AYETLERİN MEALİ
256- Dinde zorlama yoktur. Şüphesiz doğruluk sapıklıktan apaçık ayrılmıştır. Artık kim tâğutu inkâr edip Allah'a inanırsa, o, sapasağlam bir kulpa yapışmıştır; onun kopması yoktur. Allah, işitendir, bilendir.
257- Allah, iman edenlerin velisidir. Onları karanlıklardan nura çıkarır; inkâr edenlerin velileri ise tâğuttur. Onları nurdan karanlıklara çıkarırlar. İşte onlar, ateş ehlidirler. Onda süresiz kalacaklardır.
AYETLERİN AÇIKLAMASI
256) Dinde zorlama yoktur. Şüphesiz doğruluk sapıklıktan apaçık ayrılmıştır.
İfadenin orijinalinde geçen "ikrah" kelimesi, bir kimseyi rızası olmaksızın bir işi yapmaya zorlamak anlamına gelir. "er-Rüşd veya er-rüşüd" ise; bir şeyin gerçekliğine, işin aslına ve doğru yola ulaşma demektir. Karşıtı ise "el-ğayy" (sapıklık)tır. Bu iki kavram. "hidayet" ve "delalet"ten daha genel kapsamlıdır. Çünkü "hidayet" amaca ulaştırıcı yolu bulmak, "delalet" ise (söylendiğine göre) bu yolu bulamamak anlamına gelir. Öyle anlaşılıyor ki "rüşd" kelimesinin doğru yola ulaşma anlamında kullanılması, kavramı, içine giren olgulardan birine uyarlama yöntemine uygun bir uyarlamadır. Çünkü, yolda yürümekte olan bir kimsenin, bir işin gerçekliğine ulaşması, onun doğru yolu bulup izlemesine bağlıdır. Böylece, yola ulaşma, bir işin gerçekliğine ulaşmanın bir mısdakıdır.
Gerçekte "rüşd" ile "hidayet" birbirinden farklı anlamlar ifade ederler. Bunlardan birinin ötekisinin anlamını ifade etmesi özel bir itinayı gerektirir ki, bu son derece belirgindir. Nitekim yüce Allah şöyle buyuruyor: "Eğer onlarda bir rüşd (olgunluk) görürseniz..." (Nisâ, 6) "Andolsun, bundan önce İbrahim'e rüşdünü vermiştik." (Enbiyâ, 51)
Aynı ilişki "ğayy" ve "dalal" kavramları arasında da söz konusudur. Bu yüzden, daha önce şöyle bir açıklamada bulunma gereğini duyduk: Dalal, gözönünde bulundurulan amacı ve maksadı hatırlamakla birlikte yoldan sapma demektir. "Ğayy" ise yolun varacağı hedefi unutmak suretiyle sapmak anlamına gelir. Bu yüzden sapık (ğaviyy) insan ne istediğini, neyi amaçladığını bilmez.
"Dinde zorlama yoktur." ifadesinde, zorla dayatılan dinsel inancın geçersizliği vurgulanmaktadır. Çünkü din, teorik bilgiler silsilesidir ve bunu pratik bilgiler silsilesi izler. İkisinin toplamına inançlar (itikad) denir. İtikat ve iman kalbi ilgilendiren olgulardır. Kalp üzerinde zorlamanın, dayatmanın hükmü geçmez. Çünkü zorlamanın etkisi, ancak zahiri ameller, bedensel fiil ve hareketler üzerinde görülebilir. Kalbi inançlara gelince, bu alanda itikad ve idrak kabilinden olan kalbi sebepler rol oynar. Cehaletten bilginin doğması muhaldır. Ya da, bilimsel olmayan önermelerden bilimsel tasdike varmak imkânsızdır.
Dolayısıyla, "Dinde zorlama yoktur." ifadesi, eğer haber nitelikli bir önermeyse, tekvinî ve oluşsal bir durumu anlatıyorsa, bundan herhangi bir kimseyi dine ve inanç sistemine bağlanmaya zorlamanın geçersizliğine ilişkin dinsel bir hüküm doğar. Eğer yasa koyma ve kural bildirme niteliğindeyse, ki onu izleyen cümle bu niteliğini pekiştirmektedir, "Şüphesiz, doğruluk sapıklıktan apaçık ayrılmıştır." Bu durumda, "Dinde zorlama yoktur." cümlesi, bir insanı inanç sistemine bağlanmaya, iman etmeye zorlamanın yasak olduğunu ifade etmiş olur. Bu yasaklama, tekvinî ve oluşsal bir gerçeğe dayanıyor, demektir. Tevkinî gerçek ise, az önce açıkladığımız gibi şu şekilde ifade edilebilir: Zorlama, ancak bedensel fiiller aşamasında etkili olabilir, kalbî inançlar aşamasında değil.
Yüce Allah bu hükmü şu şekilde açıklamıştır: "Şüphesiz, doğruluk sapıklıktan apaçık ayrılmıştır." Bu ifade bir bakıma, malulden hareketle illeti açıklama niteliğindedir. Çünkü, yönetiminde hikmeti esas alan akıllı bir yönetici, bir lider, ancak emre muhatap olanların anlayışlarının basitliği ve yönetilenlerin zihinlerinin yetersizliği ya da başka nedenlerden dolayı, gerçeği açıklama imkânı bulunmayan önemli meselelerin algılanışı ve uygulanışı bağlamında zorlama ve dayatma, taklide emretme ve benzeri yöntemlere başvurur.
İyi ve kötü yönü açıklanan, yapılması ya da yapılmaması durumunda ne tür bir akıbetle karşılaşılacağı belirlenen önemli meselelerin benimsenip gereklerinin yapılması bağlamında zorlama ve dayatma yöntemine başvurmaya gerek yoktur. Tam tersine, bu hususta insan, iki şıktan birini yapma, iki akıbetten birini seçme özgürlüğüne sahiptir. Dinin gerçekleri ve yolu ilâhî duyurular ve peygamberin pratik yaşayışı aracılığı ile açıklığa kavuşmuş olduğu için, doğruluğun dince temsil edildiği, dine tâbi olmanın doğru yolda olma anlamına geldiği, dini terk etmenin, hükümlerini uygulamamanın sapıklık olduğu açıklığa kavuşmuştur. Bu bakımdan, bir kimsenin bir başkasını dine girmeye zorlaması gerekmez.
Araştırmacı ve başka dinlere mensup bilginler kisvesi altında, İslâm'ın kılıç dini olduğunu iddia edenlerin ve bunu da cihadın İslâm dininin bir ilkesi olması ile kanıtlamaya çalışanların görüşlerinin tam aksine bu ayet-i kerime, İslâm dininin kılıç ve kana dayanmadığını, zorlama ve dayatmaya izin vermediğini gösteren önemli bir kanıttır.
Savaş ayetlerini incelerken bu tür iddialara gerekli cevabı verdik. Dedik ki: İslâm'ın öngördüğü, Müslümanları çağırdığı savaş,dini zor ve güç kullanarak yayma ve toprak kazanma amacına yönelik değildir. Tam tersine, İslâm'ın öngördüğü savaş, hakkı egemen kılma, fıtratın en gözde değerini yani tevhid ilkesini savunma amacına yöneliktir. Ama, tevhid ilkesi insanlar arasında yaygınlık kazanınca ve insanlar, Yahudilik ve Hıristiyanlık şeklinde bile olsa, peygamberlik misyonunun temsil ettiği dine boyun eğince, artık bir Müslümanın tevhid ehli ile bir işi olmaz, onlarla mücadele etmek gibi bir yükümlülüğü yoktur. Dolayısıyla, sözde araştırmacıların İslâm dininin öngördüğü cihad yükümlülüğüne yönelik eleştirileri, meseleyi gereği gibi kavrayamamış olmalarından kaynaklanan bir durumdur.
Bu açıklamalardan anlıyoruz ki: "Dinde zorlama yoktur." ifadesinin içerdiği hüküm, bazılarının söylediği gibi, savaş hükmünü içeren ayetle neshedilmiş değildir.
Bu ayetin neshedilmediğinin en belirgin kanıtı, yine aynı ayetin içerdiği şu sebep nitelikli ifadedir: "Şüphesiz, doğruluk sapıklıktan apaçık ayrılmıştır." Nesheden hüküm, sebebi neshetmediği sürece hükmün kendisini neshetmez. Çünkü hüküm, sebebi varoldukça vardır. Bilindiği gibi, doğruluğun sapıklıktan ayrılması, İslâm dini ölçülerinde, savaş hükmünü içeren ayetle ortadan kalkacak türden bir olgu değildir. Örneğin: "Müşrikleri her nerede bulursanız onlarla savaşın." veya "Allah yolunda savaşın." ayetleri dinin açık bir şekilde ortada oluşu noktasında bir etkinlik göstermedikleri için bu açık oluşla ilintili bir hükmü neshetmiş olmaları düşünülemez.
Diğer bir ifadeyle, incelemekte olduğumuz ayet-i kerime "Dinde zorlama yoktur." ifadesini, hakkın açık ve belirgin oluşu ile izah ediyor. Bu ise, savaş hükmünü içeren ayetin inişinden önce ve inişinden sonra değişebilecek bir durum değildir.Bu durum her durumda kalıcı ve değişmezdir. Şu hâlde, ayet neshedilmiş değildir.
Artık kim tâğut'u inkâr edip Allah'a inanırsa, o, sapasağlam bir kulpa yapışmıştır.
"Tâğut" kelimesi, azgınlık ve haddi aşma anlamına gelir. Tıpkı "melekût" ve "ceberût" kavramlarında olduğu gibi bu kavramın da anlamında mübalağa esastır. İnsanların Allah'ı bir yana bırakarak kulluk sundukları putlar, şeytanlar, cinler, sapıklığın önderleri konumundaki insanlar ve yüce Allah'ın tâbi olunmasından hoşnut olmadığı her lider anlamında kullanılan bir kavramdır. Bu kelimede, müzekker (eril), müennes, (dişil) müfret (tekil), tesniye (iki şahsı belirleme kalıbı) ve cemi (çoğul) fark etmez.
"Kim tâğutu inkâr edip Allah'a inanırsa" ifadesinde, inkârın imandan önce zikredilmesi, ceza cümlesinde yer alan fiilde söz konusu olan söz dizimi ile uygunluk oluşturması içindir. Ceza cümlesi derken: "Kopması olmayan sağlam kulpa yapışma"yı ifade eden cümleyi kastediyorum. Çünkü bir şeye yapışmak, ancak her şeyi bırakıp bir kulpa sarılmakla mümkündür. Dolayısıyla önce terk, sonra yapışma söz konusudur. Bu yüzden terk etme anlamını içeren "inkâr", yapışma anlamını içeren "iman"dan, önce zikredilmiştir ki, bu pratik, tertibe uygun olabilsin.
Ayetin orijinalinde geçen "istemseke" kelimesinin mastarı olan "is-timsak" bir şeye kuvvetle sarılmak anlamına gelir. "Urve" ise "kulp" anlamında kullanılır. "Kovanın kulpu, tencerenin kulpu" gibi. Ayrıca toprağa kök salan ve yaprağı dökülmeyen bitki ve ağaç anlamında da kullanılır. Kelimenin anlamının temelinde "asılma" unsuru yer alır. A-raplar: "Arâhu, i'terâhu (=ona asıldı, bağlandı.)" derler.
"O, sapasağlam bir kulpa yapışmıştır." ifadesi, istiaredir. Verilmek istenen mesaj ise şudur: Mutluluğa göre iman, bir kabın kulpunun kaba ya da kabın içindeki şeylere olan konumu gibidir. Kulpa sıkı sıkıya sarılmadığı sürece insan, onu tam anlamıyla tutup-kavramış olmaz. Tıpkı bunun gibi, bir insan gerçek mutluluğa da ancak tâğutu inkâr edip Allah'a iman etmekle kavuşabilir.
Onun kopması yoktur. Allah, işitendir, bilendir.
Ayetin orijinalinde geçen "infisâm" kelimesi, kopma, kırılma, anlamına gelir. Bu bakımdan cümle, ayetin geneli içinde "Urve" kelimesinden "hal"dir, sağlam kulpun anlamını pekiştirmektedir. Ardından şu değerlendirme cümlesi yer alıyor: "Allah, işitendir, bilendir." Böyle bir ifadenin kullanılmış olması iman ve küfrün kalp ve dille ilintili olmasından kaynaklanıyor.
257) Allah, iman edenlerin velisidir. Onları karanlıklardan nura çıkarır...
Tâğutun dostlarını aydınlıktan karanlığa çıkarması ile ilgili olarak bazı açıklamalarda bulunduk. Bu açıklamayı yaparken şunu söylemiştik: Söz konusu "çıkarma" ve benzeri ifadelerle, kelimenin gerçek anlamı kastediliyor. Çoğu tefsir bilginlerinin ve diğer bazı araştırmacıların sandıkları gibi, mecazî bir kullanım söz konusu değildir.
Bu görüşü benimseyenler diyorlar ki: Bunlar mecazî anlamlardır; bunlarla bedenin zahiri hareketleri ve hareketsizlikleri ve bunlara bağlı olarak belirginleşen iyi ya da kötü hedefler kastediliyor. Söz gelimi; "nur" gerçek inanç sistemidir; cehaletin karanlığını, şüphenin neden olduğu şaşkınlığı ve kalbin huzursuzluğunu gideren akidedir. Şu hâlde, yol göstericiliği tartışma götürmez bir gerçek olan salih amel nurdur. Çünkü salih amelin mutluluk üzerindeki etkisi yadsınamaz. Nitekim "nur" dediğimiz şey de, gerçekte bu işlevi görür, bu niteliklere sahiptir. Bu karanlık ise, inanç sistemine egemen olan cehalettir, kuşkudur, kararsızlıktır, yıkıcı amellerdir. Bütün bu tanımlamalar istiare kategorisine girer.
Yüce Allah'a nispet edilen "karanlıktan nura çıkarma" tıpkı "tâğuta nispet edilen" nurdan karanlığa çıkarma gibi, yukarıda işaret ettiğimiz amel ve inançların kendisidir. Yoksa, yüce Allah'ın ya da bir başkasının gerçek anlamda "çıkarma" gibi bir fiil sergilemesi söz konusu değildir. Yüce Allah'ın ya da bir başkasının fiilinin nur ve karanlık gibi somut bir etkinliği kastedilmiyor. Bazı tefsircilerin ve araştırmacıların iddiasıdır bu.
Bir diğer grup da şöyle bir görüşü savunuyor: "Yüce Allah "karanlıktan nura çıkarma", "hayat, genişlik, rahmet vb. verme" gibi bir fiil gerçekleştirir. Yüce Allah'ın bu fiili, nur, karanlık, ruh, rahmet, ve meleklerin inişi gibi bir sonuç doğurur. Ancak bizim kavrayışımız ve duyularımız bunu algılamaz, havsalamız almaz. Ne var ki, biz yüce Allah'ın bize haber verdiği gibi -O'nun sözü gerçeğin ta kendisidir- inanırız. Bu gibi şeyler vardır ve bunlar Allah'ın fiilleridir. Verilen haberleri tam olarak kavrayamazsak da bu böyledir."
Bu görüş de, tıpkı önceki görüş gibi, nur, karanlık, çıkarma ve benzeri ifadelerin, mecazî anlamda ve istiare yoluyla kullanılmış olmasını öngörür. Bu iki görüş arasındaki tek fark şudur: Birincisine göre, nur ve karanlık gibi ifadelerin somut hâlleri bizim inanç ve amellerimizdir. İkincisine göre de, bunlar, bizim inanç ve amellerimizin dışında olgulardır. Ancak bizim bunları kavramamız mümkün değildir. Bunlara ulaşıp etüt etmek imkânsızdır.
Her iki görüş de dosdoğru yolun dışındadır. Zıt istikametli iki aşırı eğilimi yansıtmaktadır. Meselenin gerçeğe uygun değerlendirmesi şöyledir: Yüce Allah'ın, bizim itaat ya da isyanımızla bağlantılı olarak var ettiğini, yapıp-ettiğini haber verdiği olgular, gerçekliğe sahiptirler. Mecazî bir kullanım söz konusu değildir. Ne var ki, bu olgular bizim inanç ve amellerimizden ayrı değildirler. Tam tersine, inanç ve amellerimizin iç kapsamında yer edinen zorunlu sonuçlardır. Daha önce, bu konuya değinmiştik. Ama bu değerlendirme: "Allah onları karanlıklardan nura çıkarır." ve "Onları nurdan karanlıklara çıkarırlar." ifadelerinin, yüce Allah'ın doğru yola ileticiliğinden ve tâğut'un saptırmasından kinaye olmasına engel değildir. "Kelâm" konusunu incelerken de demiştik ki: Tartışma iki noktadadır,
a) Nur ve karanlık gibi olgular şu evrende birer gerçekliğe sahip midir, yoksa gerçekliği bulunmayan birer benzetme midir?
b) Bunların birer gerçeklik olduklarını kabul etsek, karşımıza şu ikilem çıkıyor: Acaba, hidayetin gerçekliğinden ibaret olan bir gerçeklikle ilintili olarak, örneğin "nur" sözcüğünü kullanmak, gerçek bir kullanım mıdır? Yoksa mecazî bir kullanım mıdır?
Her hâlükârda, "Onları karanlıklardan nura çıkarır." ve "Onları nurdan karanlıklara çıkarırlar." cümleleri, hidayet ve sapıklıktan kinaye olarak kullanılmışlardır. Aksi takdirde, her bir mümin ve kâfirin hem nuru, hem de karanlığı olması gerekirdi. Çünkü, müminin karanlıktan nura çıkarılışı, onun imandan önce karanlıkta olmasını gerektirir. Kâfir içinse, bunun aksi bir durum lazım gelirdi. Şu hâlde müminlerin ve kâfirlerin geneli -ki bunlar ya yalnızca mümin olarak yaşar ya da yalnızca kâfir olarak yaşarlar- yükümlülük alacak konuma geldiklerinde, şayet iman ederlerse, karanlıklardan nura çıkarılırlar. Dolayısıyla, onlar bundan önce hem nur, hem de karanlık içindeydiler. Ancak bu; hiçbir yönüyle doğru değildir.
Fakat şöyle bir yorum getirmek mümkündür: İnsan, yaratılışı itibariyle fıtrat nuru üzeredir. Bu, icmali fakat ayrıntıya elverişli bir nurdur. Gerçeklik bilgileri ve salih ameller söz konusu olduğunda ise, henüz karanlık içindedir. Çünkü konumu ve karşı karşıya bulunduğu olgular açıklığa kavuşmamıştır. Bu anlamı ile nur ve karanlık birbirleriyle çelişmezler, ikisinin bir arada olmasının sakıncası yoktur. Dolayısıyla mümin imanı aracılığı ile karanlıktan ayrıntılı gerçeklik bilgilerinin ve itaatin aydınlığına çıkar. Kâfir de, inkârı aracılığı ile fıtratın nurundan küfrün ve günahların ayrıntılı karanlıklarına çıkar...
"Onları karanlıklardan nura çıkarır." ve "Onları nurdan karanlıklara çıkarır." ifadelerinde "nur"un tekil "karınlık"ın da çoğul olarak kullanılmış olması, hakkın tek ve farklılaşmaz olduğunu, buna karşın batılın çeşit çeşit ve farklı niteliklerde ortaya çıktığını, birlik hâlinde olmadığını vurgulamaya yöneliktir. Nitekim yüce Allah bir ayette şöyle buyurur: "Bu benim dosdoğru olan yolumdur. Şu hâlde ona uyun. Sizi O'nun yolundan ayıracak yollara uymayın." (En'âm, 153)
AYETLERİN HADİSLER IŞIĞINDA AÇIKLAMASI
ed-Dürr'ül-Mensûr tefsirinde, Ebu Davud, Neseî, İbn Munzir, İbn Ebî Hatem ve en-Nuhas (Nasih adlı eserinde) İbn Mende (Garaib-i Şuab adlı eserde) İbn Hibban, İbn Mürdeveyh, Beyhakî (Sünen'inde) Ziya (el-Muhtare adlı eserde) İbn Abbas'tan şöyle rivayet ederler: İslâm'dan önce, Medineliler arasında şöyle bir gelenek vardı: Çocukları doğar doğmaz ölen bir kadın, "şayet bir çocuğum yaşayacak olursa onu Yahudi yapacağım" diye adakta bulunurdu. İslâm'dan sonra, Yahudi kökenli Nadiroğulları kabilesi, Medine'nin dışına sürgün edilince, içlerinde, bu şekilde adanmış Ensar çocukları da bulunuyordu. Medineliler şöyle dediler: "Çocuklarımızın onlarla birlikte gitmesine izin vermeyeceğiz." Bunun üzerine, "Dinde zorlama yoktur." ayeti indi.
Aynı rivayet başka kanallardan Said b. Cübeyr ve eş-Şa'bi'den de rivayet edilmiştir.
Yine ed-Dürr'ül-Mensûr tefsirinde, Abd b. Humeyd, İbn Cerir ve İbn Münzir, Mücahid'den şöyle rivayet ederler: Yahudi kökenli Nadiroğulları kabilesinin kadınları, Evs kabilesinden bazı çocukları emzirmişlerdi. Resulullah efendimiz (s.a.a) Nadiroğulları'nın Medine'yi terk etmelerini emredince, Evslilerin çocukları: "Biz onlarla birlikte gideceğiz, biz onların dinlerini benimseyeceğiz" dediler. Çocukların aileleri ise, buna engel olmak istediler ve Müslüman olmaları için baskı uyguladılar. İşte "Dinde zorlama yoktur." ayeti, bu olay üzerine inmiştir.
Ben derim ki: Bu rivayet de önceki gibi, başka kanallardan da aktarılmıştır. Ayrıca, İslâm'dan önce Ensar kadınlarının, eğer çocukları yaşayacaklarsa onları Yahudileştireceklerine ilişkin rivayetle de çelişmemektedir.
Yine aynı eserde, İbn İshak ve İbn Cerir, İbn Abbas'ın "Dinde zorlama yoktur." ayeti ile ilgili olarak şöyle dediğini rivayet ederler: Bu ayet, adına Hasiyn denen Benî Salim b. Avf kabilesine mensup bir ensarlı hakkında inmiştir: Bu adamın Hıristiyan olmuş iki oğlu vardı. Kendisi de Müslümandı. Bir gün Resulullah'a (s.a.a) şöyle dedi: "Oğullarıma Müslüman olmaları için baskı uygulayayım mı? Çünkü Hıristiyanlık dışında herhangi bir dini kabul etmek gibi bir niyetleri yoktur." Bunun üzerine söz konusu ayet indi.
el-Kâfi'de İmam Cafer Sadık'ın (a.s) şöyle dediği rivayet edilir: Ayette geçen "nur"dan maksat, Muhammed'in Ehlibeyt'idir. Karanlıklar ise Ehlibeyt düşmanlarıdır.
Ben derim ki: Bu rivayet, genel bir hükmü özel bir duruma uyarlama ya da batını anlamını verme veya tevilini açıklama olarak değerlendirilebilir.