51- Yemek ve Ziyafet Âdâbı
Allah'ınKitabı'ndan: "...Yiyiniz, içiniz. Fakat israf etmeyiniz. Allah israf edenleri sevmez."
"... Hep birarada toplu olarak da ve ayrı ayrı olarak da yemenizde size zorluk, günahyoktur..."
Araf Suresi âyet 31, Nur Suresi âyet 61
Yemek yedirmek üstün bir ameldir
Amrİbnül-As'dan... (R.)
Birsahâbî Allah'ın Resûlü'ne (S.) sordu:
-Hangi ameller daha değerlidir ya Resûlellah?
-Allah'a inanmak, (O'nungönderdiği İslâm Dini'ni hayat düzeni olarak) tasdik etmek, Allah yolundasavaşmak ve kabul (olunacak şekilde) Hac yapmakdır.
-Ya Resûlellah! Çok söylediniz. (Yapılması güç gelecekleri çoğalttınız.)
-(Evet), Allahkatında amellerin en değerlisi sevindirici ve etkileyici söz söylemek, bolcayemek yedirmek, hoş görülü olmak ve de insanlarla iyi geçinmektir.
-(YaResûlellah!) Benbir cümle ile bir ameli öğretmenizi istiyorum.
-Peki, senin için takdir ettiklerinden ötürü Allah'a baş kaldırmaya kalkma. Hadigit bakalım.1
Allah'a baş kaldırma
Allah'ınResûlü amellerin en değerlileri olarak önce îmanı, sonra candan geçmeyigerektiren cihâdı ve meşakkati içeren haccı bildirmiştir. Daha sonra da yemekyedirmeyi ve diğerlerini öğretmiştir. Yemek yedirmenin sevab bakımından îman,cihâd ve hacdan hemen sonra yer alan ameller arasında anılması, onundinimizdeki öneminin belgesidir.
Allah'ınResûlü öğütlerinin son bölümünde ise son derece önemli bir hususa temasbuyurmuş, ihtiraslardan arındıracak, hasetten koruyacak ve üzüntülerden berikılıp ruhî sükûneti sağlayacak öyle bir öğüt vermiştir ki, bu öğüdü alıpuygulamaya her mü'min muhtaçtır.
Evet,insan Allah'a baş kaldırmamalı, özellikle "niçin şu şu nimetler banaverilmedi!" dememelidir.
İnsanaklını kullanmalı, Allah'ın ve Peygamber'inin emirleri ve yasaklarına görehayatını düzenlemelidir. Ayrıca çalışmalı, kul olarak yapabileceklerini deyapmalıdır. Kişi vazîfelerini yapar da çalışmaları arzu ettiği sonuçlarıvermeyebilir; ümit ettiği kazançları sağlayamayabilir. Üstelik zelzele, yangınve ölüm gibi felâketlere de uğrayabilir.
Bugibi durumlarda "Ben ne yapmıştım. Niçin bu sonuçlarla karşılaşıyorum!Şöyle olmasaydı böyle olurdu..." gibi sözlerle mahiyetini bilmediği vehiçbir insanın da bilemeyeceği ilâhi kader programını eleştirmemelidir.
Peygamber'imizinaşağıdaki hadîsini ölçü edinmeli, "Mevlâ neylerse güzel eyler" inancını taşımalıdır.
"Allah'ıninsan için takdir edip zuhura getirdiği onun için ancak hayır olur."
Açlıkla yalanı birleştirmeyin
Esmabint-i Yezid (R.) anlatıyor:
"Allah'ınResûlü'ne (S.) yemek hazırlanıp getirildi. O da bizi buyur etti. Biz ise:
-Henüz acıkmadık; yemek istemiyoruz, dedik.
Allah'ınResûlü (bizimaç olduğumuz halde sofraya gelmek istemediğimizi sezinleyince şöyle) buyurdu:
- Açlıkla yalanı bir araya getirmeyiniz.2
Kibarlık gösterisi hayra engel, şerre aracıkılınmamalıdır
Birnumaralı hadîsten anlaşılacağı üzere yemek yedirmek pek hayırlı bir ameldir. Busebeble kişi yemeğe davet edildiği zaman icabet etmelidir ki sofra sahibiyedirmenin, kendisi de hayra aracı olmanın sevabını alsın.
Nevar ki kişi toksa, tok karınla sofraya oturmak hem israf hem de sağlığa zararolduğu için teşekkür ederek yemeğe iştirak etmeyebilir. Ancak aç iken kibarlıkgösterisi yaparak "tokum" deyip sofraya katılmamak hem hayıra engel olmak, hemde yalan söylemiş olmak gibi iki vebali üstlenmektir. Hadîsimiz özellikle açiken tokum diyerek yalan söylemiş olmak günahından bizi sakındırmaktadır.
Sağ elinle ye
İyasb. Seleme... babasından naklen şöyle anlatıyor:
"Adamınbiri Allah'ın Resûlü'nün huzurunda sol eliyle yemek yedi. Hz. Peygamber ona:
-Sağ elinle ye, buyurdu.
Hz.Peygamber'in uyarısı benliğine dokunan bu adam kibrinden dolayı:
- (Sağ elimle) yiyemiyorum dedi. Hz.Peygamber de ona:
-Yiyemez ol, bedduâsında bulundu.
Oadam artık bir daha (sağ) eliniağzına götüremez oldu."3
Bazen ilâhi ceza rahmettir
OturupBesmele çekerek önünden ve sağ elle yemek İslâmi yemek adâbının başlıcalarıdır.Hadîsimiz bu edeblerden, sağ elle yenilmesi gereğini öğretmektedir. Ayrıca dainatla Hz. Peygamber'e muhâlefet etmenin vebaline değinmektedir.
RabbimizinTevbe Sûresinin 128. âyetindeki ifadesiyle Mü'minlere karşı pek merhametli olanAllah'ın Resûlünün hadîsimizdeki kişiye ‘yiyemez ol' şeklinde bedduâ buyurmasıgerçekten O'nun yüce şefkati ile bağdaştırılamayacak olan özel bir durumdur.
O'naAllah'ın elçisi olarak imân eden bir insanın O'ndan emir aldığı içinşahsiyetinin çiğnendiğine inanması ve bu sebeble toplum içinde O'nun buyruğunakarşı direnmesi sahâbîler için kötü örnek teşkil eden ve bundan ötürü de cezalandırılmasıgereken bir olaydır.
Evet,bu olayda bir kişinin gururundan ötürü cezalandırılması varsa da diğersahâbîlere de bir uyarı vardır. Zira Hz. Peygamber'e inatla aykırılık dünyadazillete, âhirette azaba uğratacak bir günahtır.
Sahâbîlerbunun fiili örneğini bu olay vesilesi ile görmüş oldular.
Böyleceferd için ceza, toplum için rahmet oldu. Kaldı ki hatasına keffâret olmasıcihetiyle uğradığı ceza bizzat mezkûr ferd için de âhirete yönelik bir rahmetolmuştur.
AçıklamamızıAllah'ın Resûlü'nün sağ elle yemek yenilmesi hususuna önem verdiğinibelgeleyen bir diğer hadîsle bitirelim.
Birkadın sahâbî anlatıyor:
"Solakbir kadınım. Sol elimle yemek yerken Allah'ın Resûlü yanıma geldi.
-Allah sana sağ el verdi. Sol elinle yemek yeme, buyurarak sol elime vurdu.
Vuruncada lokma elimden düştü. Ben de el değiştirdim. Solu bırakarak sağ elimle yedim.Bu olaydan sonra da artık bir daha asla sol elimle yemek yemedim."*
Ayakta yeyip-içmeyin
Hz.Enes (R.) anlatıyor:
"Allah'ınResûlü (S.) ayakta iken bir şey içmeyi yasakladı.
Buyasaklama üzerine soruldu:
-(YaResûlellah!) Yaayakta yemeye ne buyurursunuz?
-Ayakta yemek daha da kaçınılması gereken bir işlemdir."4
-Zaruret halinde yenilip içilebilir.
Zarûrethalinde hiç şüphesiz ayakta yenilip içilebilir.Ancak tabîi durumlarda ayaktayenilip içilmemelidir. Hadîsimiz bu kuralı öğretmektedir.
Meşrubat içineüfleyip nefes verilmemelidir
EbuSaîd (R.) anlatıyor:
"Allah'ınResûlü (S.) içilecek (su ve su türü meşrubat) içine üflemeyi yasakladı.
Bununüzerine bir sahâbî sordu:
-Su kabı içinde gördüğüm çer-çöpü gidermek için üflemeye ne buyurursunuz? (Ya Resûlellah!)
-Onu (üflemenindışında bir yolla) çıkar.
-(YaResûlellah!)Bir nefeste içemiyorum. (Bu sebeble su-meşrubat kabı içine nefes alıpveriyorum.) Bunane buyurursunuz?
-Bu durumda su kabını ağzından uzaklaştır. (Öylece nefes alıp ver.)"5
Oturarak emercesineve üç defada içmek
Buhadîs bizlere bir şey içmenin iki edebini öğretmektedir. Diğer edebleri deoturarak, emercesine ve üç defada içmektir. Bir önceki hadîste ayakta içmek veyemek yasaklanmakta ise de bu yasak, haramlılığı belirlemek için değil, dahafazîletli olan oturmaya yönlendirmek içindir.
Yemeğinizi beraberce yiyiniz
Hz.Vahşi'den... (R.)
(Biraile fertlerinden oluşan) sahâbîler Allah'ın Resûlü'ne (geldiler problemlerini şöylece) arz ettiler:
-Ya Resûlellah! Yiyoruz, yiyoruz ama doymuyoruz.
(Bizene tavsiye buyurursunuz?)
Allah'ınResûlü onlara sordu:
-Siz galiba yemeği ayrı ayrı yiyorsunuz, öyle mi?
-Evet ya Resûlellah!
-Yemeği bir arada yiyiniz. Yemeğe (başlarken de) Allah'ın adını anınız; besmele çekiniz. Böyle yapınız ki yemeğinizbereketlendirilsin.6
Besmele çekerekberaberce yemenin bereketleri
Kur'ân'ımızınaçıklamasına göre ayrı ayrı yemek caiz ise de hadîsimiz ailece bir aradayenilmesini tavsiye etmekte, topluca yemenin yemeği bereketlendireceğiniaçıklamaktadır.*
Burada,Besmele çekilerek bir arada yemenin doyumu nasıl sağlayacağı ve yemeği nasılbereketlendireceği şeklinde bir soru sorulabilir.
Bizlerbu gibi sualleri cevaplandıramayabiliriz. Bu sebeble de "Bizler emrolunduklarımızıaraştırmakla değil, tatbik etmekle mükellef kılındık" şeklinde bir açıklamadabulunabiliriz. Ancak sebebi açıklanmayan ilâhi buyruklarla ilgili olarak kesingörüşler ileri sürmeksizin, izâh niteliğinde yorum yapılabileceğindenyukarıdaki suali şöylece cevaplandırabiliriz.
a-Besmele çekerek yemek bizi bütün nimetlerin Allah'ın özel birer ihsanı olduğugerçeği üzerinde şuurlandırabilir. Kur'ân'ımızın emri gereği bir parça ekmeğinbile güneşin, bulutların, toprağın ve insanların çalışmasıyla vücuda geldiğinihatırlamak yemeğe anlam kazandırabilir. Rûhî neşeyle yenen yemek basit görülsede tarif olunamaz biz haz verir.**
İştebu haz berekettir.
b-Beraberce yemek israfı engelleyeceğinden daha ekonomik olur. Ayrıca aynımasrafla daha çok yemek hazırlanabileceğinden doyum sağlanabilir.
c-Bir arada yemek, aşırı yemeye engel olur. Dayanamıyorum şeklindeki psikolojikmazereti de giderebilir.
Bereket yemeğin ortasındadır
Abdullahb. Bişr (R.) anlatıyor:
"Yemeğebuyur etmem için babam beni Allah'ın Resûlü'ne gönderdi. (Davet ettim.) Benimle beraber geldi.
Evimizeyaklaşınca ben (önden)koştum.Ana-babama haber verdim. Onlar da çıkıp Allah'ın Resûlü'nü karşıladılar. Merhabalaştıktansonra Allah'ın Resûlü'ne bir tür kadifeden yapılmış bir yastık sundular.Üzerine oturdu. Daha sonra babam anneme:
-Hazırladığın yemeği getir, dedi. Annem de una tuz karıştırarak hazırladığıçorbayı bir kab içinde getirip Allah'ın Resûlü'nün önüne koydu.
Allah'ınResûlü şöyle buyurdu:
-Besmele çekip (yemeğiönünüze tekabül eden) kenarlarından yiyin. Ortasını (sona) bırakın. Zira bereket yemeğin ortasındadır.
Allah'ınResûlü yedi. Biz de onunla yedik. Yine de yemeğin bir kısmı arttı.
Yemeğibitirince Allah'ın Resûlü şöyle duâ buyurdu:
-Allahım! Bu ailenin fertlerini bağışla. Bunlara merhamet et. Bunlarıbereketlendirip rızıklarını artır."7
Misafirler hane halkına duâ etmelidir
Hadîsimizinmesajlarını şöylece özetleyebiliriz:
a-Hadîsimizdenanlaşıldığı üzere fakir sahâbîler de Peygamber'imizi yemeğe davet ederlerdi.Buradan îmanlı âlimler ve adâletli yöneticiler gibi toplum büyüklerini yemeğeçağırmanın fazîletini anlayabiliriz.
b-Yemekdaveti yapmak için misafire oturtacak bir yerin bulunması, doyumu sağlayacakbir çeşit yemeğin sunulması yeterlidir. Peygamber'imize oldukça basit yapımlıbir çorbanın sunulması ve bu ikramın O'nun tarafından tabîî görülmesi bunundelilidir.
Buradabilvesile ifade edelim. Yaşadığımız dönemde israf düşkünlüğü yanı sıra gösterişhastalığının artması, zengin ve fakir olarak biz mü'minleri yemek yedirme hayrıve bereketlerinden yoksun kılmaktadır. Zira davetler masraflı ve külfetliyapılır olduğu için, masraf ve külfet bizleri ürkütmektedir.
Baştazengin mü'minler olmak üzere yeniden tabîîliğe ve kolaylığa dönme yarışınıbaşlatmalı, birbirimize İslâm Dini'nin öğütlediği şekilde örnek olmalıyız.
c-Zamanzaman da olsa aile halkı olarak ve de misafirlerle birlikte beraberce, fakatönümüzden yemeye özen göstermelidir.
Durumagöre misafir hanımların evin hanımıyla birlikte yemeleri daha uygunbulunabilir.
d-Davetlerdeözellikle misafirlerinden biri veya hepsi hane halkının bağışlanması,rızıklarının bol ve bereketli kılınması için duâ etmelidir. Zira misafirlerinduâsı kabul olunan duâlardandır.
Besmele çekilip hamd edilen yemek bağışlanmayasebebdir
Enes(R.) anlatıyor:
"Allah'ınResûlü (S.) şöyle buyurdu:
-Kendisine yemek sofrası kurulan kişinin (önünden sofrası) ancak bağışlanmış olduğu halde kaldırılır.
Soruldu:
-Bu nasıl ve ne ile olur?
-Sofra kurulduğu zaman besmele çekilmekle, kaldırıldığı zaman da hamd etmekleolur."8
Nasıl hamd etmeli
Hadîsimizyemeğe besmele ile başlanıp hamd ile bitirilmesi gereğini öğrettiği gibibesmele çekerek ve hamd ederek yemek yemenin küçük günahlarımızınbağışlanmasına vesile olacağını da öğretmektedir.
Besmele,"Bismillahirrahmanirrahim" demektir.
Anlamı:Dünyada yarattığı bütün varlıklara merhamet eden, âhirette ise yalnız îmanlı veibâdetli kullarına merhamet edecek olan Allah'ın adıyla (başlıyorum.)
Hamdetmek en kısa şekliyle "Elhamdülillah" demektir. Bunun kısa olmaklaberaber hamdlerin en güzeli olduğunu Peygamber'imiz açıklamıştır.
Allah'ınResûlü farklı cümlelerle ham ederdi. Burada iki tanesini sunmakla yetinelim:
a-"Bizleriyediren, içiren ve müslümanlar(dan) kılan Allah'a hamd olsun."
b-"Biriniz yemekyer ve şöylece hamd ederse geçmiş (küçük) günahları bağışlanır:
Bendegüç ve kuvvet yok iken beni bu nimetleriyle rızıklandırıp doyuran Allah'a hamdolsun."*
Kişi davet edildiği ziyafete katılmalıdır
EbuMes'ûdül-Ensârî'den... (R.)
Ensar'danşişmanca genç bir hizmetçisi bulunan Ebû Şuayb isimli bir adam vardı.
(Birgün) Allah'ınResûlü'nü (S.) gördü, yüzündeki açlık (belirtilerinden aç olduğunu) sezinleyince hizmetçisineşöyle emir verdi:
-Hadi durma, bize beş kişilik bir yemek hazırla. Ben beşincisi Allah'ın Resûlüolan beş (kişilikbir cemâat) davetetmek istiyorum.
Yemekhazırlandı. Ebû Şuayb Allah'ın Resûlü'ne geldi. Onu beşinci davetli olarakbuyur etti. (AralarındaAllah'ın Resûlü'nün de bulunduğu) bu grubun arkasına bir kişi takıldı.
Evinkapısına geldiklerinde Hz.Peygamber davet sahibine şöyle buyurdu:
-Bu zat ardımıza takılıp geldi. Dilersen onu da (buyur eder girmesine) izin verirsin. İstersen gerigider.
EbûŞuayb şu karşılığı verdi:
-Hayır, (hayırResûlellah! Dönmesine ne gerek var.) Onu da davet ediyorum.9
Kişi davet edilmediği yere gitmemelidir
Buhadîs bizlere iki mühim görgü kuralını öğretmektedir.
a-Özel yakınlık ve icbar edici bir sebeb olmaksızın kişi davet edilmediği yeregitmemelidir. Zira böylesine bir gidiş ev sahibini ağırlayamayacağımisafirlerle karşılaştırabilir. Ayrıca yapılan davetin hususiliğini degiderebilir ki bu da kalplerin hoşnutsuzluğuna ve davranışların kabalığınasebeb olabilir.
b-Kişi davet sahibinin izni olmaksızın davet edildiği yere misafirgötürmemelidir. Peşi sıra takılıp gelen asalak insanlarla bir ilişkisiolmadığını da münasip bir dille davet sahibine anlatmalıdır.
Davetler eşlerlebirlikte de yapılmalıdır
Hz.Enes'den... (R.)
Hz.Peygamber'in nefis çorba pişiren farisî bir komşusu vardı. Bir gün Allah'ınResûlü (S.) için bir çorba pişirdi. Sonra da O'nu davet etmek için geldi. (Yemek davetini alan) Hz. Peygamber (eşi Hz. Âişe'yi işaret ederekşöyle) buyurdu:
-Bunu da davet ediyor musun?
-Hayır, (YaResûlellah!)
-O halde davetinize icabet edemem. Adamcağız tekrar davet etti. Hz. Peygamberaynı şekilde karşılık verdi:
-Âişe'yi de davet ediyor musun?
-Hayır.
-Ben de davetinize katılamam.
Adamcağızüçüncü defa davet edince Hz. Peygamber aynı şekilde buyurdu:
-Âişe'yi çağırıyor musun?
-Evet (YaResûlellah! O'nu da davet ediyorum.)
Allah'ınResûlü (S.) ve eşi validemiz Hz. Âişe birbirlerini izleyerek adamcağızın evinegeldiler."10
Davetler ailece de yapılmalıdır
Buhadîs bize dostlarımızı hanımlarıyla ve de ailece davet etmemizi ve bu şekildeyapılan davetlere de ailece katılmamızı öğretmektedir.
Kadınlarımızda diğer aile dostu kadınlarla görüşmek, konuşmak ihtiyacındadır. İmkân varkenonları yapılan davetlere götürmemek, akrabalarını ziyaret ettirmemekbunalmalarına sebeb olmaktadır. Özellikle çok çocuklu ailelerde ev işleri veçocukların bakımı gibi sürekli ve değişmeyen uğraşılar devamlı olarak ev içindetutulan kadınlarda sinirsel hastalıklar tevlid edebilmektedir.
Evet,davetlere icabet etmeli, akraba ziyaretleri yapılmalı, ancak bu durumlardabaşta örtü olmak üzere İslâm'ın koyduğu ölçüler gözetilmelidir. Bir aradaoturmak caiz ise de kadınlar ve erkekler mümkünse ve tercihen ayrı ayrıoturmalı, müşterek televizyon seyretmek gibi hatalara asla düşü$$lmemelidir.
Birbiriylegörüşüp sohbet etmek ve birbirlerinden bilgi edinmek ihtiyacında olankadınlarımızın bu ihtiyaçlarını gidermek için İslâmi ölçülere bağlı şuurluailelerin davetleşme yoluyla birbirlerine yardımcı olmalarının önemli biryardımlaşma olduğu kanaatindeyiz.
Senden önce yaşlılara ikram etmemi hoş görür müsün?
Sağındagenç bir delikanlı solunda yaşlı sahâbîler bulunduğu bir sırada Allah'ınResûlü'ne meşrubat ikram olundu.
Hz.Peygamber içti. (Kendisine sunulandan huzurunda bulunanlara sağdan başlayarakikram etmek itiyadında olan Hz. Peygamber sağındaki gencin gönlünü alarakikrama solundaki yaşlıdan başlamayı arzu buyurunca) genç delikanlıya (dönerek;)
-(Senden önce)Bu yaşlı (amcalarına) ikram etmeme müsaade edermisin? buyurdu.
(Buirfanlı) gençşöyle deyiverdi:
-Hayır (YaResûlellah!)Allah'a yemin ederim ki, tarafınızdan (sunulacak) hissem için hiçbir kimseyi (nefsime) tercih edemem.
(Bucevabı vermesinden ötürü) Allah'ın Resûlü bu genci eli ile (tutup muhabbetle) sarstı.11
Müslüman ince ruhlu olmalıdır
Allah'ınResûlünün uyguladığı ve sahâbîlerine de tatbik etmelerini öğütlediği sağdanbaşlamak prensibini ihlâl etmemek için genç sahâbîden müsaade istemesindekiincelik, mü'minlerin birbirlerine karşı her zaman saygılı ve ince ruhluolmaları gerektiğini öğretmektir.
Sünneteuymuş olabilmek için zarif olmak gerektiğini bilmeye ne kadar muhtacız.
Arzuladığınız yiyecekleri alamadığınız için sevabalırsınız
"Sahâbîlerindenbir topluluk Allah'ın Resûlü'ne (S.) gelerek şöyle sordular.
-Biz çarşı-pazar dolaşırken meyvalar görüyoruz. İçimiz çekiyor. Fakat paramızolmadığı ya da yanımızda para olmadığı için satın alamıyoruz.
Arzuladığımızhalde alamadığımızdan ötürü bize sevab var mıdır?
Allah'ınResûlü şu cevabı verdi:
-Bu durum, evet bu durum sevab (almamıza vesile)dir."12
Dişleri arasındaki kırıntıları gideren güzel kuldur
EbûEyyüp (R.) anlatıyor:
"Allah'ınResûlü aramıza katılıp şöyle buyurdu:
-Ovalayıp -karıştırarak temizlik yapanlar pek güzeldir.
Sahâbîlersordular:
-Ovalayıp- karıştırarak temizlik yapanlar kimlerdir? (Ya Resûlellah!)
-Onlar abdestvesilesiyle ve yemekten ötürü ovalayıp karıştırarak temizlik yapanlardır.
Abdestvesilesiyle ovalayıp karıştırarak temizlik yapmak, parmaklar arasını yıkamak,ağza ve burna su vermektir.
Yemektenötürü ovalayıp karıştırarak temizlik yapmak ise dişler arasındaki yemekkırıntılarını gidermektir.
(Kişininsağ ve solundaki amellerini yazmakla görevli) iki meleğe refakat ettiklerimü'mini dişleri arasında yemek kırıntıları olduğu halde namaz kılar görmektendaha ağır gelen bir durum yoktur."13
Misvak ve diş fırçası kullanmak
Hadîsimizağız-diş temizliğine yönlendirmektedir. Peygamberimiz ağız-diş temizliğine sonderece önem verirlerdi.
Butemizlik elle yapılabileceği gibi misvakla ve diş fırçasıyla da yapılabilir.Burada araçtan çok amacın önemli olduğu bilinmelidir.
1 Müsned 4/204, 5/319
2 M. Mesâbih Hn. 4256, İ. Mace Et'ime 23.
3 Müslim Eşribe 107, Dârimi Et'ime 8.
* M. Zevaid 1/26
4 Et-Tac 3/119, Tirmizî Eşribe 11, Müslim Eşribe 113
5 Tirmizî Eşribe 15, Et-Tac 3/123.
6 İ. Mâce Et'ime 17, Ebû Davûd Et'ime 15.
* Nur 61
**Abese 24-31
7 M. Zevâid 5/27, Müsned 4/88. Kısmî rivayet için bk. EbûDavûd Et'ime 18.
8 M. Zevâid 5/22.
* Et-Tac 3/126. Ebû Davûd Et'ime 53, Libas 1, Tirmizî Deavat 57.
9 Buhârî Et'ime 34, Müslime Eşribe 138.
10 Müslim Eşribe 139, Müsned 3/123.
11 Buharî Eşribe 19, Muvatta Sıfetün Nebî 18
12 M. Zevâid K. Etime B. Fimen... 5/18.
13 M. Zevâid K. Etime B. Tahlil-Esnan 5/29, Kısmen Müsned 5/416