Turist Rehberi
Yaroslav Haşek
Tuna ırmağı üstündeki Neuburg şehrinde, Bay Jogelli Kloptcr, turist
rehberliğini ancak şu şartla yapabileceğini söyledi:
Dört mark alırım, yemem içmem de size ait.
Doğrusunu isterseniz, bu yeme içme sözü keyfimi
kaçırdı biraz. Bay Jogelli Klopterin göbeği, Bavaryalıların şişko
olarak kabul ettikleri insanların göbeklerinden de kocamandı.
Bavaryalılara göre, doksan kilonun altındaki bir
adam, adamdan sayılmazdı.
Turist dediğin, rehberlerle pazarlık etmeli. Ben de
ayıbı filan bir yana attım.
Anladığıma göre, iştahınız yerinde, dedim. Daha
zayıf olsaydınız...
Bay Jogelli bir anda hüzünleniverdi.
Daha zayıf olsaydım ha, diye içini çekti. Aman
Yarabbim! Siz bırakın dedemi, rahmetli babamı
görecektiniz! Başkaları ikindi kahvaltısında çay içerken, o koca bir
domuz budu, bir tencere erişte, bir, tabak da kuşkonmaz indirirdi
mideye.
Üç mark daha veririm, dedim. Günde yedi mark
vereyim.
Alman aksanıyla:
Herrgott, diye cevap verdi Bay Jogelli, sizin
eliniz de amma sıkıymış ha! Gidin, kendiniz dolaşın her yeri! Bana
ilişmeyin de ne yaparsanız yapın! Siz sanıyor musunuz ki, Jogelli
Klopter yabancıları soyar? Bana bir bardak birayla bir kap yemek yeter
de artar bile.
İşte, «yemek» sözünü ikinci kere duyuyordum onun,
ağzından, tüylerim diken diken oldu. Kendi kendime:
İnsan yolculuk sırasında düşman edinmemeli,
dedim. Hele o düşman karşımdaki şu adam gibi şişkonun biri olursa...
Ne yapalım, anlaştık; Bay Jogelli dört markını
aldı, sonra da aşağıdaki handa bana bir bardak bira ısmarladı.
Bavaryalı bütün rehberlerin adetiymiş bu. Dostluk
şerefine bir bardak bira ısmarlıyorlar adama, karşılığında da günde en
aşağı yirmi bardak içiyorlar.
Neuburg'a pek turist gelmezmiş. Herhalde Bay
Jogelli Klopterin yüzünden gelmiyorlar. Ama aslına bakarsanız,
Schwabenland (ya da yerlilerin dediği gibi, Shcvobenland) yabancıların
ilgisini çekmiyor.
Neuburg dolaylarında insanın ilgisini çeken bir şey
yok. Bu bölgedeki her şehrin, her köyün özellikleri aşağı yukarı aynı.
Arada bir, bazı şato yıkıntılarına raslıyor insan; o yıkıntıları da
onarıp birahane yapmışlar. Bakın, yıkıntıları onarıp birahane yapmak
konusunda Bavaryalılar pek çalışkan. Örnek mi istiyorsunuz? işte
Genderkingen, Mertingen, Dürzlenkingen, Bersheimingen, lrgelsheimingen,
sonra bir sürü «ingen» daha. Birbirine benziyor hepsi... tıpkı Bavarya
gazeteleri gibi! Arada değişiklikler de var tabii. Bütün bu
«ingen»lerdeki meyhanelerde çıkan kavgaların çapları değişik.
Neuburgdaki kavgalar hep büyük çapta oluyor. Bay Jogelli Klopter de:bu
kötü şartlar içinde büyümüş işte...
Bütün Bavarya şehirleri gibi, Neuburg da eski bit'
şehir. Neuburg hakkında bir kitap yazsaydım, şehrin iki kapısı olduğunu
belirtirdim mutlaka; ama sırası gelmişken söyleyeyim: bir akşam bu
kapılardan birindendim, ertesi gün öğleden sonra da ötekinden çıkıp
gittim. Böyle apar topar kaçmamın sebebi Bay Jogelli.Klopter dir...
Yüzyıllar önce, İsveçliler taş üstünde taş
bırakmamışlar; Neuburglular da olduğu gibi bırakmışlar kaleyi. Zaten
millet meclisine de hep tutucu üyeler yolluyorlar.
Bütün Bavarya şehirlerinin olduğu gibi, Neuburg'un
da eski mi eski bir belediye binası var. Koca koca merdivenlerle
çıkılıyor binaya. Bay Jogelli Klopter, belediye binası hakkında sadece
bu kadar bilgi verdi» başka bir şey söylemedi. Tuna Irmağı, Neuburgda
ikiye ayrılıyor. Bay Jogelli, bu önemli noktaya dikkatimi çekti. Köprüyü
geçerken de:
Bakın, dedi, tahta bir köprüden geçiyoruz.
Köprünün bir başında üniformalı bir nöbetçi
dun<yordu.
Bay Jogelli, nöbetçinin orada niye dikilip
durduğunu bilmiyormuş; sorsak nöbetçi de söyleyemezdi niye durduğunu.
Karşı tarafa geçince, Bay Jogelli köprüyü geride
bırakmış olduğumuzu söyledi. Bana sadece belediye binasıyla tahta
köprüyü mü gösterdi sanıyorsunuz? Yanılıyorsunuz. Belediye binasıyla
tahta köprü arasında tam beş birahaneyle sekiz han var... Son hanın
arkasında da şehrin ikinci kapısı; işte o kapıdan çıkıp gittim, Neuburg
un tarihini de, insanlarını da, her turiste büyük bir coşkunlukla salık
verdiğim Bay Jogelli Klopter'i de geride. bıraktım...
Geceyi geçirdiğim handan ayrılıp köprüyü geçince,
rehberim:
Şimdi, dedi, size Kayık adlı eski meyhaneyi
göstereceğim.
Meyhanenin görünüşü pek çekici değildi doğrusu.
içeri girelim, dedi Bay Jogelli, biriyle
buluşacağız.
Öylesine tatlı bir sesle söylemişti ki bunu, hiç
kuşkulanmadım, canı bir bardak bira içmek istiyor sandım. Kimbilir,
belki de yüzde alıyordu birahanelerden. Biriyle buluşmak bahanesiyle,
anlaşmamızdaki şartı yerine getirecek, yiyip içecekti herhalde.
Bira getirttim. Bay Jogelli bir yudum aldıktan
sonra:
Edepsizin birini bekliyorum burada, dedi. Domuz
suratlının, domuz oğlu domuzun biridir.
«Domuz»lu birkaç söz daha söyledi. Bir yudum daha
içtikten sonra devam etti:
O herifle görülecek bir hesabım var. Büyük bir
hesap hem de. Dürzlenkingenlidir serseri; ben ise Bersheimingenliyim.
Biz Bersheimingenliler zalimizdir, ama kalplerimiz yumuşaktır.
Dürzlenkingenliler de zalimdir, ama kaya gibidir kalpleri.
Dürzlenkingende her şey berbattır zaten, orada oturan herkes domuz
suratlıdır.
Laf olsun diye:
Domuz oğlu domuzdur hepsi, dedim.
Evet, domuz oğlu domuzdur hepsi, diye tekrarladı
Bay Jogelli. İçlerinde en kötüleri de Johannes Bewigndir.
Birasını bitirdi, bir bira daha söyledi.
Gittikçe coşuyordu:
Biz Bersheimingenliler, Dürzlenkingenli o
serserilerle hiç anlaşamayız. Bilirsiniz, bizim ülkede her köyün kendine
göre bir dili, bir konuşması vardır. Ama Dürzlenkingenlilerin dilleri
öyle korkunç, öyle acayiptir ki, söylediklerinin tek kelimesini bile
anlayamazsınız. Babam bir paaydı Bersheimingende; Johannes hep alay
ederdi benimle... salak herif, bilmiyordu ne demek olduğunu paanın...
domuz oğlu domuz.
Özür düerim, Bay Jogelli, ne demektir paa?
Paa, paa demektir, başka ne demek olabilir ki?
(Paanın ne demek olduğunu bugüne kadar anlamış
değilim; Bay Jogellinin gözünde domuz oğlu domuzun biriyimdir
herhalde.)
Ha ha ha, Johannes serserisi kalkıp Neuburg'a
gelmiş, boy ölçüşecekmiş benimle... Kalkmış, herkese benim ayyaş
olduğumu söylemiş bir de. Johannes Bewign ne anlar rehberlikten? Onun
gibi rehber mi olur? Bir turist bulmasın, hemen meyhaneye götürür onu,
kafa çekmeye başlar. Alçak herif! Onun için, burada bekliyoruz işte.
Gelsin de sizi göstereyim, «Bak domuz oğlu domuz, rehber nasıl olurmuş,
gör. En iyi turistler beni buluyor, anladın mı, Dürzlenkingenli
serseri!» diyeyim. Buraya gelmezse, bilin ki Burgsheim
Birahanesindedir; orada da yoksa, Büyük Pipo hanındadır; orada da
yoksa, ya belediye binasının yanındaki meyhanelerden birinde, ya da
kalenin yanındaki birahanededir; orada da yoksa, gider Son Kemerde
buluruz onu.
Ya orada da yoksa, Bay Jogelli?
Rehber, yumruğuyla masaya vurdu:
Orada da yoksa, kalkar Dürzlenkingene gideriz!
Görüyorsunuz ya, Jogelli Klopter ne tatlı bir adam!
Turistler için bulunmaz bir rehber! Her şeyi, en
ince ayrıntısına kadar biliyordu. Çeşitli şeylere çekiyordu dikkatimi.
Durmadan bilgi veriyordu. Kayıktan çıkınca dar bir sokağa saptık.
Köşeye varınca, Bay Jogelli eski bir binanın önünde durdu.
Parmağını uzatarak:
Weidingenli kasabı geçen yıl burada öldürdüler
işte, dedi. Burgsheim Birahanesidir burası.
Kim öldürdü, Bay Jogelli?
Dürzlenkingenli serseriler öldürdü. Burada kafayı
çekerler. Rakibim Johannes Bewign de şimdi buradadır belki. Buyrun.
lri yarı birtakım adamlar, loş bir köşeye oturmuş
tartışıyorlardı. Masalardan birine çöktük; Bay Jogelli bilgiç göz ucuyla
onlara baktı.
Hayal kırıklığıyla:
Burada yok, dedi. Sağdaki şu iki kişi Regensburg
Sokağında oturur; soldaki şu iki kişi de Augsburg Caddesinde oturur.
Hep bağıra bağıra konuşurlar böyle; bir saate kalmaz, birbirlerine
girerler. Pek ilgi çekici insanlar değillerdir. Yazık ki, Frederick
Alanında oturanlarla Pfalz Sokağında oturanlar burada yok. Onlar
olsaydı da, kavga görseydiniz siz. Lesheimle Heinde oturanlar da
kavgacıdırlar. Ortalığın altını üstüne getirirler. Asıl onları
göreceksiniz siz.
Öfkeyle yere tükürdü. Yüzünü buruşturarak:
Şu serseriler, dedi, bıçak bile görmemişlerdir
ömürlerinde. Dürzlenkingenliler bunlarla kolayca başa çıkarlar.
Weidingenli kasabı paramparça ettiler. Sıkıysa bana çatsınlar. Yazık ki,
Johannes Bewign burada yok, ama buluruz onu... ağzını açıp da tek kelime
söylerse ikimiz bir olur, unutamayacağı bir ders veririz ona.
Bay Jogelli Klopter, işini bir an önce bitirmek
içi!i adamı oradan oraya koşturan öteki rehberler kadar görgülü değildi
anlaşılan.
Söylediğim gibi, eski bir şehir Neuburg. Cumbalı,
damları kiremitli bir sürü eski bina var şehirde. Bu binalardan biri de
Büyük Pipo meyhanesi. Büyük Pipo'da şu yazı göze çarpıyor: «Hesabımzı
peşin ödemeniz rica olunur.» Karanlık, kasvetli bir meyhane. Tavanı
çöktü çökecek. Çökmesin diye iki tane tahta sütunla desteklemişler.
Ortaya Bersheimingenli bir tek Samson çıksa, o sütunları devirerek dünya
kadar Dürzlenkingenlinin canına okuyabilir. Bay Jogellinin de derin bir
«İncil kültürü» vardı.
Gözlerini kısarak:
Eğer, dedi, Dürzlenkingenliler başa çıkamayacağım
kadar çok olsalardı ben yapacağımı bilirdim. Samson ne yaptıysa ben de
onu yapardım.
Bay Joh'nnes Bewign, Büyük Pipoda yoktu. Onunla
orada karşılaşmaktan da umudumuzu kesince kalkıp çıktık.
Manastırdaki birahaneye gidelim, dedi rehberim.
Manastırdaki birahanenin nesi ünlüdür, biliyor musunuz?
Tamam, diye düşündüm, söylev başlıyor şimdi.
Manastırın tarihçesini anlatmaya başlayacak...
Neuburgun sosisinden yediniz mi hiç? diye sordu
Bay Jogelli.
Geceyi geçirdiğim handa yemiştim dün akşam.
Ona da sosis mi denir? Siz sosisi manastırdaki
birahanede yiyeceksiniz asıl. Aziz Heliodorun bir resmi vardır
manastırda, o resmi görmek için Schvobenlanddan bir sürü insan gelir.
Ama keşişlerin yaptığı sosisler yok mu, dünyanın dört bucağından
ziyaretçi çeker buraya. Ziyaretçiler birbirlerine girerler bazen.
Keşişler o zaman ne yaparlar, biliyor musunuz? Hemen kaldırdılar
sosisleri. Kavganın da başlamasıyla bitmesi bir olur.
(Konuşmaya manastırdaki birahanenin duvarları
arasında devam ediyoruz şimdi.)
Niye kavga ederler, Bay Jogelli?
Aziz Heliodorun resmi yüzünden. Herkes bir an
önce öpmek ister resmi; sosis kuyruğuna girmek için önce resmi öpmek
gerekiyor. Resmi öpmeyen sosis yiyemez. Ah, ne nefis şeydir şu sosis...
dünyada eşi yoktur.
Bay Jogelli, dünyada eşi olmayan o nefis şeyden iki
kilo kadar yedi. iyi ki gelmişiz buraya. Bizden önce Johannes de
buradaymış, bir de turist varmış yanında; harıl harıl Bay Jogelliyi
arıyormuş. Yarım saat önce kalkıp kalenin yanındaki birahanelerden
birine gitmiş. Bay Jogelliyi bulmak için.
Bay Jogelli, hüzünlü hüzünlü:
Ah, şu serseri! diye bağırdı. Demek o da salak
bir turist bulmuş. Ne yapalım, kalenin yanındaki birahaneye gidip
enseleyeceğiz onları. Demek korkuyorlar bizden.
Bay Jogelli gittikçe daha içli dışlı oluyordu.
Turistin icabına sen bakarsın, dedi. Göster
gününü hergeleye.
Öyle kesin bir biçimde söyledi ki bunu, «Olur»
demesem beni düşman belleyecekti. Kaleye doğru yürüdük.
Kalenin duvarları dibinde küçücük beş birahane var.
Analarının kanadı altına sığınan civcivler gibi sokulmuşlar kaleye.
Neuburglular, o kaleyi sevgili birahanelerini savunmak için yapmışlar
sanki.
Otuz Yıl Savaşları sırasında birtakım İsveçliler
kalenin avlusuna girip uzun bir çarpışmadan sonra ilk birahaneyi ele
geçirmeyi başarmışlar. Zaferi kutlamak için de çekmişler kafayı.
Kaledeki askerler, İsveçlilerin zilzurna sarhoş olduklarını görünce
saldırmaya karar vermişler. Ama birinci birahanede bulunan İsveçlilerin
yanına varmak için ikinci birahaneden geçmek gerekiyormuş.
Dayanamamışlar, «biz içmezsek nasıl olsa İsveçliler içecek,» diye ikinci
birahanedeki fıçılara saldırmışlar. Kazanmışlar saldırıyı. Fıçılar
boşalmış. Bu arada, ayılan İsveçliler ikinci birahaneye girmişler.
Bakmışlar ki, birahane çok kalabalık, üçüncüye geçmişler. Karşı koyan
olmamış. Fıçıları son damlalarına kadar boşaltmışlar. Ölesiye içmişler.
Derken kalenin askerleri gelmiş üçüncü birahaneye. Amaçları orayı
savunmakmış. Ama iş işten geçmiş bir kere! Fıçıların dibinde sızıp
kalmış İsveçlilere ilişmiş gözleri. Ortalıkta içki miçki kalmadığını
görünce çılgına dönüp ne kadar İsveçli varsa hepsini öldürmüşler.
Kalenin kapısındaki yazıda bu Neuburg Zaferi anlatılıyor.
Yazının yanından geçerken:
Ölümü hak etmişler doğrusu, dedi Bay Jogelli.
İsveçliler az mı zarar vermişler bize... Otuz Yıl Savaşlarımdan önce
dünya kadar birahane varmış memlekette... tarih yazıyor.
Şimdi ise, yukarıda belirtildiği gibi, sadece beş
tane var.
O tarihi birahanelerde Bay Jogelli, düşmanı olan
rehberi bulamadı... ben de düşmanım olan turisti bulamadım.
Son birahaneden çıkarken:
Benden sana bir öğüt, dedi Bay Jogelli...
Kimseyle yakınlık kurmaya kalkma. Bira bardağını kaldır fırlat;
iskemleni karşındakinin sırtına indir; masanın bacağını kopar,
yanındakinin kafasında parçala. En doğrusu bu.
Kalenin kapısına yaklaşırken:
Umut kalmadı artık, dedi. Tek umudum Son
Kemerde. Bizimle alay mı ediyorlar yoksa?
Umut kesilmez demişler. Son Kemer de bulduk
onları. Düşmanım olan turist, korkuyla çevresine bakmaktaydı. Bay
Johannes ise açıktan açığa meydan okuyordu.
Tam karşılarına oturduk. Öteki turistlerle Bay
Johannesin arasındaki dostluk, Bay Jogelliyle benim aramdaki
dostluktan daha sağlama benziyordu. Bay Johannes fısıltıyla öğüt
veriyordu turiste:
işte geldiler, Fritz! Sen şimdi şu yabancının
yanına gidip suratına bir yumruk patlatırsın. Gerisini bana bırak.
Bay Jogelli bir anda ayağa kalkarak gürledi:
Dürzlenkingenlilerin hepsi domuz suratlıdır!
Bay Johannes durur mu hiç? O da:
Bersheimingenlilerin hepsi domuz oğlu domuzdur
diye bağırdı.
Jogelliyle Johannes aynı anda bira bardaklarını
birbirlerine fırlattılar. Anlaşılan Lesheimli ve Heinli bir sürü insan
vardı birahanede, kafa göz yarmak için ayaklarına gelen bu bulunmaz
fırsatı kaçırmak istemediler.
Kavga daha yeni başlamıştı ki, oradan sıvıştım;
kapıda öteki turiste rastladım.
Şehirdeki bütün meyhanelerde, hanlarda sizi
arıyorduk; dedi. Johannesin görülecek bir hesabı varmış. Jogelliyle.
Birbirlerini çekemiyorlarmış.
Neuburgun ikinci kapısından çıkıp gittik.
Fritz adındaki turist:
Tatlı bir şehir şu Neuburg, dedi. Bizim orada,
Würtembergde her şey o kadar boş, o kadar sıkıcıdır ki...
Buyrun bakalım! Almanlar böyledir işte Tuna Irmağı
üstündeki Neuburgda turist rehberliği de böyle yapılıyor...