Ahmet Baytursun
- Meslek : Devlet adamı, Kazak dil biliminin kurucusu, gazeteci ve şair.
- Doğum : 28 Ocak 1873 - Kostanay
- Ölüm : 8 Aralık 1938 - Almatı
- Başlıca Eserleri : Kırk Misal, Masa, Okıv Kural, Til Kural, Er Sayın Destanı, Edebiyat Tanıtkış, 23 Joktav
Siyaset, eğitim ve edebiyat alanlarındaki faaliyetleriyle tanınan Baytursunov, Orenburg’daki öğretmen okulundan mezun olduktan sonra Aktöbe, Kostanay ve Karkaralı’da Rus-Kazak okullarında çalıştı. Orenburg’da ve Taşkent’teki Kazak Halk Eğitim Enstitüsü’nde öğretmenlikte bulundu. Almatı’da Kazak Devlet Eğitim Enstitüsü açılınca rektörün özel davetiyle ve profesör unvanıyla burada çalışmaya başladı. Kazaklar’ın millî çıkarlarına uygun değişiklikler, vicdan, din ve mezhep hürriyeti, gazetecilikte sansürün kaldırılması, matbaa açılmasına izin verilmesi, Rus köylülerinin Kazak topraklarına göç etmelerine son verilmesinin istendiği “Karkaralı dilekçesi”nin yazarları arasında yer aldı. Bunun üzerine tutuklanarak Semey Hapishanesi’ne konuldu. Ayrıca özerklik fikrini yaymak ve Ruslarla Kazaklar arasında düşmanlığı tahrik etmek suçundan Orenburg’a sürgüne gönderildi. Burada Alihan Bökeyhanov ve Mir Yakup Dulatov’la birlikte Kazak adlı ilk millî gazeteyi çıkardı ve başyazarlığını üstlendi. Baytursunov, çiftçilerin modern üretim metotlarıyla tanışmasını sağladı, Kazakları sanata ve eğitime teşvik etti. Rusya Devlet Duması’nda Kazaklar için özel bir müftülüğün açılmasını, Kazakların ordu süvari birliğine alınmasını, yine ülkeye yapılan göçlerin durdurulmasını istedi.
1917 devriminden sonra gerçekleştirilen Kazak kongrelerine katıldı, Alaş Partisi’nin programını hazırlayan grupta yer aldı. Alaşorda hükümetini onaylayan II. Genel Kazak Kongresi’nde Eğitim ve Öğretim Komisyonu kurularak başkanlığına Baytursunov getirildi. Ayrıca bu hükümetin Torgay Vilâyeti Şubesi’ne üye oldu. Rusya Sovyet Federal Sosyalist Cumhuriyeti Halk Komiseri Kurulu’na ve Kazak Askerî Devrim Komitesi başkan yardımcılığına tayin edildi. Lenin’e Sovyet hükümetinin Kazakistan’ı yönetim şeklini eleştiren bir mektup yazdı, Otonom Kazak Sovyet Cumhuriyeti hükümeti halk eğitim komiserliğini üstlendi. Alaş üyeliği sebebiyle tutuklandıktan sonra Arhangelsk’e sürgün edilse de sağlığının bozulması sebebiyle kalan süresini eşi ve kızıyla birlikte geçirmesine izin verildi. Maksim Gorki’nin eşi E. P. Paşkova’nın yardımıyla sürgün süresi dolmadan Almatı’ya döndü. Ancak Almatı’da tekrar tutuklanarak kurşuna dizildi. Baytursunov, XX. yüzyıl başlarındaki Kazak edebiyatını devrimci demokratik bir kimliğe kavuşturdu. Onun Kazak kültürüne yaptığı en büyük hizmetin Arap alfabesini Kazakça ses özelliklerine uygun biçimde değiştirip yeni bir alfabe meydana getirmesi olduğu kabul edilir.
beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar
Yktıyar, Paltore, Ahmed Baytursunov, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 2016, Cilt: EK-1, syf: 173-175
DİĞER ANSİKLOPEDİLER
-
Ömer Muhtar
İtalyan işgali altında bulunan Libya’nın kurtarılması adına ortaya koyduğu mücadeleyle bilinen Ömer Muhtar, Berka’nın Defne bölgesindeki Butnân’da doğdu. Libya’daki en büyük Arap kabileleri arasında sayılan Menife’ye mensup Gays ailesindendir. İlk eğitimini babasından almasının ardından tahsil için kardeşi Muhammed ile birlikte Senûsîler’in Zenzûr Zâviyesi şeyhi Seyyid Hüseyin el-Garyânî eş-Şemsî’nin yanına gönderildi, babasının ölümü üzerine de onun himayesine girdi. Zenzûr’da zaviyedeki eğitiminden sonra, Senûsiyye’nin kurucusu Muhammed b. Ali es-Senûsî’nin 1859’da vefatından kısa bir süre önce yerleşip merkez zaviyesini faaliyete geçirdiği Cağbûb kasabasına gitti. Burada hareketin ikinci önderi Mehdî Muhammed b. Muhammed es-Senûsî’nin yanında öğrenimini tamamladı. Sekiz yıl kaldığı bu zâviyede İslâmî eğitimi Şeyh ez-Zirvâlî el-Mağribî el-Cevvânî’den, dini ilimleri ise Fâlih b. Muhammed ez-Zâhirî’den aldı. Eğitim yıllarında Mehdî es-Senûsî’nin dikkatini çekti. Mehdî es-Senûsî, 1895’te Cağbûb’dan ayrılarak Kufra’da yeni kurulan Tâc köyüne gidip burasını merkez zaviye yapmak istediğinde Ömer el-Muhtâr’ı da beraberinde götürdü. Aldığı eğitimin ardından şeyh olarak Osmanlı’ya itaat etmeyen Merc kasabası yakınındaki Ubeyd kabilesine ait Kasûr Zâviyesi’ne tayin edildi. Bu kabileyi kısa zamanda Osmanlı idaresine yaklaştırdı ve buradaki diğer Arap kabileleri arasında devam eden kavgaları da sona erdirdi.
-
Hidiv İsmail Paşa
Modern Mısır’ın teşkilinde önemli bir rol oynayan İsmail Paşa amcası Said Paşa’nın ölümü üzerine Mısır valisi oldu. Mısır için büyük tasarıları olan İsmail Paşa, her şeyden önce Mısır’ı Bâbıâli’nin hâkimiyetinden kurtarmak veya hiç olmazsa daha geniş muhtariyet hakları elde etmek istiyordu. Vali olur olmaz âdet olduğu üzere huzura çıkmak için İstanbul’a gitti. İstanbul’da iyi intibalar bırakmış olarak Mısır’a döndü. Padişahtan elde ettiği ilk önemli imtiyaz, Mısır veraset usulünü kendi nesli lehine değiştirmek oldu. Fermanla, Mısır verasetinde ailenin en büyüğünü esas alan “ekberiyet” kaidesine son verilerek İsmail Paşa’dan itibaren babadan oğula intikal esası kabul edildi. Sudan vilâyeti zımnen, Musavva‘ ve Sevâkin kazaları da açık olarak Mısır idaresine bırakıldı. Veraset fermanından sonra başka bir fermanla da “hidiv” unvanını aldı. İmtiyazlarını daha da genişleten İsmail Paşa, Mısır’ın iç idaresiyle ilgili düzenlemeler yapma hakkına sahip olduğu gibi yabancı devletlerle gümrük ve posta işlerine ait gayr-i siyasî mukaveleler imzalama yetkisini de elde etti.
-
Abdülhay Hâce
Minyatür ressamı olarak tanınan Abdülhay Hace, Celâyirî Sultanı Üveys b. Hasan’ın himayesinde yetişti. Bir rivayete göre bu sanatkâr hükümdar tarafından bizzat yetiştirildi. Aynı zamanda edip, şair ve bir araştırmacı olan Afgan Şahı Dost Muhammed’in belirttiğine göre, ustası Sultan Üveys’in nakkaşbaşısı Üstad Şemseddin’dir ve Sultan Ahmed b. Üveys’in sarayında da birlikte çalıştılar. 1393’te Timur’un Bağdat’ı ele geçirmesi üzerine Semerkant’a götürülen Abdülhay Hâce, hayatının sonuna kadar orada kaldı ve Timur’un sarayını duvar resimleriyle süsledi.
-
Ebussuud Efendi
Ebüssuud Efendi, fıkıh alimi, devlet adamı. Müderrislikle başlayan mesleki kariyerine Bursa ve İstanbul kadısı olarak devam etti. 1548'de şeyhülislam oldu. Osmanlı'nın siyasi ve ekonomik alandaki politikalarına yön veren şer-i tefsirleriyle ünlüdür. Mecmua-i Fetva isimli eserde toplanan kaideler 19. yy'a kadar adli davalara örnek oldu. Şeyhülislamlık makamını ilmiye sınıfına mensup olanların mesleki alanda ulaşabileceği en zirve nokta haline getirdi. Kuran tefsiri onun en seçkin eserlerinden biridir.
-
Kul Nesimi
İsim benzerliğinden dolayı uzun süre Seyyid Nesimi ile karıştırılan Kul Nesimi’nin asıl adının Ali olduğu, “Mahlasım Nesimi ismim Ali’dir” mısrasından anlaşılmaktadır. Soyunun 14.yüzyılda yaşamış Said Emre’den geldiğini, “Ceddim Said Emre’dir / Neslinde said olur” mısralarında bizzat kendisi söylemektedir. Kul Nesimi, “Nesimi” mahlasını Seyyid Nesimi’ye duyduğu hayranlıktan dolayı almış, “Ben ol sadık kulam ki Ca‘feri’yem / Hakikat söylerem ben Haydari’yem” mısralarıyla da Ca‘feri ve Haydari olduğunu belirtmiştir. Şair, Seyyid Nesimi’nin idam edilişini dile getirdiği bir gazelinde, “İki yüz altmış dört yıldan sonra / Bu nazm ile bunu ettim izhar” diyerek 1674 yılında hayatta olduğunu açıklamaktadır. Ayrıca Kul Nesimi’nin bir kısım şiirlerinin 17. yüzyılda yazılmış cönklerde yer alması, bu yüzyılda yaşamış başka şairlerin ona nazireler yazması ve İran’la yapılan savaşlarla ilgili bazı tarihi olayların izlerine rastlanması onun 17. yüzyılda yaşadığı kanaatini kuvvetlendirmektedir.
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun