Bu yazıda 1944 yılında önce Moskova’da, ardından Ankara’da Türkçe olarak basılmış bir cep kitabından bahsedeceğim. “Sovyetler Birliği Büyük Anayurt Harbi” adlı bu kitapçıkta Josef Stalin imzalı söylevler, röportajlar, emirler, raporlar ve telgraflar yer alıyor. Kitapçığın Moskova’dan Ankara’ya uzanan öyküsünü ayrıntılarıyla bilenlerin olması muhtemeldir. Benim anlatımım temelde Internet üzerinden erişilebilen bilgilere yaslanacağı için haliyle eksik olacak. Zaman içerisinde anlatıyı eksiklerinden kurtarabilmeyi umuyorum.
***
“Sovyetler Birliği Büyük Anayurt Harbi” adlı Stalin söylevleri derlemesi 1944 yılında Moskova “Yabancı Dillerde Basımevi”nde Türkçe olarak basılmış. 220 sayfalık kitapçık cebe girebilecek boyutlarda. Rusçadan Türkçeye çeviriyi kimin yaptığı kitapçığın içinde belirtilmiyor. Ancak benim elimdeki kopyanın ilk sayfasında mavi boyalı kalemle yazılmış
“На добрую память тов. Вио.щ..ву 8.XII.1944 Д. Магазанник”
tr. “Yoldaş Vio.ş.v’a 8.12.1944 D. Magazannik” [Tam olarak okuyamadım-M.Y.]
şeklindeki ibareye bakılırsa çevirmen, meşhur sözlükçü D.A. Magazannik’ten başkası değil. İkinci iç kapağın sağında bir Stalin portresi var. Soldaki sayfada ise “Printed in the Union of Soviet Socialist Republics” ifadesi okunuyor.
Anlaşılan kitapçık aynı anda pek çok dilde basılmış. Şu bağlantıda 1945 tarihli İspanyolca baskısını görebilirsiniz. Şu bağlantıdan da kitapçığın 1942’de İngilizcede 2. baskısını, 1946’daysa 5. baskısını yaptığı bilgisine ulaşılabiliyor. Bu baskıların tamamı Moskova’da yapılmış. Ancak bir önceki bağlantıya bakarak kitabın 1943’te Londra’da, 1945’te ise New York’ta basıldığını görüyoruz.
Kitapçıktaki ilk parça Stalin’in 3 Temmuz 1941 tarihli radyo konuşması. Almanların Sovyetleri işgalini takip eden ikinci hafta içinde gerçekleştirilen bu konuşmanın Türkçe çevirisi Internette muhtelif yerlerde mevcut. Alışık olduğumuz üzere çevirinin kaynağı hiçbir yerde belirtilmemiş.
Kitapçıktaki metinle Internetteki bu Türkçe çevirileri kıyasladığımızda birkaç kelime tercihi dışında aynı olduğunu görüyoruz. Örneğin, Magazannik’in çevirisindeki “süel” kelimesinin yerini diğer metinlerde “askeri” kelimesi almış. Belli ki ana dili Türkçe olan biri Magazannik’in çevirisinin üstünden geçip kulak tırmalayan kısımları bir güzel temizlemiş. Peki ama kim? Magazannik’in çevirisi hangi yolu izleyerek Türkçe sitelere ulaşmış olabilir?
Milli Kütüphane’nin katalog tarama servisindeki bir kayıt meseleyi aydınlatıyor. Bu kitapçık Milli Kütüphane’de mevcut. Ancak farklı bir isimle ve farklı sayfa sayısıyla. Bu kayda göre 91 sayfalık kitabın tam adı “Sovyetler Birliğinin büyük vatan müdafaa harbi hakkında”. Internet aramalarını bu adla devam ettirdiğinizde kitabın görüntüsüne ve yayın evi bilgilerine ulaşıyorsunuz. Bu kitap Moskova’da basılan orijinaliyle aynı yılda, yani 1944’te Ankara’da Çankaya Matbaası tarafından basılmış. Yani 1943 Londra ve 1945 New York baskılarına benzer bir durum söz konusu.
Durumu özetleyelim. Kitap Sovyet Hükümeti’nin inisiyatifiyle 1944 yılında Moskova’da pek çok dilin yanı sıra Türkçe olarak da yayınlanıyor. Aynı yıl düzeltilmiş bir baskısı Ankara’da Çankaya Matbaası tarafından yapılıyor. Stalinsever Türkçe Internet sitelerinde yer alan radyo konuşması Çankaya Matbaası tarafından gerçekleştirilen bu düzeltilmiş baskıdan alınma olmalı. Zira bu radyo konuşmasının Türkçede sadece iki çevirisi var. 1. Çankaya Matbaası’nın düzelterek bastığı Magazannik çevirisi. 2. Stalin Eserler’de yer alan İsmail Yarkın-Saliha Kaya çevirisi. Yarkın-Kaya çevirisi Almancadan yapılmış ve diğerleriyle karşılaştırıldığında farklı bir metin olduğu görülüyor.
Yazıyı iki soruyla kapatalım:
1. Moskova’da bu kitabın farklı dillerde basılmasının arkasındaki temel motivasyon neydi?
2. Magazannik’in çevirisini Çankaya Matbaası’nda bastıran kimdi?
İlk sorunun cevabı savaş-propaganda-uluslararası ilişkiler denklemi kapsamında aşağı yukarı ortada olsa da, Rusça kaynaklarda konuya dair anı niteliğinde daha somut bir şeyler bulup çıkarmak ilginç olabilir. İkinci sorunun cevabına dair şimdilik hiçbir fikrim yok. Milli Kütüphane’de muhafaza edilen baskıda bir bilgiye rastlarsam ya da bu yönde okurlardan bir şeyler gelirse yine buradan paylaşırım.