Atların Özellikleri: Beslenmesi, Üremesi ve Yararları Nelerdir?
AT
İçindekiler
GÖZLEME ÇAĞRI
1 — İnsan eklemlerini atınkiyle karşılaştırın. Hayvanda parmakları, eli, bilek ve dirseği belirtmeye çalışın. At neresiyle yere basar; ayağı, parmakları veya yalnız tırnaklarıyla mı?
2 — Atın ayağında kaç parmak saydınız? Atın tırnağı nasıl adlandırılır? Şimdi üstten ve alttan bakarak toynağı inceleyin. Bir atı nallamakla korumak istenilen nedir?
ATLARI BİRLİKTE TANIYALIM
Atı yakından izlemek fırsatını buldunuz mu? Yolda, yarışta veya resmigeçitte ata dikkatle baktınız mı?
Üçgen ve uzamış bir baş, başın iki yanında duran ve yan görüşü sağlayan iri ve parlak gözler atın ilk göze çarpan özellikleridir.
Daima hareket halindeki dudaklar sarı dişleri çevrelerler. Üst dudağı büyük bir hortum gibidir. Ağzında sekiz yaşına kadar tamamlanan; 12’si kesici 4’ü parçalayıcı, 24’ü de azı olmak üzere 40 tane dişi vardır.
Geniş ve kesici, küçük köpekdişleri (dişilerinde bulunmaz) ve geniş, basık azı dişleri at dişlerinin belirli nitelikleridir.
Kesici dişler, zamanla (at yaşlandıkça) aşınarak şekil değiştirirler ki bundan yararlanarak atın yaşı, dişlerine bakılarak anlaşılır.
Atın küçük ve dik olan kulakları da çok hareketlidir ve duruş şekillerinden hayvanın psikolojik durumunu tanımlamak mümkündür.
Uzun ve yanlardan basık olan boyun üzerinde bulunan pek çok sayıdaki kıllar atın yelesini meydana getirir.
Adaleli ve gelişmiş vücudu, ince ve kısa parlak kıllarla kaplı olup hayvanın kaslarını ve onların gerilimlerini belirli bir şekilde ortaya çıkarır. Adaleli ve ince ayaklan nedeniyle yarış atları dörtnala koştukları zaman saatte 60 kilometre gibi önemli bir hız yapabilirler.
Atlar geniş ve kuvvetli bir toynakla sonuçlanan tek bir parmak olan orta parmak üzerine basarlar; bu nedenle atlar toynaklılar sınıfına girerler. Ata nal vuran ilk insanların «Seltikler» olduğu söylenir. Ata nal takmaktaki neden, toynağı korumaktır. Pek uzun olmayan kuyruk püskül gibi, bol kıllıdır.
ATLARIN BULUNDUKLARI YERLER
Günümüzde hala vahşİ ve ilkel olarak yaşayan tek at türü Mongolistan çöllerinde serbestçe dolaşan Przewalskij cinsidir. Geçen yüzyılda Zungaria çöl bölgesinde seyahat eden bir Rus subayı bu at cinsini bulmuş ve kendi adını vermiştir.
İşte günümüzün terbiye edilmiş atı bu neslin devamı olup haralarda yetiştirile- bilmektedir.
Memleketimizde iki tür at bulunur ve üretilir. Bunlar Arap ve yerli cinslerdir. Bu iki cinsi de ıslah etmek üzere haralar kurulmuştur. En önemlileri Karacabey (Bursa), Çifteler Eskişehir) ve Sultansuyu (Malatya)’dır.
En değerli at türleri ise, safkan İngiliz ve Arap atlarıdır.
Atlar kullanıldıkları neden göre sınıflandırılırlar:
1) binek 2) koşum 3) yarış atları
ATLARIN BESLENMELERİ
At otçul (ot yiyen) bir hayvandır. Bu nedenle kesici dişleri otlan söküp koparacak niteliktedir. Azı dişleriyse iyice çiğnemeyi sağlayacak kadar geniş yüzeylidir. Kısrakta (atın dişisi) köpek dişleri bulunmaz. Aygır (erkeği) da ise az gelişmiştir. Azı dişleriyle kesici dişler aralarında bulunan diş boşluğuna gem yeri denilir ve gem buraya takılır.
Otçul olması nedeniyle bağırsağı oldukça uzundur (yaklaşık olarak 20 metreyi bulur).
Adaleli ve biçimli vücuduyla güzel bir koşu atı. Uzun ve ince bacakları ona sürat ve çeviklik sağlar. Bu sayede sportif müsabakalarda yarışırlar.
Basit ve tek parçadan ibaret olan midesinin hacmi ortalama 20 litreyi bulur. At besin olarak günde 18-20 kg. kuru ot ve çalıştığı zaman da buna ek olarak 10-12 kg. yulaf yer. Bu ölçüler atın çalışmadığı zamanlarda yarıya kadar iner.
ATLARIN ÜREMELERİ
Atın yavrusuna tay denir; doğduğundan hemen yarım saat sonra dört ayağı üzerinde durabilen yavru dinlenirken bile aynı şekilde kalır. Takriben altı ay kadar anası tarafından emzirilen tay, süt dişleri tamamlanınca (aşağı yukarı onuncu ayında) artık besinini kendisi bulur ve kendi kendine yiyebilir.
Dört yaşına geldiğinde köpek dişleri çıkar ve böylece dişleri tamamlanmış olur. Gelişip büyümesi çok süratli olan at 25 yaşına kadar yaşar.
ATLARIN FAYDALARI VE ZARARLARI
At, tarihöncesi devirlerden beri insan-oğluna pek çok çeşitli işlerde yardımcı olmuştur. İlk önceleri yalnız taşıma işlerinde yararlanılan attan sonraları haberleşme ve korunma alanında da faydalanılmıştır. Atın ayrıca kılı, derisi ve etinden de faydalanılır.
ATLARIN BENZERLERİ
Eşek, zebra ve katır da at gibi atgiller ailesinde toplanırlar ve şu ortak yönleri vardır:
— Amacı otları ufalamak olan, tamamlanmış bir diş dizisi.
— Bir tek parmakla (orta) bitip toynağı meydana getiren ayak.
— Koşuda sürat ve yürüyüşe dayanıklılık.
Eşeğe hemen her yerde rastlamak mümkündür. İnsanlar arasında kanaatkarlığıyla tanınmış sabırlı bir hayvandır. Yerden omuza kadar olan yüksekliği en fazla 1,60 metreyi bulur. Yeşil ot yediği gibi kuru ve dikenli otlarla da beslenebilir. Yorgunluğa dayanıklılığı, en güç arazide yürüyebilmesi ve yük taşıyabilmesi eşeğin bilinen özelliklerindendir.
At ile aralarında belirli üç fark vardır: Kulakları daha uzundur, toynakları daha dardır, kuyruğunun yalnız ucunda kıllar bulunur.
Katır daha çok dağlık bölgelerde bulunur. Kötü yollara ve yorgunluğa karşı daha dayanıklıdır^ Üremez, kısrak ile erkek eşeğin çiftleştirilmesinden meydana gelen bir melezdir. Erkeği kısırdır, bunun bir başka türü daha vardır ki o da aygırla dişi eşeğin çiftleşmesinden meydana gelmektedir, bar- do diye anılan bu hayvanın da erkeği kısırdır.
Zebra, vahşi bir halde Afrika’nın doğu ve ekvator bölgesinde gruplar halinde yaşar. Ata benzer. Koyu ve açık renkli şeritler postunun desenini teşkil eder. Çok keskin görme ve koku alma duyularına sahiptir. Bu sayede diğer hayvanların gelişlerinden zamanında haberdar olur. Zarif ve süratli bir yürüyüşü vardır. Refleksleri de çok gelişmiştir. Yaprak ve ot yiyerek beslenir. At kadar olmamakla beraber evcilleştirilebilir. Bir türü de dağ zebrasıdır.
GÖZDEN GEÇİRME VE BİLGİYİ KONTROL
1 — Atı söz konusu ederek özelliklerini, nerelerde bulunduğunu, nasıl beslendiğini, üremesini, yararlarını belirtin ve benzerlerini sayın.
2 — «Toynaklılar» adının anlamı nedir?
3 — Gem yeri nedir? İnsan bundan nasıl yararlanır?
4 — Atgillerin ortak yönleri nelerdir?
GÖZLEMLER (’) ARAŞTIRMALAR (**) PRATİK DENEYLER (***)
1 (**) Atın belli başlı yürüyüş şekilleri hangileridir? Bunların arasındaki farkları belirtin.
2 (**) At ile eşeği birbirinden ayıran özellikleri belirtin. Eşekle katırı karşılaştırın. Katır ve bardo hangi hayvanların çiftleşmesinden meydana gelir?
3 (**) At hastalıklarından birkaçını sayın.
4 (**) En tanınmış at cinslerini sayın. Özellikleri ve renkleri üzerine araştırma yapın.
5 (**) İnsan toplumunda atın önemini belirten birkaç örnek bulun.
6 (**) Bir harada atların nasıl yetiştirildiklerini inceleyerek izlenimlerinizi anlatın.