AİHM'NİN 10.11.2020 tarihli "Sabuncu ve Diğerleri Türkiye'ye Karşı (Sabuncu ve Diğerleri vs. Türkiye)" davasıyla ilgili kararı (şikayet N 23199/17)
Davada gazetecilerin (yayıncıların) uzun süreli gözaltında tutulmaları, basın özgürlüğü ilkesinin kapsadığı editörlük politikalarının terör örgütlerinin faaliyetlerinin tanıtımına haksız yere eşitlenmesi nedeniyle temyiz edilmektedir. Davada, insan hakları ve Temel Özgürlüklerin korunmasına İlişkin Sözleşmenin 5. maddesinin 1. maddesinin "c" maddesinin, 10. maddesinin gerekliliklerinin ihlal edildiği kabul edildi.
DAVANIN KOŞULLARI
Başvuru sahipleri, Cumhuriyet'in önde gelen devlet günlük Gazetesinin (Cumhuriyet) gazetecileri veya gazeteyi yayınlayan şirketin ana hissedarı olan fon yöneticileridir.
Ülkede Temmuz 2016'da olağanüstü hal ilan edilmesinden birkaç hafta sonra, başvuranlar terörist olarak tanınan kuruluşlara "yardım etme" veya söz konusu kuruluşlar adına "propaganda" yayma şüphesiyle birkaç ay boyunca gözaltına alındı ve gözaltına alındı. Şüpheler esas olarak gazetede yayınlanan makalelere dayanıyordu, başvuru sahiplerinin bu organizasyonun yöneticileri olarak etkilediği iddia edilen editoryal politikaları ve başvuranların sosyal medyadaki materyallerin repostlarına dayanıyordu.
Başvuru sahipleri, "asimetrik düşmanlıklar" işlemekle ve ülkedeki durumu yönetilemez kılmak için kamuoyunu manipüle etmeye çalışmakla suçlandılar.
HUKUK MESELELERİ
Sözleşmenin 15. maddesine uymakla ilgili olarak. Avrupa Mahkemesi, başvuru sahiplerinin gözaltında tutulmasının, ülkede acil durumun yürürlüğe girmesinden sonra yürürlükte olan Türkiye yasalarına dayandığını belirtti.
Sözleşmenin 5. maddesinin 1. maddesinin "c" alt maddesine uyulması ile ilgili olarak. Avrupa Mahkemesi, söz konusu zamanda, başvuru sahiplerinin söz konusu ağır suçları işledikleri (hapis cezasına çarptırılan) "makul bir şüphe" bulunmadığı sonucuna varmıştır. Özellikle, suçlandıkları eylemler kongre özgürlüklerinin uygulanmasıydı ve başvuranların terör örgütlerinin yasadışı hedeflerine katkıda bulunma niyetine, yani şiddeti ve terörü siyasi amaçlarla kullanma niyetine dair hiçbir kanıt sunmadı.
(a) Gerçeklere gelince: başvuru sahipleriyle ne kadar ilgili olduklarını ve bunların makul olduklarını. Başvuranların editöryal politikalarında bir değişikliğe işaret ettiği iddia edilen bir anlaşmazlık konusu olan başvuru sahipleriyle ilgili gazete makaleleri olup olmadığı tartışmalıdır. Başvuru sahipleri, başvuranların gözaltına alınma kararlarında listelenen temyiz edilen çok sayıda makalenin yazarı değildi. Bu yönetmeliklerin ifadelerinde, Türk makamları, başvuranların bu yayınların içeriğini ya gerçek meselelerle ilgili olarak ya da makalelerde belirtilen görüşlerle ilgili olarak gazete makalelerinin yazarlarına dayattıklarını ve yasadışı kuruluşlara yardım etmenin gizli amacını sürdürdüklerini öne süren herhangi bir özel veya özel koşul belirtmemişlerdir. Bunun yerine, başvuru sahipleri, yalnızca yayınevinin yönetimi ve finansmanı ile ilgili organlarda tuttukları pozisyonlardan kaynaklanan varsayımlara dayanarak makalelerle bağlantılı olarak kabul edildi.
Bu konuyu özellikle dikkate almadan, Avrupa Mahkemesi, başvuru sahiplerinin yayınlanmış makalelerle ilişkilendirilebileceğinden şüphe duyduğunu ifade etmiştir.
(ii) Başvuranların yasadışı örgütlerin faaliyetleriyle ilgili olup olmadığı. Türk makamları, söz konusu yasadışı örgütlerin, Cumhuriyet gazetesinin yöneticilerine veya gazetecilerine, gazetenin belirli materyalleri yayınlaması veya şiddet eylemlerinin hazırlanmasına ve işlenmesine yardımcı olmak veya bu tür eylemleri meşrulaştırmak amacıyla editörün belirli politikalarına uyması amacıyla talepler göndereceğini veya talimat vereceğini öne süren herhangi bir gerçek veya veri getiremediler.
(iii) Editoryal politikaya değinmeyen bazı eylemlerin makul olması. Avrupa Mahkemesi, başvuru sahiplerine (örneğin, daha sonra cezai olarak sorumlu tutulan kişilere yapılan telefon görüşmeleri) verilen diğer eylemleri dikkate alarak, bu eylemleri bir terör örgütüne yardım etmekle eşitlemek için kullanılan mantıksal akıl yürütmenin kabul edilebilir bir gerçek değerlendirmesi olarak kabul edilemeyeceğine karar vermiştir.
(b) Başvuru sahiplerinin eylemlerinin cezai yasal sınıflandırması. Başvuru sahiplerinin suçlandığı yayınlanmış materyallere gelince, bazı ortak özellikleri vardı. Birincisi, bu materyaller Cumhuriyet gazetesinin gazetecilerinin kamuoyunun ilgisini çeken konularda çeşitli kamuoyu tartışmaları sırasında yaptığı ifadelerdi. Bunlar, devam eden siyasi değişikliklerin gazetecilik değerlendirmesini, analizlerini, Türk makamlarının çeşitli eylemlerinin eleştirilerini ve gazetecilerin meşruiyet ve hukukun üstünlüğü ilkesine uyma konusundaki görüşlerini, yasadışı örgütlerin veya bu örgütlere sempati duyan kişilerin iddia edilen üyelerine karşı alınan idari ve adli önlemlerin uygunluğunu içeriyordu.
İkincisi, söz konusu makalelerde veya materyallerde terör eylemlerini teşvik edecek, şiddet kullanımını haklı çıkaracak ve meşru yetkililere karşı isyanı teşvik edecek herhangi bir ifade bulunmamıştır.
Üçüncüsü, makalelerde ve materyallerde yer alan pozisyon, geniş anlamda iktidar çevrelerinin siyasetine muhalefetdi.
Başvuranların iddia edilen eylemlerinin ayrıntılı bir şekilde incelenmesi, ilk bakışta siyasi muhalefetin meşru eylemlerinden farklı olmadıklarını ve Türkiye hukuku ve Sözleşmesi tarafından garanti edilen başvuru sahiplerinin özgürlüklerinin uygulanmasında yer aldıklarını göstermektedir. Dava dosyalarında hiçbir şey, başvuranların eylemlerinin genel planın bir parçası olduğunu ve söz konusu özgürlükler için geçerli olan yasal kısıtlamalara aykırı bir amaca yönelik olduğunu göstermez.
Bu bağlamda, Avrupa Mahkemesi, söz konusu eylemlere Türkiye hukukunun gerekliliklerine ve Sözleşmenin hükümlerine uygunluk karinesinin tabi olması gerektiğini ve başvuranların cezai suçlar işlediğine dair "makul bir şüphe" gerekçesinin gerekçesi olarak hizmet edemeyeceğini düşünmüştür.
Türk mahkemeleri iki konuyu incelemeyi karıştırdı: bir yandan kamuya açık tartışmalar bağlamında hükümete yönelik eleştiriler ve diğer yandan terör örgütlerinin eylemlerini haklı çıkarmak için kullandıkları bahaneler. Türk mahkemeleri, basın özgürlüğü alanına atıfta bulunan yetkililerin, terör örgütlerine yardım etmek ya da söz konusu kuruluşların faaliyetlerini propaganda etmek gibi söz konusu eleştirilere hak kazandılar.
Ceza hukuku normlarının bu şekilde yorumlanmasının sadece Türk hukukunun (kamu özgürlüklerini tanıyan) hükümleri ile ilişkilendirilmesi zor olmakla kalmayıp, aynı zamanda çoğulcu demokrasiye önemli bir tehdit oluşturması da, yetkililerin resmi pozisyonundan farklı bir görüş bildiren herhangi bir kişinin terörist veya teröristlere yardım eden bir kişi olarak görülmesine neden olabilir.
Avrupa Mahkemesine göre, savcılık makamlarının "asimetrik askeri eylemlere" (savaş zamanında karşı propagandaya atıfta bulunarak) atıfta bulunması aynı mantığı izledi ve aynı riski taşıyordu.
Sonuç olarak, başvuru sahiplerine gözaltı ve gözaltında tutuldukları sırada yönelik şüpheler, gerekli minimum orantı seviyesine ulaşmamıştır. Davanın daha sonraki bir tarihte, özellikle iddianamede yer alan kanıtlar, makul bir şüphenin varlığının kanıtı olamazdı. Türkiye mahkemelerinin başvuru sahiplerini suçlu bulduğu gerçeği, bu sonuca hiçbir şekilde müdahale etmemektedir.
KARAR
Davada, Sözleşmenin 5. maddesinin 1. maddesinin "c" maddesinin (oybirliğiyle kabul edilen) gerekliliklerinin ihlal edildiği kabul edildi.
Sözleşmenin 5. maddesinin 4. maddesine uymakla ilgili olarak. Başvuranlar, Türkiye Anayasa Mahkemesi tarafından şikayetlerini inceledikten sonra serbest bırakıldıkları için, "aciliyet" gerekliliğine uygunluğun değerlendirilmesinde dikkate alınması gereken süreler, gözaltında geçirdikleri zamana karşılık gelmektedir. Bu dönemler altı ila 16 ay arasında sürdü ve olağanüstü haldeki ülkedeki eylemle tamamen ilgiliydi.
Her ne kadar 16 ay bir son tarih olsa da, Türkiye Anayasa Mahkemesi'nin başvuranların şikayetleriyle ilgili kararlar vermesi için aldığı süre ve bu sürecin normal şartlar altında kesinlikle "acil" olarak adlandırılmaması, bu davanın özel bağlamında, Avrupa Mahkemesi tarafından 20 Mart 2018 tarihli "Mehmet Hasan v. Türkiye" ((Mehmet Hasan v. Türkiye) davalarına ilişkin kararlarda belirtildiği gibi aynı nedenlerden dolayı kabul edilebilir olarak kabul edilebilir; şikayet N 13237/17) ve "Şahin Alpay v. Türkiye" (Sahin Alpay v. Türkiye ) 20 Mart 2018'den itibaren, şikayet N 16538/17'dir). Bu dava ayrıca, başvuranın ülkedeki olağanüstü halin kaldırılması ile Türkiye Anayasa Mahkemesi tarafından kararın kabul edilmesi arasında 11 ay boyunca seçilmiş bir önleyici tedbir kapsamında gözaltına alındığı Kavala v. Turkey davasından (Avrupa Adalet Divanı'nın 19 Aralık 2019 tarihli Kararı, şikayet N 28749/18) ayırt edilmelidir.
KARAR
Davada, Sözleşmenin 5. maddesinin 4. maddesinin gerekliliklerinin ihlal edilmesine izin verilmedi (oybirliğiyle kabul edildi).
Sözleşmenin 10. maddesine uymakla ilgili olarak. Başvuru sahipleri, başvuranların çalıştığı günlük gazete gazetesinin yayın organının politikasında yer alan gerçeklere dayanarak, mevcut siyasi değişikliklerin sunumu ve değerlendirilmesi ile ilgili olarak suçlandılar.
Başvuru sahiplerinin gözaltında tutulma süresi göz önüne alındığında (sekiz ila 16 ay arasında), ağır cezalara neden olan ve doğrudan başvuru sahiplerinin gazeteci olarak çalışmasıyla ilgili suçlar için kendilerine yöneltilen ceza davaları bağlamında gözaltında tutulmaları, ifade özgürlüğü haklarını ihlal eden etkili ve etkili bir kısıtlamadır.
Sözleşmeye dayalı özgürlüklerden birine müdahale ettiği için yasal olmayan velayet şeklinde bir önlem, prensip olarak, Türkiye yasalarının öngördüğü bu özgürlüğün kısıtlanması olarak kabul edilemez.
KARAR
Davada Sözleşmenin 10. maddesinin gerekliliklerinin ihlali kabul edildi (oybirliğiyle kabul edildi).
Sözleşmenin 18. maddesine uymakla ilgili olarak. Başvuru sahiplerinin asıl şikayeti, çalıştıkları gazetenin editöryal politikasının bir sonucu olarak özel ilginin kurbanı olmalarıydı. Başvuru sahipleri, gözaltına alınmalarının gizli bir amaca yönelik olduğunu, yani Türkiye yetkililerine yönelik eleştirilerin önlenmesinde ısrar ettiler.
Resmi olarak, başvuru sahiplerine uygulanan önlemlerin amaçları, 2016 yılında askeri darbeye teşebbüs edilmesine ve ayrılıkçı ya da solcu hareketlerin üyeleri tarafından şiddetin kullanılmasına yol açacak kampanyalara yönelik soruşturmalar yürütmenin yanı sıra, başvuru sahiplerinin kendileri tarafından suçlanan eylemleri gerçekleştirip gerçekleştirmediklerini belirlemekti. Bu ciddi ve trajik olaylarla ilgili soruşturmaların yapılması, Türkiye'de olağanüstü halin yürürlüğe girip girmediği göz önüne alındığında kesinlikle yasal bir gereklilikti.
Olayların kronolojisi, başvuru sahiplerinin (2015 ve 2016 yıllarında gerçekleşen) işledikleri olaylar ile başvuranların gözaltına alındığı soruşturmanın başlangıcı (2016'nın sonu) arasında aşırı zaman aralığı göstermemiştir.
Başvuranların Türkiye Cumhurbaşkanının itiraz ettiği ifadelerine gelince, bunlar belirli bir davaya atıfta bulundular ve doğrudan başvuru sahiplerine değil, genel olarak C.D.'nin genel yayın yönetmeni tarafından yönetilen bir gazeteye yönlendirildiler.
Dahası, Türkiye Anayasa Mahkemesi, C.D.'nin ve gazetedeki yöneticiler tarafından uygun zamanda çalışan birkaç kişinin lehine karar vermiş ve bunlara ilişkin şüphelerin anayasaya aykırı olduğunu kabul etmiştir. Gerçekten de, Türkiye Cumhurbaşkanının Türkiye Anayasa Mahkemesi'nin kararına uymayacağını, bu karara bağlı olmadığını ve onu yerine getirmeyeceğini söylemesi, hukukun üstünlüğü ilkesine açıkça aykırıydı. Bununla birlikte, böyle bir anlaşmazlık tezahürü, başvuranların başarılarının gözaltına alındığı amacın tek başına bir kanıtı değildi.
Başvuranların davasındaki savcının kendi davalarında belirtilen yasadışı örgütlerden birine üye olmakla suçlandığına ve bu savcının başvuranların davasında (iddianamenin hazırlanması da dahil olmak üzere) davaya katıldığına ilişkin olarak, Avrupa Mahkemesi bu gerçeklerin kendi başlarına belirleyici olmadığına karar vermiştir. İlk olarak, başvuru sahipleri, savcılık makamlarından ziyade hakimler ve yardım mahkemelerinin kararları temelinde seçtikleri önleyici tedbir kapsamında gözaltında tutuldular. İkincisi, bu koşullar bilindiğinde, söz konusu savcı, başvuru sahiplerine iddianamenin sunulmasından önce davaya katılmaktan uzaklaştırıldı.
Sonuç olarak, Türkiye Anayasa Mahkemesi, davacıların şikayetlerini dikkatle gözden geçirerek, bu mahkemenin yargıçlarının davaya ilişkin çok sayıda özel görüşünün kanıtladığı gibi.
Avrupa Mahkemesine göre, başvuru sahiplerinin atıfta bulundukları, hatta toplu olarak ele alındıkları konular, başvuranların gözaltında tutulmasının Sözleşmenin öngörmediği bir amaca hizmet ettiğine dair makul bir şüphenin ötesinde kurulmuş olduğunu düşünecek kadar homojen bir dizi oluşturmamıştır.
KARAR
Davada Sözleşmenin 18. maddesinin gerekliliklerinin ihlal edilmesine izin verilmedi (oybirliğiyle kabul edildi).
TAZMİNAT
Sözleşmenin 41. maddesinin uygulanması sırasına göre. Avrupa Mahkemesi, başvuranların her birine ahlaki zararlara tazminat olarak 16.000 Euro ödedi.