Ebeveynlerin zeki olduğu, çocukların iyi notlar alıp okul dışında harika aktivitelerde bulunduğu aileleri hepimiz biliriz. İngiltere’deki Herschel ailesi işte böyle bir aileydi; Sör Frederick William Herschel (1738-1822), kız kardeşi Caroline (1750-1848) ve oğlu John (1792-1871) bu ailenin mensuplarındandır. Alman-İngiliz gözlemcilerden oluşan bu yetenekli üçlü şunlardan sorumludur:
- Bir gezegen keşfetmek
- Yüzlerce çift ve üçlü yıldız sistemlerinin taslağını çizmek
- Gezegenimsi bulutsularını keşfetmek
- Bulutsular, galaksiler ve kuyrukluyıldızlar dahil olmak üzere uzaktaki yıldızsı olmayan cisimlerin derin uzay gözlemlerini tamamlamak
- Kızılötesi ışığı keşfetmek
- Günümüzde hâlâ kullanılmakta olan muazzam gök cisimleri katalogları hazırlamak
Bunlar yetmezmiş gibi Herscheller teleskoplar da inşa ettiler ve bitkilerle hayvanları mikroskop altında inceleyerek çok küçük dünyaları bile incelediler. Ailenin çalışmaları, İngiltere’deki Herschel Astronomi Müzesi’nde özenle korunmaktadır.
Sir Frederick William Herschel 1738 yılında Almanya’nın Hannover kentinde doğdu. Müzisyenlik eğitimi aldıktan sonra yirmi dört adet senfoni besteledi. Keman, çello, obua, klavsen ve org çaldı. İngiltere’ye taşındıktan sonra Newcastle orkestrasında ilk kemancı olarak görev aldı. Buradan Leeds’e taşınarak kilise orgcusu oldu; sonunda da Bath orkestrasının yöneticisi oldu. Müzik sevgisi en sonunda onu matematiği ve ışık bilimi araştırmalarını keşfetmeye yönlendirdi. Kraliyet Astronomu Sir Nevil Maskelyne ile arkadaş oldu ve teleskoplar inşa etmeye başladı.
İsmin Ne Önemi Var?
Sör William Herschel, güneş sistemindeki minik gezegenleri tanımlamak için asteroit kelimesini uydurdu. Ayrıca yıldızların özdevinime sahip olduklarını (yani uzayda hareket ettiklerini) fark ettikten sonra güneş sisteminin uzayda hareket ettiği sonucuna vardı. Teleskobu yeterince güçlü olduğundan, Mars’taki buzulları görebiliyor, mevsimler değiştikçe bunların büyüyüp küçüldüğünü gözlemleyebiliyordu.
Herschel 1773 yılında, yıldızlar ve gezegenlerle ilgili sayısız gözlemini kaydetmeye başladı. Hayatı boyunca çok dikkatli gözlem günlükleri tuttuğu için, çiftyıldızların ve uzaktaki diğer cisimlerin görünümleri ya da konumlarında herhangi bir değişiklik olup olmadığını anlamak adına sık sık günlüğündeki eski notlara bakarak bunları yeniden gözlemlerdi. Notları, ünlü Derin Gökyüzü Kataloğu ve Çiftyıldız Kataloğu’nun yanı sıra 500 Yeni Bulutsu, Bulutsu Yıldızlar, Gezegenimsi Bulutsu ve Yıldız Kümeleri kataloglarının da temellerini oluşturdu. Sör William Herschel aynı zamanda, yıllar içinde yaptığı yıldız gözlemleri sayesinde Samanyolu’nun disk şekilli bir yapısı olduğunu da ileri sürebildi.
Uranüs‘ü Keşfetmek
Zamanının çoğunu çiftyıldızları araştırarak geçiren Sör William Herschel sonunda, yaklaşık bin tane çoklu yıldız sistemi buldu. 1781 yılının Mart ayında gözlem yaparken, ayırt edici biçimde yıldızsı olmayan bir gökcismi tespit ettiğini sandı. Bunu olası bir yıldız ya da kuyrukluyıldız olarak not alıp geçti. İleriki gözlemler bu cismin, çok çok yavaş olsa da hareket ettiğini gösterdi. Herschel bu gizemli cismin yörüngesini hesapladıktan sonra Herschel’in bir gezegen keşfetmiş olabileceğini ileri süren, Rus bilim insanı Anders Lexell (1740-1784) ile çalıştı. Verileri inceleyen Herschel ona hak verdi ve bulduğu gezegene İngiltere Kralı III. George’a atfen “George Yıldızı” ismini verdi fakat toplu karar, gezegenlerin klasik mitolojik öğelerin ismini taşıması yönündeydi. Böylece Hershel’in keşfi, göklerin Yunan tanrısından dolayı Uranüs ismini aldı.
Herschel ve Kızılötesi İşık
Sir William Herschel’in gökyüzünü gözlemlemeye duyduğu ilgi onu Güneş’i incelemeye yönlendirdi. Fakat Güneş e kısacık bir an bakmak bile gözlere zarar verebileceğinden, güneş lekelerini Güneş’te, etraflarından daha soğuk olan ve solar aktiviteyle ilgili alanları güvenli biçimde gözlemleyebilmek için çeşitli filtreleri inceledi Herschel’in kırmızı bir filtreyle yaptığı deneyler ilginç sonuçlar doğurdu: Herschel, filtreden hiçbir ışık geçmese de ısıyı hissedebildiğini fark etti. Bir termometre kullanınca “görünmez” ışığın epey sıcak olduğunu keşfetti. Bu görünmez ışık, görünen spektrumun kırmızı ucunun ötesinde olduğundan kızılötesi olarak adlandırıldı.
Caroline Herschel
Caroline Herschel, kadınların bilime pek ilgi duymalarının beklenmediği bir dönemde, tıpkı meşhur abisi Sir William Herschel gibi geceleri gökyüzünden çok etkileniyordu. 1750 yılında doğmuş sağlıksız bir çocukluk geçirmişti. On yedi yaşındayken ailesinin yanından ayrılıp İngiltere’ye göç etmiş olan William’in yanına taşındı Abisi gibi o da müzik eğitimi alıp başarılı bir vokalist oldu. Yine William gibi Caroline da astronomi hastalığına yakalanmıştı. William daha iyi teleskoplar inşa ederken Caroline da ayna cilalama, teleskop teçhizatını monte etme gibi işlerde ona yardımcı oldu. Abisi ona verileri nasıl dönüştüreceğini öğrettikten sonra o da kendi gözlemlerine başladı. Sekiz kuyrukluyıldız keşfettikten sonra hükümet onun hizmetlerini, özellikle de Sir William’in araştırmalarına katkısını fark ederek çalışmalarından dolay» ona ödeme yaptı. Caroline, modern zamanlardaki, astronomiyle uğraşması için para alan ilk kadın olabilir; böylece de hayatının büyük kısmını abisinin astronomik hedeflerini gözlemlemek ve doğrulamakla geçirdi.
Sir John Frederick William Herschel
Sir John Herschel de tıpkı babası ve halası gibi, matematik, astronomi, botanik ve kimyayla ilgileniyordu. 1816’da astronomiyle ilgilenmeye başladıktan sonra ilk teleskobunu inşa etti. Çok geçmeden de gözlemsel astronom olan babasının izinden yürümeye başlamıştı. Babasının katalogladığı çoklu yıldız sistemlerinin çoğunu yeniden gözlemledi ve günlük Rumi takvim sistemini geliştirdi. 1833 yılında Sör John ve karısı Güney Afrika’ya seyahat etti; bu gezi sırasında babasının, yıldız ve bulutsu incelemelerini tamamlama fırsatı buldu. 10.300 Çoklu Yıldız ve Çiftyıldız Genel Kataloğu’nun yanı sıra Yeni Bulutsu ve Küme Genel Kataloğu’nu (bugün NGC olarak bilinmektedir) da yayımladı.
Herschel Uzay Aracı
Avrupa Uzay Ajansı, kızılötesi ve milimetre-altı yörüngeli teleskobuna Sör William ve Caroline Herschel’in adını verdi. Uzay aracı, yıldız oluşumu araştırmalarıyla adından söz ettirmektedir ve ayrıca AUA’nın Rosetta, Planck ve Gaia’nın da dahil olduğu dört uyduyla ilgili bilim programının bir parçasıdır.