Amyzon ( Aydın) antik kenti
Aydın İli'ne bağlı Koçarlı İlçesi, Gaffarlar Köyü sınırları içindeki Amyzon, Karia kentlerinden biri olan ve Karia'nın ileri karakolkntlerinden biri olarak önem kazanan antik bir kenttir. Kent Gaffarlar köyünün 6 km kadar yukarısındaki Mazın Kale'denilen yerde yer alır. Amyzion kenri Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından hazırlanmış tescilli arkeolojik sit alanları listesinde yer almaktadır.
Kent tarihi konusunda yalnızca yazıtlardan yararlanıyoruz. III. yüzyılda önce Ptolemaios, sonra Seleukos yandaşlığına geçen Amyzon, İ.Ö. II. yüzyılın sonlarına doğru, Latmos aşağısındaki Herakleia kenti ile bir ikili anlaşma gerçekleştirdi. III. Antiokhos, İ.Ö. 203'te Amyzon'a gönderdiği mesajda, kent ayrıcalıklarını onayladığını belirtmişti; Apollon ve Artemis tapınağına sığınanları koruma altına alma yetkisi de ayrıcalıklar arasındaydı. Kent surları bugün de ayaktadır ve İ.Ö. 300'lerde uygulanan izodomik yöntemle örülmüştür. Apollon ve Artemis tapınağı, surlar, tonozlu yer altı odaları ve Bizans yapısı, bugün ayakta olan yapılardandır. (1 ) Şehrin bulunduğu yer Mazin kalesi adıyla anılır. Antik kentte Tiyatro, agora, çeşme kalıntıları izlenebilmektedir.
Tarihçe:
Strabon'a göre; Alabanda'nın kuzeyinde, düşman saldırısını durdurmak ve savunmasını yapmak amacıyla kurulan Karyalıların ileri karakolu bir kenttir.
Karyalıların Anadolu'nun bir yerli halkı olduğu konusunda tarihçiler arasındaki mutabakat genişlemektedir. Karya bölgesi Batı Anadolu'da ana hatlarıyla günümüzdeki Büyük Menderes Nehri güneyi, Muğla ili kuzey kısımları ve içerideki bölgeye denk gelen coğrafyanın eski çağlardaki ismidir. Bölgenin oluşumu eski Yunan kavimlerinin Anadolu'nun Ege kıyılarında koloniler kurmaya başlamalarından öncesine dayanmaktadır.
Karya kentlerinden biri olan ve Karia bölgesinin ileri karakolu olan bu kent Strabon'a göre Alabanda'nın bir peripolionudur [Strabon 14; 2; 22]. MÖ 3. yy'da Ptolemaios ile anlaşma yapan kent; MÖ 2. yy'da Seleukoslar ile de anlaşmış ve Latmos Herakleiası ile barış yapmıştır. III. Antiokhos'un MÖ 203'de yazdığı bir mektuba göre bazı imtiyazlara sahiptir. Klaros'a bir delege gönderdiği bilinmektedir. MS 2. yy'da dini bir merkez haline gelmiştir [Bean 1976:53; Özkaya-San 2002:246].(2)
Karya sözcüğü, Luvi dilinde "uç ülke, sarp ülke" anlamına gelen "karuwa" sözcüğünün eski Yunanca'ya geçmiş şeklidir. Amyzon kenti ise karaylıların en önemli üç ileri karakol kentinden birisidir.
Araştırma ve Kazı:
20. yy'ın başlarında Paton ve Fowler; 1950'li yıllarda Robert; 1970'li yıllarda Lauter tarafından yapılan araştırmaları 2000'de Özkaya ve San'ın birlikte yaptığı yüzey araştırması izlemiştir. Amyzon Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından hazırlanmış tescilli arkeolojik sit alanları listesinde yer alan bir antik kenttir.
Kalıntılar:
Sur:
Bir kısmı 6 m yüksekliğe kadar ayakta kalabilmiş sur isodomos tekniğinde kesme taş bloklardan inşa edilmiştir. Yaklaşık 137 m uzunluğunda ve 1.68 m kalınlığındadır. Olasılıkla MÖ 300'lere aittir [Bean 2000:210].
Tapınak/Kutsal Alan:
Amyzon kenti Alinda, Alabanda, Euromos, Khalketor, Labranda, Kindya, Kildara gibi antik kentlerde ve Milas yakınındaki Sinuri ile birlikte bir Karya şehiridir. Antik kentteki başlıca yapılardan biri olan Artemis Tapınağı; teraslar üzerine inşa edilmiştir. Dor düzeninde olan tapınak 6x15 m ölçülerindedir. Doğu-batı yönünde uzanır. Bir naos ve bir pronaostan meydana gelir. Pronaos ile naos arasındaki açıklık 1.4 m kadardır. Pronaos girişi ve naos kare-dikdörtgen bloklarla döşelidir. Tapınağın üst kısmına ait mimari parçalar tapınağın Yunan tipinde inşa edildiğini gösterir. (4) Yapının bir temenos duvarı ile çevrili olduğu düşünülmüştür. Doğu yönünde sunak olduğu tahmin edilen bir yapı tespit edilmiştir. Idrieus tarafından inşa edildiğini gösteren yazıt; bir arşitrav bloğu üzerinde tespit edilmiştir. Dolayısıyla tapınak; Hekatomnoslar Dönemi'ne tarihlenir. Adak sunularındaki yazıta göre tapınak; Artemis ve Apollon'a ithafen inşa edilmiştir [Özkaya-San 2002:246-247; Bean 1976:53]. (4) Bir kısmı 6 mt. yüksekliğe kadar ayakta kalabilmiş surlar, isodomos tekniğinde kesme taş bloklardan inşa edilmiştir. Surlar yaklaşık 137 mt. uzunluğunda ve 1.68 m kalınlığında olup olasılıkla M.Ö. 300'lere ait olduğu söylenmektedir.
Amyzon Artemis Tapınağı
Bir Kuzey Karia yerleşimi olan Amyzon ( Har. 1 ), özellikle kutsal alanıyla yakın çevresindeki yerleşimlere hizmet eden bir kült merkezi olmalıdır. Kent içinde görülebilen en önemli kalıntıyı oluşturan ve duvarları günümüze kadar korunan teras aynı zamanda şehir suru olarak da kullanılmıştır. Dor düzeninde teras üzerine inşa edilen Artemis Tapınağı'nda, bir arşitrav bloğu üzerinde Idrieus tarafından inşa edildiğini gösteren bir yazıt tespit edilmiş. Amyzon'un batı alanında depo olarak kullanıldıkları düşünülen 15'e yakın tonozlu büyük yeraltı odaları, hala sağlamlığını koruyor. Doğu-batı doğrultusunda birbirine paralel olarak uzanan bu yapıların bazılarının sarnıç olarak da kullanılmış olabileceği düşünülmektedir.(5)
Tapınağın temenosunu da oluşturan bu teras duvarları üzerinde yer alan Artemis Kutsal Alanı’nın girişinde, üzerinde Idrieus tarafından yaptırıldığını belirtir bir yazıt bulunan ve İ.Ö. 4. yy.ın ikinci yarısına tarihlenen propylaion vardır. Ayrıca kutsal alanda bulunan diğer yazıtlar tapınağın tarihi konusunda önemli bilgi vermektedir.
Çevresine göre hakim bir konumda bulunan Amyzon Artemis Tapınağı doğu- batı doğrultusunda uzanmakta olup, cephesi Artemis tapınaklarında olduğu gibi batıya bakmaktadır. Dor Düzeninde olan ve peripteros bir plan sergileyen tapınak stylobate seviyesine kadar korunmuştur ( Lev. 22a ). 9.55x 16.20 m. ölçülerindeki tapınak 7.50x7.00 m. boyutlarında kareye yakın bir cella ve yaklaşık 5.00x7.00 m. Ölçülerindeki pronaostan oluşmaktadır311. 3 basamaklı bir krepise sahip olan ve mermerden inşa edilmiş tapınakta cella duvarının, stylobate ile birleşen alt tarafı profilli olarak işlenmiştir. Pronaostan cellaya geçişte yaklaşık 1.40 m. ölçülerinde bir kapı boşluğu vardır. Dor Düzeninde yapılmış olan tapınakta Ion mimari etkileri görülmektedir.
Tapınağın cephe düzenine işaret edebilecek çok az sayıda üstyapı malzeme kutsal alan içersinde dağınık durumda bulunmaktadır. Bu malzemeler arasında arrisleri bıçak ağzı biçimli 20 yivli Dor sütun tamburları, yapı çevresindeki geç dönem duvarlarında kullanılmış olan triglifmetop frizine ait bloklar ( Lev. 22b ) önemli bir yer tutmakla birlikte yapının restitüsyonunu yapmak için yeterli değildir.
Alanda yapılan kazılarda İ. Ö. 6. yy.a tarihlenen çok sayıda terracotta figürün bulunmuştur. Kutsal alanın erken evrelerinin olduğunu göstermesi açısından son derece önemli olan bu eserler arasında mimari terracotta olması, erken döneme ait tapınağın kalitesi hakkında azda olsa bilgi vermektedir. Kutsal alanda bulunan yazıtlardan anlaşıldığı gibi tapınak Tanrıça Artemis’e adanmış bir yapıdır. Yine yazıtlardan öğrendiğimize göre Artemis’in kutsal alanında tanrıçanın yanında kardeşi Apollon’a da tapınılmıştır. Bu nedenle kimi araştırmacılar tarafından Kült alanı Artemis-Apollon Kutsal Alanı olarak anılmaktadır. (3)
Diğer Yapılar
Akropolünde tiyatro, agora ve çeşme kalıntıları ile taş işçiliğinin en güzel örneklerinin bulunduğu birçok kalıntı çevreye yayılmış durumda. Ana kayaya oyulan kaya mezarlarının da olduğu Amyzon, 3 ilçenin sınırlarının kesiştiği bir noktada unutulmuş gibi duruyor. (5)
Kentte birkaç tanımlanamayan yapı dışında depo olarak kullanıldıkları düşünülen tonozlu büyük yeraltı odaları mevcuttur. Bu yapılar doğu-batı doğrultusunda birbirine paralel uzanmaktadır. Bazılarının sarnıç olarak da kullanılmış olabileceği düşünülmüştür. Kentte bulunan sikkeler Hellenistik ve Roma dönemlerine aittir [Bean 1976:53; Özkaya-San 2002:246]. (2)
KAYNAKÇA
- https://kvmgm.turizm.gov.tr/TR,43952/aydin-orenyerleri.html
- https://www.tayproject.org/TAYages.fm$Retrieve?CagNo=5251&html=ages_detail_t.html&layout=web
- Anadolu'daki Dor Düzenli Tapınaklar
- https://iyiturks.blogspot.com/2011/12/antik-kentler-amyzon.html
- https://www.mucadele.com.tr/haber/aydin/amyzon-antik-kenti-ilgi-bekliyor/23878
İlgili Sayfalar
- Türkiye'nin Başlıca Gezilecek Yerleri
- Abant Gölünü gezelim
- Alaçatı'yı Gezelim - İzmir-Çeşme
- ALANYA'YI GEZELİM Mİ ?
- Amasra: "Çeşm-i Cihan Bu mu Ola?"
- Assos- Behramkale-Aristo'nun Aşk Beldesi
- Ayas'ı Hiç Gördünüz mü? ( Yumurtalık- Adana )
- AĞVA'YI GEZELİM Mİ?
- AYDER YAYLASI VE GÜZELLİKLERİ
- AYVALIK'TA GEZİNELİM
- AVANOS'TA GEZİNELİM
- BERGAMA, PERGAMON'DA GEZİNELİM
- BODRUM'UN GÜZELLİKLERİ
- BOZBURUN VE GÜZELLİKLERİ
- BOZCAADA'YI GEZELİM
- Çukurpınar, Anamur ve Mamure Kalesi
- Efes ( Ephesus ) Antik Kenti İzmir -Selçuk
- Edirne'de Dolmenler
Edebiyat,
Dil bilim, Kültür, Folklor, Geleneksel ve Güzel Sanatlarla ilgili, Tez,
yazı, İnceleme, ve Araştırmalarınız bize başvurarak bu
sitede Paylaşabilirsiniz.
BAŞVURU İÇİN : ESA, İLETİŞİM veya firstname.lastname@example.org