Uluslararası göçün süreçlerinin ve boyutlarının daha iyi anlaşılmasını sağlayan çeşitli göç kuramları vardır. Uluslararası göçü açıklamaya yönelik olan bu kuramlara aşağıda yer verilmiştir.
1.5.1. Neo - Klasik Göç Kuramı
Bu kuram, Arthur Lewis ve Michael Todaro gibi sosyal bilimciler tarafından göçe uygulanan bir kuramdır. Geliştirilen en eski göç kuramı olarak bilinmektedir.
Neo-klasik iktisat teorisinden esinlenilmiştir. Mikro ve makro yaklaşıma dayanmaktadır. Makro açıdan sermaye ve emeğin eşit bir şekilde dağıtılmaması göçün sebebidir. Bu sebeple bireyler ekonomik faktörlerin en avantajlı olduğu bölgelere doğru göç eder. Bölgelerarasında ücret farklarının azalması emek göçünün sona ermesine yol açar. Mikro açıdan ise bireylerin ülkeler arasındaki farklılıklara göç ederek tepki göstermesinin sebeplerini inceler. Göç, bireylerin kendi yaşam standartlarını yükseltmek amacıyla aldıkları karar sonucunda meydana gelir.
(Tokatlı, 2011: 37).
Neo - Klasik kuram özetle işgücü göçünün bölgeler arası ücret farklılığından kaynaklandığını ortaya koymaktadır. Farklı bölgelerdeki ücret farklılığının sebebi olarak da işgücü arzı ve işgücü talebinin bölgeler arasında farklılık göstermesinden kaynaklandığını ileri sürmektedir. Bu kurama göre bireyler fayda ve maliyet hesabını yapabilmekte ve rasyonel hareket edebilmektedir. Ayrıca sermayenin bol ve işgücünün kıt olduğu ülkelerde denge ücret düzeyi daha yüksek olurken işgücü arzının yüksek olduğu ülkelerde ise ücretler daha düşük düzeylerde dengeye gelmektedir. Bunun sonucunda işgücü göçü düşük ücretli ülkelerden yüksek ücretli ülkelere kayacaktır. Ülkeler arasında ücret farklılığı ortadan kalktığında ülkeler birbirine daha çok bağımlı hale gelir. Bu durumda işgücü dolaşımında azalma meydana gelir. (Nasırova, 2016 :9).
1.5.2. İtme -Çekme Kuramı
İtme-Çekme kuramı Everett Lee'nin ''A Theory of Migration'' adlı makalesinde formüle edilmiştir. Bu kuram, olumsuz şartların mevcut olduğu
39
bölgelerdeki itici güçlerden kaynaklanan itmenin ve bireyleri olumlu şartlar taşıyan bir bölgeye çeken çekici faktörlerin ne olduğunu tespit etmektedir. Bireylerin yaşadığı ve göç etmeyi planladıkları bölgelerdeki çekici ve itici faktörler, göç alan ve göç veren bölgeler için ayrı ayrı incelenir. Bu kurama göre, bu faktörler kişisel ve göreceli olduğu için avantaj ve dezavantajları değerlendirilirken demografik faktörlerin göz önüne alınması gerekir. (Gözüm, 2017: 12).
İtme çekme faktörleri bir hayli karmaşıktır ve sosyal gerçeklere göre değişiklik göstermektedir. Lee'ye göre itici ve çekici faktörler insanların göç kararları üzerinde önemli etkilere sebep olmaktadır. Bunun haricinde başka faktörlerinde devreye girmesi, süreci daha karmaşık bir hale getirecektir. Ayrıca Lee çalışmasında bireysel farklılıklara ve bireyin kontrolü dışındaki engellere de yer vermiştir. Göç edilen yerin uzaklığını da bir engel olarak göstermiştir. Göç eden bireylerin bu engelleri bilerek göç etme kararı aldıklarını belirtmiştir. Bireylerin itici faktörlere verdikleri tepkilerin farklı olduğu görüşü ise Mc Donald'ın bu kurama bir katkısıdır.
(Gözüm, 2017: 13).
1.5.3. Yeni Göç Ekonomisi Kuramı
Bu kurama göre göç kararı bireysel olarak değil aile bireyleri tarafından verilmektedir. Aile bireylerinin bir kısmı kendi yaşadıkları ülkede ekonomik faaliyetlerine devam ederken diğer kısmı başka ülkelerdeki daha iyi iş imkanı ve daha iyi bir ücret için göç etmektedir. Hane halkının geliri üzerindeki çeşitli riskler gelişmiş ülkelerdeki çeşitli politikalarla en aza indirilebilirken gelişmekte olan ülkelerde kurumsal mekanizmalar, bu riski yönetebilmek için kısıtlıdır. Bazı ülkelerde bu mekanizmalar çok kısıtlı bazı ülkelerde ise hiç yoktur.
Yeni göç ekonomisi kuramına göre göç araştırmasının en önemli birimi aileler ve diğer üretim-tüketim birimleridir. Ücret farklılıkları, uluslararası göç için önemli bir sebep olarak görülmez. Risklerin dağıtılması, göç için hane halkı tarafından daha önemli bir gerekçe olarak görülür. Uluslararası göç hareketliliği ülkelerarasında ücret farklılıklarının giderilmesiyle son bulmaz. Göç veren ülkelerde işgücü piyasası dışındaki piyasaların da etkin olarak çalışmaması, göçün devam etmesi için bir nedendir. Hükümetler sadece emek piyasasını etkileyen politikalar ile
40
göçü kontrol edemez. Aynı zamanda diğer piyasaları etkileyen politikalar ile bunu yapabilir. (Kara, 2008: 20-21).
1.5.4. Dünya Sistemleri (Merkez - Çevre) Kuramı
Bu kuram, küresel düzeydeki faktörleri ön plana çıkarmakta ve göçün ekonomik küreselleşmenin bir sonucu olduğu üzerinde durulmaktadır. Ekonomik faktörlerin yanında kültürel faktörlerin de önemli olduğu belirtilmektedir. Kültürel küreselleşme, insanların ekonomik açıdan oluşan dengesizlikleri fark etmesine sebep olmaktadır. Oluşan bu algı bireyin göç etmesine neden olmaktadır. Immanuel Wallerstein'ın ''The Modern World System'' adlı çalışmasında dünya; merkez, çevre ve yarı çevre olarak üç tip bölgeye ayrılır. Merkez ülkeler askeri güçleri kuvvetli olan, başka bir devlete bağlı olmayan ve çevre ülkelerin emek ve hammadde kaynaklarını sömüren kapitalist ve baskın ülkelerdir. Bu ülkelerde yüksek beceri ve sermaye yoğun üretim önemli bir özelliktir. Bu ülkelerin ekonomik olarak güçlü olması, hammadde için daha düşük fiyat ödeme ve ucuz emeği sömürme fırsatını tanımaktadır. ABD, İngiltere, Fransa ve Hollanda gibi ülkeler merkez ülkelere örnek olarak verilebilir. (Ogunleye, 2016: 30).
Çevre ülkeler, diğer devletler tarafından kontrol edilen ve güçlü bir hükümet eksikliği olan ülkelerdir. Merkez ülkelere hammadde ihraç eden bu ülkelerde sanayi gelişmemiştir. Bu ülkeler merkez ülkelere bağımlı haldedir; bu ülkelerde düşük beceri, ucuz emek ve emek yoğun üretim vardır. Çevre ülkeler üçüncü dünya ülkeleri olarak isimlendirilmiştir. Cape Verde çevre ülkeye bir örnektir. Yarı çevre ülkeler ise merkez ülke ve çevre ülkelerin özelliklerini taşımaktadır. Bu ülkeler merkez ülke tarafından sömürülmekte iken çevre ülkeleri ise sömürmektedirler. Yarı çevre ülkeye örnek olarak Hindistan gösterilebilir. Bu kuram, küresel eşitsizliğin toplumsal yapısını ortaya koymaktadır. (Ogunleye, 2016: 31).
1.5.5. İkili İşgücü Piyasası Kuramı
Bu kuram, Michael Piore'nin ''Birds of Passage'' adlı kitabında ortaya atılmıştır. Bu kurama göre gelişmiş ülkelerin ekonomik yapısı, sermaye yoğun birincil sektör ve emek yoğun ikincil sektörden meydana gelmektedir. Yüksek vasıflı işçilerin istikrarlı olarak istihdam edilmesi, yüksek ücret ve sosyal güvence birincil
41
sektörde mevcuttur. İkincil sektörde ise diğerine kıyasla daha düşük ücret ve istidamın devamı konusunda istikrarsızlık söz konusudur. Bireylerin çoğu ikincil sektördeki işlerden uzak durmaktadır. Çünkü bu iş piyasası uzun vadeli kariyer fırsatı sağlamamaktadır. Göçmenler göçü geçici bir süreç olarak gördükleri için bu tür işleri daha kolay tercih edebilmektedir. Gelişmiş ülkelerin ikincil sektördeki ücret düzeyi göç eden bireylerin kendi ülkelerindeki ikincil sektördeki ücret düzeyinden daha yüksektir. Gelişmiş ülkeler ikincil sektördeki işleri tercih ettikleri için göçmen işçilere ihtiyaç duymaktadır. (Nasırova, 2016: 11).
1.5.6. Kesişen Fırsatlar Kuramı
Samuel Stouffer ''Kesişen fırsatlar'' adlı çalışmasında göçü mesafe sorunu olarak ele almıştır. Bu kurama göre hareketlilik ve mesafe arasında bir ilişkiye ihtiyaç olmadığı savunulmaktadır. Belirli bir mesafeden göç eden bireylerin sayısı göç ettikleri yerdeki fırsatların sayısıyla doğru orantılı iken kesişen fırsatların sayısıyla ise ters orantılıdır. Bir bölgedeki fırsatlar ne kadar fazlaysa oraya göç eden birey sayısı da o kadar fazla olacaktır. Mesafe ve hareket arasındaki bu orantı değişmez bir ilişki değildir. Bir yerdeki fırsatların dağıtımı ekonomik, sosyal, politik, coğrafi ve tarihsel faktörler gibi birçok değişkenden etkilenmekte ve durumdan duruma göre farklılık göstermektedir. (Özyakışır, 2012 :43).
1.5.7. İlişkiler Ağı (Network) Kuramı
İlişkiler ağı, göçmenlerin ana vatanlarından ayrıldıktan sonra geride kalan akrabaları ve arkadaşlarıyla olan karşılıklı ilişkilerini kapsamaktadır. Ağ sistemi sayesinde göç akımlarının işleyişi sağlanmakta, göçün riski ve maliyetleri azaltılmaktadır. Bu akımların çoğalması göçmenlerin göç edilebileceği ülkeler için alternatif oluşturmaktadır. Czarina Wilpert bu kuramı öncü göçmenlerin ana vatanları ve göç ettikleri ülkeyi birbirine bağlayan alt yapı sistemini oluşturduktan sonra ana vatanlarındaki diğer bireylerin göç etmelerini sağlayan sistem olarak ifade etmiştir. Sonradan bu sisteme dahil olanlar, eski göçmenlerin tecrübelerinden faydalanarak ağa hareket kazandırır. İlişkiler ağı gerektiği zaman göçle ilgili sorunların çözülebilmesi ve diğer konularla ilgili yardım sağlanması için başvurulabilecek sosyal bir sermayedir. (Çayan, 2018: 30).
42
Sosyal ağlar uluslararası göç hareketlerine ivme kazandırmaktadır. Bir birey bir ülkeye göç ettiği zaman o ülkede yardım alacağı bir ağ sistemi yoksa yüksek maliyetlere katlanmak zorunda kalacaktır. Göçmen ağları göç eden bireylere konaklama, istihdam edilme ve yasal işlerin halledilmesi gibi konular hakkında yardımcı olmaktadır. Ayrıca göçmenlerin göç sürecini güvenli bir şekilde atlatmalarını sağlamaktadır. Göç akımlarının başlayıp devam etmesinde bilgi ve sosyal sermaye önemli bir yere sahiptir. İlk göçmenler bu sistemle göç ettikleri ülkede ekonomik ve sosyal alt yapılarını geliştirdikten sonra geride kalan aile fertlerinin getirilmesi ve birleştirilmesi için çalışır. Daha sonra bu ağlar giderek genişleyerek farklı alanlara kaymaktadır. Bunun sonucunda ilişkiler ağı daha kapsamlı ve karmaşık bir yapıya dönüşmektedir. (Çayan, 2018: 31).
Sosyal ağların pozitif etkileri dışında negatif etkileri de söz konusu olabilir.
Göçmenler içe kapalı bir toplum olarak yaşardıklarında göç ettikleri ülkedeki yaşantıya uyum sağlamaları zorlaşacaktır. Göçmenler, tüm ihtiyaçlarını ilişkiler ağı sayesinde sağlayacaktır. Bunun sonucunda kendi içine kapanan bir toplum olacak ve göç ettikleri ülkedeki vatandaşlarla iletişim kurmaktan kaçınacaklardır. (Yalçın, 2004: 53-54).
1.5.8. Göç Sistemleri Kuramı
Göç sistemleri kuramı Akin Mabogunje tarafından geliştirilmiştir. Bu kurama göre göç sistemi; insan, mal ve hizmet ve bilgi akımlarının karşılıklı bağlandığı yerler kümesi olarak açıklanmaktadır. Bu teoride bilgi akımı ve geri bildirim mekanizması üzerinde durulmuştur. Geri bildirim mekanizması yoluyla göçmenlerin gidiş ve kabul ediliş süreçleri ile ilgili bilgilerin göç veren ülkeye geri dönüşünü kapsamaktadır. Bu bilgiler sayesinde göçmenler daha uzak ülkeye gitme konusunda cesaret kazanacaktır. Göç sistemi, merkez olan birkaç ülkeden oluşan bir bölge ile yüksek sayıda göçmen yollayan birkaç ülkeden meydana gelmektedir. Bu kurama göre coğrafi yakınlık önemli değildir. Önemli olan siyasal ve ekonomik ilişkiler olarak görülmektedir. Bu sebeple uzaklık göçe engel olarak görülmemektedir.
Ülkeler tek bir göç sistemine dahil olmayabilir. Bu durum daha çok göç veren ülke için geçerlidir. Göç sistemleri istikrarlı bir yapıya sahip değildir. Bu sebeple ülkeler
43
siyasi, ekonomik ve sosyal nedenlerden dolayı sistemden çıkabilmektedir.
(Kandemir, 2010: 21).