... konulu sunumlar: "Kimya Bölümü, Yıldız Teknik Üniversitesi,"— Sunum transkripti:
1Kimya Bölümü, Yıldız Teknik Üniversitesi, Genel KimyaPrensipleri ve Modern UygulamalarıPetrucci • Harwood • Herring8. BaskıBölüm 2: Atomlar ve Atom KuramıDoç. Dr. Ali ERDOĞMUŞKimya Bölümü, Yıldız Teknik Üniversitesi,İstanbul
2İçindekiler 2-1 Kimyada İlk Buluşlar ve Atom Kuramı 2-2 Elektronlar ve Atom Fiziğinde Diğer Buluşlar2-3 Atom Çekirdeği2-4 Kimyasal Elementler2-5 Atom Kütleleri2-6 Periyodik Çizelgeye Giriş2-7 Mol Kavramı ve Avogadro Sayısı2-8 Hesaplamalarda Mol Kavramının Kullanılışı
32-1 Kimyada İlk Buluşlar ve Atom Kuramı Lavoisier 1774 Kütlenin Korunumu YasasıTepkimeden çıkan ürünlerin kütleleri toplamı; tepkimeye giren maddelerin kütleleri toplamına eşittir.Proust 1799 Sabit Oranlar YasasıBir bileşiğin bütün örnekleri ile aynı bileşime sahiptir. Yani, bileşenler kütlece sabit bir oranda birleşirler.Dalton Atom Kuramı (Katlı Oranlar Yasası)Eğer 2 element birden fazla bileşik oluşturuyorsa, bu elementlerin herhangi birinin sabit miktarıyla birleşen diğer elementin kütleleri arasında küçük tamsayılarla ifade edilebilen bir oran vardır.
4Dalton Atom Kuramının Sonuçları Kimyasal birleşmenin iki yasasından (kütlenin korunumu yasası ve sabit oranlar yasası) yararlanan John Dalton yılları arasında bir atom kuramı geliştirdi. Dalton atom kuramı üç varsayıma dayanır:Her bir element atom adı verilen çok küçük ve bölünemeyen taneciklerden oluşmuştur. Atomlar kimyasal tepkimelerde oluşamazlar ve bölünemezler.Buna göre, eğer bir elementin atomu bölünmüyorsa, kimyasal tepkime öncesi var olan atomların aynısı, tepkime sonrasında da var olmalıdır. Bu durumda kütle değişmez. İşte Dalton kuramı kütlenin korunumu yasasını böyle açıklamaktadır.
5Dalton Atom Kuramının Sonuçları 2. Bir elementin bütün atomlarının kütlesi (ağırlığı) ve diğer özellikleri aynıdır. Fakat bir elementin atomları diğer bütün elementlerin atomlarından farklıdır.Eğer bir elementin bütün atomları kütlece aynı ise, bir bileşiğin yüzde bileşimi tek bir değer olmalıdır ve bu bileşim bileşiğin nasıl sentez edildiğine bağlı olmamalıdır. Demek ki, Dalton kavramı “sabit oranlar yasası”na da uygundur.
6Dalton Atom Kuramının Sonuçları Kimyasal bir bileşik iki ya da daha fazla elementin basit sayısal bir oranda birleşmesiyle oluşur. Ör., bir atom A ve bir atom B (AB) ya da bir atom A ve iki atom B (AB2) gibi.Dalton atom kuramı “katlı oranlar yasası”nı anlamamızı da sağlar.Katlı Oranlar Yasası: Eğer 2 element birden fazla bileşik oluşturuyorsa, bu elementlerin herhangi birinin sabit miktarıyla birleşen diğer elementin kütleleri arasında küçük tamsayılarla ifade edilebilen bir oran vardır.
7Dalton Atom Kuramının Sonuçları Karbon monoksit oluşumunda, 1,33 g oksijen 1,0 g karbon ile birleşir.Karbondioksit oluşumunda 2,66 g oksijen 1,0 g karbon ile birleşir.İkinci oksit oksijence daha zengin olup, birinciden iki kat daha fazla oksijen içermektedir. 2,66 g / 1,33 g = 2,00.Eğer birinci oksit CO ise, ikincisi için olabilecek oksitler: CO2, C2O4, C3O6 vs.dir.
8Elektrik Yüklü Cisimler Arasındaki Kuvvetler (b) Ortadaki cisimler herhangi bir elektrik yükü taşımadığından birbirleri üzerinde kuvvet uygulamazlar.(a) Her iki cisim de negatif elektrik yükü taşır. Benzer yük taşıyan cisimler birbirini iterler.(c) Cisimler zıt yük taşırlar (biri pozitif ve diğeri negatif) ve birbirlerini çekerler.
9Manyetik Alanın Yüklü Parçacıklara Etkisi Yüklü parçacıklar bir manyetik alana dik olarak gönderilirse, alan tarafından saptırılırlar. Negatif parçacıklar bir yöne, pozitif yüklü parçacıklar zıt yöne saparlar.
11Katot Işını TüpüYüksek gerilim kaynağı soldaki elektrot (katot) üzerinde negatif yük oluşturur. Sağdaki elektrotta (anot) ise pozitif yük meydana getirir.Katottan çıkan katot ışını metal bir levhanın yarığından geçerek anoda gider. Katot ışını, ancak, çinko sülfür kaplanmış bir ekran üzerinde oluşturduğu yeşil fluoresansla görülebilir.ZnS ekran bulunmayan yerlerde görünmez.Fluoresans: Yüksek enerjili bir ışının bir madde yüzeyine çarpmasıyla ışık yayılmasına “fluoresans” denir.
12Katot Işınları ve Özellikleri Katot ışınlarının önemli bir özelliği, elektrik ve manyetik alanlardaki davranışlarıdır. Bu ışınlar elektrik alanında ve manyetik alanda, tıpkı negatif yüklü bir parçacık gibi sapmaya uğrarlar.
13Katot Işınları ve Özellikleri Bir elektriksel alanda katot ışınlarının sapmasıKatot ışınları demeti soldan sağa doğru elektriksel olarak yüklü plakalar (E) boyunca hareket ederler. Beklendiği gibi, negatif yüklü parçacıklar saparlar.
14Katot Işınları ve Özellikleri Bir manyetik alanda katot ışınlarının sapmasıKatot ışınları demeti soldan sağa doğru mıknatıs alanında (M) hareket ederken sapmaya uğrarlar. Beklendiği gibi negatif yüklü parçacıklar saparlar.
15Katot Işınları ve Özellikleri Katot ışınlarında kütle-yük, m/e oranının belirlenmesiEğer katot ışınları demetini elektrik ve manyetik alan kuvvetleri ters yönde dengelerse, ekrana çarpan katot ışınları sapmaya uğramazlar. 1897’de Thomson katot ışınlarının kütlesinin (m) yüküne (e) oranını, yani m/e değerini hesapladı. Yapılan duyarlı ölçümler sonucunda bu oran -5,6857 x 10-9 g koulomb-1 bulunmuştur (katot ışınları negatif yüklü olduklarından, kütle-yük oranda negatiftir.
16Millikan’ın Yağ Damlaması Deneyi X-ışınları gibi ışınlar iyonlar (elektrik yüklü atom ya da moleküller) oluşturur. Bu iyonlardan bazıları damlacıklara katılarak, onları yüklü hale getirir. Elektrik yüklü plakalar arasına gelen damlaların hızı ya artar ya da azalır. Hızın nasıl değişeceği damlacıklar üzerindeki yükün büyüklüğüne ve işaretine bağlıdır.
17Elektronun YüküMillikan, çok sayıda damlacığın davranışını inceleyerek elde ettiği sonuçlardan hareket etmiş ve bu damlacık üzerindeki yük-büyüklüğünün, q, elektron yükünün, e, katları olduğunu göstermiştir. Yani, q = ne (burada n = 1, 2, 3..) olduğunu saptamıştır.Millikan elektron yükünü tayin etmiştir. Elektronun yükü 1,6022 x C’dur. Bu değer, elektronun kütle/yük bağıntısında yerine konursa, kütle (m) için, 9,1094 x g değeri bulunur.
18Thomson Atom ModeliThomson atom modeline göre, nötür bir atomda eksi yükü dengeleyen artı yükler bulunmalı ve bu artı yükler bulut şeklinde olmalıdır. Elektronlar bu pozitif yük bulutu içinde yüzmelidir.Küresel Atom ModeliBu modele göre helyum atomu pozitif bir yük bulutu (+2) ve iki elektron (-2) taşır.Eğer helyum atomu bir elektron kaybederse, yük kazanır ve bir iyon olur. Bu iyon He+ şeklinde gösterilir ve +1 net yüke sahiptir.Eğer helyum atomu her iki elektronunu da kaybederse, He+2 iyonu oluşur.
19X-ışınları ve Radyoaktiflik 1895’de Roentgen katot ışını ile çalışırken, katot ışını tüpü dışında bulunan bazı maddelerin bir ışıma yaptığını ya da fluoresans ışık yaydığını farketti ve bu fluoresansın, katot ışını tüpünün yaydığı ışından geldiğini gösterdi. Roentgen buna X-ışını adını verdi.Radyoaktiflik: Madde tarafından spontane (kendiliğinden) olarak yapılan radyasyon emisyonudur.Rutherford radyoaktif maddelerin yaydığı ışınlardan ikisini, alfa (a) ışını ve beta (b) ışınını buldu.
20Alfa, Beta ve Gama Işınları Alfa (a) parçacıkları iki temel pozitif yük birimi taşıyan ve helyumun kütlesine sahip olan taneciklerdir ve He2+ iyonu ile aynı özelliğe sahiptirler.Beta (b) parçacıkları, radyoaktif atomların çekirdeğinde meydana gelen değişmeler sonucu ortaya çıkan negatif yüklü taneciklerdir ve elektron ile aynı özellikleri taşırlar.Gama (g) ışınları, parçacık değildir ve deliciliği çok fazla olan elektromanyetik ışındır. Yüksek-enerjili ışınlardır.
21Alfa, Beta ve Gama Işınları Radyoaktif madde, kurşun bir bloğun içindeki oyuğa konur. Oyuğun ağzından dışarı yayılanlar dışında, bütün ışın kurşun blok tarafından tutulur. Dışarı çıkan ışın bir elektrik alanından geçirilirse, üç ışın demetine ayrılır.Sapmayan ışın gama (g) ışınıdır.Negatif yüklü plakaya doğru sapan ışın demeti pozitif yüklüdür ve alfa (a) parçacıklarıdır.Üçüncü demet ise pozitif yüklü plakaya doğru sapar ve beta (b) parçacıklarından oluşmuştur.
22a-parçacıklarının Bir Metal Yaprağı Tarafından Saçılması Geiger ve Rutherford, 1909Teleskop, metal yaprağı içeren çember etrafında dönebilmektedir. Alfa parçacıklarının çoğu metal yapraktan sapmaksızın geçer. Fakat bazıları büyük açılar yaparak saparlar.
23a-parçacıklarının Bir Metal Yaprağı Tarafından Saçılması Alfa parçacıklarının saçılması, bir teleskop ucuna yerleştirilen çinko sülfür tabakasına çarptıkları zaman meydana getirecekleri ışıltılar yardımıyla saptanacaktı. Geiger ve Marsden, çok ince altın yapraklarına alfa parçacıkları gönderdiler ve şu verileri elde ettiler:Metal yaprağa gelen alfa parçacıklarının büyük çoğunluğu sapmaya uğramadan geçer.Bazı alfa parçacıkları çok az sapmaya uğrar.Birkaç tanesi (yaklaşık ’de biri), yaprağı geçerken önemli miktarda sapar.Yine bir kaç tanesi yaprağı geçemez ve tam geriye döner.
24Rutherford Atom Modeli Rutherford atom modeli şu özelliklere sahiptir:Bir atomun kütlesinin çok büyük bir kısmı ve pozitif yükün tamamı, çekirdek denen çok küçük bir bölgede yoğunlaşır. Atomun büyük bir kısmı boş bir uzay parçasıdır.Pozitif yükün büyüklüğü atomdan atoma değişir ve elementin atom ağırlığının yaklaşık yarısıdır.Çekirdek dışında, çekirdek yüküne eşit sayıda elektron bulunur. Atomun kendisi elektrik yükü bakımından nötürdür.
25a-parçacık DeneyiRotherford’un beklentisi pozitif yüklü -parçacıklarının Thomson atom modeline göre küçük pozitif yüklü atom bulutundan geçeceği ve sapmayacağı yönündeydi. Bazı -parçacıkları elektronların yanından geçerken hafifçe sapabilirdi (pozitif yük bulutunu nötralize ederek)
26a-parçacık DeneyiRutherford’un açıklaması atom çekirdeği üzerine kurulmuştur. Küçük ve yoğun pozitif yüklü çekirdeğe sahip bir atom modelinde, -parçacıklarının 4 çeşit yol izlediği görülmüştür:1. -parçacıklarının çoğu doğrultularından sapmamışlardır.2. Elektronlara yakın yol izleyen -parçacıkları hafif sapmaya uğrarlar.3. Çekirdeğe yakın yol izleyen - parçacıkları şiddetle saparlar.4. Çekirdeğe tam karşıdan yaklaşan bir yol izleyen -parçacıkları geriye yansırlar.
27Atom Çekirdeği Rutherford protonları, 1919 Burada elektronlar çekirdeğe gerçekte olduğundan çok daha yakın çizilmiştir. Gerçekte ise; eğer atom 5 m x 5 m x 5 m boyurlarında bir oda ise, çekirdek sadece bu yazılan cümlenin kapladığı yer kadardır.James Chadwick nötronları, 1932
28Üç Temel Taneciğin Özellikleri Atomik çap cm, Nükleer çap cm1 ÅParçacık Kütle Yükkg akb Koulomb (e)Elektron 9,109 x , –1,602 x –1Proton 1,673 x , ,602 xNötron 1,675 x ,
29Atom IskalasıEn ağır atom yalnızca 4,8 x g’dır ve çapı yalnızca 5 x m’dir.Faydalı Birimler:1 akb (atomik kütle birimi) = 1,66054 x kg1 pm (pikometre) = 1 x m1 Å (Angstrom) = 1 x m = 100 pm = 1 x 10-8 cmEn büyük atom 240 akb’dir ve 50 Å çapındadır.Tipik C-C bağı 154 pm (1,54 Å) uzunluğundadır.Moleküler modeller 1 Å /inç veya yaklaşık 0,4 Å /cm’dir.
30İzotoplar, Atom Numarası ve Kütle Numarası Belirli bir atomu göstermek için semboller kullanılır:A= Kütle numarası Z = atom numarasıOften do not specify Z when writing. For example 14C, C specifies Z = 12.Special names for some isotopes. For example hydrogen, deuterium, tritium.
32Kütle SpektrometresiCihazın alt tarafında gaz örnek, elektron bombardımanı ile iyon haline getirilir. Oluşan pozitif iyonlar, şekilde görülen hız seçici plakalar ve sayfaya dik olan manyetik alan içine gönderilir.Yalnız belli hızlardaki iyonlar buradan geçer ve manyetik alan tarafından dairesel yollar alacak şekilde saptırılır.Farklı kütlelerdeki iyonlar sayacın (burada fotoğraf plağı) farklı bölgelerine çarparlar. Bu bölgelere gelen iyonların miktarları sayaç tarafından ölçülür.
33Periyodik Tablo Soygazlar Alkali Metaller Baş Grup Toprak Alkaliler HalojenlerGeçiş MetalleriLantanit ve Aktinitler
342-6 Periyodik Tablo Atomik Kütle Ana grup elemetleri tarafından oluşturulan iyonlarElektron konfigürasyonuKimyasal ve fiziksel özelliklerdeki eğilimler
352-7 Mol Kavramı ve Avogadro Sayısı Fiziksel olarak atomların sayılması imkansızdır.Ölçülen kütle atom sayısı ile ifade edilebilir.Çivilerin poundla satın alınması.Atomların gramla kullanılması.
362-7 Mol Kavramı ve Avogadro Sayısı Bir Mol, tam 12 g karbon-12’de bulunan karbon-12 atomlarının sayısı kadar tanecik içeren madde miktarıdır.Atom ve molekül gibi taneciklerin bir mollerinin içerdiği tanecik sayısına “Avogadro sayısı”, NA denir.NA = 6, x 1023 mol-1
37Molar Kütle Molar kütle (M) bir mol maddenin kütlesidir. M (g/mol 12C) = A (g/atom 12C) x NA (atom 12C /mol 12C)
38Örnek 2-9İşlemlerde Mol kütlesi, Avogadro Sayısı ve Bolluk Yüzdesi Faktörlerinin Birlikte KullanılmasıPotasyum-40 küçük atom numaralı doğal radyoaktif birkaç element izotopundan biridir ve doğada K izotopları içerisindeki bolluk yüzdesi %0,012’dir. 371 mg K içeren bir bardak sütü içtiğiniz zaman kaç tane 40K atomu yutmuş olursunuz?
39Örnek 2-9 K(mg K)’un kütlesini K (mol K)’un molüne çeviriniz. mK(mg) x (1g/1000mg) mK (g) x 1/MK (mol/g) nK(mol)nK = (371 mg K) x (10-3 g/mg)x (1 mol K) / (39,10 g K)= 9,49 x 10-3 mol KSonra K mol sayısı K atom sayısına çevrilebilir.nK(mol) x NA atom K x 0,012% atom 40KK atomlarının sayısını 40K atomları sayısına çevirmek için, bir çevirme faktörü elde etmek amacıyla, 40K’ın doğal bolluk yüzdesini kullanınız.atom 40K = (9,49 x 10-3 mol K) x (6,022 x 1023 atom K/mol K)x (1,2 x K/K)= 6,9 x K atom