Mobbing terimi ilk kez 19. yüzyılda biyologlar tarafından yuvalarını korumak için saldırganların etrafında uçan kuşların davranışlarını tanımlamak için kullanılmıştır. 1960’larda Lorenz küçük hayvan gruplarının, daha güçlü ve yalnız bir hayvana toplu şekilde hücum ederek uzaklaştırması ya da aynı kuluçkadan çıkan kuşlar arasında yaşanan ve diğer kuşların, aralarındaki en zayıf kuşu yiyecek ve sudan uzak
tutarak dışlaması, iyice güçsüz bir hale getirmesi ve en sonunda da fiziksel saldırılarla öldürerek grubun dışına atması durumunu ifade etmek amacıyla kullanmıştır. Mobbing sözcüğü önceleri çocukların birbiriyle olan zorbalık ilişkilerini tanımlamakta kullanılmıştır. Çalışma yaşamında ise mobbing kavramının ilk kez 80’li yılların başında İsveçli endüstri psikoloğu Heinz Leymann tarafından kullanıldığı bilinmektedir.
Latince’de psikolojik şiddet, baskı, kuşatma, taciz, rahatsız etme, sıkıntı verme anlamına gelen mobbing İngilizce de örgütsel baskı anlamına gelmektedir ama Türkçe karşılığını tek bir kelimeyle ifade güçtür. İş yerinde psikolojik terör, duygusal taciz, duygusal zorbalık , psikolojik şiddet, psikolojik yıldırma gibi çeşitli kavramlar kullanılmaktadır.
Çalışma yaşamında mobbing ya da psikolojik terör kavramın karşılığı, bir ya da birkaç kişi tarafından bir bireye sistematik olarak yöneltilmiş düşmanca ve etik olmayan iletişim anlamına gelir. Bu eylemler sürekli tekrarlanır (neredeyse her gün) ve bu süreç uzun sürelidir (en azından altı hafta). Bu sürecin sonucunda belirgin psişik, psikososyal ve sosyal sorunlar yaşanmaktadır.
H. Leyman mobbing’in beş aşamalı bir süreçten oluştuğunu ve bu süreç bir kez başladığında durdurmanın çok zor hatta imkansız olduğunu bildirmiştir.
1. Aşama: Çözümlenmemiş bir çatışma veya kritik bir olay ile başlar. Genellikle hedef incinebilirliği yüksek olan ortalamanın üstünde çalışan biridir. Bu çoğunlukla bireye ihtiyaç duyulması ya da kıskanılması, suçlanması, günah keçisi durumuna getirilmesi gibi bölünmüş ya da işlevsel olmayan grupların sosyal birlikteliğindeki gibidir. Bu aşamada mobbing’den söz etmek için çok erkendir ve ileride mobbingin gelişmeme olasılığı vardır.
2. Aşama: Bu aşamada saldırılar yer almaya başlar. Kullanıldığında durumu şiddetlendirecek farklı taktikler vardır. Burada lider sadece yangına benzinle gitmez çatışmanın çözümü için getirilen önerileri de sabote eder.
3. Aşama: Burası yönetiminde rol oynamaya başladığı aşamadır. Bu eleme sürecinde ilk adımdır. Yöneticiler genellikle durumu yanlış anlamakta ve suçlamayı kurbana yöneltmektedir. Kurban gözden düşmüş ve etiketlenmiştir. Yaptığı her bir açıklama göz ardı edilmektedir.
4. Aşama: Burası sürecin kritik bir aşamada olduğu, hedefe akıl hastası ya da antisosyal etiketinin verildiği dönemdir. Hedef hayal kırıklığına uğramıştır ve arkadaşlarının akıl hastası olarak çarpıtmalarından ve paranoid olarak etiketlenmekten dolayı mutsuzdur. Çalışma durumunun bu rahatsız edici ortamını düzeltmenin bir yolu yoktur ve bu noktada danışmanlık almak yararlı olmamaktadır. Ne yazık ki, birçok psikolog eğitimsiz olmaları yada önemsemedikleri için Mobbingin yıkıcı etkileri ve genellikle kalıcı olan zihinsel sorunlarını kişilik özelliklerine bağlamaktadır. Oysa kimse böyle anormal durumlarda normal tepki gösteremez.
Eğer hedef yeniden mücadele etmeye başlarsa diğerleri tarafından saldırgan olarak etiketlenir. Hedef dışlandığı zaman içine kapanır, teselli arar ve içe dönük hale gelir. Tehlikeli bir konumda sıkışmıştır ve saldırı olacak beklentisi içindedir. Herhangi bir taciz durumunda olduğu gibi saldırganların kurbanı suçlaması sorumluluğu almamanın en iyi yoludur.
5. Aşama: Bu uzaklaştırma işlemidir. Bu süreçte hedef zihinsel ve fiziksel olarak gücünü yitirmiştir ve yeterli bir savunma yapabilmek için kaynakları kullanmakta güçlük çekmektedir. Bu süreçte gerçekleştirmesi gerekenleri küçük parçalara bölerse başarı şansı vardır.
Eğer işten çıkarma gerçekleşirse hedef duygusal olarak harap olur ve genellikle travma sonrası stres belirtileri gösterebilir. Mesleki kariyeri yok olmuştur artık kimse onunla çalışmak istemiyordur ve tüm yaşamı mahvolmuştur.
Mobbing Davranışları Nelerdir?
Leyman mobbing davranışlarını beş ana gruba ayırarak 45 ayrı davranış tanımlamıştır ancak bunların hepsinin bir arada bulunması şart değildir.
1. Kendini göstermeyi ve iletişim oluşumunu etkilemek
Başarılı çalışanın kendini gösterme olanaklarını kısıtlaması.
Sözünün sürekli kesilmesi.
Meslektaşların ya da veya birlikte çalışılan kişilerin, çalışanın kendini gösterme olanaklarını kısıtlaması.
Yüzüne bağırılması ve yüksek sesle azarlanması.
Yapılan işin sürekli eleştirilmesi.
Özel yaşamın sürekli eleştirilmesi.
Telefonla rahatsız edilme.
Sözlü tehditler alma.
Yazılı tehditler gönderilmesi.
Jestler ve bakışlar yolu ile ilişkinin reddedilmesi.
İmalar yolu ile ilişkinin reddedilmesi.
2. Sosyal ilişkilere saldırılar
Çevrendeki insanların hedefle konuşmaması.
Hedefin başkalarıyla konuşması ve onlara ulaşmasının engellenmesi.
Hedefe diğerlerinden ayrılmış bir iş yeri verilmesi.
Meslektaşların hedefle konuşmasının yasaklanması.
Sanki orada değilmiş gibi davranılması.
3. İtibara saldırılar
İnsanların hedefin arkasından kötü konuşması.
Asılsız söylentilerin ortada dolaşması.
Gülünç durumlara düşürülme.
Akıl hastasıymış gibi davranılması.
Psikolojik değerlendirmeden geçmesi için hedefe baskı yapılması.
Varsa özrüyle alay edilmesi.
Gülünç düşürmek için yürüyüş, jest veya sesin taklit edilmesi.
Dini veya siyasi görüşüyle alay edilmesi.
Özel yaşamıyla alay edilmesi.
Milliyetiyle alay edilmesi.
Öz güvenini olumsuz etkileyecek bir iş yapmaya zorlanması.
Çabalarının yanlış ve küçültücü şekilde yargılanması.
Kararlarının sürekli sorgulanması.
Alçaltıcı isimlerle anılması.
Cinsel imalar.
4. Kişinin yaşam kalitesi ve mesleki durumuna saldırılar
Hiçbir özel görev verilmemesi.
Verilen işlerin geri alınması kendine yeni bir iş bile yaratamamasının sağlaması.
Anlamsız işler verilmesi.
Sahip olunandan daha az yetenek gerektiren işlerin verilmesi.
İşin sürekli değiştirilmesi.
Öz güvenini etkileyecek işlerin verilmesi.
İtibarını düşürecek şekilde, niteliklerinin dışındaki işlerin verilmesi.
Hedefe mali yük getirecek genel zararlara sebep olunması.
Evine ya da iş yerine zarar verilmesi.
5. Kişinin sağlığına doğrudan saldırılar
Fiziksel olarak ağır işler yapmaya zorlanması.
Fiziksel şiddet tehditlerinin yapılması.
Gözünü korkutmak için hafif şiddet uygulanması.
Fiziksel zarar verme.
Doğrudan cinsel taciz.
Kimler Mobbinge Uğrar?
Kimlerin mobbinge uğrayacağına dair demografik bir veri bulunmamaktadır. Mobbing cinsiyet, ırk, din, engelli olma ya da sosyo ekonomik durum ayırt etmemektedir. Mobbingi ortaya çıkarabilecek farklı güdülenmeler bulunmaktadır. Bu kıskançlıktan zulüm sürecine kadar geniş bir aralıkta olmaktadır. İş için gerekli standartları karşılayan ya da üstünde olan çalışan iş arkadaşları tarafından tehdit olarak algılanıp, ortadan kaldırılması gereken biri olarak görülebilmektedir. Amir konumundakilere gerçeğin saptırılarak anlatılması, diğer çalışanların hedefi baskılamaları için yönlendirilmesi gibi incenebilirliği artırmak sürecin başlangıcını sağlamaktadır.
Seçilen zorbalık mağdurlarının ortak özelliklerini i şöyle sıralanmak mümkündür. Günah keçisi diye seçilen kişi:
Şirkette kendini ispatlamış ya da ispatlamaya başlamış
Çok iyi niyetli
İlkelerine son derece saygılı
Çok sadık
Çok dürüst,
Kendine saygı duyan
Şirkete hizmet etmeyi düşünen
İyi niyetli
Sabahları, ‘İşe gidip akşama kadar bütün emeğimi vereyim’ diye düşünen
İçe dönük
iş odaklı, işini çok önemseyen, yüksek değerleri olan
Kimler işyerinde mobbbing uygular ?
Pek çok kişi mobbing türlerinden birini uygulayabilmektedir. Bazı zamanlarda insanların kendilerine yapmayacakları şeyleri içinde bulundukları gruptaki üyelere uyguladıklarını, davranışlarının yalnızken farklı arkadaşlarıyla birlikte olduklarında farklı olduğunu gözlemlemek mümkündür. Bu zayıf ve etkilenebilir insanlar grup içindeyken “ters kuvvet” bulurlar ve kendi başlarına yapamayacakları davranışları iş ortamında uygulamaya koyabilirler. Bununla birlikte bu kişiler bağımsızlığın bu yüksek derecesiyle başka birinin yaşamını mahvetmek üzere olduklarını fark ettikleri noktada küçük bir olasılıkla devam edecek, büyük bir olasılıkla duracaklardır. Böyle davranmakla, sempatik çalışma arkadaşı kurbanın uyumsuz olarak etiketlenmesi riskini ortaya koymaktadır. Hedefin değerleriyle çatışan bu tür davranışlarla karşılaştığında direnç gösterdiğini görgü tanıklarının hatırlaması önemlidir. Mobbingin içinde bulunan işlevsel olmayan grupların amaçları genellikle sadece organizasyonun amaçlarından değil ahlak ve nezaket kurallarından da farklıdır. Hedefler ve onların koruyucularında sosyal sapmalar bulunmamaktadır ve değerlerin korunması ve artırılması konusunda cesaretlidirler. Bu noktanın göz önünde bulundurulması önemli bir ayrımdır.
Herhangi bir harekette olduğu gibi liderler vardır. Bunlar genellikle kendi yetersizliklerini kendilerinden uzakta olan başkalarına yansıtan tipik baş belalarıdır. Kıskançlıktan tutuşmuş elebaşları işyerini karıştırıp karmaşa yaratmayı aramaktadır. Bölünmüş ve duyguları çarpıtılmış insanları yönetmek ve kontrol etmek daha kolaydır. Elebaşı için objektiflik kendi bencil hırslarının doyurulmasına yardım etmek için diğerlerinin trans halinde gibi çalıştırılmasıdır. İyi terbiye verilmiş bir organizasyonda bu tehditler dışlanır aksi takdirde cadı avı başlar ve mobbing devreye girer. Kana susamış kalabalık bireye ya da duruma karşı dışlayıcı bir zihniyet sergiler. İnkar her yerdedir, kim buna karşı çıkacak konuşmalar ya da eylemler yaparsa gelecek seferki hedef o olacaktır.
Mobbingin Sonuçları
Mobbing zarar verici ve kriminal bir uygulamadır. Bu fenomenin ciddi zararları hem uygulandığı kurumu hem de çalışan bireyleri etkilemektedir. Mobbing mağdurlarında ilk başlarda sinir gerginliğiyle bağlantılı somatizasyon görülmektedir. Bu sinirlilik genellikle çarpıntı, ellerde titreme, soluk alıp vermede zorlanma, kendini ifade etme güçlüğü, gastirit ve sindirim sorunlarına yol açmaktadır. Stres sonucunda ortaya çıkan bu duygular uykuyu da etkilemekte uykusuzluk, kesintili uyku ve kabuslar ortaya çıkabilmektedir. Daha sonra bellek ve konsantrasyon bozuklukları gibi zihinsel işlevlerde bozulma ortaya çıkmaktadır. Psikolojik baskı nedeniyle ortaya çıkan sersemlik ve baygınlığa gibi semptomlar çok sık görülmektedir.
Yapılan çeşitli araştırmalarda mobbing magdurlarının % 60’ının psikiyatrik bozukluk bildirdiği, mobbing ile psikosomatik semptomlar arasında anlamlı ve pozitif bir ilişki olduğu, paranoid eğilimlerin arttığı,depresyon ve intihar riskinin daha fazla olduğu, travma sonrası stres belirtilerinin bulunduğu gösterilmiştir. Ayrıca Uluslararası arenada yapılan tüm araştırma sonuçlarının birleştiği ortak nokta, mobbing mağdurlarının, diğer şiddet ve taciz mağdurlarından çok daha fazla sayıda oldukları doğrultusundadır.
Mobbing mağdurlara fiziksel ve psikolojik muayene, tetkikler ve tedaviler ve bunlar sonucunda işten izin alma ya da işten çıkarılma gibi ekonomik zararlar da vermektedir.
Mobbing nedeniyle gelişen sosyal zararlar da vardır. Arkadaşlarının depresif ruh haline daha fazla katlanamayan arkadaş ya da meslektaşların kaybı, başarısız bir ilişkiye sıkıştığını hisseden partnerin ayrılığı ya da sosyal statü kaybı gibi durumlar yaşanabilmektedir.
Mobbinge karşı neler yapılabilir?
Mobbingin bulunduğu ortamlarda her durum birbirinden farklı olduğu için her derde deva sihirli bir değnek bulunmamaktadır.
İlk yapılması gereken mevcut uygulamalardan rahatsızlık duyduğunuzu, bunların durdurulmasını istediğinizi belirterek itiraz etmektir.
Bu süreçte başınıza gelenlerle ilgili ayrıntılı bir günlük tutmak.
Söylediğiniz şeylerin potansiyel etkilerini düşünmek, belgelemek. Tek bir kelimeyle oynandığında bile söylediklerinizin anlamı değişebileceği için yanlış anlaşılma olasılığı olan her şey belgelenmelidir.
İnsanlar size karşı sessiz kaldıklarında ya da göz teması kurmadıklarında sorunun ne olduğunu sormak ve cevaplarını kaydetmek.
Sizin kişisel bilgilerinizi sormaları acı verici olabilir. Sorulara bilmiyorum şeklinde cevap vermek kendinizi savunmak değildir.
Olayları, verilen anlamsız emirleri ve uygulamaları yazılı olarak kaydetmek.
İlk fırsatta zorbayı yetkili birine rapor etmek.
Şikayetiniz hakkında kuruluşunuz içinde ne yapıldığını araştırmak.
İş arkadaşlarınızla durumunuzu paylaşmak, onlar da aynı şekilde rahatsız isler grup halinde davranmanız daha etkili olabilmektedir.
Sorun çıkartmayacak ve çevredeki sistemin kendini koruyacağını düşünen kişiler hedef olarak seçilmektedir. Ancak size işkence edecek olanlar aynı sistemi kullanacaklardır. Kullanabileceğiniz her şeyi sizde kullanın.
Herhangi bir tanık olup olmadığını belirleyin
Mobbing çok yaralayıcı ve tüketicidir. Çevrenizdekilerle bunu çok fazla konuşmanız sonucunda yalnız kalma olasılığına dikkat edin.
Gerekiyorsa, tıbbi ve psikolojik yardım alın. Hem yardımcı olacaktır hem de kanıt oluşturacaktır.
Hukuksal süreci başlatmalısınız.
Kaynaklar
Leymann H. Mobibng Just What Is Psychological Terror In The Work Place www.cesil.com/0300/mobing03.htm
Balducci C., Alfano V., Fraccaroli F. (2009). Relationship between mobbbing at work and MMPI-2 personality profile, posttraumatic stres symtoms, and suicidal ideation and behavior. Violence Vict. 24(1): 52-67.
http://nsmobbing.tripod.com/index.htm
http://tr.wikipedia.org/wiki/Mobbing
Kobelt A., Gutenbruner C., Schmid-Ott G., Schwickerant J., Peterman F. (2009). Do People With Mobbing Experience Which Apply for Medical Rehabilitation Have a Peculiar Personality? Psychother Psychosomed Psychol. Sep. 14.
Leymann, H. (1990). “Mobbing and Psychological Terror at Workplaces,” Violence andVictims 5 , 119-126.
Meseguer de Pedro M., Soler Sanchez MI., Saez Navarro MC., Garcia Izguierdo M. (2008). Workplace mobbing and effects on workers’ health. Span J Psychol., May;11(1): 219-27.
Pompili M., Lester D., Innamorati M., De Pisa E., Illiceto P., Puccino M., Fioro Nastro P., Tatarelli r: Girardi P. (2008). Suicide risk and exposure to Mobbing. Work. 31 (2):237-43.
Tınaz, P. (2006). İşyerinde Pisikolojik Taciz (mobbing). Çalışma ve Toplum,4 (13-28).
Yazı Kaynak: fvcpsikiyatri