Travma sonrası stres ozukluğu (TSSB) nedir?
Post travmatik stres bozukluğu (PTSD) veya diğer adıyla travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), dehşet verici bir olayı yaşamakla veya ona tanık olmakla tetiklenen bir ruh sağlığı bozukluğudur. Semptomlar, olayla ilgili kontrol edilemeyen düşüncelerin yanı sıra yaşanan olayı zihinde tekrar tekrar canlandırma, kabuslar ve şiddetli anksiyete hissetmeyi içerebilir.
Travmatik olaylardan geçen çoğu insan, geçici olarak uyum sağlamakta ve başa çıkmakta zorluk çekebilir, ancak zamanla ve iyi öz bakımla, genellikle daha iyi hale gelirler. Semptomlar kötüleşirse, aylarca hatta yıllarca sürerse ve günlük hayata müdahale ederse, yaşanan durum travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) olabilir.
Travma sonrası stres ozukluğu (TSSB) nedenleri ve risk faktörleri
Ölümden dönme, ölüme tanık olma, ciddi yaralanma veya cinsel ihlali içeren bir olayı yaşadığınızda, gördüğünüzde veya öğrendiğinizde post travmatik stres bozukluğu (PTSD) veya diğer adıyla travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) geliştirebilirsiniz.
Doktorlar, bazı insanların neden bu duruma yakalanırken, diğerlerinin neden yakalanmadığından emin değiller. Çoğu akıl sağlığı probleminde olduğu gibi, travma sonrası stres ozukluğu (TSSB) muhtemelen aşağıdakilerin karmaşık bir kombinasyonundan kaynaklanır:
- Hayatınızda geçirdiğiniz travmanın miktarı ve ciddiyeti dahil olmak üzere stresli deneyimler
- Ailede anksiyete ve depresyon geçmişi gibi kalıtsal ruh sağlığı riskleri
- Kişiliğinizin miras alınan özellikleri – genellikle mizacınız olarak adlandırılır
- Beyninizin strese yanıt olarak vücudunuzun salgıladığı kimyasalları ve hormonları düzenleme şekli
Travmatik olay örnekleri
Travma sonrası stres bozukluğunun gelişmesine yol açan en yaygın olaylar şunları içerir:
- Savaşa tanık olmak
- Çocuklukta fiziksel istismar yaşamak
- Cinsel şiddet yaşamak
- Fiziksel saldırı yaşamak
- Silahla tehdit edilmek
- Kaza geçirmiş olmak veya tanık olmak
Yangın, doğal afet, gasp, soygun, uçak kazası, işkence, kaçırılma, yaşamı tehdit eden tıbbi teşhis, terörist saldırısı ve diğer aşırı veya yaşamı tehdit eden olaylar gibi diğer birçok travmatik olay da travma sonrası stres bozukluğuna (PTSD) yol açabilir.
Kimler risk altındadır?
Her yaştan insan travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) yaşayabilir. Bununla birlikte, bazı faktörler travmatik bir olaydan sonra bu durumu geliştirme olasılığını artırabilir, örneğin:
- Yoğun veya uzun süreli travma yaşamak
- Daha önce çocukluk çağı istismarı gibi başka travmalar yaşamış olmak
- Askeri personel ve ilk müdahale ekipleri gibi travmatik olaylara maruz kalma riskini artıran bir işe sahip olmak
- Anksiyete veya depresyon gibi başka ruh sağlığı sorunlarına sahip olmak
- Aşırı alkol içme veya uyuşturucu kullanımı gibi madde kötüye kullanımıyla ilgili sorunların olması
- İyi bir aile ve arkadaş destek sisteminden yoksun olmak
- Anksiyete veya depresyon gibi akıl sağlığı sorunları olan yakın akrabalara sahip olmak
Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) belirtileri
Post travmatik stres bozukluğu (PTSD) veya diğer adıyla travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) belirtileri dört kategoriye ayrılır ve semptomların şiddetli değişkenlik gösterebilir.
- Ataklar: Tekrarlanan, istemsiz anılar gibi müdahaleci düşünceler, üzücü rüyalar veya travmatik olayın geri dönüşleri yaşanabilir. Geri dönüşler o kadar canlı olabilir ki, insanlar travmatik deneyimi yeniden yaşadıklarını veya gözlerinin önünde gördüklerini hissedebilirler.
- Kaçınma: Travmatik olayı hatırlamaktan kaçınmak, üzücü anıları tetikleyebilecek insanlardan, yerlerden, aktivitelerden, nesnelerden ve durumlardan kaçınmayı içerebilir. İnsanlar travmatik olayı hatırlamaktan veya düşünmekten kaçınmaya çalışabilirler. Yaşadıkları şey veya bunun hakkında nasıl hissettikleri hakkında konuşmaya direnebilirler.
- Biliş ve ruh halindeki değişiklikler: Travmatik olayın önemli yönlerini hatırlayamama, kendisi veya başkaları hakkında süregelen ve çarpıtılmış inançlara yol açan olumsuz düşünceler ve duygular hissedilebilir. Kendini veya başkasını yanlış bir şekilde suçlamaya yol açan olayın nedeni veya sonuçları hakkında çarpık düşünceler, devam eden korku, korku, öfke, suçluluk veya utanç, daha önce zevk alınan faaliyetlere çok daha az ilgi duymak, başkalarından kopuk veya yabancılaşma hissi ve olumlu duyguları deneyimleyememe eksikliği ortaya çıkabilir.
- Uyarılma ve tepkisellikte değişiklikler: Uyarılma ve tepkisel semptomlar arasında huzursuz olma ve öfkeli patlamalar olabilir. Dikkatsizce veya kendine zarar verecek şekilde davranmak; şüpheli bir şekilde çevresindekilere aşırı derecede dikkat etmek, kolayca ürkme, konsantre olmada güçlük veya uyku sorunları yaşanabilir.
Çocuklarda travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) belirtileri
Çocuklarda, özellikle çok küçük çocuklarda semptomlar yetişkinlerinkinden farklı olabilir ve aşağıdakileri içerebilir:
- Ebeveynlerinden ayrılma korkusu
- Önceden edinilmiş becerileri kaybetmek (tuvalet eğitimi gibi)
- Uyku sorunları ve kabuslar
- Zihinde travmanın tekrarlanması
- Travma ile ilgisiz görünen yeni fobiler ve endişeler (canavar korkusu gibi)
- Travmayı oyunlar, hikayeler veya çizimlerle canlandırmak
- Belirgin bir nedeni olmayan ağrı ve sızılar
- Sinirlilik ve saldırganlık
Ne zaman doktora görünmeli?
Travma sonrası stres ozukluğu (TSSB) zayıflatıcı semptomları yaşamayı, çalışmayı ve etkileşimi zorlaştırabilir. Aslında, travma sonrası stres bozukluğu ile mücadele eden birçok insan, duygusal sıkıntılarını en aza indirmek veya ondan kaçmak için madde bağımlılığı veya kendine zarar verme gibi sağlıksız başa çıkma becerilerine yönelebilir.
Bir aydan uzun süredir semptomlar yaşıyorsanız, bir profesyonel ile konuşmak sizin için faydalı olabilir. Kabuslar, travmaya geri dönüşler ve kendiniz ve başkaları hakkında olumsuz bir bakış açısıyla uğraşırken, hiçbir şeyin asla değişmeyeceğini hissetmeye başlayabilirsiniz.
Yardımcı olacak nitelikli bir profesyonel bulmak, deneyimlerinizi paylaşarak ve sağlıklı, etkili başa çıkma yollarını öğrenmenize yardımcı olarak olumlu bir fark yaratabilir.
Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) tanısı
Post travmatik stres bozukluğu (PTSD) veya diğer adıyla travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) kriterlerini değerlendirmek için DSM-5 kılavuzu kullanmanın yanı sıra, bir tıp uzmanı büyük olasılıkla semptomlara neden olabilecek veya bunları tetikleyebilecek tıbbi sorunları kontrol etmek için fiziksel bir muayene yapmak isteyecektir.
Bu semptomları yaşamanıza neden olan bazı olayları doktorunuzla açık bir şekilde tartışmanıza olanak tanıyan psikolojik bir değerlendirme önerilebilir. Bu değerlendirme sırasında doktorunuzla, yaşadığınız belirtilerin yanı sıra, bu belirtilerin süresi ve yoğunluk düzeyini de paylaşmanız gerekir.
Bu toplu bilgiler, tıp uzmanlarının ve akıl sağlığı uzmanlarının tedavi ihtiyaçlarınızı anlamasına ve size uygun düzeyde tedavi sağlamasına yardımcı olacaktır.
Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) tedavisi
Post travmatik stres bozukluğu (PTSD) veya diğer adıyla travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) tedavisi, yaşadığınız travma ile başa çıkmanıza yardımcı olarak semptomları hafifletebilir. Bir doktor veya terapist, hafızanın hayatınız üzerindeki güçlü etkisini azaltmak için yaşadığınız olay sırasında hissettiğiniz duyguları hatırlamanız ve işlemeniz için sizi cesaretlendirecektir.
Tedavi sırasında, travma hakkındaki düşüncelerinizi ve hislerinizi keşfedecek, suçluluk ve güvensizlik duyguları üzerinde çalışacak, müdahaleci anılarla nasıl başa çıkacağınızı öğrenecek ve travma sonrası stres bozukluğunun yaşamınızda ve ilişkilerinizde neden olduğu sorunları ele alacaksınız.
Psikoterapi tedavisi
Konuşma terapisi olarak da adlandırılan çeşitli psikoterapi türleri, travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) olan çocukları ve yetişkinleri tedavi etmek için kullanılabilir. Tedavide kullanılan bazı psikoterapi türleri şunları içerir:
- Bilişsel davranışçı terapi
Bu tür bir konuşma terapisi, sizi takılıp bırakan düşünme yollarını (bilişsel kalıplar) – örneğin kendinizle ilgili olumsuz inançları ve travmatik şeylerin tekrar olma riskini – fark etmenize yardımcı olur. Travma sonrası stres bozukluğu için, bilişsel davranışçı terapi genellikle maruz kalma terapisi ile birlikte kullanılır.
- Maruz kalma terapisi
Bu davranışsal terapi, korkutucu bulduğunuz durumlarla ve anılarla güvenli bir şekilde yüzleşmenize yardımcı olur, böylece onlarla etkili bir şekilde baş etmeyi öğrenebilirsiniz. Maruz kalma terapisi, travmaya geri dönüşler ve kabuslar için özellikle yararlı olabilir. Bu terapiyle ilgili farklı bir yaklaşım, travma yaşadığınız ortama yeniden girmenizi sağlayan sanal gerçeklik programlarını kullanır.
- Göz hareketi duyarsızlaştırma ve yeniden işleme (EMDR)
Göz hareketi duyarsızlaştırma ve yeniden işleme (EMDR), travma sonrası stres bozukluğu semptomlarını azalttığı bilinen nispeten yeni bir tedavidir. Travmatik olayı hatırlarken ritmik göz hareketleri yapmayı içerir. Hızlı göz hareketlerinin, beyninizin siz uyurken anıları ve deneyimleri işleme biçimine benzer bir etki yaratması amaçlanır.
İlaç tedavisi
İlaçlar, kabus görmek ve travmaya geri dönüşler de dahil olmak üzere bunları düşünmeyi ve bunlara tepki vermeyi bırakmanıza yardımcı olur. Ayrıca hayatta daha olumlu bir bakış açısına sahip olmanıza ve tekrar daha “normal” hissetmenize yardımcı olabilirler.
Beyninizdeki korku ve kaygı ile ilgili kimyayı etkileyen çeşitli ilaçlar vardır. Doktorlar genellikle serotonin veya norepinefrini etkileyen ilaçlarla başlayacaklardır. Bu ilaçlar arasında fluoksetin, paroksetin, sertralin ve venlefaksin bulunur.
Unutmayın, hangi ilacı ne şekilde alacağınıza doktorunuz karar verecektir.
Travma sonrası stres bozukluğuna ne iyi gelir?
İşte madde madde travma sonrası stres bozukluğuna (TSSB) iyi gelen şeyler:
1- Sağlıklı bir yaşam tarzı edinin
Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) semptomları vücudunuz için zor olabilir, bu nedenle kendinize iyi bakmanız ve bazı sağlıklı yaşam tarzı alışkanlıkları geliştirmeniz önemlidir. Rahatlamak için kendinize zaman ayırın. Meditasyon, derin nefes alma, masaj veya yoga gibi gevşeme teknikleri vücudun gevşeme tepkisini harekete geçirebilir ve travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) semptomlarını hafifletebilir.
Alkol ve uyuşturucudan uzak durun. Zor duygular ve travmatik anılarla mücadele ederken, alkol veya uyuşturucuyla kendinizi teselli etme eğiliminde olabilirsiniz. Ancak madde kullanımı birçok semptomunu kötüleştirir, tedaviye müdahale eder ve ilişkilerinizdeki sorunlara katkıda bulunabilir.
Sağlıklı beslenme alışkanlıkları edinin. Güne kahvaltıyla başlayın ve gün boyunca dengeli, besleyici öğünlerle enerjinizi yüksek ve zihninizi temiz tutun. Omega-3’ler duygusal sağlıkta hayati bir rol oynar, bu nedenle yağlı balık, keten tohumu ve ceviz gibi yiyecekleri diyetinize dahil edin. Ruh halindeki dalgalanmaları şiddetlendirebilecek ve enerjinizde dalgalanmalara neden olabilecek işlenmiş yiyecekleri, kızarmış yiyecekleri, rafine nişastaları ve şekerleri sınırlayın.
Düzenli ve yeteri kadar uyuyun. Uyku yoksunluğu öfke, sinirlilik ve karamsarlığı tetikleyebilir. Her gece 7 ila 9 saat uyumayı hedefleyin. Rahatlatıcı bir uyku vakti ritüeli geliştirin (sakinleştirici müzik dinleyin, komik bir gösteri izleyin veya hafif bir şeyler okuyun) ve yatak odanızı olabildiğince sessiz, karanlık ve yatıştırıcı yapın.
2- Çaresizlik duygunuza meydan okuyun
Travma sonrası iyileşme aşamalı, devam eden bir süreçtir. İyileşme bir gecede olmaz, travmanın hatıraları da tamamen kaybolmaz. Bu bazen hayatı zorlaştırabilir. Ancak semptomlarla başa çıkmak, endişenizi ve korkunuzu azaltmak için atabileceğiniz birçok adım vardır.
Çaresizlik duygunuzun üstesinden gelmek, travma sonrası stres bozukluğunun (TSSB) üstesinden gelmenin anahtarıdır. Travma sizi güçsüz ve savunmasız hissettirir. Kendinize zor zamanlardan geçmenizi sağlayacak güçlü yönleriniz ve başa çıkma becerileriniz olduğunu hatırlatmanız önemlidir.
Güçlü yönlerinizi geri kazanmanın en iyi yollarından biri başkalarına yardım etmektir. Gönüllü işlerde çalışabilir, kan verebilir, ihtiyacı olan bir arkadaşınıza ulaşabilir veya en sevdiğiniz hayır kurumuna bağış yapabilirsiniz. Olumlu eylemlerde bulunmak ruh sağlığınıza iyi gelecektir.
3- Harekete geçin
Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) yaşadığınız sırada yapılan egzersiz, endorfin salmaktan daha fazlasını yapabilir ve ruh halinizi ve bakış açınızı iyileştirebilir. Gerçekten vücudunuza ve hareket ederken nasıl hissettiğine odaklanarak, egzersiz aslında sinir sisteminizin sıkışmasına ve stres tepkisinden çıkmaya başlamasına yardımcı olabilir.
Yürümek, koşmak, yüzmek veya dans etmek gibi hem kollarınızı hem de bacaklarınızı çalıştıran ritmik egzersizler iyi gelecektir. Düşüncelerinize odaklanmak yerine, vücudunuzun nasıl hissettirdiğine odaklanın. Örneğin ayaklarınızın yere çarpma hissine, nefes alışınızın ritmine veya cildinize temas eden rüzgar hissine dikkat edin.
Doğada vakit geçirmek travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) sorununda etkili bir çaredir. Yürüyüş, kamp, dağ bisikleti, kaya tırmanışı, akarsu raftingi ve kayak gibi açık hava etkinliklerinin peşinde koşmak, semptomlarla başa çıkmanıza ve normal hayata geri dönmenize yardımcı olur.
4- Destek için başkalarına ulaşın
Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), başkalarından kopuk hissetmenize neden olabilir. Sosyal aktivitelerden ve sevdiklerinizden çekilmek cazip gelebilir. Ancak hayatla ve sizi önemseyen insanlarla bağlantıda kalmak önemlidir. İstemiyorsanız travma hakkında konuşmak zorunda değilsiniz, ancak başkalarının şefkatli desteği ve arkadaşlığı iyileşmeniz için hayati önem taşıyor.
Kesintisiz bir süre boyunca bağlantı kurabileceğiniz, konuşmak istediğinizde yargılamadan, eleştirmeden veya sürekli dikkati dağılmadan dinleyecek birine ulaşın. Bu kişi sevgiliniz, bir aile üyesi, bir arkadaş veya profesyonel bir terapist olabilir. Bu sadece başkalarıyla bağlantı kurmanın harika bir yolu değil, aynı zamanda kontrol hissini geri kazanmanıza da yardımcı olabilir.
Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) hakkında sık sorulan sorular
TSSB ile ilişkili fiziksel sorunlar var mıdır?
Travma sonrası stres bozukluğu olan kişiler, artmış kan basıncı ve kalp atış hızı, yorgunluk, kas gerginliği, mide bulantısı, eklem ağrısı, baş ağrısı, sırt ağrısı veya diğer ağrı türleri gibi fiziksel semptomlar da yaşayabilir. Acı çeken kişi, acısıyla travmatik bir olay arasındaki bağlantıyı anlamayabilir. Kronik ağrısı olan kişiler için ağrı aslında travmatik olayın bir hatırlatıcısı olarak hizmet edebilir ve bu da semptomları yoğunlaştırabilir. Kronik ağrı geliştiren bazı kişiler ayrıca depresyon, alkol ve reçeteli ilaçların kötüye kullanımı gibi sorunlar da yaşayabilirler. Kronik olarak travma sonrası stres bozukluğundan etkilenen kişilerin çeşitli sağlık sorunlarına sahip olma riski de vardır.
Sevdiğim bir insana TSSB tanısı kondu, ne yapabilirim?
Travmatik bir olaya maruz kalmakla mücadele eden bir kişi çaresiz hissedebilir ve bu nedenle yakınındaki insanlar ona yardım etmek isteyebilir. Belki de en güçlü yaklaşım onun yanında olmak, onu kabullenmek, ilgi göstermek ve yargılamadan veya tavsiye vermeden dinlemektir. Sevdiğiniz insanın travması hakkında başkalarından yardım almasını da önerebilirsiniz. Bu dini bir topluluk, spiritüel topluluklar ve bir grup terapisi olabilir. Travma sonrası stres bozukluğu yaşayan kişilerde sigara ve aşırı alkol kullanımından kaçınması için sağlıklı yaşamı teşvik etmek önemlidir. Ayrıca, dinlendirici ve keyifli boş zaman etkinlikleri planlaması için teşvik etmek de harika bir fikirdir.
Travmatik bir olaydan sonra neden bazıları TSSB geliştirirken diğerleri geliştirmez?
Araştırmalar, aslında çoğu insanın büyük bir travmatik olaya maruz kaldıktan sonra iyileştiğini ve travma sonrası stres bozukluğu geliştirmediğini bulmuştur. Bununla birlikte, bazı insanlar zaman geçtikçe kendilerini daha kötü hissederler ve TSSB semptomlarını yaşarlar. Travmatik bir olaydan önceki ve sonraki birçok faktörün TSSB olasılığını artırdığı görülmektedir. Örneğin, travmatik olay daha şiddetli olduğunda, daha uzun bir süre boyunca ortaya çıktığında veya fiziksel zarar verdiğinde risk daha büyüktür. Travmatik olayın hatırlatıcıları etrafında olmak da riski artırabilir. Genel olarak kadınların TSSB geliştirmesi erkeklerden daha olasıdır ve gençlerin yaşlılara göre daha olasıdır. Olumsuz çocukluk deneyimleri ve kronik tıbbi veya psikiyatrik hastalığı olan kişiler gibi insanlar da daha hassastır.
Travmatik bir olaya normal tepki ile TSSB arasındaki fark nedir?
İnsanlar travma deneyimine üzüntü, sinirlilik ve kafa karışıklığı gibi çeşitli şekillerde tepki verirler. Büyük bir travmatik olayın hemen sonrasında çoğu insan stresten, konsantre olmanın zorluğundan, uyuma güçlüğünden veya başkalarıyla iyi geçinememekten şikayet eder. Travma sonrası stres bozukluğu ile rahatsız edici semptomlar kötüleşir, sosyal ve iş işlevselliğini etkiler ve bir aydan daha uzun süre devam eder. Siz veya sevdiğiniz biri bir travmanın etkileriyle başa çıkmakta zorlanıyorsanız, profesyonel yardım almak faydalı olabilir.
Çocuklar da TSSB olabilir mi?
Yıllar süren araştırmalar, çocukların da travmatik bir olaya maruz kaldıktan sonra travma sonrası stres bozukluğu geliştirmeye karşı savunmasız olduklarını göstermektedir, ancak semptomlar küçük çocuklar, büyük çocuklar, ergenler ve yetişkinler için farklılık gösterebilir. Bir ebeveynin ölüm veya ayrılık nedeniyle kaybı, özellikle ani olması durumunda, küçük bir çocuk için stresli olabilir. Fiziksel ve cinsel istismar da çocuklarda ve ergenlerde travmatik semptomlara neden olabilir.
Kaynak ve ileri okuma:
- https://www.psychiatry.org/
- https://www.webmd.com/
- https://www.mayoclinic.org/
- https://www.nimh.nih.gov/
Not: Konu hakkında ilgili videoyu aşağıdan izleyebilirsiniz: