2 5. RÜZGÂRLAR VE RÜZGÂR FIRTINALARI Rüzgâr, havanın dünya yüzeyine göre yatay hareketidir. Rüzgâr, hızı ve yönüyle ölçülür. Rüzgârın hızı arttıkça beraberinde şiddetli yağmur, kar ve dolu yağışı getirdiği görülür. Rüzgârın hızı ve şiddeti oranında doğaya ve insana vermiş olduğu zararlar da artar. Bu nedenle meteoroloji biliminde fırtına, şiddetli rüzgârlar ile birlikte yeryüzünde çeşitli zararlara neden olan yağmur, kar, dolu ve benzeri meteorolojik durumları belirten genel bir terimdir. Bunun için de fırtınaların; yağmur fırtınası, rüzgâr fırtınası, kar fırtınası, dolu fırtınası, toz fırtınası, kum fırtınası ve benzeri gibi çeşitli adları vardır. Rüzgâr olmadan fırtına olmaz. Belki de bu nedenle, günlük dilde yalnızca fırtına der ve bundan rüzgâr fırtınalarını anlarız. Rüzgâr fırtınaları, yapıları gereği bir yönde düz esen ve kendi ekseni etrafında dönen rüzgâr fırtınaları olarak ikiye ayrılır. Bu bölümde rüzgâr hakkında kısaca bilgi verildikten sonra önce düz esen rüzgârların hızlarına göre nasıl adlandırıldıkları, denizde ve karada nasıl etkili olduklarını göreceğiz. Daha sonra da kendi ekseni etrafında dönen rüzgâr fırtınalarından ülkemizde en yaygın olarak görülen hortum ele alınacaktır. Yağmur ve kar fırtınaları da bu kitabın altıncı ve yedinci konularında açıklanmaktadır. Belli başlı sekiz rüzgâr yönü vardır. Rüzgâr yönleri dünyanın her yerinde genellikle N (Kuzey), NE (Kuzeydoğu), E (Doğu), SE (Güneydoğu), S (Güney), SW (Güneybatı), W (Batı) ve NW (Kuzey Batı) harfleri ile tanımlanır. (Bunlar, yönlerin İngilizce yazılışının baş harfleridir; N- North -Kuzey gibi.) Ülkemizde rüzgârlardan en çok bilineni kuzeydoğudan esen poyraz ve güneybatıdan esen lodostur. Lodos, dağlardaki karların hızla erimesine yol açarak sellere de neden olabilir (Resim 1). Ayrıca lodoslu havalarda soba zehirlenmesi ülkemizde sık rastlanan bir olaydır. Resim 1: Soğuk ve Sıcak Yerel Rüzgarlar Kışın yağışlı, soğuk ve rüzgârlı havaların etkisine gireriz. Yaz aylarında yüksek hava sıcaklığı ile birlikte yüksek nem bizi ne kadar bunaltırsa, kış aylarında da düşük hava sıcaklığı ile birlikte kuvvetli esen rüzgârlar bizi o kadar üşütür. Bunun için dışarıya çıkarken kışın güneşli havalara aldanmamalı, rüzgârdan dolayı düşük hissedilen hava sıcaklığını öğrenmeli, ona göre giyinmeliyiz.
3 rüzgârlar ve rüzgâr fırtınaları Yap, eğlen, öğren! etkinlik Resim 1 Resim 2 Resim 3 Basit bir rüzgâr yön göstericisi yapabilirsiniz. Bunun için bir defter yaprağı, ataş, yapıştırıcı bant, bir defter sayfasının 1/6 büyüklüğünde defter yaprağı, kurşun kalem, üst tarafından yaklaşık 10 cm kesilmiş 0.5 litrelik pet su şişesi ve şişeye doldurmak için hamur veya oyun hamuru ya da çamur gereklidir. İşleme başlamadan önce Resim 8 deki rüzgâr yön göstericisini inceleyin. Bitirdiğinizde sizin yön göstericiniz de bu şekilde olmalıdır. Resim 1 deki tam sayfa kâğıdı kalemin etrafına rulo yaparak sıkıca sarın. Resim 2 deki gibi kâğıdı dik tutun; içerisindeki kalem düşünceye kadar gevşetin. Kalem düştükten sonra kâğıdı tekrar sıkılaştırın ve bantla açılmayacak şekilde yapıştırın. Silindir şeklinde bir çubuk elde ettiniz. Resim 3 teki gibi bir başka kâğıt parçasını (1/6 büyüklüğünde) bu silindirin ucuna yapıştırın. Resim 4 Resim 5 Resim 6 Resim 7 Resim 8 Resim 4 teki ataşı düzelterek düz tel çubuk hâline getirin. Resim 5 teki gibi çubuğu parmağınızda dengeleyerek ağırlık merkezini belirleyin. Resim 6 daki ataşı, rulo yaptığınız kâğıdı ağırlık merkezi olarak belirlediğiniz yere delerek takın. Bunu yaparken ataşın 1/6 büyüklüğündeki kâğıda paralel durmasına dikkat edin. DİKKAT! Büyüklerinizden yardım isteyebilirsiniz. Çünkü, ataş kâğıdın öbür ucundan geçerek elinize batabilir. DİKKAT! Pet şişeyi büyükleriniz kessin. Resim 7 deki gibi pet şişenin içerisini oyun hamuru, normal hamur ya da (koyu bir hamur kıvamında) çamurla doldurun. Ataşın boşta kalan ucunu çamurun içerisine batırın. Resim 8 de gösterildiği gibi bir rüzgâr yön göstericisi elde etmiş olacaksınız. Yön göstericinizin üzerine üfleyince ucunun size döndüğünü göreceksiniz. Bu şekilde yön göstericiniz rüzgârın geldiği yönü göstermiş oldu. Resim 8 de görüldüğü gibi rüzgâr yön göstericinizi kullanarak rüzgârın geldiği yönü belirler, sonra da rüzgâr yönleri şemasına bakarak hangi yönden rüzgârın estiğini bilebilirsiniz. Bu işlemi her gün tekrarlayarak esen rüzgârın adını kaydederseniz, bulunduğunuz mevsimde rüzgârların hangi yönden daha sık estiğini bulabilirsiniz. Çok kuvvetli rüzgârlarda, rüzgâr yön göstericinizi kullanmayın çünkü zarar görebilir.
4 5.1. Rüzgârın Hızı ve Şiddeti Rüzgâr hızı, genellikle denizciler tarafından knot (nat) olarak adlandırılır. Rüzgârın şiddeti ise yan sayfadaki tabloda görüldüğü gibi karada, denizde veya kıyıdaki varlıklara yaptığı etkiye göre Bofor Ölçeği ile tanımlanır. İncele, karşılaştır! Resim 2 yi dikkatle inceleyin, Rüzgârın Yaptığı Etki tablosundan bakarak resmin hangi Bofor düzeyine girdiğini saptayın. Resmin altındaki boşluğa rüzgâr şiddetini yazın. uygulama Şimdiye kadar yaptığınız gözlemlere göre yaşadığınız en hızlı rüzgâr hangisi olabilir. Bofor Ölçeği tablosuna bakarak karar verin. Resim 2
5 rüzgârlar ve rüzgâr fırtınaları Bofor 0 Rüzgârın Tanımı knot m/sn km/s Karada Denizde Sakin Duman dikine yükselir. Deniz çarşaf gibi düzdür. 1 Esinti Rüzgârın yönü dumanın sürüklenmesinden belli olur. Dalgacıklar çok küçük, az belirgin ve köpüksüz (su üstünde balık pulu gibi buruşuk) Hafif Rüzgâr Tatlı Rüzgâr Orta Rüzgâr Sert Rüzgâr Kuvvetli Rüzgâr Fırtınamsı Rüzgâr Fırtına Kuvvetli Fırtına Tam Fırtına Çok Şiddetli Fırtına 12 Kasırga ve daha fazla ve daha fazla ve daha fazla Rüzgâr insan teninde hissedilir, yapraklar titreşir, rüzgâr gülü harekete geçer. Rüzgâr yaprakları ve ince dalları devamlı hareket ettirir. Bayrakları hafif dalgalandırır. Rüzgâr toz ve kâğıt parçacıklarını uçurur, küçük dalları hareket ettirir. Yapraklı küçük ağaçlar sallanmaya başlar, sularda tepeli dalgacıklar oluşur. Büyük dallar sallanır, tellerde ıslık sesi işitilir, şemsiye taşımak güçleşir. Bütün ağaçlar sallanır. Rüzgâra karşı yürümek güçleşir. Rüzgâr filizleri kırar ve rüzgâra karşı yürümek genellikle çok zordur. Zayıf yapılı binalarda hasar meydana gelir. Bacalar yıkılır, kiremitler uçar. Karada nadir olup ağaçları kökünden söker, binalarda önemli zararlar yapabilir. Ender rastlanır ve geniş çapta hasarlara neden olur. Geniş ölçekte ve büyük miktarda yapısal hasara ve sellere neden olur. Tablo 1: Rüzgârın Yaptığı Etki (BOFOR ÖLÇEĞİ)* Küçük dalgacıklar kısa, fakat daha belirgindir. Dalga tepeleri düzgün görünüşlü, çatlamazlar. Dalgacıklar birleşir, tepeleri kırılmaya başlar ve köpüklenir. Köpükler dağılmış koyunlara benzer. Küçük dalgalar genişlemeye başlar. Kırılan dalgaların köpükleri birbirine yakın duran koyunlara benzer. Orta büyüklükteki dalgalar daha belirgin bir şekilde gelişir. Koyun sürüsünün arazideki yayılışına benzer. Hafif serpinti olasılığı vardır. Büyük dalgalar oluşmaya başlar. Dalga tepelerinin köpükleri etrafı daha fazla kaplar. Biraz serpinti olabilir. Deniz kabarmaya başlar. Kırılan dalgaların köpükleri rüzgâr yönünde savrulur. Uzun, oldukça yüksek dalgalardır. Dalga rüzgâr tarafından kırılır. Köpükler rüzgâr yönünde savrulur. Yüksek dalgalar, serpinti ve köpükler rüzgâr yönü boyunca daha yoğun bir hat oluşturur. Dalga tepeleri devrilmeye, yıkılmaya ve yuvarlanmaya başlar. Serpinti görüş uzaklığını etkiler. Çok yüksek dalgalar, büyük parçalar hâlindeki köpük ve serpintiler rüzgâr yönü boyunca çok yoğun bir şekilde savrulur. Deniz genellikle beyaz görünür; iyice yükselmeye ve kabarmaya başlar. Görüş uzaklığı azalır. Rüzgâr yönü boyunca oluşan köpük ve serpintiden denizin üstü beyaz görünür. Görüş uzaklığı daha da azalmıştır. Gemiler dalgaların arasından görülmeyebilir. Her taraf köpük ve serpinti ile kaplanmıştır. Görüş uzaklığı çok azalmıştır. * Yazar Laura Howell in Cumhur Öztürk tarafından çevirisi yapılan Hava Durumu ve İklim Değişikliği adlı kitabının 2007 yılı baskısından alıntı yapılmıştır.
6 5.2. Rüzgârın Soğutucu Etkisi Hava durumu raporlarında Dışarıda hava sıcaklığı 0ºC, fakat kuvvetli rüzgâr nedeniyle biz onu 20ºC olarak hissediyoruz. denirse bunun anlamı nedir? Denizciler ve çiftçiler başta olmak üzere herkesin sağlığını koruyabilmesi ve güvenliğini sağlayabilmesi için rüzgârları ve rüzgârla ilgili tehlikeleri bilmesi ve gerekli önlemleri alması gerekir (Resim 2). Günümüzde rüzgâr, artık giyimimize de karışıyor. Kuvvetli rüzgârın yol açtığı ve nasıl giyineceğimizi de etkileyen düşük hava sıcaklığına, rüzgâr soğuğu diyoruz. Vücudumuz hava sıcaklığını termometre gibi ölçemez ama havanın ne kadar hızlı soğuduğuna veya ısındığına karşı çok duyarlıdır. Soğuk bir kış günü açık havada yapılan bir futbol maçını seyretmek için tahta ya da demir bir banka oturma konusunda tercih yapma şansına sahip olsanız, büyük olasılıkla tahta bankı seçersiniz. Bankların üzeri aynı sıcaklığa sahip olmasına karşın demirden yapılmış olan bank daha soğuk olarak hissedilecektir. Neden mi? Çünkü; demir yüzeyi daha büyük ısı iletimine sahiptir ve vücudumuzun daha hızlı bir şekilde soğumasına neden olur. Islaklık, rüzgârın soğutucu etkisini daha da artırır. Çünkü; rüzgâr ıslak yüzeylerdeki suyun daha çabuk buharlaşmasına neden olur. Su buharlaşırken etraftaki ısıyı da emer. Islak yüzeyler rüzgârda daha da soğur. Bu nedenle, rüzgârlı bir havada ıslak kıyafetle dolaştığımızda rüzgârsız bir havaya göre daha fazla üşürüz. Aşağıdaki tablodan rüzgârın soğutucu etkisini, hava sıcaklığı ve rüzgârın şiddetine bakarak belirleyebilirsiniz. Sıcaklık ( C) Rüzgâr Şiddeti km/saat Sakin Küçük tehlike: Açık cilt yüzeylerinde 5 saatten az sürede ciltte çatlama, rüzgâr ısırığı tehlikesi var. Artan tehlike: Açık cilt yüzeylerinin 1 dakika içinde donma tehlikesi var. Tablo 2: Rüzgârın Soğutucu Etkisi* Büyük tehlike: Açık cilt yüzeylerinin 30 saniye içinde donma tehlikesi var. * Yazar Laura Howell in Cumhur Öztürk tarafından çevirisi yapılan Hava Durumu ve İklim Değişikliği adlı kitabının 2007 yılı baskısından alıntı yapılmıştır.
7 rüzgârlar ve rüzgâr fırtınaları Örneğin; hava sıcaklığı 0ºC ise, rüzgâr da saatte 10 km hızla esiyorsa, sıcaklığı rüzgârın soğutucu etkisinden dolayı 3ºC olarak hissederiz. Buna karşın, rüzgârın şiddeti saatte 20 km ise hava sıcaklığı 10ºC gibi hissedilir. Rüzgârın ıslak yüzeylerdeki soğutucu etkisinin kuru yüzeylere göre daha güçlü olduğunu siz de kolayca hissedebilirsiniz. Kışın kuvvetli rüzgârlar; canlılarda rüzgârın soğutucu etkisiyle donma, hipotermi, rüzgâr ısırığı (soğuk ve kuvvetli rüzgârın ciltte yarattığı acıma hissi) ve diğer soğuk hava sorunlarına neden olabilir. İnsan ve hayvanlar için rüzgârın soğutucu etkisi 28ºC nin altına düştüğünde rüzgâr ısırığı tehlikesi önemli ölçüde artar. Vücudumuz ürettiği ısıdan daha fazlasını kaybederse vücut iç sıcaklığı düşer. Vücut sıcaklığı, vücut işlevlerinin normal bir şekilde sürdürülemeyeceği kadar düştüğünde de hasta oluruz. Rüzgârın soğutucu etkisi kuvvetli olduğu zamanlar rüzgârdan korunun ve kuru kalmaya çalışın. Diğer bir deyişle, kışın güneşli havalarda bile rüzgâr soğuğunu dikkate almak, uygun şekilde giyinmek ve sokağa öyle çıkmak gerekiyor. Örneğin; eldiven ve atkıya ihtiyacınız olup olmadığını da önceden mutlaka belirleyin. uygulama Hisset, düşün! Bir elinizin işaret parmağını suyla ıslatın. Diğer eliniz kuru kalsın. İki elinizin işaret parmaklarını birbirine değmeyecek şekilde yan yana getirin (Resim 3). Parmaklarınıza üfleyin. Hangisi daha çok soğudu? Neden? Resim 3
8 5.3. Hortumlar Hortumlar, doğanın en şiddetli rüzgâr fırtınalarındandır. Hortumlar; küçük, güçlü ve alçak basınç alanlarında, hızlı bir şekilde kendi ekseni çevresinde dönen rüzgârlardır. Hortumların oluşumu, her zaman huni şeklini almış bir bulut ile başlar. Bu huni bulut, bir filin hortumuna benzer. Şiddetli gök gürültüleri ile birlikte dönerek ilerleyen huni bulut ancak yerle temas ettikten sonra hortum olarak adlandırılır (Resim 4). Üstten bakıldığı zaman, hortumların çoğunun saat ibresinin ters yönünde dönen bir topaç gibi sola doğru gittiği görülür. Çok az bir miktarının da saat ibresinin yönünde döndüğü ve sağa doğru gittiği görülmüştür. Açık bir arazide hortumun çok uzaktan geldiğini görseniz sağa doğru mu, yoksa sola doğru mu kaçardınız? Neden? Düşünelim. Resim 4 : Hortum Hortumlar bazen deniz üzerinde oluşur ve su hortumu adını alırlar. Su hortumu, bazen kara üzerinde oluştuktan sonra su üzerine hareket etmiş bir hortum da olabilir. Su hortumları, daha çok sıcak sığ su yüzeyleri üzerinde oluşur. Çoğu hortum dakika sürer ve ortalama 10 km yol alır. Hortumların 100 km den daha fazla yol aldıkları ve varlıklarını saatlerce sürdürdükleri durumlar da vardır.
9 rüzgârlar ve rüzgâr fırtınaları Hortumları ciddiye almalısınız. Şimdiye kadar bulunduğunuz yerde bir hortum görülmemiş olması, bundan sonra da orada hortum olmayacağı anlamına gelmez. Hortumlar; Büyük tehlikelere ve bazen de ölümlere, Başta deniz olmak üzere hava ve kara ulaşımının aksamasına, Baca yıkılması, çatı uçması veya binanın yıkılması gibi hasarlara, Kopan ağaç, çatı veya çatı parçaları gibi havada uçuşan cisimlerin; insanların, otomobillerin, binaların üzerine düşmesi nedeniyle can ve mal kayıplarına, Kopan elektrik hatlarının insanların, otomobillerin, binaların veya ormanların üzerine düşmesi nedeniyle can kaybı, bina, orman ya da çalı yangınlarına, Kopan elektrik hatları nedeniyle elektrik kesintilerine, Denizlerin kabarması sonucunda kıyıları su basmasına ve denizlere dökülen nehirlerin tuzlanmasına yol açabilirler. Hortuma dönüşebilecek fırtınaların ilk işaretleri, siyah bir gökyüzü, büyük taneli dolu yağışı, büyük gürültü ve fırtına tabanındaki dönen bulutlardır. Bazen hava o kadar kurudur ki sarmal biçiminde dönen hava kolonu yere ulaşana ve tozları içine çekene kadar gözle görülemez. Huni bulutu, sıklıkla yağmur, toz bulutu veya havanın karanlık olmasından dolayı da görülemez. Bu görünmez hortumlar, tozların yükselmesi ile oluşan şeytan kuleleri ile karıştırılır. Bazıları özel bir sese sahiptir ve birkaç kilometre uzaktan duyulabilir. Bu ses, bir trenin yüzlerce yük vagonunun çıkarttığı sese veya bir jet uçağının kulakları sağır edici gürültüsüne benzetilmektedir. Bununla beraber bütün hortumlar ses çıkarmaz ve bazıları bizim için sessiz bir tehlike olur. Pek çok yöre, bir şekilde hortum tehlikesiyle karşı karşıyadır. Hortum yılın her anı olabilir ama, daha çok mart ile ağustos ayları arasında görülür. Hortum, Türkiye dahil dünyanın her tarafında meydana gelebilen, canımız ve malımız için önemli tehlikeler oluşturan yirmisekiz çeşit meteorolojik afetten sadece biridir. Hortumlar hakkında hiçbir ülke ABD kadar tecrübeli değildir. Çünkü, ABD de yılda ortalama yediyüz hortum oluşmakta ve ortalama yüz kişi ölmektedir. Biraz da bu yüzden, ülkemizde hortumlar sadece ABD ye özgü bir atmosfer olayıymış; Türkiye de hiç olmazmış gibi yanlış bir kanı yaygındır.
10 ...ÖNCESİNDE Denizde ve karada oluşan hortumlar ülkemizde seyrek de olsa görülmekte ve kayıplara neden olmaktadır. Basında yer alan haberlere göre örneğin; Dalaman, Konya, Alanya, Diyarbakır, Adana, Tokat, Balıkesir, Şile, Serik, Ceyhan, Mersin, Çanakkale, Ankara, Çubuk gibi yerlerde hasara neden olan hortumlar görülmüştür. Bu hortumlar her yıl can kayıplarına ve büyük maddi hasarlara neden olabilmektedir. Hortumların ülkemizde gelecekte neden olacakları can kaybı ve maddi hasarın artan nüfus ve şehirleşme ile beraber daha da büyüyeceği açıktır. Bu nedenle, meteorolojik hortumları tanımalı ve onlardan korunma yollarını iyi öğrenmeliyiz. Hortuma karşı koyabilmek mümkün değildir ama, ondan korunabiliriz. Hortumdan birkaç dakika önce sirenler ile halka uyarı yapılabilir. Uyarı yapıldığında alınacak en önemli önlem ise; bir sığınak bulmak, kapalı bir yere girip pencereden uzak bir yerde çöküp kapanmaktır. Hortum için meteorolojik gözetleme ve uyarıları öğrenmek için fırtınalı havalarda radyo veya televizyondan verilen bilgileri izleyin. Hortum için meteorolojik gözetleme yapıldığı ilan edildiğinde yabancı bir yerdeyseniz, hemen evinize dönün. Evinizden çok uzakta bir binada veya dışarıdaysanız, etrafta kendinize bir sığınak arayın. En iyi sığınak, bir binanın bodrum katında bir yer olabilir. Eğer bodrum katı yoksa, kendinize giriş katında iç taraflarda bir oda, koridor ya da tuvalet gibi penceresi küçük bir yerde camlardan uzak güvenli bir nokta seçin. Fırtına kepenkleri camlar için en iyi koruyuculardır. Fırtına kepenkleri yoksa, büyükleriniz camları korumak için pencereye 1,5-2 cm lik kontrplak yerleştirebilirler. Bunun için eğer, hortum gözetlemesi bildirilmiş ve fırtına henüz sizin bulunduğunuz yerde hissedilmiyorsa, büyüklerinize yardım edebilirsiniz. Koli bantları, camları kırılmaya karşı koruyamaz, sadece kırılan cam parçalarının çok küçük olmamasını sağlar. Hortum gözetlemesi yapıldığında büyükleriniz dışarıdaki eşyaları içeri taşımalı. Eğer yapabiliyorsa, bir yetişkinin çatıdaki antenleri de sökmesinde yarar var.
11 rüzgârlar ve rüzgâr fırtınaları Söylendiğinde evi bir an önce terk edebilmek için arabanızda yeterli derecede benzin olduğundan emin olmalısınız. bilgisini evinizdeki yetişkinlere aktarın. Evinizi terk etmek zorunda değilseniz, evin içinde kalın. Fırtınanın bazı kısımlarında rüzgârın zayıf olması hortum tehlikesinin geçtiği anlamına gelmez. Havada uçuşan cisimler, dışarıda size daha çok zarar verebilir. Resim 5 SIRASINDA! Hortum için meteorolojik uyarı yapıldığında, Hemen büyüklerinize bilgi verin. Yalnız iseniz, büyüklerinizin önceden belirlediği güvenli yere gidin. Hortum uyarısı yapıldığında, bir büyüğünüzün su, elektrik, varsa doğal gazı ve yanan ateşleri söndürmesi gerekir. Hortum sırasında sığındığınız noktada çöküp kapanarak tehlike geçene kadar kalmalısınız. Hortum sırasında okuldaysanız, öğretmenleriniz ne derse onu yapın. Dışarıdaysanız ve içeri giremiyorsanız, bir hendeğe ya da derin ve uzun bir çukura yüzüstü yatın ve kafanızı ellerinizle koruyun (Resim 5). Arabadaysanız, en yakın binada kendinize bir sığınak bulun. Etrafta sığınacak bir bina yoksa, en alçak yerde yüzüstü yatın ve kafanızı ellerinizle koruyun. Hortum gözetlemesi ve uyarılarında acil olmadıkça telefon hatlarını meşgul etmeyin.
12 uygulama İncele, göster! Hortum vb. bir rüzgâr fırtınası sırasında, varsa ön ve arka bahçenizi, balkonunuzu ve çatınızı tehlikeli durumlara karşı hazırlamalısınız. Resim 6 yı inceleyiniz, orta şiddetli hortum sırasında etrafa savrularak sorun yaratabilecek eşyaları kırmızı kalemle daire içine alınız. Resim 6
13 rüzgârlar ve rüzgâr fırtınaları SONRASINDA... Evinizi terk ettikten sonra yetkililer güvenli olduğunu söyleyene kadar eve geri dönmeyin. Hortum tehlikesi yaşanıp bittikten sonra etraftaki kırılan camlara ve kopan kablolara dikkat edin. Eğer yaralanmış insanlar görürseniz, çok önemli bir tehlike altında olmadıkları sürece hareket ettirilmemeleri konusunda büyükleri uyarın. Hemen 112 Acil Yardım Merkezi ni arayın ve etraftan yardım çağırın. Hortumlar çok korkutucu olabilir. Korktuysanız, bir büyüğünüzle bu konu hakkında konuşun. Hortumun gücü, rüzgârlarının hızı ve meydana getirdiği zararlardan hesaplanır. Hortumlar, güçlerine göre binalarda hasara neden olabilir, ağaçlara ve trafik işaretlerine zarar verebilir ların sonlarında Dr. T. Theodore Fujita bazı gözlemlere dayanarak hortumları, neden oldukları zarara göre sınıflandırmıştır. Bu sınıflandırmaya Fujita Ölçeği denilir ve F-Ölçeği olarak da adlandırılır. Yanda Fujita Hortum Hasar Ölçeği bir tablo şeklinde verilmiştir. Zayıf Hortumlar Kuvvetli Hortumlar Şiddetli Hortumlar F-Ölçeği Hesaplanan Rüzgâr (km/saat) Tipik Hasar F Hafif: Bacalar ve pencereler, TV antenleri, ağaç dalları hasar görebilir. Kökleri kısa olan ağaçlar devrilebilir, trafik işaretleri hasar görebilir. F Orta: Çatıdaki örtü yer yer kopabilir, camlar kırılabilir, bazı ağaçlar ve otomobiller devrilebilir, hareket hâlindeki araçlar yoldan çıkabilir. Ağır: Çatılar uçabilir, büyük ağaçlar kökünden devrilebilir veya yan F yatabilir, küçük enkaz parçaları havada tehlikeli bir şekilde uçuşabilir, otomobiller yerden kalkıp savrulabilir. Şiddetli: Çatılar ve dış duvarlar yıkılabilir, küçük binalar tahrip olabilir, F bir çok ağaç kökünden devrilebilir, trenler yan yatabilir, ağır araçlar yerden kalkıp savrulabilir. Çok şiddetli: Sağlam binalar da hasar görebilir, bazı binalar temelinden F kalkıp savrulabilir; sadece birkaç duvar kalabilir, araçlar uzağa fırlayabilir, büyük enkaz parçaları havada tehlikeli bir şekilde uçuşur. İnanılmaz: Evler temelinden yok olur gider, çelik yapılar ve büyük binalar da F önemli ölçüde hasar görür, otomobil büyüklüğündeki parçalar 100 m uzağa fırlar, ağaçlar kökünden uçup gider. Tablo 3: Fujita Hortum Hasar Ölçeği * Yazar Kathy Gemmell in Utku Sümer tarafından çevirisi yapılan Fırtına ve Kasırgalar adlı kitabının 2008 yılı baskısından alıntı yapılmıştır.
14 İncele,belirle, tabloda göster! uygulama Yanda ülkemizde yaşanan hortumlarla ilgili haberler yer almaktadır. Bu haberlerde sözü edilen hasarı 67. sayfadaki tablo ile karşılaştırın ve hortumların büyüklüğünü Fujita Ölçeği ne göre belirleyip aşağıda verilen tabloya işleyin. Hortumun Görüldüğü Yer Hortumun F Ölçeği Belirlenen Rüzgâr Hızı km/saat Tipik Hasar Grubu Ankara Çubuk ta hortum 4 can aldı! 19/06/2004 Kent Haber A nkara nın Çubuk ilçesi Sünlü Köyü nde meydana gelen hortum sonrasında ağaçların devrildiği, hareket eden araçların kaza yaptığı, evlerin çatılarının uçtuğu bildirildi. Hortum sırasında dört kişi hayatını kaybederken on dört kişi de yaralandı. Öğle saatlerinde köyün belirli bir bölgesinden geçen ve yaklaşık yirmi beş dakika kadar süren hortum sırasında, tarlada çalışan köylülerden dört kişi hayatını kaybetti. Hortum nedeniyle çok sayıda hayvan telef oldu. Bazı araçlar da devrildi. Hortum sonucu, yaklaşık dört yüz hanelik köyde onbeş ev ağır hasar gördü. Çubuk İtfaiyesi nden bir görevli; iki kamyonun ve traktörlerin devrildiğini, çatıların araçların ve ağaçların altında kalan vatandaşların hayatını kaybettiğini bildirdi. Şanlıurfa da hortum dehşeti... 09/04/2004 Nethaber Ş anlıurfa da bugün saat sularında etkili olan rüzgâr hortuma dönüştü. Bir anda ortalığı kasıp kavuran hortum, pazarda bulunan barakaların çatılarını uçurdu, iki evin çatısındaki korkuluk duvarlarını yıktı ve bazı araçların camlarını kırdı. Şiddetli fırtınanın bir anda hortuma dönüşmesi sonunda panikleyen halk sokaklara dökülürken hayvan sahipleri ise apar topar koyunlarını taksinin bagajlarına yükleyerek olay yerinden uzaklaştı. Hortumun savurduğu taş ve çatı malzemelerinden yaralananlar Şanlıurfa Devlet Hastanesi ne kaldırıldı. Görgü tanıklarının ifadelerine göre şiddetli fırtınanın aniden hortuma dönüşmesi sonucu bazı hayvanların hortuma kapılarak dağlara doğru sürüklendiği ve birçok hayvanın ise, kayıp olduğu öğrenildi. Antalya da şiddetli yağış ve fırtına... 25/1/2004 Kanal VTV A ntalya da cumartesi gecesi başlayıp pazar sabahı da devam eden şiddetli yağış ve fırtına kentte hayatı yine felç etti. Fırtınaya bir de hortum eklenince kentte savaştan çıkmış gibi görüntüler yaşandı. Pazar günü öğle saatlerinde denizden doğan hortum, Karalioğlan Parkı nda etkili oldu. Hortum sonucu Büyükşehir Belediyesi Nikâh Salonu nun bahçesinde bulunan asırlık ağaçlar da devrildi. Hızı yine yüz kilometreye yaklaşan fırtına kentteki bir çok ağacı kökünden devirdi ve dallarını kırdı...
15 Gazipaşa da hortum... 13/4/2004 Haber Alanya G azipaşa da dün meydana gelen hortum büyük hasara yol açtı. Kahyalar beldesi yönünden gelen hortum Gazi rüzgârlar ve rüzgâr fırtınaları İncelemek için daha fazla hortum olayına ihtiyacınız varsa, İnternet te hortum kelimesi ile Türkçe web sayfalarında arama yapabilirsiniz. Mahallesi ve Beyobası köylerinde büyük maddi hasara neden oldu. Hortum dolayısıyla seraların büyük zarar gördüğü anlaşılırken bazı evlerin camları kırıldı ve sulama kanalları da zarar gördü. Hortum sonrası Tarım İlçe Müdürlüğü nün yaptığı incelemede kırk dönüm cam seranın ve onbeş plastik seranın, on dönüm tünelin, sekiz dönüm zeytinliğin ve muz bahçesinin harap olduğu anlaşıldı. Hortumun zararıyla ilgili olarak hasar tespitinin devam ettiğini belirten Tarım İlçe Müdürlüğü yetkilileri ve Ziraat Odası Başkanı Hasan Çelik bu tür afetlerden korunmak için vatandaşların ürünlerini sigortalamaları gerektiğini hatırlattılar. Lodos, kar, hortum... 03/02/2003 Radikal A ntalya nın Kale ilçesindeki hortumda beşyüz dekar sera alanı yıkıldı, çok sayıda evin çatısı ve iki caminin minaresi uçtu, araçlar ters döndü. Bir evin yıkılması sonucu dört kişi ağır yaralandı. Muğla nın Dalaman ilçesinde de hortum nedeniyle birçok binanın çatısı uçtu. Hasar gören yerler arasında havalimanı ve Meteoroloji Müdürlüğü de bulunuyor. Muğla nın Fethiye ilçesine bağlı Karadere beldesinde de on dakika süren hortumda bir evin çatısı uçtu. Evdeki bir çocuk yaralandı. oyun Hortum! Bu oyuna başlamadan önce fırtına öncesi sırası ve sonrasında yapılması gereken maddelerin her birini sınıfça tartışarak kısa cümleler hâlinde sloganlara dönüştürün. 1. Sınıfta 5-6 kişilik gruplar oluşturun. 2. Hortumdan korunmak için yapılması gerekenler listesinden birini seçin, bu maddeleri fiş gibi küçük kâğıtlara yazın. Her maddeyi en az iki kâğıda yazın. 3. Kâğıtları katlayın ve bir poşete doldurun. 4. Gruptan bir öğrenci, poşetten her seferinde bir tane kâğıt çeksin ve içinden gruba göstermeden okusun. 5. Gruptan, kâğıttaki maddenin ne olduğunu tahmin etmek isteyen öğrenciler parmak kaldırarak söz alsınlar. 6. Doğru tahmini yapan öğrenci fişi alsın ve poşetten madde çekerek oyuna devam etsin.
16 5.4. Soba ve Duman Zehirlenmesi Havaların soğumasıyla birlikte sobaların yanlış şekilde yakılması ve boruların gaz sızdırması nedeniyle üzücü olaylar meydana gelebilir. Sobayla ısınan ve yakıt olarak kömür kullanan kişilerin dikkatli olmaları gerekir. Kış mevsiminde özellikle rüzgârlı havalarda çok sayıda insanın ölümüne yol açan karbonmonoksit zehirlenmeleri ortamdaki oksijenin azalmasıyla meydana gelir. Rüzgârlı havalarda zehirlenmeler, sobadaki ateşin sönmesi ve dumanın bacadan çıkamaması sonucunda oluşur. Tüpgazla çalışan şofben ve katalitik sobalar, herhangi bir kaçak veya sızıntı olmasa bile zehirlenmelere yol açabilir. Bu ısıtıcıların uzun süre çalışmasıyla ortamda oksijen miktarı azalır ve karbonmonoksit miktarı artar. Karbonmonoksitin kandaki oksijenin yerini alması zehirlenmeye yol açabilir. Isınmaya çalışırken hayatımızı tehlikeye atmayalım! Soba zehirlenmesinde ilk yardım için öncelikle kapı ve pencereleri açarak ortamı havalandırın. Ardından 112 Acil Yardım Merkezi ni arayın ve hiç zaman yitirmeden çevrenizden yardım isteyin. Lodoslu havalarda yatmadan önce mutlaka sobanızı söndürün!
17 rüzgârlar ve rüzgâr fırtınaları Tarihten biliyorsunuz, Hititler unutulmaması gerekenleri kil tabletlere yazardı. Siz de bir kil tablet hazırlayın. Varsa kil kullanın; yoksa, iki su bardağı un, bir su bardağı tuz, beş çay kaşığı tarçın (Tarçın yoksa koymayabilirsiniz), bir su bardağı ılık su hazırlayın. Hepsini karıştırarak hamur kıvamına getirin. Kile ya da hamurunuza elinizle şekil vererek üzerine yazı yazabileceğiniz 1 cm kalınlığında bir levha oluşturun. (Levhanızın büyüklüğünü levhanızı koyacağınız yere göre ayarlayabilirsiniz. Artan hamurla başka çalışmalar yapabilirsiniz.) etkinlik Tarihten öğren, uygula! Levhanın üzerine sığacak büyüklükte şöyle yazın: Fırtınalı havada sobayı söndürmeden yatma (Resim 7). Hamur kullanarak hazırladığınız tableti kahverengi oluncaya kadar bir büyüğünüzün yardımıyla fırında pişirin. Kil kullandıysanız tableti kurutun. Olanağınız varsa pişirin. Sobanın yanında bir yere koyun. Dilerseniz tabletinizi boyayabilir ya da yazının etrafını süsleyebilirsiniz ama yazının net bir şekilde okunması önemlidir. Sobanız yoksa tabletinizi sobası olan bir yakınınıza armağan edin. Evde sobayla ilgili olan kişiler bu tabletteki uyarıyı görüp dikkatli olsunlar. Resim 7 KIZILAY HEP YANIMIZDA!
HORTUMLAR VE KORUNMA Hortum Çarpmasından Önce Yapılacak Şeyler: 1. Hortum tehlikesini tanımlayan terimleri öğrenin. Hortum gözlemi hortumun şiddeti ve şimşekli veya fırtınalı veya her ikisinin de olabileceği
HORTUM Dar bir alandaki ani basınç değişikliğiyle meydana gelen hortumlar, girdap şeklindeki çok şiddetli rüzgarlardır. Atmosferde ani basınç değişikliğine sebep olan, sıcak havanın çok büyük bir hızla
B A S I N Ç ve RÜZGARLAR B A S I N Ç ve RÜZGARLAR Havadaki su buharı ve gazların, cisimler üzerine uyguladığı ağırlığa basınç denir. Basıncı ölçen alet barometredir. Normal hava basıncı 1013 milibardır.
JAA ATPL Eğitimi (METEOROLOGY) Hazırlayan: Ibrahim CAMALAN Meteoroloji Mühendisi 2012 TROPİKAL OLAYLAR Ekvatoral Trof (ITCZ) Her iki yarım kürede subtropikal yüksek basınçtan nispeten alçak basınca doğru
İKLİM ELEMANLARI Bir yerin iklimini oluşturan sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağış gibi olayların tümüne iklim elemanları denir. Bu elemanların yeryüzüne dağılışını etkileyen enlem, yer şekilleri, yükselti,
Muson Yağmurlarını Atlatmak Kelsey, Dylan, and Trevor Bölüm 1 Fen Bilimleri Hedefimiz Arizona, Phoenix te yaşayan sizleri büyük Phoneix bölgesindeki musonların olası riskleri hakkında bilgilendirmek. Bir
TÜRKİYE NİN İKLİMİ İklim nedir? Geniş bir bölgede uzun yıllar boyunca görülen atmosfer olaylarının ortalaması olarak ifade edilir. Bir yerde meydana gelen meteorolojik olayların toplamının ortalamasıdır.
DENEY 3 MADDENİN ÜÇ HALİ: NİTEL VE NİCEL GÖZLEMLER Sıcaklık ilişkileri AMAÇ: Maddelerin üç halinin nitel ve nicel gözlemlerle incelenerek maddenin sıcaklık ile davranımını incelemek. TEORİ Hal değişimi,
JAA ATPL Eğitimi (METEOROLOJİ) Hazırlayan: Ibrahim CAMALAN Meteoroloji Mühendisi 2012 YEREL RÜZGARLAR MELTEMLER Bu rüzgarlar güneşli bir günde veya açık bir gecede, Isınma farklılıklarından kaynaklanan
Havacılık Meteorolojisi Ders Notları 9. Rüzgar Yard.Doç.Dr. İbrahim Sönmez Ondokuz Mayıs Üniversitesi Ballıca Kampüsü Havacılık ve Uzay Bilimleri Fakültesi Meteoroloji Mühendisliği Bölümü email@example.com
Yavuz KAYMAKÇIOĞLU- Keşan İlhami Ertem Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi firstname.lastname@example.org 2 Atmosferi hangi coğrafya dalı inceler? Klimatoloji 4 Asal Gazlar 0,96% Oksijen 20,95% Azot 78,07% ASAL GAZLAR
Isı ve Sıcaklık Farklıdır Sıcak bir bardak çay içine çay kaşığı bıraktığımızda bir süre sonra çay kaşığının sıcaklığı artar. Buna göre sıcak maddeler kendinden daha soğuk olan maddelere temas ettiklerinde
Suyun yeryüzünde, buharlaşma, yağış, yeraltına süzülme, kaynak ve akarsu olarak tekrar çıkma, bir göl veya denize akma vs gibi hareketlerine su döngüsü denir. Su döngüsünü harekete geçiren güneş, okyanuslardaki
4. SINIF FEN VE TEKNOLOJİ DERSİ II. DÖNEM GEZEGENİMİZ DÜNYA ÜNİTESİ SORU CEVAP ÇALIŞMASI 1. Dünya mızın şekli neye benzer? Dünyamızın şekli küreye benzer. 2. Dünya mızın şekli ile ilgili örnekler veriniz.
KIZILAY ile güvenli yaşamı öğreniyorum 4. sınıf ve üzeri için Kızılay ile Güvenli Yaşam Serisi 1 Ankara, Eylül 2008 14. Baskı Bu kitap Türk Kızılayı nın ve... öğrencilerimize armağanıdır. Yazarlar: Grafik
İKAZ VE ALARM İKAZ VE ALARM Sivil Savunma Genel Müdürlüğünce yurt çapında kurulmuş bulunan İkaz ve Alarm Sistemlerinin amacı, düşman saldırısını önceden haber almak ve tehlikeye karşı halkı uyararak bir
8. HEYELANLAR VE ÇAMUR AKINTISI 8.1 Heyelanlar Heyelanlar; kaya, toprak vb. maddelerin yamaç aşağıya kaymasıyla oluşur (Resim 1). Bu kaymalara; depremler, bitki örtüsünün tahribatı, insanların yer yüzeyinde
On5yirmi5.com Deprem anında neler yapmalıyız? Evde, arabada, iş yerinde, sinemada, metro ve otobüslerde depreme yakalandığımızda neler yapmalıyız? İşte yanıtı... Yayın Tarihi : 26 Şubat 2014 Çarşamba (oluşturma
Isı Cisimleri Hareket Ettirir Yakıtların oksijenle birleşerek yanması sonucunda oluşan ısı enerjisi harekete dönüşebilir. Yediğimiz besinler enerji verir. Besinlerden sağladığımız bu enerji ısı enerjisidir.
On5yirmi5.com Bugün hava nasıl olacak? Batı da sıcaklık 2-4 derece arasında düşerken, iç ve doğu kesimlerde 2-4 derece artacak. Çanakkale ve Balıkesir çevrelerinde ise kuvvetli yağış beklentisi var. Yayın
Orman Koruma Dersi ORMAN YANGIN DAVRANIŞINA GİRİŞ Prof. Dr. Ertuğrul BİLGİLİ Ekim 2014 1.2. Orman Yangını Tanımı Orman yangını, çevresi açık olması nedeniyle serbest yayılma eğiliminde olan ve ormandaki
MEKANSAL BIR SENTEZ: TÜRKIYE Türkiye nin İklim Elemanları Türkiye de İklim Çeşitleri Türkiye de Sıcaklık Türkiye de Yıllık Ortalama Sıcaklık Dağılışı Türkiye haritası incelendiğinde Yükseltiye bağlı olarak
www.afad.gov.tr www.afad.gov.tr Hayatınızı tehdit edebilecek doğal ve insan kaynaklı afet ve savaş dahil, her türlü acil durumlara karşı, can ve mal kaybını en aza indirmek amacıyla ikaz ve alarm işaretlerini
5.SINIF FEN VE TEKNOLOJİ KİMYA KONULARI MADDENİN DEĞİŞMESİ VE TANINMASI Yeryüzündeki sular küçük damlacıklar halinde havaya karışır. Bu damlacıklara su buharı diyoruz. Suyun küçük damlacıklar halinde havaya
METEOROLOJĐYE GĐRĐŞ DENİZ METEOROLOJİSİ Yelkencilik rüzgara dayalı gerçekleştirilen bir spor olduğundan, ayrıca rüzgarın ve diğer doğa olaylarının stabilitesini koruyamamasından dolayı bir yelkenci, yaptığı
On5yirmi5.com Bugün hava nasıl olacak? Ülke genelinde 1 ila 3 derece artacağı tahmin ediliyor. Yayın Tarihi : 23 Aralık 2016 Cuma (oluşturma : 1/15/2017) Yapılan son değerlendirmelere göre, ülkemiz genelinin
MADDE VE ISI Maddenin Isı Etkisi İle Değişimi a)isınma-soğuma Isı enerjisi alan maddenin sıcaklığı artar. Maddenin sıcaklığının artması ısınma sonucunda gerçekleşir. Örneğin;Yanmakta olan ocağın üzerinde
1- VADİ: Akarsuların yataklarını derinleştirerek oluşturdukları uzun yarıklardır. PLATO: Çevresine göre yüksekte kalmış, akarsular tarafından derince yarılmış geniş düzlüklerdir. ADA: Dört tarafı karayla
İsim:. ETKİNLİK SAYFASI BÖLÜM 2, DERS 3 Tarih: HAL DEĞİŞİMİ - YOĞUNLAŞMA GÖSTERİ 1. Öğretmeniniz iki bardağa su ve buz yerleştirip, buz dolu bardağın birini plastik torbaya, ötekisini dışarıda bırakmıştır.
İLKYARDIM www.hiasd.org Misyon & Vizyon Plan İlkyardım tanımı İlkyardım malzemeleri Haberleşme Kırık-çıkık Kanama Yanık Sara Hayvan dostlarımız Zehirlenme Duman zehirlenmesi Elektrik çarpması Kalp krizi
İKAZ VE ALARM Sivil Savunma Genel Müdürlüğünce yurt çapında kurulmuş bulunan İkaz ve Alarm Sistemlerinin amacı, düşman saldırısını önceden haber almak ve tehlikeye karşı halkı uyararak bir takım önlemlerin
RÜZGARLAR Yüksek basınçtan alçak basınca doğru olan hava hareketidir. Birbirine yakın iki merkezde sıcaklık farkı oluşması durumunda görülecek ilk olay rüzgarın esmeye başlamasıdır. Rüzgarın Hızında Etkili
YAPILARDA HASAR TESPĐTĐ-II V.Bölüm BETONARME YAPILARDA Konular 51.ÇATLAKLARIN GENEL ÖZELLĐKLERĐ 5.2. DEPREM ve HASARI 5.1.BETONARME YAPILARDA ÇATLAKLARIN GENEL ÖZELLĐKLERĐ o Hasarlar, betonarme yapı elemanlarında
DEPREME HAZIRLANIYORUZ KORKMUYORUZ DEPREM NEDİR? Dünyamızın yüzeyi yap-boz şeklindeki büyük parçalardan oluşan bir kabukla kaplıdır. Bu parçalar her zaman hareketlidir. Birbirlerini itmeleri ya da birbirlerine
Deprem, yerkabuğunun içindeki kırılmalar nedeniyle ani olarak ortaya çıkan titreşimlerin dalgalar halinde yayılarak geçtikleri ortamı ve yeryüzünü sarsma olayıdır. Bir deprem planı hazırlamalıyız. Bu planda
Mahmut KAYHAN Meteoroloji Mühendisi email@example.com DENİZLERDE BÖLGESEL SU ÇEKİLMESİNİN METEOROLOJİK ANALİZİ Türkiye'de özellikle ilkbahar ve sonbaharda Marmara bölgesinde deniz sularının çekilmesi
İKLİM VİDEO 1 Hava nedir? Hava durumu nedir? Diyelim yarın pikniğe gideceksiniz. Bir gün önceden yapacağınız hazırlık esasında hava durumunu seyretmekle başlar. Hava durumu ertesi gün yağmurlu olacaksa
YAZILI SINAV CEVAP ANAHTARI COĞRAFYA CEVAP 1: (TOPLAM 10 PUAN) 1.1: 165 150 = 15 meridyen fark vardır. (1 puan) 15 x 4 = 60 dakika = 1 saat fark vardır. (1 puan) 12 + 1 = 13 saat 13:00 olur. (1 puan) 1.2:
TSUNAMİ DALGALARI NELER OLUŞTURUR? Rüzgar Deniz Araçları (Gemi, tekne vb) Denizaltı Heyelanları ler Volkanik Patlamalar Göktaşları Topografya ve akıntılar TSUNAMİ NEDİR? Tsunami Adı ilk kez 1896 yılında
KARBONMONOKSİT ZEHİRLENMELERİ ÖNLENEBİLİR! Türkiye de her yıl binlerce insan ısınma amaçlı kullanılan cihazlardan veya bu sistemlerin bacalarından kaynaklanan karbonmonoksit gazı zehirlenmesine maruz kalmakta
Dokuz Eylül Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Çevre Mühendisliği Bölümü, Buca/İZMİR Hava Kirliliği Meteorolojisi Prof.Dr.Abdurrahman BAYRAM Meteoroloji Meteoroloji, içinde yaşadığımız atmosfer tabakasının
IŞIK Görme olayı ışıkla gerçekleşir. Cisme gelen ışık, cisimden yansıyarak göze gelirse cisim görünür. Ama bu cisim bir ışık kaynağı ise, hangi ortamda olursa olsun, çevresine ışık verdiğinden karanlıkta
Yönler ve Yön Bulma Nerede olduğumuzu anlatmak, bir yeri bulmak veya bulunduğu yeri tarif edebilmek için yönleri kullanırız. Yön, belli bir noktaya göre, bir yerin bulunduğu taraftır. Evimizin, okulumuzun,
ÜNİTE 3 YAŞAM KAYNAĞI TOPRAK ÜNİTENİN KONULARI Toprak Nedir? Toprağın Tanımı Toprağın İçindeki Maddeler Toprağın Canlılığı Toprak Neden Önemlidir? Toprağın İnsanlar İçin Önemi Toprağın Hayvanlar İçin Önemi
METEOROLOJİ III Hafta: Sıcaklık SICAKLIK Doğada 2 tip denge var 1 Enerji ve sıcaklık dengesi (Gelen enerji = Giden enerji) 2 Su dengesi (Hidrolojik döngü) Cisimlerin molekülleri titreşir, ancak 273 o C
STP-131 MİNİ PRİNTER GÜVENLİK UYARILARI STP-131 termal yazıcıyı kullanırken aşağıdaki güvenlik talimatlarına uymanız gerekmektedir. Aşağıdaki kurallara uyulmaması ciddi yaralanmalara, hasarlara ve ölümlere
T.C İÇİŞLERİ BAKANLIĞI SİVİL SAVUNMA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Şehrinizin anî bir düşman taarruzuna uğraması halinde; tehlikeye karşı önceden hazırlıklı olmanız ve bazı önemli tedbirleri almanız gerekmektedir. Her
Atoller (mercan adaları) ve Resifler Atol, hayatlarını sıcak denizlerde devam ettiren ve mercan ismi verilen deniz hayvanları iskeletlerinin artıklarının yığılması sonucu meydana gelen birikim şekilleridir.
KARBONMONOKSĠT ZEHĠRLENMELERĠ (Soba, ġofben,duman vb) ve ALINACAK ÖNLEMLER Amasya İl Sağlık Müdürlüğü 1 Karbonmonoksit Zehirlenmeleri Ülkemizde bilgisizlik, yanlış kullanım ve ihmal sonucunda kış mevsiminde
K A İ M Y 4.SINIF KİMYA KONULARI MADDEYİ TANIYALIM MADDE NEDİR? Çevremizde dokunduğumuz,kokladığımız,gördü ğümüz birbirinden farklı birçok varlık vardır.az veya çok yer kaplayan her varlık madde olarak
Güneş'in Yapısı ve Özellikler i Akıllı Ödev - 1 Adı Soyadı:... Sınıfı:... No:... Etkinlik 1 Öğretmeninin verdiği ödevde Güneş i modellemek isteyen Meltem, aşağıdakilerden hangisi ya da hangilerini kullanabilir?
Havacılık Meteorolojisi Ders Notları 7. Yağış Yard.Doç.Dr. İbrahim Sönmez Ondokuz Mayıs Üniversitesi Ballıca Kampüsü Havacılık ve Uzay Bilimleri Fakültesi Meteoroloji Mühendisliği Bölümü firstname.lastname@example.org
AKINLAR ŞÖMİNE... yeni ısı kaynağı... Değerli Müşterimiz, AKINLAR Şömine haznesini tercih ettiğiniz için çok teşekkür ederiz. Kendi emniyetiniz ve şöminenizi doğru kullanabilmeniz için lütfen bu broşürü
TSUNAMİ DALGALAR NEDEN OLUŞUR? Rüzgar Deniz Araçları (Gemi, tekne vb) Denizaltı Heyelanları Depremler Volkanik Patlamalar Göktaşları Topografya ve akıntılar TSUNAMİ NEDİR? Tsunami Adı ilk kez 1896 yılında
Atmosferde yükselen buhar soğuk hava tabakasıyla karşılaştığında yoğuşur. Gaz halindeki bir madde dışarıya ısı verdiğinde sıvı hale geçiriyorsa bu olaya yoğuşma denir. Sıcak Hava Yükselir ve Soğuyup Yağış
Küresel İklim Değişikliği ve Ülkemize Etkileri Küresel İklim Değişikliği Nedir? Çeşitli gaz ve çevre kirliliği gibi olaylar sonucu atmosfer incelmeye başlamıştır.böylece güneş ışınları dünyaya daha fazla
ORMANCILIK İŞ BİLGİSİ Hazırlayan Doç. Dr. Habip EROĞLU Karadeniz Teknik Üniversitesi, Orman Fakültesi 1 Çevre Koşullarının İnsan Üzerindeki Etkileri Çevre: Bir elemanın dışında çeşitli olayların geçtiği
ISI VE SICAKLIK ISI Isı ve sıcaklık farklı şeylerdir. Bir maddeyi oluşturan bütün taneciklerin sahip olduğu kinetik enerjilerin toplamına ISI denir. Isı bir enerji türüdür. Isı birimleri joule ( j ) ve
On5yirmi5.com Deprem Esnasında Neler Yapmalıyız? Marmara depremi üsütünden 12 yıl geçmesine rağmen, depreme hâlâ acemiyiz. Depreme karşı en iyi savunmamız 'camdan atlamak!' Yayın Tarihi : 20 Mayıs 2011
On5yirmi5.com Bugün hava nasıl olacak? Ülkemiz genelinde parçalı yer yer çok bulutlu bir hava hakim olacak. Yer yer sağanak ve gök gürültülü sağanak yağış var. Sıcaklıklar mevsim normallerinin üzerinde
8. SINIF ŞANLIURFA İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ KAZANIM TESTLERİ TÜRKÇE MATEMATİK T.C İNKİLAP TARİHİ VE ATATÜRKÇÜLÜK FEN VE TEKNOLOJİ DİN KÜLTÜRÜ VE AHLAK BİLGİSİ İNGİLİZCE Ar-Ge Birimi Çalışmasıdır 8.SAYI
DOĞADA SU DÖNGÜSÜ Yaşama birliklerinde ve onun büyütülmüşü olan tabiatta canlılığın aksamadan devam edebilmesi için bazı önemli maddelerin kullanılan kadar da üretilmesi gerekmektedir.doğada ekolojik önemi
2) Isının Yayılımı Bulunduğu ortama göre sıcaklığı fazla (yüksek) olan her madde çevresine ısı aktarır, yayar. Masa, insan, ateş, buz, su kendisinden daha soğuk bir ortamda bulunduğunda çevresine ısı aktarır,
EVREN VE DÜNYAMIZIN OLUŞUMU Evrenin ve Dünyanın oluşumu ile ilgili birçok teori ortaya atılmıştır. Biz bunların sadece ikisinden bahsedeceğiz. 1. Hareketsiz ve başlangıcı olmayan evren teorisi 2. Büyük
KARBONMONOKSİT ZEHİRLENESİ KARBONMONOKSİT ZEHİRLENESİ Karbonmonoksit öldürme potansiyeli olan; renksiz, kokusuz, tatsız, bu nedenle fark edilmesi zor bir gazdır. Bu özelliklerinden ötürü sessiz katil adını
NEMLİLİK VE YAĞIŞ Su buharına nem denir. Miktarı bazen azalan bazen çoğalan ve yağışları oluşturan nem atmosferin en alt katmanı olan troposferde en çok bulunur. Nem le ilgili olarak nem konusunu, yoğunlaşma
ELEKTRİĞİN İLETİMİ Adı:Muharrem Soyadı:Şireci No:683 Elektrik Nedir? Günümüzde evlerin aydınlatılması, televizyon, radyo, telefon, çamaşır makinesi gibi araçların çalıştırılmasında elektrik kullanılmaktadır.
CİSİMLERİN ELEKTRİKLENMESİ VE ELEKTRİKLENME ÇEŞİTLERİ Çoğu kez yünlü kazağımızı ya da naylon iplikten yapılmış tişörtümüzü çıkartırken çıtırtılar duyarız. Eğer karanlık bir odada kazağımızı çıkartırsak,
İklim---S I C A K L I K En önemli iklim elemanıdır. Diğer iklim olaylarının da oluşmasında sıcaklık etkilidir. Güneşten dünyamıza gelen enerji sabittir. SICAKLIK TERSELMESİ (INVERSİON) Kışın soğuk ve durgun
Zehirlenmelerde İlkyardım Zehirlenmeler Doç. Dr. Şule Akköse Aydın Acil Tıp AD Zehirlenmeler Zehirlenmeler 1 Zehirlenme nedir? Zehirlenme hangi yollarla meydana gelir? Vücuda zehirli (toksik) bir maddenin
NEMLİLİK VE YAĞIŞ Yeryüzünde yaşamın en önemli öğelerinden biri olan su, atmosferde katı, sıvı ve gaz halinde bulunur. Su, her derecede gaz haline geçebilir. Sıcaklık 0 C nin altına düşünce donarak, katı
GÜNEŞ SİSTEMİ SİBEL ÇALIK SEMRA SENEM Erciyes Üniversitesi İstanbul Üniversitesi GÜNEŞ SİSTEMİ GÜNEŞ GEZEGENLER ASTEROİTLER METEORLAR KUYRUKLU YILDIZLAR GÜNEŞ SİSTEMİ Merkezinde Güneş, çevresinde elips
Orman Koruma Dersi ORMAN YANGIN DAVRANIŞI Prof. Dr. Ertuğrul BİLGİLİ Ekim 2014 ORMAN YANGINI DAVRANIŞI? ORMAN YANGINI DAVRANIŞI Yangın davranışını tahmin etmek için aşağıdakilerin bilinmesi ve anlaşılması
AFET YÖNETİMİ Kütahya ve çevresi illeri yoğun deprem kuşağında olan illerdir. Bu çevrede tarih boyunca büyük depremler görülmüştür. Kütahya ve çevre iller doğal afet riski taşıyan jeolojik ve topografik
FEN VE TEKNOLOJİ DERSİ 5.ÜNİTE :DÜNYA, GÜNEŞ VE AY KONU ÖZETİ KONULAR A.GÖKYÜZÜ MACERASI B. DÜNYA VE AY IN HAREKETLERİ A.GÖKYÜZÜ MACERASI Güneş, Dünya ve Ay ın Şekli Yıllar önce insanlar Dünya, Ay ve Güneş'in
Madde ve Isı Üzerinde yaşadığımız Dünya da tüm maddeler katı, sıvı ve gaz halde bulunur. Daha önce öğrendiğimiz gibi bu maddeler hangi halde bulunursa bulunsun, bunları oluşturan tanecikler hareket halindedir.
YALITIM Yapı ve yapının içindekileri (eşya, insan, hayvan v.b) dış ortamın olumsuz etkilerinden (su, rutubet, ses, ısı ve yangın) korumak için alınan önlemlere yalıtım denir. Yalıtım Çeşitleri Şunlardır:
1 - S u H a l d e n H a l e G i r e r Doğada su halden hale girer.yeryüzündeki sular birçok hava olayı ile yeryüzüne geri döner.yeryüzündeki sular Güneş in etkisiyle buharlaşır.buharlaşan su buharı havaya
Bir cismin içinde mevcut olan veya sonradan oluşan bir çatlağın, cisme uygulanan gerilmelerin etkisi altında, ilerleyerek cismi iki veya daha çok parçaya ayırmasına "kırılma" adı verilir. KIRILMA ÇEŞİTLERİ
1. BÖLÜM: HAREKETLİ VARLIKLAR VE HAREKET TÜRLERİ 1. HAREKETLİ VARLIKLARI GÖZLEMLEYELİM Çevremizdeki varlıkların bir kısmı (dağlar, evler, yollar gibi) hep aynı yerdedir. Bazı varlıklarda hareket hâlindedir.
2015 Yılı İklim Değerlendirmesi Araştırma Dairesi Başkanlığı Şubat 2016 Ankara T.C. ORMAN ve SU İŞLERİ BAKANLIĞI METEOROLOJİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ 2015 Yılı İklim Değerlendirmesi Araştırma Dairesi Başkanlığı
ARAY DIŞ TİC VE PAZ AŞ Bakım ve Kullanım Rehberi ÖNEMLİ: BAŞLAMADAN ÖNCE Basınçlı yıkayıcı kullanımı, sadece 1500 psi (inçkare başına düşen pound) altında basınç ve döşemenin 12 inç yukarısında olmak kaydıyla
9.Örnek Olay Çalışması Emniyet Kemeri Kullanımı: Doktor bey yaralandı! Doktor Haklan bey, sabah muayenesine yetişmek üzere hızla hastaneye doğru yürüyordu. Cep telefonu çaldı, arayan hemşire Ayten hanımdı.
KOROZYON DERS NOTU Doç. Dr. A. Fatih YETİM 2015 v Korozyon nedir? v Korozyon nasıl oluşur? v Korozyon çeşitleri nelerdir? v Korozyona sebep olan etkenler nelerdir? v Korozyon nasıl önlenebilir? Korozyon