinde karşılaştığı stres kaynaklarını kontrol etmek ve azaltılmasına yönelik düzenlemeler yapılmalıdır. Ayrıca örgüt düzeyinde oluşturulan yönetsel yapı, fiziksel koşul ve süreçle ilgili stres kaynaklarını azaltmak veya önlemek gerekir (Güçlü, 2001:102).
3.4.5. Zaman Yönetimi
Zaman kavramı bir eylemin geçtiği süredir. Zaman, herkese eşit olarak verilmiş, fakat herkesin aynı şekilde kullanmadığı son derecede değerli bir kaynaktır. Ama para gibi toplanamayan, hammadde gibi depolanamayan, bir pasta gibi başkasına ikram edilemeyen, bir araç gibi durdurulamayan, bir mal gibi kullanılamayan ve hiçbir şekilde yeri bir başka şeyle doldurulamayan bir kaynaktır (Sabuncuoğlu ve Tüz, 2001:280).
Zaman esasen herkes açısından sabittir, başka bir deyişle herkes için gün yirmi dört saat, hafta da herkes için yüz altmış sekiz saattir. Ancak benzer koşullarda yaşayanların üretimleri bireysel yeteneklerden de kaynaklanan farklılıklar göstermektedir. Zaman akıp giden, durdurulamayan bir kaynak olduğu için tek çare zamanı ekonomik kullanmak, yani planlayarak kullanmaktır. Zamanı etkin kullanma, yaşam kalitesini arttırma anlamına gelmektedir.
Zaman yönetimi, “Tüm kaynakların amaçlara ulaştıracak iş ve eylemlerin belli bir zaman diliminde tamamlanması için etkin ve verimli kullanılması” şeklinde tanımlanmaktadır (Ardahan, 2003: 59). Diğer bir deyişle, ihtiyaçların belirlenmesi, bu ihtiyaçların karşılanması için gerekli olan hedeflerin oluşturulması, öncelikli işlerin
81 tespit edilmesi ve zamanın önceliklerle uyumlaştırılmasıdır (Smythe ve Robertson, 1999:335).
Toplumda yaşam kalitesini artırmak için öncelikle zamanın nasıl yönetilmesi gerektiğine odaklanmak gerekmektedir. Bu açıdan önemli olan, her faaliyet alanı için ayırılan zamanın kullanılması ve bir alandan diğeri için zamanın ne miktarda ayrılacağının tespit edilmesidir. Bunun sonucunda bireyler üretkenliklerini arttırabilmekte, yaşam alanları üzerinde etkin bir denetim sağlayabilmekte, enerji ve zamanlarını daha etkin ve verimli kullanabilmektedir. Bunun için yapılabilecekler:
planlama yapılması, önceliklerin belirlenerek iş yapılması, işlerin ertelememesi, gereğinden fazla işe adanılmaması, aceleci olunmaması, kararsız olunmamasıdır.
3.4.6. Çalışma Ortamı
Çalışma, bireyin kendisi ve ailesinin hayatını devam ettirmesi açısından vazgeçilmez bir gereklilik olmakla birlikte fiziksel zamanı da önemli oranda kapsamaktadır. Bunun içindir ki çalışma yaşamı birey açısından oldukça önemli bir konuma sahiptir (Turgut, 2011:155). Saygılı ve Çelik (2011), çalışma ortamını şu şekilde tanımlamıştır:
Fiziksel çevre, çalışma saatleri, iş sağlığı ve güvenliği, ücret gibi konuları içine alan çalışma koşulları kavramını da kapsayan, ancak profesyonel kimlik, anlamlı iş, karara katılma, özerklik, yöneticiler ve diğer meslektaşlarla ilişkiler, etkili liderlik, karşılıklı güven, profesyonel gelişim ve öğrenmenin teşvik edilmesi, fiziksel ve psikolojik güvenlik, etkili iletişim ve ekip çalışması gibi etkenleri barındıran bir kavramdır. (Saygılı ve Çelik, 2011: 41-42)
Bireyin yaşam kalitesini etkileyen çalışma ortamları, çalışanların yaşantısını büyük ölçüde etkilemektedir. Bu etki olumlu veya olumsuz olabilir. Çalışanların sağlıklı olması, kendileri ile birlikte hizmet verdikleri kişileri de etkilemektedir (Karademir, 2014: 33). Sağlık çalışanları, kullanılan teknoloji ve üretim araçlarının çeşitliliği nedeniyle, diğer sektörlerde çalışanların maruz kaldığı iş riskleri ile birlikte yaptıkları işin niteliğine bağlı olarak çok sayıda mesleki risk ve tehlikelerle karşılaşmaktadır (Meydanlıoğlu, 2013: 192).
Günlük yaşamının büyük bir kısmını çalışma ortamında geçiren bireyin çalışma ortamının olumsuzluğu, yaşam kalitesini düşürmektedir. Kötü çalışma koşulları söz
82 konusu olduğunda, çalışanların fiziksel ve ruhsal sağlığı olumsuz yönde etkilenmektedir. Sağlığı tehdit eden başlıca kötü çalışma koşulları şunlardır (Demirkıran, 2012: 44):
Çalışma ortamının fiziksel koşullarının uygun olmaması
Çalışma saatlerinin uzun olması,
Ergonomik kurallara uyulmaması,
İş güvenliğinin olmaması,
Sürekli aynı beden pozisyonunda çalışılması,
Ağır kaldırılması,
Manyetik alanlar veya kimyasal maddelere maruz kalınması,
Hava kirliliği ve iş kazalarının olması.