Mehmet Emin Yurdakul
Orhan Baldane 01 Ocak 1970
İstanbul Beşiktaş'ta doğdu. Babası balıkçı Salih Reis, annesi Edirne taraflarından İstanbula gelmiş Kömürcü Mehmet Ağanın kızı Emine Hatundur. 19 yaşında Müzeyyen Hanımla evlenen Yurdakulun bu evlilikten Halim, Hüseyin Ertuğrul ve Adil Oğuz adlarında üç oğlu ve Mebruke adında bir kızı oldu (Tevetoğlu 1988: 4-7).
Yurdakulun eğitim hayatı 1876da Saray Mektebi adlı okulda başladı. Ardından 1879da Beşiktaş Askerî Rüştiyesine girdi ve bu okuldan mezun olunca Mülkiye Mektebine kaydoldu. 18 yaşında tasdikname alarak Mülkiye Mektebinden ayrılan Yurdakul iki yıl sonra ise Hukuk Mektebine yazıldı. Yurdakulun meslek hayatı da bu dönemlerde başladı. İlk vazifesi Sadaret Dairesinde evrak odası kâtipliği oldu. Daha sonra Rüsumat Tahrirat Kaleminde görev yaptı ve birkaç yıl içinde bu birimde evrak müdürlüğüne yükseldi (Oğuzkan 1961: 3).
Yurdakul 1907de İttihat ve Terakki Cemiyetinin o dönemdeki politikaları doğrultusunda ilk olarak Erzuruma, kısa bir süre sonra da Erzurumdan Trabzona gönderildi. Yeni hükûmet kurulduğunda ise İstanbula çağrıldı. Kendisine teklif edilen matbuat umum müdürlüğü görevini kabul etmedi. Bunun üzerine Bahriye müsteşarı oldu. Bu görevde 26 gün kaldı ve daha sonra sırasıyla Hicaz ve Sivas valisi olarak görev yaptı. 1910'da bu görevinden de istifa etti. İstanbula dönen Yurdakul, bu sırada Türk Yurdu dergisinin imtiyazını aldı. 1911de Tıbbiyeli öğrencilerin talebiyle Türk Ocağının kuruluş aşamasında önemli bir rol üstlendi. Ancak hem Türk Ocağı'nın kuruluşuna, hem de Türk Yurdu dergisinin ilk sayısının çıkışına şahit olamadan Erzuruma vali olarak tayin edildi. 1912deemekliliğe ayrıldı (Banarlı 1983: 1084-1085).
Yurdakul, emekliliğinin ardından edebiyat, dergi ve sivil toplum kuruluşlarındaki faaliyetlerine ağırlık verdi ve bu yıllarda Türklüğü uyandırmak için düzenlen protesto mitinglerinin ve savaş meydanlarını ziyaret eden heyetlerin başında bulundu (Tevetoğlu 1988: 29). I.Dünya Savaşı sırasında ise Musul milletvekilliği görevindeydi. Kurtuluş Savaşı yıllarında Yusuf Akçura'yla birlikte İstanbuldan ayrılıp Anadoluya gitti. Atatürk, Türklerin Mübarek Babası olarak nitelendirdiği Yurdakulun Anadoluya geçip halkı bilinçlendirmesini oldukça olumlu karşıladı. Cumhuriyetin ilk yıllarında Şarkî Karahisar ve Urfa milletvekili olarak görev yaptı. Son vazifesi, İstanbul milletvekilliğiydi (Oğuzkan 1961: 8-9). 1940lı yıllarda eşi Müzeyyen Hanımın ölümü ve İstanbul Üniversitesine bağışlamaya karar verdiği kütüphanesinin evinde çıkan yangın sonucu harap olması Yurdakulu derinden sarstı (Tevetoğlu 1988: 2-3). 14 Ocak 1944te İstanbulda vefat etti ve Zincirlikuyu Mezarlığına defnedildi.
Mehmet Emin Yurdakulun eserleri genel olarak Türkçülük, milliyetçilik, memleketçilik, halkçılık ve inkılapçılık fikirleriyle yoğrulmuştur. Bunun neticesi olarak Yurdakul, Türk edebiyatı tarihlerinde Millî Edebiyat olarak adlandırılan hareketin başlatıcısı kabul edilmiştir. Bunun yanı sıra özellikle Cumhuriyetin ilk dönemlerinde etkili olan Memleketçi Edebiyat'ın kökleri de yine Yurdakula uzanmaktadır (Uçman 2013: 613-614). Yurdakulun etkisi eser verdiği dönemlerde sadece Türkiye sınırları içinde kalmamış, Azerbaycana da uzanmıştır (Akpınar 1994: 70; 281). Özellikle Ahmed Cevad ve Hüseyin Cavid gibi Azerbaycan edebiyatının önemli isimlerinin eserlerinde Yurdakulun şiir anlayışının yansımalarını görmek mümkündür (Akpınar 1994: 73).
Yurdakul, ilk eserini yayımladığı 1891den ömrünün son yıllarına kadar mensur ve manzum birçok eser kaleme almıştır. Manzum eserleri, sayıca daha fazladır. Onun eserlerinin üslubunu, biçimini, içeriğini ve fikrî zeminini şekillendiren unsurlardan biri ve belki de en önemlisi, doğduğu aile ortamı ve yetiştiği çevredir. Tam anlamıyla bir halk çocuğu olan Yurdakulun edebî zevkinin oluşmasında çocukluk çağında babasından dinlediği halk hikâyelerinin de etkisi olmuştur (Uçman 2013: 613). Bunun yanı sıra genç yaşlarda tanıştığı ve sık sık ziyaret ettiği Cemâleddîn Efgânî de onun eserlerine özellikle fikrî olarak tesir etmiştir. Yurdakul, Efgânînin görüşleri doğrultusunda milletinin dil ve edebiyat ihtiyacına, hürriyet yoksunluğuna, medeniyet bakımından geri kalmışlığına kafa yormuş ve bunların düzeltilmesi yolunda elinden geleni yapmaya çalışmıştır (Tevetoğlu 1988: 12).Yurdakulun Efgâni ile tanışmadan önce devrin önemli kalemleriyle iletişim hâlinde olması ve bu kişilerin görüşlerine önem vermesi de edebî gelişimi noktasında dikkate değer bir durumdur.
Mehmet Emin Yurdakulun ilk eseri Fazîlet ve Asâlet (1891), mensur bir eserdir. Bunu bastırmadan önce Muallim Nâcî, Recâîzâde Mahmûd Ekrem ve Abdülhak Hâmit gibi dönemin otorite isimlerine eserini göndermiş ve görüşlerini almıştır. Bu isimler Yurdakulun asalet ve faziletin soydan çok manevi olgunlukla belirlenebileceği görüşünü ve ifade yeteneğini takdir etmişlerdir (Tansel 1989: XVIII).
Ben bir Türküm, dinim cinsim uludur dizesiyle başlayan Anadoludan Bir Ses yahut Cenge Giderken adlı şiiri, 1897de Selanikteki Asır gazetesinde yayımlandıktan sa Yurdakul bütün memleketin tanıdığı bir isim olmuştur. 1898'de Maarif Vekâletinin izniyle dokuz manzumesinin yer aldığı Türkçe Şiirler (1898) adlı eseri yayımlanmış ve ardından memleketin sınırlarını aşan bir şöhrete kavuşmuştur. Bu eser, Millî Edebiyatın hangi unsurlara sahip olması gerektiği fikrinin belirlenmesini sağlamakla kalmamış uyanışın ve kendi kimliğini arama arzusunun da sembolü olmuştur (Argunşah 2004: 185). Osmanlıcılık siyasetinin ülkenin yöneticileri ve önde gelen birçok aydını tarafından uygulandığı dönemde Yurdakulun yazdığı bu şiirler oldukça kayda değerdir (Yazıcı 1974: 68). Bu eserin ön tarafında Recâîzâde Mahmûd Ekrem, Şemşeddîn Sâmî, Abdülhak Hâmit, Rıza Tevfik ve Fazlı Necip gibi isimlerin eserde yer alan şiirler ve Yurdakulun sanat anlayışı hakkındaki görüşleri yer almaktadır. Türkçe Şiirler, Türk dünyasında da yankı bulmuş ve İsmail Gaspıralı da bir mektup yazarak Yurdakulu tebrik etmiştir. Ayrıca yabancı araştırmacıların da ilgisini çeken bu eser hakkında Vambery, Gibb, Horn ve Minorsky'nin de övgü dolu ifadeleri vardır (Tansel 1989: XXII-XXVI).
Türkçe Şiirler'in yayımlandığı dönem, Servet-i Fünûn dergisi etrafında bir edebî hareket meydana getirmiş olan şair ve yazarların şiir ve dil görüşünün baskın olduğu bir dönemdir. Yurdakul, Servet-i Fünûn şair ve yazarlarından farklı olarak sanatın amacının güzellikle birlikte millî fayda sağlamak olduğunun da altını çizmiştir (Uçman 2013: 614). Buna bağlı olarak Servet-i Fünûnculardan ayrı bir yol izleyen Yurdakul, sade Türkçe ve hece vezni tercihinde bulunarak Türk edebiyatında yeni bir çığırın da müjdecisi olmuştur. Herkes tarafından okunup anlaşılabilen ve tadılabilen şiirler yazmak gayesinde olan şair, dönemin ve toplumun ihtiyaç duyduğu bir ses olarak ortaya çıkmıştır (Enginün 2006: 575-576). Yurdakulun ve Servet-i Fünûn dergisindekilerin sanat karşısındaki bu farklı tutumları Türk edebiyatı tarihindeki önemli bir tartışmaya da sebep olmuştur. Yurdakulun Selanikte çıkan Çocuk Bahçesi dergisinde yayımlanan "Ölü Kafası" adlı şiirine bağlı olarak Rıza Tevfik ve dönemin Servet-i Fünûn mensuplarından Ömer Naci arasında büyük bir tartışma yaşanmıştır. Bu tartışma Yurdakulun şiirlerinin daha çok tanınmasına da vesile olmuştur (Banarlı 1983: 1086).
Yurdakulun eser bakımından en verimli dönemi ise Balkan Savaşları ile başlayıp Kurtuluş Savaşındaki zaferle sona eren uzun savaş yıllarıdır. Bu dönemin ilk ürünü Türk Sazı (1914) adlı manzum eserdir. Balkan Savaşlarının izlenimlerini taşıyan bu eserinde Yurdakul, üzgün ve ümitsiz Türk halkına iman ve irade telkininde bulunmuştur. I. Dünya Savaşı yıllarında yayımlanan Ey Türk Uyan (1914), Tan Sesleri (1915), Ordunun Destanı (1915), Dicle Önünde (1916), Turana Doğru (1918) ve Zafer Yolunda (1918) adlı manzum eserleri ise, savaşan Türk askerlerinin en önemli manevi güç kaynaklarından olmuştur (Oğuzkan 1961: 7). Türk edebiyatında Mustafa Kemal adının ilk kez geçtiği mısralar Yurdakulun bu yıllarda yazdığı Ordunun Destanı adlı eserde yer almaktadır (Tevetoğlu 1988: 65). Kızılayın hemşireleri için yazdığı Hasta Bakıcı Hanımlar (1917) adlı manzum eser de yineI. Dünya Savaşı yıllarının bir ürünüdür.
Yurdakul, savaşın ardından kaleme aldığı İsyan ve Dua (1919) adlı manzum ve Türkün Hukuku (1919) adlı mensur eserinde halkın duygu ve düşüncelerine tercüman olmaya devam etmiştir. Kurtuluş Savaşı yıllarındaki izlenimlerinin yansımaları da savaş yıllarında yayımlanan Aydın Kızları (1921) ve Cumhuriyetin ilanından sonra yayımlanan Mustafa Kemal (1928) ve Danteye (1928) adlı eserlerinde görülmektedir. Bunlardan Danteye adlı eser mensur, diğer ikisi manzumdur. Halk Hükûmeti-Halkçılık (1923) ve Kral Corca (1923) adlı mensur eserleri de Kurtuluş Savaşı sonrasında yayımlanmıştır. Cumhuriyet yıllarında yayımlanan Ankara (1939) adlı manzum eserinde ise inkılapları yürekten benimsediği ve Atatürke samimiyetle bağlı olduğu görülmektedir (Oğuzkan 1961: 8).
Yurdakulun edebî eserlerinin haricinde 1912de Erzurum valiliği sırasında hazırladığı Erzurum Vilâyetinin İhtiyâcât ve Terakkîyât Lâyihaları- I-II adlı bir raporu da vardır.
Yurdakul, Martin Lutherin Hristiyanlık için yapmak istediklerini Türk edebiyatında yapmak istemiştir. Lutherin İncili Almancaya çevirmesi sayesinde Avrupa medeniyetinin ilerlemeye başladığına dikkat çeken Yurdakul, bununla herkesin anlayacağı bir dil kullanmanın önemine işaret etmek istemiştir (Enginün 2006: 579-580). Namık Kemal ile başlayan ve vatan kavramı etrafında şekillenen fikir hareketi, Yurdakulun şiirinde daha somut bir karakter kazanıp halkı derinden etkilemiştir. Soyut bir vatanseverlik, yerini toprağa ve üstünde yaşayanlara adanmış bir vatanseverliğe bırakmaya başlamıştır (Yazıcı 1974: 70).
Mehmet Emin Yurdakulun şiirleri edebiyat araştırmacıları tarafından genellikle tekdüze ve ahenksiz şiirler olarak yorumlanmıştır. Ancak, bazı şiirleri oldukça coşkulu kabul edilmektedir (Enginün 2006: 581; Uçman 2013: 613). Yurdakul şiirlerini hece vezniyle yazmış, fakat 7li ya da 11li gibi en çok kullanılan hece vezinleri yerine 16lı ve 19lu gibi alışık olunmayan kalıpları tercih etmiştir. Hece vezninin duraklarına çok önem vermemiş ve ahengini daha ziyade rediften alan şiirler yazmıştır. (Tansel 1989: LIII). Ayrıca, Servet-i Fünûn şair ve yazarları tarafından Batıdan getirilen yeni şekilleri denemiş ve halk şiirinin temel yapılarından olan dört dizelik kıta anlayışını farklılaştırmıştır (Argunşah 2004: 203). Bununla birlikte, Tevfik Fikretin eserlerinde de görüldüğü gibi nazmı nesre yaklaştırmaya çalışmıştır (Yazıcı 1974: 70).
Yurdakulun temel amacı tanınmış bir şair olmaktan çok içinde yetiştiği halkın acılarına ve sıkıntılarına derman bulmaktır (Uçman 2013: 614). Yurdakuldan önce de sade Türkçe ve hece veznini kullananlar olsa da, bunlar halkın hislerini, fikirlerini ve hayallerini yansıtmaktan uzaktı. Yurdakulun bu isimlerden farkı hem vezin, hem dil, hem de fikir ve konu bakımından Türklüğü yansıtan millî şiir örneklerini ortaya koymuş olmasıdır (Tansel 1989: XX).