“Elizabeth Barrett Browning ve Christina Rossetti”
İki Kadın Şair, Elizabeth Barrett Browning ve Christina Rossetti
Robert Browning'in eşi Elizabeth Barrett (1806-1861), Jamaika'da tica-ret yaparak zenginleştikten sonra ülkesine yerleşip evlenen bir adamın oniki çocuğunun en büyüğüydü. Anneleri, çocuklar küçükken, genç yaştaölmüştü. Elizabeth Barrett, ilk gençlik yıllarını kırsal bölgede, Hope Endadlı bir yerde geçirdi. Hope End (Umut Sonu) adı ayrıca anlamlıdır; çünkü Elizabeth Barrett'in yaşamında umut denebilecek hiçbir şey yoktu. Verem olmadığı halde, ciğerlerinde bir damar koptuğu için, çocukluğundan beri sürekli hastaydı. Daha on üç yaşındayken, kendi deyişiyle “doğal sağlıksızlığına” (“natural ill-health") katlanmış, kısmen gerçek, kısmen psikosomatik olan hastalığını hiç direnmeden kabul etmiş; hatta aslında olduğundan çok daha hasta sanmıştı kendini. Erkek kardeşleri dışında hiç bir erkek görmeden, yaşamdan tümüyle soyutlanmış bir durumda, manastira kapanmışçasına yaşıyordu. Onu avutan tek şey, kitap okumak ve şiir yazmaktı. Ama herkes gibi normal bir yaşam sürmediği, gerçek dünyayı görmediği, her şeyi ancak kitaplardan tanıdığı için, kendini haklı olarak“kör bir şair” (“a blind poet") sayıyordu. Gene kendi dediği gibi, acı çek-mek tattığı tek güçlü duyguydu. Onun üzerine bir makale yazabilmek için yaşam öyküsünü öğrenmek isteyen bir yazara, kafese kapanmış bir kuşun yaşam öyküsü olamayacağı gibi, kendinin de bir yaşam öyküsü olmadığını söylemişti. Oysa yaşamaya öylesine susamış, öylesine coşkulu bir kızdı ki,çok küçükken erkek çocuğu kılığına girip evden kaçarak Lord Byron'ın hizmetine girme düşleri kurmuştu.Barrett ailesi Londra'da, Wimpole Street'e yerleştikten sonra da Eliza-beth'in yaşamı pek değişmedi. Gene hasta yatağında bütün gün yatıyor,şiir yazıyor, kitap okuyor, bilgi edinmeye çalışıyordu. Şairleri kendi dillerinde okuyabilmek için, Eski Yunanca, Latince, Fransızca öğreniyordu.Eski Yunancayı Aeschylus'un Zincirlenmiş Prometheus'unu İngilizceye çevirecek kadar öğrenmişti. Kimseyle görüşmediği için, bazı bilim adamlarıyla mektuplaşarak bilgisini artırmak amacıyla yoğun bir çaba gösteriyordu.Elizabeth Barrett'in dünyadan kopmasını, Londra'nın ortasında bir manastırda yaşarcasına yaşamasını sağlayan kişi babasıydı. Kendi evinde feodal bir düzen kuran Bay Barrett, İngilizlerin "domestic tyrant" (aile zor-bası) dedikleri tipte bir adamdı. Eskiden Jamaika'daki topraklarında kölelerini nasıl sultası altında tutuyorsa, evinde de çocuk-larını sultası altında tutuyordu. Onların evlenmelerine,baba evinden çıkmalarınarazı değildi. Özellikle enbüyük kızı Elizabeth'e sağlıksız bir tutkusu vardı. Buyüzden de hasta odasına kapattığı Elizabeth'i erkek-lerden uzak tutmak amacıyla, kızının hastalığını büsbütün abartıp elinden geldiğince sömürüyordu. Bu dindar adam, kızını kendi denetimi altında tutmak için dinden de yararlanıyordu.Her gece odasına gidip, Elizabeth Barrett Browning (1806-61) hastalığına sabırla katlansın diye, kızıyla birlikte dualar ediyordu. Elizabeth'in ciğerlerinin durumu,onun Londra'da değil de, İtalya gibi daha sıcak bir ülkede yaşamasını gerektirdiği halde, kızının İtalya'ya gitmesini engelliyordu. Elizabeth'inbabasından nefret etmesi gerekirdi; ama ne gariptir ki, onu bütün kalbiyle severdi. Bir hapishane olan baba evinden kaçıp İtalya'ya yerleştikten yıllarca sonra bile, "I love him very deeply. When I write to him, I lay myselfat his feet” (Onu derin bir sevgiyle seviyorum. Ona yazarken, kendimi ayaklarına seriyorum) demişti. Ama Barrett, kızını asla bağışlamamış, Elizabeth'in yazdığı bütün mektupları açmadan geri göndermişti.Elizabeth Barrett, şiirlerine hayran olanlardan bir yığın mektup alırdı.Bu hayranlardan biri de genç Robert Browning'di. 1845'te ilk karşılaştıklarında, otuz dokuz yaşındaki Elizabeth Barrett, Robert Browning'den altıyaş daha büyük ve şair olarak kat kat daha ünlüydü. Şiirleri öyle beğeniliyordu ki, Poet Laureate olan William Wordsworth 1850'de ölünce, hiçbirzaman, günümüzde bile bir kadına bağışlanmayan bu unvanın Elizabeth Barrett'e verilmesini isteyenler oldu. Edgar Allan Poe, şiirlerini Amerika'dan Elizabeth Barrett'a gönderirken, kitabını (hemcislerinin en soylusuna) diye ona sunmuştu. Elizabeth Barrett'ın bizleri bugün bir hayli şaşırtan ünü, uzun zaman sürdü. Birçokları, Robert Browning'i büyük bir şair olarak değil, Miss Barrett'ın eşi olarak tanırlardı ancak Güçlü kuvvetli, enerjik ve yaşama sevinciyle dolu genç Robert Brow-ning, bir bomba gibi patlamıştı Elizabeth Barrett'ın sessiz hasta odasında.İngiliz edebiyatının en ünlü aşk öyküsüdür onların aşkı. Rudolf Besier'ninThe Barretts of Wimpole Street (Wimpole Street'li Barrett'lar) gibi tiyatrolove hibir sevgiya Barretan geri oyunları yazılmış, filmler yapılmıştı bu konuda. Nasıl mektuplaştıklarını,Robert'in Wimpole Street'de karanlık evde bir sedirde yatan Elizabeth'inasıl görmeye geldiğini, bu ziyaretten sonra üç ay içinde Elizabeth'in mucize kabilinden nasıl yürümeye başladığını, gizlice evlenip Floransa'yanasıl kaçtıklarını herkes bilir. Hatta Virginia Woolf'un The CommonReader'da dediği gibi, Elizabeth Barrett'ın de, Robert Browning'in de birtek dizesini okumayanlar bile bilir bu öyküyü. Virginia Woolf'un Flush, aBiography (Flush, Bir yaşamöyküsü) adında son derece sevimli bir kitabıda vardır bu konuda. Elizabeth Barrett'ın çok sevdiği, İtalya'ya kaçarkenberaberinde götürdüğü köpeğin yaşam öyküsünü anlatan Flush'da, bu aşk öyküsünü bir de o köpeğin açısından görürüz. Flush, Robert Browning'ifena halde kıskanır ilkin. Bir iki kez bacağını isırmaya kalkar; ama pek dişgeçiremez delikanlının taş gibi kaslarına. Sonra zamanla, İtalya'nın büyüleyici etkisine Flush da kapılır; bu ilkel kıskançlığından vazgeçip, durumuuygarca kabul eder; bir hasta odasından kurtulup Floransa'da keyfinceyaşamanın mutluluğunu duyar.Flush'daki değişim aynen Elizabeth Barrett'da de görülür. Otuz dokuzyaşına kadar can çekişiyor sanılan bu kadın, yalnız sağlığına kavuşmakla kalmaz; 1849'da yani kırk üç yaşındayken nur topu gibi bir erkek çocuğu doğurur. İtalya'nın başka kentlerine ya da Londra'ya ve Paris'e yolculuklar yapar. Amerika'nın Türkiye'deki elçisi trafından davet edilince, İstanbul'a gitmeye can atar; ancak kocasıyla kendisinin yeterince paraları olmadığından, bu isteğini yerine getiremez. Eşine duyduğu aşk gittikçe artarak on beş yıl daha mutlu yaşadıktan sonra, elli beş yaşındayken ölür ve Floransa'da toprağa verilir. Ölürken bile hiç acı çekmemiştir Robert Browning'in anlattıklarına göre.Elizabeth Browning, özellikle babasının evindeki hapis hayatından kurtulduktan sonra, Robert Browning'den farklı olarak, günün siyasal olaylarina büyük ilgi duydu. İtalya'da eşine dostuna ve hayranlarına yazdığı bütün mektuplarda, siyasal olaylar her zaman ön plandadır. Dünyanın hali kafasını öyle kurcalardı ki, kimine göre, sağlığının yeniden bozulmasınaneden olmuştu bu aşırı ilgi. Kendi de, ölümünden iki yıl önce yazdığı birmektupta, siyasal alanda olup bitenlerin, onu "neredeyse öldürdüğünü”("have half killed me") söyler. Daha evlenmeden önce Robert Browning'eyazdığı bir mektupta, sanatın siyasal ve toplumsal bir amacı olduğuna, bil-gisizlerin kafalarını aydınlatmak, yoksullara yol göstermek ve umut bağışlamak gerektiğine inandığını bildirmişti. Her sanatçının işlevi buydu ona bakılacak olursa.Elizabeth Browning'in siyasal konuları işleyen şiirleri arasında, eşiyle birlikte oturduğu Floransa'daki evden adını alan Casa Guidi Windows(Casa Guidi'nin Pencereleri) İtalyan ulusunun birleşmesi uğruna verilen savaşımı, uzaktan, evinin pencerelerinden seyrederken duyduğu büyükheyecanı yansıtır. Bu heyecan öylesine yoğundur ki, Casa GuidiWindows'u bir kadınla bir ulusun aşk öyküsü diye tanımlayanlar olmuştur.Elizabeth Browning, 1859 tarihli bir mektubunda,
“I have been living anddying for Italy lately” (son zamanlarda İtalya için yaşıyor ve ölüyorum)
der. Ve kendi ölümünden iki hafta önce İtalyan lideri Cavour ölünce, onun yaşayabilmesi için kendi kanını seve seve dökmeye hazır olduğunu bildirir. 1860'ta yayımladığı Poems Before Congress (Kongreden Önce Şiirler)adlı sekiz şiirden yedisi de İtalya'nın siyasal durumu üzerinedir.Elizabeth Browning in siyasal tutumu sadece liberal değildir. Kendini Cumhuriyetçi ve “High Radical” yani ileri radikal sayar. Baskının her çeşidine karşı olduğu için de, gereğinde Büyük Britanya’yı suçlamaktan da hiç çekinmez. Elizabeth Browning'e kalırsa, liberal geçinen ülkesinin enbüyük kusuru ikiyüzlülüktür ve İngilizler, ikiyüzlülere özgü özel bir cehennemde cayır cayır yanacaklardır. İngilizler, parlamentolarıyla ötedenberi övünürler. Ama böyle bir parlamento halkı temsil etmemektedir.Aslında İngiltere, halkın yararını hiç düşünmeyen, ancak kendi çıkarlarını kollayan bir oligarşi tarafından yönetilmektedir. İşte bu yüzden, 1855 tarihli bir mektubunda dediği gibi, İngiltere'yi kurtarabilecek tek şey "güzel bir ihtilâldir”
(“a good revolution").Ülkesinde emekçi kitlelerin, özellikle madenlerde ve fabrikalarda çalışan çocukların durumu, "The Cry of the Children" (Çocukların Ağlayışlari) adlı şiirinden de anlaşıldığı gibi, Elizabeth Browning'i derinden yaralıyordu:"
Do you hear the children weeping O my brothers,
Ere the sorrow comes with years?
The young, young children, O my brothers,
They are weeping bitterly!
They are weeping in the playtime of the others,
In the country of the free.
"Çocukların ağladıklarını duyuyor musunuz, ey kardeşlerim,
Keder yıllarla gelmeden önce.
Küçük, küçük çocuklar, ey kardeşlerim,
Acı acı ağlıyorlar!
Ötekiler oynarken, onlar ağlıyorlar
Özgürlerin ülkesinde."
Elizabeth Browning, işçi çocuklarının sömürülmesine karşı olduğu gibi,
köleliğe de karşıydı. Daha kendisi doğmadan, ailesinin Jamaika'da köle sahibi olmasından utanıyor; lanetlere inansa, bu yüzden lanetleneceğini sanıyordu. Amerika Birleşik Devletleri'nde köleliğin hâlâ sürüp gitmesi bağışlanmaz bir suçtu onun gözünde. Bunu Amerikalı hayranlarına her firsatta söylemekten de hiç çekinmiyordu. Elizabeth Browning, bu tür görüşlerinden ötürü çok ayıplandı, hatta saygınlığının bir kısmını yitirdi bu yüzden. Kendisi de bunu biliyordu; ama onu öldürseler bile, inançlarından vazgeçmeyeceğini söylüyordu. Oysa, görüşlerinde hiçbir aşırılık yoktu bize kalırsa. Ölçulu kalıyordu her zaman örneğin, Aurora Leigh'de göreceğimiz gibi, onu yakından ilgilendiren kadının toplumdaki konumu sorununa değinen bir mektubunda, erkeklere karşı ateş püskürmez; ancak şu kadarını söylemekle yetinir: Hastabakıcılık, öteden beri kadınların görevi bilin-digi için, erkekler, Florence Nightingale'i overler. Ama kadınlar,duşünce ya da sanat alanında bir şeyler yapmaya kalkınca, Florence Nightingale'i oven erkekler, bu kadınlara karşı hemen cephe alırlar. Elizabeth Browning, kendini ilerici bir radikal saymasına karşın, ilımlı bir liberalden başka bir şey değildi aslında. Nevar ki, o tutucu çağda, onu sosyalistlikle, hatta komunistlikle suçlayanlar çıktı. Oysa Elizabeth Browning, bireyciliği her şeyden fazla önemsediginden, sosyalizmi kesinlikle yadsır. Sosyalistler arasında erdemli kişiler bulunmakla birlikte, savundukları sistemin insan özgürlüğünü ve bireylerin gelişmesini engelleyen dünyanın en zorba sistemi olduğunu; Charles Fourier gibilerin duşledigi sözde kusursuz düzende yaşamaktansa, çarların zorbalığına katlanmayı yeg tuttuğunu söyler mektuplarında.Gerçi Chesterton The Victorian Age in Literature'da, yaşadığı çagi anlamak açısından Elizabeth Browning'in siyasal şiirlerini çok önemli sayar ve bunların yeterince okunmamasından yakınir. Ama bu şiirlerin günümüzde okunması için bir neden yoktur bize kalırsa. Çünkü Elizabeth Browning, yaşadığı çağdaki buyuk ününe karşın, ancak iki şiir kitabı üzerinde durulmaya değer ikinci sınıf bir şairdir bizim gözümüzde. Bu kitaplardan biri, Sonnets from the Portuguese (Portekizceden Çevrilen Soneler) öteki de Aurora Leigh'dir. “Elizabeth Browning, Sonnets from the Portuguese’de eşi Robert Browning’e aşkını anlatır. Bu soneler dizisinin ilkinde, yaşamaktan tüm umudunu kesip, ölümü beklerken; ölüm değil, aşk çıkar karşısına:
“I was aware,
So weeping, how a mystic shape did move
Behind me, and drew me backward by the hair,
And a voice said in mastery while I strove,
“Guess now who holds thee?” “Death” I said, but there
The silver answer rang... “Not death but love.”
Farkına vardım
Böyle ağlarken, arkamdan gelen gizemli birinin
Beni saçlarımdan yakalayıp geri çektiğini.
Ben çırpınırken, egemen bir ses “bil bakalım” dedi,
“Seni tutan kim?” “Ölüm” dedim. Ama o sırada,
Gümüşten yanıt çınladı: “Ölüm değil, aşk.”
Şair, kendini böyle teslim alıp yaşama kavuşturan erkeği her zaman seveceğini bilir:”
"Go from me, yet I feel that I shall stand
Henceforward in thy shadow.”
Uzaklaş benden, ama biliyorum ki,
Senin gölgende kalacağım bundan böyle.
Gerçekten de, her açıdan Elizabeth Browning, Robert Browning'in koruyucu gölgesi altında kalmıştır her zaman. Üstelik, Louis Aragon “IIn'a pas d'amour heureux” (mutlu aşk yoktur) dediği halde, bu sonelerde anlatılan aşk, o çok ender mutlu aşklardan biridir.Elizabeth Browning, Sonnets from the Portuguese'in, bazı değişikliklerve eklemelerle Portekizce'den yapılmış gerçek çeviriler olduğunu söyleyip dururdu. Ama hiç kimse inanmazdı ona. Victoria Çağı'nda yaşayan saygıdeğer bir şair kadının, aşk tutkusunu böylesine açıkça, böylesine yalın birbiçimde dile getirmiş olmaktan çekindiği için, kendi yazdığı şiirlere birçeviri süsü verdiğini sanırlardı. Elizabeth Browning daha önce “Caterinato Camoens” (Caterina'dan Camoens'e) adlı bir şiir yazmıştı. (Camoens,XVI. yüzyılın ünlü Portekiz şairi, Caterina da ona âşık kadındı.) Eleştirmenler, bu şiirden ötürü Robert Browning'in eşine takılıp, ona “Portekizli"adını vermesini de hesaba katarlardı. Sonnets from the Portuguese 1850' deyayımlanmıştı. Bundan üç yıl önce de, ender bulunan eski kitaplar koleksiyonu yapan Thomas J. Wise adlı biri, bu soneleri bastırdı. Wise'ın yayım-ladığı çoğu kitaplar, kendi uydurduğu sahte metinler olduğu birçok kez kanıtlandığı için, bu metin de sahte sanıldı; sonelerin çeviri olduğuna gene hiç kimse inanmadı. Gelgelelim son zamanlarda Elizabeth Browning'in aşk şiirlerinin serbestçe yapılmış çeviriler olabileceğini düşünmeye başlayanlar var. Örneğin Eric Korn, Times Literary Supplement' in (Times'ınEdebiyat Eki) 7 Nisan 1988 tarihli sayısında, Portekizli bir kadının, manastira kapanıp rahibe olmadan önce bu şiirleri gerçekten yazdığını; o rahibenin annesinin de 1843'te kızının şiirlerini Lizbon'da yayımladığını ileri sürdü.Brontë kardeşler ve George Eliot gibi çağdaşı kadın romancılara özenen Elizabeth Browning, 1857'de Aurora Leigh adında, kendi deyişiyle bir“novel in verse" (şiir biçiminde roman) yazdı. Bundan önce, "romance"denen türde, yani geçmişte geçen romantik öyküler anlatan uzunca şiirler kaleme almıştı. Romanları örnek alan ve kendi yaşadığı çağda geçen Aurora Leigh ise, o sırada güncel olan birçok sorunu gerçekçi bir biçimdeele almak iddiasındaydı. Ne var ki, bu iddia boş çıktı. Elizabeth Browningbu öyküsünü düzyazıyla yazsaydı daha mı başarılı olurdu, bilemeyiz. Ama şunu kesinlikle biliyoruz ki, şimdi elimize geçen biçimiyle Aurora Leigh ne bir roman sayılabilir, ne de bir şiir.11.000 blank verse dizeden uzun olan dokuz bölümlü Aurora Leigh, dörtyüz küsur sayfalık bir roman uzunluğundadır ve Aurora Leigh’nin kendi ağzından bir özyaşam öyküsü olarak yazılmıştır. Yazar, üstünde yıllarca çalıştığı bu kitabı çok beğenir, yapıtlarının en olgunu sayar, yaşam ve sanat üzerine tüm düşüncelerini burada dile getirdiğini söylerdi.
1873 e kadar yani on altı yıl içinde Aurora Leigh’nin on üç baskısı çıktığına göre, çağdaşlarının birçoğu da, daha sonraları hiç tutulmayan bu şiir biçiminde romanı beğenmişlerdi. Gelgelelim, o sıralarda da Aurora Leigh'ye karşı olumsuz bir tutum alanlar vardı.
Ömer Hayyam'ın ünlü çevirmeni EdwardFitzgerald bunlardan biriydi. 1861'de Elizabeth Browning ölünce, Fitzge-rald bir mektubunda şöyle yazmıştı:
“Mrs. Browning's death is rather a relief to me, I must say: No more Aurora Leighs, thank God! A woman of real genius, I know; but what isthe upshot of it all? She and her sex had better mind the kitchen and the children.”
Şunu söylemeliyim ki, Mrs. Browning'in ölümü beni bir hayli rahatlattı:Artık Aurora Leigh 'ler yazılmayacak Tanrıya şükürler olsun! Biliyorum,gerçekten dâhi bir kadın; ama önünde sonunda ne oluyor ki? O'nun ve öteki kadınların, mutfağa ve çocuklara bakmaları daha iyi olur.
Robert Browning, bu adamın kadın düşmanlığını gösteren, yarı şaka söylediği bu biçimsiz sözleri, Fitzgerald'ın ölümünden yıllar sonra duymuş ve haklı olarak büyük bir öfkeye kapılmıştı. Ancak, Fitzgerald'ın “macho"tipini ve budalaca önyargılarını hiç paylaşmayan çağımızın edebiyat tarihçileri ve eleştirmenleri de Aurora Leigh’yi tutmazlar. Bunların arasında ancak Virginia Woolf, The Common Reader'ın ikinci cildinde Aurora Leigh’yi över:
"With all its imperfections a book that still lives and breathes and hasits being... We laugh, we protest, we complain... it is absurd, it is impos-sible... But nevertheless we read to the end enthralled."
Bütün kusurlarına karşın, hâlâ canlı kalan, soluk alıp veren, varlığı olanbir kitap... Güleriz, protesto ederiz; saçma diye, olamaz diye yakınırız...Ama gene de büyülenir, sonuna dek okuruz.Bu büyük romancıya göre, aslında Elizabeth Browning'in bir portresi olan ve kişiliği çok iyi çizilen Aurora Leigh, özgürlüğe ve bilgiye susamış;toplumsal sorunları derinliğine irdeleyen, kadın haklarını savunan “çağının gerçek bir kızıdır” (“true daughter of her age").Biraz aşırıya kaçan bu övgülerin nedeni Virginia Woolf'un feminizmidir belki. Çünkü Aurora, kadın haklarını gerçekten canla başla savunur. Kitabin ikinci kısmında, akrabası Romney Leigh’nin evlilik önerisini reddederken, âşık olduğu bu erkeği, kadınlara birer birey olarak değil, sadece erkeklere hizmet eden yaratıklar olarak görmekle suçlar; şimdi kendisini"eş olarak hizmetine almak” (“to take me into service as wife") istediğini söyler:
İNGİLİZ EDEBİYAT TARİHİ
MINA URGAN