Sendika ve konfederasyonların faaliyetleri her zaman, bazı koşul ve nedenlere bağlı olarak durdurulabilir ya da sona erebilir.
Sendikaların Faaliyetlerinin Durdurulması
Sendika ve konfederasyonların kapatılmayı gerektiren fiiller dışında, Kanunumuzun ağır saymadığı fiilleri işlemeleri halinde faaliyetleri durdurulabilir. Ayrıca sendika ve konfederasyonların faaliyetleri, kapatılmayı ya da faaliyetlerin durdurulmasını gerektiren bir fiilin işlenip işlenmediğinin araştırılabilmesi ve kanıtların kaybolmasının önlenebilmesi gibi nedenlerle de durdurulabilir.
Sendika ve konfederasyonların faaliyetleri, SK’da gösterilen nedenlerin varlığı halinde belli bir süre için ancak mahkeme kararı ile durdurulabilir. SK’nın 54, 55, 56 ve 58. maddelerinde gösterilen sendika ve konfederasyonların faaliyetlerinin durdurulmasını gerektiren nedenleri şu şekilde sıralayarak açıklayabiliriz.
Tüzük ve Belgelerin Kanuna Aykırı Olması veya Eksik Bulunması
Sendika ve konfederasyonların kuruluşu sırasında tüzük ve belgelerinin kanuna aykırılık ya da eksikliği nedeniyle, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı ile ilgili valilikçe başvurulması halinde görevli iş mahkemesi, gerekli gördüğü taktirde kurucuları da dinleyerek üç işgünü içinde sendika veya konfederasyonların faaliyetlerinin durdurulmasına karar verebilir (SK. m. 6/7; m. 54/1). Mahkeme, kanuna aykırılığın ve eksikliğin giderilmesi için altmış günü aşmayan bir süre verir.
Tüzük ve belgelerin kanuna uygun hale getirilmesi üzerine mahkeme durdurma kararını kaldırır. Tüzük ve belgeler kanuna uygun hale getirilmezse mahkeme sendika veya konfederasyonun kapatılmasına karar verir (SK. m. 54 /2, 3). Bu şekilde faaliyetin durdurulması, yaptırımdan çok bir önlem niteliğindedir. Tüzüklerde yapılan değişikliklerin kanuna aykırı nitelik taşıması halinde de, sendika ve konfederasyonun faaliyetleri durdurulabilir.
Sendikaların kuruluşu sırasında tüzük ve belgelerin nasıl hazırlanması gerektiği ve uyulacak prosedüre ilişkin düzenlemeler bu kitabın [8. ünite]sinde incelenmiştir.
Dış Kaynaklardan İzinsiz Yardım ve Bağış Alınması
Sendika ve konfederasyonlar, kendilerinin veya Türkiye Cumhuriyetinin üyesi bulunduğu uluslararası kuruluşlar dışındaki dış kaynaklardan Bakanlar Kurulunun izni olmadıkça yardım ve bağış alamazlar (SK. m. 40/3). Bu hükme aykırı olarak yardım ve bağış alınması halinde, iş mahkemesi, üyelerden birinin veya valinin yahut Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın başvurusu üzerine, sendika veya konfederasyonun faaliyetini üç aydan altı aya kadar durdurur ve alınan yardım ve bağışlar hazineye intikal ettirilir (SK. m. 56/1). Bu şekilde faaliyetin durdurulması ise yaptırım niteliğindedir.
Yasaklanmış Kişilere Görev Verilmesi
SK’nın 5. maddesinde sayılan suçlardan hüküm giymiş bulunan kişilere sendika, sendika şubesi ve konfederasyonların zorunlu organlarından birinde görev verildiğinin valilik veya Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nca tespiti halinde, bu makamlarca görevlendirilen kişinin görevine son verilmesi, ilgili sendika veya konfederasyona bildirilir. Bildirimi izleyen beş işgünü içinde ilgilinin görevine son verilmezse, sendika veya konfederasyonun faaliyetini iş mahkemesi altı aydan bir yıla kadar durdurur ve bu kişilerin görevine son verir. Bu şekilde faaliyetin durdurulması, hem bir önlem hem de bir yaptırım niteliğindedir. Faaliyeti durdurulan sendika veya konfederasyonun tekrar faaliyete geçebilmesi, kanuna uygun görev verilmesi veya seçim yapılmasına bağlıdır (SK. m. 56/2).
Sendikaların zorunlu organlarında görev alacak kişilerin sahip olması gereken niteliklere bu kitabın [8. ünite]sinde değinilmiştir.
Kapatmayı Gerektiren Bir Suç Nedeniyle Dava Açılması
SK’ya göre, sendika ve konfederasyonun kapatılmasını gerektiren bir suçla ilgili olarak açılan davalar nedeniyle görevli mahkemeler, yargılamanın her aşamasında, talep üzerine veya resen sendika veya konfederasyonun faaliyetinin durdurulmasına ve yöneticilerin görevlerin son verilmesine karar verebilir (SK. m. 58/2). Faaliyeti durdurulan sendikal kuruluşlar, herhangi bir faaliyette bulunmamakla birlikte varlıklarını korurlar. Bu bakımdan, faaliyeti durdurulan sendika ve konfederasyonun mallarının idaresi ve menfaatlerinin korunması ve durdurma süresi sonunda yeniden faaliyete geçebilmesi için genel kurul yapılması Medeni Kanun hükümleri gereğince tayin olunacak bir veya üç kayyım tarafından sağlanır (SK. m. 57). Faaliyetleri durdurulan sendika ve konfederasyonun yeniden faaliyete geçebilmesi için, mahkeme kararıyla faaliyetin durdurulması kararının kaldırılması gerekir. Mahkeme tarafından faaliyetinin durdurulması kararı kaldırılıp sendika ve konfederasyonun yeniden faaliyete geçmesi ile tayin olunan kayyımların görevleri de sona erer.
Örnek olayda (D)-İş Sendikasının dış kaynaklardan izinsiz bağış alması nedeniyle faaliyetinin durdurulmasının sonuçları nelerdir?
Sendikaların Sona Ermesi
Sendika ve konfederasyonlar kendiliğinden sona erebileceği gibi, iradeye bağlı olarak da sona erdirilebilir.
Kendiliğinden Sona Erme (İnfisah)
SK’da, sendika ve konfederasyonların kendiliğinden sona ermesine ilişkin herhangi bir hüküm yoktur. SK’da hüküm bulunmayan hallerde MK ve DK’nın SK’ya aykırı olmayan hükümleri uygulanır (SK. m. 63). DK’nın 51. maddesine göre; kuruluşun borçlarını ödeyemeyecek derecede yoksullaşması (acze düşmesi), yönetim kurulunun kuruluşun tüzüğü gereğince kurulamaz hale gelmesi ve genel kurulun toplantı yeter sayısının sağlanamaması sebebiyle üst üste iki kez olağan şekilde toplanamaması halleri sendika ve konfederasyonun herhangi bir kişi veya kuruluşun iradesine gerek kalmaksızın kendiliğinden sona erme (dağılma) sonucunu doğuran nedenlerdir.
Dağıtma (Fesih)
Fesih, sendika ve konfederasyonların mutlak surette bir kişi ya da kuruluşun irade açıklamasına bağlı olarak sona ermesidir. İrade açıklamasını yapan organlara göre fesih; “Kuruluş Kararı İle Fesih” ve “Mahkeme Kararı İle Kapatma” şeklinde iki başlık altında incelenebilir.
Kuruluş Kararı ile Fesih
Sendika ve konfederasyonlar, en üst karar organı olan genel kurul kararı ile feshedilebilir (SK. m. 11/1). Ancak fesih kararının alınması konusunda SK’da hüküm bulunmamaktadır. SK’nın 63. maddesi uyarınca bu konuda MK ve DK’dan yararlanmak gerekir.
Tüzel kişi (sendika veya konfederasyon), kendisini feshe her zaman karar verebilir (MK. m. 69). DK’ya göre, fesih kararının alınabilmesi için tüzük gereği genel kurula katılma hakkına sahip üyelerin en az üçte ikisinin toplantıda bulunması şarttır (DK. m. 49/1). Bu durumda karar yeter sayısı salt çoğunluktur. Üçte iki çoğunluğun sağlanamaması halinde, sendikanın feshine karar verilebilmesi için SK’nın 13. maddesine göre genel kurul üye veya delege tamsayısının üçte birinin katılması ile ikinci toplantı yapılır. İkinci toplantıda fesih kararının üye veya delege tamsayısının dörtte birinden az olmamak koşulu ile toplantıya katılanların üçte iki çoğunluğu ile alınması gerekir.
Mahkeme Kararı ile Kapatma
Kapatma, Kanunlarda öngörülen nedenlere dayalı olarak mahkeme kararı ile sendika veya konfederasyonların faaliyetlerine son verilmesine yönelik bir yaptırımdır. Sendika ve konfederasyonların kapatılma yolu ile sona erdirilmesi halleri SK’da gösterilmiştir.
SK’ya göre sendika ve konfederasyonların kapatılma yolu ile sona erdirilmesi hallerinden birincisi, sendika ve konfederasyonun kuruluşu sırasında tüzük ve belgelerinin kanuna aykırılığı ya da eksikliğidir.
Sendika ve konfederasyonun kuruluşu sırasında tüzük ve belgelerinin kanuna aykırılığı ya da eksikliği halinde Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı ve ilgili valiliğin başvurusuyla görevli iş mahkemesince faaliyetinin durdurulmasına karar verilmesi ve altmış günü aşmayan bir süre verilmesi üzerine, süre sonunda tüzük ve belgeler kanuna uygun hale getirilmemişse, mahkeme sendika veya konfederasyonun kapatılmasına karar verir. Bu karar kesindir (SK. m. 54/1, 3). Tüzüklerde yapılan değişikliklerin kanuna aykırı nitelik taşıması halinde de mahkemece verilen süre içinde aykırılık giderilmezse, sendika ve konfederasyonun kapatılması yoluna gidilir (SK. m. 55).
SK’ya göre, sendika ve konfederasyonların kapatılma yolu ile sona erdirilmesi hallerinden ikincisi ise, sendika ve konfederasyonların Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmak, Türk Devletinin ve Cumhuriyetinin varlığını tehlikeye düşürmek, temel hak ve hürriyetleri yok etmek, Devletin bir kişi veya zümre tarafından yönetilmesini veya sosyal bir sınıfın diğer sosyal sınıflar üzerinde egemenliğini sağlamak veya dil, ırk, din ve mezhep ayırımı yaratmak amaçları gütmeleri veya bu yolda faaliyette bulunmalarıdır. Bu şekilde faaliyette bulunan sendika ve konfederasyonlar, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine iş davalarına bakmakla görevli mahalli mahkeme kararı ile kapatılırlar (SK. m. 58/1). Aynı şekilde bu konuda düzenleme öngören Terörle Mücadele Kanunu’na göre de sendika ve konfederasyonlar, teröre destek oldukları tespit edildiği takdirde, mahkeme kararı ile kapatılabilir ve mal varlıkları müsadere edilebilir (m. 7/6).
SK’da sendika ve konfederasyonların kapatılma yolu ile sona erdirilmesi halleri öngörülmekle birlikte, bu konuda DK ve MK’da da hükümler bulunmaktadır. DK’ya göre, sendika veya konfederasyonun tüzel kişilik kazanmasından başlayarak altı ay içinde ilk genel kurul toplantısı yapılmazsa veya olağan genel kurul tüzükte belirtilen süre içinde toplanmazsa yahut kanunen kurulması gereken zorunlu organların seçimi yapılmazsa, mahkemece sendikanın feshine karar verilir (DK. m. 50/2).
MK’nın 71. maddesine göre ise, sendika ve konfederasyonun amacı kanuna ya da genel ahlaka aykırı bir hal alırsa, savcılığın veya bir ilgilinin istemi üzerine mahkemece sendika veya konfederasyonun feshine karar verilir. Herhangi bir şekilde sona eren sendika ve konfederasyonların hukuki ilişkilerinin kesilebilmesi için tasfiyesi ve tasfiye sonucu geriye kalan mal varlığının ise tahsisi gerekir.
Tasfiye, tüzel kişiliği sona erecek sendika ve konfederasyonun mal varlığının aktif ve pasifiyle tespiti ve hukuki ilişkilerinin kesilmesidir. Tasfiye işlemleri derneklerde olduğu gibi, Ticaret Kanunu hükümlerine göre tasfiyeye memur kişiler tarafından yürütülür.
Sendika ve konfederasyonun tasfiye işlemi tamamlandıktan sonra, geriye bir mal varlığı kalmışsa bunun hangi kuruluşa tahsis olunacağı SK’nın 46. maddesinde gösterilmiştir. Buna göre feshedilen veya infisah eden sendikaların mal varlığı tüzükle veya feshe karar veren genel kurul kararı ile SK’ya göre kurulmuş, aynı nitelikteki bir kuruluşa bırakılmadıkça, varsa üyesi bulunduğu konfederasyona devredilir. Ancak, devir konfederasyonca kabul edilmediği takdirde; feshedilen veya infisah eden sendika konfederasyon üyesi değilse; feshedilen veya infisah eden konfederasyon ise ve malların devri ile ilgili genel kurul kararı veya tüzükte bir hüküm yoksa sendika veya konfederasyonlar mahkeme kararıyla kapatılmış ise bu takdirde tasfiye sonucunda kalacak paralar, Türkiye İş Kurumu’nca belirlenecek milli bankalardan birine yatırılır ve mallar bu kuruma maledilir. Bu para ve mallar, işçileri mesleğe yöneltmek, işçilerin mesleki eğitimi ve rehabilitasyon hizmetleri dışında kullanılamaz. Para, mal ve bunların gelirlerinin kullanımı, en çok üyeye sahip işçi ve işveren konfederasyonu temsilcilerinin de katılacağı bir kurul tarafından karara bağlanır. Para ve mallar, bu maddede belirtilen kuruluşlar dışında gerçek veya tüzel bir kişiye, kuruluşa, kuruma devredilemez. Bunlar feshedilen, infisah eden ve kapatılan sendika ve konfederasyon üyeleri arasında paylaştırılamaz.
Örnek olayda (D)-İş Sendikasının din ve mezhep ayırımı yaratma amacı gütmesi nedeniyle Cumhuriyet Savcısının talebi üzerine iş mahkemesince kapatılması yerinde bir karar mıdır? Açıklayınız.
Sendika ve konfederasyonların faaliyetlerinin durdurulması ile sona ermesinin sonuçlarını karşılaştırınız.