Herman Melville tarafından yazılan Katip Bartleby adlı bu kitabı web sayfamız aracılığı ile PDF ve EPUB formatlarında indirip bilgisayarınızdan, akıllı cep telefonunuzdan ve tablet PC’nizden hemen çalıştırıp okumaya başlayabilirsiniz. “Yapmamayı tercih ederim.”
On dokuzuncu yüzyıl ortalarında, Wall Street’teki bir hukuk bürosunda çalışan az rastlanır kişilikteki bir kâtibin ağzından çıkan ve onun hayat felsefesini dile getiren bu ünlü cümle, o günden beri tekrarlanıp duruyor.
Kâtip Bartleby, kendisine verilen görevleri yapmamayı tercih ettiğini söyleyerek çalışmanın sınırlarını pasif direnişle çizen bir öncü. İşini son derece kusursuz yapsa da günün birinde ‘çalışmamayı tercih eden’ Bartleby, hukuk bürosunun sahibi avukatın ağzından anlatılıyor. Kâtibinin inadıyla başa çıkamayan avukat, kapitalizmin kalesinde, devasa binaların duvarlarına bakan masasında, sadece çalışmayı değil yaşamayı da durduran, hiçbir işe yaramayan bu adamdan kurtulmak ister, sonunda akıl ve mantık dışı bir çözüme yönelir. Bartleby’nin hikâyesi, bireyin toplum kurallarına karşı tavrını yansıttığı kadar özgür irade ve determinizm konularına da bir pencere açıyor. Kendini dünyadan soyutlayan, özgürlüğünden taviz vermeyen Bartleby canının istemediği hiçbir şeyi yapmazken kâtibinin çalışmaması karşısında ona hem acıyan hem de öfkelenen avukatın bu direnişe gerekli tepkiyi göstermemesi şaşırtıcı ve düşündürücü. Kafka’dan Albert Camus’ye kadar önemli yazarlara esin kaynağı olan Kâtip Bartleby, absürd edebiyatın öncülerinden ve Amerikan edebiyatının kült yapıtlarından. “Bartleby, paravanın arkasında oturduğu yerden son derece yumuşak, ama kararlı bir sesle, ‘Yapmamayı tercih ederim,’ dediğinde yaşadığım şaşkınlığı, yo, dehşeti bir düşünün.”
Bunu kabullenecek miyim? Bütün bu olup bitenlerden çıkan sonuç şuydu: Bartleby adında solgun yüzlü genç bir yazıcının orada bir masası olduğu; benim için forma başına (yüz kelime) alışılmış ücret olan dört sent karşılığında yazı yazdığı; ancak, kendisi tarafından yapılan işin doğrulamasını yapmaktan sürekli bağışık tutulduğu ve bu işin, ücretsiz olarak, şüphesiz ondan daha keskin zekalı olan Hindi ve Kıskaç’a devredildiği; dahası, kendisinin hiçbir biçimde, asla, ufak tefek işler için dışarıya gönderilemeyeceğinin Bartleby tarafından belirtildiği; ve hatta bunun için kendisine yalvarılsa bile bunu ‘yapmamayı yeğleyeceği’ – bir başka deyişle, yapmayı açıkça reddedeceğinin herkesçe anlaşılmış olduğu, kısa sürede büromun sabit bir gerçeği haline gelmişti.
Onun hiç konuşmadığını, yalnızca yanıtladığını; çalışma aralarında kendine epey vakti kaldığı halde, onu hiç okurken görmediğimi – evet, hatta gazete bile okumadığını; paravanın ardındaki donuk pencerenin önünde dikilip uzun süre o ölgün duvara baktığını; hiçbir zaman bir yemekhaneye, ya da lokantaya gittiğini anımsamadığımı, öte yandan, solgun yüzünün asla Hindi gibi bira veya diğer insanlar gibi çay, hatta kahve bile içmediğini açıkça belirttiğini; asla özellikle gittiği bir yer olmadığını, gitmiş olsa bunu öğrenebileceğimi; şu an için dışarı çıkmış olsa bile asla yürüyüşe çıkmadığını; kim olduğunu veya nereden geldiğini veya akrabaları olup olmadığını anlatmaya yanaşmadığını; çok zayıf ve solgun olmasına karşın asla sağlığından yakınmadığını anımsadım.