Amaçlarımız
Bu üniteye çalıştıktan sonra;
- yaşam boyu gelişim psikolojisini, temel kavramları ve amaçlarını açıklayarak tanımlayacak,
- davranış gelişiminde, biyolojik ve çevresel etkenleri açıklayacak,
- davranış gelişimini açıklamaya yönelik geliştirilen başlıca kuramları tartışabileceksiniz.
İsviçreli ünlü psikolog Jean Piaget, bilişsel gelişime ilişkin görüşlerinin pek çoğunu, -Lucienne, Jacgueline ve Laurent- adındaki üç çocuğunu titiz ve dikkatli bir biçimde gözlemleyerek oluşturmuştur. Kitapları bu örneklerle doludur ve aşağıda verilen örnekler duyusal motor dönemdeki bilişsel gelişime ilişkin Piaget’in gözlemlerinden sadece birkaçıdır.
- Dördüncü aynı sonuna doğru, Luceinne yatağında yatmaktadır. Piaget onun ayak hizasına gelecek biçimde karyolasının üstüne oyuncak bir bebek asar. Lucienne ayaklarını oyuncağına doğru uzatır ve onu hareket ettirir. Daha sonra bir saniye kadar hareketsiz ayağına bakar ve sonra oyuncağa tekrar tekme atar. Bu durumda hareketi gözleriyle değil ayaklarıyla kontrol etmektedir. Tekrar tekme atmak ister ancak kaçırır, sonraları ayak hareketlerini amacını gerçekleştirebilecek biçimde kontrol eder.
(Bu örnek, Piaget’nin duyusal motor dönemde tanımladığı ve ilk yıl içinde gelişen dairesel hareketlere ilişkin bir örnektir. Bebek bu dönemde duyuları ile motor faaliyetleri arasında bir eşgüdüm sağlamaya çalışır. Bu örnekteki eşgüdüm ayak ve göz arasındadır.)
- 1 yaşını 8 ay geçtiğinde Jacqueline her iki elinde bir demet çiçekle kapıya doğru yürüdüğünde kapının kapalı olduğunu görür. Sağ elini kapının koluna doğru uzatır ancak elindeki çiçekleri bırakmadan kapıyı açamayacağına anlar. Bu nedenle elindeki çiçekleri yere bırakır, kapıyı açar, çiçekleri yerinden alır ve içeri girer. Bir süre sonra odadan ayrılmak isteyince durum daha karmaşık hale gelir. Çiçekleri yere bırakır ve kapının kolunu kavrar. Sonra kapıyı yavaşça kendine doğru çektiğinde içeri doğru açılan kapının çiçekleri ittiğini fark eder. Bu kez çiçekleri yerden alır ve kapının hareket alanının dışına bırakır.
(Duyusal motor dönemin sonuna doğru çocuklar, sonuca ulaştıracak aracı hareketleri ve bunların sırasını zihinlerinde temsil edebilirler. Bu örnekte de Jacqueline kapıyı açabilmek için çiçeği uygun yere bırakabilmiştir.)
Bu üniteyi çalışırken ek kaynaklara başvurmanın dışında çevrenizdeki bebek, genç ve yaşlı insanların davranışlarını nasıl kazanıp, değiştiğini gözlemlemeye çalışın.
İçindekiler
Gelişim Psikolojisinde Bazı Temel Kavramlar
Davranışın Gelişimini Açıklamaya Yönelik Başlıca Kuramlar
Vicdan Gelişimi: Doğru ve Yanlış
Test Soruları
Düşünelim Tartışalım
Başvuru Kaynakları
GİRİŞ
Yaşam boyu gelişim, döllenmeden ölüme kadar uzanan zaman boyutunda, yaşa bağlı olarak görülen düzenli ve birbirini izleyen değişimlerdir. Gelişim psikologları 20. yüzyılın ilk yarısında bebeklik, çocukluk ve ergenlik konularına ağırlık vermiş, yaşamın ikinci yansını kapsayan dönemler üzerinde yeterince durmamışlardır.
Oysa yakın geçmişte Batı bilim dünyasında yaşlılık bilimi (gerontoloji) ve yaşlılık hekimliği (geriatri) alanlarına gösterilen ilgi giderek artmıştır. Hu ilginin ve etkinliğin nedeni insanın yaşam süresinin giderek uzaması ve nüfus yapısında yaşlıların yerinin artmasıdır. 1900′lü yılların başlarında ortalama yaşam süresi 50 yıl kadar iken; günümüzde gelişmiş ülkelerde bu süre 70 yılı aşmıştır. Dolayısıyla yaşamın yaklaşık üçte biri, orta yaş dönemi ve sonrasında devam etmekte ve anılan dönemlerin özelliklerini incelemeye yönelik pek çok çalışma yapılmaktadır.
Temelleri çok önceden atılmış olsa da “yaşam boyu gelişim psikolojisi” yaklaşımının ortaya çıkışı, 19601ı yıllara rastlamaktadır. Bu konuda önemli katkıları olan araştırmacılar anılan yaklaşımın yeni bir gelişim kuramı olmadığını, gelişimi çalışmada yeni bir yönelim olduğunu öne sürmüşlerdir.
Yaşam boyu gelişim modeline göre bireydeki değişim potansiyeli, döllenmeden yaşamın sonuna kadar devam etmektedir. Bu nedenle bireyin davranışını etkileyen faktörleri belirleyebilmek için yaşam süresi bir bütün olarak ele alınmalıdır. Yaşam boyu gelişim modeli, gelişimi açıklamada çevre ve kalıtımın etkileşimine önem vermekte ve var olan bilgi birikimine yeni bir bakış açısı kazandırmaktadır.