Kuzey Işıkları nedir?
Aurora’nın dans eden parlak ışıkları aslında, dünya atmosferine giren güneşten gelen elektrik yüklü parçacıklar arasındaki çarpışmalardır. Işıklar, Kuzey ve Güney yarımkürelerin manyetik kutuplarının üzerinde görülür. Kuzeyde “Aurora borealis”, Güneyde ise “Aurora australis” olarak bilinirler. Auroral görüntüler birçok renkte görünür, ancak soluk yeşil ve pembe en yaygın olanlarıdır. Kırmızı, sarı, yeşil, mavi ve mor renkte oldukları bilinir. Işıklar, parçalardan veya dağınık ışık bulutlarından flamalar, yaylar, dalgalanan perdeler veya gökyüzünü ürkütücü bir parıltıyla aydınlatan ateş ışınlarına kadar birçok biçimde görünür.
Kuzey Işıklarına ne sebep olur?
Kuzey ışıkları, aslında, Dünya atmosferinde bulunan gaz halindeki parçacıklar ile güneş atmosferinden salınan yüklü parçacıklar arasındaki çarpışmaların sonucudur. Renkteki farklılıklar, çarpışan gaz parçacıklarının türünden kaynaklanmaktadır. En yaygın kutup ışığı rengi, soluk sarımsı-yeşil, Dünya’nın yaklaşık 60 mil üzerinde bulunan oksijen molekülleri tarafından üretilir. Nadir olsa da tamamen kırmızı kutup ışıkları, 200 mil yüksekliğe kadar olan yüksek rakım oksijeni tarafından üretilir. Azot, mavi veya morumsu kırmızı Aurora üretir. 1880’den beri, Kuzey ışıkları ve güneş lekesi hareketi arasındaki bağlantıdan şüpheleniliyor. 1950’lerden beri yapılan araştırmalar sayesinde, artık güneşten gelen elektron ve protonların ‘güneş rüzgârı’ ile dünyaya doğru savrulduğunu biliyoruz.
Güneşin yüzeyindeki sıcaklık milyonlarca santigrat derecedir. Bu sıcaklıkta, gaz molekülleri arasındaki çarpışmalar sık ve patlayıcıdır. Serbest haldeki elektronlar ve protonlar, güneşin dönüşü ile güneşin atmosferinden fırlatılır ve manyetik alandaki deliklerden kaçar. Güneş rüzgârı tarafından dünyaya doğru savrulan yüklü parçacıklar, Dünya’nın manyetik alanı tarafından büyük ölçüde saptırılır. Bununla birlikte, Dünya’nın manyetik alanı her iki kutupta da daha zayıftır ve bu nedenle bazı parçacıklar dünya atmosferine girer ve gaz parçacıklarıyla çarpışır. Bu çarpışmalar, Kuzey’in ve Güney’in dans eden ışıkları olarak algıladığımız ışığı yayar. Aurora’nın ışıkları, genellikle, Dünya yüzeyinden 80 kilometreden (50 mil) 640 kilometreye (400 mil) kadar uzanır.
Kuzey Işıklarını izlemek için en iyi yer nerede?
Kuzey ışıkları, Kuzey veya Güney yarımkürede, her manyetik kutbun üzerinde ortalanmış düzensiz şekilli bir oval olarak görülebilir. Kuzeyde “Aurora borealis”, Güneyde ise “Aurora australis” olarak bilinirler. Bilim adamları, çoğu durumda Kuzey ve Güney kutup ışıklarının, benzer şekil ve renklerle aynı anda meydana gelen ayna benzeri görüntüler olduğunu öğrendiler. Bu fenomenler manyetik kutupların yakınında meydana geldiğinden, kuzey ışıkları batı yarımkürede New Orleans kadar güneyde görülürken, doğudaki benzer yerlerde bu gizemli ışıklar asla görülmez. Bununla birlikte, ışıkları izlemek için en iyi yerler (Kuzey Amerika’da), Kanada’nın kuzeybatı kısımları, özellikle Yukon, Nunavut, Kuzeybatı Toprakları ve Alaska’dır. Auroral görüntüler Grönland ve İzlanda’nın güney ucunda, Norveç’in kuzey kıyısında ve Sibirya’nın kuzeyindeki kıyı sularında da görülebilir. Güney Kuzey Işıkları, Antarktika ve Güney Hint Okyanusu çevresindeki bir halkada yoğunlaştıkları için sıklıkla görülmezler. ‘Işık kirliliğine’ maruz kalmayan alanlar, ışıkları izlemek için en iyi yerlerdir. Kuzeydeki bölgeler, daha küçük topluluklar, en iyi olma eğilimindedir.
Auroral görüntüleri izlemek için en iyi zaman ne zaman?
Araştırmacılar ayrıca Auroral hareketin döngüsel olduğunu ve kabaca her 11 yılda bir zirve yaptığını keşfettiler. Bir sonraki zirve dönemi 2024’tür. Kuzeyde kış, genellikle ışıkları görmek için iyi bir mevsimdir. Uzun karanlık dönemleri ve açık gecelerin sıklığı, Aurora görüntülerini izlemek için birçok iyi fırsat sunar. Genellikle Auroral görüntüleri izlemek için gecenin en iyi zamanı (açık gecelerde) yerel gece yarısıdır (fakat bu yaz saati uygulamasından dolayı değişebilir). http://www.gi.alaska.edu/
Işıkların efsaneleri
‘Aurora borealis’, Kuzey Yarım Küre’nin ışıkları, ‘kuzeyin şafağı’ anlamına gelir. ‘Aurora australis’, ‘Güney’in şafağı’ anlamına gelir. Roma mitlerinde Aurora, şafak tanrıçasıydı. Birçok kültürel grubun ışıklarla ilgili efsaneleri vardır. Orta çağda, Aurora görüntüleri, savaş veya kıtlığın habercisi olarak görülüyordu. Yeni Zelanda’nın Maori’si, Avrupa ve Kuzey Amerika’nın birçok kuzey halkıyla, ışıkların meşalelerden veya kamp ateşlerinden yansımalar olduğu inancını paylaştı.
Wisconsin Menominee Kızılderilileri, ışıkların büyük avcıların ve balıkçıların ruhları olan Manabaiwok’un (devler) yerini gösterdiğine inanıyordu. Alaska Eskimoları, ışıkların avladıkları foklar, somon balığı, geyik ve beyaz balinalar hayvanların ruhları olduğuna inanıyordu. Diğer Aborjin halkları ise, ışıkların halkının ruhları olduğuna inanıyordu.
Çeviren: Anıl Doğan
Düzenleyen: Metehan Bozkurt
Kaynak: Northernlightscentre