Disk Kayması Nedir
Disk kayması ya da bel fıtığı çok şiddetli ağrıya yol açabilir ve zamanla normal hareketi kısıtlar. Ancak, vakaların büyük bir bölümü, zamanla tam olarak iyileşir.
Sırt ve bel sorunları, ağrılı rahatsızlıkların en sık rastlanan nedenlerindendir. Sırt ağrısının birçok nedeni vardır; disk kayması bunlardan yalnızca biridir. Aslında, birçok sırt ağrısı vakasında ağrı kendiliğinden geçer. Tıbbi tedavi, ancak ağrı yineliyorsa ve çok şiddetliyse uygulanır.
Disk kayması nedir?
Diskler, belkemiğini oluşturan omurlar arasında yer alan doku yastıklarıdır. Her disk, bağ dokusundan, sert bir dış tabaka ile daha yumuşak, peltemsi yapıda, “çekirdek” denen bir iç tabakadan oluşur. Diskin işlevleri, omurlar arasında sıkı bir bağlantı sağlamak ve bir yastık gibi, belkemiği kolonuna binen yükü soğurmaktır.
Bir disk kaymasında disk, gerçekten “kaymış” değildir. Sert dış tabaka yarılır; daha yumuşak iç tabaka, tıpkı diş macununun tüpteki bir yarıktan fışkırması gibi, yarıktan dışarı çıkar.
Diskin yumuşak iç tabakası, çocuklukta iyice yumuşak ve peltemsi kıvamdadır. Yıllar geçtikçe bu madde yavaş yavaş kurur; orta yaşta pelte kıvamını yitirir; yaş ilerledikçe de katılaşır. Daha ileri yaşlarda disk nedbe dokusu gibi bir nitelik kazanır. Bu nedenle, yaş ilerledikçe disk kayması olasılığı azalır ve bu durum, bir genç ya da orta yaş rahatsızlığı sayılabilir.
Disk kayması, diskin dış tabakasının en zayıf olduğu yerde, yani her omur hizasında omurilikten çıkan sinir köklerinin önünde görülür. Kişinin omurilik kanalı biraz darsa, fırlayan disk maddesi bu düzeyde sinire baskı yaparak disk kaymasının bilinen belirtilerini ortaya çıkarır.
Belkemiği en çok sırtın alt bölümüne rastlayan düzeyde yüklenmeye uğrar. Dolayısıyla, diskin en yetersiz kaldığı yer burasıdır. Ancak diskler belkemiği kanalı boyunca, her düzeyde kayabilir (hem sırtta, hem de boyunda).
Disk Kayması Nedenleri
Disk kayması için sert dış tabakada bir çatlak olması gerekir. Bu da genellikle normal yaşlanmanın bir sonucu olarak, doğal yıpranmaya bağlıdır. Özellikle ağır bir nesneyi uygunsuz bir biçimde kaldırma, düşme, ansızın öksürme ve hapşırma, yumuşak disk çekirdeğinin çatlaktan çıkmasına ve şiddetli bel ağrısına yol açabilir.
Belirtileri
Kayan bir disk sinir köküne baskı yaptığında, belirtiler sırt ile belde ve sinir kökünün dağıldığı bölgede olur. Bu bölge sırtın alt kesimiyse, ağrı bacaklarda da hissedilir.
Hasta, bel ve sırttaki belirtilerden biri olan şiddetli ağrının yerini tam olarak söyleyemez. Özellikle başlangıçta belkemiğinin iki yanında uzanan kaslarda ağrılı kasılmalar da olur. Hasta hareket edince ağrısı artar, sırtüstü yatınca rahatlar. Öksürme ve aksırma, fırlamış disk maddesini daha da dışarı çıkarıp, sırtta ve bacaklarda keskin ağrılar yapabilir. Hasta bilmeden baskıya uğrayan sinir kökünün yükünü azaltmak için kayan diskin ters yanma doğru eğilir.
Sinir kökü üstündeki baskı çok şiddetli değilse, sinir işlevini sürdürür, ama ağrı da vardır. Beyin, ağrılı baskının disk bölgesinden geldiğini algılayamaz; durumu, sinirin sonlandığı beden bölgesinden gelen ağrı olarak yorumlar.
Sırtın alt bölümündeki bir disk kayması, siyatik sinirini uyarır ve ağrı uylukta, baldırda, topuk ve ayakta hissedilir.
Bu ağrıya “siyatik ağrısı” denir.
Sinir kökünü etkileyen çok daha şiddetli baskılar, sinirin işlevini bütünüyle sona erdirebilir. Bu durumda sinirin dağıldığı deri bölgelerinde duyu yitimi olur; hafif bir dokunma ya da iğne batması duyulmaz. Öte yandan sinirin gittiği kaslar zayıflayabilir, hatta felç olabilir. Diz refleksi gibi refleksler ortadan kalkabilir. Yalnız bir sinir kökü etkilenmişse o kadar ciddi bir durum ortaya çıkmayabilir; sinirlerin her biri küçük bir deri bölgesine ya da sınırlı sayıda kasa dağılır. Ancak idrar kesesinin ya da üreme organlarının sinirleri etkilenirse, bu organların işlevi sürekli olarak aksayabilir. Bu gibi durumlarda, sinirler üstündeki baskıyı azaltmak için acil tıbbi bakım gerekir.
Disk Kayması Tedavisi
Akut disk kayması olan insanların yüzde 90’ından fazlasında durum, yatakta dinlenmeyle düzelir. Dışarı çıkan yumuşak disk içi maddesi, genellikle kuruyup ufalarak sinir kökündeki baskıyı kaldırır.
Dolayısıyla başlıca tedavi, dinlenmedir. Doktor muayene sonucu belirgin bir disk kayması saptamışsa, hastaya sırtüstü yatarak dinlenmesini salık verecektir.
Düz yatışta, yumuşak iç maddenin taşmasına yol açan disk baskısı en düşük düzeydedir. Ayakta duruşta ise basınç, daha fazladır. Oturma ve eğilme gibi sırtın büküldüğü durumlarda ise, basınç iyice artar. Yumuşak bir yatak da sırtın bükülmesine neden olur. O yüzden en iyisi yatağın altına bir tahta yerleştirmek ya da yer yatağında yatmaktır. Ağrı kesici ilaçlar ağrıyı azaltır, ama tam olarak kesmez. Kas gevşetici ilaçlar da ağrılı kas spazmını giderir.
Hastaların çoğu, birkaç gün ile üç hafta arasında yatakta dinlenerek düzelir. Hemen ayağa kalkmak, hastalığın yinelemesine neden olur.
Dinlenmeyle iyileşmeyen hastaların başka yöntemlerle tedavi edilmesi gerekir. Bir süre bir hastanede yatmaları ve belki ağrının azaltılması için bacaklarına çekme uygulanması iyi gelebilir. Yine İyileşmeyenlerin özel bir röntgenle durumları yeniden incelenir. Sıradan röntgen, omurların yalnızca gövdesini gösterir. Diskin kendisi, kemikler arasında bir boşluk olarak görülür. Bu boşluk, akut disk kaymasında değişime uğrayıp, farklı bir görünüm vermediğinden “radikülografi” ya da “miyelografi” olarak adlandırılan röntgen yöntemlerine başvurulur. Omurilik kanalının hemen dışındaki boşluğa röntgen ışınlarıyla görünebilen bir boya verilir. Diskte kayma varsa, sürekliliği bozarak, boyanın dağılımında bir çentik olarak belirir.
Disk kaymalarında ameliyat, ancak dinlenme yetersiz kalmışsa, sinir köklerinin işlevinin bozulduğuna ilişkin belirtiler varsa ve idrar kesesi ile üreme organlarının sinirleri etkilenmişse uygulanır.
Disk Kayması Nasıl Anlaşılır
“Laminektomi” olarak adlandırılan ameliyatta omuriliği çevreleyen kemiklerde küçük bir oyuk açılır; omurilik sinir kökleriyle birlikte hafifçe yana itilir ve disk çıkarılır. Hastalar genellikle ameliyattan iki hafta sonra ayağa kalkabilirler.
Disk kaymasında, fizik tedavi gibi başka tedavi yöntemleri de yararlı olabilir. Fizik tedavide, ağrıyı zamanla azaltan ısı tedavisi ve çekme egzersizleri uygulanır. Çekme, bir olasılıkla kas spazmını da çözerek, ağrıyı azaltır. Egzersiz sırt ve karın kaslarını güçlendirerek, bu kasların belkemiğine ve sırt eklemlerine binen yükün bir bölümünü almasını sağlar. Ancak, bu uygulamaların hiçbiri, iyileşme sürecini hızlandırmaz; yalnız hastayı rahatlatır.
Kimi ülkelerde de fizik tedavi uzmanları ve bazı doktorlar tarafından “manipülasyon” adı verilen bir tedavi yöntemi uygulanır. Amaç, fırlamış disk maddesini sinir köküne değdiği yerden uzaklaştırmak, siniri de bölgede oluşabilecek herhangi bir iltihaptan korumaktır. Fırlamış olan yumuşak disk maddesi sert dış tabaka içine geri sokulamaz (bu, tıpkı sıkılmış diş macununu tüpün içine yeniden sokmaya benzer). Ancak, sinir kökü üstündeki baskıyı azaltmak için bazı girişimlerde bulunulabilinir.
Bir başka yararlı uygulama da epidural enjeksiyonlardır. Omurilik kanalının hemen dışındaki boşluğa, steroit (kortizonlu) bir ilaca karıştırılmış bir miktar lokal anestezik verilir. İlaç, sinir köklerinin omurilik kordonundan ayrıldığı yere ulaşır. Ayrıca, siyatik sinirleri hareket ettirilir ve sinir kökleri çevresinde oluşabilecek küçük nedbe parçalarını gidermek için bacaklara manipülasyon yapılır. Bu tedavi, akut disk kaymasının öteki belirtileri giderilip siyatik sürüyorsa ve bu yolla hemen rahatlama oluyorsa uygulanır.
Bazı doktorlar, disk kaymasından sonraki iyileşme döneminde hastalarını sırt bükülmesinden korumak için sırt destekleri ve korseler de verirler. Ancak, uzun süreli korse kullanımı, sırt kaslarının zayıflamasına neden olabilir.
Disk Kaymasını Önleme
Disk kayması geçirenler ya da uğraşları dolayısıyla böyle bir tehlike altında olanlar, bellerine ve sırtlarına dikkat etmesini öğrenmelidirler. Yerden bir şey kaldırılacağı zaman bel yerine dizleri bükmek, ağır yük kaldırmaktan kaçınmak, belkemiğinin sağlığını korumada en önemli noktalardır. Öte yandan, şişmanlamamak da son derece önemlidir. Alınacak her fazla kilo, sırta daha fazla yük bindirir. Düzenli egzersiz, sırt kaslarının dayanıklılığını artırır. Yüzme yerçekiminin etkisini azalttığı ve diskleri aşırı yük altında kalmaktan kurtardığı için, özellikle yararlıdır. Sert bir yatak da, sırtı eğilmekten korur.
Sonuç
Kimi insanlar, tedaviden sonra bile tam olarak iyileşememektedirler. Ağır uğraşları olanların daha hafif işlere geçmesi gerekli olmaktadır. Sırtı yormayacak biçimde yaşamalıdırlar.
Akut disk kayması geçirenlerin büyük bir bölümü tümüyle iyileşmekte ve daha önceki çalışma düzenine dönebilmektedir. Gerçi iyileşme süreci birkaç ay almaktadır; ama sabrın karşılığı iyi bir sonuç olmaktadır.
Yatağın altına tahta koyarak yatmak, disk kaymasını önler mi?
Hayır; disk kaymasını önlemez. Ancak, aralarında disk kayması da olan birçok sırt rahatsızlığında sert yatak daha yararlıdır. Yumuşak yatağın çökmesi, yatanın belinin bükülmesine yol açtığından rahatsızlığa neden olur. Yatağınız yumuşaksa, altına bir tahta koymak, sırtınızın eğrilmesini önlemek ve daha rahat uyumanızı sağlamak açısından hem ucuz hem de etkili bir yoldur.
Kadınlar disk kaymasına daha mı yatkındırlar?
Hayır. Disk kayması, erkeklerde kadınlara göre iki ya da üç kat daha fazla görülür. Bunun nedeni bilinmemektedir. Sanılanın tersine, ağır fiziksel çalışma disk kayması olasılığını artırmaz. Ancak, çalışan bir insanda disk kayması, hareketsiz birindekinden çok daha rahatsızlık vericidir.
Gebe kadınlarda, ağırlığın artması ve bunun sırta daha fazla yük yüklemesiyle, disk kayması daha fazla olur. Ayrıca gebelikte salgılanan hormonlar da, bağların ve kasların yumuşamasına yol açar.
Disk kayması ameliyatla tedavi edilebilir mi?
Evet. Ancak, bu tip hastaların yüzde 90’ından fazlası iki ay içinde kendiliğinden iyileştiğinden çoğunun ameliyat edilmesi gerekmez. Bu tür ameliyatlar başka bir tedaviye yanıt vermeyen hastalara uygulanır. İdrar kesesi sinirlerine baskı yapan çok şiddetli bir disk kayması durumunda da bazen, bu baskıyı gidermek için acil tedavi yapılabilir. Günümüzde, disk kayması ameliyatları, vakaların çok büyük bir bölümünde başarılı olmaktadır. Hastaların yaklaşık yüzde 85’inin sırt ağrısı ya bütünüyle geçer ya da durumları büyük ölçüde düzelir.
Disk kayması tanısında kullanılan röntgen yöntemine ilişkin bilgi verir misiniz?
Sözünü ettiğiniz röntgenin adı, radikülografi’dir. Omurilikteki sinirleri çevreleyen zarlara bir boya verilir. Bu boya röntgen ışınlarını geçirmez. Disk kayması varsa, disk yerinden çıktığından, bu durum boya sütununda bir çentik olarak görünür. Çıkan bir sinir boyunca boya yayılımı olmazsa, bu sinir baskıya uğramış demektir. “Laminektomi” adı verilen bir ameliyatla diski çıkarmak için omuriliği ve sinir köklerini yana itmek gerekir.
Arkadaşım ağır bir koltuğu kaldırırken birden sırtının ağrıdığından yakındı. Disk kayması olabilir mi?
Sırtta bir dizi kemik, bağ, disk ve kas bulunur. Ağır eşyaları kaldırmak ya da bu işi yaparken dikkatsiz davranmak, bunlardan birinin zedelenmesine neden olabilir. Böyle bir durumda, sırttan bacaklara doğru yayılan ani bir ağrı duyulabilir. Arkadaşınız, sırtındaki ağrının kaynağını öğrenmek için doktora başvurmalıdır.
Bir yerde, kayan diskin yırtılabileceğini okudum. Bunun nedeni nedir ve nasıl olur?
Bir anlamda, bütün disk kaymalarında yırtılma söz konusudur. Disk, sert bir dış tabakadan ve yumuşak bir öz’den oluşmuştur. Disk kaymasında, sert dış tabaka zayıflar ve içteki yumuşak öz taşarak omurilik çevresindeki sinirlere baskı yapar. Sert dış tabaka yarılırsa, iç madde bütünüyle omurilik alanına kaçabilir.
Boyunda disk kayması olur mu?
Evet, bu rahatsızlık bel kemiğinin her düzeyinde oluşabilir.