Yarının Tahıl Ambarı
Robin Hammond
22.8.2014
Büyük şirketler gezegenimizin en aç kıtasında neden kapış kapış toprak alıyor?
Koca traktörün geldiğini görmemiş bile. Traktör önce muz ağaçlarını sökmüş. Sonra mısırlarını. Sonra da fasulye, tatlı patates ve manyoklarını. Flora Çirime ile beş çocuğunu yıllardır beslemiş olan tarla, tozun toprağın birbirine karıştığı o birkaç dakika içinde yitip gitmiş. Yeşil-kahverengi dama tahtası gibi tarlalarla Limpopo Nehri Deltası'nın geniş bir bölümüne yayılan 20 bin hektarlık bir çiftlik kuran Çinli şirket yutuvermiş Çirime'nin Mozambik, Xai-Xai yakınlarındaki yarım hektarlık tarlasını.
"Kimse benimle konuşmadı bile," derken öfkeyle yükseliyor sesi Çirime'nin. "Günlerden bir gün bir traktörü tarlamdaki her şeyi talan ederken buldum. Maçambasını kaybeden hiç kimseye tazminat ödenmedi!" Yerel sivil toplum örgütleri, binlerce insanın topraklarını -ve geçim kaynaklarını- Wanbao Afrika Tarımsal Kalkınma Şirketi yüzünden yitirdiğini söylüyor. Üstelik bu, özellikle büyük yatırımlar söz konusu olduğunda yerli çiftçilerin haklarını göz ardı etme eğiliminde olan Mozambik hükümetinin onayıyla gerçekleşiyor. Dev çiftlikte iş bulabilenler, haftanın yedi günü, fazla mesai ücreti almadan çalışıyor. Wanbao şirketinin bir sözcüsü söz konusu iddiaları reddederken, yerli çiftçilere çeltik yetiştirme eğitimi verildiğini vurguluyor.
Bu durumda olan sadece Çirime değil. O, küresel tarıma ilişkin büyük hikâyedeki, geçmişte gezegenimizin en aç yerlerinden biri olan Sahra-altı Afrikası'nı, dünyanın başlıca tahıl ambarlarından birine dönüştürme yolundaki o uzak ihtimali gerçeğe dönüştürme hikâyesi içindeki karakterlerden yalnızca biri. 2007 yılından beri mısır, soya fasulyesi, buğday ve pirinç fiyatlarının neredeyse rekor düzeylere ulaşması, dünya genelindeki yatırımcıları toprağın ucuz, hükümetlerin uyumlu, mülkiyet haklarınınsa genelde göz ardı edildiği ülkelerde arsa kiralama veya satın almaya yöneltti. Sözleşmelerin çoğu, gezegenimizde hâlâ ekilmemiş milyonlarca hektar toprağı olan, bol sulama suyuna sahip az sayıdaki bölge arasında yer alan Afrika'da gerçekleşti. Dünya'daki en büyük "rekolte farkı" da Afrika'da görülüyor: ABD, Çin ve AB ülkelerindeki mısır, buğday ve çeltik üreticileri hektar başına yaklaşık 6 ton mahsul alırken, Sahra-altı Afrikası'nda oran, hektar başına ortalama bir ton. Ve bu miktar, Sezar döneminde Romalı çiftçilerin bereketli bir yılda elde ettiği buğday mahsulüyle hemen hemen aynı. Pek çok denemeye rağmen, dünya genelinde 1960-2000 yılları arasında tahıl üretimini iki katın üzerinde artıran yeşil devrimin yarattığı gübre, sulama ve rekoltesi yüksek tohum karışımı, sömürge dönemi sonrası Afrikası'nı darmadağın eden zayıf altyapılar, kısıtlı pazarlar, güçsüz yönetimler ve kardeşin kardeşi öldürdüğü içsavaşlar nedeniyle kıtada asla kök salamadı. Günümüzdeyse bu sayılanların çoğu artık kayboluyor.