TARİHİ GÖRSELLERİ İLE MENDERES DÖNEMİNDE UYGULANAN HENRİ PROST PLANLARININ TARİHİ İSTANBULU NE HALE GETİRDİĞİNE ŞAHİT OLACAKSINIZ
Söz konusu bu diziyi Twitter de yayınlayan Haliç Postasına teşekkür ederiz
Evet, 1950'lerin ikinci yarısında A. Menderes geçti #Aksaray'dan ve işte şu manzarayı bıraktı geride..
Murat Paşa Camii yapayalnız..
1478 tarihli Murat Paşa Camii bir külliyeydi oysa.. Fakat, Aksaray'daki ölçüsüz yıkımlarda sadece cami ve haziresi kaldı.
Murat Paşa Külliyesi'nin medrese ve imareti aslında 1930'ların sonunda yıkılmıştı ama yine de bakiyesi mevcuttu. 1957'de hepsi süpürüldü.
Bu süpürme sırasında medrese ve imaret ile birlikte sebil,çeşme ve Verdinaz Kadın Mektebi de yıktırıldı.Hazire dağıtıldı,diğer köşeye alındı
Millet Cd. yönünden çekilen fotoda, yıkımların bu semti ve camiyi nasıl yalnızlaştırdığı görülüyor.Çünkü ona komşu pek çok eski eser vardı.
Yine yıkımlar sırasında çekilmiş olan ve Millet Cd.nin açılışını gösteren foto. Murat Paşa Camii'nin doğu tarafındaki hazire de görülüyor.
Vatan ve Millet Cd. kavşağındaki Murat Paşa Camii karşısından Cerrahpaşa'ya çıkan yollardaki yıkımlar da görülebiliyor.Şimdi onlara bakalım
Buradan Cerrahpaşa'ya çıkan yolun başında çok özgün bir yapı olan Oğlanlar Tekkesi bulunuyordu. O da Menderes'in kör kazmasıyla gitti.
İlk inşası fetih dönemine kadar giden, 1871'de son haliyle yeniden inşa edilen bu tekke tarihsel,kültürel v mimari açıdan tam bir merkezdi.
Zincirin ilk fotosunda MuratPaşa Camii karşısında Cerrahpaşa'ya çıkan yolun başındaki boş (yıkılmış) sahadaydı.Pervititch haritasında,solda.
Oğlanlar Tekkesi yıktırıldı, fakat banisinin anısına saygıdan(!) olsa gerek, türbe-sebil-çeşme dizgesi Murat Paşa Camii'ne nakledildi.
Tabii bu nakil sırasında bu yapı grubunun da önemli ölçüde zarar gördüğünü söylemeye gerek yok. Türbe iç düzeninin de bozulduğu biliniyor.
Oğlanlar Tekkesi yıkımından hemen önce onu inceleyen sanat tarihi araştırmacıları kapısından ayrılmamıştı.İşte, Cemalettin Server Revnakoğlu
Tekke kapısındaki haline bakılırsa, C.S. Revnakoğlu büyük üzüntü yaşıyor bu eserin kaybından. Zira, gerçekten de tam bir tarih katliamıydı.
Oğlanlar Tekkesi'nin türbe-sebil-çeşme grubu, Murat Paşa Camii avlusuna yerleştirildi. Bugün cami avlusunda bu şekilde görebilirsiniz.
Türbenin içindeki 8 sanduka ve kemikler de sonraki yıllarda burada gömülmüştü. Bunlardan biri de tekke banisi Sekbanbaşı Yakup Ağa'nındır.
Bugün türbe, cami avlusunun en dip köşesinde bulunuyor.Sebil-Çeşme de yine eskisi gibi ona bitişik halde.Ortadaki kapı türbe ve sebil girişi
Menderes'in #Aksaray'daki yıkımlarında Murat Paşa Külliyesi'nin hamamı da yok edilmişti.Resmi yok ama konum ve planına dair çizimler mevcut.
Aksaray Hamamı adıyla da bilinen bu çifte hamam, dönemi anlatanlara göre, İstanbul'daki en büyük ve en çok rağbet gören hamamlardandı.
Aksaray Hamamı, planlanan Vatan v Millet Cd.leri kavşağındaydı ve bu yüzden #Aksaray merkezinde ilk yıktırılan eser o olmuştu.
Üstteki foto,Aksaray Hamamı yıktırılırken kaydedilmiş.Önemli v acı belgelerden biri.Oysa bu cadde birkaç metre daha aşağıdan geçirilebilirdi
#Aksaray Hamamı'ndan başka,Haseki'ye uzanan yolda Tevekkül Hamamı, Fatih'e çıkan bir ara sokakta da Kasavet Hamamı vardı.Onlar da yıktırıldı
Fakat tarihin izleri zamanla ortaya çıkıyor.İşte 1969'da Aksaray Geçidi yapılırken, 1958de yıktırılan eserlerin kalıntıları.Belki bir hamam!
#Aksaray'da yıktırılan eserler o kadar çok ki.. Önemli birkaçını daha görebiliriz.Bunun için önce şu fotoya bakalım.1956'da Ara Güler çekmiş
Ve aynı açıdan 1958'de, yani yıkımlar artık sona yaklaşırken çekilmiş bir diğer fotoyla kıyaslamalı hali. Çok şey anlatıyor. İnceleyelim..
1956'ya ait fotoda,solda minik beyaz bir yapı var. O sırada yıktırılıyor.Hemen arkasında görülen büyük bina Oğlanlar Tekkesi,yıkım bekliyor.
Yıkımı sürmekte olan o minik beyaz yapı, II.Mahmut dönemine ait #Aksaray Karakolu. Tam Köşe başında ve sırtı Oğlanlar Tekkesi'ne dönük.
Daha önce Yenikapı yolu üzerinde olan Yeniçeri Kolluğu'nun yıkımından sonra yaptırılmış. Sütunlu,revaklı girişiyle tam tramvay yolu üzerinde
İşte bu güzel karakol binası da Menderes yıkımlarından nasibini aldı ve yok edildi. Oysa mimari bir üslup taşıdığı açık.
Şimdi -tekrar olacak ama- bir diğer eser için 1956'ya ait fotoyu bir kez daha görelim. Sağdaki apartman önünde bir boş alan var.İşte orası..
Orası 'boşuna boş' değil! Orada, Camcılar (Gureba Hüseyin Ağa) Mescidi vardı. Ve ilk yıktırılan eserlerden biri de nedense o mescit oldu.
Oysa sapasağlam durumdaydı ve çok da güzel bir mahalle mescidiydi.Altında bir çeşme ve bir sebil bulunuyordu.Banisinin kabri de arkasındaydı
Aksaray Gureba Hüseyin Ağa Mahallesi'ne adını veren bu mescit de tüm unsurlarıyla birlikte Menderes'in kör kazmasının hışmına uğradı.
Hayır, bitmedi. İşte Kara Mehmet Paşa Camii.. Bu cami 1930'larda kadro dışı kalıp harap olmuştu.1940'larda da farklı amaçlarla kullanıldı.
Cami aslında büyük bir külliyeden kalan son kısımdı. Onarılmak yerine tümüyle yıktırıldı.Yerinde, geçen aylarda yıktırılan İSKİ binası vardı
Biraz daha aşağıya gidelim. İşte, Çakırağa Mescidi.. Çok güzel mahalle mescitlerinden biri daha. Üstelik 1479 tarihli.. Fatih dönemi eseri..
Banisi, Çakırağa bin Abdullah. Bu mescit de, Yenikapı'ya inen Namık Kemal Cd. genişletilirken yaktırıldı. Yerine ne yapıldı biliyor musunuz?
Türkiye'nin ilk modern AVM'si diye bilinen UFİ (Sistem: Ucuz Fakat İyi) Mağazası inşa edildi. Şimdi farklı adla yine bir ticari merkez.
Çakırağa Mescidi'nin karşısında Ebubekir Ağa Mektebi var. Çok şükür ayakta! Namık Kemal çocukluğunda orada okumuş.Cadde adı da Namık Kemal!
Fakat ona bitişik sivil mimari unsuru evler yıktırılmış.Bugün her iki yönden yollara cepheli. Haziresi de diğer yerlerden nakillerle dolmuş.
Ve, Sultan Camii.. Yenikapı'ya inen ana cadde üzerindeki caminin banisi Yavuz Sultan Selim'in kızı Hatice Sultan. Mimarı, Koca Sinan..
1930'larda kadro dışı kalarak harap olan camilerden. Binası satılmış, sonra büyük kısmı yıkılmış. Ama arsası ve kalıntıları duruyormuş.
1956-58 arası, Atatürk Bulvarı'nın devamıyla Yenikapı'ya inen caddenin genişletilmesi sırasında arsası yola katılarak tüm izleri yok edilmiş
FOTO BULUNAMADI
Üstteki fotoda önde Sultan Camii minaresi ve arkada sağda Valide Camii görülüyor. (Soldaki diğer cami hangisi tam olarak tespit edemedim)
Ve son bir cami daha.Ama buna dikkat! Millet Cd. yüzünden yıktırılan camilerden biri. Zaten haberde 'yer değiştirecek' diyor. Yıl 1955 iken.
Millet Cd. üzerinde Selçuk Sultan Camii.. Padişah I. Mehmed'in kızı Selçuk Sultan tarafından yaptırılmış.15.yy eseri. 1956'da ise yaktırıldı
Aradan yaklaşık 10 yıl geçtikten sonra,1964'te biraz daha ileride,yeniden inşa edildi.Fakat eski camiyle hiç alakası olmayan bir yapı çıktı!
Yıktırılan Selçuk Sultan Camii'nin ne kubbesi vardı,ne de bu kadar büyüktü. Minare v külahı da bambaşkaydı.Ama sonradan yapılan cami bu oldu
Yok olmuş eski eser ihyası konusu derin bir konu ama böyle olunca eski eser diriltilmiş oluyor mu? Eskisiyle bir benzerliği var mı? Hiç yok!
#Aksaray'da Mihrişah Valide Mektebi de vardı.Yaklaşık olarak eski İSKİ binası yerindeydi.O bölge tümüyle yol v meydana gidince izi kalmadı.
Çok sayıda konut mimarisi örnekleri de #Aksaray yıkımlarında yok oldu. Elbette bazıları çok haraptı ama ayaktaydı. Köprülü Konağı gibi..
Eski İSKİ binası civarında bulunan Sadrazam Köprülü Mehmed Paşa Konağı'ndan kalan son parça. Arkada ise eski tramvay depo ve atölyesi var.
#Aksaray'ın bir ünlü konağı da Paris Sefiri Mahmud Celaleddin Paşa'ya (1853-1903) aitti. Konak, Cerrahpaşa'ya çıkan yokuşun başındaydı.
Bu sıradan bir konak değildi. İstanbul kültür tarihine 'Aksaray Sanat Çevresi' adıyla geçen grubun da buluşma ve toplantı mekanıydı.
Aksaray semt genelinde 1950'lerde yok edilen eski eserler saymakla bitmez.Çok sayıda konak,tekke binası, çeşme,sebil,türbeler ve niceleri..
Mesela unutmuşum; 1957'de Şirimerd Çavuş Mescidi de yıktırılmıştı. Murat Paşa Camii yakınındaydı ve banisinin şu türbesi oraya nakledildi.
#Aksaray'da yıktırılan pek çok mescidin haziresindeki mezarlar zaten Murat Paşa Camii haziresine nakledilmişti.O yüzden çok doludur burası
Hüzünlenmemek elde değil..