Abdullah b. Yâsîn el-Cüzûlî (ö. 451/1059) Murâbıtlar Devleti'nin kurucusu.
Annesi, Büyük Sahra ile Fas sınırlarında yaşayan Cüzûle (Küzûle) kabilesine mensup olduğu için el-Cüzûlî (el-Küzûlî) nisbesini almıştır. Kadî İyâz, onun da Berberî Cüzûle kabilesi içinde doğduğunu kaydeder. Kurtubada başladığı tahsilini, Dârülmurâbıtîn adıyla ilk ribât''i kurmuş olan fakih Veccâc b. Zellû (Zelvî) el-Lamtî adlı bir âlimin yanında Sus'ta tamamladı. Bir süre sonra Cüdâ-le kabilesi reisi Yahya b. İbrahim'in (bazı kaynaklara göre ise aynı kabileden Cevher b. Sakkum'un) daveti üzerine. Kay-revanlı fakih Ebû İmrân el-Fâsfnin de tavsiyesiyle hocası tarafından, Büyük Sahranın güneyinde yaşayan ve kelime-i şehâdet dışında din konusunda bilgileri olmayan Sanhâce Berberî kabilelerine İslâmiyet'i öğretmek üzere gönderildi.
İslâmî bilgilere vâkıf, cesur ve kültürlü bir insan olan Abdullah, Yahya b. İbrahim ile beraber Sanhâcenin Cüdâie kolunun oturduğu bölgeye giderek İslâm'ın temel esaslarını anlatmaya başlayınca büyük bir tepki ile karşılaştı. Burada Cüdâie kabilesine mensup iki asilzade Ayar ile Takkü'nun başlattığı isyana katıldığı için Cevher b. Sakkum'u idam ettirdi. Namaz kılmayı ve zekât vermeyi kabul eden halk kısas, recm ve hırsızlık sebebiyle el kesilmesi gibi cezalan reddediyordu. Burada olumlu bir sonuç elde edemeyince, İslâmiyet'i öğretmek için daha sonra Lemtûne kabilesine gitti, fakat orada da aynı tepkiyi gördü, bunun üzerine onlarla mücadele etmeye karar verdi. Ancak ciddi bir muhalefetle karşılaşınca Lemtûne kabilesi reislerinden Yahya b. Ömer, kardeşi Ebû Bekir b. Ömer ve diğer arkadaşlarıyla birlikte Senegal'deki bir adaya sığındı; burada dinî-askerî maksatla bir tekke (ribât) kurdu. Bu ribât dolayısıyla Abdullah'ın adamlarına ve onların gayret ve faaliyetleri sonucu kurulan yeni devlete Murâbıtlar (Murâbıtûn) denildi. Abdullah burada özellikle Lemtûne'ye mensup çok sayıda mücahidi eğitip müstakbel cihad hareketleri için güçlü birer savaşçı olarak yetiştirdi. Murâbıtlar'ın askerî disiplin altında eğitildiklerini duyan binlerce kişi buraya gelmeye başladı. Abdullah, sayıları 30.000'i aşan bu mücahidler sayesinde aralarında Cüdâie ve Lemtûne kabilelerinin de bulunduğu Sanhâceliler'i itaat altına aldı. Kendisi dinî lider olarak otoriteyi elinde tutmakla beraber ordunun başına kabile reislerinden Yahya b. İbrahim'i, daha sonra da Yahya b. Ömer'i getirdi.
Sicilmâse Hâkimi Mes'ûd ez-Zenâti’nin zulmünden bıkan âlimler Murâbıtlar'dan yardım istediler ve onları Sicilmâse'yi fethe teşvik ettiler. Bunun üzerine harekete geçen Abdullah b. Yâsîn. Yahya b. Ömer'le birlikte burayı ele geçirerek Mes'ûd ez-Zenâtfyi öldürdüler ve şehirdeki bütün eğlence yerlerini tahrip ettiler (445/1053-54) Sicilmâse bu tarihten itibaren bağımsızlığını kaybetmekle beraber zaman zaman mahallî ayaklanmalara sahne oldu. Yahya b. Ömer'in şehid olması üzerine yerine “Emîrü'l-müslimîn” unvanıyla Ebû Bekir b. Ömer getirildi (447/1055-56) Ebû Bekir derhal kuzeye doğru fetihlere başladı ve ilk hedefi Fâtımîler'in küçük bir Şiî prenslik kurdukları süs oldu. İyi bir kumandan olarak yetiştirdiği amcazadesi
Yûsuf b. Tâşfîn ile birlikte şehri Ali b. Abdullah el-Beceli’nin elinden aldı ve Şiîliğin yerine Mâliki mezhebinin esaslarını hâkim kıldı. (448/1056-57) Murâbıtlar bu tarihten itibaren Mağrib'e girdiler ve Masmûdîler'in idaresindeki Ağmat'ı zaptettikten sonra Gana Krallığı'nın topraklarına hücum ederek bugünkü Tagan'ın güneyinde yer alan Avdagost'u ele geçirdiler. Der'a (Draa) ve Tedlâ'yı da aldıktan sonra 1059 yılında putperest Bergavâta kabilesinin hakimiyetindeki Tamesna üzerine yürüdüler. Abdullah b. Yâsîn bunlarla yaptığı savaşlardan birinde yaralandı ve 8 Temmuz 1059 tarihinde Tamesna yakınlarında öldü. Cenazesi, Kerîfle adıyla bilinen yüksek bir yere defnedildi. Kabrinin yanında yapılan mescid bugün hâlâ ayaktadır. 284