Batı’da, on beş yüzyıl boyunca sanat, Hıristiyan kilisesinin damgasını taşıdı. Ve bu sürenin ilk on yüzyılı boyunca, durmadan görünüm değiştiren, hareketli, karışık bir Avrupa’da hiç değilse manevi bir birlik ve dayanışma duygusunu yaşatabilen gene kiliseydi. Ekonomik yaşantıyı kilise düzenledi, komünlerin bağımsızlaşmasında, burjuvazinin gelişip yükselmesinde önemli rol oynadı, her şeyden çok da halkın eğitilmesini iş edindi.
Batı dünyasında, kilisede (kalabalığın tek bir yürekle şarkısını söylediği, Hıristiyanlığın ilk günlerindeki eşitliğin simgesel olarak sürdüğü yerde) doğmuştur: Seyirci toplulukları, dindaşların ortak tapınmalarının bir uzantısıdır.
Her şehirde çeşitli meslek toplulukları birbirleriyle bu konuda yarış eder- ken, şehirden şehire yayılmıştır. Özgürlüğe kavuşmuş komünlerin refahı da, tiyatronun gelişmesine yardımcı olmuştur.
1. Paganizmden Kalıntılar:
Eski toprak büyülerinden kök alan birçok dans, uzun yıllar kiliselerde de yapılmıştır. Sözgelimi, Saint-Jean d’ete’de ruhu yüceltmek ve arındırmak için ateş üstünden atlamalar sürdürülüyordu. Bunun yanısıra yıl boyunca çeşitli danslar, şölenler, maskeli eğlenceler de düzenleniyordu. Böylece kilise, yalnızca şeytanın oyunlarına ve doğayı yücelten kutlama törenlerine göz yummak değil, aynı zamanda bunlara katılmak durumundaydı. Doğrusu istenirse, yüksek yetkilileri kızdıran aşırı taşkınlıklar olmuyor değildi.
Ama ne yüksek Papazlar Kurulu toplantılarının kararları, ne Roma’dan gelen buyruklar, Çılgın’ların kiliseyi işgal edip kendi matrak papalarını seçmelerine, yılın hiç değilse bir gününde eşek, tilki, ya da ringa gibi hayvansal tanrıların patırtılı bir törenle mihraba taşınıp büyük bir saygı içinde oraya yerleştirilmesine engel olabiliyordu.
2. Yunan-Latin Edebiyat Geleneği:
Tiyatroda pek fazla etkili olmamıştır. Bizans’ta Yunanca kullanıldığından, eski çağlarla olan bağ tümüyle kopmamıştı. Bu yüzden, Mısır’dan Ayrılış (3. yüzyıl), İsa’nın Çektikleri gibi oyunlarla eski tragedya teknikleri yeni dinin hizmetine sunulmaya çalışıldı. Hemen hemen aynı dönemde, Saksonyalı genç rahibe Hrotswitha’nın yüksek sesle okunmak üzere yazdığı öğretici küçük oyunlarda, Seneca ile Terentius’un etkileri uzaktan uzağa duyulabilir.
Son olarak Fransa’da Fleury- sur-Loire’daki ünlü okullarda, Latin komedyaları çevrilmiş, uyarlanmış, oynamıştır. Ama 12. yüzyılda olmuştur bu; o zamana kadar da başka bir kaynaktan, özgün bir dram sanatı doğmuş bulunuyordu.
3. Kilise Şarkılarından Dinsel Drama Geçiş:
Hristiyan öğretisi, İsa’nın, azizlerin yaşamlarını anlatan öyküler, eğer kilise ayinleri onların gözleri önüne harika resimlerle süslü bir kitap sermeseydi halk için kâğıt üstünde kalmış ölü belgeler olabilirdi.
Papa Büyük Gregorius (6. yüzyıl) tarafından biçimi saptanan Antienne şarkıları, bir solistle koronun sırayla söyleştikleri bir türdü. Benediktenler bunu Batı’nın her yanına yaydılar. Rönesans sırasında çoğalan kültür yuvaları arasında en parlak olanı İsviçre’deki Sankt-Gallen’di. Bu topluluğun rahiplerinden Tutilon, kutsal metnin değişik söylenişlerini (bunlara trop adı verilir) yazmıştır (10. yüzyıl). Örneğin, Paskalya yortusu törenlerinde Melek ile Aziz kadınların konuşması (-Kabir’de kimi arıyorsunuz. – Nasıralı İsa’yı. -O artık burada değil, vb.) dramatik duyguları çok incelikle kışkırtacak biçimde söylenirdi.
Bu Yeniden Diriliş “trop”larını çok geçmeden Saint- Martial-de-Limoges’da yazılan ve Noel’de söylenen Quem Quaeritis in Praesepe (Beşikte Kimi Arıyorsunuz?) izledi. 11. yüzyıldan sonra, son iki yüzyılda gerçekleştirilen ilerlemelerin tümü kilise törenlerinde yer almaya başladı.Öte yandan, önemli yortu günlerinde papaz ve manastır okulları kapılarını çevre halkına açmaktaydılar. Böylece ilk dinsel dramlar ya bir manastırın kemeraltın- da veya avlusunda, ya da “tanrı evi” sundurması altında oynandı. Bunlar Latince şarkılardan oluşuyordu. Tam anlamıyla tören havasından kurtulamamışlardı ama, gençlerin coşkusunun yardımıyla oyun’a iyice yaklaşmışlardı. Bazı motifler, dramatik değerleri dolayısıyla daha özgürce işleniyordu: Aslanlar çukuruna atılan Danyal ya da, uslu bakirelerle çılgın bakireler… Kutsal kitaptan alınan bölümlerin yanına azizlerin yaşamöyküleri (ilgi çekici serüvenler repertuarı) eklenmişti.
Eldeki yazılardan anlaşıldığına göre, bu oyunların en eskilerinde bile, kullanılan aksesuvarlar, “sahneye koyum” da çok ileri bir gerçekçilik arandığını ortaya koyar. Bizans’ta kilisenin orta yerinde oynanan Azap Ocağındaki Çocuklar (10. yüzyıl) trop’unda bir tütsü bulutu içinde yanan yüzlerce mum, söz konusu ocağı temsil ediyor, bu ateşin içine kilisenin tavanından tahtadan yapılmış bir melek indiriliyordu.Ne var ki işin içine gerçekçi olmak kaygısı karışınca, güldürülere de (yani kutsal olmayan oyunlara) kapı açılmış oldu. Çarmıh, dikenli taç, kamışlar ya da çiviler göründü mü, izleyicilerin yüreği sıkışıyordu; ama kıtıktan sakallı, boynuzlu bir Musa, ya da karnı burnunda bir Elizabeth, ya da takla atıp konuşarak yaklaşan Balaamlı dişi eşek ortaya çıkmayagörsün, herkes kahkahadan kırılıyordu. Bu tür kahkahalar, İspanya’da Kral X. Alfonso’nun kiliselerde oynamasını yasaklamış olduğu kutsal alaylı oyunların yolaçtığı gülüşlere pek benzemekteydi. Bu nedenle olacak, gülünç şeytanın kiliseden kovulması gecikmedi.
Latince’nin yerini ulusal dillerin almasıyla güldürü, dinsel oyunlardan tam anlamıyla ayrılmış oldu. Le Jeu d’Adam (Adem Oyunu; 12. yüzyıl sonu) okumuş, aydın,saray inceliklerini iyi bilen bir papazın yapıtıdır. İlk olarak İngiltere’de oynandı; ama o sırada İngilizce orada yaygınlaşmamış olduğu için, Adem’in baştan çıkması, gözden düşüşü, insanoğlunun alnına yazılan kara yazı, Kabil’in işlediği suç ve gördüğü ceza Fransızca olarak anlatılmıştı. Oyunun sonunda bütün peygamberler sırayla geçerek kurtarıcı İsa’nın bir gün geleceğini ilân ediyorlardı.
Bu yarı-dinsel gösteriler, kiliselerin önündeki alanda yapılırdı. Arada söze karışan koronun şarkısını Latince söylemesi, kilise papazının ak piskopos giysisi içinde Kutsal Kişi’yi (Figura) canlandırması, oyunların dinsel tören havasından tümüyle kurtulmalarını engelliyordu, iki bölüm arasında şeytanlar sahneye çıkar, seyircileri güldürürlerdi. Gene de, her şeye karşın, Cennet Bahçesi’nin yarısını gizleyen, oynayanların yalnızca belden yukarısını gösteren (Adem, çıplak olduğunu fark ettiğinde eğilerek görkemli kızıl giysisini çıkarır, yerine yapraklardan örülmüş bir gömlek giyerdi) bu perdenin gerisinde, yaşamla simge arasında bocalayan, gökyüzüne tırmanışın yarı yolunda kalakalmış bir sanat umudu parıldıyordu.
Adem Oyunu’nda rollerin çoğunu dindar heveslilerin oynadığı sanılır. O sıralarda burjuvalar ve öğrenciler, Kilisenin koruyucu önderliği altında tiyatro dernekleri kurmaya başlamışlardı. Meslek gruplarından bazı kişileri de (hiç değilse bağış toplamak için) aralarına aldıkları sanılmaktadır.
4. Dinsel Dramdan Misterlere Geçiş:
Tapınmanın bir parçası olarak başlayan dramatik oyun, bir anlamda kökenine çok uzun süre bağlı kaldı. Üç yüzyıl boyunca, Kutsal Kitap’ın sayfa yanlarını süsleyen renkli, yaldızlı bir tezhipten başka şey olmaya kalkışmadı. Doğa ile tanrı arasında bocalayan insanoğlunu olayın merkezi durumuna getirme konusunda Adem Oyunu’nun açtığı yolu izleyen olmadı.
Ortaçağ dinsel tiyatrosu, çok geçmeden gerçek zenginliğini fark etmez oldu. Küçük Kurtarıcı’yı yüceltmek için yapılmayan, yapılmayacak yoktu; ancak bütün bu dinsel coşku, gerçek bir ozanın, kişisel bir görüş getirme bir yana, hiç değilse acı içinde kıvranan bir yüreğin yakınmalarını dile getirebilecek bir yazarın ortaya çıkmasını sağlayamadı. Gene de, bazı Belçika asıllı “Nativite”lerde (İsa’nın doğuşunu anlatan oyunlar) bir de Doğu’nun büyüsüyle dolu Le Jeu de Saint Nicolas’da (Aziz Nicolas Oyunu) yüreğin sesini derinden duymak olanağı vardı. Bu oyunun yazarı Jean Bodel, 1210 yılında cüzzamdan ölmüştür.
Özellikle Umbria ve Toscana’da Fransisken rahiplerinin yapıtı olan “laudo”lar da ilgi çekicidir. Kutsal sevgiyle dolu olan bu diyalogların en güzelleri Rahip Jacques de Todi’nin (1230-1306) imzasını taşır. Yıllar yılı, yalın köy sahneleri üstünde halkın ateşli coşkusunu yüceltmişlerdir. Bunu izleyen yüzyılda, Meryem Ana’ya duyulan sevgi ve saygı, Meryem’in Mucizeleri (Les Miracles de Notre-Dame) oyunlarını esinlerdi. Bunlar yumuşak, romantik her türlü aşinalığı önleyici bir “burjuva nezaketi” ile dolu, eğitici kısa dramlardı. İlk örnekleri sayılan Rutebeuf’un Theophile adlı oyununun, Dr. Faust tragedyasının (13. yüzyılın ikinci yarısı) ilk taslağı olduğu söylenir.
1264’te Tanrısal Şenlikler başladı. Bunlar Kutsal Kitabı yüceltmek amacıyla kutsal tragedyanın iki büyük çevrimini birleştirmekteydiler. İspanya, İtalya ve İngiltere’de bu, “kutsal gösteriler” dinsel tören alayını süslemekten ileri gitmiyordu; süslü arabalar,İncil’den birtakım sahnelerin yanısıra günlük olayları, küçük kentin tanınmış kişilerini gösteren canlı tabloları sokak sokak gezdirirlerdi.
5. Giz Gösterileri (Misterler):
13. yüzyılda, gezgin ozanlar, panayırlarda İsa’nın çilesini (Passion) manzum olarak anlatırlar, öykülerini mim tabloları ile süslerlerdi. Daha sonraları, bölgesel tiyatro dernekleri kuruldu. İlk temelli tiyatro Paris’te, bu topluluklardan birinin Kral VI. Charles’dan 1402 yılında aldığı özel izin mektubu sonucunda kuruldu. Bu topluluk elde ettiği ayrıcalıktan, Corneille’in yazarlığa başladığı yıllarda bile hâlâ yararlanmaktaydı.
Fransızca yazılmış İsa’nın Çilesi oyunları (Passion) içinde en ünlü olanlar Eustache Mercade’nin 1420 yılında yazdığı Arras Passion’u; bir kilisenin koro yönetmeni olan Arnould Greban’ın 1450 yılma doğru yazdığı Passion’u, bir de Angersli bir hekim olan Jean Michel’in 1486 yılında, daha önce yazılmış olanlardan toparlayıp derlediği, 45.000 mısra uzunluğunda (öyle ki başından sonuna oynanması on gün alıyordu) bir Passion.
Bu yapıt, renkli, ateşli ve canlı üslubuyla ilgi çekicidir. Ötekilerden hemen ayırd edilen, en güzel sahneler, kutsal olmayan, günlük yaşantıyla ilgili sahnelerdir. Sözgelimi Lazarus’un, Maria Magdalena’nın dünyasal yaşamları. Bu tür sahneler ötekilerden çok daha renkli, ince ve parlaktılar.Seyirci yerleri, tahta bir iskelet üstünde giderek yükselen sıralar halinde dizilmişti; ayrıca korunaklı bölümler ve localar vardı. Bunların karşısına kurulmuş olan sahne, derin olmaktan çok genişti. Sahne üstüne, bir düzine kadar dekor bölmesi sıralanmıştı, bunlara mansion (ev) adı verilir, oynayanlar her birinin önünde sırayla durarak sürdürürlerdi oyunu. Böylece figüranlar dışında, yüz elliden çok oyuncunun -her biri birkaç rol alarak- oynadığı yetmiş kadar sahne birbirini izlerdi. Solda Cehennem Kapısı yer alırdı; buradan çıkan alevler, günahkârlarla dolu bir çemberi yalardı; bir sürü şeytan yavrusu, ellerindeki tırmıklarla koca bir kazanın çevresinde arı gibi çalışırlardı.
Sağ yanda, kendi bölmesinde oturan Tanrı Baba’nın çevresindeki Cennet çemberi, dönen Meleklerden oluşan bir ayla (hâle) oluştururdu. İsa’nın biçim değişimine sahne olan Tur-ı Sina (Sina Dağı) orta yerde bulunuyordu, ayrıca üstüne kürekçileriyle birlikte koca bir kayığın sığdığı bir denize de yer vardı. Kutsal habercilerboşlukta uçabiliyorlardı; öldürülen Habil’in yarasından oluk oluk akan kan, Jean-Baptiste’in başının gövdesinden ayrılıp uçuşu, seyirciler tarafından izlenebilmekteydi.
1548’de Paris Parlamentosu’nun bir kararıyla Passion oyunları yasaklandı. Ama klasik çağın sonuna kadar taşrada oynanıp durdular. Kutsal kaynakları bir yana bırakıp, ulusal destanlara yönelerek, kendi kendilerini yenilemeye de uğraştılar. Ama geç başlayan bu yapay gençleşme çabasının, birtakım geçiş dönemi yapıtlarından başka ilgi çekici ürünü yoktur; mister edebiyatının tek önemli yanı, sonunda Shakespeare’i doğurmuş olmasıdır.
6. Güldürü Tiyatrosu:
Bu türün öncüsü sayılan Arraslı Adam le Bossu dışında, güldürünün 15. yüzyıla kadar herhangi bir bağımsızlık iddiası ya da çabası olmadı. Bu arada, savaşın getirdiği güçlükleri, üzüntüleri unutturabilmek amacıyla yeni tiyatro dernekleri kuruldu. Paris’te, hukukçuları biraraya toplayan bir kuruluşun (Basoche) Fransa’nın her kentinde şubeleri vardı. Ayrıca Gallants Sans Soucy Joueux de Farces (Tasasız Fars Oyuncuları), eski çağların çılgınlarını anımsatan Sots (Şaklabanlar) adlı topluluklar da vardı. Burjuvalar, zanaatçılar, tüccarlar, okul öğrencileri kendi aralarında toplanıp, her grup en iyi bildiği konular üstüne oyunlar düzenlerdi.
Bu heveslilerin canlı, istekli oyunları, panayır eğlencelerine (hokkabazlık, şaklabanlık, tekerlemeli konuşmalar) çok şey borçludur. Parodi havası içinde gelişmişlerdir: Sözgelimi “neşeli vaiz”, bir zamanların çılgınlar şölenlerinde görülen acı, sivri taşlamayı daha da sivrileştiriyordu. Kuruluş ve toplulukların çok gelişmiş, çok etken oldukları bir ülke olan Almanya’da “karnaval oyunları” yöresel olaylarla ilgili konularda oldukça parlak eleştirilere yer verirlerdi.
Asıl mesleği kunduracılık olan Nürnberg’in ünlü “meistersinger”i (usta ezgici) Hans Sach (1494-1578), bu Aristophanes’e özgü geleneğin en son ve en parlak temsilcisiydi.Fars halkın sanatıdır; küçük insanlara fazla sertlik göstermeden, hatta oldukça temkinli davranarak, öç alma fırsatı sağlamaktır. Aslında bu Fransız (daha doğrusu Galyalı) neşesinin fazla bir sıcaklığı yoktur. Öğreti bakımından da öyle, fazla iddiası yoktur; kurnaz kişinin kıyıcı kişiyi alt ede- bilmesi yeterlidir. İyi niyetli hafifliğinin gerisinde, doğaya karşı bir meydan okuma (kadınlar çok açık seçik biçimde hor görülmektedir) vardır ki, kilise öğütlerini hatırlatır.
İnsancıl, cömert, rahatlatıcı hiçbir şey yoktur bu oyunlarda. Villon’un acımtırak ve her nedense kimileri tarafından La Farce de Pathelin’ den esinlenmiş olduğu ileri sürülen güldürülerinin izlerine de rastlanmaz. Aslında Pathelin, boyutsuz sayılmaz. Atası, kadife peçeli Tilki ile, manevi oğlu sayılan Panurge arasında, avukat Pathelin, edebiyat dünyasının halk tipleri dağarcığını daha ince bir zevkle zenginleştirmiştir.
7.Moralite Oyunları (ahlâk dersi veren oyun türü):
Melez bir türdür: l’Enfant Prodigue (Savurgan Oğul), Mauvais Riche (Kötü Zengin) gibi oyunlarda hâlâ bir vaaz havası bulmak, Pauvre Fille Villageoise (Zavallı Köylü Kızı), l’Enfant de Perdition (Azap Çocuğu) gibi oyunlarda ise melodram türünün başlangıcını sezmek mümkündür. Moralite oyunları genellikle alegoriktir. Hiç değilse bir kez, İngilizce yazılmış bir oyunla çok yüksek bir aşamaya erişebilmiştir: Everyman (Her İnsan) adlı oyundur söz konusu olan. Oyunu bir tragedya taslağı olarak bile görebiliriz.
Sotie oyunlarında alegori öğesi vardır; ama ek bir maske gibidir bu öğe. Sot (şaklaban) saray soytarısı giyimlerine bürünüp siyaset üstüne dilediğini öyler. Baştakilerin adamı olduğu zaman bile (sözgelimi Gringore, Jeu du Prince de Sots (Şaklabanlar Kralı) oyununda Papa II. Julius’a karşı XII. Louis’yi savunmuştu) onları tedirgin eder; Kral I. François’nın her türlü eleştiriye karşı sıkı bir baskı kuracağı günler uzak değildir.
Reform hareketinin hız kazanmasıyla, her türlü bağnazlık da hızlandığında çeşitli mezhepler tartışmalarını sahnelerden yapmaya başladılar. Almanya’da mister oyunları, Lutherci şarkılarla süslenmeye başlandı. İngiltere’de en insancıl içerikli oyunlar bile (Dört Yaşam Öğesi, Ruh ve Bilim Oyunu gibi) moralite oyunlarının didaktik biçimiyle sunuluyordu.
Kaynak: Robert Pignarre- Tiyatro Tarihi.