Osmanlı’da Mücevher
Osmanlı’da Mücevher
Altın ve gümüş, 15. yüzyılda Balkanlar'da en popüler metallerdi. Günümüzde kuyumcular sadece elmasları gerçekten değerli taşlar olarak görseler de, Osmanlılar turkuaz, lapis lazuli, carnelian da dahil olmak üzere çok daha geniş bir taş çeşidini değerli olarak görüyorlardı.
Osmanlı Döneminde Topkapı Sarayı'ndaki Bir Atölye
Osmanlı takıları süslü ve son derece renkli olmalıydı. Kuyumcular, aynı metalin tekrarlandığı Avrupa mücevherlerinden temel farkı olan bir mücevher parçasını şekillendirmek için çeşitli metaller kullandılar. Osmanlı takılarının bir diğer özelliği de katı simetri yerine taşın ve metalin doğasının ön plana çıkmasıdır. Örneğin bir yakut ve zümrüdün doğal özellikleri, takıların Osmanlı özelliğini yansıtır. Mücevher sarayda veya başka yerlerde atölyelerde üretilirdi. Osmanlı takıları, hakim zevkleri yansıtan doğal motifler kullanılarak tasarlanmıştır. İmparatorluğun genişlemesi sırasında taş türleri ve maden ocakları arttıkça mücevher üretimi de arttı. 18. yüzyıldan itibaren Batı eğilimleri, mücevher boyutunda abartılı bir artışa yol açtı.
75.000 veya 100.000 yıl önce, insanın bir süs eşyasını ilk kez takması pek önemli değildi. Ancak çağlar boyunca mücevher tarihini takip etmek, insanın giderek artan sofistike alet ve metal kullanımını, harcanabilir geliri ve farklı estetik fikirleri araştırıyor. Büyülü bir önemi olabilecek en eski hayvan dişi zincirlerinden günümüzün cazibeli bileziklerine kadar, insanlık çok ileri gitmiş gibi görünmüyor.
Osmanlılar da farklı değildi. Mücevher, taşınabilir bir banka hesabıydı. Geleceğe yönelik bir yatırım, belki de bir çeyizdi. Mücevher tasarımında başı çeken Osmanlı sarayıydı. Mücevher tasarımından ve üretiminden sorumlu olan tek kişilik kadrolu bir personel vardı. 16. yüzyılda istihdam edilen 80 erkek vardı ve Birinci Avlu'daki saray kompleksinde çalışıyorlardı. 16. yüzyılın ilk yarısında Tebriz ve Kahire gibi yerlerin Osmanlı fethi, en yetenekli kuyumcuların ve bu konuda diğer sanatçıların İstanbul'da yaşamaya ve sarayda çalışmaya başlamasını sağlasa da bunlar Yunan veya Yahudi kökenlidir.
Esnafların çalıştığı malzemeler genellikle altın veya gümüş ve bu metallerden birine yerleştirilmiş parlak renkli değerli veya yarı değerli taşlardan oluşuyordu. Pruth setinin Osmanlı işçiliği olmadığı hemen fark ediliyor. Saraya malzeme yoluyla getirilenlerin yanı sıra “hediye” olarak gelen veya satın alınanları, stoktaki her şeyin envanterini, sanatçıları ve bir eşyanın saraydan ne zaman çıktığını gösteren kayıtlar vardır. Hatta bazı devlet görevlilerinin veya muhtemelen bir hanedan mensubunun ölümünden sonra padişahın mülkiyetine dönen mülklerin içeriğini gösteren kayıtlar bile vardır.
Osmanlı’da Mücevherler Önemi
Osmanlılar mücevherlerini sadece kişisel süs için değil, aynı zamanda güç ve erkekliği ifade etmek için de kullanıyorlardı. Ayrıca tahtlarda, kitap kapaklarında, kılıçlarda, okluklarda, kadehlerde ve kandillerde olduğu gibi bugün pek düşünemeyeceğimiz şekillerde mücevherleri kullandılar. Evens tepsileri altın ve gümüşten yapılmıştır ve genellikle yabancı hükümdarlara hediye olarak sunulurdu. Altın ve gümüş teller, halı da dahil olmak üzere diğer öğelerin yanı sıra masa, mobilya ve perdelerin kıyafetlerini ve örtülerini işlemek için kullanıldı.
Osmanlılarda takıların kişisel süslemede kullanıldığı minyatür resimler, aigrettes, kolyeler ve küpeler tasvir edilse de adalet yapmaz. Yüzyıllar boyunca İstanbul'u ziyaret eden batılı ressamların resimlerinde, haremleri kendileri ziyaret edememelerine rağmen Osmanlı takılarının örneklerini gördüklerini varsayarak daha net bir resim elde edilebilir.
Altın ve gümüş en popüler metallerdi ve tüketimlerine 15. yüzyılda Balkanlar'da ve daha sonra madenlerin bulunduğu Doğu Anadolu'da yapılan fetihler yardımcı oldu. Günümüzde kuyumcular yalnızca elmasları, zümrütleri, yakutları ve mavi safirleri gerçekten değerli taşlar olarak kabul etseler de, Osmanlılar turkuaz, lapis lazuli, carnelian, yeşim ve kaya kristali dahil olmak üzere çok daha geniş bir taş çeşidini değerli olarak kabul ediyordu. Osmanlılar için renk modern zamanlarda olduğundan daha önemliydi ve belki de bu yüzden renkli elmasları sevdiler ya da zümrüt veya yakut gibi daha büyük, daha parlak bir taşı ortaya çıkarmak için kullandılar. İnciler özellikle favorilerdi.
Bugün Osmanlıların değer verdiği değerli mücevherlerden birçoğu hala Topkapı Sarayı Müzesi'nde ve bir kısmı sergileniyor.