Ali Fuat Cebesoy
23.09.1882 10.01.1968 01 Ocak 1970
Ali Fuat Cebesoy, 23 Eylül 1882de Salacak, Üsküdarda doğmuş, 10 Ocak 1968de İstanbulda hayatını kaybetmiştir. Türk asker ve siyasetçidir.
Türkiyenin ilk cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk ile Harp Okulu yıllarında sınıf arkadaşı idi. Türkiyenin işgali sırasında İzmitten Ankaraya ilerleyen İngiliz birliklerine ateş açma emrini vererek şimdiki adı Alifuatpaşa tren istasyonu olan mahalde durdurması nedeniyle Kurtuluş Savaşını fiilen başlatan ilk komutan oldu ve savaş boyunca önemli görevler üstlendi. Yine Kurtuluş Savaşı yıllarında üstlendiği Moskova Büyükelçiliği görevini başarıyla yürüttü ve Türkiyenin kuzeydoğu sınırlarını belirleyen Moskova Antlaşmasını imzaladı. Milletvekili olarak başladığı siyâsî yaşamında Türkiyenin ilk muhalefet partisi olan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasının kurucularından birisi olup sonrasında İzmir Suikastı sanığı olarak Orgeneral rütbesindeyken İstiklâl Mahkemeleri tarafından yargılandı.
1931de siyasete dönerek TBMM başkanlığı, bayındırlık bakanlığı ve ulaştırma bakanlığı yaptı. 1948den itibaren siyasete Demokrat Partide devam etti. 27 Mayıs Darbesinden sonra Yassıada Mahkemelerinde yargılandı.
İLK YILLAR
23 Eylül 1882 tarihinde Salacak, İstanbulda doğdu. Babası, sonradan Türkiyenin ilk bayındırlık bakanı olan İsmail Fazıl Paşa idi. İlk öğrenimini Erzincanda, orta öğrenimini İstanbulda Saint Joseph Lisesinde yaptı. Babasının gönülsüzlüğüne rağmen 13 Mart 1899'da Harp Okulu'na girdi, orada Mustafa Kemal ile aynı sınıfa düşmesi bir bakıma gelecekteki kaderini çizmiş oldu. Selanikli olan Mustafa Kemal, İstanbulda Ali Fuatın ailesinin yanında kalıyordu. 1902 yılında Harp Okulu'nu bitirdi; 11 Ocak 1905 tarihinde Harp Akademisi'nden sekizinci olarakmezun oldu.
ASKERLİK YAŞAMI
Ali Fuat Beyin Beyrutta başlayan kıta hizmetleri, 1908deki Roma Askerî Ataşeliği dışında çok hareketli geçti.
Trablusgarp Savaşı başlar başlamaz oraya ilk gidenler arasındaydı. Balkan Savaşı sırasında Karadağda, Yanya Kalesinde, Pista ve Pisani muharebelerinde, I. Dünya Savaşının başında tümen komutanı olarak katıldığı Kanal Harekâtında büyük başarılar gösterdi. Kanal Harekatında 8. Kolordu kurmay başkanlığı; Doğu Anadolu cephesinde Mustafa Kemal Paşanın emrindeki 16. kolorduda 5. Tümen komutanlığı yaptı.
Liman von Sanders komutasındaki Yıldırım Orduları Grubunun Edmund Allenby komutasındaki İngiliz ordusu karşısında hezimete uğramasından sonra Yıldırım Orduları Halepin kuzeyine kadar çekilmek zorunda kaldı. Bulgaristanın 29 Eylülde savaştan çekilmesi sonucu Osmanlı Devletinin müttefikleriyle karayolu bağlantısı kopmuş, İtilaf Devletlerine Balkanlardan İstanbula yürüme imkânı doğmuştu. Bunun üzerine Osmanlı İmparatorluğu 30 Ekim 1918 tarihinde Mondros Mütarekesini imzalamak zorunda kaldı. Mondros Mütarekesi gereği Osmanlı Ordusundaki Alman subaylarının ülkelerine dönmeleri gerekiyordu. 31 Ekimde Yıldırım Ordular Grubu Komutanı Liman von Sanders, görevini Mustafa Kemal Paşaya devretti. Mustafa Kemal Paşa İstanbula dönmeden önce Ali Fuat Paşanın komutasındaki 20. Kolorduyu terhis etmedi. Ali Fuat Paşa, teçhizatlı 20. Kolorduyu Mustafa Kemal Paşanın emriyle önce Konyaya, sonra da Ankaraya getirdi.
1919 yılında Türkiye işgal edilirken Anadoluda bağımsız olan iki kolordudan biri Ankarada Ali Fuat Paşa komutasında, diğeri ise Erzurumda Kâzım Karabekir komutasındaydı. Ali Fuat Paşanın emriyle 20. Kolordu birlikleri İzmit ve Adapazarı üzerinden Bilecik ve Eskişehir istikametine ilerleyen İngiliz kuvvetlerine Geyve yakınlarında, hâlen adı Alifuatpaşa, Geyve istasyonu olan mevkide ateş açarak onları durdurup geri püskürttü ve Türk Kurtuluş Savaşını fiilen başlatan ilk komutan oldu. Daha sonra Mustafa Kemal Paşa Samsuna çıktıktan sonra Erzurum Kongresine gitmeden Amasyada Ali Fuat Paşa ile görüşerek Amasya Tamimini birlikte imzalayıp ilan ettiler.
Kurtuluş Savaşının ilk döneminde 20. Kolordu ve Garp Cephesi komutanlığı yaptı. İzmit ve çevresinde Yunan ve İngilizlere karşı savaştı. İstanbul Hükûmetinin dahiliye nazırı Ali Kemal, Mustafa Kemal Paşanın yetkisiz olduğunu bir genelgeyle açıklayınca Ali Fuat Paşa da kendi bölgesindeki valilere ve mutasarrıflara kendisinden gelecek emirlere göre hareket edilmesini bildirdi. Ayrıca her tarafta Müdafaa-i Hukuk ve Reddi İlhak Cemiyetlerinin kurulacağını ilgililere hatırlattı. Bu çabaları takdirle karşılandığı için Sivas Kongresi sonrasında Umum Kuva-yi Milliye komutanı olarak görevlendirildi.
BÜYÜKELÇİLİK GÖREVİ
Umum Kuva-yi Milliye Komutanı olarak Kuva-yi Seyyare Komutanı Çerkez Ethem ile birlikte Yunan işgaline karşı 1920 Ekim ayı sonunda Gediz harekâtını yaptı. Taarruz planını Genelkurmay Başkanı Miralay İsmet Bey kabul etmese de TBMM kuvvetleri ağır zayiatlar verdikten sonra Gedizi geri alarak İzmirin İşgalinden sonra ilk defa Yunanların işgal ettikleri bir bölgeden geri çekilmelerini sağladı. Harekâtın bitiminde Kuva-yi Milliye Komutanlığı lağvedildi ve Umum Kuva-yi Milliye Komutanı olan Mirliva Ali Fuat Paşa, Moskova Büyükelçiliğine tayin edildi. Yerine kurulan iki komutanlıktan Batı Cephesi Komutanlığına Albay İsmet Bey, Güney Cephesi Komutanlığına ise Mirliva Refet Paşa tayin edildi.
Mustafa Kemal Paşanın talimatını yerine getirmek ve hâlen gizli tutulan ve onun Lenine yazdığı mektubu vererek Sovyetler Birliği ile sınır tespit etmekle yükümlü olduğu bu zor görevi sırasında Kâzım Karabekir komutasındaki TBMM orduları Eylül 1920de Sarıkamış, Kars, Ardahan, Artvin ve Batumu geri alırken Moskovada Lenin ve Staline, Türk Ordusunun Menşeviklere karşı savaşarak aslında Bolşeviklere de yardımcı olduğunu söyleyip teskin ediyordu. 16 Mart 1921 tarihinde TBMM sefiri olarak Sovyetler Birliği ile Moskova Antlaşmasını imzaladı; böylece hem TBMM ilk defa bir yabancı devlet tarafından tanınmış oldu, hem de Türkiyenin kuzeydoğu sınırları tespit edildi.
SİYASİ HAYATI
10 Mayıs 1921 tarihinde Ankaraya dönerek TBMMde siyâsî çalışmalarına başladı. Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti başkanlığını yaptı. 1923 yılında Konyada 2. Ordu müfettişliği görevine getirildi, bu dönemde meclisteki görevinden süresiz izinli sayıldı. Bir yıl sonra ordu müfettişliği görevinden istifa ederek meclisteki görevine Ankara milletvekili olarak devam etti.
1925 yılında Türkiye Cumhuriyetinin ilk muhalefet partisi olan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasının kurucuları arasında yer aldı. 1926 yılında İzmir Suikastı dolayısıyla İstiklal Savaşını birlikte başlattıkları Kâzım Karabekir, Rauf Orbay ve Refet Bele paşalarla birlikte tutuklandı, yargılandı ve beraat etti. 1 Ekim 1927 tarihinde TBMMnin ikinci dönemi sona erince milletvekilliği de sona erdi. Ayrıca ordu açığında iken 5 Aralık 1927 tarihinde askerlikten de emekliye sevk edildi.
İkinci dönem siyâsî hayatı Mustafa Kemal ile barışmasından sonra 1931 yılında Konya milletvekili seçilmesiyle başladı. İsmet İnönü cumhurbaşkanı olduktan sonra 1939-1943 yılları arasında bayındırlık bakanlığı, 1948 yılında TBMM başkanlığı ve 1943-1946 yılları arasında ulaştırma bakanlığı yaptı.
Aynı yıl TBMM başkanlığından ve Cumhuriyet Halk Partisinden istifa ederek Demokrat Partiye geçti. 1950 seçimlerinde Eskişehirden, 1954 ve 1957 seçimlerinde de İstanbuldan milletvekili seçildi. 27 Mayıs Darbesi sırasında tutuklanarak Yassıada mahkemelerinde yargılandı. Serbest kaldı.
I., II. Dönem Ankara, IV., V., VI., VII., VIII. Dönem Konya, IX. Dönem Eskişehir, X., XI. Dönem İstanbul milletvekilliği yaptı.
ÖLÜMÜ
10 Ocak 1968 tarihinde İstanbulda hayatını kaybetti. Hiç evlenmemişti. Geyve civarındaki Alifuatpaşa beldesinde Merkez Camiinin avlusunda gömülüdür. Ailesi yerinde kalmasını istediğinden Ankaradaki Devlet Mezarlığına nakledilmemiştir. Aynı beldedeki müzede kendisine ait kişisel eşyalar, fotoğraflar ve dokümanlar mevcuttur.
Yazdığı eserler
Birüssebi Gazze Meydan Muharebesi ve 20. Kolordu (1938)
Millî Mücadele Hatıratı (1953)
Moskova Hatıraları (1955)
Siyâsî Hatıralar (I. cilt: 1957, II. cilt: 1960)
Mektep Arkadaşım Atatürk (1967)
Mustafa Kemal Millî Lider