Kanada Uzay Ajansı, Kanada hükümeti destekli bütün uzay aktivitelerinin koordinasyonunu sağlamak için 1989 yılında kurulmuştur. CSA’nın çok sık gündeme getirilen projelerinden birkaçı robotik alanı da dahil olmak üzere uzay mekiklerinde ve uzay istasyonu görevlerinde kullanılan Canadarm ve Canadarm2 projeleridir.
Buna ek olarak birkaç tane Kanadalı astronot uzay uçmuştur. En son 2013 yılında Uluslararası Uzay İstasyonunu komuta eden Chris Hadfieldbunlardan birisidir. Chris Hadfield uzay istasyonunda sosyal medya ile başlattığı kampanya ile dikkat çekici şeyleri işaret edip CSA farkındalığı sağlayarak uluslararası ilgi çekmiştir. Bu yıldan sonra da emekliye ayrılmıştır.
Birçok hükümet uzay ajanslarını destekliyorken, CSA’da geçtiğimiz yıllarda çok sayıda finansal kesintiye gidilmiştir. Bir kaç yıl önce ajans robotik ve rover projelerinin desteklerini canlandıracak teşvikler almıştır. 2012 yılında yayınlanan bir raporda ajansın uzun dönem finansal destekte istikrar sıkıntısı çektiği belirtilmiş ve hükümetin CSA’nın aktiviteleri için daha fazla finansal destek sağlanması için tartışılmıştır.
CSA’dan önce Kanada’da Uzay
Hükümet destekli sivil uzay aktiviteleri CSA kurulmadan çok öncesine dayanmaktadır. Örneğin, Kanada’nın ilk uydusu, Alouette, uzaya 1962 yılında çıkmıştır. İskandil roketleri de (Sounding Rockets) düzenli olarak yüksek atmosfer araştırması yapmak için kullanılmıştır.
İlk uydunun fırlatılışından itibaren, hükümetin desteklediği John Chapman’ın yönetiminde hazırlanan bir raporda ülkenin üniversitelerinde, özel şirketlerinde ve devlet dairelerinde yapılan sayısı bir hayli fazla olan uzay çalışmaları belirtiliyordu.
NASA, Kanada hükümetini 1969 yılında uzay mekiği programına davet etmiş, bu da Canadarm’ın -Uzayda uyduların hareket ettirebilme kapasitesine sahip robotik bir kol- geliştirilmesi ile sonuçlanmıştır. Bu proje SPAR Havacılık tarafından yönetilmiştir ve Kanada Ulusal Araştırma Meclisi(NRC) tarafından finanse edilmiştir.
Canadarm ilk olarak uzaya ikinci uzay mekiği görevi (STS-2) ile 1981 yılında çıkmıştır. Bu robotik kol NASA’yı o kadar çok etkilemiştir ki, NASA Kanada’yı astronot gönderme programlarına davet etmiştir. Kanada’nın ilk astronotu Marc Garneau, ilk uçuşunu uzay mekiği Challenger ile 1984 yılında STS-41G görevinde gerçekleştirmiştir.
Kanada’nın uzay faaliyetleri arttığı zaman, hükümet Kanada Ansiklopedisi’ne göre “Kanadalılara sosyal ve ekonomik faydalar sağlaması için uzayın geliştirilmesi ve kullanımını organize etmek” ile yükümlülüğü olan CSA’nın kurulması için 1989 yılında meclisten bir yasa geçirmiştir.
Astronotların ve Canadarm’ın Gelişimi
Faydalı yük uzmanı olan ilk Kanadalı astronotların görevi uzay mekiğinde belli deneyleri gerçekleştirmekti, uzay yürüyüşü gibi diğer görevlerden sorumlu değillerdi. Ancak program olgunlaştıkça NASA Kanada astronotlarını görev uzmanı olarak eğitmek için davet etti. Kanada astronot seçme programının 2. sinin bir parçası olan Garneau ve Hadfield bu eğitimi alan ilk kişilerdir.
1990’larda Kanada önemli başarılara imza atmıştır: Kanadalı ilk kadın astronot (Roberta Bondar, 1992), Mir uzay istasyonundaki ilk Kanadalı (Hadfield, 1995), Canadarm’ı kullanan ilk Kanadalı (Hadfield, 1995) ve Uluslararası Uzay İstasyonunu ziyaret eden ilk Kanadalı (Julie Payette, 1999).
Bu zamandan sonra Kanadalı astronotlar uzay yürüyüşlerine başlamışlar (Hadfield bu yürüyüşü gerçekleştiren ilk Kanadalıdır, 2001) ve uzay istasyonunda daha karmaşık görevleri yapmaya başlamışlardır. Hadfield’in 2013’te uzay istasyonunun Kanadalı ilk kumandanı olması ile bu başarılar doruğa ulaşmıştır. Şuanda Kanada’nın 2008’de seçilmiş olan David Saint-Jacques ve Jeremy Hansen olmak üzere 2 astronotu bulunmaktadır. Hala uzaya çıkmamış olmalarına rağmen 2015’de Kanada hükümeti iki astronotunda 2024’de uzaya çıkacağını belirtmiştir.
Bu süre içerisinde, Canadarm’ın başarısı CSA’nın sonrasında SPAR tarafından satın alınan Macdonald, Dettwiller ve Associates’in yapımını üstlendiği 2 projeyi daha finanse etmesini teşvik etmiştir. Selefine göre daha uzun bir kola ve istasyonun etrafında daha fazla hareket kabiliyetine sahip olan Canadarm2, ilk olarak 2001 yılında uzay istasyonuna yerleştirilmiştir. Aynı zamanda MDA, 2008’de uzay istasyonuna vardığından beri uyduların yeniden yakıt ile doldurulabilmesi için test edilen robotik bir el olan Dextre’yi inşa etmiştir.
CSA’nın diğer Faaliyetleri
Robotik teknolojisi ve astronotlar CSA’nın ilgisini çeken faaliyetler arasında aslan payına sahiptir fakat ajans diğer türlü uzay işlerinde de parmağı vardır.
Ottawa, Kanada’da bulunan David Florida Laboravatuvarı uyduların uzaya gitmeden test edildiği bir test ortamıdır. Burada uydular sarsıntı ve sıcağa maruz bırakılarak elektrik geçirgenliği testlerinden geçirilerek fırlatılış için hazır olduklarından emin olunur.
Ajans aynı zamanda yeryüzündeki doğal felaketleri, ziraatı hatta gemileri tespit etmek için bir takım dünya gözlem uydusunu da finanse etmiştir. Meşhur Radarsat serisinin en son nesli olan Radarsat Constellation fırlatılışında başlangıç olarak bir gecikme söz konusuydu ve bu gecikmenin fırlatılışı Radarsat-2’nin başarısızlığından önce olamayacağını göstermesi askeri endişeler yüzünden ilgi çekiyordu. Bu uydu grubunun şuanda 2018 yılında fırlatılması planlanmaktadır.
CSA’nın finanse ettiği projelerdeki faydalı yüklerden aynı zamanda diğer yerlerde de kullanılanları da vardır. (CSA tarafından finanse edilen) Mars Curiosity Alpha Particle X-Ray Spektrometresi kızıl gezegen üzerindeki kaya oluşumlarını analiz etmektedir. Dünya üzerinde yaşlanma ve kütle çekimsizliğin ilişkisi ile ilgili birkaç çalışmanın da dahil olduğu Kanada tarafından yapılan birkaç deneyde Uluslararası Uzay İstasyonun’dadır.
Dünya üzerinde ise Yellowknife, Kanada’da yer alan AuroraMax kamerası auroraların canlı görüntüsünü sağlamaktadır. Dünya yörüngesinde ise başta Kanada’nın kuzeyi olmak üzere SCISAT uyduları ozon tabakasını ve seyrekleştiği yerleri araştırmaktadır. NASA’nın Terra uydusunun içinde bulunan MOPITT (Troposferdeki Kirliliği Ölçme) Dünya atmosferindeki atmosferik kirliliği araştırmaktadır.
CSA aynı zamanda, 2016 yılının Şubat ayında fırlatılan Japon uzay gözlem uydusu ASTRO-H/Hitomi’nin üzerinde bulunan bir lazer ölçme cihazı bulunmaktadır. Mart ayının sonlarına doğru uydunun kontrol birimi uydu ile iletişimi kaybetmiştir ve Japon Havacılık ve Uzay Araştırma Ajansı (JAXA) Nisan ayında uydudan haber alma çabalarını sonlandırmıştır.
NASA’nın 2018 yılında fırlatılması düşünülen James Webb Uzay Teleskopu’nda da CSA’nın iştirakleri mevcuttur. Kanada, yakın kızılötesi görüntüleyici ve spektrograf gibi teleskobu uzayda çevirebilmek için yüksek kalitede yönlendirme sensörü sağlamıştır.
Ek Kaynak:
Kanada Uzay Ajansı Web sitesi
Space.com yardımcı yazarı Elizabeth Howell tarafından kaleme alınmıştır.
Asıl olarak space.com‘da yayınlanmıştır.
Çeviri: Abdulah Tufan