

Batı Felsefesinin ilk filozofu.
M.Ö. 6. Yüzyılın ilk yarısında yaşamış olan Thales'te, felsefe bakımından önem taşiyan husus, onun 'Neyin var olduğu', 'Neyin gerçek olduğu' ya da 'Neyin gerçekten var olduğu' sorusu üzerinde düşünmüş olmasından kaynaklanır.
O doğada var olan şeylerin tüketici bir listesini yapmayı amaçlamamış, fakat şeylerin varlığa gelmeleri ve daha sonra da yok olup gitmeleri olgusundan etkilenmiştir. 'Neyin var olduğu' sorusunu yanıtlamanın en önemli yolu, onun gözünde birlik ile çokluk ya da görünüş ile gerçeklik arasındaki ilişkiyi doyurucu bir biçimde ifade edebilmekten geçmiştir. O, buna göre, gözle görünen bireysel varlıkların ve değişmelerin oluşturduğu kaosun, çoklugun gerisinde akılla anlaşilabilir, kalıcı ve sürekli bir gerçekliğin var olduğuna inanmıştır. Thales, çoklugun kendisinden türediği, çoklugun gerisindeki bu birliğin 'su' olduğunu öne sürmüştür.
Kendisinden önceki felsefenin bir anlamda tarihini yazmış olan Yunan filozofu Aristoteles, Thales'i bu sonuca, herşeyin sıvı bir varlıktan beslendiği, sıcağın da sudan türeyip, suyla beslendiği, herşeyin tohumunun nemli bir yapıda olduğu gözleminin götürdüğünü belirtir. Yine, Thales'in Akdeniz'i aşarak, Mısır'a yapmış olduğu seyahatler, suyun insan yaşamı üzerindeki önemi ve değerini ona göstermiş olabilir. Thales'i arkhenin su olduğu sonucuna götüren nedenler ne olursa olsun, onu felsefe tarihinde ilk filozof olarak önemli kılan şey, verdiği yanıttan çok, sorduğu sorudur. Buna göre, o varlığın ya da dünyanın nihai ve en yüksek doğasının ne olduğu sorusunu sormuş olduğu için önemlidir
(M.Ö. 640 - 550) Aristo bu fizikçilerin ilki olarak Milet'li Thales'ten söz eder. Eski bir İonia kolonisi olan Milet, Batı Anadolu kıyılarının zengin bir ticaret kentidir. Bir söylentiye göre Thales M.Ö. 585 yılında güneşin tutulacağını önceden haber vermiş. Eğer söylenti doğru ise, Thales'in düşünüş biçimiyle ilgili bir kaynak bazı geometri konularını Thales'in bulmuş olduğunu haber verir. Bu söylenti, bizi Thales'in Mısırlıların geometrisini bildiği ve belki de Mısır'da bulunduğu düşüncesine götürüyor.
Tüm bu bildirilenlere inanmak gerekirse; Thales'i, pek çok geziler yapmış ve bu gezileri rastgele değil de bilgi edinmek için yapmış bir insan olarak benimsemek gerekir. Belki de bu gezilerinde Thales, zamanının iki büyük bilim merkezine, yani geometrinin vatanı olan Mısır'a ve zengin astronomi gözlemleri olan Babil'e de gezi yapmış olabilir. Mısırlıların geometrisi ile Babillilerin astronomisi, Yunanlıların eski Doğu kültüründen miras olarak aldığı iki önemli bilimdir. Yunan düşüncesinin gelişmesinde bu iki bilimin çok büyük etkisi vardır.
Thales'in felsefesi ile ilgili olarak Aristo tek bir yargıdan söz eder: "Herşeyin kaynağı su'dur." Bir başka deyişle: Herşey ıslak bir maddeden çıkmıştır. Thales acaba bu yargıya nasıl ulaşmıştır? Aristo bu konuda bazı tahminlerde bulunuyor. Çünkü o Thales'in yapıtlarını kendisi görmüş değildi. Aristo'nun tahminine göre Thales bu tezini doğanın gözlemlerinden çıkarmış olsa gerekir.
Aristo'nun bu tahmini büsbütün yanlış sayılmaz. Çünkü Thales, büyük bir olasılıkla, Mısır'da bulunmuştur. Mısır'daki tüm yaşam, bilineceği gibi, her yıl yinelenen Nil'in taşkınlarından etkileniyordu. Belki de Thales Nil'in taşkınlarından sonra bitki ve hayvan yaşamlarının nasıl birdenbire fışkırdığına kendisi tanık olmuştur. İşte bu gözlemdir ki Thales'e suyun yaratıcılığını ilham etmiş olabilir.
Ayrıca Thales'in kendisi de bir sahil kenti olan Milet'lidir. Bu ve benzeri tezlerin eski dönemlerden beri var olduğunu da dikkate almak zorundayız. Nitekim Homer, herşeyin temelinde okyanusun bulunduğunu savunuyordu. Başlangıçta yalnız su vardı, karalar sonradan oluşmuştur. İşte eskiden beri var olan bu düşüncelere, Mısır'daki gözlemlerini de eklersek Thales'in herşeyin aslının "su" olduğu tezine nasıl ulaştığını anlamak daha bir kolaylaşır.
Burada şu noktaya dikkat etmelidir: Thales tüm varlığı, temel görevini üstlenen tek bir temel unsura "Arche"ye, yani suya dayandırmaktadır. Bu temel unsur yalnızca herşeyin başlangıcında bulunmaz, aynı zamanda tüm varlıkları da oluşturur.
Thales'e göre herşeyin başlangıcı belirli bir unsurdur. Gerek sonraları ve gerekse günümüzde bu madde, bu unsur, edilgen birşey olarak anlaşılmaktadır. Edilgen maddenin karşıtı olan etken maddeyi, "canlı" olarak benimseyebiliriz. Ancak Thales için maddenin karşısına konacak başka birşey yoktur. Çünkü ona göre, maddenin kendisi, doğal olarak canlıdır. Nasıl canlı bir varlık hareket eder ve biçimini değiştirirse, canlı olan bu madde de hareket eder ve değişim halinde bulunur.
Bunun içindir ki Thales: "Nasıl oluyor da sudan tüm varlıklar meydana gelebiliyor?" sorusunu sorma gereksinimi duymaz. Çünkü temel olan unsur "su"dur ve de su canlıdır. Her canlı gibi o da öteki varlıkları kendisinden yaratmak gücüne sahiptir. Daha sonraları bu maddeyi canlı ve yaratıcı var sayma görüşüne "Hylozoizm" denmiştir. Aristo'nun aktardığına göre bu görüş, aynı zamanda, her şeyde Tanrıların gizli olduğuna da inanır. Yani herşey Tanrılarla dolu demek, herşey canlı demek oluyor.
Thales'de farklı olan şey; birtakım gözlem ve düşüncelere dayanarak evrenin kaynağını açıklamak için, bir denemeye girişmiş olmasıdır. Bu açıklama, suyun organik yaşam için gerekliliğiyle ilgili gözlem ve deneylere dayanır. Bu dönemde yapılan gözlemlerden başka, Thales'in kendine ait, tümüyle teorik olan düşünceleri vardır.
Bu teorik görüşler, evrenin bir başlangıcı olması gerektiği düşüncesinden hareketle: "Hiçten hiçbir şey mey dana gelmez "kuramına dayanır. Hiçten hiçbir şey meydana gelmeyeceğine göre bu evrenin başlangıcında yaratıcı bir varlığın bulunması gerekir.
Thales'in evrenin oluşumu ile ilgili başlıca görüşleri bunlardır. Onun bu görüşlerini bir yana bırakırsak, Thales'in evren düşüncesi eski şairlerinkinden pek farklı değildir. Thales'te de, aynı eski şairler gibi, evreni bir okyanusun kapladığı ve dünyanın bu okyanus ortasında düz bir tekerlek (kurs) gibi yüzdüğü görüşü, güçlü bir olasılık olarak vardır.
Bilimsel düşüncenin göreli olarak en arınmış biçimiyle ilkin Miletli Thales’de ortaya çıktığını görüyoruz. Thales, dar anlamıyla felsefe tarihinin başında bulunan düşünürdür. Onun için Yunan felsefesi- dolayısıyla da bu felsefeye dayanan Batı kültür çevresinin felsefesi – Thales ile başlatılır. Nitekim Aristoteles de, Metafizik’indeki sözü geçen felsefe tarihi taslağında, ilk filozof olarak Thales’i ele alır.
Thales’in hayatı ve felsefesi üzerine bildiklerimiz hem az hem de pek güvenilir değil.Thebai’den İonia’ya gelmiş bir ailedenmiş. Ünlü Atinalı kanun koyucu Solon ile Lidya Kralı Kroisos’un çağdaşı. Aşağı- yukarı 625- 545 yılları arasında yaşamış olduğu sanılıyor. 585 yılındaki güneş tutulmasını önceden hesaplayıp haber vermiş. Mısır’da bulunduğu söyleniyorsa da, pek belli değil. Yalnız Mısırlıların geometrisinden çok şey bildiği anlaşılıyor. Aristoteles’ten öğreniyoruz ki, Thales suyu, sıvı olanı, arkhe, yani her şeyin başı, kökü, ilkesi sayıyormuş. Onun felsefesinin özü bu imiş. Her şey sudan türer, yine suya döner. Düz bir tepsi gibi olan yer de su üstünde, sonsuz Okeanos’ta yüzer.
Thales’in öğretisi, kolayca görülebileceği gibi, mythos ile büsbütün ilgisiz değil. Örneğin burada Okeanos sözü geçiyor. Yunan mitolojisinde Okeanos (Okyanus) tanrılar ile insanların babasıdır. Sonra Thales suya “tanrısal” diyormuş. Bu damythos’un etkisini göstermektedir. Öğretisine mythos böylesine karıştığına göre, Thales’e neden “felsefenin babası” deniyor? Onu “felsefenin babası”yapan, doğu görüşünü deneylere ve bu deneyleri düşünce ile işlemeye dayatmak istemesi, buna girişmesidir.
Doğayı açıklamak için girişilen en eski denemelere – soyut olarak dile getirilmemiş olsa bile- belli bir düşünce kılavuzluk etmektedir; bu da: “ Hiç’ten hiçbir şey meydana gelmez” düşüncesidir (Aristoteles, bunu haklı olarak belirtiyor) Bundan dolayı kendisi meydana gelmemiş ve yok olmayacak olan bir varlığı her şeyin ilknedeni olarak kabul etmek gerekiyordu. Meydana gelmemiş ve yok olmayacak olan varlık da, kendi kendisiyle özdeş kalan, kalıcı olan bir ana maddedir, arkhe’dir. Thales’in göz önünde bulundurduğu da maddi bir varlık olan su’dur. Suya anamadde (arkhe) deniyor, her şey kendisinden oluştuğu için. Her şey sudan, bu anamaddeden çıktığı için de, ondan kurulmuşturTHALES
MİLET'Lİ THALES
( Millet M.Ö. 640 - 550 )
Thales ,640 yıllarında Milette doğdu. Rivayete göre kendisini Mısır ve Babil kaynaklarından eğitti. Bunun yanında iş hayatı ile kendisine iyi bir yaşam düzeyi sağlayabilecek kadar ilgilenmiş görünmektedir. Hatta hakkında Aristo şöyle anlatır:
"Hala kış olmasına rağmen Thales, Astronomi'deki yeteneklerini kullanarak, o yılın zeytin hasatının çok olacağını öngörmüş. Millet ve Kinos'da zeytin ezicilerini çok uzuca kiralamış. Hasat mevsimi geldiğinde birçok zeytin üreticisinin bu ezicilere ihtiyacı doğduğundan Thales, daha yüksek bir fiyata bunları geri kiralamış ve hatırı sayılır miktarda para kazanmış. Bu durum karşısında halk, felsefecilerin eğer isterlerse çok kolay zengin olabileceklerine kanaat getirmiş."
Geri kalan zamanlarda Thales kendisini çalışmaya vermiş ve şehrin diktatörü olan Thrasybuls'la yakın ilişkileri olmuş ve İyonyalı şehir devletlerin, Lidya ve Perslere karşı birlik içinde bir federe devlet olmasını savunmuş.Thales eski Yunan'ı matematik ve astronomi ile ilgili bilimlerle tanıştıran ilk kişi olarak düşünülmektedir. Antik tarih, Thales'in Mısır'daki piramidlerin yüksekliğini piramidlerin gölgelerin uzunluğunu ölçerek, nasıl hesapladığını anlatır. Thales güneşin konumuna göre bir insanın boyunun kendi gölgesinin uzunluğuna eşit olduğu anda, pramidlerin gölgelerinin uzunluğu ölçülerek piramidlerin yükseklikleri hesaplamıştır. Ayrıca, hayran olunacak derecede mantıksal bir disiplin olan geometrinin tümden gelen bir bilim olduğunu ortaya koymuştur. Thales'in hayatı ve yaptıkları hakkında fazla ve kesin bir bilgiye sahip olmasak da, bazı matematik keşiflerinin atfedildiği ilk bilim adamı olduğunu biliyoruz. Thales'in ispat ettiği düşünülen teoremler şunlardır:
- Çap,bir daireyi iki eşit parçaya böler
- İkiz kenar üçgenin taban açıları eşittir
- İki kesişen doğru tarafından oluşan dikey açı çifti birbirine eşittir
- İki açısı ve bu açıların bir kenarı aynı olan iki üçgen eştir
- Bir yarım daire içindeki açı diktir.
Ayrıca astronomideki çalışmaları sayesinde, batı medeniyetinin astronomide doğuya göre daha bilimsel bir yönde ilerlemesine neden olmuştur. Thales astronomideki yeteneği, İyonyalı'ları şaşırtmıştır. Örneğin, 28 Mayıs 585 (İ.Ö) yılında gerçekleşen güneş tutulmasını öngörmüştür. Bunu büyük olasılıkla Mısır ve Babillilerin hesaplamalarıyla yapmıştı.
Bunlara karşın, dünyayla ilgili düşünceleri doğru çıkmamıştır. Onun düşüncesine göre dünya sonsuz suyun içinde oturan yarı-küreydi, dünya yüzeyi de bu yarı kürenin düz kısmının içinde yüzen düz bir diskti.
Thales kendinden önceki matematiksel bilgiye ve materyale önemli katkıları olmuş bir bilim adamıdır. Ölümü, Diogenes Laertius'a göre, bir jimnasyumda yarışmaları seyrederken, sıcaktan, susuzluktan ve zayıflıktan olmuştur.
Babası Examios'la annesi Kleobulunia, hatırlı ve sözü geçen bir ailedendiler. Buna göre Thales soylu daha doğrusu "soylu" sözcüğü o zamanlar geçerli değildi çünkü "varlıklı" bir ailedendi. Gerçi özgeçmişi yazanlar ona zaman zaman tacirliği, mühendisliği, astonomluğu, hatta politikacılığı yakıştıracak kadar kafalarını işletmişlerdi ama, Thales'in hiçbir işi gücü yoktu. Doğrusu şu ki Milas'lı Thales ufak bir servetin kendini yaşamını kazanmaktan bağışık tuttuğu bir burjuvaydı. Bol olan boş zamanlarını, kendisi çok ilgilendiren büyük problemler adıyordu.
FELSEFEDEN MATEMATİK BİLİMİNE
7 ve 8. yy Yunanlılarına göre Thales düşünen bir adamdır, yani bizim filozof (bu sözcük o zamanlar yoktu henüz) diye adlandırdığımız kişidir. İnsanlığın zihnini boyuna kurcalamaktan geri durmayan ebedi soruyu o da ele alarak kendi kendine şunları sormuştur: Evren nedir, insan nedir, bizi yapılmış olduğumuz, bizi çevreliyen ve sürükleyen tüm bu maddenin ve tüm bu devinimin anlamı nedir?
Eski dinler dünyayı sürü sürü tanrılar ve gizli güçlerle dolu bir yer haline sokmuşlardı. Bunlar birbirlerine karmaşık birtakım karşılıklı etkiler yapmaktadılar.Thales, duyduğu tepki sonucu, yalın bir açıklama biçimi aradı. Böylece birci öğretisini kurdu. Bunun sayesinde evrenin tümünü hem ilk, hem evrensel, hem plastik bir elemanın değişinimleriyle,açıkladı.Bu eleman nedir? Su'dur.Su,yaşamın temelidir.Hayvanların tohumu sıvıdır.Besinler özsu haline indirgenirler. Fakat su yalnız başına yaşamın kaynağı değildir.Maddenin temelidir. Su buharlaşınca havayı üretir, hava ateşi yaşatır. Ateşten oluşan gökcisimleri, buna göre suyun bir yoğunlaşmasından ileri gelmektedir. Gerçekten de yeni oluaşn toprak her gün nehirlerin ağızlarında birikmektedir. Bu gözlemler Thales'i evrenin tutarlı bir kavramına götürür: Evren tümüyle sudan oluşmaktadır. Bizim bildiğimiz dünya muazzam bir hava kabarcığından oluşmakta ve bu su niteliğindeki evrenin içinde yer almış bulunmaktadır.Tüm bu topluluk tanrıların keyiflerine göre değil de değişmez kanunlar uyarınca yönetilir ve Thales bunları, çok güçlü bir zorunluluk diye adlandırır.Thales astronom olarak da kendine düşen rolü oynamıştır.Rivayete göre bir güneş tutulmasını bir yıl önceden bilmiştir(MÖ. 28 Mayıs 585'teki güneş tutulması). Rastlantı sonucu güneş Perslerle Lidyalılar arasındaki bir muharebe sırasında tutulmuş, etrafı öylesine zifiri bir karanlık kaplamıştır ki,savaşçılar durmak zorunda kalmışlardır.Olayın antik dünyada nasıl gürültü kopardığı ve Milas'lı bilgine ne türlü bir ün kazandırdığı kolayca gözönüne getirilerebilir.Şunu da ekleyelim: Tarihçi Aestus'a göre güneş ve ay tutulmalarının nedenini de ilk olarak o göstermiştir.Topraksı nitelikteki ay, doğru çizgi üzerinde güneşin altında yer alınca, tutulma olayı meydana gelmektedir. Thales, ayrıca yılın süresini 365 gün olarak saptamış: güneşin (yaptığı devrin 720'de birine eşit olan)çapını ölçmüş; ekvatorun, dönencelerin) ve kutup dairesinin varolduklarını bilmiştir.Son olarak, ayın ışığının, güneşin aydınlığını yansıtmasından ileri geldiğini de söylemiştir.
Geometri bilgini olarak Thales'e belirli, somut, kesin bilgiler borçlu bulunuyoruz. O, anahtarı tanıtlamak, genelleştirmek formülünün içinde bulunan bilimsel zihniyet'in ilk ve gerçek öğreticisi sayılabilir.Mısır ve Mezopotomya "bilgin" lerinin çok ilkel bilgileri vardı.Bilgileri, kenarları 3-4-5'lik bir üçgen çizmekten ibaretti. Fakat böyle bir açının niçin hep dik olduğunu kendilerine sormamışlardı. Genelleştiremedikleri için kanıtlamayı bilmiyorlardı.Thales'in değeri de burada açığa çıkar.Eski bilim sistemini yerinden oynatıp olayları yöneten kanunu daha uzakta aramasını bilmişir.
Thales kend adını taşıyan teorem dolasıyla, öğrencilerinin belleğinde ezelden beri yaşamaktadır. Söylendiğine göre bunu Mısır'da keşfetmiştir:
Thales, tanrı Amon'un başrahibiyle ve firavun Amasis'le birlikte Büyük Piramid'i seyrediyormuş. Başrahip hükümdarının huzurunda bir yabancıyı güç duruma düşüreceğini düşünerek pek sevinmiş:"Bilin bakalım,bu piramidin yüksekliği ne kadar?" diye sorarak meydan okumuş. Thales asasını alıp tam piramidin gölgesinin bittiği yerde kumun içine dikmiş.Bunu yaptıktan sonra asayı, asanın gölgesinin uzunluğunu ölçmüş. Sonra bir taş parçasının üzerine yaptığı basit bir hesap işlemi, anıtın yüksekliğini meydana çıkarmış,280 dirsek.Firavun bu işe çok şaşırmış.
Böylece Thales kendi adını taşıyan teoremi yani geometrik orantılar ilkesini bulmuş.Bu ilkeye göre Pareleller homolog orantılı doğru parçalarını iki sekant üzerinde keserler . Piramidin durumunda paraleller güneşin ışınlarıydı.Sekantlar ise sırasıyla asadan ve piramidin yüksekliğinden geçen çekül doğrultularıydı. Eldeki dört veriden ilk üçü (asanın gölgesi,piramidin gölgesi, asanın yüksekliği) bilinmekteydi: Orantıların sırrı sayesinde dördüncüsüde kolaylıkla bulunabildi.
THALES HİKAYELERİ
Bizler, Thales'i"yürürken havaya baktığı için yolunun üzerindeki kuyuya düşen astronom " diye tanırız. Bu pek olası görünmemektedir, çünkü: Önce kuyunun "bileziği" yüzünden ;Sonra Yunan kuyuları çok dar olduklarından normal boyda bir adamın geçmesine olanak vermemektedir. Ve nihayet ,Thales bu işi yaparken kuşkusuz kolunu,bacağını kırmaktan geri kalmayacak,öykü uydurucular da bunu bize söyleyeceklerdi muhahhak. Diogenes Laertios öyküyü akla daha yakın biçimde anlatarak şöyle diyor: Thales bir çukura düşmüş, Trakyalı kadın hizmetçisi de onunla alay ederek şöyle demiştir.
" Daha sen ayaklarını bile göremezken,nasıl olur da gökyüzünde olup bitenleri görebilirsin?"
Her ne hal ise,Thales bu önemsiz öykünün sandırabileceğinden daha az dalgındır. Gerekince beceri göstermesini de bilir.Günün birinde ,astronomi alanındaki bilgileri sayesinde zeytin ürününün çok bol,olacağı anlar.Hemencecik Milas ve Khios'taki tüm zeytin preselerini tümünü satın alır,ertesi mevsim köylüler gırtlaklarına kadar zeytine gömülü oldukları sırada onlara çok ağır koşullar kabul ettirir ve küçük bir servet kazanır.Aritoteles ciddi bir eda ile diyor:" Thales böyle yaparak şunu kanıtlamıştır:Filozoflar da bir işe el attılar mı,başkaları gibi para kazanmayı bilirler.."
Thales'in ilgili olarak daha da bir sürü öykü anlatılabilir ve bunlardan onun,az-çok alaycı yanı da olan bir sağduyuya sahip oluğu anlaşılır.İşte bunlardan ikiörnek.Günlerden bir gün Thales'e: Gel de bir mucize gösterelim sana, derler.Alıp dağın tepesindeki bir çoban kulubesine götürürler. Orada bir kısrağın doğurduğu aykırı bir yaratığı gösterirler: Başı,boynu ,elleri bir çocuğun ki gibidir,bedeninin geri kalanı ise bir atınki gibidir.Oraya gidenler bu hali görenler başlarını çevirirler:"Böylesi bir mucize büyük felaketlerin habercisidir,tanrıların gazabını hemen yatıştırmak gerek,diye bağırışırlar.Ama Thales hiç istifini bozmaz, kısrağın sahibini bir kenara çeker. Gülümseyerek :"Vallaha ,der,sen istersen ötekilerin dediklerini yap.. Ama benden sana öğüt:Kısraklarını bundan sonra bu denli genç çobanlara emanet etme.ya da kadın bul onlara!"
Hiç kuşkusuz uydurma olan bu öykünün,Thales'in Yunan düşüncesindeki rolünü ve yerini bir imge ile çok iyi anlatmak gibi bir yanı vardır bu işte tanrıların yaptıkları hiç bir şakayı görecek yerde,sorunun akılcı bir açıklamasını yapmağa çalışmaktadır. Bu açıklamanın yanlış olmasının bir önemi yoktur. Önemli olan bunu araştırmak değil midir?
Öbür öykü daha incedir.Bir tartışma sırasında Thales bir kıyaslama terimi aramaktadır. Bulur ve şöyle der:Ben de o delikanlının söylediklerini söylerdim. Köpeğini dövmek istiyormuş ama elinden kaçırmış,onun yerine kaynanasını dövmüş:"Neyse,dayak boşuna gitmedi!" demiş.Kimi gülmece biçimleri sonsuza dek yaşarlar!
Faka şakacı-hatta sağduyulu- sözlerle dolu bir yaşam,boş oturmayı sevmeyen Thales için yeterli olamazdı. Devler işlerine ilgi duyduğunu söylemiştik bu da onun ara sıra politikacı fiye nitelenmesine neden olmuştu Doğru değildir bu,Thales hiç bir zaman bir kamu görevi yapmamıştır çünkü.Sadece Milas'a egemen olan tiran Thrasybulos'un dostudur,sırası geldikçe değerli öğütler verir ona.Örneğin,yayılmasının en civcivli döneminde olan Pers İmparatorluğu gelip masal kahramanı kral Krezüs'ün (Karın) Lidya'daki krallığına çarptığı zaman ,kentler bir seçim yapmak zorunda kalırlar. Thales Pers kralı ile antlaşma yapmasını öğütler ve bu ustalıklı bağlaşlıklık sayesinde Milas,Krezüs'ün bozguna uğrayışından sonra bağımlılıktan ,kölelikten kurtulan tek iyonya kenti olur. Daha sonra ,İyonya sitelerinin büyük kurulu olan Paniyonya'da ,tek başkenti olan federe bir İyonya Devleti kurulmasını önerir. Ne yazık ki onun bu çağrısına kulak veren olmaz:Çünkü yiğit ve akıllı olan Yunan halkı iyice bölünmüş olmasaydı dünyanın çehresi,Kleopatra'nın burnu yüzünden değişmezdi de bu birleşme yüzünden daha kesin olarak değişirdi muhakkak!
Thales başka durumlarda da beceri göstermeyi bilmiş bu da onun zaman zaman ve yanlışlıkla," mühendis" olduğu kanısını uyandırmıştır Ayrıntıları iyice bilinmeyen koşullar yüzünden Krezüs,her zamanki düşmanları olan Medyalılara savaş açmış,Thales de onun genel karargahına gitmiştir. Ordu,suları kabaran Halys nehrini kıyısına gelince durmak zorunda kalmıştır. Ama ne önemi var:Thales bu güçlüğü de yenecektir. Bulduğu yöntem çok ustacadır. Orduya ırmağın kıyısında (bu,belki de,yağmurun kabarttığı bir seldir) kamp kurdurur,sonra nehrin yatağını değiştirmek üzere,kampın ardında bir kanal kazdırır .Son sed de açılınca sular yeni yatağa dolar,solayısıle ordunun gerisinden akıp gider,ordu da ayaklarını bile ıslatmaksızın eski nehir yatağından karşı kıyıya geçer.
Ama Thales özellikle bir filozof ve bir bilgedi.Özdeyişeleri çok ünlüdür.Bir tartışma sırasında :Ölümün yaşamdan hiçbir farkı yoktur" der.Tartışanlardan biri sorar:Neye yaşamı seçtin öyleyse?Thales'in yanıtı şudur:İkisi arasında hiçbir fark yoktu da ondan.Yine onun bilgece yanıtlarını dinleyelim:
En eski olan nedir?
" Tanrı'dır ,başlangıcı yoktur çünkü"
Ya en güzel şey?
" Dünya,Tanrı'nın işidir o çünkü "
Ya en büyük şey?
" Uzay,herşeyi içerir çünkü"
Ya en hızlı şey?
" Düşünce her yere atılır çünkü"
Ya en güçlü şey?
" Zorunluluk, herşeye boyun eğdirir çünkü"
Ya en bilge şey?
" Zaman, herşeyi öğrenip meydana çıkarı çünkü"
Ya en yaygın şey?
" Umut, hiç bir şeyi olmayan kimselerde bile kalır çünkü"
Ya en yararlı şey?
" Erdem, herşeyi iyi kullandırır çünkü"
Ya en zararlı şey?
" Kötülük, herşeyi bozar çünkü"
Ya en kolay şey?
" Doğaya uygun olan şey; herşeyden ,hatta zevkten bile usanılır çünkü"
Ona en güç şey diye sormuşlar.Kendini tanımak demiş.En kolay şey nedir? demişler.Başkasına öğüt vermek, demiş.Az görülen bir şey nedir? Demişler.Zorba bir hükümdarın yaşlanmışı,demiş. Mutszuluğa kolayca katlanmanın çaresini sormuşlar.Daha mutsuz düşmanların hallerine bakarak ,demiş.Erdemle yaşamanın çaresini sormuşlar. Başkalarında görüp ayıpladığımız şeyleri yapmıyarak ,demiş. Mutlu insan kimdir? demişler.Sağlığı yerinde ,zengin,yürekli,bilgili olandır, demiş. Güzellik nereden gelir? demişler.Yüzden değil ,iyi davranışlardan gelir,demiş.Şu öğütleri de vermiş sonra:
"Haksız kazançla zengin olma.Yakınlarına ve dostlarına söylediğin kötü sözler yüzünden mahkemelere düşmemeğe çalış.Ve unutma ki sen anana,babana karşı nasıl davranırsan,çocukların da sana karşı öyle davranırlar."
THALES'İN BİLİM DÜNYASI
Açıklayıcı ve öğretici olmaktan çok çekici ve güldürücü olan bu az-çok yüzeysel birkaç öykü,gerçekte ,bu yönlü bhakkında elimizde buluna tek anlatılardır.Fikir yaşamı, incelemeleri, buluşları ya da öğrettikleri hakkında uzun boylu bir şeyler bilmiyoruz.. Bununla birlite,zarif bir kırık vazonun parçaları gibi topraktan çıkardığımız dağınık kalıntılar arasında ,birçok önemli ve şaşırtıcı şey Thales'in o olağanüstü bilgileri nereden edindiğini bilmiyoruz. Tarihçilere göre Babil'e gitmiş,orada astronomi öğrenmiş;Mısır'a gitmiş;orada rahipler ve geometri uzmanlarıyla düşüp kalkmış;Küçük Asya'da da Krezüs'ün ordularını peşine takılarak dolaşmıştır.Fakat bütün bunlar birtakım varsayımlardan ibarettir.
Gündurumu ve gün-tün eşitliği üzerine iki yüz dizelik iki kitap yazdığı söylenir.Her ikisi de kaybolmuştur ve ondan bize tek tümce dahi kalmış değildir:Şu da var ki onun yaşamını anlatan tarihçiler,kişiliği üzerinde bize birçok ayrıntılar vererek bu boşluğu doldurmuşlardır.
Bu Milas'lı bilginin yaptığı işler üzerinde doğru olarak ne biliyoruz ve bu işler bilimi hangi konuda ilgilendirmektedir? Bunu anlamak için birbiri ardınca evrendoğumcu(kozmogonist) Thales'I ,astronom(yürürken havaya bakan? Thales'I ve geometri bilgini Thales'i birbirlerinden ayırmak gerekir.
7 ve 8. yy Yunanlılarına göre Thales düşünen bir adamdır,yani bizim filozof(bu sözcük ozamanlar yoktu henüz) diye adlandırdığımız kişidir. İnsanlığın zihnini boyuna kurcalamaktan geri durmayan ebedi soruyu o da ele alarak kendi kendine şunları sormuştur:Evren nedir,insan nedir, bizi yapılmış olduğumuz,bizi çevreliyen ve sürükleyen tüm bu maddenin ve tüm bu devimin anlamı nedir?
Onun çok büyük değeri şundan ileri gelmektedir:Rahiplerin ,kahinlerin ve gezginci ozanların eski Yunansitan'da kent kent dolaşıp anlattıkları masallarla ,söyledikleri deyişlerle tarih boyunca ilk kez yetinmeyen, o olmuştur.İster Yunanistan'da ,ister Mısır'da ister Babil'de olsun;ister Zeus, ister Amon ,ister Ea tarafından canlandırılmış olsun,o çağda öğretilmekte olan evrendoğum(kozmogoni) bilimleri onun gözüne şöyle görünmektedir: Bunlar dinlerin, evrenin gerçeklerini gizlemek için onun üzerine örttükleri birer örtüdür.Fakat bu renkli örtüde delikler vardır.Thales de bu deliklerden gerçeği hayal-meyal gördüğünü sanmaktadır.Böylece de bize kendi açılamasını yapacaktır:Bu ise insanoğluna açıklanmış olan ilk akılcı Evrendoğumdur.
Bu açıklamayı okumadan önce sabırlı olmaya hazırlanmamız gerecektir. Çünkü filozofun agorada çoşup uzun ve tumturaklı nutuklar atarak öğrettikleri bizi şaşırtmakta, hemen hemen bir sayıklama gibi görünmektedir gözümüze.Şunu yine söyleyelim:Thales'in değeri yeni bir açıklama bulup getirmesinde değildir.O,düşünceyi kısırlaştıran yanlış bir inancın yapısını temelinden sarsmıştır.Olaylara ,mantığa,akla dayana bir açıklama araştırmıştır.
Eski dinler dünyayı sürü sürü tanrılar ve gizli güçlerle dolu bir yer haline sokmuşlardı. Bunlar birbirlerine karmaşık birtakım karşılıklı etkiler yapmaktadılar. Thales,duyduğu tepki sonucu ,yalın bir izah biçimi aradı.Böylece birci(monist) öğretisini kurdu.Bunun sayesinde evrenin tümünü hem en ilk,hem evrensel,hem plastik tek bir elemanın değişinimleriyle (mutasyon) ,izah etti.Bu eleman nedir? SU'dur.Su,yaşamın temelidir.Hayvanların tohumu sıvıdır.Besinler özsu haline indirgenirler.Fakat su yalnız başına yaşamın kaynağı değildir: Maddenin temelidir.Su buharlaşınca havayı üretir,hava ateşi yaşatır. Ateşten oluşan gökcisimleri,buna göre suyun bir yoğunlaşmasından ileri gelmektedir.Gerçekten de yeni oluaşn toprak her gün nehirlerin ağızlarında birikmektedir.Bu gözlemler Thales'i evrenin tutarlı bir kavramına götürür:Evren tümüyle sudan oluşmaktadır(ama alt tarafı biz kendimiz de onun esirden oluştuğunu kabullenmek için epey zaman harcamadık mı?;bizim bildiğimiz dünya muazzam bir hava kabarcığından oluşmakta ve bu su niteliğindeki evrenin içinde yer almış bulunmaktadır.Yeryüzünün kendisi de yassı bir "kurstur " ve o hava kabarcığının alt bölümü de yüzer.
Tüm bu topluluk tanrıların keyiflerine göre değil de değişmez kanunlar uyarınca yönetilir ve Thales bunları,çok güçlü bir "Zorunluluk" diye adlandırır.
Bir kez daha söylüyoruz:Bu biraz dar düşünceli kurgu-bilimi okurken gülümsemeğe kalkışmayalım. Düşünelim ki en azından söz konusu olan Olimpos dağındaki tanrıları tahtlarından indirmek,onların evreni düzenleyici rollerini yadsımak,Zeus'la kalabalık ailesini koruyucu tanrılar ,"iyi yürekli azizler" aşamasına indirgemektir.Ayrıca Homeros'la Hesiodos'u da kitaplığın en üst rafına,şiirlerin bulunduğu bölüme kaldırmak gerektir ve onlar oradan hiç ayrılmayacaklardır artık.Böylesine devrimci kavramların tohumlarını ekmiş olan bu MÖ 7. Yy insanının entellektüel cüretini varın hayal edin artık.
Thales ne tanrıları,ne maddedışı varlıkları ortadan kaldırmamaktadır zaten!Ruhun varlığını kabul etmektedir ama birci öğretici uyarınca ruh,maddenin içinde yuğrulmuştur.Demek oluyor ki hayvanların bitkilerin,madenin ,taşların.herşeyin bir ruhu ,bir canı vardır.Bunun apaçık tanıtlamalarını da yapmaktadır.Sapının doğrultusu değiştirildi mi,bir bitki kendiliğinden önceki yönünü alır.Sonra bir yere sürtülen kehribar ya da (doğal mıknatıs içeren magnezi taşı,can demek olan etkili bir niteliğe sahip olmasalardı küçük cisimleri nasıl çekerlerdi?
Thales astronom olarak da kendine düşen rolü oynamıştır.Rivayete göre bir güneş tutulmasını bir yıl önceden bilmiştir.(Hesaplandığına göre,söz konusu olan MÖ. 28 Mayıs 585'teki güneş tutulmasıdır bu)Rastlantı sonucu güneş Perslerle Lidyalılar arasındaki bir muharebe sırasında tutulmuş,etrafı öylesine zifiri bir karanlık kaplamıştır ki,savaşçılar durmak zorunda kalmışlardır.Olayın antik dünyada nasıl gürültü kopardığı ve Milas'lı bilgine ne türlü bir ün kazandırdığı kolayca gözönüne getirilerebilir!Aslı aranırsa Babillerin Saros çevrimini bildiklerini,güneş ve ay tutulmalarını önceden hesapladıklarını görmüştük:Thales onların gökcisimlerine değgin çizelgelerini ele geçirmişti belki.Şunu da ekleyelim: Tarihçi Aestus'a göre güneş ve ay tutulmalarının nedenini de ilk olarak o göstermiştir.Topraksı nitelikteki ay,doğru çizgi üzerinde güneşin altında yer alınca,tutulma olayı meydana gelmektedir.Thales ,ayrıca yılın süresini 365 gün olarak saptamış:güneşim(yaptığı devrin 720'de birine eşit olan)çapını ölçmüş;ekvatorun,dönencelerin tropikaların) ve kutup dairesinin varolduklarını bilmiştir.Son olarak,ayın ışığının ,güneşin aydınlığını yansıtmasından ileri geldiğini de söylemiştir.
Geometri bilgini olarak Thales'e belirli,somut ,kesin bilgiler borçlu bulunuyoruz.O,anahtarı tanılamak,genelleştirmek formülünün içinde bulunan bilimsel zihniyet'in ilk ve gerçek öğreticisi sayılabilir.
Mısır ve Mezopotomya "bilgin" lerinin çok ilkel bilgileri vardı. Örneğin, kenarları 3-4-5'lik bir üçgen çizmekten ibaret biliyorlardı.Fakat böyle bir açının niçin hep dik olduğunu kendilerine sormamışlardı hiçbir zaman! Genelleştiremedikleri için tanıtlamayı bilmiyorlardı.
Thales'in çok büyük değeri de buradadır.Görgücülüğü yerinden oynatıp olayları yöneten kanunu daha uzakta aramasını bilmişir.Eğer elemanlar hareket halinde bir aritmetik ve bir geometriyi sayılırsa,geometrik kanunları, yan, fizik kanunlarını ilk olarak tanımlamıştır.
Thales kend adını taşıyan teorem dolasıyle,öğrencilerinin belleğinde ezelden beri yaşamaktadır.Söylendiğine göree bunu Mısır'da keşfetmiştir:
Bizim ilgin,tanrı Amon'un başrahibiyle ve -kimbilir neden? -firavun Amasis'le birlikte Büyük Piramid'I seyrediyormuş. Başrahip hükümdarının huzurunda bir yabancıyı güç duruma düşüreceğini düşünerek pek sevinmiş:"Bilin bakalım,bu piramidin yüksekliği ne kadar?" diye sorarak meydan okumuş.
Thales asasını alıp tam piramidin gölgesinin bittiği yerde kumun içine dikmiş.Bunu yaptıktan sonra asayı, asanın gölgesinin uzunluğunu ölçmüş.Sonra bir taş parçasının üzerine yaptığı basir bir hesap işlemi,anıtın yüksekliğini meydan çıkarmış:280 dirsek!Söylendiğine göre de firavun pek şaşmış bu işe.
Gerçekte ise Thales ,geometrik orantılar ilkesini,daha doğrusu kendi adını taşıyan teoremi bulmuş oluyordu.Unutmuş olan herkese asımsatalım onu:
Paralaller homolog orantılı doğru parçalarını iki sekant üzerinde keserler.
Piramidin durumunda paraleller güneşin ışınlarıydı.Sekantlar ise sırasıyla asadan ve piramidin yüksekliğinden geçen çekül doğrultularıydı. Eldeki dört veriden (asanın gölgesi,piramidin gölgesi,asanın yüksekliği) ilk üçü bilinmekteydi Orantıların sırrı sayesinde de dördüncüsünü de bulmak kolaydı.
Günümüz geometrisinin başka dört temel teoremi de yine Thales'e malledilmektedir:
Daire ,çapıyla iki eşit parçaya bölünmektedir.
İkizkenar bir üçgenin tabanındaki açılar eşittir.
İki doğru çizgi kesişirse doruktaki ters açılar birbirine eşittir.
Bir yarım daiere içindeki açı,diktir.
Söylendiğine göre Thales bu önermeyi bulunca öyle sevinmiş ki,tanrılara bir öküz kurban etmiş. Yine Thales'in üçgenlerin ilk benzeşinin hali'ni de bildiğini -ya da bulmuş olduğunu- kabul etmek gerekerek: Bütün açıları eşit olan üçgenlerin içinde,eşit açıların çevresindeki kenarlar homologtur.
Gerçekte,denizdeki bir geminin uzaklığını hesaplama olanağını veren yöntem,bu önerme üzerine kurulmuştur ve bunun bulunuşu ona mal edilmektedir. Gözlemci bir kulenin tepesine çıkar,kulete saptanmış bir çeşit sürgülü kompasla gemiyi gezler. Yapılacak bütün iş (aygıtın gönyesinin oluşturduğu ) biri bilinen iki homolog üçgen çizmektedir. Öbürünün bir kenarı (yani kulenin yksekliği ) ise bilinememektedir.
Geometri ve astronomi bilimlerinin dev adamı ,evren-doğumun -dahi olmakla birlikte - mutsuz yenileyicisi ve hepsinin üstünde de bilimsel zihniyet'in yaratıcısı olan Thales ,böyle bir adamdır işte.
Başardığı işler yanlış olarak- öğrencileri -diye adlandırılan,aslında ise onun devamcıları olan Anaksimandros'la Anaksimenes tarafında sürdülecektir.Bu filozof bilginlerin katkılarını anlatmak,bu incelemenin çerçevesini aşar.Kendilerine ilk bilgiyi veren ustaları gibi onlar da doğa olaylarını mantığa uygun,akılcı biçimde açıklamağa önem vermişlerdir.
Örneğin Anaksimandros,kendi " bilimsel" yöntemi uyarınca (Homeros ve Hesiodos'la ne çelişki!) gök gürültüsünün ve şimşeğin mekanizmasını şöyle açıklamaktadır:Rüzgar yoğun bir bulutun içinde kapalı kalıp da dışarıya fırlamayı başardı mı,kendisini saran " zarı" büyük bir gürültüyle yırtar;meydana gelen yırtık,bulutun koyu renk zemini üzerinde(saydam olarak) kısa bir an için şimşek biçiminde görünür.
Anaksimenes ,ise gökkuşağının -bu "iris" atkısının nasıl oluştuğunu,tabii onu örten şiirsel peçeyi çekip alarak ,şöyle anlatır Olay,güneş ışınlarının delip geçemediği kalın ve yoğun bir bulutun üzerine bu ışınların yansımasıyla meydana gelir.Işınlarla ısınan alt bölümler ise daha az sıcak olduklarından ,koyu renk kalırlar.Açıklama biraz karışık ama içinde prizma kavramı yine de eksik değil.
İlk 'bilimsel deney ' kavramını ,yan, yapay olarak ortaya kona bir olayın gözlemini (MÖ 550'lerde yaşamış olan )Anaksimenes'e borçlu bulunmaktayız. Söylendiğine göre ,elin sırtına yavaşça üflendiğinde soğuk sıcak,kuvvetlice üflendiğinde soğuk gibi görünür.Bununla ilgili olarak yaptığı açıklama yanlıştır ama bir "deneye dayanan denetim" fikri geçerlidir.)
Ve Atina 'dan geçmek gibi bir ayrıcalığı olan 38. Paralelin dolaylarında bilimsel hareket sürecek,uygarlığın iletken teli rolünü yapacaktır. Anaksimenes gidip Pitagoras'la buluşacak ,onun her yana dağılan öğrencileri de tüm antik dünyaya meyvelerinin eşsiz bir tadı olan bilim ağacının tohumlarını ekeceklerdir.
Işın pratik yönüne önem veren kimseler,yani olayların ancak yararlı yanını görenler,yarım düzine geometri teoremiyle birkaç tane yalan yanlış açıklamanın ün kazanmak için pek az şey olduğunu düşünerek omuzlarını silkecekelerdir.
Fakat bu düşüncenin ne önemi var?Thales bilimin mucidi,bitmiş olmaktan uzak bulunan bir yapının henüz şekillenmemiş temel taşı olarak kalmaktadır.
Kendi ünü bakımından Thales dünyamıza çok geç gelmiştir.Altı yüzyıl önce;Herakles'in ya da Asklepios'un zamanında ortaya çıkmış olsaydı Yunanlıların işlek muhayyileleri onu bir kahraman yapardı