John Law Kimdir
John Law tarihteki en ilginç ekonomistlerden biridir, kumar düşkünlüğü ile ünlüdür, Mississippi balonu sürecinde Fransa'nın finans bakanıydı. Fransa ve dünya ekonomisine birçok konuda katkı sağlamış olsa da adı Mississippi balonu ile özdeşleşmiştir.
Zengin bir banker çocuğu olan John Law, çocukluğunda ekonomi eğitimi almıştı ve matematik konusunda çok başarılıydı; babası vefat ettikten sonra kendisine büyük bir miras kalmıştı fakat John Law bu serveti kumar düşkünlüğü sebebiyle kaybetti, genç yaşında bir kız için cinayete karıştı ve idam cezası ile cezalandırıldı ama cezası müebbet hapse çevrildi daha sonra ise annesinin desteğiyle hapishaneden kaçtı ve Holanda'ya yerleşip bir bankada çalışmaya başladı. İngiltere ve Hollanda tecrübesi sayesinde Law sistemini geliştirdi.
Law sistemi nedir
Aslen İskoçyalı olan John Law, İngiltere ve Hollanda ekonomilerinin İskoçya'ya göre daha hızlı büyümesinin ana sebebini bu iki ülkenin piyasasında daha fazla para olmasına bağlamıştı(enflasyon) ve ekonomilerin gelişimi ile dolaşımdaki para arasındaki bağı teorik olarak açıklığa kavuşturmuştur ki bu görüş günümüze kadar gelişerek gelmiştir.(Daha geniş bilgi için yazının sonundaki link-1'i okuyabilirsiniz.)
1700'lü yıllarda tedavüldeki paraların ezici çoğunluğu altın ve gümüşten imal edildiği için tedavüldeki parayı ihtiyaç seviyesinde artırmak mümkün değildi. Altın ve gümüşün para olarak kullanılmasının problemli yanları mevcuttu.(Altın/ gümüş üretimi sınırlı ve değişken olmasıyla beraber o devirde madeni para imal etmenin maliyeti yüksekti.)
John Law, ülkelerin asıl zenginlik kaynağı olan altın ve gümüşün Land Bank ismini verdiği bir bankada(bugünün merkez bankaları) tutulmasını ve bununla beraber piyasanın ihtiyaç duyduğu kadar kağıt paranın ise bankadaki altın ve gümüşe karşılık olarak basılmasının toplumları zenginleştireceğini savunmuştu yine bu görüş 1970'lerin başına kadar geliştirilerek bütün dünyada kullanılmıştır.
John Law, bu fikirlerini önce İskoçya'da hayata geçirmeyi dener ama kötü geçmişi sebebiyle bu mümkün olmaz daha sonra ise Fransa'da 14. Louis'e projesini anlatır ama o da John Law'ı reddeder.
|John Law|
John Law'ın Fransa Ekonomi Bakanı olması
14. Louis, Fransa'nın en görkemli krallarından biriydi, kendisi günümüzde bile lüks ile hatırlanır. Versay sarayını yaptırmıştı, Louis tarzı mobilya, Louis tarzı ayakkabı ifadeleri kendisine atıfla günümüze taşınmıştır, moda sezonlarını başlatan kişidir ve Paris'i modanın başkenti yapmıştır. Kendi devrinde Fransa askeri,siyasi olarak devasa bir güç iken bahsettiğim aşırı lüks düşkünlüğü ve devamlı savaşlar sebebiyle ekonomi ise ciddi şekilde sorunludur. 14. Louis döneminde Fransa'nın ana gelir kalemi savaşlardı fakat ardından askeri başarılar eskisi gibi devam ettirilemediği için Fransa ekonomi çok ciddi sorunlar ile yüzleşmişti.
14. Louis, yetmiş iki sene ülkeyi yönettikten sonra yerine 4 yaşındaki torunu 15. Louis geçmiştir onun vekilliğini yapan Orleans dükü ise hikayeleri göre kumar masasında John Law ile tanışıp fikirlerinden etkilenmiştir, ülkeyi yönetirken yaşadığı büyük ekonomik sorunlar sebebiyle John Law'ın Fransa'da benimsenmesine katkıda bulunmuştur.
Mississippi Balonu
John Law, Finans Bakanı olduktan sonra ilk iş olarak Banque Generalei'ı kurdu, bu banka altın karşılığı kağıt para basıyordu. John Law, Finans Bakanı olduktan bir sene sonra ise Mississippi Şirketi(Mississippi Company) kuruldu, bu şirket Fransa kontrolündeki Amerikanın Louisiana bölgesinin imtiyazına sahipti ve ortakları 25 sene boyunca Amerikanın Louisiana eyaletinden elde edilecek gelire ortak olacaklardı. Şirketin hisseleri en başta 500 livreye piyasaya sürülmüştü.
Not: Karmaşık olmaması için Banque Generalei'in bastığı şeye para diyorum aslında bono basılıyordu ama basılan şeye para da desek hata olmaz.
Mississippi şirketinin hisseleri kağıt para ile satılıyordu ve manipülasyon sebebiyle Mississippi şirketinin hisselerine akıl almaz şekilde talep gelince doğal olarak John Law'ın fikri olan kağıt paralara da aynı şekilde talep ortaya çıkmıştı bu yüzden kağıt paralar karşılığı olan altına kıyasla da prim yapıyordu. Mayıs 1719'da 500 livre olan Mississippi company hisseleri 1720'de 10.000 livre seviyesine çıkmıştı.
|Mississippi company hisse fiyatları|
Spekülasyonun mantıksız yerlere ulaştığını gören bazı yatırımcılar hisseleri satmaya başladılar fakat sistemden şüphe duydukları için kağıt paranın karşılığı olan altını da Banque Generalei'den çektiler ki şüphelerinde haklıydılar, gerçekten de tedavüldeki paraların tamamının altın karşılığının olmadığı daha sonra ortaya çıktı, Banque Generalei/John Law vaatlerini tutmamış karşılıksız para basmıştı. Hisselere güvenini kaybeden yatırımcılar artıkça doğal olarak Mississippi Company hisseleri değer kaybediyordu ve bunu engellemek isteyen John Law, merkez bankası kanalıyla daha fazla para basarak Mississippi şirketinin hisselerini alıyordu böylelikle şirketin değerini korumaya çalışıyordu ama bu çabanın sonunda Banque Generalei'in kasası tamamen boşalır iken banka bir kağıt parçası değerine düşmüş Mississippi Company hisseleri ile dolmuştu.
Mississippi Balonunun Sonuçları
Missippi Balonu sonra John Law görevlerinden alındı ama 1700'lerde süper güç olan Fransa ekonomisi zaten zorlu bir süreç yaşıyor iken Mississippi balonu sorunları çözülemez hale getirdi, Balon hem kamu maliyesini iflas ettirdi hem de geniş kitleleri fakirleştirdi.
Missippi Balonu sebebiyle Fransa'nın yatırımcılar gözünde kredibilitesine çok büyük darbe aldı; Fransa, fahiş faizler ödemeden borç bulamaz hale geldi bu durum da hem dönemin ekonomik sorunlarının daha da artmasına hem de Fransa'nın siyasi gücünün zayıflamasına yol açtı. 1700'lerde İngiltere'den çok daha güçlü bir Fransa mevcut iken ekonomik sorunlar sebebiyle Fransa zayıflayarak İngiltere ile rekabet edemez hale geldi, Mississippi Balonu olmasaydı 1700'lerin sonunda başlayan ve günümüze kadar devam eden İngiliz/Amerikan ekonomik/siyasi dominasyonu çok büyük ihtimal var olmayacak idi veya günümüzdeki kadar baskın olmayabilirdi.
Fransa'nın ekonomik sorunları ilerleyen dönemlerde artarak devam etti, bir sonraki kral 16. Louis döneminde Fransa kamu gelirlerinin yarısı borç faizlerine gidiyordu, bu durumun sürdürülemez olduğunu fark eden 16. Louis bir buçuk asır sonra Fransız parlamentosunu tekrar toplamasına sebep oldu ki bu da bütün dünyada yeni bir değişim rüzgarına sebep olan 1789 Fransız İhtilalinin sebepleri arasında görülmektedir.
Link-1: enflasyon- Büyüme ilişkisi -Link-
Link-2:Günümüzde Karşılıklı Para sistemi neden kullanılamaz?-Link-