Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim1918)
Osmanlı Devletinin içinde bulunduğu devletler topluluğu, Birinci Dünya Savaşında yenilince, Osmanlı Devleti de savaştan çekildi. İttihat ve Terakki Partisi Üyeleri, gizlice yurdu terk ettiler. Talat Paşanın istifası üzerine iktidara geçen Ahmet İzzet Paşa Hükümeti, İngilizler aracılığıyla Anlaşma (İtilaf) Devletlerinden barış istedi.
Limni Adasının Mondros Limanında bir İngiliz savaş gemisinde, Bahriye Nazırı Hüseyin Rauf Orbay'ın başkanlığını yaptığı Osmanlı Heyeti ile İngiliz Amiral Calthorpun başkanı olduğu İtilaf Devletleri Heyeti arasında imzalanan Mondros Ateşkes Antlaşması ile silahlı çatışma sona ermiş ve Osmanlı Devleti savaştan yenik olarak ayrılmıştır.
İmzalanma Nedenleri
- Padişahın, İngilizlerin yardımıyla saltanatı ve halifeliği korumak istemesi.
- Almanya'nın yenilmesi: Alman desteği olmadan, Osmanlı Devletinin savaşı sürdürecek gücünün olmaması.
- Wilson İlkelerinin yayınlanması: İngilizlerin hoşgörüsüyle, daha sonra kârlı bir barış antlaşmasının imzalanacağının sanılması.
Mütarekenin başlıca maddeleri şunlardır
- Boğazlar itilaf Devletlerinin denetiminde olacak, tüm İtilaf Devletleri gemilerine açık tutulacaktır.
- İtilaf Devletleri ve Ermeni esirleri serbest bırakılacaktır.
- Güvenlik için bırakılacak bir miktar kuvvet dışında Osmanlı Ordusu terhis edilecek, silah cephane ve orduya ait her şey İtilaf Devletlerinin kontrolüne verilecektir.
- Osmanlı donanması İtilaf Devletlerinin kontrolündeki limanlarda demirli bulunacaktır.
- Toros tünelleri İtilaf Devletlerine bırakacaktır.
- Bütün haberleşme ve ulaşım araç gereçleri İtilaf Devletlerinin kontrolüne bırakılacaktır.
- İtilaf Devletleri kendi güvenliklerini tehdit eden bir durum ortaya çıkarsa, istedikleri bölgeyi işgal edebilecektir.
- Trablusgarb, Hicaz, Yemen, Suriye ve Iraktaki Türk subay ve askerleri en yakın İtilaf Devletleri subayına teslim olacaktır.
- Bütün yer altı ve yer üstü zenginliklerinin kontrolü İtilaf Devletlerine bırakılacaktır. Ermenilere bırakılması düşünülen altı ilde Sivas, Erzurum, Van, Bitlis, Diyarbakır, Harput karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri buraları da işgal edebilecektir.
- Antlaşmanın yorumu
- Osmanlı Devleti bu mütarekeyle fiilen sona ermiştir.
- Antlaşmanın 7. maddesi en ağır maddedir. Çünkü bu madde Osmanlı Devletinin tamamen işgaline elverişli bir ortam hazırlamıştır. Bu durum bölgesel direniş cemiyetlerinin kurulmasına ve Kuvay-i Milliye hareketinin doğmasına neden olmuştur.
- Mondros Mütarekesiyle Ermeniler korunmuş ve doğuda Ermeni Devleti kurulması için zemin hazırlanmıştır.
- Bu mütareke ile Osmanlı merkezi otoritesinin yok olması üzerine itilaf Devletleri hemen işgallere başladılar. Bu arada azınlıklar, işgalleri kolaylaştırmak amacıyla zararlı cemiyetler kurmuşlardır.
Uygulanması
- İngilizler; Musul, Antep, Urfa, Maraş, Batum, Karsı işgal etmişler, Samsun ve Merzifon'a asker göndermişlerdir.
Not: Mondros Mütarekesinden sonra İtilaf Devletlerinin ilk işgal ettikleri yer 3 Kasım 1918de Musul olmuştur.
- Fransızlar; Dörtyol, Mersin ve Adana Yöreleri ile Afyonu işgal ettiler.
- İtalyanlar; Antalya, Bodrum, Kuşadası, Marmaris, Konya çevresine asker çıkarmışlardır.
- 13 Kasım 1918de İtilaf Devletleri gemileri İstanbul Limanına demir attı.
- İstanbul fiilen işgal edildi.
MONDROS MÜTAREKESİNDEN SONRA KURULAN CEMİYETLER
Mondros Mütarekesinden sonra Anadolu'da pek çok cemiyet kurulmuştur. Kurulan bu cemiyetler Milli Mücadele açısından yararlı ve zararlı cemiyetler olarak iki kısma ayrılırlar. Zararlı cemiyetler ise kendi içerisinde; azınlıkların kurduğu cemiyetler ve milli varlığa düşman cemiyetler şeklinde iki gruba ayrılır.
1. Zararlı Cemiyetler
a. Azınlıkların Kurduğu Cemiyetler
Mavri Mira Cemiyeti:
- İzmir ve çevresi ile Doğu Trakya'yı Yunanistan'a katmak için kurulmuştur.
- İstanbul'daki Rum Patrikhanesince, patrik vekilinin başkanlığında kurulmuştur.
- Mavri Mira Cemiyeti Megali İdeanın gerçekleşmesini sağlamak için gerekli faaliyetleri yürütmek için kurulmuştur.
Etnik-i Eterya Cemiyeti:
- 1814 yılında Yunanistan'a bağımsızlığını kazandırmak amacıyla kurulmuştur (1814).
- 1896 yılında meydana gelen Girit İsyanına neden olmuşlardır.
- I. Dünya Savaşında ise Rumların yaşadığı tüm toprakları Yunanistan'a katarak, Bizans'ı canlandırmayı amaçlamışlardır.
Pontus Rum Cemiyeti:
- Doğu Karadeniz Bölgesinde faaliyet göstermiştir.
- Trabzon Rum İmparatorluğunu tekrar kurmak amacı ile Rumlar tarafından kurulmuştur.
Ermeni Taşnak - Hınçak Cemiyeti:
- Ermenilerin kurduğu bu cemiyet Doğu Anadolu'da bağımsız bir Ermeni devleti kurmak amacıyla faaliyet göstermiştir.
Alyans İsrailit Cemiyeti
- İstanbul'daki Yahudi gençler tarafından kurulmuştur.
- Filistin'den Elazığ'a kadar uzanan Büyük İsrail Devletini kurmayı amaçlamışlardır.
- Not: Azınlıkların kurduğu bu cemiyetler itilaf Devletleri tarafından desteklenmiştir. Ayrıca
- Rum ve Ermeni kiliseleri etkili olmuştur. Kuruluş amaçları ise genel olarak Anadolu'nun işgalini kolaylaştırmaktır.
b. Milli Varlığa Düşman Cemiyetler
Hürriyet ve İtilaf Fırkası
- Mondros Ateşkesinden sonra İttihat ve Terakkinin çekilmesiyle ortaya çıkan boşluğu doldurmak üzere yeniden faaliyete geçti.
- İç ayaklanmalarda kışkırtıcı rol oynadı.
- Müdafaa-i Hukukçuları cinayet komitesi ve türediler grubu olarak ilan etmiştir.
Kürt Teali Cemiyeti:
- Bu cemiyet İngilizlerin yardımıyla İstanbul'da kurulmuştur.
- Wilson ilkelerinden yararlanarak doğu illerimizi içine alan bir sahada Kürt devleti kurmak amaçlanmıştır.
- Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti ile birleşmeyi reddetmiştir.
Teali İslam Cemiyeti:
- Saltanat ve hilafeti korumak amacıyla mücadele eden bu cemiyeti, İstanbul medreselerindeki bazı müderrisler kurdular.
- Cemiyeti kuranlar Anadolu'daki Milli Mücadeleyi engellemeye çalışmışlardır.
- Hilafet ve ümmetçilik esaslarını benimsemiştir.
- Hürriyet ve İtilaf Fırkasının yan kuruluşu gibi çalışmıştır.
- Bu cemiyet, Kuva-yı Milliye hareketini isyan ve Mustafa Kemali de eşkıya olarak ilan etti.
İngiliz Muhipleri (Dostları) Cemiyeti:
- Cemiyetin merkezi İstanbul'dur.
- Bu cemiyet Osmanlı Devletine İngiliz hakimiyetini kabul ettirmek amacıyla çalışmıştır.
- Anadolu'daki milli direnişe engel olmaya çalışan cemiyet üyeleri İngiliz himayesinde yaşamanın faydalı olacağını iddia etmişlerdir.
- Cemiyetin gizli amacı ülkede ayaklanma ve karışıklıklar çıkarmak, uyanmaya başlayan millî bilinci boğmak ve böylece yabancı müdahalesini kolaylaştırmaktı.
Wilson Prensipleri Cemiyeti:
- Amerikan masını savunan yazar ve gazeteciler tarafından kuruldu.
- Cemiyetin kurucularından bazıları daha sonra millî mücadele saflarına katıldılar.
2. Milli Cemiyetler
Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti:
- Genel merkezi İstanbul'da olan bu cemiyet Erzurum ve Elazığ'da şube açmıştır.
- Amacı, doğu illerimizin Ermenilere verilmesini engellemektir.
- Cemiyetin kararları, Kesinlikle Doğu Anadolu'dan göç edilmeyecek.Doğu illeri bir saldırıya uğrarsa bileşilecek. Bilim, din ve ekonomi alanında teşkilatlanılacak.
- Erzurum Kongresini düzenlemişlerdir.
Trakya Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti:
- Trakya'nın Yunanlara verileceği endişesi ile Edirne'de kurulmuştur.
- Osmanlı Devleti parçalığı takdirde Batı Trakya ile birleşerek, Trakya Cumhuriyetini kurmayı amaçlamıştır.
- Mondros'tan sonra kurulan ilk direniş cemiyetidir (2 Aralık 1919).
- Lüleburgaz, Edirne kongrelerini düzenlemişlerdir.
Trabzon Muhafaza-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti:
- Trabzon ve çevresinin Rumlara verilmesini ve bölgede Rum Pontus Devletinin kurulmasını önlemek amacıyla kurulmuştur.
Kilikyalılar Cemiyeti:
- Merkezi İstanbul'da olan bu cemiyet, Adana ve çevresini işgalden korumak ve bölgenin
Ermenilere verilmesini önlemek amacıyla mücadele etmiştir.
İzmir Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti:
- İzmir'in Yunanlılara verileceğinin duyulması üzerine İzmir'de kurulmuştur. İzmir ve çevresinin Yunanistan'a verilmesini önlemek amacıyla mücadele etmiştir.
Milli Kongre Cemiyeti:
- İstanbul'da kurulan bu cemiyet, Türklere karşı yapılan propagandalara, yayım yolu ile karşı koymayı amaçlamış ve Türk milletinin haklı davasını basım yayım yoluyla tüm dünyaya duyurmaya çalışmıştır.