Mono-Natüralizmden, Çoklu Natüralizme Modernleşme dönemine dönüp baktığımızda (birkaç yüzyıllık şiddetli sarsıntılar), giderek daha pervasız bir ölçekte başlatılan savaşlara rağmen, bu dönemin ne kadar barışçıl olduğunu görmekten etkilenmemek elde değil.
Mono-Natüralizmden, Çoklu Natüralizme
Modernleşme dönemine dönüp baktığımızda (birkaç yüzyıllık şiddetli sarsıntılar), giderek daha pervasız bir ölçekte başlatılan savaşlara rağmen, bu dönemin ne kadar barışçıl olduğunu görmekten etkilenmemek elde değil. Bunda hiçbir paradoks olmayıp, Batı temelde barışçıldı, ayrılık hiçbir zaman fazla ileri gidemezdi. Fikirler ya da temsillerle ilgiliydi, asla dünyanın özü ya da malzemesiyle söz konusu değildi. Felsefe diliyle konuşursak: yalnızca "ikincil nitelikler" söz konusuydu, "birincil nitelikler" asla söz konusu değildi. Galileo'lara, Newton'lara, Pasteur'lere, Curie'lere, hatta Oppenheimer'lara göre siyaset her zaman -bugün Steven Weinberg'e de öyle geliyor- biraz daha nesnel bir bilim tarafından her zaman söndürülebilecek şiddetli bir ateş gibi göründü.
Savaşlar ne kadar korkunç olursa olsun, Batılılar barışın çok yakında olduğuna tamamen ikna olmuşlardı. Tutkularımızın ve temsillerimizin ince duvarlarının arkasına bakmak yeterliydi. Peki ya Batı herhangi bir savaş hedefini nasıl tanımlayabilirdi? Zira savaş söz konusu değildi. Yalnızca 'ötekiler' savaştaydı. Bu da onların öznel tutkularının arkaik seferberliğinden kaynaklanıyordu.
Modernistlerin sahip olduğu o iç huzur duygusunun ne kadar güven verici, tatmin edici ve istikrar sağlayıcı olduğunu çoktan unuttuk… Bilim savaşları olmasa da savaşlar olabileceğine dair mutlak kesinlik söz konusuydu.
Dünyada savaşlar vardı lakin bilim kurgu hikayeleri dışında dünyalar arası savaş söz konusu bile olamazdı. Bütün bu büyük atalar adına ortadan kaldırılamayacak hiçbir çatışma kaynağı yoktu. Ya da yapamadıysa da yine de içselleştirilmesine, psikolojikleştirilmesine, içsel benliğimizin özel derinliklerine gömülmesine izin verirdi. Batı bunu 'dini barış'la sağlamada çok başarılı oldu. Evet din bölücüdür ama hayır, dünyayı etkilemez, yalnızca kişinin kendi kişisel kurtuluşunu etkiler. Doğanın gerçek din olabilmesi adına dinin salt kültür haline gelmesi gerekiyordu. Herkesin onayını gerektiren bir şeydi buydu.
Yan yana yaşamak, zaten oluşturulmuş olan ortak dünyanın yeni bir müzakeresi anlamına gelmiyordu; yalnızca birbirlerinin tuhaflıklarını, fikirlerini ve duygularını - beyin sinemalarının dar sınırları içinde kaldıkları sürece - kabul etmek anlamına geliyordu. Ne mükemmel bir çözüm: hoşgörülü bir toplumun icadı olabilmek! Ancak artık modernizmin egemenliği altında yaşamayanlar artık bu çözüme başvuramazlar. Modernizmi ve onun tarihini yorumlamanın pek çok yolu var ama ben 'modernizmin' en iyi şekilde, Batı'nın dahil olduğu olayların artık anakronik bir yorumu olarak anlaşılabileceğine inanmaya başladım. Bu anlamda Tocqueville ve François Furet'nin bakış açısına göre Fransız devrimcileri ne kadar devrimciyse Batı da o kadar modern değildi. Modernizm hiçbir zaman pek çok farklı ve hatta bazen karşıt itici gücün olduğu olayların çok taraflı bir şekilde yorumlanmasından başka bir şey olmamıştır. Olan bitene dair bir teori olarak modernizm elbette etkindi. Bazen olayları şekillendirmede çok etkiliydi, ancak Batı'nın her ulusla ve her canlı ve var olmayan dünya canlı varlığıyla etkileşime girdiği tuhaf yolların hiçbir zaman doğru bir açıklaması olmadı yeryüzünde… Örneğin, özgürleşme, ilerleme ve her türlü arkaik baskıdan kurtuluşa yönelik savaş çığlığını, Batı'nın karakteristik özelliği olan giderek daha büyük ölçekte artan insan ve insan olmayan varlıklar karışımıyla nasıl uzlaştırabiliriz? Bir antropolog aşağıdaki üç olgudan hangisini en dikkatli şekilde incelemelidir? Modernistlerin sonunda geçmişin prangalarından kurtuldukları adına kendilerini kutladıkları konuşma mı? Her gün hukuk, bilim, teknoloji, tutku ve sosyal bağların giderek aşılmaz melezlerine bağlı olmanın sert gerçekliği mi? Yoksa antropoloğumuz, ilerleme söyleminin giderek artan ölçekte yaratılmakta olan insan ve insan olmayan varlıklar arasındaki birçok karışıklığı engellediği, hızlandırdığı, belirsizleştirdiği veya bozduğu çarpık yolların izini mi sürmeli? Hangisini seçersek seçelim, bir yorum olarak modernizm, uzun süredir yorumladığı iddia edilen olaylarla artık örtüşmüyor. Evrensel akla yönelik çağrı kırılgan hale geldi ve artık 'Batı'ya benzemeyen oldukça canavarca ortaya çıkıyor. Artık antropologların gözüne aşina değil; iç huzurunu ve bununla birlikte 'ötekilere' tamamen asimetrik mesafesini de kaybetmiş durumda. 'Onlar' artık daha çok 'bize' benziyor ve bu yüzden de sonuçta onlarla savaş halindeyiz; ama ne tür bir savaş yürütmeliyiz?
Birkaç yıl önce gazetecilerin icat ettiği slogan, aslında fena bir seçim değildi: 'Bilimlerin savaşı' yaşanıyor. Başlangıçta küçük bir kıvılcım gibi görünen unsurun, daha sonra geniş bir değişimin habercisi olduğu ortaya çıktı.
Bir başka örnek ile şu şekilde özetlenebilir: Dünyayı giderek daha fazla gerçekle doldurmak olarak anlaşılan modernlik, artık benim gerçekler olarak adlandırmak istediğim şeylerle dolu. Gerçeklerin, oradaki nesnel doğayla ilgili oldukları için anlaşmaya vardıkları varsayılmak yerine, daha önceki gerçeklerin çoğu, anlaşmadan çok anlaşmazlık yaratan, bir sonuca varmak için daha fazla yarı adli veya yarı siyasi yargılamayı gerektiren tartışmalı anlaşmazlıklar haline geldi.
Gerçekler artık siyasetin ağız sulandıran bir alternatifi olmayıp, istikrara kavuşturulması gereken bir şey. Ya da başka bir etimoloji kullanırsak: Toplumsal ve politik alanın tamamen dışında olduğu düşündüğümüz 'nesneler' yeniden 'şeyler' haline gelmesi; toplantıların, meselelerin, kaygıların, verilerin, anlaşmazlıkların, ihtilafların karmakarışıklığı anlamında unsurları örneklendirebiliriz.
Eski zamanlarda çalkantılı siyasi tutkuların tartışılmaz gerçeklerin sağlam bir şekilde ithal edilmesiyle sakinleşeceği hala hayal edilebilirken, şimdilerde tutkuların çalkantısını ancak hararetle tartışılan konular aracılığıyla heyecanlı kargaşa eklemek yoluyla etkisiz hale getirmek mümkün görünüyor. Barışın kaynağı artık 'dışarıda' değil. kültürler artık sadece kültür olmak istemiyor. Artık dünyalar arası savaşlarla karşı karşıyayız. Mononatüralizmin yerini daha on yıl önce hayal bile edilemeyecek bir canavar aldı: çokdoğalcılık (Eduardo Viveiros de Castro'nun yeni terimini kullanırsak). Çokkültürlülük ve ona eşlik eden ikiyüzlü hoşgörünün parçalanmasının ardından, çokdoğalcılık şimdilerde başladığı 'şeytani dansa' giriyor. Artık kimse hoşgörüyle karşılanmak istemiyor. Vatandaşlığa geçenlerin meraklı ve kayıtsız bakışlarının üzerine düştüğü 'diğerleri arasında' tek bir kültür olmaya artık kimse tahammül edemez. Gerçeklik artık yeniden uğruna savaşılacak bir şey haline geliyor. Bu değişen zamanın çarpıcı bir belirtisi, bıktıracak kadar tekrarlanan 'küreselleşme' ve 'parçalanma' kelimeleridir. Küreselleşme konusunu çok ciddiye almamak hata olur zira bu hem birlik hem de çeşitlilik krizine işaret ediyor. Küreselleşmeyle ilgili güncel konuşmaların öne sürdüğünün aksine, zamanımız; örneğin, 1790, 1848, 1918, 1945, 1968 veya 1989 yıllarına göre çok daha az küresel…
Avrupalılar için özel öneme sahip birkaç basit dönüm noktasını saymak gerekirse; Zamanın bu farklı noktalarında insanlıktan, insandan, dünyanın birliğinden, Dünya gezegeninden, ilerlemeden ve dünya vatandaşlarından bahsetmek hala mümkündü, zira biz tarihin tek rasyonel, bilimsel ve... Doğa bilimlerinin model sağladığı barış ve birliğin nesnel temeli üzerinedir. Modernleşme zaferin eşiğindeydi. 'Biz' hepimiz aynı dünyayı paylaşacaktık. Garip bir şekilde, "küreselleşme" kelimesi kulaklarımızda çınlamaya başlamadan hemen önceki tekil haliyle "dünya" hiçbir zaman bu kadar küresel, daha birleşik ve tamamlanma sürecinde görünmemişti.
Peki ya bu başka bir paradoks mu? Hayır, zira bugün küreselleşmeden bahsettiğimizde bu yıkıcı bir tehlike, karşı konulmaz bir zorunluluk, bir trajedi, tutkulu bir yükümlülük veya yerine getirilmesi gereken bir meydan okuma anlamına geliyor. Olumlu ve olumsuz formülasyonlarda küresel ya da gezegensel olandan seferberlik, bir cephe ya da kaybedilebilecek bir savaş olarak bahsediliyor. Küreselleşmek ya da dünya çapında hareket etmek çözülmesi gereken ciddi bir sorun haline geldi ve artık modernleşme çağında olduğu gibi tüm çatışmaların bariz çözümü söz konusu değil. Cumhuriyetçi evrenselliği tercih etmelerine rağmen, Fransızlar bile 'küreselleşmeye karşı' harekete geçiyor ve 'kültürel istisnacılıklarında' ısrar ediyorlar.
Böyle bir şey sadece on yıl önce hayal bile edilemezdi! Amerikan emperyalistlerinin gıda üretimi üzerindeki hakimiyetini durdurmak için pis kokulu bir Rokfor ile Berkeley'e yola çıkan çiftçi José Bové'ye tapıyorlar! Artık küresel ilk kez görünür hale geliyor ve acımasız bir savaşta kullanılmak üzere kamusallaşıyor. Artık herkesin sessizce sığındığı görünmez varlık değil! Bugün Seattle'da ya da Porto-Alegre'de küreselleşmeye ve onun tehlikelerine karşı barikatlar kuruluyor; geçmişte kim evrenselliğe karşı barikatlara gidecek kadar çılgın olabilirdi?
Çeşitlilik tarafında işler pek iyi görünmüyor. Küreselleşme birliği sorunlu hale getirirken, parçalanma da hoşgörüyü, düpedüz tehlikeli olmasa da aynı derecede sorunlu hale getiriyor. Ortak bir dünyayı engellediği iddia edilen parçalanmadan ve birliğin çok çabuk ve müzakeresiz gerçekleşmesini sağlamakla suçlanan küreselleşmeden aynı anda şikayet etmenin ne kadar tuhaf olduğunu gerçekten fark ettik mi? Aslında sevinmeliyiz: Çünkü eğer küreselleşme tehlikeliyse, yaşasın küresel hegemonyayı sarsan parçalanma! Ya da eğer postmodern kafa karışıklığı gerçekten bu kadar kötüyse, sonunda bize birlik ve topluluk ruhu getirdiği için küreselleşmeyi kollarımızı açarak karşılamamız gerekmez mi? Küreselleşme ve parçalanmadan aynı anda ve haksız bir şekilde şikayet ettiğimizde, bizi modernizmin dışına çıkaran derin değişimi ve onun birlik ve çeşitlilik sorunlarına sunduğu uygun çözümü çok doğru bir şekilde tespit ediyoruz.
Parçalanma mononatüralizmi sarsıyor; Küreselleşme çok kültürlülüğü yok ediyor. Amaç burada, ister birlik ister çeşitlilik olsun, sonunda her iki tarafta da rakipler, cepheler ve şiddetli çelişkiler açıkça görülüyor. Değişimin şaşırtıcı hızı şu işaretle ölçülebilir: "küresel" kelimesi artık "doğal" gibi gelmiyor ve "parçalanmış" kelimesi de artık "kültürel açıdan saygın" gibi gelmiyor. Hoşgörünün son günlerini, Isabelle Stengers'ın kışkırtıcı bir şekilde söylediği gibi, karşılaştırmalı antropolojinin ikiyüzlü saygısını, insanlık, insan hakları ve hepimizin benzer şekilde aynı dünyanın sakinleri olduğumuza dair kendini tebrik eden beyanlarını nasıl kaybettiğimizi gördük. Bu arada dünyalar arası bir savaş yaşanıyor. Barış, modernitenin ikiyüzlü barışı artık tamamen bitti.