Maree sadece ayakkabı almak istemişti. Beğendiği ayakkabı indirime girince onları denemek ve satın almak üzere şehir merkezine gitti. Melbourne'de kışın ortası sayılan haziran ayıydı, günün geç saatleriydi ve alışveriş merkezi sessizdi. Maree alışverişini yaptıktan sonra bir kahve içmek için mola verdi. Ve işte ne olduysa o zaman oldu…
Genç bir adam elinde bir demet çiçekle ona yaklaştı, ceketini giyerken Maree'den çiçekleri tutmasını istedi. Maree çiçekleri aldı sonra adam ona ‘güzel bir gün’ dileyerek uzaklaştı. Kadın şaşkın bir hâlde çiçekleri adamın arkasından uzattı, sonra birkaç metre ötede, tripod üzerinde kamera kullanan iki adam fark etti. Maree, sonrasını şöyle anlatıyor: "Beni çekip çekmediklerini sordum ama inkâr ettiler. Hatta onlara 'Bu çiçekleri istiyor musunuz? Ben istemiyorum' dedim. Şaşırmış gibi baktılar."
Maree yeni ayakkabıları ve çiçeklerle eve gitti. O akşam bir arkadaşından bir mesaj aldı: Maree TikTok'ta viral olan bir videoda yer alıyordu. Sosyal medyada aktif olmayan Maree, “Pek üzerinde durmadım. ‘Bu TikTok'ları kim izliyor ki zaten' diye düşündüm. Viralin ne anlama geldiğini bile bilmiyordum” diyor. Daily Mail'de etkileşimle ilgili bir makale görene kadar videoyu önemsemediğini söylüyor.
Video milyonlarca kişi tarafından izlendi ve beğenildi
Maree'ye çiçekleri veren adam, ‘rastgele iyilik hareketleri’ nedeniyle milyonlarca takipçisi olan 22 yaşındaki TikToker Harrison Pawluk'tu. Yabancılara sarıldığını ve insanların market alışverişlerini ödediğini gösteren videolar çeken Pawluk, Maree'nin klibini 'Umarım bu onun gününü daha iyi hâle getirmiştir' başlığıyla, ve kırmızı bir kalp emojisiyle yayınlamıştı. Video, bir haftadan biraz daha uzun bir süre içinde 52 milyon görüntülenmeye ulaştı ve 10 milyon beğeni topladı.
BuzzFeed ve Upworthy'nin ilk günlerine kadar uzanan ‘iyi hissettiren’ yazılı içerikler uzun zamandır internette yaygın ancak bu tür video formatında üretilen ve yabancıların nezaketine dair bu hikâyeler ‘sosyal deney’ şeklini aldı. TikTok'ta #randomactsofkindness hashtag'i 416 milyon, #helpingothers ise yaklaşık 850 milyon kez görüntülendi; #kindness, #wholesome ve #positivity etiketleri de milyarlarla ifade ediliyor.
İznim olmadan bir video çekti ve yükledi. Ve onu olmadığı bir şeye dönüştürdü.
Videonun viral hâle gelmesinin ardından Daily Mail gazetesi Pawluk'un ‘yürek ısıtan’ jestiyle ilgili bir haber bir yayınladı ve haberde Maree adlı kadının ‘gözyaşlarına boğulduğunu’ yazıldı. Haberde yaşlı bir kadın olarak tasvir edilen ve Pawluk'un hareketini hoş karşıladığı belirtilen Maree, tüm bunlardan rahatsız olduğunu şu sözlerle ifade ediyor:
“Bir insana bunu yapmanın çok acımasızca olduğunu düşündüm. Tüm bu 'içler acısı' senaryo... 60'lı yaşlarımdayım, saçlarım ağardı ama bu benim nasıl algılandığıma dair duygularımı altüst etti. Çünkü kendimi hiçbir zaman gerçekten yaşlı olarak düşünmemiştim.”
Bu duygularla harekete geçen Maree, ABC Radio Melbourne'dan Virginia Trioli ile canlı yayında deneyimini paylaştı ve Pawluk’un bu hareketi nedeniyle kendisini ‘insanlıktan çıkarılmış’ hissettiğini söyledi.
"Kendi kendime geçirdiğim zamanı böldü, iznim olmadan bir video çekti ve yükledi. Ve onu olmadığı bir şeye dönüştürdü. Bunun üzerinden oldukça fazla para kazandığını ve bunun bir tıklama tuzağı olduğunu hissediyorum.”
Maree, başkalarını uyarmak istediği için yayına çıktığını belirtti ve ekledi: "Benim başıma geldiyse, herkesin başına gelebilir."
TikTok'la birlikte dijital içerik üretimi hepten çılgınca bir hâl aldı
Son on yıl içinde, sosyal medyada farkında olmadan viral olan insanlarla ilgili hikâyeler yaygınlaştı. "Acını Sakla Harold" olarak tanınan modelden, ‘dikkati dağılmış erkek arkadaş’ hâline gelen fotoğrafı çekmekten sorumlu fotoğrafçıya kadar, stok görsel işinde çalışan pek çok kişi, çalışmalarının meme’lere dönüştürülmesiyle birlikte çok ilginç deneyimler yaşadı.
İnsanların katılımları ve hatta bilgileri dahi olmadan internette ‘viral’ olmaları artık mümkün. Bir zamanlar düzensiz olan viral hikâyeler ‘içerik ekonomisi’ büyüdükçe daha sık görülür hâle geldi. Dünya çapında milyonlarca insan geçimini çevrimiçi takipçilerinden sağlıyor. Özellikle TikTok ortaya çıktığından bu yana dijital içerik üretimi çılgınca bir hâl aldı. Artık tüm dünya bir sahne ve hepimiz bir başkasının prodüksiyonundaki oyunculara indirgenme riskiyle karşı karşıyayız.
Bu durum, içerik oluşturucuların ifade özgürlüğü hakkı ile kamuya açık bir yerde olsalar bile başkalarının mahremiyet hakkı arasında giderek artan bir gerilime işaret ediyor. Pawluk'unki gibi hareketler, yabancıların hayatlarını ekranlarında görmeye alışkın izleyiciler için sorun olmayabilir. London School of Economics'te medya ve iletişim profesörü olan Sonia Livingstone, "Herkesin herkese kamera doğrultabildiği inanılmaz bir çağda yaşıyoruz" diyor.
Viral olmanın sonuçları büyük farklılıklar gösterdiğinde ve bireylerin spot ışıklarına maruz kalma eşikleri farklılaştığında, neyin zarar sayılacağı da tartışmaya açık. Livingstone, "İnsanlar çok net bir şekilde farklı dünyalarda yaşıyor" diyor. "Annemin TikTok'ta neler olup bittiğinden haberdar olma ihtimali yok ama TikTok onu her an bağrına basabilir.”
When we were coming out of movie I saw beautiful— Cher (@cher) December 14, 2021
Couple.He Was taking
Her pic….She had flowers
I said … can I take your
Pic….Had my mask on so they didn’t Know Who I was. MAYBE Just a crazy woman..
THAT ME pic.twitter.com/M02p8I3tCk
Bazıları için çevrimiçi 'spot ışığı' tesadüfi görünebilir. Syndie Germain ve erkek arkadaşı, Aralık 2021'de bir iyilik eylemine maruz kaldıkları için değil, iyi kalpli bir gönderi nedeniyle viral oldu. Akşam yemeği için dışarı çıktıklarında maskeli bir yabancı fotoğraflarını çekmeyi teklif etmiş. Sonradan bu kişinin Cher olduğu ortaya çıkmış ve ünlü isim fotoğrafı 4 milyon takipçisiyle paylaşmış.
Kendisi de içerik yaratıcısı olan Germain, internette kendini paylaşma konusunda pek çok kişiden daha rahat. Yine de bu ilgiyi bunaltıcı bulmuş. İlgi geçtiğinde çok mutlu olmuş; Cher ile karşılaşması için, “Artık sadece benimle ilgili eğlenceli bir gerçek” diyor.
'Önemli olan sadece rıza değil, bilinçli rıza...'
Pawluk'un 3 milyondan fazla takipçisi var ve sosyal medya üzerinden aylık 5 bin 500 ila 8 bin 300 Sterlin arasında bir gelir sağladığı aktarılıyor. Pawluk, genellikle insanlara sosyal medya için çektiği bir videoda yer almak isteyip istemediklerini sorduğunu söylüyor. Ancak ‘nezaket’ gösterilerini önceden izin almadan filme alıyor, ona göre böylece istediği ‘sağlıklı’ tepkiyi yakalayabiliyor, talep üzerine görüntüleri sileceğini söylüyor.
Pawluk, Maree olayında kameramanının bir ‘iletişim hatası’ yaptığını söylüyor. ABC'de Maree'nin video hakkında söylediklerini duyunca şaşırmış. Kasıtlı olarak yaşlı bir kadını hedef aldığını reddediyor. Video viral olduktan sonra, çoğunlukla eski kuşaklar tarafından internette tacize uğradığını söylüyor.
Ancak Anna Derrig'e göre, oyundaki güç dinamiklerini gözden kaçırıyor, özellikle de son kurgu ayrıcalığına kimin sahip olduğu konusunda. Derrig 10 yıldır anı ve diğer yaşam yazılarında rıza ve etik konularını araştırıyor, insanların özel hikâyelerinin basılı olarak kötüye kullanılması ile internette giderek artan ‘kişisel hasar’ arasında paralellikler görüyor. Derrig şöyle diyor: "Bu bir çeşit hırsızlık. Çünkü hikâyeyi anlatan kişi, bu durumlarda influencer, anlatının kontrolünü elinde tutan kişi.”
Ayrıca Derrig, izin almanın sihirli bir değnek olmadığını söylüyor; ona göre önemli olan ‘sadece rıza değil, bilinçli rıza’, yani kişinin tüm riskleri ve olası sonuçları anlaması. Çevrimiçi ilgi söz konusu olduğunda, bunları tahmin etmek zor ve kontrol etmek neredeyse imkânsız.
Çevrimiçi ve gerçek hayat arasındaki sınır, özellikle pandemiden bu yana geçirgen hâle geldi. Tık tuzağı videolarının çoğunun kullanıcıya yönelik yaptırımlar konusunda diğer platformlara nazaran daha ‘rahat’ olan TikTok üzerinden gelmesi tesadüf değil. (TikTok bu makale için yorum yapmayı reddetti.)
Medya, gizlilik ve itibar yönetimi konularında uzmanlaşmış Carter-Ruck hukuk firmasının ortaklarından Persephone Bridgman Baker, platformların talep üzerine materyalleri kaldırması ya da geleneksel yayıncıların standartlara uygun hareket etmesini beklemek için çok az neden olduğunu söylüyor. Bridgman Baker, "Ve kamu yararına olan şey kesinlikle halkın ilginç bulduğu şeyle aynı değildir" diye ekliyor. Ayrıca, ‘Streisand etkisi’ tehlikesi de söz konusu, yani tam tersi için mücadele ederken materyallerin daha yaygın bir şekilde dolaşıma girmesi riskiyle karşı karşıya kalabilirsiniz.
Anlatıyı değiştirdim ve bunu yapmak zorundaydım...
Maree geçen altı ayın ardından artık o kadar kırgın değil ve "Ben kendi fırtınamı atlattım" diyor. Hatta söylediklerinin bu kadar yayılmasından ve bazı destek yorumlarının 2 milyon beğeni almasından da memnun görünüyor. Ancak Pawluk'u eleştirmeye devam ediyor: "Bunun gerçekten çok kötü olduğunu düşünüyorum. Belki eski kafalıyım ama pek çok insan bunun nazik olmakla değil para kazanmakla ilgili olduğunu anlamıyor gibi görünüyor."
Kendisine yönelik ‘ötekileştirme’ girişimine karşı çıktığı ve konuştuğu için mutlu: "Anlatıyı değiştirdim ve bunu yapmak zorundaydım... Çünkü çok çirkin, kadın düşmanı ve yaş ayrımcısıydı. O çocukların bunu düşündüklerini dahi sanmıyorum" diye ekliyor. Maree, Pawluk'un videosunun hâlâ yayında olduğunu, daha fazla izlendiğini ve beğeni toplamaya devam ettiğini biliyor. Ancak artık gerçekten umurunda olmadığını söylüyor ve ekliyor: “O aslında ben değilim."
Guardian makalesinden özetlendi.