Mum nasıl yanar?
Mum kendine özgü bir ışık verir. Hisleri uyandıran bir ışıktır bu. Onunla doğa bilimciler yakından ilgilenirler; zira bir mumun nasıl yandığını açıklamak o kadar basit bir şey değildir.
Görünüşte basit bir iştir, bir kibrit alınır, yakılır, mumun fitiline tutulur ve mum yanıp ışık vermeye başlar. Bu kadar basit olduğu için de genellikle kimse bununla kafasını yormaz. Belki bu, biraz da mum ışığının insanda bazı romantik hisler uyandırmasıyla ilgilidir.
İlk olarak pamuk fitil yanmaya başlar. Bunun meydana getirdiği ısı bal mumunu eritir. 50°-60°C de. Fitil bu erimiş bal mumunu yukarıya doğru emer (çeker). Bu sıkı sıkıya yan yana duran cam levhalar veya suya sokulan ince bir borudaki prensipleri göre işler. (kılcallık)
Bal mumu fitil de yukarıya çıkarken, soğuk bal mumunda katı durumda bulunan karbon hidrojenler buharlaşırlar. Bu gaz oksijenle karışır ve yanar. Katı karbon-hidrojenleri ilk önce sıvı ve sonra gaz şekline dönüştürmek için, buraya enerji vermek gerekir. Bu enerjiyi ilk olarak kibrit, sonrada bal mumun alevi sağlar. Zira gazın oksijenle yanması sırasında serbest kalan enerji, yeni bal mumu eritmek için kullanılır ve bundan da yeniden gazlar gelişir.
Böyle görünmesine rağmen mum alevi kendi içinde yanan kapalı bir şey değildir. O üç değişik bölgeden oluşur. Yanma yalnız dış bölgede meydana gelir, çünkü gaz ancak arada oksijenle birleşebilir. Alevin orta bölgesine artık o kadar oksijen giremez. Bu yüzden orada yanma olamaz, oradaki karbon parçacıkları dış yanış zarfı tarafından yalnız ısıtılır ve kızıllaşır, böylece de dışarıya ışık saçarlar. Onlar mumun ışık alevini oluştururlar. Üçüncü bölge ki bu alevin çekirdeğidir. Parlamaz, ışık vermez ve sıcaklığı da oldukça düşüktür. Zira oraya artık hiç bir oksijen giremez. (o dış bölge de yanar) Burada yalnız gaz şeklindeki karbon-hidrojenleri bulunur ,”Sıcak hava yukarıya çıktığından mum alevi yumurta şeklinde (söbe) dir ve yuvarlak değildir.
Bu alev yüzünden kalın mumlarda daima bir bal mumu kenarı kalır. Alevin bulunduğu mumun ortasında enerji serbest kalır. Bu enerji sayesinde bunun yakınındaki yörede bal mumu erimiştir. Erimiş bal mumu hareket eder, ısısını mumun kenarına doğru götürür ve daha fazla bal mumunun erimesine sebep olur. Bu ne kadar dışarıya doğru kayarsa, etraftaki soğuk hava tarafından o kadar fazla ısı alınır. Ve bir zaman sonra ısı kenardaki bal mumunu erimeye yeterli değildir.
Daha büyük bir alev oluşturabilmek için daha kalın bir fitil almak düşünülebilir. Fakat burada da belirli sınırlar vardır. Bir alevin mükemmel yanabilmesi için örneğin iki santimetre kalınlığında bir mumun alevi 25 milimetre ve sekiz santimetre kalınlığında bir mumun 30 milimetre yüksek olmalıdır. 35 milimetreden yüksek olan her alev ise is çıkarmaya başlar. Zira çok kuvvetli fitil çok fazla bal mumu emer ve içinde ergimiş bal mumunun toplandığı “mum çanağı” daima boş kalır, yanma tam olmaz ve alev duman çıkarır.
On santimden daha kalın olan mumlarda ya çok büyük ısı çıkaran bir fitil, ya da devamlı yerinde kalan bir kenardan birini tercih etmek gerekir. Bundan dolayı uzmanlar on santimetreden kalın olan mumların mum değil, birer ziynet eşyası olduğunu söylerler.
Mükemmel yanan bir mum incelenirse, alevin ilk önce sessiz yandığı görülür, mum çanağı yavaş, yavaş ergimiş bal mumu ile dolar. Bundan sonra alev yavaşça titreyerek yanmaya ve ıs çıkarmaya başlar, çünkü fitil bal mumunu emer. Buna, alev çekiyor, derler. Çanak boşalır ve alev tekrar sessizce yanar. Eğer fitil çok kısa ise, bütün erimiş bal mumunu ememez. O zaman mum çanağı taşar ve mum da bal mumunu damla damla akıtır.
Yalnız Almanya’da Herrenchiemsee sarayında salonların aydınlatılması için kullanılan 4000 mum, kısa bir fitile sahip olmalarına rağmen bal mumunu taşırmazlar. Onlar yukarı Bavyera’da Schongau’da gizli bir formüle göre yapılmışlardır. Bu mumların daha ince birer fitili olmalıdır, zira her avizede 126 mum vardır ve yüksek alevli olsalardı, birbirlerini eriteceklerdi. Bunların aynı zamanda üzerlerine daha seri bir bal mumu katmanı sürülür böylece yanışları sırasında bir “manto” gen kalır ve bu arada sıcaklık biraz fazla olduğu takdirde ergimiş bal mumunu tutar. Böyle bir “manto” camı veya kilise mumların da da vardır, aksi takdirde çıkan ısı birbirlerini eritirlerdi. Çünkü bazen birbirine çok yakın yerlerde dururlardı.
Aslında fitil o kadar önemlidir ki ona mumun ruhu adı verilir. O pamuk ipliğinden örülür ve zayıf asit ve tuzlardan bir banyoda yıkanır, bunun formülü de mum yapan fabrika tarafından sıkı bir sır olarak saklanır. Bu banyo, ipliği çok küçük kristallerle sarar. Bunlar bir taraftan fitile bir nevi dayanıklılık verir, öte yandan da fitil külünün düşmesini kolaylaştırır. Bu sayede yanarken alevden yana doğru kıvrılır. Eğer bu gerilim olmasaydı dimdik duracak ve kül de kendiliğinden bir türlü aşağıya düşmeyecekti.
Fitil daima ipliklere göre sayılır bunun ne kadar kuvvetli olacağı mumun büyüklüğüne ve bileşimine bağlıdır. Burada geçmiş zamanlardan zamanımıza kadar gelen bir kural vardır. Bir mumun milimetre olarak çapına Parafin mumların da %20 ve ötekilerin de % 30 eklenir, böylece fitilin iplik sayısı bulunur. Çok daha kalın mumlarda bu sayıya daha % 10, %15 kadar ilave olunur örneğin parafinden bir mum 20 milimetre çapında ise 24 İplik, aynı kalınlıkta bir stearin mumu için 26 iplik hesap edilir, çünkü bu bulmumu daha çabuk ergir.
Doğal olarak mumun nasıl yapılmış olduğu da önemlidir, örneğin o çekilmiş veya dökülmüş olabilir. 80 mm kalınlığında çekilmiş bir mumun 30-35 ipliğe gereksinmesi vardır. Aynı büyüklükte dökülmüş bir mum için ise 48-54 iplikten yapılmış bir fitil gerekir. Çekilmiş mumda çok hava vardır, oysa dökülmüş mum daha fazla sıvı balmumu emecek kadar bir iç yapı gösterir.
Görülüyor ki mum bal mumu ile pamuktan yapılmış bir üründür ve bileşimi bilimsel olarak hesap edilmiş olmalıdır. Onun büyücülük ve cadılıkla hiç bu ilgisi yoktur. Yalnız insan ona baktıkça düşünceleri özgürlük kazanıyor ve etrafta dolaşmaya başlamıyor mu? İnsan birden bire kendini boş rüyalar içinde bulmuyor mu? Hiç tecrübe ettiniz mi? Ne kadar güzeldir, değil mi?