Atatürk'ün ağır hastalığı 1938 Mart'ından 10 Kasım'a kadar sekiz ay sürdü. Bir müddet Savarona yatında kalmış, daha sonra Dolmabahçe Sarayına kaldırılmıştı. Savarona'da iken kendisini muayene eden Fransız Profesörü, hükûmet adamlarına:Çankaya, Falih Rıfkı Atay (Sayfa 489 - Bateş Atatürk Dizisi)
-Tıbbın yardımı ile Atatürk nihayet bir iki yıl daha yaşayabilir. Fakat şimdi yata gittiğinizde bağırsak veya beyin kanamasından onu ölmüş bulabilirsiniz. Tedbirlerinizi buna göre alınız, demişti.
O akşam Atatürk:
-Hekimle her şeyi konuştunuz, değil mi? diye sordu. Sonra:
-Eğer konuştunuzsa anlamışsınızdır. Hemen Ankara'ya işleriniz başına gidiniz, dedi.
Atatürk, kimseye sezdirmemekle beraber, öleceğini anlamışa benziyordu.
“Öyle şartlar içinde Mustafa Kemal'in yaptığını yapabilecek, cesarette demiyorum, belki ondan gözü pekler vardı, azminde demiyorum, belki onun kadar azimli olanları vardı, bilgi de demiyorum, şüphesiz ondan daha bilgili olanları vardı, fakat kırk yıllık ömrümde onun liderlik dehasında hiç kimseyi tanımadım.Çankaya, Falih Rıfkı Atay (Sayfa 289 - Pozitif)
Mustafa Kemal anasından tam gününde ve saatinde doğmuştu.”
"Ben, ömrümde hiçbir edebiyat eserinde, ordulara ilk hedeflerinin Akdeniz olduğunu bildiren günlük emri okurken duyduğum zevki duymadım. Bu, bütün heyecanların üstünde bir heyecan veren, bütün şiirlerin üstünde bir şiirdi. Ne olmuştuk biliyor musunuz? Kurtulmuştuk."Çankaya, Falih Rıfkı Atay (Sayfa 363 - Pozitif yayinevi)
10 Kasım 1938Çankaya, Falih Rıfkı Atay (Sayfa 491 - Bateş Atatürk Dizisi)
Atatürk bir defa üç gün süren bir komaya girdi. Kendine geldiği vakit, uyumuş olduğunu söylediler. Pek inanmamış, fakat ne olduğunu da anlamamıştı... Fakat ikinci ve son komadan uyanamadı... Kendini kaybetmeden son sözü :
- Saat kaç? olmuştu.
Belki de bir önceki komadan sonra uyumuş olduğunu söyleyenleri kontrol etmek istiyordu. 10 Kasım sabahı yüzü gittikçe renk değiştiriyor, hançere* hırıltısı artıyordu. Saat dokuzu beş geçe sert bir asker bakışı ile başucundaki hekime doğru döndü, gözlerini açtı, son nefesi idi.
"Mustafa Kemal kimdir? Bir milletin uğrayabileceği en ağır buhranlar içinde, en vasıtasız bir milleti en vasıtalı dünya devletleri ile döğüştüren ve kurtaran adam! Sonra kurtuluş zaferi gibi eşsiz bir şanı ve şerefi, milletinin dostu sandığı gerçek düşmanına karşı, hiçbir şeymiş gibi ortaya atan ve savaş silâhı olarak kullanan, vicdan ve tefekkür hürriyeti uğruna göğsünü vatandaş kurşunlarına geren adam!Çankaya, Falih Rıfkı Atay (Sayfa 510 - Pozitif)
Şüphesiz, bütün şartlar bir araya toplanıp tartılınca, asrının en büyük adamı idi."
“Çocukluk arkadaşı ve yaveri Salih Bozok der ki: ''Fikirleri kendisince hiçbir değeri olmayan kimselerle görüştüğünü çok görmüşümdür. Hatta bir defasında dayanamayıp: 'Paşam,' dedim, 'şu fikir danıştıkların arasında öyleleri var ki şaşıyorum. Bunların fikirlerine nasıl olsa sonunda katılmıyacaksın. Ne diye birer birer çağırıp karşında söyletirsin?' Atatürk şu cevabı verdi: 'Bazan hiç umulmadık adamdan ben çok şeyler öğrenmişimdir. Hiçbir fikri aşağı görmemek lâzımdır. Sonunda kendi fikrimi tatbik edecek bile olsam, ayrı ayrı herkesi dinlemekten zevk alırım'...”Çankaya, Falih Rıfkı Atay (Pozitif)
“Bir gün Müslüman memleketlerinden birinde (Mısır'da) bağımsızlık davası için çalışan liderlerden biri, Mustafa Kemal'i görmeye gelmişti. Kendisine:Çankaya, Falih Rıfkı Atay (Sayfa 438 - Pozitif)
- Bizim hareketin de başına geçmek istemez misiniz? diye sordu.
Olabilecek şey değildi ama, insan yoklamalarını pek seven Mustafa Kemal:
- Yarım milyonunuz bu uğurda ölür mü? diye sordu.
Adamcağız yüzüne baka kaldı:
- Fakat paşa hazretleri yarım milyonun ölmesine ne lüzum var? Başımızda siz olacaksınız ya... dedi.
- Benimle olmaz, beyefendi hazretleri, yalnız benimle olmaz. Ne zaman halkınızın yarım milyonu ölmeye karar verirse o vakit gelip beni ararsınız.”