Crinoidea (Deniz Zambakları = Deniz Laleleri)
Crinoidea, deniz zambakları veya deniz laleleri olarak da bilinen, denizlerde yaşayan bir hayvan sınıfıdır. Deniz yıldızları, deniz salyangozları ve denizkestaneleri ile birlikte Echinodermata filumuna aittirler. Bu sınıfın üyeleri, genellikle deniz tabanında ya da kayaların üzerindeki çukurlarda yaşarlar ve uzun, kırılgan kolları ile yemek ararlar.
Vücut, kadeh şeklindeki bir orta kısım (kaliks) ile buradan ayrılan beş radyal koldan oluşur.
Kollar, kaide kısmında iki veya daha fazla dallanabilir.
Kolların yanlarından pinnül adı verilen lateral uzantılar çıkar.
• Kolların oral tarafı daha yumuşak plaklarla kaplıdır.
• Aboral tarafta vücudu tespit etmeye yarayan bir sap kısmı vardır.
• Serbest yaşayanlarda sap yerine geçici olarak hayvanın tutunmasını sağlayan ve sir adı verilen uzantılar vardır.
• Sap üzerinde bir sıra halinde dizilmiş dairesel veya köşeli plaklar bulunur. Plaklar birbirine kaslarla bağlı olduğundan hareket ettirilebilir.
• Kol plaklarının aboral tarafları çok konveks (dış bükey), oral yüzeyindeki plaklar ise oluk şeklindedir.
• Kollar üzerindeki pinnüller ayrıca papil adı verilen çıkıntılar taşır.
• Bunlar duyu organı olarak görev yaparlar.
• Sindirim borusu U şeklindedir.
Deniz Zambaklarının Özellikleri
Deniz zambakları, yuvarlak veya yıldız şeklinde bir gövdeye sahiptirler ve 5 kollu simetrik bir yapıları vardır. Kolları, gövdeye bağlı bir şekilde uzanır ve birçok küçük kolu barındırırlar. Bu kollar, ince tüylerle kaplıdır ve yemek toplamak için kullanılır. Ayrıca, gövdenin üstünde bir çeşit taç yapısı bulunur ve bu yapıda genellikle göz noktaları ve diğer duyu organları yer alır.
Deniz zambakları, deniz yıldızları gibi su basıncı ile çalışan bir hidrolik sistem kullanırlar. Bu sistem, suyu özel kanallar aracılığıyla kollarının içine pompalar ve böylece kollarını hareket ettirirler. Bu sayede, kollarını çevreleyen tüylerle yemek toplarlar.
• Ağız kaliksin diğer bir değimle oral kısmın tam ortasındadır.
• Kaliksin aboral tarafında radial sıralanmış plaklar bulunur.
• Krinoidlerde madrepor kanalı (taş kanal) yoktur.
• Ambulakral halka kanaldan kollara birçok su borucukları uzanır. Hemal sistem gelişmiştir.
• Bunlarda epidermal ve aboral sinir sistemleri vardır.
Deniz Zambaklarının Sınıflandırması
Crinoidea sınıfında yaklaşık 600 tür bulunur ve bu türler 5 takıma ayrılır:
Articulata
Bu takımdaki deniz zambakları, kollarının bazı bölgelerinde eklem yerleri (articulations) bulunur.
Camerata
Bu takımdaki deniz zambakları, gövdeye bağlı kolları, gövdeden çıkan ve gövdenin üstünde bir taç yapısı oluşturan kısımlarla birleşir.
Cladida
Bu takımdaki deniz zambakları, gövdenin alt kısmında bir çentik ile kollarının bağlandığı yerde bir çıkıntı (brachial process) bulunur.
Disparida
Bu takımdaki deniz zambakları, kolları gövdenin üst kısmına doğru açılan bir açıklık (apical disc) ile birleşir.
Flexibilia
Bu takımdaki deniz zambakları, gövdeye bağlı kolları, gövdenin üst kısmında, gövdenin üzerinde bir taç yapısı oluşturan kısımlarla birleşir.
Crinoidea
• Besinlerini süzerek alırlar
• Sesil ve hareket edebilen türleri bulunur
• Vücutlarında kireç depo edilmektedir
Crinoidea benzersiz özellikleri
Krinoidler, bir çiçek gibi açılan ve plankton gibi yiyecek parçacıklarını yakalayan tüylü, dokunaç benzeri uzantılarıyla ünlüdür. Ordovisiyen‘de (488 mya) krinoidler ortaya çıkmasına rağmen, Permiyen kitlesel yok oluşundan kurtuldular ve bugün hayatta kalan yüzlerce türe çeşitlendiler.
Crinoidea sınıfının özellikleri nelerdir?
- Kupa benzeri bir vücut formuna sahip olun.
- Vücut pozisyonları yukarı doğru dik bir yöndedir.
- Tüp ayaklar olarak bilinen dallı dokunaçlara sahiptir.
- Dallanma sinir sistemi.
- Beş veya daha fazla tüylü kol.
- Su damar sistemi.
- Bir aboral stok içerir.
Crinoidea gelişimi nedir?
Krinoidler gonokoriktir ve embriyo bir doliolarian larva veya tam olarak oluşturulmuş bir jüvenil krinoid haline gelene kadar yavrularını kuluçkaya yatırır. Krinoidlerin 9-11 alt sınıflarından biri hariç hepsinin soyu tükenmiştir ve sadece bazen gösterişli fosilleri aracılığıyla bilinirler.
Crinoidea nasıl hareket eder?
Modern krinoidler genellikle sapsızdır ve deniz tabanında sürünmelerine yardımcı olmak için ‘kollarını‘ kullanarak hareket edebilirler. Krinoidler, Wenlock Resifi‘ndeki yaygın resif sakinleriydi. Kalsiyum karbonat iskeletleri, kemikçikler olarak bilinen birçok parçadan yapılmıştır.
Crinoidea ve Deniz zambağı nasıl çoğalır?
Deniz suyuna sperm ve yumurta bırakarak çoğalan ayrı erkek ve dişi deniz zambakları vardır. Döllenmiş yumurtalar yumurtadan serbest yüzen larvaya dönüşür, bu larva da kısa sürede yetişkin evresine geçer ve deniz tabanına yapışır. Deniz zambakının en büyük yırtıcısı deniz kestanesidir.
Deniz Zambaklarının Yaşam Alanı ve Dağılımı
Deniz zambakları, dünya denizlerinde bulunurlar. Bazı türleri, sığ suları tercih ederken, bazıları derin okyanuslarda yaşarlar. Çoğu tür, kayalık zeminlerde ve kumlu veya çamurlu zeminlerde yaşarlar. Bazı türler, deniz çayırlarının üzerinde de bulunabilirler. Deniz zambakları, genellikle gruplar halinde yaşarlar ve birbirleriyle iletişim kurarak avlanırlar. Avlarını yakalayıp yutmak için kollarını kullanırlar ve avlarını, özel ağız yapıları sayesinde sindirirler. Bazı türleri, planktonik organizmaları yemek için özel olarak adaptasyon göstermişlerdir.
Deniz Zambaklarının Önemi
Deniz zambakları, denizlerin ekosistemleri için önemli bir rol oynarlar. Hem besin kaynağı olarak hem de diğer deniz canlıları için yaşam alanı olarak önemlidirler. Ayrıca, bazı türlerinin, deniz zambaklarından elde edilen kimyasalların farmakolojik etkileri olduğu bilinmektedir. Ancak, insanlar tarafından aşırı avlanma, deniz kirliliği ve iklim değişikliği gibi faktörler nedeniyle, bazı deniz zambakları türleri tehlike altındadır.
Deniz Zambaklarının Fosilleri
Deniz zambakları, fosilleri en eski deniz canlıları arasında yer alırlar. İlk deniz zambakları, yaklaşık 540 milyon yıl önce Kambriyen döneminde ortaya çıktılar. Fosil kayıtlarına göre, deniz zambakları, yaklaşık 400 milyon yıl önce tüm okyanuslarda yaygın olarak bulunuyordu. Günümüzde ise, fosil kayıtlarında çok çeşitli deniz zambakları türleri bulunmaktadır ve bu fosiller, evrimsel tarihlerini ve yaşam biçimlerini anlamak için önemli bir kaynak teşkil etmektedir.
Crinoidea veya deniz zambakları, denizlerin önemli bir parçasıdır. Hem ekolojik hem de evrimsel açıdan önemli bir sınıftır. Ancak, insan etkisi ile bazı türleri tehlike altında olduğundan, koruma ve sürdürülebilirlik önlemleri alınması gerekmektedir.
Bir önceki yazımız olan Brachiopoda Nedir? Brachiopod Anatomisi ve Yaşam Döngüsü başlıklı makalemizde Brachiopoda fosili, Brachiopoda sağ ve Brachiopoda sol hakkında bilgiler verilmektedir.