Basra Körfezi, Batı Asya’da bir Akdeniz denizidir. Su kütlesi, Arap Denizi’nin (Umman Körfezi) Hürmüz Boğazı boyunca bir uzantısıdır ve kuzeydoğuda İran ile güneybatıda Arap Yarımadası arasında uzanır. Shatt al-Arap nehri deltası kuzeybatı kıyı şeridini oluşturur.
Su kütlesi tarihsel ve uluslararası olarak “Basra Körfezi” olarak bilinir. Arap hükümetleri buna “Arap Körfezi” veya “Körfez” diyor. “İran Körfezi (Basra Körfezi)” adı Uluslararası Hidrografik Organizasyon tarafından kullanılmaktadır.
Basra Körfezi, her iki tarafın da diğerinin petrol tankerlerine saldırdığı 1980-1988 İran-Irak Savaşı’nın bir savaş alanıydı. Irak’ın Kuveyt’i işgalini izleyen büyük ölçüde hava ve kara temelli çatışma olan 1991 Körfez Savaşı’nın adaşı.
Basra Körfezi’nde birçok balıkçılık alanı, geniş resifler (çoğunlukla kayalık ama aynı zamanda mercan) ve bol miktarda inci istiridyesi vardır, ancak ekolojisi sanayileşme ve petrol sızıntıları nedeniyle zarar görmüştür.
Uluslararası Hidrografi Örgütü, Basra Körfezi’nin güney sınırını “Umman Körfezi’nin Kuzeybatı sınırı” olarak tanımlar. Bu sınır, “Arabistan sahilinde Ràs Limah (25°57’K) ile İran (İran) sahilinde Ràs al Kuh’u (25°48’K) birleştiren bir çizgi” olarak tanımlanmaktadır.
Yaklaşık 251.000 kilometrekarelik (96.912 sq mi) bu iç deniz, doğuda Umman Körfezi’ne Hürmüz Boğazı ile bağlıdır; ve batı ucu, Fırat ve Dicle’nin sularını taşıyan Shatt al-Arab’ın büyük nehir deltası ile işaretlenmiştir. Kuzey kıyılarının çoğu İran, güney kıyılarının çoğu Suudi Arabistan ile kaplıdır. Basra Körfezi, Hürmüz Boğazı ile Hint Okyanusu’na bağlanır.
Basra Körfezi, en dar yeri Hürmüz Boğazı’nda yaklaşık 56 km (35 mil) genişliğindedir. Genel olarak, sular çok sığdır ve maksimum 90 metre (295 fit) derinliğe ve ortalama 50 metre (164 fit) derinliğe sahiptir.
Basra Körfezi’ne kıyısı olan ülkeler (kuzeyden saat yönünde): İran; Umman’ın Musandam bölgesi; Birleşik Arap Emirlikleri; Suudi Arabistan; Katar, Suudi kıyılarında bir yarımadada; Bir ada ülkesi olan Bahreyn; Kuveyt; ve kuzeybatıda Irak. Basra Körfezi’nde, bazıları bölgedeki devletler arasındaki toprak anlaşmazlıklarının konusu olan çeşitli küçük adalar da bulunmaktadır.
Basra Körfezi, bir Arap devleti olan Bahreyn gibi birçok adaya ev sahipliği yapmaktadır. Coğrafi olarak Basra Körfezi’ndeki en büyük ada, İran’a ait olan ve Hürmüz Boğazı’nda bulunan Qeshm adasıdır. Basra Körfezi’ndeki diğer önemli adalar, İran tarafından yönetilen Büyük Tunb, Küçük Tunb ve Kish, Kuveyt tarafından yönetilen Bubiyan, Suudi Arabistan tarafından yönetilen Tarout ve BAE tarafından yönetilen Dalma’dır. Son yıllarda Dubai’deki Dünya Adaları ve Doha’daki İnci-Katar gibi turistik yerler için yapay adalar da eklendi.
Körfezde kıta sahanlığı yoktu; suları çok derin değildi. Jeologlar, denizin altındaki toprağın jeolojik yapısının, muazzam mineral yağ rezervleri içeren bitişik bölgeninkiyle aynı olduğunu tespit etmişti. Sonuç olarak, kesinlikle keşfedilecek harika petrol yatakları vardı.
İnci endüstrisi, 1932’de Bahreyn’de, ardından 1938’de Suudi Arabistan ve Kuveyt’te ve 1940’ta Katar’da ilk petrol bulunana kadar Körfez ülkelerinin ana dayanağıydı.
Petrolcüler, bölgede basit yapılardan veya mavnalardan sondaj yapmaya elverişli petrol bulma olasılığının yüksek olduğunu anladı. Körfez’in Arap tarafı, modern açık deniz petrol endüstrisinin başladığı Meksika Körfezi ile benzerlikler taşıyor ve her ikisi de nispeten sığ sulara sahip.
İkinci Dünya Savaşı sırasındaki durgunluğun ardından, Başkan Truman’ın ABD’nin tüm kıta sahanlığının deniz yatağı ve toprak altının doğal kaynakları üzerindeki yargı yetkisini etkin bir şekilde genişleten 1945 ilanıyla teşvik edilen açık deniz araştırmalarına ilgi yeniden canlandı. Kendi deniz yatağı kaynaklarıyla ilgili olarak, 1949’da Arap kıyılarının yöneticileri olan Körfez şeyhlerinden benzer açıklamalar geldi. Ancak Körfez şeyhliklerinin gelişmemiş olması, temel altyapıdan yoksun olması ve o zamanki Amerika Birleşik Devletleri’nin ticari ortamıyla kıyaslanamaz olması nedeniyle, denizde çalışmanın önünde ciddi lojistik engeller vardı. Büyük Britanya bölgedeki baskın yabancı güçtü ve yerel yöneticilerle bir anlaşmalar ve taahhütler ağı aracılığıyla İngiliz olmayan firmaların erişimini kısıtlamaya çalıştı.
İngiliz etkisinin azalmakta olduğu Suudi Arabistan’da hükümet, karadaki imtiyaz sahibi Arabian American Oil Company (Aramco) ile çalışmaya karar verdi. 1939’da dünyanın en büyük açık deniz petrol rezervuarı olduğu ortaya çıktı ve 1949’da açık deniz sondajı başladı.
Katar
Katar’da, ilk offshore imtiyazı, Meksika Körfezi’nde deniz operasyonlarında deneyimli bir kıdemli olan Superior Oil of California’ya ve bir İngiliz şirketi olan Central Mining and Investment Ltd’ye verildi. Ancak Superior Oil, 1952’de ‘finansal, politik ve ekonomik’ zorluklar nedeniyle girişimden çekildi ve imtiyaz, denizaşırı deneyime sahip başka bir şirket olan Shell’e gitti.
Shell Company of Qatar, Ekim 1953’te merkezi Doha’da olmak üzere kuruldu. Denizaltı araştırmaları, dönüştürülmüş bir ticaret gemisi olan Shell Quest ile başladı. Yakında Doha Körfezi’nin çevresiyle uyumsuz bir biçimde bir sondaj kulesi ortaya çıktı.
Aralık 1956’ya gelindiğinde, teçhizat 2.042 m derinliğe kadar bir kuyu açmıştı ve 3.657 m’de ikinci bir kuyuyu henüz tamamlamıştı, ancak herhangi bir petrol bulmamıştı. Sonra bir felaket oldu. Platformu destekleyen 2.000 tonluk iki duba kötü hava koşulları nedeniyle gevşedi ve tüm ışıklar söndü. Platform ayakları hasar gördü, helikopter iniş platformu hasar gördü ve birkaç Katarlı trajik bir şekilde hayatını kaybetti.
Enkaz, Shell’in Katar’daki operasyonlarını geciktirdi ve 21 milyon dolarlık yatırımını gözden geçirmesine neden oldu. Olayda, şirket ısrar etmeye karar verdi ve arama programı yeniden başlatıldı, Idd al-Shargi (1960) ve Maydam Majzam’da (1963) başarılı kuyular açıldı. Petrol 1964’te akmaya başladı. 1972’de, yukarıda daha küçük bir petrol sahası olan devasa Kuzey gaz sahasının keşfinden sonra, bu azalan petrol kaynakları ülkesi, sonunda doğal gaz üreticilerinin en üst sıralarına itildi.
Abu Dabi
1953’te Abu Dabi’nin (bugünkü Birleşik Arap Emirlikleri’nin bir parçası) hükümdarı Şeyh Shakhbut, British Petroleum’un (BP) bir yan kuruluşu olan D’Arcy Exploration’a 30.370 km2’lik 65 yıllık bir açık deniz imtiyazı verdi. 1954’te BP, Compagnie Française des Pétroles (Total) ile ortaklaşa bir işletme şirketi olan Abu Dhabi Marine Areas Ltd’yi (ADMA) kurdu.
Sondaj yapmaya karar verdikten sonra zorluk, operasyonları destekleyecek bir teçhizat ve altyapı kurmaktı. BP, Hamburg’da inşa edilen ve daha sonra Körfez’e çekilen ADMA Enterprise adlı jack-up sondaj platformunun yapımında Meksika Körfezi’nden gelen teknolojilerden yararlandı. Issız Das Adası operasyonların merkezi haline geldi: bir uçak pisti, konaklama ve sonunda petrol depolama tankları inşa edildi. 1958’de Umm Shaif’te ilk petrol kuyusu açıldı ve 1,676m’de kaliteli petrol elde edildi, ardından süper dev Zakum sahası da dahil olmak üzere başka keşifler yapıldı. 1962’de ilk petrol kargosu British Signal BP tankerine yüklendi. 1972’de BP, ADMA’daki %45 hissesini Japan Oil Development Company’ye (JODCO) sattı.
Zakum, Abu Dabi’deki en büyük petrol sahası ve Körfez’deki ve dünyadaki en büyük açık deniz alanlarından biridir. Yaklaşık 1.500 km2’lik bir alanı kaplar ve ortalama 20m su derinliğinde bulunur ve bir üst ve bir alt rezervuardan oluşur.
ADMA ortakları, alt rezervuar katmanlarını geliştirmeye devam etmeye karar verdi. Bunlar daha kaliteli petrole sahipti ve geliştirmemeye karar verdikleri üst rezervuardakilerden daha yüksek bir basınçta oldukları için daha verimliydiler.
Bu kararın sonucunda iki yeni şirket oluşturuldu: alt alanı işletmek için ADMA-OPCO ve üst alanı geliştirmek ve işletmek için Zakum Geliştirme Şirketi (ZADCO). İkinci şirketin şu anda üç büyük hissedarı var: %60 hisse ile Abu Dabi hükümeti, %28 ile ExxonMobil ve %12 ile JODCO.
Dubai
Dubai’de, D’Arcy 1954’te ilk açık deniz imtiyazını elde ettikten sonra, petrol geliştirme birkaç yıl boyunca askıya alındı. Son olarak, 1966 yılında Continental Oil Company imtiyazda %50 hisse satın aldı ve sondaj başladı ve Fateh (‘İyi Şans’) sahasının keşfine yol açtı. Petrolün sığ sularda depolanması ve taşınması sorunu, khazzanlar olarak bilinen büyük yüzer tanklar inşa ederek ve bunları petrolün açık denizde üretildiği yere çekerek çözüldü.
Sharjah
Sharjah için, tartışmalı Ebu Musa Adası üzerinde İran ile bir protokol anlaşması, 1972’de Mübarek sahası keşfedildiğinde petrolünün İran ile paylaşılmasını sağladı. Bu petrol sahası, Crescent Petroleum aracılığıyla faaliyet gösteren Buttes Gaz ve Petrol Şirketi tarafından adanın yaklaşık 35 km doğusunda bulundu. Başlangıçta, petrol sahası yüksek oranlarda akışa girdi, ancak 1983’e gelindiğinde üretim iki yıl sonra günde 6.400 varil ve günde 5.900 varil oldu.
Denizdeki sınırlar ve anlaşmazlıklar
Petrol arama, hükümdarlar arasında deniz sınırları konusunda çeşitli anlaşmazlıklara yol açtı. Kuveyt garip bir konumdaydı: Suudi Arabistan ve Irak ile sınırlanmış ve İran’a dönüktü. Bu, petrol arama ve geliştirmeyi engelleyecek deniz sınırları üzerinde tartışmalara yol açtı. Suudi Arabistan ve Bahreyn arasında Fasht Bu Saafa petrol sahası üzerindeki bir anlaşmazlık, 1958’de ilkinin petrolü çıkarması ve ikincisinin gelirleri paylaşmasıyla çözüldü. Katar ve Abu Dabi, iki İngiliz uzman onun eskiye ait olduğunu ve Al Bunduq petrol sahasının aralarında paylaşılacağını belirleyene kadar Halul Adası üzerinde tartıştı. Dubai ve Abu Dabi, özellikle Fateh sahası keşfedildiğinde, mesele 1968’de çözülene kadar, deniz sınırları konusunda uzun yıllar anlaşmazlık halindeydi.
1930’larda, Katar ve Bahreyn arasında Hawar Adaları üzerinde devam eden bir anlaşmazlık, bölgede petrol bulma ihtimaliyle daha da kötüleşti. İngiliz temsilcisi Katar aleyhine karar verdi ve 1947’de deniz sınırlarının sınırlandırılması söz konusu olduğunda, Birleşik Krallık hükümeti kararını onayladı. Anlaşmazlık sonunda 2001 yılında uluslararası tahkim yoluyla çözüldü: Bahreyn Hawar Adaları’nı elinde tuttu ve Katar, Bahreyn’in hak iddia ettiği anakaranın bir parçası olan Zubarah’ı elinde tuttu.
Petrol umutlarından çok stratejik kazanç hakkında, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ile İran arasındaki Abu Musa ve Tunb adaları konusundaki anlaşmazlık en ciddi toprak sorunuydu. 1971’de BAE’nin açılışının arifesinde, İran kuvvetleri adaları işgal etti ve onları Şah için talep etti. İki Arap davacı – Sharjah ve Ras al-Khaimah – BAE’nin bir parçası oldular ve onlar adına iddiayı üstlendiler; ancak çözülmedi ve bugün bölgede tartışmalı bir konu olmaya devam ediyor.