Bazı sosyologlar, insanların çıkar karşısında başkalarına yardım ettiklerinde faydalı olduklarına inanıyorlar. Ayrıca bunun insanların doğuştan getirdikleri karakteristik bir özellik olduğuna ve bireyleri belki de yardım edici davranışlara uygun bir hale getirilebileceğine inanıyorlar.
Evrimsel Teorilerle Tutarlı Yardımlaşma
Günümüzde artık çıkar ilişkilerinin daha baskın olduğu ortamlarda karşılıksız yardım pek de görülemiyor. Buna rağmen zaman zaman kendini düşünmeden yapılan yardımlar da neyin nesi oluyor?
Evrimsel psikoloji, kendi türlerinin üyelerini diğer türlerden korumak için kendi hayatlarını riske atan sayısız örnek dokümana sahiptir (Fouts, 1997; Wilson, 1996; Aktaran: Gibbons, 1997)
Akraba Seçimi
Evrimsel teoriler, genel olarak hayatta kalmanın önemli olduğunu, ancak uygun üretkenliği ilerletenin hayatta kalan genler olduğunu savunmuşlardır. Böylece aynı kandan olduğunuz kişileri de yardımsever olmaya teşvik etmeniz, genlerinizle devam eden yardımsever davranışlarınızı daha da destekler. Akraba seçimi prensibi, aynı kandan olanlara yardım ederek sonraki nesle gönderilmiş olan genlerimizin eşsizliğini vurgular (Burnstein et al., 1994; Aktaran: Franzoi, 2000). Bu durumda birisinin, aile dışından olmasına rağmen yardım etme davranışını ise evrimsel teorilerle nasıl açıklayabiliriz?
Karşılıklı Yardımlaşma
Robert Trivers (1971), yabancılara yardım etmenin, doğal tercihlerin yanında, bir prensibe bağlı olduğunu açıklamıştır. Karşılıklı altruizm olarak adlandırdığı bu prensip müşterek yardımı içermekteydi ve altruizm motive olmaya karşılık geliyordu. Bu prensibe bağlı olarak, karşılıklı yardımlaşma gelecekte zamanı geldiğinde karşılığının olacağının umut edildiği yardım davranışıysa, insanlar yabancılara yardım etmeye uygundurlar. Buna ek olarak, yardım edenlerin pozisyonlarının gelecekte tersine dönme ihtimali olduğu için, karşılıksız yardım edenlerin fırsat düşkünü insanları ortaya çıkarmada önemli bir yol olduğunu savunmuştur.
Trivers (1983) mevcut durumda en iyi yardım cinsinin en uygun durumda geliştirilmesine inanırdı.
Bu mevcut durumlar;
- Sosyal grup yaşantısı,
- Karşılıklı bağlılık,
- Dini baskıların ve sert hakimiyetin olmadığı ortamlardır.
Karşılıklı yardımlaşma insanlar arasında yaygın ve fırsat düşkünlüğünü gizleyici bir basit evrimsel mekanizmayla da tutarlıdır; çünkü insanlar yardımın karşılığını ödeyemediğinde suçluluk ve utanma hissediyorlar (Aktaran Franzoi, 2000).
Başkalarına Yardım Etme Kurallarının Açıklandığı Sosyal Normlar
Yardım etme normları başkasına yardımı karşılıksız olarak, bencil olmadan yapılan davranışlar olarak bekler. Yardımsever davranışlar için bir rehber gibi hizmet eden üç sosyal norm vardır; adalet, sorumluluk bilinci ve karşılıklı durum (Simon, 1990; Aktaran: Franzoi, 2000).
Peki, yardımı hak etmiş bir kişi nasıl olmalı? Melvin Lenner (1980) sosyal adalet normuna bağlı olarak, eğer talihsiz olaylarla karşılaşan kişi iyi bir insansa, bizim yardımımızı hak ettiğini ve bu sayede saygınlık kazanıldığını savunmuştur (Aktaran: Franzoi, 2000).
Kültürel Farklılıklar
Davranış araştırmaları, bireysel ve ortaklaşa kültürlerin, yardımlaşma normlarının evrensel olabileceğine işaret ediyor. Çocukların yardım edici davranışları üzerinde çalışıldığında ise kültürel farklılıklar tespit edilmişti.
Joan Miller ve arkadaşları (1990) Amerikalıların ve Hindistan’daki Hinduların moral çalışmalarında bu perspektif ile ilgili bulgular bulmuşlardı. Hindular hangi şartta olursa olsun yardıma ihtiyacı olanların farkına vararak onlara yardım etmektedirler. Amerikalılar ise sosyal normlardan etkilenmeksizin daha çok kişisel normları kullanmış ve bu kültürel farklılıklar, sadece grup içerisinde yardımlaşmaya başvurmada görülmüştür (Aktaran: Franzoi, 2000).
Kişisel Yardımlaşma
Miller sosyal normlara rağmen, yaşamsal tehlike durumlarında yardımın karşılıklı olmasının belki de yararlı olabileceğini düşünüyordu. Buna ek olarak, yaşamsal tehlikede bile aciliyeti kavrandığı halde yardım etmeyen kişilerin davranışlarını sosyal normlarla açıklayamayız; çünkü sosyal normlar her zaman insan davranışlarını açıklamaz.
Schwartz’a göre (1977) kişisel normlar, kişiselliğin değerlere tutunuşunun basitleştirilmiş haliydi. Eğer değerlerle tutarlı davranmaya çalışırsak kişisel mutluluğa sahip oluruz. Ancak değerlerle tutarsız davranışları yaparsak, kendini beğenmişlik ve utanma duygularına sahip oluruz (Aktaran Franzoi, 2000).
Merhametle ilgili değerlerin gelişmesi, çocuklarda ilkokul çağında başlar (Eisenberg ve Mussen, 1989). Bu yardım edici davranışlar çocukların kişisel normlarının gelişmeye başladığı dönemlerde önemli rol oynar (Aktaran Franzoi, 2000). Buna güzel bir örnek verelim: Kızım Özgül 7 yaşındaydı. Yardıma ihtiyaçları olduğunda neden başkalarına yardım ettiğini sorduğumda, “Çünkü iyi bir insan olmak istiyorum” yanıtını verdi (Aktaran: Franzoi, 2000).
Çeşitli yollarla, aileler ve öğretmenler çocukların daha çok ya da daha az yardımsever kişiler olmalarında etkili olurlar.
Çocuklarda Gözlemle Öğrenme
Sosyal öğrenme kuramına bağlı olarak, örneğin; Albert Bandura (1986) ve J.Philippe Rushton (1980), gözlemle ya da modelleme ile öğrenmenin çocuklar arasındaki yardımlaşmayı geliştirmede iki yolu olduğunu savunmuştur. Birincisi, yardımsever davranışta çocukları cezbedici bir öğretme şekli olabilir. İkincisi ise, yardımsever davranışların çocukları cezbettiğinde, mutluluğun neye benzediği çocuklara gösterilebilir. Öğrenme ve modellemenin çocuklar üzerinde daha çok etkisi olduğu söylenen çalışmalara rağmen, öğüt verme usulü, etkili yardım edici davranışlar üzerinde, gecikmiş bir etkiye sahip olabiliyordu.
Bu ve buna benzer çalışmalar gösterdi ki, çocuklar yetişkinlerin öğütlerinden çok, yaptıkları şeylerden etkilenmeye oldukça müsait olmalarına rağmen, yalnızca cömertlik öğütleri çocukların yardım etme eğilimleri üzerinde pozitif etkilere sahip olabilmiştir (Aktaran: Franzoi, 2000).
Yetişkinlerde Yardım Edici Model
Yardım edici davranış modeli yalnızca çocukları kapsamaz. Doğal bir ortamda sürdürülen bir çalışmada, arabasının tekerleği patlamış ve değiştirmesi için yardıma ihtiyacı olan bir kadın için, daha önce aynı müşkül durumu yaşamış bir bayanın ya da pek çok erkeğin durduğu gündelik yaşantımızda çok görülmüştür.
Yardım Etme Davranışında Ödüllendirilme ve Cezalandırılma
Sosyal ödüllendirme, örneğin birisini ya da yaptığı işi övme, genelde; desteklemeden verilen somut ödülden, örneğin para ödülünden daha tesirlidir (Grusec, 1991; Aktaran: Franzoi, 2000).
Yardım edici davranış üzerinde ödüllendirme ve cezalandırmanın etkisi büyüktür; ödüllendirme yardım edici davranışı güçlendirir, cezalandırmaysa yardım edici davranışı zayıflatır.
Bu ödüllendirme ve cezalandırmanın etkileri yetişkinlerde de gözlenmiştir. Örneğin; kendinizi evinizin önündeki caddede yalnız yürürken hayal edin. Bir bayan herhangi bir adresi sormak için size yaklaşıyor. Ona yardımcı olduktan sonra yolunuza devam ediyorsunuz. Tam bu sırada çantasını düşürdüğünden habersiz bir kadının yanından geçen çocuğa bakarken çantayı fark ediyorsunuz. Bu durumda acaba çantayı kadına vermek adına yardım edici bir davranışta bulunur muydunuz? Birinci bayan sizden yardım istemişti oysa bu bayan sizden yardım istemedi. Bu durum sizin yardım etme davranışınızı nasıl etkiler?
Ödüllendirici duruma göre, birinci kadının ona yardım etmenizden sonra size teşekkür etmesi ve içten bir tebessümde bulunması sizin ödülünüzdür. Buna karşılık cezalandırıcı durumda, kadının size; “Anlattıklarınızdan bir şey anlamadım, bir başkasına sorsam daha iyi olacak” demesi sizin üzülmenize, canınızın sıkılmasına neden olacağından bir nevi cezalandırmadır. Bu araştırmada, ilk kadına yardım ettiği için ödüllendirilenlerin % 90′ının ikinci kadına da yardım ettiği gözlenmiştir. İlk kadına yardım edenlerin cezalandırılması durumunda ise sadece % 40′ı ikinci bayana yardım etmişti (Aktaran: Franzoi, 2000).