I. Abbas Kimdir? Büyük Abbas
I. Abbas Kimdir? Büyük Abbas
“Büyük” olarak adlandırılan I. Abbas (1571-1629), Safevi hanedanının beşinci kralı olan Pers şahıydı. İran’ı bir kez daha siyasi, ekonomik ve kültürel olarak gücün ve nüfuzun zirvesine getirdi.
I. Abbas Biyografi
Safevilerin en büyük şahı I. Abbas istikrarsız bir başlangıç yaptı. Yumuşak huylu ve münzevi babası Şah Muhammed Khodabandeh, Safevilerin iktidara gelmesine yardım eden Kızılbaşlar (Kızıllar) olarak bilinen yedi Türk Şii kabilesinin liderleriyle baş edemedi. Ama toprak ve güç için o kadar açgözlüydüler ki, kralı kontrol etmelerine rağmen kendi aralarında kavga ettiler. Otokratik bir şaha sahip merkezi bir hükümete oligarşiyi tercih ettiler. Hanedanlığı zayıflatmak ve başarılarını sağlamak için Kızılbaşlar, zahiri veliaht ve annesi de dahil olmak üzere Safevi prenslerinin çoğunu öldürdü.
Abbas, 27 Ocak 1571’de doğdu. Veliaht ağabeyi öldürülünce Abbas kurtarıldı ve İran’ın kuzeydoğu eyaleti Horasan’a götürüldü. Birkaç yıl sonra, 1588’de babasının gönülsüz rızası ve sadık dostlarının yardımıyla tahta çıktı. Şah Abbas, iç zorluklara ek olarak, devasa Osmanlı İmparatorluğu’nun batıya yönelik yaklaşan saldırısı ve kuzeydoğudaki Özbeklerin sürekli tehdidi ile karşı karşıya kaldı.
Şah Abbas, Osmanlılarla barışarak Özbeklerle savaşmaya ve ülkeyi sakinleştirmeye odaklandı. Yaklaşık 14 yıllık sürekli savaşta Özbekleri Oxus’un ötesine sürdü. Korkunç İvan’ın 1584’te ölümünden sonra Rusların zayıflığından yararlandı ve İran için Hazar Denizi’nin üç yakasındaki, hükümdarları Rusya’nın gücüne bağlı olan eyaletleri güvence altına aldı. Abbas ayrıca ordularını güneye gönderdi ve Basra Körfezi’nin kuzey kıyılarındaki eyaletleri boyunduruğu altına aldı.
Abbas, kendisi tepedeyken güçlü bir merkezi hükümet kuramamış olsaydı, tüm bu ilerlemeler boşa çıkacaktı. Önündeki başlıca engeller, Safevilerin askeri ve idari yardımlarıyla Persleri yönettiği güce susamış Kızılbaş aşiret reisleriydi. Abbas güçlerini ve nüfuzlarını elinden almaya karar verdi.
Bu nedenle Şah Abbas, İran halkıyla doğrudan temas kurmak ve onların sadakatine bağlı olmak zorundaydı. Bunu büyük bir başarıyla gerçekleştirdi. Başkenti Kazvin’den sadece daha merkezi bir konumda olmakla kalmayıp daha çok İranlı olan İsfahan’a taşıdı. Pers medeniyetinin coşkulu bir hamisi oldu ve Persleri liderlik ve otorite görevlerine atadı. Ayrıca, iki yeni alay oluşturarak Kızılbaşların askeri güçlerini gasp etti: Kafkasyalı Hıristiyanlardan oluşan bir süvari alayı ve İran köylülüğünden toplanan bir piyade alayı. Tüfek ve top kullanmaları yalnızca Kızılbaşların kılıç ve mızraklarını gölgede bırakmakla kalmamış, aynı zamanda İran’ı Osmanlılara karşı mücadeleye hazırlamıştır.
İlk Safeviler fanatik Şii Müslümanlardı ve kafir Hıristiyanlarla herhangi bir ilişkiye girmek istemiyorlardı. Ancak Şah Abbas hoşgörülüydü. Koordineli saldırı hiçbir zaman gerçekleşmedi, ancak Avrupa ile temasın diplomatik ve ticari avantajlarını gördü. Sonuç olarak, onun saltanatı sırasında uzun bir elçiler, tüccarlar, maceracılar ve Roma Katolik misyonerleri dizisi Esfahan’a gitti. Şah Abbas hepsini memnuniyetle karşıladı ve kendi politikalarının ilerlemesi için kullandı. İngiltere’den iki maceracı, ünlü Sherley kardeşler Anthony ve Robert, Şah’a çok yakındı. Yeni orduyu eğitmesine yardım ettiler ve Osmanlılara karşı sefere katıldılar. Daha sonra Şah onları Avrupa hükümdarlarına elçi olarak gönderdi. Akredite büyükelçileri ağırlarken cömert davrandı.
Dini hoşgörüsü neredeyse örnek alınacak cinstendi. Resmi durumlarda, özellikle yabancı bir büyükelçi ağırlandığında, Hıristiyanların, Yahudilerin ve Zerdüştlerin dini liderlerini davet ederdi. Kısmen İran’daki en büyük azınlık oldukları ve ayrıca Avrupa’nın Hıristiyan liderlerini etkilemek istediği için özellikle Hıristiyanlara karşı hoşgörülüydü. Yeni Jolfa’daki Ermeni toplumu için kiliseler inşa etti ve onların evlerine sahip olmalarına, ata binmelerine ve istedikleri her türlü kıyafeti giymelerine izin verdi – Şah Abbas’tan önce veya sonra çok uzun bir süre gayrimüslimlerin modern zamanlara kadar sahip olmadığı ayrıcalıklar. Ayrıca, misyonerlik amacıyla İran’a gelen Avrupa’dan Hıristiyan keşişlerin İsfahan’ın Müslüman kesiminde merkezlerini kurmalarına izin verdi. Rahiplere karşı o kadar arkadaş canlısıydı ki, onun bir Hıristiyan olmaya hazır olduğunu düşündüler. Şah Abbas bu illüzyondan vazgeçmedi.
Belki de Şah Abbas’ın Avrupa ile dostane ilişkiler kurmadaki asıl amacı ticaretti. İran ürünleri, özellikle ipek, Avrupa’da talep görüyordu. Geniş Osmanlı İmparatorluğu üzerinden Avrupa ile ticaretin pratik olmadığını bilerek, dikkatini Basra Körfezi’ne çevirdi. Portekizliler bölgeye yaklaşık bir asır önce gelmişlerdi ve ticaretin sanal tekeline sahiptiler. Tüm Avrupa ülkeleriyle iş yapmak isteyen Şah Abbas için Portekiz tekeli çok sınırlayıcıydı. Şah Abbas, 1622’de İngiliz donanmasını bir şekilde İngiliz filosunun planlarına karşı kullandığı bir dizi manevrada Portekizlileri yendi. Basra Körfezi’nin efendisi olduktan sonra onu Portekiz, İspanyol, İngiliz, Hollandalı ve Fransız tüccarlara açtı. Avrupalılara özel mali, hukuki ve sosyal ayrıcalıklar verdi. Bütün il valilerine, onların seyahatini ve barınmasını kolaylaştırma emri verdi. Güçlü bir hükümet tarafından ticareti geliştirmek amacıyla verilen bu ayrıcalıklar, daha sonra güçlü Avrupa hükümetleri tarafından tüm Ortadoğu’da emperyalizm aracı olarak kullanıldı. Genellikle Ermeniler, Avrupalı tüccarlarla ticaret için Şah’ın ajanları olarak hareket ettiler.
Şah Abbas, sıradan insanlarla ilişkilerinde nazik ve açık olduğu kadar, Kızılbaş liderlerle ilişkilerinde de zalim ve şüpheciydi. Bir entrika havasında yetiştirildiğinden, zamanın birçok hükümdarı gibi, oldukça meşgul olan cellatlardan oluşan bir tamamlayıcısı vardı. Kurbanlardan biri kendi oğlu ve varisiydi. Gücü, Türkiye padişahınınkinden daha mutlaktı. Padişah, krallığın baş dini lideri tarafından yorumlandığı şekliyle Müslüman dini kanunlarının emirleriyle sınırlıyken, Şii Safeviler bu kadar sınırlı değildi. Onlarınki, gizli imamın temsilcisi olarak şahın mutlak maddi ve manevi güçlere sahip olduğu bir teokrasiydi. Morshed-e Kamel (en mükemmel lider) olarak adlandırıldı ve bu nedenle yanlış yapamazdı. Din hukukunun hakemiydi.
Öte yandan, sıradan insanların ona olan sevgisi hakikiydi ve aralarından her geçtiğinde “Yaşasın Şah” çığlığı kendiliğinden oluyordu. Kayıtlardan, zamanının çoğunu halk arasında geçirdiği anlaşılmaktadır. Esfahan’ın çarşılarını ve çayevlerini sık sık ziyaret ederdi. Sıradan insanların ne durumda olduğunu görmek için sık sık kılık değiştirmiş insanlarla karışırdı. Bu uygulamalar, İranlı annelerin çocuklarına hâlâ anlattığı Şah Abbas hakkında zengin hikayeler üretti.
Pers mimarlarının hevesli bir hamisiydi ve onların yardımlarıyla İsfahan’ı zamanının en güzel şehirlerinden biri haline getirdi. Arap İslami kökeninden ziyade Fars milliyetçisi mistik bir tezahürü olan Şiiliği, kendi merkeziyle bir şekilde kendi kendine yeterli kılmak için Şah Abbas, Meşhed’deki sekizinci imamın türbesi üzerine güzel bir türbe inşa etti. İsfahan’dan Meşhed’e yürüyerek İmam Rıza’nın türbesine hac ziyaretlerini başlattı. Yollar, kervansaraylar ve her türlü bayındırlık işleri yaptı. Hiç şüphesiz Safevi dönemi, 7. yüzyılda Araplar tarafından fethedilmesinden bu yana Pers uygarlığının rönesansıydı. Bunun Türk kökenli bir hanedan tarafından yapılmış olması, Fars kültürünün asimile edici gücüne işaret etmektedir. Şah Abbas, saltanatının kırk ikinci yılında, 21 Ocak 1629’da Mazanderan’da öldü.