Basitçe söylemek gerekirse, itibari para birimi, kıymetini fizyolojik bir mal yada maldan ziyade ihraç eden hükümetten alan yasal para birimidir. İtibari paranın kıymetini belirleyen hükümetin gücü, bu tür paranın anahtarıdır. Dünyanın dört bir tarafındaki bir çok ülke, mal ve hizmet satın almak, yatırım yapmak ve tutum etmek için fiat para birimi sistemini kullanıyor. Fiat para birimi, yasal ihalenin kıymetini belirlemede altın standardı ve öteki emtia tabanlı sistemlerin yerini aldı.
Değişik bir tarif meydana getirecek olursak; fiat parası, altın yada gümüş şeklinde fizyolojik bir emtia tarafınca değil, onu çıkaran hükümet tarafınca desteklenen, devlet tarafınca verilen para birimidir. İtibari paranın kıymeti, meta parada olduğu şeklinde onu destekleyen bir emtianın değerinden ziyade, arz ve talep arasındaki ilişkiden ve çıkaran hükümetin istikrarından doğar. Çağdaş kağıt para birimlerinin bir çok, ABD doları, euro ve öteki büyük küresel para birimleri dahil olmak suretiyle fiat para birimleridir.
Fiat Para İle İlgili Temel Noktalar
- Fiat parası, altın şeklinde bir emtia tarafınca desteklenmeyen devlet tarafınca verilen bir para birimidir.
- Fiat parası, merkez bankalarına iktisat üstünde daha çok denetim sağlar şundan dolayı ne kadar para basılacağını devlet denetim edebilir.
- ABD doları şeklinde bir çok çağdaş kağıt para birimi itibari para birimleridir.
- İtibari paranın bir tehlikesi, hükümetlerin fazlaca fazla para basması ve bunun da hiper enflasyona niçin olmasıdır.
Fiat Paranın Yükselişi
Fiat para birimi yüzyıllar ilkin Çin’de ortaya çıktı. Siçuan eyaleti 11. yüzyılda kağıt para basmaya başladı. İlk başta ipek, altın yada gümüş ile değiştirilebiliyordu. Sadece sonunda, Kubilay Han iktidara geldi ve 13. yüzyılda bir fiat para birimi sistemi kurdu. Tarihçiler, bu paranın Moğol İmparatorluğu’nun çöküşünde etkili bulunduğunu ve düşüşünün temelinde aşırı harcama ve hiper enflasyon bulunduğunu iddia ediyorlar.
Fiat parası, 17. yüzyılda Avrupa’da İspanya, İsveç ve Hollanda tarafınca da kullanıldı. Sistem İsveç’te bir başarısızlıktı ve hükümet sonunda gümüş standardı için onu terk etti.
20. yüzyılda ABD, emtia bazlı para birimini birazcık sınırı olan bir halde kullanmaya geri döndü. 1933’te hükümet, kağıt parayı altınla takas etme uygulamasına son verdi. 1972’de, Başkan Nixon yönetiminde, ABD altın standardını tamamen terk etti, internasyonal ölçekte sonunu tamamlayarak fiat para sistemine geçti. Bu, dünya genelinde fiat para biriminin kullanılmasına yol açtı.
Fiat Para Iyi mi Çalışır?
İtibari paranın bir kıymeti vardır bunun sebebi; bir işlemdeki iki tarafın paranın kıymeti üstünde anlaşmasıdır. Buna bağlı olarak hükümet bu kıymeti korur. Tarihsel olarak, hükümetler altın yada gümüş şeklinde kıymetli bir fizyolojik emtiadan madeni para basarlar yada belirli bir miktar fizyolojik meta için kullanılabilecek kağıt para basarlardı. Fiat parası dönüştürülemez ve itfa edilemez. “Fiat” kelimesi Latince’den gelir ve çoğu zaman “yapılacak” yada “yapmasına izin ver” olarak çevrilir.
İtibari para, ulusal altın yada gümüş stoğu şeklinde fizyolojik rezervlerle bağlantılı olmadığından, enflasyon sebebiyle kıymet yitirme ve hatta hiper enflasyon durumunda değersiz olma riski taşır. İnsanlar bir ulusun para birimine olan inancını kaybederse, paranın artık kıymeti kalmayacaktır. Fiat Para, altın destekli para biriminden farklıdır. Mesela; mücevher ve dekorasyonda altın talebinin yanı sıra elektronik cihazların, bilgisayarların ve havacılık araçlarının imalatından dolayı gerçek bir değere haizdir.
Hususi Hususlar
ABD doları, hususi ve kamu borçları için kabul edilen hem Fiat para hem de yasal teklif olarak kabul edilir. Yasal teklif, temelde bir hükümetin yasal bulunduğunu beyan etmiş olduğu herhangi bir para birimidir. Birçok hükümet bir fiat para birimi çıkarır, arkasından bunu borç geri ödemesi için standart olarak belirleyerek yasal para teklifi yapar.
ABD tarihinin başlarında, ülkenin para birimi altınla (ve bazı durumlarda gümüşle) destekleniyordu. Federal hükümet, 1933 Acil Bankacılık Yasası’nın kabulü ile vatandaşların devlet altını için para bozdurmasına izin vermeyi bıraktı. ABD para birimini federal altınla destekleyen altın standardı, 1971’de ABD’nin yabancı hükümetlere ABD para birimi karşılığında altın ihraç etmeyi bırakmasıyla tamamen sonlanmış oldu.
Fiat Paranın Avantaj ve Dezavantajları
1. Avantajları
Fiat parası, bir ülkenin ekonomisinin kendi parasal biriminin gereksinim duyduğu rolleri (kıymeti depolamak, sayısal bir hesap sağlamak ve değişimi kolaylaştırmak) yerine getirebiliyorsa, iyi bir para birimi olarak hizmet eder.
Fiat para birimleri 20. yüzyılda kısmen hükümetler ve merkez bankalarının ekonomilerini iş döngüsünün naturel patlamalarının ve çöküşlerinin en fena etkilerinden izole etmeye çalışmış oldukları için ehemmiyet kazanmıştır. İtibari para, altın şeklinde kıt yada durağan(durgun) bir kaynak olmadığından, merkez bankaları arzı üstünde fazlaca daha çok kontrole haizdir. Bu da onlara kredi arzı, likidite, faiz oranları ve para hızı şeklinde ekonomik değişkenleri yönetme gücü verir. Mesela, ABD Merkez Bankası, işsizliği ve enflasyonu düşük tutmak için ikili yetkiye haizdir.
2. Dezavantajları
Bununla beraber, 2007’deki mortgage krizi ve arkasından gelen mali çöküş, merkez bankalarının para arzını düzenleyerek bunalımları yada ciddi resesyonları mecburi olarak önleyebilecekleri inancını yumuşattı. Mesela, altına bağlı bir para birimi, sınırı olan altın arzı sebebiyle çoğu zaman fiat paradan daha istikrarlıdır. Sınırsız tedariki sebebiyle fiat parayla baloncuklar oluşturmak için daha çok fırsat var.
Fiat Para Birimi ve Kripto Para Birimi
Fiat para birimi ve kripto para birimi, her ikisi de fizyolojik bir emtia tarafınca desteklenmediği için birazcık ortak bir zemine sahiptirler. Sadece benzerlikler burada bitiyor. İtibari para hükümetler ve merkez bankaları tarafınca denetim edilirken, kripto para birimleri, büyük seviyede Blockchain adında olan dağıtılmış bir dijital defterden dolayı, esasen merkezsizleştirilmiştir .
Bu iki para birimi sistemi arasındaki bir öteki mühim fark, bu para türlerinin her birinin iyi mi üretildiğidir. Bir çok kripto para birimi şeklinde, Bitcoin de dahil olmak suretiyle, kontrollü ve sınırı olan bir arza haizdir. Aksine, bankalar, bir ulusun ekonomik gereksinimleri hakkında yargılarına nazaran, sıfırdan fiat para yaratabilirler.
Dijital bir para biçimi olarak, kripto para birimlerinin fizyolojik karşılığı yoktur ve sınırsızdır, bu da onları dünya çapındaki işlemler için daha azca kısıtlayıcı hale getirir. Dahası, işlemler geri alınamaz ve kripto para birimlerinin doğası, fiat sistemine kıyasla izlemeyi mühim seviyede zorlaştırır.
Dikkate kıymet öteki bir nokta ise, kripto para birimi piyasası fazlaca daha ufak ve bundan dolayı geleneksel piyasalardan fazlaca daha değişkendir. Muhtemelen bu, kripto para birimlerinin hemen hemen evrensel olarak kabul edilmemesinin sebeplerinden biridir. Sadece kripto ekonomisi büyüdükçe ve olgunlaştıkça, oynaklık muhtemelen azalacaktır.
Fiat Para Örneği
Afrika ülkesi Zimbabwe, 2000’lerin başındaki en fena durum senaristliğinin bir örneğini sağlamış oldu. Ciddi ekonomik sorunlara cevap olarak, ülkenin merkez bankası şaşırtıcı bir hızla para basmaya başladı. Bu, 2008’de yüzde 230 ila 500 milyar içinde değişen hiperenflasyon ile sonuçlandı. Fiyatlar hızla terfi etti ve tüketiciler, yalnız temel besin maddeleri satın almak için çantalar dolusu para taşımak mecburiyetinde bırakıldı. Krizin zirvesinde, 100 trilyon Zimbabwe doları ABD para birimi cinsinden ortalama 40 sent değerindeydi.