Güneydoğu Anadolu'da Dicle (Dicle) nehri kıyısında yer alan Diyarbakır, şehri çevreleyen surlarıyla hala ortaçağ havası taşıyor.
En eski çağlardan itibaren kent Hurri-Mithani, Hititler ve Asurlular tarafından yönetilmiştir. Bir zamanlar Arami Bit-Zamani Krallığı'nın başkentiydi. Daha sonra Medler, Persler, Makedonlar, Seleukoslar, Romalılar, İlhanlılar ve Akkoyunlu Selçukluları tarafından işgal edilmiş veya yönetilmiştir. Farklı kaynaklarda Amidi, Amid, Amido veya Amida olarak geçmektedir. İslami - Arapça kaynaklarda "Diyar-ı Berk" olarak geçmektedir. Cumhuriyet döneminde yörede bulunan bakır cevherinden Diyarbakır olarak anılmaya başlanmıştır.
Bu siyah bazalt duvarlar, Orta Çağ askeri mimarisinin mükemmel örnekleridir. Çin Seddi'nden sonra dünyanın en büyük (5.5 kilometre / 3.4 mil) ve en iyi korunmuş duvarlarından biri oldukları için de çok iyi bilinirler. Burada Roma ve muhtemelen daha eski surlar olmasına rağmen, mevcut surların tarihi erken Bizans dönemine aittir. On altı kale ve her biri yazıtları ve kabartmalarıyla görülmeye değer beş kapısı vardır. Sur boyunca Dağ Kapı, Urfa Kapı, Mardin Kapı ve Yeni Kapı olarak adlandırılan dört ana kapı vardır ve bunlar dört ayrı yöne açılır. Duvarlar 12 metre (39 fit) yüksekliğinde, 3-5 metre (10-16 fit) genişliğinde ve 82 gözetleme kulesine sahip. Temmuz 2015'te surlar ve Hevsel Bahçeleri UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi.
Diyarbakır'ın zengin tarihi mirasına tanıklık eden en ünlü yapı kalesidir. Dicle nehrinden 100 metre yükseklikte "Fis" adı verilen sağlam bir kayanın üzerinde bulunan bu kalenin Hurriler tarafından yapıldığına inanılıyor. Kale, kubbeli bir bazilika (6. yüzyıldan kalma bir Naturyan Kilisesi), cami, Sahabeler türbesi, Artuklu Sarayı ve bazı eski resmi binalara sahiptir.
Surlar arasında Mardin Kapısı'nın yanında bulunan Deliler Han (Han), 1527 yılında Hüsrev Paşa tarafından yaptırılmıştır ve kendi adıyla da anılmaktadır. İpek yolundaki kervan yolcularının bu kervansarayda durup dinlendikleri eski günlerin orijinal havasını koruyarak şimdi 120 yataklı bir otel olarak restore edilmiştir. İki parçalı bir yapı, iki katlı bir ana bölüm ve bir ahırdır. Eskiden her yıl çeşitli yerlerden hacıları Mekke'ye götüren rehberler burada toplanırdı. Hanın hemen karşısında bulunan kalıntılar da hacılara ait.
Ulu Cami, özgün mimarisi ve çeşitli zamanlarda yapının restorasyonunda kullanılan antik malzemelerle dikkat çekiyor. Türkiye'nin en eski camilerinden biridir. Aziz Tomas Kilisesi'nin kademeli olarak camiye dönüştürüldüğü bilinmektedir. 80 x 80 metre (262 x 262 fit) bir alan üzerinde kesme taştan inşa edilmiş büyük ve etkileyici bir yapıdır. Caminin arkasındaki minare dikdörtgendir. Çeşmesi (1849), oyma mermerleri ve nişi önemli eserlerdir. Caminin duvarları da kabartma ve oymalarla süslenmiştir. Minare ve kapı üzerinde tarihin çeşitli dönemlerine ait 20 kitabe bulunmaktadır. Avludaki mezarlar 1507 yılında Pers Kralı İsmail tarafından tahrip edilmiştir.
Ulu Cami'nin yakınında Mesudiye Medresesi ve şu anda halı ve hediyelik eşya dükkanları ve kafeteryalar tarafından kullanılan bir kervansaray olan Hasan Paşa Hanı bulunmaktadır. Nebii Camii, Osmanlı üslubunun tipik bir örneğidir. Meryem Ana Kilisesi ilginçtir ve halen kullanılmaktadır. Kasım Padişah Camii de, özellikle, Dört Ayaklı Minare (minaresi) olarak adlandırılan, yaklaşık iki metre (6,5 ft) yüksekliğinde dört küçük sütun üzerine büyük bir kule inşa eden mühendislik nedeniyle ilginçtir.
Cumhuriyet döneminin en ünlü şairlerinden Cahit Sıtkı Tarancı'nın doğduğu ev 1973 yılında müzeye dönüştürülmüştür. Müzede şairin fotoğrafları ve kişisel yazıları ile bölgeden elde edilen bazı etnografik eserler sergilenmektedir. Ev, yerel mimarinin karakteristik özelliklerini taşımaktadır. Gazi Köşkü piknik yapmak için güzel bir yerdir. Çermik kasabası bir kaplıca merkezidir. Diyarbakır'a yaklaşık 100 km (62 mil) mesafede, Silvan ilçesinde 12. yüzyıldan kalma bir taş köprü olan Malabadi köprüsünü de mutlaka görmelisiniz.
Şehir, uzun tarihi ve arkeolojik öneme sahip birçok camiye ve binaya ev sahipliği yapmaktadır. Şehir merkezinde birkaç müze var. Bunlara yaklaşık 40 kilo ağırlığındaki meşhur karpuzları, gümüş ve bakır eserlerini de eklediğinizde, Diyarbakır kesinlikle Anadolu'da gezilip görülmesi gereken bir yer.
Mitolojik mağara Eshab-ul Keyf ve Dacianus kalıntıları Lice kasabasında yer almaktadır. Kutsal Zulkufil Dağı ve Hilar Mağaraları Ergani ilçesinde bulunmaktadır. Diyarbakır çevresinde Birkleyn ve Hasun Mağaraları, Antak Kenti ören yeri ve Çayönü Ören Yeri bulunmaktadır. Diyarbakır yakınlarındaki Müslümanlar için bir başka kutsal alan ise Kuran'da adı geçen 2 peygamberin defnedildiği Eğil'deki Peygamber Kabirleri'dir: Hz. Elyesa (Elisha) ve g Hz. Zülkifl (Zülkifl). Eğil'de ayrıca nefes kesen manzaralara sahip Asur kalesini ziyaret edebilir, baraj gölünde tekne turu yaparak anıt mezarlarını görebilirsiniz.
Zerzevan kalesi, Çınar semtinde bulunan en yeni ve çok ilginç bir arkeolojik sit alanlarından biridir. Büyük bir garnizonun konuşlandırıldığı Romalıların en doğu sınırıydı.
Diyarbakır, Mezopotamya'nın dağlık kuzey bölgelerini ve ovalarını birbirine bağlayan bir geçiş kuşağı üzerinde yer almaktadır. Halihazırda Elazığ, Mardin, Şanlıurfa ve Bitlis gibi bölgenin diğer önemli yerleşimlerini birbirine bağlayan karayolu ağının merkezinde yer almaktadır. Demiryolu 1935 yılında vilayete ulaşmış ve daha sonra il sınırları dışından Kurtalan'a kadar uzatılmıştır. Diyarbakır, İstanbul ve Ankara gibi Türkiye'nin büyük şehir merkezlerine hava bağlantısına sahiptir.
İl, 15.355 kilometrekarelik bir alana sahiptir. Nüfus yaklaşık 1,7 milyondur (2019), 13 ilçede (merkez ilçe dahil) ve birçok köyde yaşamaktadır. İdari bölgeleri Bismil, Çermik, Çınar, Cungus, Dicle, Ecil, Ergani, Hani, Hazro, Kocaköy, Kulp, Lice ve Silvan'dır. Kültür arazilerinin çoğunda kuru tarım ve nadas uygulanmaktadır. Tarım ve hayvancılığa dayalı mevcut durumuna rağmen Diyarbakır, diğer yatırım girişimleri için önemli bir potansiyele sahiptir ve şu anda bölgenin Gaziantep'ten sonra ikinci sanayi merkezidir. Diyarbakır, kalkınmada öncelik verilen illerden biridir. İl, geleneksel sanayi dallarını korurken, pazarlama kapasitesini artıran gıda ve et üretimine odaklanmaya başlamıştır.
Diyarbakır'da kuyumculuk, ipek işleme, bakırcılık, çömlekçilik, dericilik, keçecilik, dokumacılık, nakış ve halıcılık önde gelen el sanatlarındandır. Bunlar arasında mücevher hala önemlidir. Hasır bilezikler, kişniş, kolyeler ve gümüş işlemeli tahta ayakkabılar ilin özel eserleridir. İl merkezinde ve Kulp, Silvan ve Lice ilçelerinde ipekböcekçiliği yapılmaktadır. Ancak ipek üretimi düşüşte. 40'lı yıllarda altın çağını yaşayan tekstiller artık sadece küçük atölyelerde varlığını sürdürüyor.