Mikail Giyik'ten önemli konu olan melek sınıflandırmaları alanı ile ilgili değerli bir yazı...
08 Mart 2012 Perşembe 02:06
MESLEK SINIFLANDIRMALARININ TEMEL KAVRAMLARINA VE İLKELERİNE GİRİŞ
1921’de, Uluslararası Çalışma Örgütü(ILO- International Labour Organization) uluslar arası bir mesleki sınıflandırma oluşturulmasına ihtiyaç duyulduğunu tespit etmiştir. ILO ilk kez 1958’de Tek Düzen Uluslararası Meslekler Sınıflandırması’nı oluşturmuş olup, bu sınıflandırmayı belirli aralıklar ile(1958-1968-1988 ve 2008) güncellemektedir. Sözkonusu sınıflandırma, ülkeler arası istatistiklerin yapılmasını, mesleki göç örüntülerinin tespitini kolaylaştırmakta ve ulusal sınıflandırmaların geliştirilmesine yardımcı olmaktadır. Bu nedenle ülkeler kendi ulusal mesleki kodlarını ILO sınıflandırmalarında kullanılan kodlara dönüştürmelerine olanak veren “çapraz ölçüm haritaları” geliştirmek zorundadır.
1. Meslek sınıflandırması nedir?
Bir meslek sınıflandırması, bir işyeri, bir endüstri veya bir ülkede bulunan işlerde yapılmakta olan çalışma türleri hakkında bilgileri sunmaya ve bu bilgileri sistematik olarak organize etmeye, düzenlemeye yönelik bir araçtır. Meslek sınıflandırması, genellikle birbirini karşılıklı destekleyen iki ana bileşenden oluşmaktadır: Bunlar Açıklayıcı Ana Kısım ve Sınıflandırma Sistemi’dir.
- Açıklayıcı Ana Kısım: Meslek ve meslek gruplarının başlıklarından oluşan bir yapıdır, fakat genellikle tanımlanan gruplardaki mesleklerin görev ve sorumlulukların açıklayıcı tanımlarından oluşmuştur. Bu açıklayıcı ana kısım, bir meslek sözlüğü şeklindedir.
- Sınıflandırma Sistemi: İşleri en ayrıntılı meslek gruplarına, bu meslek gruplarını da daha geniş meslek gruplarına toplama konusunda rehberlik görevi yapar.
Meslek sınıflandırmaları, bir ülkenin haritalar sistemi ile karşılaştırılabilir. Gruplara toplamanın en üst seviyesi, büyük ırmakları, dağları, şehirleri ve yolları gösteren bir büyük ölçekli haritaya tekabül ederken, bir sonraki seviye ana bölgelerin herbiri için küçük şehirleri ve bunlar arasındaki yolları gösteren bir küçük ölçekli haritalar seti gibidir. En ayrıntılı seviye ise, belediye mühendislerinin yol asfaltlama, trafik lambası, yol bağlantıları vb. planlarını yapmakta kullandıkları teknik haritalara benzemektedir. Bu çok detaylı haritalar, bir girişimin faaliyetlerini organize etme, ücretler ile maaşları formüle etme ve işleri değerlendirme amacıyla idari araç olarak kullanılan ayrıntılı iş tanımlarına denk düşmektedir. Birçok ülkede, bu iş tanımları ulusal otoritelerin kendi faaliyetlerinin idaresi haricinde kullanılmaz.
2. Ulusal Meslek Sınıflandırmalarının Kullanımı
Ulusal meslek sınıflandırmaları ve sözlükleri, genellikle birkaç işlemsel ve planlama amaçlı görevi yapmak için tasarlanmıştır. Her ne kadar, ayrıntılı meslek tanımları ile sınıflandırma yapısının bir entegre bütün şeklinde görülmesi gerekli olsa da, farklı kullanıcıların çeşitli kısımlara farklı ilgileri bulunmaktadır. Ayrıntılı meslek grupları ve tanımları, çoğunlukla müşteri-merkezli kullanıcılar tarafından kullanılmaktadır, yani bu kullanıcılar işe yerleştirme, mesleki eğitim ve rehberlik, göç kontrolü ve personel yönetimi ile ilgili bilgi gereksinimlerini sağlama amaçlı faaliyetlerde bulunan kişilerdir. Bu sınıflandırmalar esasen bu tür kullanıcıların ihtiyaçlarını karşılamak için yapılması gerekirken, ayrıntılı meslek gruplarının tanımlarını ilgili sınıflandırma planlarına uygulamak için gerekli olan elemanları da içermektedir. Bir bütün olarak sınıflandırma yapısı, esas olarak istatistiksel tanımlamayı, çalışma piyasasını, ülkenin sosyal ve ekonomik yapısının analizini ulusal ve bölgesel kalkınma ile birlikte politikaların formülasyonunu ve izlenmesini bir genel tartışma şeklinde kolaylaştırmak için kullanılmaktadır.
Meslek sınıflandırmalarının çok farklı uygulama alanları bulunmaktadır. Bu uygulama alanlarını şu şekilde örneklendirebiliriz: Kanun yapıcılar ve kamu sektörü idarecileri, devlet politikalarının formülasyonunda, eğitimin ve mesleki eğitimin planlanması ve insangücü planlaması ile birlikte bunların uygulanması ve sonuçları bakımından sürecin izlenmesinde meslekler ile ilgili istatistikleri kullanmaktadırlar. Yöneticiler ve çalışanların temsilcileri, işyeri ve endüstri seviyesinde tazminat dâhil, çalışma koşullarına ve insangücü politikalarına biçim vermek amacıyla mesleklerle ilgili istatistiklere gereksinim duymaktadırlar. Psikologlar, çalışanların kişilikleri ve ilgileri ile meslekler arasında nasıl bir ilişkinin olduğu konusunda araştırmalar yapmaktadır. Epidemiloglar (salgın hastalık uzmanları), hastalık oranı ile ölüm oranındaki farklılıklar ile ilgili çalışmalarında mesleği kullanmaktadırlar. Sosyologlar, yaşam sitilleri, davranış ve hareketlilik gibi sosyal farklılıkları incelemede mesleği önemli bir değişken olarak kullanmaktadırlar. Ekonomistler, kazançların ve gelirlerin zamana göre ve gruplar arasında dağılımındaki farklılıkların analizinde, istihdam ve işsizlik analizinde mesleği kullanmaktadırlar.
Tanımlamanın veya analizin amacına bağlı olarak, “meslek” bir istatistiksel çalışmada ana değişken olabilir ya da arka planda veya açıklayıcı bir değişken olarak kullanılabilmektedir. Mesleğin, arka planda bir değişken olarak kullanılması durumunda, diğer değişkenler için bir vekil görevi yapması daha zordur veya gözlemek imkânsızdır, örneğin sosyo-ekonomik grup veya bazı zararlı maddelere maruz kalma ya da sosyal sınıf veya sosyo-ekonomik durum gibi diğer değişkenlerin oluşturulmasında meslek, bir eleman olarak kullanılabilmektedir.
İstihdam edilen nüfusun dağılımının meslek grupları üzerine bir karşılaştırması (ücretler, çalışma saatleri, iş kazaları, gelir, tüketim veya okuma alışkanlıkları gibi bazı diğer değişkenler) tüm işleri kapsaması gereken bir meslek sınıflandırmasını gerektirdiğinde, kullanımın diğer türlerinde yoğunlaşma, ister istatistiksel ister müşteri merkezli olsun, genellikle belli bazı meslekler veya meslek grupları üzerinde yoğunlaşmıştır. Genelde, belli gruplarla ilgili kullanıcılar, bunların arasında ayrıca tüm meslekleri kapsayabilmektedir. Pratikte ise, özellikle de güncel olmayan ve resmi olmayan işleri belli alanlarda kapsam dışında tutma ihtimali olduğu için kapsam çok düzgün olmayacaktır.
3. ISCO’nun kullanımı
Uluslararası Standart Meslek Sınıflandırması (ISCO-International Standart Classification of Occupations), istatistiki nüfus sayımları ve araştırmalar ile idari kayıtlardan elde edilen meslek bilgilerinin sınıflandırılması ve toplulaştırılması için bir sistem sağlamaktadır.
ISCO, hem müşteri merkezli hem de istatistiksel amaçlı kullanıcılar için, dar veya geniş tanımlanmış ulusal meslek verilerinin uluslararası kullanımını sağlayarak, ulusal istatistikçilerin mesleklerle ilgili uluslararası iletişimini kolaylaştırmak için tasarlanmıştır. Ayrıca, ulusal meslek sınıflandırmalarını geliştiren veya revize eden ülkelere uluslararası standartlara bağlı kalarak kendi ulusal meslek sınıflandırmalarını geliştirmelerine rehberlik edecek temel bir görevi yerine getirmesinin yanısıra kendi ulusal sınıflandırmalarını geliştiremeyen ülkeler için, ulusal sınıflandırmalarının yerine kullanabilecekleri bir yapıyı oluşturmalarını da mümkün kılmaktadır. Bu yüzden, ISCO uluslararası durumla ilgili özel konuları dikkate alırken, aynı zamanda ulusal düzeyde farklı kullanımları da yansıtmaktadır.
Uluslararası standart meslek sınıflandırmasının müşteri-merkezli ana uygulamaları, çalışanların uluslararası istihdamı ve ülkeler arasında çalışanların kısa ve uzun dönemli göçlerinin yönetimi ile ilgilidir. Ayrıntılı meslek kategorilerinin tanımlarının uluslararası geliştirilmiş ve kabul görmüş bir seti, bu tür programlarla ilgili ülkeler ile kurumlar için bir ortak “dil” şeklinde görev yapabilmesinin yanısıra, bunların uygulamasının yapılması için gerekli olan iletişimin etkinliğini de artırmaktadır. Diğer bir ifade ile uluslararası göç ve işe yerleştirme gibi konularla bağlantılı olan faaliyetleri belirleyerek, özel karar almaya yönelik kullanışlı formlarda uluslararası meslek verilerinin üretilebilmesine olanak sağlamaktadır
Meslek gruplarına ilişkin uluslararası karşılaştırılabilir istatistiklerin başlıca kullanım yerleri:
i) iki veya daha fazla ülkedeki meslek dağılımlarını veya ücretler, tüketim ve okuryazarlık gibi bazı diğer değişkenlerin dağılımlarını karşılaştırmak için;
ii) iki veya daha fazla ülkedeki meslek grupları hakkında dar veya geniş tanımları yapılmış verileri karşılaştırmak için; örneğin, bilgisayar programcılarının ortalama ücretleri veya endüstriyel tasarımcıların sayısı gibi.
iii) bazı işlerle ilgili kazaların oluşunu veya zararlı maddelere benzer şekilde maruz kaldığına inanılan işçiler arasındaki hastalıkları veya bazı ilgili koşullar altında yapılan çalışmaları analiz etmek için farklı ülkelerin karşılaştırlabilir verilerini birleştirmek için.
Deneyimler, özellikle de (i) türü kullanım için, uluslararası istatistikleri kullananların çoğunun, yüksek seviyede gruplanmış verilere gereksinimleri olduğunu göstermektedir. Önemli istisnalar, kazanç çalışmaları, iş riski ve yaralanmalar ile genellikle daha fazla ayrıntılı veri gerektiren diğer çalışma koşulları, bazen endüstri ile ve/veya istihdamdaki durumu ile çapraz sınıflanmıştır.
4. Meslek sınıflandırmasının temel kavram ve prensipleri
Bir meslek sınıflandırmasında sınıflandırılan esas nesneler işlerdir. İş, bir kişi tarafından yapılan veya yapılması planlanan çalışmaya ilişkin görev ve sorumluluklar kümesi olarak tanımlanır. Ana görev ve sorumlulukları aynı küme içinde olan işler, meslekler şeklinde biraraya getirilerek gruplandırılmıştır. Meslekler, yapılan işin türü, yani yapılan görev ve sorumluluklardaki benzerlik esasına göre, dar veya geniş tanımlanmış meslek grupları içinde gruplandırılmıştır. Bir meslek sözlüğünde açıklanan birimler, meslekler veya meslek gruplarıdır. (Girişim seviyesinde, ücret ve maaş planı bireysel işleri açıklayabilmektedir.)
Bir meslek sınıflandırmasının iyi olmasını belirleyen faktörler, grupların uygun sayısının belirlenmesi ve yapılan iş türündeki benzerliği tanımlamada uygun ölçütlerin kullanılması gibi, her kullanıcının ihtiyaçlarına uygun olabilmesidir. Bununla birlikte, farklı kullanıcıların sadece gruplamanın uygun seviyesinin dışında, en uygun benzerlik ölçütü ile ilgili farklı gereksinimleri de vardır. Bazı kullanıcılar (örneğin, sigorta şirketleri) için, önemli ölçüt işin içeride veya dışarıda olup olmadığı ya da seyahat gerektirip gerektirmediği ile ilgilidir. Diğer kullanıcılar için, işin sosyal statüsü çok önemli olabilir veya çalışılan malzemeler, üretilen mal ve hizmetler önem arz edebilir ya da işin müşteri ve tüketicilerle doğrudan teması gerektirip gerektirmediği önemli olabilmektedir. Meslek sınıflandırmasında kullanılacak ana benzerlik ölçütüne karar verilmesiyle, sınıflandırmanın geliştiricileri tamamen veya kısmen bazı kullanıcıların gereksinimlerine diğerlerinin üzerinde öncelik vermektedir.
ISCO’nun en son versiyonu olan ISCO-08 de dahil, 1985’ten itibaren revize edilen veya geliştirilen birçok ulusal meslek sınıflandırmasında; işlerin görev ve sorumluluklarını tam olarak yerine getirebilmek için gerekli becerilerin benzerliği esas alınarak mesleklerin tespiti yapılmış, tanımlanmış ve gruplandırılmıştır. ISCO-08’de ve aynı benzerlik ölçütünü kullanan Ulusal Standart Meslek Sınıflandırmaları içinde, beceri kavramının iki boyutu grupları tanımlamak için kullanılmıştır: Beceri seviyesi, bir meslekte gerçekleştirilen görev ve sorumlulukların karmaşıklığı ve çeşitliliğinin bir fonksiyonu olmakla birlikte ilgili görev ve sorumlulukların zorluklarını ve sıralamasını gösteren bir yapıdır; burada görevlerin zorluğu, sıralamadan önceliklidir ve beceri uzmanlaşması, üretilen mal ve hizmetlerin türleri ile birlikte, çalışılan malzemeler ile kullanılan makine ve aletlerle ilgili gerekli bilgi türünü yansıtmaktadır. Bu yaklaşım ile, yoğunlaşma bir mesleğin görev ve sorumluluklarını yerine getirebilmek için gerekli beceriler üzerinedir; belli bir mesleği olan bir çalışana, olacak ihtiyaçlara, aynı meslekte çalışan diğer bir kişiden daha fazla veya az becerili olmaya yoğunlaşma ilgisi bulunmamaktadır.
“ Beceri Seviyesi ” sınıflandırma içindeki ana grupları ayıran büyük ayrımları tanımlamakta ana değişken olarak kullanılıyorsa, tüm sınıflandırma sistemini gözden geçirme gerekliliği ile birlikte olacaktır. Bazı ulusal sınıflandırma sistemlerinde, “ beceri seviyesi ” kategorileri, ulusal eğitim ve öğretim sistemleri esas alınarak tanımlanmaktadır. Yeni giren mesleklerin eğitim ve deneyim türleri ile seviyeleri tespit edilir. ISCO-08’de beceri seviyesi kategorileri, UNESCO’nun Uluslararası Standart Eğitim Sınıflandırması (ISCED-97-International Standart Classification of Education) referans alınarak tanımlanmıştır. Bu, ISCO-08’in varsaydığı becerilerin resmi eğitim ve öğretim ile elde edilebileceği anlamına da gelmez. Resmi eğitimin rolü, bazı ülkelerde diğer ülkelerden daha fazla önemli olabilir ve özellikle de daha yüksek beceri seviyelerinde bu rol daha belirgin önemde olabilir. Birçok beceri, çoğu zaman deneyimle ve resmi olmayan eğitim yoluyla elde edilmiş olabilir. ISCO - 08 sınıflandırma sisteminde, bir mesleğin nasıl sınıflandırlması gerektiğini belirlemek için kullanılan karar verme etkeni, iş için gerekli becerilerin yapısıdır.
“ İş uzmanlaşması “, sınıflandırmanın ana grupları içerisindeki hem geniş hem de ayrıntılı ayrımları yapmak için kullanılabilir. Uzmanlaşmalar, konuyla ilgili alanlar, üretim işlemleri, kullanılan teçhizat, çalışılan malzemeler, üretilen mal ve hizmetler vb. ile ilgili olabilir; uzmanlaşmaları açıklayan kelimeler daha ayrıntılı meslek gruplarının başlıklarında ve tanımlarında kullanılabilir. Aynı türlerdeki kelimeler, ayrıca üretim faaliyetlerini içeren bir sanayi sınıflandırmasının gruplarını tanımlamak için de kullanılabilir. Bazı işler için, içinde yer aldığı endüstriyi tahmin etmek büyük oranda mümkün olabilir olsa da; bunların mesleğe göre nasıl sınıflandırılacağını bilmek gerekir. ISCO - 08 ve benzer ulusal standart meslek sınıflandırmalarında; beceriler, ürünler, malzemeler vb. ile bağlantılı olabilmekte, fakat endüstri de bir sınıflandırma ölçütü olarak kullanılmamaktadır.
İş, bir meslek sınıflandırması tarafından sınıflandırılan esas nesne olduğundan; bir kişi işi ile ilgisi bakımından, yalnızca bir meslek veya meslek grubuna göre sınıflandırılır. Bu, o kişinin geçmişte yaptığı bir iş, şu anda yaptığı bir iş veya aradığı bir iş olabilir. Bu kapsamda, “ bir işe sahip olmak ” geniş anlamıyla, sınıflandırma tüm istihdam durumları için uygulanabilir olmalıdır: İşçiler, kendi işlerinde çalışanlar, aile işçileri vb. gibi. Eğer bir kişinin birden fazla işi varsa (veya olması bekleniyorsa), birkaç farklı mesleğe göre sınıflandırılabilir. Her bir kişinin bir mesleğinin olduğu durumla ilgili çalışmaya ihtiyaçı duyan kullanıcıların, “ en önemli “ işi seçmek için kullanacakları öncelik kurallarını biçimlendirmeleri gerekecektir. Prensipte, bu tür kurallar bir mesleki bilgi sisteminin alanı dışındadır.
MİKAİL GİYİK
Kaynak:
1-Data collection and processing strategies when measuring
“occupation“ for statistical surveys and administrative records.
ILO, Working Papers, No.95-1
2-http://www.ilo.org/public/english/bureau/stat/isco/index.htm