Kadın örgütlerinin Avrupa Birliği'ndeki en büyük şemsiye kuruluşu olan Avrupa Kadın Lobisi Başkanı Réka Sáfrány, geçen yıllarda kendisi ile yapılan bir röportajda, kadınların işgücüne katılımını, pandeminin kadınları neden orantısız bir şekilde etkilediğini anlatıyor.
1. Demir perdenin düşmesinden önce Orta ve Doğu Avrupa'da kadınların işgücüne katılımı çok yüksekti. Ancak ekonomik dönüşüm sırasında eğilimler önemli ölçüde farklılaşmaya başladı ve kadınların işgücü piyasalarına katılımı bazı ülkelerde düşerken diğerlerinde yüksek kaldı. Bu farklılıkları nasıl açıklıyorsunuz ve kadınların işgücüne katılımının hala geri kaldığı ülkelerde kadınların işgücüne katılımını kolaylaştırmak için neler yapılabilir?
Gerçekten de toplumsal cinsiyet klişeleri bu neo-liberal modele derinlemesine yerleştiğinden dolayı kâr amaçlı bir piyasa ekonomisine geçişte en büyük kaybeden, kadınlar oldu. Cinsiyete dayalı katı rollere ilişkin beklentiler, kadınların ev işlerine ve özellikle çocukların ve bakmakla yükümlü oldukları aile üyelerinin bakımına yönlendirilmesine neden oldu. Bu, özellikle devletin daha önce bu rolü üstlendiği, ancak piyasa ekonomisi ortaya çıktıkça bu hizmetlerin özelleştirilip maliyetli hale geldiği ve kadınların omuzlarına yüklendiği ülkelerde yaşandı. Bu da kadınların işgücü piyasasına girmesini ve kariyer yapmasını engelledi ve yaşamları boyunca ekonomik bağımsızlıklarını tehlikeye attı. Çocuk bakımı yardımları ve kurumları, daha yüksek ücretler ve kadınlara yönelik olumlu tutumlarının işgücü piyasasına katılımı, ekonomik olarak daha gelişmiş ülkelere çok yakın olan ve daha modern bir işgücü piyasasına sahip olan Baltık ülkelerinin çoğunda işgücü piyasasındaki cinsiyet farkının kapatılmasına yardımcı olmuştur. Aynı zamanda, geleneksel toplumsal cinsiyet rollerine öncelik verilen ülkelerde, çocuk bakımı yardım sistemi demografik bir artışı hedefliyor, bu bile yavaş yavaş annelerin işgücüne katılımının yeniden canlanmasına katkıda bulunmaya başladı. Bununla birlikte, işgücü piyasası koşullarının çocuk bakımı yardımları ve hizmetleri açısından daha kötü olduğu yerlerde, kadınlar kendilerini istikrarsız bir durumda buldular, hatta ekonomik nedenlerle göç etmek zorunda kaldılar.
İşyerinde kadınlara yönelik ayrımcılıkla mücadele, küçük çocuklu kadınların esnek istihdamının teşvik edilmesi, kadınların yönetici rollerini üstlenmelerinin sağlanması, kadınların işgücü piyasasına katılımının artmasını kolaylaştıran önemli ve kanıtlanmış adımlar arasında yer aldı. Bununla birlikte, genel olarak, ekonomik modelimizin merkezine yeniden özen göstermemiz gerekiyor. Bu sadece kadınların sorunu değil, toplumsal bir sorun. Avrupa için, gezegeni ve insanları önemsediğimiz Yeşil Anlaşmayı tamamlayan bir Bakım Anlaşmasına ihtiyacımız var. Avrupa yaşlanan bir kıta ve yaşam döngüsü boyunca bakım ihtiyaçları artmakta.
2. Avrupa ülkelerinden alınan son veriler, Covid-19 salgınının kadınlar için erkeklere kıyasla daha yüksek istihdam kayıplarına yol açtığını gösteriyor. Ana nedenler neler ve bu orantısız etkiyi önlemek için neyi farklı yapabilirdik?
Pandemi, toplumlarımızın kadınlara ne kadar bağımlı olduğunu gösteren bir uyarı gibiydi. Sağlık, bakım ve sosyal hizmetlerde çalışanların çoğunluğunu kadınlar oluşturduğundan, bu salgın, temel hizmetler olarak adlandırılan hizmetlerde kadınların kritik rolünü ön plana çıkardı. Avrupa Cinsiyet Eşitliği Enstitüsü tarafından hazırlanan bir rapor, kadınların kasiyerlerin %82'sini, çocuk bakımı çalışanları ve öğretmenlerin %93'ünü, ev temizlikçileri ve yardımcılarının %95'ini ve kişisel bakım çalışanlarının %86'sını temsil ettiğini gösteriyor.
Güvencesiz çalışma koşulları ve maaşları, ekonomiye katkıları hafife alındığından ve görünmez olduğundan, kadınların hafife alındığı da bu süreçte belirgin şekilde ortaya çıktı. Evden çalışabilen kadınlar, okullar ve kreşler kapandığı için bakım sorumluluklarıyla uğraştı. Ayrıca kadınlara yönelik erkek şiddetinde BM Genel Sekreteri'nin 'gölge salgın' olarak adlandırdığı ölçüde bir artış oldu.
AB, bir Dayanıklılık ve İyileştirme Fonu ile devreye girerken, yeşil ve dijital geçişe odaklanan öncelikli alanlar, ekonominin erkeklerin egemen olduğu alanları, gerekli hedeflere sahip olacak güçlü bir toplumsal cinsiyet ana akımlaştırma yaklaşımını uygulamaya koyamadı. Üye Devletlerin kadınlar ve erkekler arasındaki eşitsizlikleri nasıl ele alacaklarını açıklamalarını gerektiren ulusal iyileştirme planlarının uygulanmasını yakından izleyemeliyiz, ancak fonların sistematik bir şekilde sağlanması için tanımlayıcı bir analizin ötesine geçmeliyiz. Bunun, kamu harcamalarımızın toplumsal ihtiyaçları karşılamasını sağlayan ve aynı zamanda AB'nin kadın erkek eşitliğine ilişkin taahhütlerini karşılayan bir metodoloji olan toplumsal cinsiyete dayalı bütçelemeyi uygulamaya koymanın zamanı ve fırsatı olduğuna inanıyoruz.
3. Orta ve Doğu Avrupa'da verimli bir ekonomik toparlanma hakkında düşündüğümüzde, işgücü piyasasındaki en savunmasız kadınlar kimler ve onların bir kez daha geride kalmalarını önlemek için ne yapılabilir?
Bu konuda en savunmasız olanlar; engelli kadınlar ve kız çocukları, yaşlı kadınlar, ciddi sağlık sorunları olan kadınlar ve bedenlerini satarak geçinmek zorunda kalan kadınlar, etnik azınlıklardan kadınlar, özellikle Romanlar ve göçmen statüsünde olanlar ile sıklıkla toplumun marjinlerinde bırakılan kadın gruplarından bazıları. Salgının uzun vadeli sonuçları genç kadınları da büyük ölçüde etkileyecek görünüyor. Avrupa Kadın Lobisi’nde feminist bir ekonomik modele acilen ihtiyaç duyulduğuna inanıyoruz. Vizyonumuzu yayınladık; bu kapsamdaki Mor Anlaşma, kadınların hayatın her alanına tam katılımını ve tüm çeşitlilikleri içinde, karar vermenin tüm düzeylerinde onların eşit temsilini gerektiriyor. Eşit işe eşit ücret gibi emekli maaşlarının da iyileştirilmesi önemli. Herkesin katkısına ve müteakiben dayanışmaya ve toplumsal cinsiyete dayalı bütçeleme ile ana akımlaştırmaya dayalı kolektif mekanizmalarımızın eşit dağılımını içeren bir vergi adaleti sistemine ihtiyacımız var. Toplum, çevrimiçi şiddet de dahil olmak üzere kadınlara ve kız çocuklarına yönelik her türlü şiddeti ciddi şekilde ele almak zorunda.