Hazar Denizi
- Tanım : Batıda Kafkas ve güneyde Elburz sıradağları, doğuda Batı Türkistan ve kuzeyde Doğu Avrupa’nın alçak plato düzlükleri arasında yer alan 518.000 km² genişliğindeki bir çöküntü çukuru
Hazar’ın yüzölçümü eski verilere göre 438.000 km², 1970’li yıllardan beri az çok istikrara kavuşmuş yeni seviyesine göre ise 371.790 km²’dir. Bu çok geniş alanından ve 189.600 km³’ü bulan büyük su hacminden dolayı Hazar’dan genellikle “deniz” olarak söz edilmektedir. Panonya ve Daçya havzaları, genç tortullarla dolu birer kara parçası haline geçerken eski geniş göldenizin Karadeniz ve Hazar kesimleri giderek derinleşmek suretiyle birer çanak oluşturmuş ve bugünkü görünümlerini kazanmışlardır. Jeolojik mazideki geçirdiği süreçler sonucunda kazanan Hazar denizinin uzun ekseni kuzey-güney doğrultusundadır. Kıyıları genellikle alçaktır; Kafkaslar tarafında dağlar ancak birkaç yerde sahile kadar ulaşır. Özellikle bu kıyıların çeşitli seviyelerinde basamaklar halinde sıralanmış eski taraçalara rastlanır. Ural, Volga, Terek, Sulak, Samur ve Kura (Gür) nehirlerinin büyük bir hızla büyüyen deltaları Hazar kıyılarının başlıca özelliklerinden biridir.
Derinlik şartları ve deniz altı topografyası bakımından Hazar denizi birbirinden farklı üç kısma ayrılır. Mangışlak yarımadası ile Terek deltasının kuzeyinde, Doğu Avrupa platformu üzerinde yayılan kesiminde derinlik hiçbir yerde 20 metreyi geçmez; çoğu yerde ancak 2-3 m. kadardır. Apşeron ve Krasnovodsk yarımadaları arasında Apşeron eşiğinin kuzeyinde yer alan orta kısım, derinliği 800 metreyi bulan oval biçimli bir çanak görünümündedir. Hazar’ın en derin kısmı ise Apşeron deniz altı eşiğinin güneyinde Kafkaslar, Kopet dağı ve Elburz dağları ile kuşatılmış olan güney havzasıdır. Burada azami derinlik 1000 m. dolayındadır. 1929 ve 1957 yıllarında da önemli ölçüde alçalma meydana gelmiş ve seviye ancak 1970 yılından itibaren tekrar yükselmeye başlayarak bugünkü ölçüsüne ulaşmıştır. Kuzeyden güneye 1200 kilometrelik bir mesafe boyunca farklı iklim alanlarında yer aldığı için Hazar denizinin yüzey sularının sıcaklığı çeşitli kesimlerinde farklı değerler gösterir. Yazın yüzey sularının sıcaklığı hemen hemen her yerde 24-25º arasında olup buna karşılık kışın suyun sıcaklığı güneyde 8-11º iken kuzey kesimlerde 3 dereceye kadar iner ve buradaki daha az tuzlu sularla kaplı olan sığ kıyılar donar. Hazar suyunun kimyasal bileşimi de normal deniz suyundan farklıdır ve daha yüksek oranda kalsiyum karbonat, magnezyum karbonat, sodyum klorür ve çeşitli sülfatlar içerir. Hazar denizi, Ege ve Akdeniz gibi denizlere oranla hayvan ve bitki türleri bakımından fakirdir; ancak sayıları seksen kadar olan balık türlerinin hemen hemen yarısı ekonomik değer taşıdığı için çevresindeki ülkelerin balıkçılığında çok önemli bir yere sahiptir.
beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar
Erinç, Sırrı, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 1998, cilt 17, sayfa: 108 – 109
DİĞER ANSİKLOPEDİLER
-
Kadri Raşit Anday
Çocuk hastalıkları alanında Türkiye’nin ilk uzmanlarından olan Türk hekim Kadri Raşit Anday İstanbul’da dünyaya geldi. Askeri eczacı Mehmed Raşit Paşa’nın oğlu olan Anday, ortaöğrenimini Soğukçeşme Askeri Rüşdiyesi’nde ve Çengelköy’deki askeri idadide tamamladıktan sonra Gülhane Askeri Tıbbiyesi’ne girdi. Üçüncü sınıftayken Fransa’ya giderek Paris Tıp Fakültesi’nde çocuk hastalıkları, fizyoloji, iç ve dış hastalıklar alanında ünlü hekimlerin derslerine dahil oldu. 1901 yılında diplomasını aldıktan sonra İstanbul’a döndü ve Mülkiye Tıbbiyesi’nde fizyoloji dersleri vermeye başladı. Aynı yıllarda bir çocuk polikliniği kurdu.
-
Alara Hanı
13. yüzyıl Anadolu Selçuklularına ait bir yapı olan Alara Hanı, Akdeniz’e dökülen Alara çayının kenarında yer almasından ve Alanya-Konya kervan yolunun başlangıcındaki ilk konaklama yeri olması nedeniyle büyük önem taşıyordu. Kitabesine göre 1231-1232 yılında Alaeddin Keykubad tarafından yapılan han, bizzat sultan tarafından yaptırıldığı için “sultan hanları”ndan sayılmaktadır. Ayrıca plan şeması itibariyle diğer sultan hanlarından kendini ayıran Alara Hanı, dikdörtgen şeklindeki bir plan içinde kapalı bölüm ile avlu fonksiyonları tek merkez etrafında iç içe olacak şekilde tasarlandı. Anadolu kervansarayları arasında Afşin ve Tercan gibi birkaç örnekle beraber ayrı bir grup oluşturan Alara Hanı, bu grubun en önemli örneği olarak günümüze ulaştı ve sonradan restore edildi.
-
Louis Pasteur
Bir döneme musallat olan kuduz hastalığına çare olan kuduz aşısının mucidi mikrobiyolog ve kimyager Louis Pasteur bakteriler üzerinde yaptığı deneyler ile mikrobiyolojinin kurucularından biri olarak kabul edilmektedir. Fransa’da dünyaya gelen Pasteur, kimya üzerine doktora yaptı. On yıl sonra Paris’teki Ecole Normale Superiure isimli kurumun bilimsel çalışmalar müdürü oldu. Pasteur, kişisel olarak hastalık kapma riski olmasına rağmen devam ettiği korkusuz çalışmaları ile ün kazandı. Geliştirdiği pastörizasyon yöntemi sütlerdeki tehlikeli bakteri ve küflerin gelişimini önlüyordu. Böylece binlerce hayat kurtarmıştı. Yine onun geliştirdiği benzer bir yöntem Fransız bira ve ipek sanayisini kurtarmıştı. Mikroplar üzerindeki çalışmalardan yola çıkarak doktorlara operasyonlardan önce ellerini yıkamalarını ve aletleri sterilize etmelerini önerdi. Bu basit yöntemler ölüm oranının inanılmaz şekilde azalmasını sağladı.
-
-
Aziziye Camii
Bezirgânlar Hanı arsası diye bilinen bu yerde önceleri, IV. Mehmed’in kızlarından Hatice Sultan’ın eşi Musâhib Mustafa Paşa tarafından yaptırılan ve altında dükkânlar bulunduğundan Yüksek Cami denilen bir mâbed vardı. 1284’te (1867-68) bu caminin yanması üzerine, vakıf gelirleri kullanılmak ve Sultan Abdülaziz ile annesi Pertevniyal Vâlide Sultan’ın da büyük maddî yardımları sağlanmak suretiyle yapımına 1872’de başlanıp birkaç yılda tamamlanan kâgir bir cami inşa ettirildi. Aziziye Camii tamamen kesme taştan yüksek bir bina olup harime merdivenle çıkılır. Camilerde usulden olan avlusu yoktur. Şadırvanlar ise minare kürsülerine bitişiktir. Altı sütunlu ve üç kubbeli son cemaat yerini takip eden harim kare bir plana göre yapılmış olup büyük bir kubbe bu mekânı örter.
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun