... konulu sunumlar: "MORFOLOJİYE GİRİŞ. MORFEM NEDİR? Dilde birimler: fonem ses (harf, işaret) hece morfem kelime kelime grubu cümle metin."— Sunum transkripti:
1
MORFOLOJİYE GİRİŞ
2
MORFEM NEDİR? Dilde birimler: fonem ses (harf, işaret) hece morfem kelime kelime grubu cümle metin
3
MORFEM NEDİR? İlk önce şu kelimelere bakalım: kızım, geldin, eğitimcide, okuyucular, hanımeli, gözlükçününkiler, Osmanlılaştıramadıklarımızdan
4
MORFEM NEDİR? Morfem bir dilin en k üçü k anlamlı veya g ö revli birimidir. Dilde morfemler, belli bir bilginin veya anlamın aktarılması, yeni kelimelerin kurulması veya sentaktik unsurlar arasında ge ç ici ilişkilerin kurulmasında temel yapı unsurlarıdır.
5
MORFEM NEDİR? T ü rk dilbiliminde bug ü nk ü bazı eklerin eskiden belli başlı kelimelerden geldiği bilinmektedir. Bunların gelişmesini en eski metinlerden beri takip edebiliriz: yorı- > /-yor/ (okuyor) durı- > /-Dİr/ (g ü zeldir) men (> ben) > /-İm/ (alacağım) sen > /-sİn/ (gelmişsin) Bazı kelimeler zamanla ekleşmiştir.
6
MORFEM NEDİR? Bug ü n bile yaşayan T ü rk ağızlarında bazı kelimelerin ekleştiğini g ö rebiliyoruz. Ö rneğin, Makedonya T ü rk ağızlarında: buka < bu kadar, şuka < şu kadar, oka < o kadar, burayden < buraya dek, şurayden <şuraya dek, orayden < oraya dek, vb. Buradan hareketle, bug ü nk ü b ü t ü n eklerin, aslında eskiden kelimelerden geldiği iddia edilebilir, ancak kesin bir h ü k ü m verilemez. T ü rk dilbiliminde bu konuda kesin bir uzlaşma yoktur.
7
MORFEM NEDİR? Ö te yandan, T ü rk ç ede bug ü nk ü k ö klerin ç oğu tek hecelidir. Dolayısıyla, bug ü n tek heceli olmayan b ü t ü n k ö klere ihtiyatlı bakmak lazım. Kim bilir, belki bunlar da ge ç mişte tek heceli k ö klerdi. Bu iddiayı, eskiden ç ok tartışılan G ü neş- Dil Teorisi ’ ne destek olarak algılamamak gerekir. (GDT: B ü t ü n diller T ü rk ç eden ç ıkmadır.)
8
MORFOLOJİ NEDİR? Terimin k ö keni: morfoloji < morfi „ μορφή “ (şekil, bi ç im, g ö r ü n ü ş) + logos „ λόγος “ (neden, konuşma, kelime, bilim) Buradan hareketle, en kısa hatlarıyla morfoloji, kelimelerin en k üçü k anlamlı veya g ö revli par ç acıklarını inceleyen dilbilim dalıdır. Morfoloji T ü rk ç ede şekil bilgisi, bi ç im bilgisi olarak da adlandırılır. Dolayısıyla, morfemin T ü rk ç e karşılığı şekilbirim, bi ç imbirimdir.
9
MORFOLOJİ NEDİR? T ü m diğer dilbilim dalları gibi, morfoloji de kendi başına tamamen bağımsız ve kendine kapalı bir alan değildir. Kendi ilgi alanını daha yakından incelemek i ç in, diğer dilbilim dalları ve dilbilim dışında diğer bilimlerden de bilgilere ihtiya ç duyar. Ö rneğin: fonetik (> morfonoloji, morfofonoloji), sentaks (> morfosentaks), semantik, frazeoloji, pragmatik, sosyoloji, psikoloji, vb.
10
SES VE ANLAM ARASINDAKİ İLİŞKİ D ü nya dillerinin yaradılışı hakkında bir ç ok teori vardır. Eskiden insanlar çıkardıkları bazı gelişigüzel ve teşekkülsüz seslere anlam katmışlardır. Bazılarını ise, doğadaki sesleri taklit ederek çıkarmışlardır. Kendilerinin anlam verdikleri sesler ve taklit ettikleri doğa sesleriyle anlaşmaya başlamışlardır.
11
SES VE ANLAM ARASINDAKİ İLİŞKİ Bug ü n T ü rk ç ede yaşayan bir ç ok kelimenin eskiden ses yansıması kelimelerden geldiği a ç ık ç a g ö r ü l ü r: ağla- horla- atla- zıpla- piş-, pişi, pişir- kahkaha fısılda- pırıl pırıl Dolayısıyla, dildeki kelimelerin bir kısmı eskiden ses yansıması kelimelerden geldiği iddia edilebilir.
12
KELİMELERİN MORFOLOJİK YAPISI Türkçede kelimelerin morfolojik yapısı şöyledir: kök (+ ek1 (+ ek2 (+ … (+ekN)))) Kökler, kelimelerin zorunlu parçacığıdır. Ekler zorunlu parçacıklar değildir, ancak çoğu zaman bunlara ihtiyaç duyulur.
13
KELİMELERİN MORFOLOJİK YAPISI Hint-Avrupa dillerinden farklı olarak, Türkçede her zaman kök ve ekler birbirinden açık bir şekilde ayrıdır: adam+lar baba+mız+da+ki oku-yor-du-lar < oku-yor i-di-ler baş+la-mış-lar-dı < baş+la-mış-lar i-di
14
Aşağıdaki cümlelerde kelimelerin morfemlerini bulmaya çalışın: Bugün okula gitmedim. Küçücük bedenlerin, bir annenin ya da babanın sıcak kolları ve tatlı sesi eşliğinde uykuya teslim olmasından daha büyük huzur olamaz.
15
Aşağıdaki cümlelerde kelimelerin morfemlerini bulmaya çalışın: “Şahinbey” isimli romanının tanıtım gecesinde bu romanın yazılış amacından ve misyonundan söz eden Kaymakam Ömer Karaman bu kitabın gelecek nesillere ışık tutması için yazıldığını bunu kendisinin bir borç olarak bildiğini ve Şanlı Müdafaa günlerini anlatan bu belgesel niteliğindeki romanın tarihimizde hiç bilinmeyen olayları su yüzüne çıkardığını, tarihimizde var olan isimsiz Kahramanlara bir borç bilinerek vazife aşkıyla yazıldığını sözlerine ekledi.