Çayın tarihi milattan önce 2 bin 700'lü yıllara dayanıyor. İlk olarak Çin'de tıbbi amaçla kullanılmış. Daha sonra suyla getirilip bugünkü anlamda çay içeceği elde edilmiş. Uzun süre uzakdoğu ve Hindistan'a özgü bir içecek olarak kalan çay, 18'inci yüzyılda İngilizler tarafından Avrupa'ya aktarılmış.
ÇAYIN OSMANLI'YA GİRİŞİ
Osmanlı İmparatorluğu'nda keyif amaçlı içecek uzun süre kahveydi. İstanbul'un çayla tanışması II. Abdulhamit dönemine rastlar. Bu dönemde özellikle zenginler arasında çay tüketimi başladı. Hatta Çin'den çay fidanları getirilip Bursa'ya ekildi ancak iklime uyum sağlayamadığı için başarılı olmadı.
Kahvenin pahalanması üzerine yeni bir içecek arayışına giren Türk halkı, Mustafa Kemal Atatürk sayesinde çay ile tanıştı. 1924 yılında devlet tarafından Rize'de çay yetiştirilmesi için özel bir yasa çıkarıldı. 1930'larda Gürcistan'dan 70 ton siyah çay tohumu alındı ve Rize'de büyük çaplı çay üretimi başladı. O dönemde yapılan çalışmalar sayesinde Türkiye dünyanın en büyük 6'ıncı çay üreticisi oldu. Kişi başına çay tüketiminde de Türk halkı dünya lideri. Yılda kişi başına ortalam 7 kilo civarında çay tüketiyoruz.
ÇAY YETİŞTİRİCİLİĞİ
Çay bitkisi Camellia familyasından, yaprakları dökülmeyen ve anavatanı Çin, Tibet ve kuzey Hindistan olan bir ağaç çeşididir.
Çay yıllık 1000-1250 milimetreye kadar yağış alan ve 10-30 derece sıcaklığa sahip bölgelerde yetişiyor. Deniz seviyesinden 2 bin 400 metreye kadar olan yüksekliklerde bile yetişebilir.
Çay bitkisi, yaklaşık bir metre aralıklarla satırlar halinde ekilir. Çalıların genç kalması ve hasat için uygun yükseklikte olması için her 4-5 yılda bir budama gerekir. Bir çay ağaççığı, 50–70 yıl ürün verebilir.
ÇAYIN GÜBRELENMESİ
Çaylıklarda, organik (ahır gübresi) ve kimyevi gübreler kullanılır. Ahır gübresi, toprağın su kapasitesini artırır ve geçirgenliğini düzenler. Toprağın kolay tava gelmesini sağlarken, kumlu topraklarda parçacıkları birbirlerine bağlar. Toprak havalanmasını sağlar. Toprak sıcaklığını da bitki gelişmesi için uygun hale getirir. Ahır gübresinin etkisi genellikle 3-4 yıl sürer. Bu sebeple 3-4 yılda bir dekar başına 3 ton ahır gübresi verilebilir.
Gübreleme için, budanan çaylıklar için Mart - Nisan, diğer çaylıklar için ise Kasım - Aralık aylar uygundur. Gübre ocakların arasına taç iz düşümü dikkate alınarak eşit kalınlıkta serilmelidir. Hafif çapa ile toprağa karıştırılır. Çapanın derinliği 5 santimi geçmemelidir.
Çaylıkların bitki artıklarıyle örtülmesi de toprak ve su korunmasına yardımcı olur. Budama artıkları bahçeden atılmamalı, bahçeye serilmelidir. Bunlar, Ttprağı güneşin ve rüzgarın olumsuz etkisinden de korur. Toprağın çatlamasını önler, yağmurda toprağın balçıklaşmasını engeller. Toprak yapısını düzelterek kök gelişmesine uygun zemin hazırlar.
Kimyevi gübreler ise bileşiminde bir veya birden çok bitki besin maddelerini içerir. Çaylıklar için öncelikle organik gübre tercih edilmelidir. Ancak yeteri kadar organik gübre yoksa kimyevi gübreler kullanılmalıdır. Kimyasal gübre, toprak yüzeyine düzgün şekilde serpilir. Düz alanlarda daire şeklinde, eğimli bölgelerde ise düzgün şekilde uygulanır. Dar teraslı alanlarda terasın iç ya da yukarı kısmına, toprak yüzeyine serpilerek verilir.
Gübre kesinlikle bitki yüzeyine, yapraklara temas etmemelidir. Aksi halde yapraklar zarar görür. Kimyasal toz gübre miktarı için mutlaka toprak analizi yaptırılmalıdır. Her yıl dekara 70 kilogram kompoze gübre verilmesi tavsiye edilir. İlk gübre, ürün miktarını artırmak için mevsim başında, kökler faaliyete geçmeden Şubat Mart aylarında, ikinci gübre Mayıs'ta ocakları kuvvetlendirmek için, sonuncusu ise Eylül ve Ekim gibi verilir.
ÇAYLIKLARIN BUDANMASI
Budama; çalılaşmış, verimden düşmüş ocakların sürgün verim ve kalitesinin artmasına yardım eder. Budamadan sonra gelişen taze sürgünler yüksek kalitede olur. Çay bitkisi budanmadığı zaman ağaç şekline döner. Bu durumda yaprak hasadı zorlaşırken, verimi de düşer.
ÇAYIN ŞEKİL BUDAMASI
Üç yaşını doldurmuş çay fidanlarını dallandırıp ocak haline getirmeye yarar. Bu budama Kasım-Aralık veya Mart aylarında yapılır. Yerden itibaren 20 santim yukarıdan yapılır. Bütün dallar aynı yüzeyden olmak üzere, keskin budama bıçağı ile alınır. Kesik yüzey içten dışa doğru hafif meyilli bırakılmalıdır. Bu sayede yara erken kapanır. Budanan ocaklardan hemen hasat yapılmaz. Sürgünlerin yerden itibaren 50 santim seviyesini alması beklenir.
ÜRÜN BUDAMASI
Ürün budaması ise yerden 25 sanim yükseklikten yapılır. Ortadan çıkan dallar dipten kesilir. Ocağın kenarında sıralanan, dışa doğru düzenli açılan düzgün dallar ise kesilmez. Dışta kalan daların arasındaki bozuk şekilli zayıf dallar da dipten kesilip çıkarılır. İlk ürün budaması yapılmış çaylıkta sürgünlerin topraktan yüksekliği 50 santimi bulunca hasat yapılabilir.
GENÇLEŞTİRME BUDAMASI
Her ürün budamasında bir önceki budama seviyesine 5 santim eklenerek yapılması sonucunda tabla seviyesi yükselir ve budama yüksekliği hasat tablası yüksekliğine eşit hale gelir. Bu durumda, çay ocakları yerden 20 santim yükseklikten itibaren budanır. Buna gençleştirme budaması adı verilir.
ÇAY HASADI
Hasat zamanı iklime göre değişir. Büyüme sezonunda 7 – 12 gün aralıkla yeni büyüyen yapraklar toplanabilir. Çayın hasadı yorucudur ve yoğun emek ister. 2-3 bin çay yaprağından sadece bir kilo işlenmemiş çay üretilir. Hasattan sonra toplanan yapraklar vakit kaybetmeden işlenmek üzere fabrikalara taşınır.
ÇAY ÜRETİMİ
Çay üretimi, kurutma, yuvarlama, oksidasyon, Kurutma ve paketleme gibi işlemlerden oluşur. Kurutma işleminde yaprakların nemi yüzde 70′e kadar indirilir. Yapraklar, teknelerde tel ağ üzerine serilir. Hava çayların arasından geçirilir ve bu sayede nem uzaklaştırır. Bu işlem 12 ila 17 saat sürer.