Birkaç gün önce televizyonların birinde konuşmacılardan biri, “otonom uçuş” ifadesini kullandı. “Otonom” kelimesi, son zamanlarda hukuk dilinde de kullanılır oldu. Oysa dilimiz gibi hukuk dilimizin de tarihi eskidir. Göktürk Kitabelerinde, bir siyasetname kitabı olan Kutadgubilig'de, ansiklopedik bir sözlük olan Dîvânu Lügati't-Türk'te devlet teşkilatıyla ilgili kelimeler vardır.
Karahanlı ve Selçuklu devirlerini hızlı geçiyorum. Osmanlı çağlarında fıkıh ve fetva kitaplarında, mahkeme kararlarında gelişmiş bir hukuk diliyle karşılaşılır. Bu dildir ki, 19. yüzyılda Ahmed Cevdet Paşanın başkanlık ettiği bir cemiyette kısa adıyla Mecelle diye ünlenmiş bir başyapıt ortaya koymuştur. Öyle ki bizde “Mecelle” bu biricik İslam Hukuku kanunun adı iken, Azerbaycanda buradan mülhem olarak temel kanunların adıdır: Aile Hüququ Mecellesi gibi...
Cumhuriyetle birlikte Avrupa kanunlarını iktibas ettiğimiz halde, hukuk dilimizdeki Avrupa kaynaklı terimler sınırlıdır. Bunda bin yıllık İslam hukuku birikiminin payı inkar edilemez. Bununla birlikte, Cumhuriyetten sonra, 12 Eylül 1980 hükümet darbesine kadar genel dilde ve hukuk dilinde oldukça geniş bir “arılaştırma” faaliyeti yürütülmüştür.
1980'lerden sonra küreselleşme ile birlikte bu heyecanın söndüğü, gitgide hukuk diline daha çok İngilizce kökenli terimlerin girdiği izlenmektedir. Oysa, 1982'de, İstanbul Hukuk Fakültesi öğrencisi iken hocamız Selim Kaneti'nin, derste bize Türkçe hukuk dilinin çok yetkinleştiğini, bu dille hukuken anlatamayacağımız hiçbir şey olmadığını söylediğini burada not etmeliyim.
Son yüzyılın edebi dilimize getirdiği değişmeyi, kanun dilimizde de görmek mümkündür. Yapılan değişiklikler yüzünden, aynı kanunda, eski ve yeni terimler bir arada bulunmaktadır.
Şimdi "otonom uçuş" kavramına dönerek, bu ifadenin ilk bölümünün birkaç yıldan beri gitgide daha sık duyulur olduğunu teslim edelim. Bu kelimenin dilimizde “muhtar” ve “özerk” olmak üzere, bir değil, iki karşılığı vardır. Hukuk dilimizde “otonom” yerine “muhtar” veya “özerk”; “otonomi” yerine “muhtariyet” veya “özerklik” terimi yaygınlaşmıştı(r). Ayrıca “özerk”ten türemiş “özerkleşmek”, “özerkleştir(il)mek” fiilleri ile “özerkleş(tir/il)me”, “özerkleşim” kelimeleri de vardır.
Terimleri ana dilden karşılamanın asıl önemi, sonraki türetmeleri kolaylaştırması ve dili zenginleştirmesindedir.
Aslında bir birleşik kelime olan “öz-erk”teki “öz” kendi, “erk” ise iktidar, güç, kuvvet anlamına gelip Yunanca kaynaklı kelimeyi tam olarak karşılamaktadır. Bu nedenle, son yıllarda “otonom”la birlikte karşılaşılan ifadeleri, pekâlâ özerk araç, özerk donanım, özerk hava/kara araçları, özerk makine, özerk silah, özerk sistem, özerk uçuş biçiminde kullanabiliriz. Terimin ecnebi olanının tercihinin nedenleri arasında İngilizcenin dünyada baskın dil olması, aydınların bu ifadeleri okudukları veya duydukları dilden karşılık aramadan olduğu gibi aktarmaları, ana dil bilincinin zayıflığı, kolaycılık, vs. sayılabilir. Bu tutumda duya duya benimseme, daha sevimli ve anlamı karşılar bulma da rol oynamaktadır. Oysa kelimenin Türkçesi de Batıcası da “kendi kurallarını kendi koyan” anlamına gelir.
Şunu da ekleyelim ki, burada anılan kavramlarda, iletilmek istenen söz konusu “kendiliğindenlik” yoktur. Hepsinin arkasında gelişkin yazılımlar, yani insan beyni ve yönetimi vardır. Demek ki, kelimelerin kök anlamı her zaman güncel anlamıyla birebir uyuşmayabilir. Ona yüklenmiş, kabul görmüş manası önemlidir.
Son yıllarda Batı dillerinden, özellikle İngilizceden hukuk diline giren terimlere karşılık aranmazsa, gelecekte bunların çoğalacağı kuşkusuzdur.
Arapça terimlerden kaçış, bir süre, deyim yerindeyse “öz Türkçe”ye dönmeye, ardından da İngilizce terimi benimsemeye evriliyorsa burada bir yanlış yok mudur!