

Küba Cumhuriyeti


Küba:
Fidel Castronun yönettiği, kurucuları arasında ünlü devrimci Che Guevaranın da olduğu ülke. Başkenti Havanadır. Puroları ile de tanınır. Kübada amerikan doları döviz olarak kabul edilmez. IMFye borcu olmayan nadir ülkelerden biridir. Eğitim ilkokuldan üniversiteye kadar her yerde ücretsizdir.
Tarih
Küba yerlileri; Kübanın ilk sakinleri Güney Amerikadan adaya gelen Guanahatabey ve Kiboni Yerlileriydi.
Adaya daha sonra yerleşen Taynolar (Antil Aravakları) çömlek ve alet yapımında belirli bir düzeye ulaşmış tarımcı ve barışçıl bir halktı. İspanyolların adada ilk koloniyi kurduğu sırada çoğunluğunu Taynoların oluşturduğu Yerlilerin sayısı 80-100 bin dolayındaydı.
Kolonyal Küba
Kristof Kolombun birinci yolculuğunda keşfederek (Ekim 1492) ispanyol toprağı ilan ettiği Kübada ilk kalıcı yerleşim 1511′de kuruldu. Kolonicilerin baskı ve sömürüsü, salgın hastalıklar, açlık ve göçler Yerli nüfusunu 5 bine kadar düşürdü.18. yy a girilirken bölgede sağlanan barış ve düzenle birlikte koloninin nüfusu 50 bine ulaştı.İspanyadan düzenli gemi seferlerinin başlaması Havananın ticari ve stratejik önemini artırdı. Bu arada hayvancılığın,tütün ve şekerkamışı üretiminin artırılması ve işgücü için Afrikadan çok sayıda köle getirilmesi adada köklü bir değişim yarattı.
1865′te köle ticaretinin sona ermesiyle ortaya çıkan işgücü açığını kapatmak için adaya sözleşmeli işçi olarak Meksika Yerlileri ve Çinliler getirilmeye başladı.
Bağımsızlık ve sonrası 1901 - 1958
19. yyın sonlarından itibaren İspanyanın şeker üretimi ve ihracatı için gerekli işgücü, sermaye, makine, teknik beceri, ve pazarları sağlamada yetersiz kalması Kübayla olan siyasi ve iktisadi bağlarının giderek zayıflamasına yol açtı. Bu ortamda ABDli işadamları şeker üretiminde ve ticaretinde güç kazanmaya başladı. İspanyolların adada gelişen özerklik talebine ödün vermemesi ve vergileri daha da artırması, On Yıl Savaşının (1868 - 1878) başlamasına neden oldu. Sonunda İspanya Zanjon Sözleşmesiyle (1878) siyasal ve ekonomik reformlar yapmaya söz verdi.
Adada sağlanan barış ortamı ekonomik bunalımın derinleşmesi yüzünden uzun süreli olamadı.1895′te sürgündeki Kübalı şair ve gazeteci Jose Martinin sürgündeki siyasi örgütleri bir araya getirmesiyle gerilla taktiklerine dayanan bir bağımsızlık savaşı başladı. Buna karşı İspanya adaya 200 bin asker çıkardı.Savaş ortamının adadaki şeker üretimini durma noktasına getirmesi üzerine ada ekonomisinde etkin durumda olan ABDnin Havana limanında demirli Maine Gemisinin batırılmasını bahane ederek İspanyaya savaş açmasına neden oldu.
İspanyanın İspanyol - Amerikan Savaşı (1898) sonunda yenilmesinin ardından imzalanan Paris Antlaşması çerçevesinde öngörülen Kübanın bağımsızlığı 1 Ocak 1899′da ABD işgali altında yürürlüğe girdi.Küba Devletinin siyasal ve ekonomik çerçevesini belirleyici önlemler alan ABD, Kübanın iç ve dış ilişkilerinde söz sahibi olma ve Guantanamo Koyunda bir deniz üssü kurma hakkını aldıktan sonra birliklerini adadan çekti. (1901) İkinci ABD müdahalesinden (1909) sonra seçimleri kazanan liberallerin adayı Jose Miguel Gomez döneminde rüşvet, yolsuzluk ve sosyal adaletsizlik üzerine kurulu bir yönetim biçiminin yolunu açtı. Özellikle Afrika kökenli kübalıların siyasal haklar ve daha iyi iş olanakları için giriştiği eylemler sert biçimde bastırıldı.
Gomezle birlikte örtülü bir diktatörlüğe dönüşen cumhurbaşkanlığı çoğu kez hileli seçimler ve askeri baskı yoluyla ele geçirilen bir makam durumuna geldi. 1933′te ABDnin desteğiyle Gerardo Machadoyu deviren Fulgencio Batista, en ünlü diktatör olarak uzun yıllar Küba yönetimine damgasını vurdu.Batista zamanında tarım ve hayvancılığın yanı sıra turizm ve kumarhane işletmeciliği de önemli bir gelir kaynağı haline geldi.Buna karşı işsizlik oranın yükselmesi, nüfusun büyük çoğunluğunun yoksulluk içinde kalması ve ekonominin giderek daha da dışa bağlanması Batista yönetimine karşı etkin bir muhalefetin doğmasına yol açtı.
Devrim ve Sonrası Küba
1950′lerde diktatörlüğü hedef alan gruplardan birine liderlik eden Fidel Castro, Moncada Kışlasına düzenlediği başarısız bir baskından (1953) dolayı bir süre hapis yattı. Daha sonra Meksikaya giden Castro 1955′te 26 Temmuz Hareketini başlattı. Arjantinli devrimci Che Guevaranın da yer aldığı örgütün Aralık 1956′da Kübada başlattığı gerilla hareketi, zamanla öteki gruplardan da destek alarak Batistaya bağlı birliklere önemli darbeler indirdi.
1 Ocak 1959′da diktatör Fulgencio Batistanın Kübayı terk etmesinin ardından Castroya bağlı bin kişilik bir kuvvetin Havanaya girmesiyle yeni bir yönetim başladı. (Küba Devrimi)
Marksist-Leninist Küba
İktidara geldikten sonra köklü toprak reformu gibi adımlarla geniş bir kesimin desteğini kazanan Fidel Castro, ittifak kurduğu Küba Sosyalist Halk Partisi ile birlikte yönetime ağırlığını koydu.Toprak kamulaştırmalarından zarar gören ABD şirketlerinin baskısıyla ABD yönetiminin uygulamaya başladığı iktisadi ambargo ve bunu izleyen Domuzlar Körfezi Çıkartması, Castronun SSCB ile yakın bir ilişkiye girerek sosyalist bir çizgiye yönelmesini hızlandırdı.
Ertesi yıl Kübaya yerleştirilen Sovyet füzeleri yüzünden patlak veren Ekim Füzeleri Bunalımında Sovyet lideri Nikita Kruşçevin geri adım atması Kübanın SSCB ile olan ilişkilerini bir ölçüde bozdu.1960′larda ABD baskısı yüzünden artan askeri harcamalar ekonomide sarsıntıya yol açtı. Aynı dönemde Küba, Latin Amerikadaki devrimci hareketlere verdiği destekten dolayı diplomatik yalnızlığa itildi.
1970′lerde ekonomide başlayan düzelme ile birlikte parti ve devlet istikrarlı bir yapıya kavuşturuldu. Bu arada Castronun yönetimdeki etkinliği de pekiştirildi.
1979 - 1982 arasında Bağlantısızlar Hareketinın dönem başkanlığını yürüten Kübanın SSCB ile olan ilişkileri doğrultusunda Angola ve Etiyopyaya asker göndermesi, bağlantısız bir ülke olan Afganistanın SSCB tarafından işgal edilmesine tepkisiz kalması Üçüncü Dünyada bazı tepkilerle karşılaşmasına yol açtı.
1980′de Kübalı rejim muhaliflerine ABDye gitme izninin verilmesinden sonra göç eden 120 bin Kübalı arasında adi suçluların ve akıl hastalarının bulunması ve ABDnin Grenadaya müdahalesi iki ülke arasındaki ilişkileri daha da gerginleştirdi. 1990′da Doğu Blokunu saran değişim dalgası siyasi olarak Kübayı etkilemedi.
Soğuk Savaş Sonrası
Soğuk Savaş sonrasında kesilen Sovyet yardımı yüzünden iktisadi bir açmaza sürüklenen Küba, turizm yatırımlarına yöneldi ve kısıtlı da özel yatırımlara izin verildi. Yene bu dönemde ABD ile olan ilişkilerde kısıtlı bir iyileşme görüldü. 1990′ların sonlarından itibaren Çin Halk Cumhuriyeti ve Avrupa Birliğine yakınlaşan Küba, Latin Amerikada da (özellikle Venezuela ve Bolivya) yeni müttefikler buldu. 31 Temmuz 2006′da Fidel Castro başkanlık görevlerini geçici olarak kardeşi Raul Castroya devretti.
Kültür
Küba kültürü köken bakımından İspanyol ve Afrika etkisinin belirgin izlerini taşır.ABD ile olan tarihi bağları nedeniyle Kuzey Amerika sporları halk arasında yoğun ilgi görmektedir. Başta beyzbol olmak üzere basketbol,voleybol,atletizm ve boks Kübada yaygın olarak oynanan ve uluslararası müsabakalarda başarılı olunan sporlardandır.
Küba mutfağı; genel olarak ispanyol-karayip karışımıdır. Domuz eti, deniz mahsulleri, mısır ve siyah fasulye çok tüketilir.
Küba edebiyatının özellikle şiir alanında zengin ve nitelikli bir mirası vardır. 19. yyda yaşamış şair Jose Marti ile 20. yyda yaşamış olan Nicolás Guillén önemli kübalı edebiyatçılardandır. Ünlü şarkı Guantanamera Kübanın devrimci kahramanı Jose Martinin eseridir.


Yönetsel Koşullar
Kübanın tek parti egemenliğine dayalı sosyalist bir devlet yapısı vardır.Küba Komünist Partisinin (PCC) devlet yönetimindeki ağırlığı 1976 Anayasasında açıkça belli edilmiştir. 1965′te hazırlanmaya başlanan ve 1976′da halkoyuna sunularak yürürlüğe giren anayasaya göre yasama yetkisini Halk İktidarı Ulusal Meclisi (Asamblea Nacional de Poder Popular) kullanır. Devlet ve hükümet başkanı konumunda olan Devlet Konseyi başkanı Bakanlar Kuruluna başkanlık eder.
Eyaletler
On dört eyaleti ve bir özel belediyesi (the Isla de la Juventud) vardır. Bu eyaletler eskiden 6 geniş eyaletin parçalarıydı: Pinar del Río, Habana, Matanzas, Las Villas, Camagüey and Oriente.
Coğrafya
Yengeç Dönencesinin hemen başında ve Meksika Körfezinin girişinde yer alır.Aynı adı taşıyan asıl büyük adanın yanı sıra 3,715′ten fazla ada ve adacığı kapsar. Önce doğuya, daha sonra güneye yönelerek bir yay biçiminde Antil Denizini çevreleyen Antiller ada zincirinin önemli bir parçasını oluşturur.
En yakın komşusu olan Haitiye 77, Bahamalara 140, Jamaikaya 146, ABDye 180, Meksikaya 210 ve Cayman Adalarına 240 km uzaklıktadır.Ülkenin ikinci büyük adası Juventud adasıdır.En yüksek noktası Turquino Doruğudur (2005 m).
Yıllık ortalama sıcaklık 26 Cdir. İki mevsimle belirlenen yarı tropikal bir iklime sahiptir. Eylül - Ekim ayları arasında görülen kasırgalar bazen büyük yıkımlara yol açmaktadır. Kıyılarının toplam uzunluğu 3735 km olup, Guantanamo Koyundaki ABD deniz üssüyle 29 kmlik kara sınırı vardır.
Nüfus
Kübanın oldukça karmaşık bir yapı gösteren nüfusu, geçmiş yüzyıllarda adaya değişik etnik toplulukların yerleşmesinin ürünüdür.
Kolomb öncesi dönemde sayıları 80-100 bin arası olan ada yerlilerinden, günümüzde yalnızca adanın doğu ucunda yaşayan birkaç aile kalmıştır.Küba nüfusunun % 51′i mulattolar (avrupalı ve afrikalıların karışımı), % 37si beyazlar, % 11′i siyahlar ve % 1′i de çinlilerden oluşur. Çinli nüfus 19. yyda demiryolu ve maden işleri için adaya getirilen çinlilerin torunlarıdır. Doğum oranı 11.6/1000′dir.
Ortalama hayat süresi: Toplam nüfus: 77.41 yıl
Ekonomi
Küba ekonomisi büyük ölçüde sosyalist ilkelere dayanan devlet kontrollü bir planlı ekonomidir. Son yıllarda özel sektör yatırımları artmakla beraber üretim araçlarının büyük bir kısmı devlet tarafından işletilir.
1992′de dış ticaretinin % 80′ini gerçekleştirdiği ve tarım üretimi için gereken sübvansiyonların sağlandığı SSCBnin çöküşünden sonra oluşan depresif dönemde ABD ambargosu yumuşatılmıştır. Fakat Sovyet yardımı yok olunca ve ticaret ilişkileri bozulunca ekonomi bir süre bozulmuş,sonra tarımdan sanayiye geçmiştir. Aynı zamanda (özellikle Pinar del Riodan)iç göçler başlamıştır.
İşgücünün % 21′inin çalıştığı tarım sektöründe şekerkamışı, tütün, turunçgil, kahve ve pirinç önemli üretim ve ihracat kalemlerindendir.
Sosyalist rejimde özellikle önem verilen balıkçılık ve hayvancılık gene önemli üretim kalemlerinden biridir. Turizm son yıllarda yeniden eski canlılığını kazanmıştır. Özellikle Kanada ve Avrupa Birliğinden gelen turistler sayesinde turizm Küba ekonomisinin itici gücü haline gelmiştir.
Çin Halk Cumhuriyeti, Kanada, İspanya ve Hollanda Kübanın en büyük dış ticaret partnerleridir. Madencililiğin temelini ihracat kalemleri içinde önemli bir payı olan nikel oluşturur. (Dünya üretiminin % 6.4′ü).
Kişi başına düşen GSMH yaklaşık 3,500 $dır ve yaşam standardı hala 1990 öncesindeki seviyeye getirilememiştir. Petrol konusunda en büyük destekçisi Çindir. Mühendis ve makine yardımı yapmaktadırlar.


Küba Caddeleri


Dünyanın en öksüz yolları Küba caddeleridir diyerek tanımlıyor Ry Cooder Küba yollarını ve ekliyor arabası olmayan ve yalnızlık çeken yollar bunlar. Küba kendi başına bir dünya, 19. yüzyılın koloniyel dünyasında kalmış sanki. Küba, Sovyetler Birliğinin de tarih sahnesinden çekilmesinin ardından, kapitalizmin başucunda sosyalist bir rejimi sürdürmeye devam ediyor. Castro önderliğindeki bu rejim ülkenin tek karar mercii, tek regulatörü ve tek işvereni
Tüm bu işlevlerin sonucunda ortaya çıkmasını beklediğimiz tekdüzelik ise Küba halkının yaşamında, sokaklarında ve evlerinde tamamen ikinci planda kalıyor. Her alana hakim olan Afro-Latino geleneği ve Karayiplerin renkliliği, hayatın her alanına olduğu gibi otomobillere, Kübanın otomobillerine ve ulaşıma büyük renk katıyor. Küba 1959 devriminden önce özellikle Amerikalı ve Kanadalı zenginler için çok farklı tatil imkanlarını birlikte sunabilen bir kumar merkeziydi; öyle ki 1950lilerin başında Kübaya gelen bir Amerikalı milyonerin Las Vegas, Kübanın ancak soluk tenli çocuğu olabilir dediği rivayet edilir. En lüks 1950 model arabaların sıralandığı Malecon ve 50lerde kumarhane merkezi olarak gösterilen Trinidad bugün artık çok farklı bir dünyayı temsil ediyor..
59 Devrimi sonunda Küba sosyalist bir rejimi benimseyen Küba, artık Amerikalı zenginlerin tatil merkezi olmaktan çıkmış; nitekim ülkelerine geri dönerken taşınabilir her türlü zenginliği de yanlarında götüren Amerikalı zenginler geriye bugünün Küba fenomenini bırakmışlar: 59 model Amerikan arabalarını. Bugün Kübanın tüm caddelerinde, ithalatı yasak olduğu için yeni model lüks otomobillerden zayide işte bu 59 model otomobiller ile 1970ler ve 80ler boyunca Sovyetler Birliğince bağışlanan Ladalar bulunmakta. Kübada ithal otomotiv yetkisi sadece Kübada bulunan yabancılara, özellikle de konsolosluklara tanınmış durumda; ama bu otomotivler azınlıkta. İthal otomotiv ürünlerinin sokulmadığı Kübada Chavrollet ve Cadillac marka otomobillerin içinden Lada veya Ikarus motoru çıkabiliyor. Şu anda Kübada ithal arabalara izin verilmesi halinde bile halkın ciddi bir sermaye birikimi olmaması nedeniyle hakimiyetin uzun süre bu El Ron larda kalması muhtemel gözüküyor. Kübalılar hayattaki en büyük iki zevklerini rom ve bu arabalar olarak sıralıyorlar ve arabaları içinde yine rom kelimesini kullanıyorlar. Bu kelime Afrika- Küba geleneğinde zevk ve mutluluk anlamında da kullanılıyor. Sadece bu tanımdan bile Kübalılar için arabanın ne ifade ettiğini anlamak mümkün; Kübalılar arabalarına tutku ile bağlılar ve onları aileden biri olarak görerek isim veriyorlar.
Bu arabalar Kübalılar için müziğin tamamlayıcı ritmi olarak görülüyor, nitekim bir boleronun sonunda: .. arabam olmadan müzik, müziğim olmadan hayatımın olmayacağı ülke: sevgili Küba dizeleri geçer. Her müzik tarzının bir öyküsünün ve yüzyıllık tarihinin olduğu bu ülkede, arabalar bir Küba rüyasıdır ve o rüyanın en güzel renkleri otomobillerin renkleridir. Bu yüzden Küba caddelerindeki otomobiller bir renk cümbüşü yaratırlar: mavi, pembe, kırmızı..hepsi bir rüyanın parçası gibidirler.
Kübada 1995 yılına kadar otomobillerin taksi olarak kullanılmasına asla izin verilmiyordu, ancak 90ların ikinci yarısında ülkeyi etkisi altına alan turizm devletin bazı kısıtlamalarla particulares taxis uygulamasını başlatmasına sebep olmuş. Bu özel taksiler ise birbirinden farklı model ve çeşitlemelerle Küba sokaklarını doldurmakla kalmıyor aynı zamanda Kübalıların yaratıcı fikirlerini de simgeliyor. Kübalılar özellikle turistlere sunulmak üzere ulaşım alanında yeni modeller icat etmiş durumdalar. Örneğin, Bisikletli taksi uygulaması bisikletin yanına monte edilmiş bir koltukla yapıyor. Yine, bisikletlere eklenen bir motor ve pet şişelerden bozularak yapılan benzin depolarıyla motorlu bisikletler Küba sokaklarında turistlere hizmet ediyor.
Bu araçların yanında deve olarak adlandırabileceğimiz camelloslar Kübanın dışında Jamaikada görebileceğiniz türden bir farklılık oluşturuyor. Bu araçların ön kısmı otobüs kabini ve tır çekicisinden oluşurken, arka tarafı ise bir vagondan oluşuyor ve özellikle 300 kişilik taşıma kapasitesiyle Havanada toplu taşıma sistemi bu araçlarla sağlanıyor. Bunların yanında yine rengarenk görünümleriyle üç tekerlekli Bicitaxisler taksi amacıyla kullanılabiliyor. Kübada ulaşım devletin kontrolünü hissettirdiği en önemli alan olarak karşımıza çıkıyor, taksi olarak kullanılan araçların tümüne 1 Mayıs veya Castronun konuşma törenlerine denk gelen günlerde devlet tarafından el konuluyor ve toplu taşı aracı olarak hizmet veriyorlar.
Kübada ulaşım devletin ciddi regülasyonları çerçevesinde yürütülüyor; nitekim particulares taxis uygulaması sadece yabancılar ve turistler için geçerliliğini koruyor, bir başka deyişle herhangi bir Küba vatandaşının özel taksilere binmesi eşitsizlik yaratacağından ciddi bir suç olarak gözüküyor; nitekim Küba caddelerinde özellikle de Havanada trafik polislerinin dışında bireylerin davranışlarını gözlemleyen asker elbiseli devlet görevlileri bulunuyor ve bu şekilde eşitsizliğin önüne geçilmeye çalışılıyor. Devletin kontrolünde olan bir diğer sistem ise şehirlerarası yolculuk. Kübada şehirlerarası yolculuk yalnızca turistlere ve yabancılara serbest, bunun dışında Kübada yaşamını sürdüren tüm bireyler şehir değiştirirken mahalle görevlilerden başlamak üzere trafik kurumuna kadar dilekçe vermek zorundalar.
Kübalıların yaşamında ulaşım aracı olarak bisikletler önemli bir yer tutuyor, özelikle tütün plantasyonlarının olduğu bölgelerde en temel ulaşım aracı olan bisikletler, 90ların ikinci yarısından itibaren şehirlerde de kullanılmaya başlamış. Bisikletler ciddi anlamda araç ve otomobil eksikliği olan bu ülkede bu eksikliği bir derece gidermeye çalışıyor ancak Kübada her aracın olduğu gibi bisikletlerin de çok ilginç bir geçmişi var. 80lerin sonunda Sovyet yardımları ciddi ölçülerde azalmaya başlayınca, Küba Çine 1 milyon adet bisiklet sipariş eder. Ancak bu bisikletleri Kübaya ulaştırmaya çalışan gemilerin bir kısmı Küba açıklarında Amerikan gemileri tarafından durdurulur ve adaya girişine izin verilmez. Bunun üzerine Kübalılar küçük kayıklarla gemilerden bisikletlerini alırlar ve bu bisikletlere bakarak tahta parçalarından kendi bisikletlerini yaparlar. Bir süre sonra, ABDnin bu gemileri serbest bırakmasıyla bisikletler ihtiyaca göre dağıtılır. Bugün Kübayı baştan sona kat eden otoyolun kenarında bile bisikletli insanlara rastlayabilirsiniz.
Kübanın en ilginç özelliği ise otostopun çok yaygın biçimde kullanılıyor olması, nitekim otostop Havana ve Santiago de Cuba gibi şehirlerde bizzat devlet eliyle yürütülüyor. Devlet particulares taxise karışmasa da kendi elinde bulunan tüm araçların boş şekilde gitmesine asla izin vermiyor, yol kenarlarında araçların doluluğu-boşluluğunu saptamaya çalışan görevliler eğer devlete ait bit araç boş ise ( buna bisikletlerde dahil) hemen durdurup oraya gidecek olanları araca bindiriyor.
Bu nedenle şehirlerarası yolculuklar yine devlet eliyle işleyen bir otostop mekanizması aracılığıyla gerçekleştiriliyor. Özellikle Kübanın içlerinde bulunan tütün plantasyonlarına giden eski Sovyet askeri kamyonları yolda hemen durup gidecek insanları araçlarına alıyor. Tüm Latin Amerika ülkelerinde mevcut olan otostop geleneği Kübada devlet eliyle resmileşmiş oluyor. Kübanın tüm şiirlerine ve şarkılarına otostop teması işlemiş durumda; Ernesto Che Gueveranın Alberto Granado ile birlikte Latin Amerikada yaptığı motosiklet yolculuğu ve otostop serüvenleri Kübanın bir miti haline gelmiş durumda.
Küba, İbrahim Ferrerinde betimlediği gibi bir salsa ritminde geçiriyor günlerini ve bu ritmin en önemli parçasını renkli ulaşım araçları oluşturuyor. Bisikletten, motosiklete, deve(!)den 59 marka Amerikan otomobillerine kadar tüm araçlar kendi tarihlerini akıtıyorlar yollara. İspanyol koloniyel yapıları, Barok havası ve Art Nouveau gölgesinin altındaki Küba, Afro-Cuban geleneğiyle yoğrulmuş bireylerin Rom ve Puro eşliğinde yaşamlarını sürdükleri bir yer olmaya devam ediyor.
İnsanların aylık en fazla 38 dolar ( devlet bu miktardan fazlasına izin vermiyor) ücretle yaşadığı Kübada yaşam bir ritmik dans şeklinde akıyor. Bu nehrin en güzel kıvrımını da rengarenk ulaşım araçları oluşturuyor.
Fidel Castro, Amerikan ambargosuna karşı konuşma yaparken; Bir şeyi yapmak için o şeyi çok sevmek gerekir. Bir şeyi tutkuyla sevmek içinse o şeye deliler gibi inanmak gerekir. Galiba Küba yaşamının heterojenliği bu sözler altında yatıyor.

