Doğu-Batı Bölünmesi ya da 1054 Bölünmesi olarak da bilinen Büyük Bölünme, 11. yüzyılda Doğu ve Batı Kiliseleri arasında yaşanan kopuştur. Çok sayıda olay Kilise'nin bölünmesine yol açmış ve bunun sonuçları da son derece önemli olmuştur. Bölünmenin etkileri bugün hala hissedilmektedir ve Hristiyan âlemi 16. yüzyıldaki Reformasyon'a kadar bir daha asla bu ölçüde dönüşüme uğramamıştır.
Katolik Kilisesi'nin Kısa Tarihi
Büyük Bölünme olaylarını ve neden bu şekilde sonuçlandığını tam olarak anlamak için Katolik Kilisesi'nin tarihine bakmak önemlidir.
Büyük Bölünme'den yedi yüz yıl önce, MS 4. yüzyılda, Roma İmparatoru Büyük Konstantin Roma İmparatorluğu'nun başkentini Roma'dan Konstantinopolis'e taşıdı. Bu da Konstantinopolis'i en güçlü imparatorluk şehri haline getirdi.
MS 4. yüzyılın sonunda Roma İmparatorluğu, Roma ve Batı Roma İmparatorluğu ile Konstantinopolis ve Doğu Roma İmparatorluğu arasında kalıcı olarak ikiye bölünmüştür.
MS 395 yılında İmparator I. Theodosius öldü. Bu, İmparatorluk tarihinde önemli bir dönüm noktasıydı çünkü her iki bölgeyi de yöneten son İmparatordu. Theodosius'un ölümünün yanı sıra çok sayıda sosyo-ekonomik ve siyasi değişikliğin ardından Batı İmparatorluğu kısa süre içinde çöküşe sürüklendi.
Batı Roma İmparatorluğu, sınırlarındaki barbar istilalarından iç ekonomik sorunlara kadar çeşitli nedenlerle 5. yüzyılda çöktü. Doğu İmparatorluğu ise 1453'te Konstantinopolis'in fethedilmesine kadar neredeyse bin yıl daha ayakta kalacaktır.
Roma İmparatorluğu'nun iki yarısı artık bölünmüş olduğundan, Batı'nın siyasi, ekonomik ve sosyal özellikleri, takip eden on yıllar ve yüzyıllar boyunca Doğu'nunkilerden büyük ölçüde farklılaştı. Onları birbirinden daha da uzaklaştıran bir konu da dil engeliydi. Batı'da Latince büyük ölçüde ana iletişim dili iken, Doğu'da Yunanca baskın dildi.
Batı'da yeni ulus-devletler de ortaya çıktı ve Papa'nın gücü de arttı. MS 800 yılında Şarlman tarafından kurulan Kutsal Roma İmparatorluğu'nun imparatorları 9. yüzyıla gelindiğinde Roma'da Papa tarafından hem taç giydiriliyor hem de meşrulaştırılıyordu.
Doğal olarak, Batı'daki bu yeni gelişmeler Doğu Roma İmparatorluğu'nun her zaman olduğu gibi yaşamaya devam ettiği Doğu'da kopyalanmadı. Roma'nın siyasi gücü arttı ve Batı'daki birçok devlet ve ülkede güçlü bir şekilde hissedildi. Doğu buna direnmeye çalıştı ama Roma Katolik Kilisesi'nin pençe gibi uzanan parmakları giderek daha da yaklaşıyordu.
Üç "Küçük Bölünme"
Büyük Bölünmeden önce, Doğu ve Batı arasında gerginlik yaratmaya yardımcı olan çok sayıda "küçük" bölünme vardı. Kilisenin beş patriği olduğunu da belirtmek gerekir. Bunlar, Hıristiyan âlemindeki diğer piskoposlar üzerinde otorite sahibi olan özel olarak seçilmiş piskoposlardı. Patrikler şunlardı: Roma Patriği, Konstantinopolis Patriği, Antakya Patriği, İskenderiye Patriği ve Kudüs Patriği.
İlk Küçük Bölünme
İsa Tanrı'nın oğlu olduğu için ilahi miydi? Bu konu erken Orta Çağ kilisesini rahatsız etmiş ve aslında 4. yüzyılda Doğu ve Batı arasında bir bölünmeye neden olmuştur.
MS 343 ile 398 yılları arasında Kilise Ariusçuluk meselesi yüzünden bölünmüştür.
Ariusçuluk, İsa'nın Tanrı'ya eşit olmadığı ve dolayısıyla ilahi olmadığı inancıdır. Ariusçuluk Doğu Kilisesi'nde geniş çapta kabul görürken, Batı Kilisesi'nde kabul görmemiştir — dolayısıyla bölünme yaşanmıştır.
İkinci Küçük Bölünme: Patrik Meşru mu Değil mi?
Bu küçük bölünmelerin ikincisi MS 404 yılında, Bizans İmparatoru ile Konstantinopolis Patriği arasındaki bir mesele sayesinde meydana geldi. 404 yılında Bizans İmparatoru Arcadius, John Chrysostom'u Konstantinopolis Patriği olarak tanımayı reddetti.
Bu bir sorundu çünkü Chrysostom Roma Papası I. Innocentius'un desteğine sahipti. Doğu Patrikleri Hrisostom'u meşru olarak kabul etmeyi reddettikleri için (çünkü İmparator Arcadius'la aynı fikirdeydiler), Papa I. Innocentius Kilise'nin doğu kesimiyle tüm iletişimi kesti. Bu sorun on bir yıl daha çözülemeyecek, 415 yılında doğu patrikleri nihayet Hrisostom'un meşru bir Patrik olduğunu kabul edecekti.
Üçüncü Küçük Bölünme: Kilise İsa'ya Nasıl Bakmalı?
Bir başka küçük bölünme örneği de 5. yüzyılda, 482 yılında meydana gelmiştir. Ariusçuluk doktrinine olan inancın (ya da inançsızlığın) yol açtığı sorunların ardından, Bizans İmparatoru Zeno, hem Doğu hem de Batı Kiliselerinin İsa Mesih'e bakış açıları arasındaki farklılıkları uzlaştırmaya çalıştı.
Bazı piskoposlar İsa'nın insan ve ilahi olmak üzere iki doğaya sahip olduğunu düşünürken, diğerleri İsa'nın insan değil tamamen ilahi olduğunu düşünüyordu.
Bu inançlara bir yanıt olarak İmparator Zeno, Henotikon adında bir Hristoloji belgesi yayınladı, ancak bu belge Papa III. Felix tarafından reddedildi.
Konstantinopolis Patriği Acacius adında bir adam Zeno'yu fermanı yayınlaması için teşvik eden kişiydi. Papa Felix bunu öğrendi ve Acacius'u aforoz etti. Aforoz 519 yılında Bizans İmparatoru I. Justinus tarafından tanınana kadar geri alınmadı.
Bu noktada, iki kilise esasen bir anlaşmaya varmıştı. Ancak yine de Doğu Kilisesi'ndekilerin inançları yavaş yavaş Batı'dakilerin inançlarından uzaklaşıyordu.
İznik İtikadı Etrafındaki Sorunlar
Nihayetinde 1054'teki Büyük Bölünmeye katkıda bulunan diğer meseleler, MS 325'te düzenlenen Birinci İznik Konsili'nde oluşturulan İznik İnancına kadar geri götürülebilir. Bu toplantıda konsey, Kutsal Üçlü Birlik'te Baba, Oğul ve Kutsal Ruh'un eşitliğini ortaya koymuş ve sadece Oğul'un İsa Mesih olarak beden aldığını iddia etmiştir.
İfade sonraki yüzyıllarda birkaç kez gözden geçirilmiş ve İtikat'ın ifadesi konusunda bir sorun ortaya çıkmıştır. 431 yılında Efes'teki Ekümenik Konsil'de, konsey açıkça İtikat'ta daha fazla revizyon yapılmasına izin verilmeyeceğini belirtmiştir.
Buna rağmen, Batı Kilisesi bazı revizyonlar eklemiştir. Bunlardan en önemlisi, başlangıçta şu şekilde olan açılış ifadesinin değiştirilmesiydi:
"Baba'dan çıkan, Yaşam Veren Rab Kutsal Ruh'a inanıyoruz."
Roma Katolik Kilisesi (Batı Kilisesi) cümlenin sonuna "ve Oğul" kelimelerini eklemiştir. Doğu Ortodoks Kilisesi (Doğu Kilisesi) bu ifadeye katılmayarak bunun kanonik olmadığını belirtmiştir.
Diğer Anlaşmazlıklar
Yüzyıllar boyunca Büyük Bölünmeye yol açan bir dizi başka anlaşmazlık da yaşanmıştır. Bu kadar çok anlaşmazlıktan sonra bölünmenin kaçınılmaz olması şaşırtıcı değildir.
Bunlardan biri de Balkanlar üzerindeki yetki alanıydı. Doğu Avrupa'nın bir parçası olan Doğu Kilisesi, bu bölge üzerinde yargı yetkisine sahip olduklarını düşünüyordu. Aksine, İtalya'ya (ve dolayısıyla Roma'ya) yakın oldukları için, Batı Kilisesi buralar üzerinde yargı yetkisine sahip olduklarını düşünüyordu. Bu, yüzyıllar boyunca önemli bir çekişme noktası olacaktı.
Patrikler konusundaki anlaşmazlıklar da Kiliselerin üzerinde çatıştığı bir başka konuydu. Buna bir örnek, Konstantinopolis Patriği'nin Doğu Kilisesi tarafından "Ekümenik Patrik" olarak yeniden adlandırılmasıdır ki Batı Kilisesi buna şiddetle karşı çıkmış ve bunun Konstantinopolis Patriği'nin "Evrensel Patrik" yapılıyormuş gibi göründüğünü belirtmiştir.
Benzer şekilde Doğu Kilisesi de Roma Patriği'nin (Papa) diğer patrikler üzerinde sahip olduğu güçten memnun değildi. Patrikler Papa'nın diğer patriklerden daha fazla onurlandırılması gerektiği konusunda hemfikir olsalar da, diğer patrikler üzerinde herhangi bir yetkiye sahip olması gerektiği konusunda hemfikir değillerdi.
Anlaşmazlıklar Papa'dan Komünyon'a, hatta kullanılan ekmeğin türüne kadar uzanıyordu. Batı'da Roma Katolik Kilisesi ayin için mayasız ekmek kullanmaya başladı. Doğal olarak, Doğu Ortodoks Kilisesi buna karşı çıktı ve ekmeği Komünyon şarabına batırmaya başladılar, Katolik Kilisesi de buna karşı çıktı.
Bardağı Taşıran Son Damla: 1054 Olayları
11. yüzyılda, Konstantinopolis'teki bazı kiliseler Doğu Ortodoks uygulamaları yerine Roma Katolik uygulamalarını kullanmaya başladı. Ekümenik Patrik Mihail Kirularios, bu kiliselerin Batı uygulamaları yerine Doğu Ortodoks uygulamalarını kullanmaya başlamalarını talep etti. Bunu reddetmeleri üzerine Kirularios kiliseleri kapattırdı. Bunun ardından Papa IX. Leo'ya öfkesini dile getiren ve Batı uygulamalarına saldıran bir mektup yazdı.
Papa yanıt olarak kendi üstünlüğünü savunan bir mektup yazdırdı. Bu mektubu bir heyetle birlikte Kirularios'a geri gönderdi. Heyet Nisan 1054'te geldi.
Heyet kendilerine yapılan muameleden memnun değildi ve toplantıyı terk etti — Kirularios öfkeliydi ama mektubun üzerindeki mührün kırıldığını ve delegelerin bunu herkesin okuması için yayınladığını fark ettiğinde daha da öfkelendi. Bu nedenle Kirularios delegeleri görmezden geldi ve yetkilerini tanımayı reddetti.
Konu daha fazla ilerlemeden, Papa IX. Leo 19 Nisan 1054'te öldü ve Kirularios hala delegelerle görüşmeyi reddetti. Sonunda, delegeler tören sırasında Ayasofya Katedrali'ne (Doğu Ortodoks Kilisesi'nin ana binası) girdiler ve sunağın üzerine bir mektup koydular.
Bu mektupta Kirularios için bir aforoz kararı yer alıyordu. Bunun üzerine Kirularios mektubu yaktı ve delegeleri kınadı. Kirularios Roma Kilisesi'nden aforoz edildi ve karşılığında Papa da Doğu Ortodoks Kilisesi'nden aforoz edildi.
Sonrası
1054'teki Büyük Bölünme'den bu yana kiliseler hiçbir zaman uzlaşamadı. Buna rağmen ilişkiler yıllar içinde kesinlikle ısınmıştır. Örneğin 1965 yılında Papa VI. Paul ve Patrik I. Athenagoras, kendi kiliseleri tarafından uzun süredir alınan karşılıklı aforoz kararlarını kaldırmışlardır.
Bugün bile Roma Katolik Kilisesi ile Ortodoks Kilisesi (genellikle Yunan Ortodoks ve Rus Ortodoks olarak ikiye ayrılır) arasında önemli farklılıklar bulunmaktadır.