Transkript
1 İSPANYA'NIN MADEN ZENGİNLİKLERİ VE KAYNAKLARI YERALTI ENERJi Muammer ÇETİNÇELİK Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü, Ankara ÖZET. Bu yazıda, İspanya'nın başlıca maden cevheri havzaları ile rezervleri ve üretim güçleri gözden geçirilmiş ve yeraltı enerji kaynaklan durumu incelenmiştir. GİRİŞ Bu yazı, 21 Ekim-12 Kasım 1966 tarihleri arasında, ispanya'nın Madrid şehrinde katıldığım «Uluslararası Nükleer Enerji Konferansı» ndan dönüşümde, toplantı esnasında yapılan bilimsel tebliğlerden ve gerekse konferans sonunda muhtelif bölgelere düzenlenen teknik ekskürsiyonlardan elde edilen bilgi ve izlenimlere dayanılarak hazırlanmıştır. COĞRAFİ VE JEOLOJİK DURUM ispanya, km 2 ile İberik yarımadasının 4/5 ini kaplar ve jeolojik görünüşü büyük çeşitlilikler gösterir. Belli başlı havzaları Paleozoik, Mesozoik ve Tersiyer tabakaları ile ve bu tabakalar da Kaledonien ve Hersinien kıvrımlarıyle müteessir olmuşlardır. Bu seriler, belli başlı metamorfik, volkanik ve plutonik kayaçlarla kat'edilmişlerdir, ispanya'nın jeolojik strüktürü ile Türkiye'nin ki arasında birçok benzerlikler vardır. MADEN ENDÜSTRiSi DURUMU VE MADENLER ispanya'da 1767 yılında Jose Canaleta'nın öncülüğü ile başlayan endüstrileşme hareketi, bugün 200 üncü yıldönümünü idrak etmiş bulunmaktadır. Uzun zamandan beri yeryüzünün maden ülkesi sayılmakta olan ispanya, bilhassa son zamanlarda ekonomik ve politik bakımdan dünya ticaretinde ve uluslararası pazarlarda demir, pirit, kurşun cevherleri ve civa üretimi ile önemli bir yer işgal etmektedir (Şek. 1). Birinci Dünya Savaşında itilâf kuvvetlerinin çelik ihtiyacı için, ispanya'da demir üretimi yapılmıştır. Dahilî kömür madenciliğinde ise, 1936 yılının yazında iç harbin başlamasıyle (General Franco hükümeti zamanında askerî otoritenin hüküm sürdüğü zamanda) maden havzaları askerî idarenin altına girmiş, bu arada sayısız işletme durdurulmuş ve aynı zamanda ekonomik güçlükler başlamıştır. Daha sonra, işletmeler planlı bir şekilde yeniden ele alınmış, fakat 1939 yılında Avrupa'da harbin başlamasıyle memleketin teknik ve malî durumunda yeniden güçlükler belirmiştir. Memleketin yeraltı zenginlikleri tarihî gelişme sonucunda haklı olarak ortaya çıkmıştır. Sermaye yokluğu, ulaştırma imkânsızlığı v.b. gibi durumlar bazı yerlerde orta ve küçük ölçüdeki zuhurların elde edilmesine engel olmuştur. Büyük olanları ise, ancak
2
3 İSPANYA'NIN MADEN ZENGİNLİKLERİ 175 yabancı müteşebbislerin yardımıyle değerlendirilmiştir. Bugün maden aramalarında, İspanyol madenciliği daima bir gelişme kaydetmektedir. Meselâ, 1961 yılındaki maden üretiminin toplam değeri 12 milyar pezeta (takriben 3 milyar TL.) olmuştur ki, bunun % 16 sı demire ve % 7 si ise pirite aittir. İspanya'nın bilinen demir cevheri rezervleri, değişik tenörlü olarak, l milyon metrik ton kadar tahmin edilmiştir. Ekseriya alçak SiO 2 muhtevası ile ortalama olarak demir tenörü takriben % 50 dir. Rezervlerin yarıdan fazlası Kuzeybatı ispanya'da uzanır. Halen ispanyol demir madenlerinde çalışan işçi sayısı civarındadır. Endüstri Bakanlığı (Ministerio de Industria) güney bölgesindeki demir işletmelerini geliştirmek için büyük bir proje hazırlamıştır. ispanya'nın güneyinde, Rio Tinto ve Huelva bölgelerindeki piritler ile Giudad Real ve Almaden civa madenleri dünyaca tanınmıştır. Bahis konusu piritler bakır muhtevasının öneminden dolayı ve ekonomik değer bakımından çok makbuldür. Yataklar muntazam olmayan şekilde pirit yapısı gösterirler. Olağanüstü bir saflık (% kükürt muhtevalı) ve 200 metre kalınlıktadırlar. Bunlar metamorfik, Paleozoik tabakaların kontaktında asidik erüptif kayaçlarla birlikte bulunurlar. 200 metreden fazla derinliğe inerler. Her yerde mevcut olan bakır muhtevası, derinlerde % 4-5; yüzeyde % l veya daha azdır. Üretimin büyük bir kısmı açık işletmeden elde edilmektedir. Civa zuhurlarının bulunduğu ispanya'nın güneyindeki Giudad Real ve güneybatıdaki Almaden yatakları ise, yüksek tenörlü olup (ortalama: % 6-7, en yüksek: % 20), sinabr imprenyasyonu şeklinde çıkartılır. Kuzeyde Oviedo ve güneyde Granada bölgesinde de küçük fakat fakir zuhurlar vardır. Kurşun ve çinko bakımından da İspanya, yıllarca üretici memleketlerden olmuştur. Hatta, yılları arasında ispanya kurşun bakımından dünya üretiminin dörtte birinden fazlasını veriyordu. Meselâ, 1888 de bu üretim, ton ile en yüksek değerini bulmuştur. Yataklar ekseriyetle ganglar halindedir. Çok saf ve aynı zamanda yüksek gümüş muhtevalıdır. En önemli havza, Sierra Morena'daki Penarro bölgesindedir. Son zamanlarda Cartagena ve Murcia havalisi de bu zuhurlar bakımından önem kazanmıştır. Aynca, kuzeybatı ve batıda ve hatta güneyde de geniş damarlar halinde kalay cevheri ve volfram madeni vardır. Volfram üretimi, 1943 yılında 4038 ton konsantre cevherle en yüksek duruma erişmiştir. ispanya'nın çinko cevherinin bir kısmı ihraç edilmekte ve kurşunun ise hemen hemen tamamı memlekette izabe edilmektedir, ispanya'da gümüş (1957 yılı üretimi 1411 ton) ve altın gibi kıymetli metaller de çıkartılmaktadır. Bu asil metaller Plinius'un izahına göre vaktiyle tıpkı Romalılar gibi, açık işletmede altın muhtevalı kayaçları hidrolik olarak parçalayıp elde edilirdi. Bugün için kuzeybatı dağlarında, Leon'da, bunların izleri açık olarak görülmektedir. Gümüş ise, birçok yerlerde kurşun cevherinin izabesi sırasında üretilir. Diğer cevherlerden boksit, Kuzeydoğu ispanya'da, Lerida ili çevresinde elde edilir (1961 de üretim ton). Alüminyum üretimi için yeterli olmadığından bir miktar boksit ve kil, Fransa'dan temin edilmektedir. Güney ispanya'da, Cordoba civarında ganglar halinde bizmut da vardır, ispanya'da kükürt ihtiyacının büyük bir kısmı yurt içinden sağlanmaktadır. Birkaç zamandan beri Rio Tinto firması tarafından piritten de kükürt elde olunmaktadır. Albacate, Murcia ve Teruel illeri civarında çıkarılan emprenye olmuş % kükürt muhtevalı cevher zuhurlarından faydalanılmaya çalışılıyor.
4 176 Muammer ÇETİNÇELİK Malağa ve Gerona civarında talk yatakları; Almeria ve Tarragona'da baryum oksit damarları; Oviedo ve Gerona civarında fluorit damarları vardır ve işletilmektedir. Arseno-pirit cevherlerinden çıkartılan arsenik miktarı ise, 1960 ta 426 ton iken, 1962 yılında 800 tonu bulmuştur, İspanya, gerekli kadmiyumu ithal etmektedir. İspanya, kayatuzu bakımından oldukça zengindir. Zuhurlar, kuzeyde Santander ve Huesca bölgesinde bulunmaktadır. Bu zuhurların en önemlisi Ebro havzasında Oligosen içindedir yılından beri 350 km 2 nin üzerinde bir genişlikte kalsiyum tuz zuhurları mevcuttur ve 8-10 kilometre kalınlıktaki bu yataklar, % K 2 O ihtiva ederler. Takriben 2-8 metre kalınlıktaki yataklarda ise % 10 K 2 O bulunur. ispanyol maden sektöründe, yabancıların iştiraklerini sağlayan yeni tüzükler, birçok endüstri kollarının tabi olduğu madencilik sektörünün gelişmesine yardım etmiştir te endüstri sektöründe üretimde % 8 bir artış kaydedilmiştir. Bilhassa ispanya'nın güneyinde Sierra Morena havzalarında bol miktarda bulunan radyoaktif mineraller için 1958 den beri devlet rezervleri dışında diğer kumpanyalara da arama ve işletme ruhsatları verilmiştir. Uranyum ve toryumun yegâne satın alıcısı ispanyol Nükleer Enerji Teşkilâtıdır (J. E. N.). 27 Aralık 1966 da yürürlüğe giren «ispanyol Geliştirme ve Kalkınma Planı» gereğince, özel teşebbüs teşvik edilecek, üretim kolaylıkları fazlalaştırılacak, usuller modernize edilecek, hükümet fazla kredi temin edecek ve bazı vergi indirimleri yapılacaktır. özel teşebbüslerle herhangi bir ihtilâfa mâni olmak için, bunlar önceden tayin edilen sahalardaki üretime iştirak etmek istemedikçe, devlet tarafından kontrol edilecek yeni şirketlerin açılmasına veya eskilerinin büyütülmesine müsaade edilmeyecektir. Bu talimatlar, madencilik alanında, az masraflı işletmeler haline gelebilmek için, küçük ve orta durumdaki maden işletmelerini koruduğu kadar, her iki yerli ve yabancı kaynakların yeni yatırımlar yapmalarını da teşvik ve tedarik edeceklerdir, Böylece, ispanya hükümeti yabancı şirketlerin ispanyol madenlerine azamî katılma oranını % 25 ten % 50 ye artırarak, kendi maden kaynaklarını geliştirmesi için yabancı sermayeyi cezbeden önemli bir adım atmıştır, ispanyol Jeoloji ve Maden Enstitüsü (Instituto Geologica y Minero de Espana I.G.M.E.), Maden Dairesi (Direccion de Minas) için genel bir arama programı hazırlamıştır. Bu plan, Madrid merkez karargâhı ve muhtelif eyaletlerdeki I.G.M,E. nin şubeleri tarafından uygulanmaktadır. Plan, 1964 Kasım ayında Sevilla şehrinde toplanan ikinci Ulusal Maden ve Metalürji Mühendisleri Kongresindeki tavsiyeleri de takibetmektedir. Projenin gerçekleşebilmesi için Altı Yıllık Planın birinci üç yıllık döneminde, 32 milyon dolarlık bir yatırım yapılacaktır. Plan, hali hazırda işletilmekte olan maden sahaları kadar diğer ümitli görülen sahaları da içine almaktadır yılında ispanya'da kurulan Ulusal Endüstri Enstitüsü (Instituto Nacionalde Industria I.N.I.) ispanya'nın endüstriyel ve ekonomik çehresinin değişmesinde büyük rol oynamıştır. 25 yıl evvel üretim indeksi 59 olan ispanya'nın bugünkü indeksi 248 i bulmuştur. Bu Enstitü, ulusal üretimin % 22 sini vermektedir. ispanya'nın maden cevherleri durumunu ayrıntılı olarak mevkileriyle şöyle inceleyebiliriz :
5 İSPANYA'NIN MADEN ZENGİNLİKLERİ 177 Demir ve çelik ispanya'da demir cevheri rezervleri değişik tenörlü olarak l milyon metrik ton kadar tahmin edilmiştir. Ekseriya alçak SiO 2 muhtevası ile ortalama olarak demir tenörü takriben % 50 dir. Meselâ, vaktiyle dünyaca meşhur olan Kuzey İspanya'daki Bilbao zuhurlarının metasomatik demir yatakları, az miktarda fosfor da ihtiva etmektedir. ispanya'da demir rezervlerinin yarıdan fazlası Kuzeybatı ispanya'da uzanmaktadır ve takriben % 10 kadarı da merkez bölgesinde Guadalajara ve Teruel eyaletlerindedir. % 6 sı güney kısımda, Almeria ve Granada eyaletlerinde ve takriben % 6 sı da bitmek üzere olan yüksek tenörlü cevher Vizcaya ve Santander'in kuzey kısmındaki sahalardadır. Sahile yakın yerlerde bulunan demir zuhurları, büyük açık işletmelerde işletilmektedir. Vaktiyle buralarda mevcut olan müsait Sekonder hematit zuhurları ihraç ediliyordu; üretim primer demir karbonattan yapılıyordu ve % 52 demir muhtevalıydı. Burada % 47 demir tenörlü Sekonder manyetit zuhurları da vardı. Tebeşir kalkerleri içine fosfor da ihtiva eden % demirli yatakları olan sayısız havza vardır. İspanya'nın % 40 demir ihtiva eden demir cevheri toplam rezervi 880 milyon tondur. Ponferra'da % demir ve % fosfor ihtiva eden manyetik demir damarları mevcuttur. Bu yerde The Coto Wagner firması, 1957 de ton cevher çıkarmıştır. ispanya'da daha önce ingiliz, Belçika, Fransız ve Almanların elinde olan demir ile ilgili firmalar, bugün millileştirilmiş bulunmaktadır. Yalnız para karşılığında, bazı demir cevheri yataklan, meselâ :San Jose demir yatakları, Honigmann ve Krupp firmalarının yardımıyle işletilmekte ve yıllık işletme gücü ise 300 milyon tondur. 100 milyon ton rezervli bir başka demir madeni de Lugo'da Avusturyalı bir kumpanya tarafından işletilecek ve günlük % 56 Fe, % 8 SiO 2 muhtevalı cevherden 500 tonu muamele görecektir. Halen demir cevheri üretiminin yarısı memleket içinde işletilmektedir. En önemli yüksek fırın ve çelik izabehanesi Vizcaya ilinde olup, Asturias ve Güney ispanya'da da büyük işletmeler mevcuttur, ispanya bugün Almanya, ingiltere, Hollanda ve Fransa'- ya ihracat yapmaktadır, ispanya'da, 1961 yılında muhtelif illere göre, demir cevheri üretim miktarları şöyledir: Muhtelif yıllara göre, ispanya'da üretilen toplam demir cevheri ve ham (pik) demir miktarları ise şöyledir:
6 178 Muammer ÇETİNÇELİK Meselâ, sadece ENSIDESA'nın 1964 teki pik demir üretimi metrik tondur. Demir cevheri tüketimi ise, meselâ 1957 de tonu bulmuş ve bu miktarın l tonu Fas'tan ithal edilmiştir. İspanya'da halen demir madenlerinde çalışan işçi sayısı 1963 yılında kişi iken, 1964 te azalmış ve kişiye düşmüştür. Keza, 1963 te faal olarak üretimde bulunan 217 maden işletmesi, 1964 te 186 ya inmiştir. Bununla beraber, 1963 te üretim % l artmıştır. 31 madenin kapanmasına sebep, dış piyasada alçak tenörlü cevher isteğinin azalması olmuştur te Sanayi Bakanlığı kalite ve üretimi artırmak için, Güneybatı İspanya'daki Sevilla ve Badajoz eyaletleri, bazı toplu haldeki tesisleri modernleştirmeye başlamıştır. Buna ilâve olarak da, güney bölgesindeki demir cevherleri işletmesini geliştirmek için bir proje hazırlamaktadır. Doğudaki Gastellon ve Teruel illeri havzasındaki cevherlerin tam mânasiyle işletilmesi için de ayrı planlar hazırlanmaktadır. Hükümet keza, demir madeni şirketlerine, çelik endüstrisinde uygulanan «Ortak Faaliyet» programına benzer tedbirlerin uygulanma imkânlarını etüd etmektedir. Bu kalkınma planı, İspanyol çelik endüstrisinin verimini artırmak için değişik demir ve çelik imalâtçılarının şirketler halinde birleşmelerini gaye edindi yılında, Maquinista Terrestrey Maritima, Torras Herreria y Construcciones, Macosa y Lafarga Casanovas ve Altos Hornos de Cataluna firmaları tarafından «AGRUSID» adlı (Agrupacion Siderurgica) büyük şirket teşkil olunmuştur. Bu şirketin yıllık üretimi ton çelik olarak tayin edilmiştir. ispanyol çelik endüstrisinin hızla büyümesi, yabancı sermaye için kuvvetli bir teşvik vesilesi olmuştur, Meselâ, U.S. Steel Company ve Hornos de Vizcaya şirketleri arasında 10 yıllık bir zaman zarfında 4 milyonluk bir yatırım yapılması anlaşmasına varıldı. Yabancı sermaye yatırımı için çıkan yeni kanun, yabancı şirketleri ispanyol çelik imalâtçıları ile çalışma mukaveleleri yapmaya teşvik edecektir. ispanya'da, muhtelif yıllara göre, ham çelik üretim miktarları aşağıdadır :
7 İSPANYA'NIN MADEN ZENGİNLİKLERİ yılında ham çelik sarfiyatı, genellikle 3.57 milyon tondu. Bunun 2.56 milyon tonu yerli üretimden, 0.8 milyon tonu ithalâttan ve 0.21 milyon tonu ise envanterlerden karşılanmıştır. Sadece, ENSIDESA nın 1964 teki ham çelik üretimi ton idi. indirimler ve yeni vergiler sebebiyle çelik mamullerinin fiyatları % 4 yükselmiştir. Bakanlar Kurulunca 1964 yılı sonlarında uygulanmaya başlanan «Ulusal Çelik Kalkınma Planı»nın birinci safhası ( ), birkaç yıl zarfında çelik üretiminde göze görünür şekilde bir artma yaratacak vaziyette yapılmıştır. İkinci safha ise, 1967 den 1972 ye kadar sürecektir. Bu safha çelik kapasitesini, planda her yıla tahmin edilen tüketimi takriben % 32 üzerine çıkarmak için uygulanan ortak genel ve özel bir faaliyeti kapsar. Programa göre çelik üretim hedefi ise, 1967 de ton; 1968 de ton; 1969 da ton; 1970 te ton olmuş ve 1972 yılında ise, tona ulaşacaktır. Bu maksatla, ispanyol çelik endüstrisi aşağıda gösterilen üç grupa bölünmüştür : 1. Büyük şirketler : Devlet kontrolunda bulunan ENSIDESA, özel üreticiler arasında lider durumda olan Altos Hornos de Vizcaya ve ileride teşekkül edecek olan diğer şirketler, program sonunda, yıllık minimal l milyon ton kapasiteye malik olmalıdırlar. Aksi halde, küçük şirketler meyanında mütalâa edileceklerdir. Büyük şirketler grupunun, ham çelik kapasitesi 1965 yılında metrik tondan 1967 de tona yükselecek ve 1972 de ise tonu bulacaktır (fakat bazı değişmeler bahis konusu olabilir). 2. Büyük olmayan şirketler : Bunlar başlıca karbon çeliği levhaları üreten küçük şirketlerdir, ileride büyük gruplar halinde birleşme fırsatına sahip olacaklardır. Bu şirketlerin toplam kapasiteleri, yıllık ulusal ham çelik üretiminin % 20 sini geçmez, önümüzdeki gelen yıllar için üretim hedefleri 1965 te ton ve 1972 yılında ise l ton olacaktır. 3. özel çelik şirketleri : Bunların toplam üretim hedefleri rakamı 1965 yılı için, ton idi için ton ince karbon çeliği ve alaşım levhalarıdır. Hali hazır projelere gelince, Kuzey İspanya'daki Laminaciones Lesaca S.A. şirketi, galvanizi eme ekipmanı ile beraber yeni çelik fabrikalarını kurmak için Mitsubishi Heavy Industries Reorganized Japon şirketi ile bir kontrat imzalamıştır. Fabrikanın 1967 sonunda tamamlanacağı ve yıllık veriminin metrik ton olacağı tahmin edilmektedir. Bu, ispanya'ya satılan ilk Japon çelik fabrikasıdır. Sociedad Metallurgica duro Felguerra şirketi, Oviedo'nun güneyinde devamlı olarak günde l 500 ton maden cevheri kavurma için bir fabrika inşası hususunda Huntington - Heberlin şirketi ile bir kontrat imzalamıştır. Fabrika gerek yüksek ve gerekse alçak fosfor muhtevası ile aglomere çelik üretecektir. Keza, 1964 yılında Ulusal Endüstri Enstitüsünün (I.N.I ) Atlantik okyanusundan takriben 100 km mesafede Guadalquivir nehrinde bir iç liman olan Sevilla - Bonanza'da üçüncü büyük bir çelik tesisinin yükseltilmesi imkânlarını etüd ettiği rapor edilmiştir. Endülüs'teki çelik fabrikalarının, önemli cevher depozitlerine malik olan Güney İspanya'daki Granada eyaletinin Malağa ve Almeria şehirlerindeki demir madenlerinin gelişmesine büyük yardımı olacaktır.
8 180 Muammer ÇETİNÇELİK Doğu İspanya'nın Valencia eyaletindeki Sagunto şehri, ispanya'nın dördüncü büyük siderürji merkezi olacaktır. Bu merkez, memleketin güneydoğu bölgesinin ihtiyaçlarını karşılayacaktır. Yapılan planlama bu fabrikada şimdilik bir yüksek fırın çalışmakta ton çelik üretimini öngörüyorsa da, sonra yavaş yavaş gücü 4 milyon tona kadar çıkartılacaktır. L6on eyaletinde kurulması öngörülen yüksek fırının yıllık kapasitesi ton olacaktır. Diğer kurulan çelik kompleksleri ise, Sestao (Biscaye), Aviles (Asturias) ve Uninsa'da (Gijon) kurulmuştur. Meselâ, Sestao kompleksi geçen yıl l milyon tondan fazla üretim yapmıştır. Bunlar ton font ve ton lamine çeliktir. Yeni kurulacak olan bir fırın (İspanya'nın en önemlisi) günde ton font üretecektir. Bu hususta da ithalâtı asgariye indirmek için üretim hızla artırılacaktır. Bakır Bakır cevheri bütün ispanya'da bulunmaktadır. Fakat işletme için nadiren kâfi miktarda konsantre edilmiş bakıra rastlanır. Güney ispanya'da, Huelva ve Sevilla eyaletlerinde bulunan büyük mikyastaki depozitler, formasyon itibariyle, muhtemelen Hersinien devrinin Paleozoik kayaçları ile sıkı temastadırlar. Buradaki rezervler yuvarlak olarak 400 milyon ton hesaplanmıştır (bilinen dünya cevher rezervinin % 60 ı). ispanya'da dört tip bakır zuhuru bilinmektedir. Bunlar, bakırı az olan büyük pirit kitleleri (Tharsis ve diğerleri); büyük mikyastaki bakirli pirit cevherleri (Rio Tinto ve diğerleri); hidrotermal damarlar ve piritli dayklar, kalkopirit, sfalerit ve galen; kuars, kalkopirit ve kurşunî bakır ihtiva eden bakırlı damarlardır. İspanya'da emprenye olmuş cevherler, Oligosen devrinin molaslarında görülmüşlerdir den itibaren, 400 km boyunda ve 15 km genişliğinde bulunan bir bölgede, 45 mahalde kumtaşı halinde bakirli demir bulunmuştur. Bu bölge, Kuzey ispanya ve Atlantik sahilinde San Sebastian'dan başlar ve Akdeniz sahilinde Barcelona'ya kadar uzanır. Gompania Espanola de Rio Tinto S. A. şirketi bir asırdan fazla bir zamandır ispanya'da bakır üzerine çalışmaktadır. Muzzam Huelva depozitlerinin bilinen rezervleri, işletmenin daha da gelişeceğini haklı çıkarmaktadır. Şirkete Huelva'da yıllık kapasitesi ton olan bir blister bakır tesisleri inşası için yetki ve tahsisat verilmiştir, ispanya hükümeti, tesisin maliyet fiyatının % 20 sini verecektir yılı başlarında «Chemiebau Dr. A. Zierem GmbH-Köln» adlı Alman firmasıyle, yıllık gücü metrik ton olan yeni sülfat asidi fabrikasının kurulması için bir kontrat imzalanmıştır. Bu firma, esasen Rio Tinto şirketinin hali hazır fabrikasını inşa edenlerdendir. Bu tesisler, Avrupa'da inşa olunan en büyük sülfat asidi fabrikası olacaktır, İlk üretim kısmı, günlük 675 ton kapasite ile Temmuz 1965 te tamamlanmıştır. Keza, ikinci ünite de bu yıl tamamlandıktan sonra, 680 ton günlük kapasite ile çalışacaktır. Tharsis Sulphur and Copper Company şirketi, Huelva eyaletindeki Tharsis işletmelerinin makineleştirilmesi ve modernize edilmesi için bir program hazırlamıştır. En son gelişmeler, Calanas madeninin kuzey kesiminin damarlarındaki yeni kuyu ve asansörlerin değişmesidir. Minera de Cantos Blancos firması da günde 100 ton işleyecek güçte bir bakır flotasyon tesislerinin planlarını bitirmiştir. Hatta, Juan de la Cierva tröstü de bir pirit araştırma divizyonu kurmuştur.
9 İSPANYA'NIN MADEN ZENGİNLİKLERİ 181 İspanya'da üretilen bakır cevher miktarları, muhtelif yıllara göre şöyledir : 1961 yılında ton olan blister bakır üretim miktarı, 1964 te tona düşmüş; rafine bakır üretimi ise, 1961 de ton iken, 1965 te tona yükselmiştir te rafine bakır tüketimi ise, ton olmuş ve aradaki fark ithal edilmiştir. Bakırlı pirit ise, 1961 de ton iken, 1964 te ton olmuştur yılında üretilen demirli pirit miktarı ise, tonu bulmuştur, İspanya'da 1961 yılında toplam pirit verimi ton (kükürt muhtevası l ton) ve 1963 te ise, ton (kükürt muhtevası ton) olmuştur. Kurşun ve çinko Geçen birkaç yıl zarfında bütün kurşun ve çinko cevheri, Güney ispanya'da, Cordoba, Jâen, Almeria ve Granada illerinde olduğu kadar, Kuzey İspanya'da Giudad Real ve Badajoz illerinden de elde edilmiştir. ispanya'da, 1964 te yalnız 109 maden faaliyet halinde idi. Bunların 60 ı kurşun madeni, 40 ı kurşun ve çinko madeni ve dokuz kurşun madeni de diğer madenlerle müşterek idi te ise 140 maden çalışıyordu yılındaki tonluk olan cevher üretimi, geçen on yıl zarfında tespit edilen en düşük rakamdır. Jeolojik eksplorasyon noksanlığı ve ekonomik olmayan şartlar altında çalışma hususları, kurşun üretimi düşmesinin başlıca amilleridir yılında dünya piyasalarında kurşun fiyatlarının yükselme temayülüne nazaran, ispanya'da yalnız % 10 kadar yükselmiştir. Tesisler ve teçhizat genişletilip modernize edildikten sonra, sadece beş büyük kurşun tesisinin genel kapasitesi yılda tonun üzerinde olacaktır. İspanyol kurşun cevherlerinin tenörü % arasındadır. Muhtelif yıllara göre kurşun cevheri üretimi aşağıdadır :
10 182 Muammer ÇETİNÇELİK Metalik kurşun üretim miktarları ise muhtelif yıllara göre şöyledir : Metalik kurşun tüketim miktarları ise, 1960 yılında ton iken, 1964 te tonu aşmıştır. Muhtelif yıllara göre çinko cevheri ve metalik çinko üretimleri aşağıdadır : Metalik çinko tüketimi, 1964 te 64 bin tona yakın iken, Asturiana de Minas Amelia'da büyük bir galerinin çökmesi üretimin düşmesine yol açmış ve 1965 te üretim, 55 bin tona düşmüştür. Metalik çinko tüketimi ise, 1960 ta ton iken, 1964 te tona çıkmıştır. 30 milyon mark karşılığı para sarflyle, Cartagena'da Almanlar tarafından kurulan elektrolitik çinko (% safiyette) fabrikasının bir kısmı 1960 yılının başında faaliyete geçmiştir. Son zamanlarda birçok madenler, mahdut cevher rezervleri ile çalışmışlardır. Hali hazır şartlar devam ederse, eritme fabrikalarını ikmal için hammadde noksanlığı yakın gelecekte kendini gösterebilir. Bugünkü mevcut çinko eritme tesisleri yerli olduğu kadar, ihraç isteklerini de karşılayacak yeterliktedir te İspanya Jeoloji ve Maden Enstitüsünün öncülüğünde, Minera de Linares S.A. firması tarafından San Vicente'de (Jâen) çalışılan depozitlerde ilk kurşun arama programı uygulanmıştır. Şimdiki halde bilinen cevher yatağının yayılma sahasını incelemek için bu alanda Obras Subterraneas S.A. şirketi sondajlara devam etmektedir. Sonuçlar çok cesaret vericidir. Ayrıca, yeraltı kurşun yataklarının maliyetini araştırmak için, Sierra Morena (Cordoba ili civarı), Cartagena (Murcia ili) ve Linares (Jâen ili) bölgelerinde jeofiziksel prospeksiyonlar yapılmıştır. Penarroya'nın konsantre kurşun üretimi, madendeki cevherin bitmesi sebebiyle, 1964 yılında tona düşmüştür, işletmenin bittiği madenlerden birisi Linares sahasındaki El Centenillo'dur. Bu maden, on yıl işletilmiş ve 1954 yılı sonunda kapatılmıştır.
11 İSPANYA'NIN MADEN ZENGİNLİKLERİ 183 ispanya'nın maden ve metalürji şirketi olan Sociedade Minera Metalurgica firması ile Almanların Stolberger Zinc A.G., Aachen ve Belçikalıların Hochschild, Bruxelles firmaları, «Los Guindos S.A.» adı altında birleşmiştir. Bu firma İspanya'nın ikinci kurşun üreticisidir. Son zamanlarda, şirketin itibarî sermayesi bir Panama şirketi olan Conibero'nun da iştirakiyle 82 milyon pezetaya çıkarılmıştır. Alüminyum Alüminyumun üretim kaynağı olan boksit yataklan, bilhassa Teruel ilinde olmak üzere, ispanya'nın kuzey ve kuzeydoğusuna yayılmıştır. Cevherin bileşimi değişebilir, fakat silis muhtevası diğer Avrupa boksitleri ile karşılaştırılınca oldukça yüksektir de Leon ilinde bulunan geniş bir yatak, Devonien çağa aittir ve bileşiminde % 47.9 A1 2 O 3 ve % 15.4 SiO 2 ihtiva eder. Geçmiş yıllarda, birkaç yıl için ispanya'da primer alüminyum üretiminde büyük bir artma görülmüştür. Alüminyum üretimi, 1963 ten itibaren % 32 artmış, fakat yerli tüketimin % 23 artması sebebiyle ihracat % l O a düşmüştür. Murcia yanında Mula'da yeni bir boksit zuhuru daha bulunduğu açıklanmıştır. ispanya'da imal edilen çelik-alüminyum kablosu son zamanlarda fazla üretilmiştir ve ihracatı daha da artırmak için çalışılmaktadır. Yeni tiplerdeki alüminyum tabaka üretimi de ayrıca planlanmaktadır. ENDASA (Empresa Nacional del Aluminio S.A.) firması üretimi yılda tondan tona çıkararak, Valladolid fabrikasını genişletmeyi tasarlamaktadır. Aviles fabrikasının kapasitesi de tona yükseltilecektir yılında, ENDASA firması stoklarının % 75 ini elinde tutan Ulusal Endüstri Enstitüsü (I.N.I.) bu genişleme projesine 160 milyon pezetalık bir yatırım yapmıştır. Şirketin La Coruno'daki izabehanesi, 1963 yılında, yerli üretimin % 25 i kadar tutan, ton alumina üretimi yapmıştır. Bu miktar, 1966 da tona çıkmıştır. Şirket, randımanı yılda tona çıkararak genişlemeyi planlamıştır. Bu proje ise 450 milyon pezetaya mal olacaktır. Fransız «Pechinay» ve Alman «Kaiser» firmalarının Aluminio de Galicia şirketinde hisseleri vardır. Navarra de Aluminio (INASA) şirketi, Reynolds firması ile teknik işbirliği politikasına devam ederek, kısa zamanda alüminyum yaprağı üretimine başlayacaktır. «Alümino de Vigo» adı altında kurulan bir anonim şirket de yılda ton alüminyum çıkaracaktır. Şimdilik Meksika ile Venezuela'ya ihracat yapılmaktadır. Batı Almanya'ya da profilli parçacıklar ihracına çalışılacaktır. Kaiser firması, profilli saçlar için bir fabrika kurma imkânlarını araştırmaktadır. Aluminio Espanol de Sabinanigo firmasına ait Huesca'daki tesisler ise, ton yıllık üretimle, üreticilikte üçüncü sırayı almaktadır. ispanya'nın metalik alüminyum üretim miktarları, muhtelif yıllar için şöyledir: Yapılan planlamaya göre, 1967 yılında ton; 1968 de ton; 1969 da ton ve 1970 te de ton üretime ulaşılabilecektir. Bu da beş yılda % 100 bir artış demektir yılında ton alüminyum dışarıya satılmıştır. Böylece, ispanya pek yakında alüminyum ihracatçısı bir devlet haline gelecektir.
12 184 Muammer ÇETİNÇELİK Manganez Manganez cevherlerinin çoğu, bilhassa pirolüzit, Huelva eyaletinden çıkarılır yılında manganez üretimi, çelik sektöründen gelen isteklerin artmasına rağmen, 1963 e nazaran yalnızca % 4 kadar artırılabilmiştir. Manganez ithalinin serbest olması sebebiyle, 1962 de üretim takriben 1955 tekinin dörtte birine düşmüştür te mangan cevher üretim miktarı ton idi. Bu cevherlerin mangan tenörü % MnO 2 limitleri arasındadır. Manganez cevheri üretim miktarları aşağıda verilmiştir: Kalay Pegmatit damarları ile ilgili olarak bilinen en büyük kalay yatakları (kassiterit halinde), Batı ispanya'da bulunur ve Portekiz yataklarının devamı halindedir. Sekonder yataklar üretimin ancak ufak bir yüzdesini verir. Dünyada kalay fiyatlarının yüksek oluşu, şu faaliyetlerin doğmasına yol açmıştır. «Compania Collega de Minas» adlı bir İspanyol maden firması, Galicia bölgesinin l 200 mil karelik arazisi üzerinde prospeksiyon ruhsatı almak için Kanada'daki bir jeofizik şirketiyle işbirliği yapmıştır. Bu hazırlanan ortak program üç safhalıdır. Harita alma, sondaj ve jeofiziksel prospeksiyondan meydana gelen programın birinci ve ikinci safhası bitirilmiş ve üçüncü safha da gerçekleştirilmek üzeredir. Jeolojik geliştirme bu bölgede uygun kalay metali zemini bulunduğunu ortaya çıkarmıştır. Şirketin aynı sahadaki diğer ruhsatları üzerine yapılan prospeksiyonlar daha fazla araştırma yapılmasını gerektirecektir. Dokuz kalay sahasındaki diğer birçok kalay madeni bölgesel olarak işletilmektedir. CHIFRESA (Compania Hispano Franccsa del Estano S.A.) firması, 1954 yılında, İspanya'nın batısındaki Salamanca ilinde hektardan fazla bir arazide prospeksiyon yaptıktan sonra, Barquilla'da bazı alüminyumla kalay yatakları bulmuş ve konsantrasyon ile yıkama tesisleri v.b. kurulduktan sonra, 1956 da tam randımanla çalışmaya başlamıştır. İspanya'da çıkarılan kalay cevherlerinden kasiteritin kalay tenörü % 65 ve ilmenitinki ise % 25 tir. İlmenitte % 17 kadar da TiO 2 bulunur, ispanya'da 1961 yılında 700 ton metalik kalay, 1963 te 1639 ton, 1964 te 1650, 1965 te 1690 ve 1966 da 1750 ton metalik kalay (saflığı % 99.6) çıkartılmıştır. Civa Ciudad Real civarındaki Minas de Almaden civa madenleri, ispanya civa üretiminin % 75 ini vermektedir. Bu yatakların sahibi Maliye Bakanlığıdır ve özel bir şirket olan Consejo Regulador de las Minas de Almaden y Arrayanes S.A. tarafından işletilmektedir. Sadece Almaden'deki Teodoro ve San Joaquin kuyularının toplam civa üretimi, 1964 yılında şişe (l şişe = 34.5 kg) olmuştur. Pacific Foundry Co. firması tarafından kurulan dört adet Herreschoff fırınları sayesinde verim oldukça artırıl-
13 İSPANYA'NIN MADEN ZENGİNLİKLERİ 185 mıştır. Üretilen civanın büyük bir kısmı Birleşik Amerika'ya ihraç edilmektedir. Meselâ, 1957 yılında İspanya'dan dışarıya ihraç edilen civa miktarı şişe olmuştur. Minas de la Soterrana S.A. şirketi de Asturias'ta 16 adet arama isteğine sahiptir. Goncejo de Mineres firması tarafından işletilen Rosario madenlerinde bulunan sinabr cevherindeki civa tenörü % 86.2 dir. Bugün buradaki üretim ayda 500 şişedir yılında dünya civa piyasası, kimya ve elektrik endüstrilerinin artan ihtiyacı sebebiyle çok canlı olmuştur yılındaki şişelik üretim 1966 da şişeye çıkmıştır de bu rakamın şişeyi bulacağı tahmin edilmektedir, ispanya, şimdi yıllık üretimi şişeye yükseltmek amacıyle gerekli yeniliklerin getirilmesini planlamaktadır, Altın Nijar yakınındaki Almeria ilinin Rodalguliar altın cevherleri, İspanya'nın altın üretimi yapan yegâne madenleridir. Bu madenler, Ulusal Endüstri Enstitüsünün (I.N.I.) bir şubesi olan Empresa Nacional'in kontrolü altındadır. Bazan ispanyol bakır piritlerinden de az miktarda altın elde edilir, Moradella'daki (Murcia ili) eski altın madenlerinin yakında tekrar açılmasına çalışılmaktadır. Rodalguliar madenleri, 425 kg rafine altınla, verimlerini 1963 yılında iki misline çıkartmışlardır. Bu yükselme, cevher hazırlama ve zenginleştirme tesislerinin gelişmesiyle olmuştur. Geçen yıllarda altın tenörü metrik ton başına gr iken, bugün ortalama olarak 5.49 grama yükselmiştir yılında şu bölgeler için iki yeni altın arama ruhsatı daha verilmiştir. Bunlardan birisi Quiroga (Kuzeybatı ispanya'da Luga ili) yakınındaki Sil nehri alüvyonu sedimanterlerindeki 250 hektarlık bir arama ruhsatı; diğeri de Las Hurdes (Gaceres ili), bölgesinde, Toria Mines Co. şirketine verilen 80 hektarlık arama ruhsatıdır. Ayrıca iki yeni bölgede daha arama için izin istenmiştir. Volfram En önemli volfram zuhurları (volframit ve şelit), memleketin batı kısmında Galicia, Salamanca ve Extramadura illeri civarında, pegmatitlerle birleşik şekilde bulunurlar. Üretim miktarı son zamanlarda epeyce inmiştir. Düşük fiyat yüzünden volfram madenlerinin birkaçı kapanmış olup, henüz kapanmayanlar daha ziyade şelit çıkarmaktadırlar, İspanya'da çıkartılan volfram cevherlerinin ortalama tenörü % 65 WO 3 olup, muhtelif yıllara göre üretim miktarları ise aşağıda gösterildiği gibidir : Titan ispanya'nın daha ziyade ilmenit şeklinde bulunan titan cevheri üretiminin çoğu Kuzeybatı İspanya'da La Coruna bölgesindeki siyah kumlardan elde edilir ta ispanya'nın en fazla ilmenit üreticisi Minas S.A. şirketi, bu bölgede hali hazırda işletilmekte olan 34 maden işletmesinde kesif bir jeolojik araştırma yapmıştır.
14 186 Muammer ÇETİNÇELİK KiMYA ENDÜSTRiSi DURUMU VE KiMYASAL HAMMADDELER İspanya'da kimya sektörünün artış indeksi her yıl % 10 civarındadır, ispanyol endüstriyel üretiminin %11.5 unu kimyasal üretim teşkil eder. Son beş yılda kimya endüstrisi % 60 oranında artmıştır, İspanya'da halen binden fazla kimyasal maden tesisi vardır ve den fazla insan kimya fabrikalarında çalışmaktadır. ispanya'da kimyasal hammaddeler bol miktarda mevcuttur. Kimyasal madde ihraç toplamı l milyar 175 milyon TL. tutarındadır. Esasen ispanyol ihraç satışının % 7 sini kimya maddeleri teşkil etmektedir te, 1964 yılına nazaran % 20 fazla bir üretimle, 1.2 milyon ton sunî gübre elde edilmiştir, ileride, 1968 de, azotlu gübre imalinin artışı ile sunî gübre ithalâtı minimuma indirilmiş olacaktır. Son zamanlarda Sevilla endüstri bölgesinde, çöplerden gübre yapan ultramodern bir tesis geçenlerde işletmeye açılmıştır. ispanya'da çimento endüstrisinde de üretim miktarı, günden güne hızla artmaktadır. Geçenlerde Toledo eyaletinin Esquivias civarındaki Gementos Hispania şirketi tarafından yeni açılan fabrikanın yıllık üretimi ton olacaktır. Bu fabrika tesislerinin kuruluş masrafı 400 milyon pezetayı aşmıştır. Sevilla civarındaki Alcala de Guadaira'da açılan çimento fabrikası ise, yılda ton çimento üretecektir. Andaluzya'- da gene yeni açılan Fabrica Andaluza de Cementos da yılda ton çimento çıkartacaktır, 1965 yılında ton olan çimento üretimi, 1966 da 12.5 milyon tonu bulmuş ve 1969 yılı sonunda ise tonu bulacaktır. Böylece, üretilen çimento miktarı, ihtiyacı karşılamak şöyle dursun ihraç da edilebilecektir. Huelva havzasında bulunan büyük bir selüloz fabrikası ile Badojoz yarı kimyasal pat fabrikaları da genişletilmeye çalışılmaktadır yılında petrokimyasal maddelerin imali için büyük ve önemli yatırımlar yapılmıştır. Madrid'in 150 km civarında Puertollano'da kurulan petrokimya kompleksleri (Foto 1) ile Barcelona yakınındaki Tarragona mevkiinde kurulan petrokimya tesisleri ispanyol ulusal ekonomisine büyük kazançlar sağlamaktadır. Her iki tesis de ispanya'ya yılda metrik ton etilen ve ton yarı ürün olarak propilen kazandıracaktır. Hatta 1970 ten sonra, eğer tesisler öngörülen güç ile çalışırlarsa, bir üretim fazlası problemi doğacak ve ihraç imkânları geliştirilecektir. Yıllık üretim gücü 2 milyon ton olan Puertollano rafinerisine ham petrol, 167 km uzunluğunda bir payplayn boru hattı ile Malaga'dan sevkedilmektedir. Bu rafinerinin gücü de ileride iki katına çıkartılmaya çalışılacaktır.
15 İSPANYA'NIN MADEN ZENGİNLİKLERİ 187 Torrelavega civarındaki yeni bir petrokimyasal maddeler tesisi de üretime başlamıştır. 1.5 yılda inşa edilen, Huelva'nın 9 km kadar güneydoğusunda 200 hektarlık bir arazi üzerine kurulan, yıllık ham petrol işleme gücü 2 milyon ton olan ve Kuveyt petrolü işleyen La Rabida rafinerisi yanında da bir petrokimya tesisi kurulmaktadır. Bu müstakbel komplekslerde, aromatik hidrokarbon ve türevlerinden maada, olefinli bileşikler de imal edilecektir. Tesis, yılda ton etilen ve ton propilen üretecek şekilde planlanmıştır. Ayrıca, buna ilâve olarak yılda ton asfalt verecek bir tesis de kurulması düşünülmektedir. Murcia eyaletinde Cartagena'da kurulan Escombreras ham petrol rafinerisinin yıllık gücü ise 6 milyon tondur. Diğer rafinerilerinin (Tenerife ve La Coruna) güçleri de ikişer milyon tondur. La Coruna petrol rafinerisinin gücü de 4 milyon tona çıkartılacaktır. Yakın bir gelecekte İspanya'da toplam rafineri sayısı 13 olacaktır yılında 16.5 milyon ton ham petrol rafine edilen ispanya'nın 1967 yılı sonunda büyük Algeciras ve Huelva rafineleriyle, küçük Castellon de la Plana rafinerisinin hizmete girmesiyle toplam olarak 23 milyon ton ham petrol işleneceği tahmin edilmektedir. Son zamanlarda Santander civarında açılan bir karbon siyahı ve sentetik kauçuk fabrikasından maada, Bilbao civarında Abanto y Ciervana zonunda, bir karbon siyahı fabrikası daha kurulacaktır m 2 lik bir araziyi kaplayacak olan bu tesislerde 600 den fazla işçi çalıştırılacak ve 13 milyon dolarlık bir yatırım yapılacaktır. Bugün, ispanya'da imal edilen sülfat asidi miktarı ise, 1961 de l ton iken, 1963 te l ton ve 1964 te de l ton olmuştur.
16 Muammer ÇETİNÇELİK ispanya'da üretilen kimya endüstrisi hammaddeleri bileşimlerinin cinsleri ve miktarları Tablo l de gösterilmiştir. Bu maddelerden fosfat, potas ve fluorit durumu, ayrıntılı olarak aşağıdaki şekilde gözden geçirilmiştir. Fosfatlar İspanya'da bilinen fosfat yatakları, üç sahada zuhur etmiştir. Bunlardan birisi Gaceres ilinde Aldea Moret köyü yakınında Union Espanol de Explosivos'a ait sahadır ve ara sıra üretim yapmaktadır. Tablo - l Kimyasal hammaddeler ve bileşikler (1965 yılı üretimi) İkinci bir grup maden, gene Gaceres ilinde Logrosan civarında bulunur. Madenler, «Proquiber» adında birleşmiş bir işletme şirketi kuran Union Espanol de Explosivos ve S.A, Cros'un malıdır. Demiryolu bulunmayışı bu yatağın devamlı olarak çalıştırılmayışına sebep olmaktadır. Valencia de Alcantara eyaletinde bulunan üçüncü yatağın ise çok düşük dereceli cevher olduğu söylenmektedir. El Aaiun'daki (ispanyol Sahrası ili) fosfat yataklarında iki yıla yakın bir zamandır yapılan jeolojik araştırmalar henüz bitmiştir. Çalışmaları, Empresa Nacional de Fosfatos Minerales del Sahara yönetmiş ve km 2 lik bir alan üzerinde araştırma yapmıştır. Resmî ispanyol kaynaklarına göre, son zamanlarda % 65 trikalsiyum fosfat muhtevalı 1000 milyon metrik ton cevher bulunmuştur. Bununla beraber, diğer kaynaklardan gelen haberlere göre, cevher derecesinin % 50 den aşağı trikalsiyum fosfatlı olduğunu ve rezervin de yukarıda verilen rakamdan daha az olduğunu belirtmektedir. Hükümet, Empresa Nacional ulusal kurumuna ispanyol Sahrası'nda bu cevherleri işletmek için bir pilot fabrika kurma işini vermiştir. Bu sahadaki fosfat rezervlerinin geniş ölçüde endüstriyel işletmeyi karşılayacağı zannedilmektedir. İleride burada bir deniz yolu terminali ile diğer ilâve tesisler daha inşa edilecektir.
17 İSPANYA'NIN MADEN ZENGİNLİKLERİ 189 ispanya'nın süperfosfat üretim miktarları muhtelif yıllara göre şöyledir: Potas Potas cevheri, İspanya'da işletilen en önemli metal olmayan maddelerden birisidir. Üretimin büyük bir kısmı, Navarra ve Cataluna bölgelerinden yapılmaktadır yılında Barcelona sahasının potasyum tuzları üretimi, iş mücadeleleri sebebiyle 1963 yılının veriminden daha düşüktür. Fakat buna rağmen, 1966 üretimi gene artmış ve tonu aşmıştır. Fodina S.A. şirketinin açtığı yeni maden kuyuları ve sondajlarla miktarı henüz bilinmeyen birtakım yeni rezervler daha ortaya çıkmıştır. Gelecekte üretimin daha da artması beklenmektedir. Yeni tesisler sebebiyle, Potasas de Navarra S.A.nın Beriain'deki (Navarra sahası) KCI (silvin) üretimi, 1964 yılında tonu bulmuş ve 1965 yılında aynı yerdeki üretim metrik tona yükselmiştir. Bu sahada inşa edilen üretim ve konsantrasyon tesisleri, dönemi üretiminin artmasında çok tesirli olmuşlardır de yıllık üretim gücünün tona çıkartılmasına uğraşılmaktadır, ispanya'nın dahilinde dünya pazarlarından % daha düşük olan potas fiyatlarının 1967 de artması beklenmektedir, israil ve Kanada'nın rekabetine rağmen, ispanya'nın dışarıya potas ihracatı gittikçe artmaktadır. Muhtelif yıllara göre potasyumlu cevher ve bileşikler üretimi ton olarak şöyledir : Fluorit ispanya'da halen 16 adet aktif fluorit (flüorspar) madeni vardır. Bu miktar, 1963 yılında mevcut olandan üç tane eksiktir. Bu yataklar : Oviedo, Gerona, Cordoba, Guipuzco ve Vizcaya illerindedir. Her ikisi de I.N.I.'nin şubeleri olan Empresa Nacional Adaro prospeksiyon ve Minas de Almageras maden şirketleri, İspanya'nın güneyindeki Sierra de Gador'da (Almeria ili) son zamanlarda zengin fluorit yatakları bulmuşlardır. Campo del Caso'da (Asturias) da diğer yeni bir yatak daha bulunmuştur.
18 190 Muammer ÇETİNÇELİK Fluorit cevheri üretimi muhtelif yıllar için şöyle olmuştur : Cevherler ortalama olarak % 98 CaF 2 tenörlüdür. Son zamanlarda yataklarda yeni bir gelişme kaydedilmeye başlanmıştır. Bugünkü fluorit verimine göre, fiyatların yakın gelecekte artması beklenmektedir. (Bugünkü fiyatlar: l metrik ton FOB = 26 dolar.) İspanya, flüoriti başlıca Birleşik Amerika Devletleri'ne ve Almanya'ya ihraç etmektedir. GENEL ENERJi KAYNAKLARI İspanya, Ulusal Kalkınma ve Gelişme Planı gereğince, bütün yerüstü ve yeraltı enerji kaynaklarını keşfetmek ve değerlendirmek için seferber olmuştur, öyleki, İspanyollar bugün güneş enerjisinden tutun da, jeotermik enerji ve hatta rüzgâr enerjisi denilen yeni enerji kaynaklarına kadar her şeyden faydalanmak çabası içindedirler. Meselâ, deniz suyunu tatlılaştırmak için OECD teşkilâtının yardımıyle bir güneş enerjisi ile distilasyon merkezi kurmuşlardır. Keza, Kanarya adalarındaki jeotermik enerji kaynaklarıyle işleyecek bir elektrik santralinin de tesisine çalışıyorlar. Zaragoza civarında Peneflor mevkiinde kurulan dev aerojeneratörlerle rüzgâr enerjisinden istifadeye büyük gayret sarfedilmektedir. Klasik fosil kaynaklarına gelince, bunların başlıcaları kömür, petrol ve sudur. Yıllık maden kömürü üretimi bugün ortalama 16 milyon ton civarındadır. ispanya'da bilinen taşkömürü rezervi 7 milyar ton; linyit rezervi ise 2 milyar tondur. Kömür üretim miktarı yeterli değildir. Bir miktar ithal edilmektedir. Meselâ, 1962 yılında, ispanya 2 milyon ton maden kömürü ithal etmiştir. Son zamanlarda, bazı zengin antrasit damarlarının daha keşfedildiği söylenmektedir. En önemli kömür yataklan, Asturias'ta kuzeybatı kısmındadır. Bu kısımda Kantabrien dağlarının kuzey yamacında 30 un üzerinde verimli antrasit ve gazlı kömür damarları mevcuttur. Yağlı kömür damarları, iyi bir koklaşma özelliği göstermektedir. Bir-
19 İSPANYA'NIN MADEN ZENGİNLİKLERİ 191 kaç büyük yatakla sınırlanmış olan Oviedo ve Leon bölgesi de maden kömürü üretiminin % 5/6 sını vermektedir. Giudad Real ile Cordoba illerinde ve Sierra Morena civarında çok kalın birkaç damar mevcut olup, bunlar iyice koklaşabilecek yağlı kömür ihtiva etmektedir. Teruel civarındaki Ebro yataklarında parlak ve Pechkohle karakterini taşıyan Tersiyere ait linyit bulunur. Üretilen ham petrol miktarı ise çok azdır. Ebro civarında, bir Alman firması tarafından sondajlara devam olunmaktadır. Burgos eyaletinde, El Ribero havalisinde zengin bir petrol yatağı daha keşfedilmiş ve Parama de la Lora civarında da yeni bir petrol zonu daha bulunmuştur, İspanya'ya büyük miktarda ham petrol ithal olunmaktadır. Meselâ, 1962 yılında 5.6 milyon ton ve 1965 te ise 10.9 milyon ton petrol ithal edilmiştir yılının ilk on ayında ithal edilen ham petrol miktarı ise, 13.2 milyon tondur. Rafinerilerde işlenen ham petrol miktarı gittikçe artmaktadır. Pekrokimyasal kompleksler de ithal petrolünü işlemektedirler yılında, ispanya'da 18 milyon ton ham petrol işlenmiştir yılının ilk on ayında 1060 milyon litre oto benzini, 103 milyon litre uçak yakıtı ve 4.6 milyon ton da fuel-oil tüketilmiştir, ispanya'da halen faaliyette, inşa halinde ve proje şeklinde olan ham petrol rafinerileri ve işleme güçleri Tablo 2 de toplanmıştır. Yapılan hesaplara göre, ispanya'nın 1970 yılındaki ham petrol ihtiyacı 26 milyon ton civarında olacaktır.
20 192 Muammer ÇETİNÇELİK ispanya'da henüz ekonomik miktarda faydalanılabilecek tabiî gaz bulunamamıştır. Fakat sondajlara devam edilmektedir. İspanya, 1967 yılından itibaren, yılda milyon m 3 tabii gazı 15 yıl süre ile Libya'dan ithale başlayacaktır. Zelten ve Roguba'dan Marsa-el-Brega'ya payplayn ile gelecek olan tabiî gaz, burada 160 C ye kadar soğutulduktan sonra, tonluk tankerlerle Barcelona'ya, Catalana de Gas y Electricidad S.A. kumpanyası hesabına, sevkedilecektir. Öte yandan, 20 yıl süre ile milyon m 3 tabii gazı 1970 ten itibaren Cezayir'den almak için çalışılıyor. İspanyol bitümlü şistlerine gelince, rezervlerin formasyonu, ton başına en az 10 galon akar yakıt veren yataklar şeklindedir ve toplam rezerv 280 milyon varildir (42 galonluk varil). Hali hazırda, ispanya enerji ihtiyaçlarını hidrolik ve termik yoldan sağlamaktadır, ispanya'nın genel enerji dengesinde, primer enerji üretiminin yüzdeleri Tablo 3 te verilmiştir. Yapılan hesaplara göre, ispanya'da 1967 yılında 51 milyon ton; 1968 de 55 milyon ton; 1970 te 63 milyon ton; 1975 te 86 milyon ton ve 1976 da da 92 milyon ton kömüre eşdeğer enerji harcanacaktır yılından itibaren ispanya'nın enerji ihtiyacı klasik enerji kaynaklarıyle karşılanamıyacağından, nükleer enerjiden faydalanmak kaçınılmaz bir zaruret olacaktır. Meselâ, 1968 yılında gerekli enerjiye tekabül eden 55 ton eşdeğer kömürün 17.2 tonu katı yakıtlardan; 23 tonu akar yakıtlardan; 14.8 tonu hidrolik kaynaklardan ve 0.3 tonu da nükleer enerjiden sağlanacaktır, ispanya'da 1969 yılında ise, 0.6 milyon ton kömüre; 1970 te l milyon ton kömüre ve 1975 te de 6 milyon ton kömüre eşdeğer enerji, nükleer santrallerde üretilecektir (Tablo 4).