Why Men Rebel’i Canlandırmak: 40 Yıldan Sonra Argümanları Ne Kadar Geçerli?
Why Men Rebel, Batı dünyasındaki gözlemcilerin özellikle Afrika ve Güneydoğu Asya’daki postkolonyal devletlerde politik şiddet ve ABD’de ırk ayrımcılığına ve Vietnam’a askeri müdahaleye karşı kitlesel protesto hareketleri hakkında derin endişe duydukları 1960’lı yılların sonlarında yazıldı. İlk kez 1970 yılında Princeton University Press tarafından yayınlandı ve Amerikan Siyaset Bilimi Derneği Woodrow Wilson Ödülü’nü 1970 yılında siyaset bilimi ve uluslararası ilişkiler alanında en iyi kitap olarak kazandı. Birkaç yıl içinde Almanca, İspanyolca ve Tayca’ya çevrildi. Yirmi birinci yüzyılın ilk on yılında, Arapça ve Rusça baskıların ortaya çıkmasına neden olan yeni bir entelektüel ilgi telaşı çekti. 2011 yılında Paradigm Publishers 40. yıl dönümü baskısını yayınladı ve bana Why Men Rebel argümanlarına geriye dönük bakma şansı verdi. Bu makale yeni basımla tanışmamdan uyarlandı. [1]
Geriye baktığımızda soru, argümanlarının toplumlarda daha yeni protesto ve isyan dalgalarını anlamamıza ne kadar iyi yardımcı olduğudur. Why Men Rebel’a dönüşen tezimi yazdığımda 20’li yaşlarımdaydım. Çok fazla hırs ve çok az özeleştiriyle, siyasi protesto ve isyan için okuyucuların sadece 1960’ların şiddetli çatışmalarını değil, diğer birçok konuyu da anlamalarına yardımcı olabilecek genel bir açıklama sunmanın mümkün olduğunu düşündüm. [2] O zaman ikna oldum ve şimdi daha barışçıl ve güvenli toplumlar inşa etmek için, kötü hükümetlere ve popüler olmayan politikalara karşı çıkan erkeklerin ve kadınların zihinlerini analiz ederek başlamamız gerektiğine ikna oldum. Fakat aynı şekilde içinde yaşadıkları toplumları, inançlarını ve kültürel geleneklerini ve karşı oldukları hükümetleri de bilmeliyiz.
Why Men Rebel modelinin temel argümanı, genel olarak protesto ve isyanı anlamak ve belirli durumlarda üç genel faktörü analiz etmemizdir. Birincisi, kaynaklarının analizi ile birlikte popüler hoşnutsuzluk (göreceli yoksunluk). İkincisi, insanların siyasi eylemin haklılığı ve faydası hakkındaki gerekçeleri veya inançlarıdır. Üçüncüsü, hoşnutsuz insanların hareket etme kapasiteleri- yani örgütlenme biçimleri – ve hükümetin öfkelerini baskılama veya kanalize etme kapasiteleri arasındaki denge. 21. yüzyılın başlarında insanlar neredeyse her yerde uluslararası terörizm, Afrika ve İslam dünyasında istikrarsızlık, ülkeler içinde ve arasında artan eşitsizlik ve siyasi çatışmanın soykırımcı katliamlara yol açacağı riskleri konusunda endişe duyuyorlardı. 1970’den gelen analitik bir çerçeve bu konulardaki çağdaş çatışmaları anlamamıza yardımcı oluyor mu? [4]
Argüman güçlü teorik eleştiriler başlattı. Charles Tilly, Theda Skocpol ve Sidney Tarrow gibi tanınmış akademisyenler açıklamalara sosyal ve politik yapıları (Skocpol), siyasi seferberliği (Tilly) ve kitle toplumsal hareketlerini (Tarrow) inceleyerek başlamamız gerektiğini savundu. [5] Mark Irving Lichbach, öfke-şikayet-isyan dizisinin rasyonel bir seçim çerçevesi içinde açıklanabileceğini gösterdi. [6] Kırk yıllık araştırma ve düşünme ışığında, Why Men Rebel modelinin çekirdeğinin geçerli olduğunu, ancak eksik olduğunu düşünüyorum.
İlk olarak, tüm farklı kimlikleri, arzuları ve inançları olan insanların çatışma analizlerimizin merkezinde olması gerektiğini düşünmeye devam ediyorum. Bu, bireylerin sosyal yapılarının, inançlarının ve seferberlik ve siyasi eylem olasılıklarının etkilerini incelemek için prizma olması gerektiği anlamına gelir. “Göreceli yoksunluk” bunu yapmak için en iyi kavram mı? Daha sonraki yazılarımda, insanları politik eyleme motive eden zihinsel durumun özünü yakalamak için şikayet ve adaletsizlik duygusu kelimelerini kullandım. Hangi ifade kullanılırsa kullanılsın, herhangi bir analizin temel ilk adımı insanların şikayetlerinin ne olduğunu ve nereden geldiklerini anlamaktır.
Bu beni ikinci noktama getiriyor, yani şikayetleri anlamak için önce insanların toplumda nerede durduklarını ve hangi mal ve kötülükleri yaşadıklarını incelememiz gerekiyor. Büyük ekonomik ve sosyal yapılara “açıklama” olarak işaret etmek yeterli değildir. İnsanların kendilerini buldukları durumları nasıl yorumladıklarını anlamamız gerekir. Örneğin, küreselleşmenin etkilerine karşı son protestocular, esas olarak ileri sanayi toplumlarında nesnel olarak küreselleşmeden yararlanan genç insanlardır. Neden küresel Güney’in fakirleri bunu yapmıyor? İslam dünyasındaki bazı genç erkekler, El Kaide ve bağlı kuruluşları gibi, İslami cihad doktrinine başvurarak siyasi şiddeti haklı gösteren militan hareketlere ilgi duyuyor; alternatif olarak kentlerde, Körfez ülkelerinde, Avrupa ve Kuzey Amerika’da modern dünyada fırsatlar arıyorlar. Neden siyasi itirazlara ve fırsatlara bu kadar farklı tepkiler veriyorlar?
Why Men Rebel modelinin sınırlamalarından birisi, insanların adalet ve iyi yaşam hakkındaki inançlarının nereden geldiğini yeterince ayrıntılı olarak tartışmamasıdır. Bu benim üçüncü noktam. İnançları anlamak için, yerli haklar veya devrimci doktrinler için sözcülerin güdüsü gibi ideolojilerin soyut içeriğini analiz etmek yeterli, hatta önemli olmayabilir. Grup kimliği daha önemlidir: İnsanların klanları, etnik, dini ve siyasi kimlikleri nelerdir? Hangi insanlarla kendilerini iyi hissediyorlar, hangi sosyal etkileşim ve iletişim ağları onları birbirine bağlıyor? Kimlik siyaseti, insanların referans grubunu, kolektif adaletsizlik duygusunu ve siyasi eyleme itiraz etmeye yatkınlıklarını anlamada merkezi bir öneme sahiptir. Bu yaklaşım, Why Men Rebel’in “Önce insanları anlayın” ilkesinden vazgeçmez. Ancak, bireyciliğe, grup bağlamına ve kimliğine vurgu yapmasına rağmen, Batı dahil olmak üzere dünyanın birçok yerinde insanların umutlarını ve şikayetlerini şekillendirdiğinin farkındadır. [7]
Dördüncü noktam grup seferberliği ile ilgili. Siyasi protesto ve isyanın nedenlerinin ampirik analizleri, çoğunlukla Charles Tilly’nin Seferberlikten Devrime (1978) adlı eserindeki çatışmada, insanların örgütlenip örgütlenmediklerinin ve nasıl örgütlenildiklerinin acil bir siyasi eylem kaynağı olduğunu teyit ediyor. Why Men Rebel modeli, bölüm 8’deki grup organizasyonunun kapsamına da bakar, ancak esas olarak yapısal terimlerle ilgilenir- örgütlendikleri süreçlerin tam bir açıklamasını sunmaz. Tilly, sürece çok daha fazla dikkat ediyor, ancak göze çarpan bir ihmalle: Bir grubun şikayetlerinin ve inançlarının seferberlik sürecini nasıl şekillendirdiğini dikkatle analiz etmiyor. Bu nedenle, grup mobilizasyonu ve politik eylemi ortaya koyan tam bir analiz, Why Men Rebel modelindeki şikâyet ve inançların sentezini Tilly’nin mobilizasyon sürecini bir süreç olarak birleştirmesini gerektirir.
Beşinci olarak, fikirlerin ve kişisel hareketliliğin iletişiminin son yarım yüzyıldaki politik eylemi nasıl dönüştürdüğünü incelememiz gerekiyor. Why Men Rebel yazıldığında, çoğu protesto ve devrimci hareket bir ülkeye, ya da sadece bir ülkedeki bir şehre veya bölgeye özgüydü. Artık internet, sosyal ağ ve hava yolculuğu, fikirlerin ve aktivistlerin çok daha hızlı uluslararası hareketini sağlıyor. Siyasi eylem artık ulusal sınırlarda durmuyor. Bunun neden ve nasıl gerçekleştiğini anlamak için, iletişim medyasının siyasi fikirleri yaymadaki rolünün bir analizini (bölüm 4’te) içeren Why Men Rebel argümanlarından bazılarıyla başlamak faydalı olacaktır. Mekanizmaları anlıyoruz. Bizim de anlamadığımız şey, yetenekli iletişimcilerin ulusal sınırları aşan bir kimlik ve ortak amaç duygusu nasıl yaratabilecekleri ve daha sonra onları farklı yerlerde koordineli siyasi eylem için harekete geçirmek için nasıl kullanabilecekleridir.
Sonra, siyasi eylemin rasyonalitesi hakkında bazı gözlemler var. Why Men Rebel neden siyasal şiddetin hayal kırıklığına rasyonel olmayan bir tepki olarak ortaya çıktığı psikolojik varsayımı üzerine yazıldı. Bölüm 6’da rasyonel seçim analizi unsurlarını dahil etmek için çaba sarf edilmiştir, bu da maliyet-fayda hesaplamalarının -özellikle liderler tarafından- insanların öfkesini stratejik politik amaçlı faaliyetlere yönlendirmek için nasıl kullanıldığını göstermektedir. Geriye dönüp bakıldığında, adaletsizlik duygusuna şiddetli tepki veren insanların akılcı olmadığını öne sürmek bir hata olduğunu düşünüyorum. Şiddet içeren siyasi eylemin sonuçlarının yapıcıdan daha yıkıcı olduğu ve şiddete adım atanlar için büyük acılara yol açabileceği doğrudur. Oysa rasyonel hesaplama unsurları tüm siyasi çatışma sürecine nüfuz eder. Artık çatışma davranışının ya rasyonel ya da mantıksız olduğunu öne sürmenin mantıklı olduğunu düşünmüyorum. Bunun yerine, siyasi eylemi başlatan ve eylemlerinin hedeflerine ulaşılmasına katkıda bulunup bulunmadığını ve nasıl katkıda bulunduğunu kritik olarak soran insanların kimliklerine, şikayetlerine ve amaçlarına odaklanılmalıdır.
Son olarak, çatışma sürecinde hükümetlerin rolüne döneyim. Why Men Rebel 5. bölümde neden hükümetlerin siyasi eylemlere verdikleri tepkilerin, insanların öfkesinin otoritelere karşı şiddete yol açıp açmadığını ya da başka tür eylemlere yönlendirilip yönlendirilmediğini belirleyen önemli bir faktör olduğuna dikkat çekiyor. Daha sonraki birçok çalışma, reformla yanıt veren hükümetlerin isyanın nadiren hedefi olduğunu göstermiştir. Ancak model, insanların isyan ettiği ve hükümetlerin yanıt verdiği doğrusal bir argüman yaparak gerçekliği basitleştirir. Bu, isyancıların sorun ve hükümetin çözüm olduğu anlamına geliyor. Daha dikkatli bir okuma, hükümetlerin modelin her adımında çatışma koşullarını sürdürdüğünü veya yarattığını gösterir. Devletin getirdiği eşitsizlikler, önemli bir şikayet kaynağıdır; baskıcı politikalar öfkeyi ve direnci arttırır; geleneksel siyaseti kullanma ve protesto hakkının reddi, eylemcileri yeraltına iter ve terörist ve devrimci direnişi doğurur. Bu, neden Why Men Rebel‘in cevap vermediği büyük bir soru setine yol açar. Neden bazı hükümetler baskıya hükmediyor, böylece gelecekteki isyan koşullarını yeniden üretirken, diğerleri sosyal barışa katkıda bulunan politikalar ve tavizlerle yönetiyor?
Demokratik yönetişim, cevabın bir parçası olarak geniş ölçüde anlaşılmaktadır: seçilmiş liderler norm ve uygulamadaki popüler taleplere daha duyarlı. Daha az tanınan bir faktör, hükümetlerin, siyasi hareketler gibi, giderek uluslararası etkilere maruz kalmalarıdır. Küreselleşmenin olumlu sonuçlarından biri, hükümetlerin çoğunun artık uluslararası ticaret, yatırım ve dış politik desteğe bağlı olmasıdır. Bu nedenle, insan haklarına saygı duymak, hoşnutsuzluk içermek için baskıdan ziyade reforma güvenmek, yolsuzluğu azaltmak ve siyasi sistemlerini popüler katılım ve güç paylaşımına açmak için siyasi baskılarla karşı karşıyadırlar. Bunu yapmamak risklidir çünkü genellikle uluslararası eleştirilere, diplomatik baskılara, ticaretin ve yatırımların azalmasına ve en kötü suistimallere cevaben uluslararası müdahaleye yol açar.
Why Men Rebel bir klasik olarak kabul edilmeye devam ediyor, çünkü siyasi protesto ve isyanın nedenleri hakkında sistematik ve insan tabanlı bir anlayışın gelişmesini sağladı. Kitabın kendisi ve kırk yıllık eleştirel analiz de ek sorulara işaret ediyor. Çağdaş dünyadaki okuyucuları, popüler hoşnutsuzlukları anlamaya ve bunlara yanıt vermeye çalışırken aşağıdaki yönergeleri akıllarında tutmaya teşvik ediyorum:
Yoksullar, az istihdam edilen kentsel gençler ve etnik, ulusal ve dini azınlık mensupları dahil olmak üzere dezavantajlı kişilerin grup kimliklerini ve şikayetlerini inceleyerek başlayın.
Devletlerin ve diğer grupların statülerini ve davranışlarını inceleyerek insanların şikayetlerinin kaynaklarını anlayın. Sadece başkalarının onlar hakkında söylediklerini değil, insanların söylediklerini dinleyin.
Grup kimlikleri ve dezavantajlarının üyelerini neden protesto veya isyanı haklı kılan farklı siyasi itirazlara ve ideolojilere karşı duyarlı hale getirdiğini sorun.
Mağdur insanlar arasında siyasi hareketler inşa etmek isteyen liderlerin güdülerini ve stratejilerini analiz edin.
Dezavantajlı gruplarla mücadelede hükümetlerin amaç ve stratejilerini inceleyin. Hükümetler bu grupların siyasi katılımına açık mı? Hükümet politikaları yıkıcı çatışma potansiyelini arttırıyor veya azaltıyor mu?
Grup şikayetlerini, seferberliği ve farklı politik stratejiler arasındaki seçimleri etkileyen uluslar arası hareketler, ideolojiler, başarılı siyasi eylem örnekleri hakkında kanıtlar arayın.
Hükümetlerin siyasi eyleme tepki verme şeklini etkileyen uluslararası baskı ve kısıtlamaları analiz edin.
Siyasi eylem ve hükümet tepkilerinin ilgili grupları nasıl etkilediğini düşünün. Bir grup ne kadar kazanır veya kaybeder? Hükümet politikaları kamu düzenini eski haline getiriyor mu yoksa daha fazla direnişi mi kışkırtıyor?
İlk ve son sorular, değer meselesidir. Yazar da dahil olmak üzere burada belirtilen çatışma araştırmacılarının çoğu analizlerinde objektif olmaya çalışmaktadır. Buna rağmen çoğu akademisyeni bu konuya çeken bu tarz bir çatışma analizinin nihai amacı ve hedefi, nasıl daha adil ve barışçıl toplumları inşa edebileceğimiz konusunda siyasi aktivistler, karar alıcılar ve akademisyenler de dahil olmak üzere hepimize yardımcı olmaktır.
[1] Arapça baskı 2004 yılında Birleşik Arap Emirlikleri’ndeki Körfez Araştırma Merkezi tarafından, 2005 yılında Rusya baskısı Piter Publishers tarafından St. Petersburg Rus basımının çevirmeni, Nizhniy Novgorod’dan sosyolog Vladimir Anurin, Rusya’daki sosyolojik yayınların tarihi hakkında “çatışma” konusunda ayrıntılı bir açıklama ekledi. İlk olarak neden 1980’lerin sonunda diğer İngilizce kitapların çevirilerinden Men Rebel’i öğrendi, ancak kendi kopyasını alamadı. Moskova’ya bir “casus kamera” ile gitti ve bir sosyal bilim araştırma enstitüsü kütüphanesinden sayfalar çekti – ancak kamera filmi aktarmadığı için başarısız oldu. Bir Xerox kopyası ve on yıl sonra Rusya’nın çatışma analizleri konusundaki büyüyen literatürüne Rus yazarların çalışmaları ve çeviriler de dahil olmak üzere bir çeviri eklenmesi iki yıl daha aldı. Colorado’nun Boulder kentindeki Paradigm Publishers’dan Jennifer Knerr, yeni baskıyı hem ciltli hem de kâğıt kapaklı baskılarda yayınlanmaya ikna etti ve bu makalenin yayınlanmasını onayladı.
[2] Çatışma çalışmalarındaki terminoloji 1970’ten beri değişmiştir. Siyasi şiddet kavramını, isyan ve gösteriler, komplo ve hükümetlere yönelik isyan için kısayol olarak kullandım. Bu olayların sadece bir kısmı şiddet kullandığından, daha sonraki yazılarda onlara “protesto ve isyan” adını verdim. Diğer akademisyenler genel politik kolektif eylem terimini kullanıyorlar. Burada yukarıdaki terimleri birbirinin yerine kullanıyorum.