يبيِّنُ هذا البَحثُ مفهومَ العُدُولِ في النّحوِ والصَّرفِ، ويكشفُ نظرةَ النَّحويِّينَ إليه، وطَريقةَ استعمالِهم له في تحليلِ ظواهرِ الاتّساعِ ومُخالَفاتِ استعمالِ فُصحاءِ العربِ في شعرِهم ونثرِهم للمُطَّرِدِ في كلامِهم، وما قاسَهُ النَّحْويُّونَ على كلامِهِم، ويكشفُ البحثُ أيضاً العُدولَ في الصَّرفِ وتمييزَهُ من العَدْلِ الذي يختصُّ بتغييرٍ قياسيٍّ لبنيةِ الكلمةِ وأحرفِها.
وكُلُّ ما جاءَ في هذا البحثِ يُعبِّرُ عن نظرةِ عُلماءِ العربيّةِ المتقدِّمينَ والمتأخِّرينَ لمفهومِ العُدولِ والعَدْلِ والخُروحِ عن الأصلِ، ويَدورُ حولَ آرائِهم واستشهاداتِهم على ظواهرِ العربيةِ في النحوِ والصَّرفِ التي خالفَ بها أصحابُها الفُصحاءُ ما اطَّردَ عليه سائرُ العربِ بالقياسِ، ولم يعرضِ البحثُ لمفهوم العدولِ في أبحاثِ المعاصرينَ لأنَّه عندَهم يدورُ في الغالبِ حولَ ظواهرِ اللغةِ الأخرى غيرِ النَحوِ والصَّرفِ كالظّواهرِ اللسانيّةِ والبلاغيةِ والأسلوبيّةِ.
This research addresses the concept of “udul” in the sarf and nahiv and reveals the views of the nahivists regarding this concept. It also refers to the way in which the concept of “udul” is used as a result of the study of the phenomena of expansion of meaning, and to the contradictions of the usage of the fasih Arabs in the poetry and prose of the Arabic word. The nahivists have named this concept as comparison based on the induction in the use of their language. In addition, this article also reveals the difference between the concept of “udul” and the concept of “adl”, which is a standard change in the structure of words and letters. The issues laid out in the article express the view of mütekaddimun and muteahhirun that the concepts of “adl” and “udul” come from the same root of Arabic linguists. This issue revolves around their consultation and opinions in the knowledge of the Arabic language and the nahiv, which is contrary to the views of the facih Arabs that other Arabs have come to use by comparison. In our paper, the concept of “udul” in muasir research is not discussed. Because, according to them, the concept of” udul " is usually based on other linguistic facts about style, eloquence, and philology, besides consumables and non-Semitic knowledge.
Bu makale, sarf ve nahiv ilminde “udul” kavramını ele alarak nahivcilerin bu kavrama ait görüşlerini ortaya koymaktadır. Aynı zamanda anlam genişlemesi olgularının incelenmesi neticesinde “udul” kavramının kullanım yolunu ve Arap kelamında süre gelen şiir ve nesirdeki fasih Arapların kullanım aykırılıklarına da değinmektedir. Bu kavramı nahivciler dillerinin kullanımlarındaki tümevarımdan yola çıkarak kıyas olarak isimlendirmişlerdir. Bütün bunlarla birlikte yine bu makale sarf ilminde kullanılan “udul” kavramı ile kelimenin ve harflerin yapısındaki standart bir değişikliğe has olan “adl” kavramından farkını da ortaya koymaktadır. Makalede ortaya konan hususlar mütekaddimun ve müteahhirun Arap dil bilimcilerinin “adl” ve “udul” kavramlarının aynı kökten çıktığına dair görüşünü ifade etmektedir. Bu konu Arapça dil olgusuna dair sarf ve nahiv ilminde onların istişhad ve görüşleri etrafında döner ki bu konuda fasih Arapların görüşleri diğer Arapların kıyas yoluyla kullana geldikleri görüşlerine aykırıdır. Makalemizde muasırların araştırmalarındaki “udul” kavramı ele alınmamıştır. Çünkü onlara göre “udul” kavramı genellikle sarf ve nahiv ilminin dışında üslup, belagat ve filolojiye dair başka dilsel olgular etrafında meydana gelmektedir.