Ayrıcaklı/İmtiyazlı finansman [yani hibeler ve düşük faizli krediler (concessional finance that is, grants and low-interest loans)] dünyanın en fakir ülkeleri için her zamankinden daha önemlidir. Ancak günümüzün yardım mimarisi oldukça karmaşık, parçalı ve sınırlı ayrıcalık sunmaktadır. Bu bağlamda, en büyük, en etkili tesiri elde etmek için mevcut kaynaklardan yararlanmanın yollarını bulmak önemlidir.
Uluslararası Kalkınma Birliği (International Development Association[1]), gelişmekte olan ülkeler için dünyanın en büyük imtiyazlı finansman kaynağıdır. Çıkışlarının yaklaşık %30’u hibe şeklinde, geri kalanı ise çok düşük faizli kredilerden sağlanmaktadır. Uluslararası Kalkınma Birliği, Dünya Bankası’nın (World Bank) yaşanabilir bir gezegende yoksulluktan arınmış bir dünya yaratma uzak görüşlülüğünün kritik bir parçasıdır. Uluslararası Kalkınma Birliği’nin ayrıcalıklı finansmanı, ülkelerin istihdam ve refah yaratmak, şokların ve acil durumların üstesinden gelmek ve etkili iklim eylemine girişmek için ekonomik büyümeyi artırmalarına yardımcı olmaktadır.
Bu ayın (Kasım 2023) başlarında Paris Barış Forumu’nda (Paris Peace Forum[2]) imtiyazlı finansman konusunda bir yuvarlak masa tartışmasına katıldım. Dört genel soru ele alındı: imtiyazlı finansmandan yararlanmanın önemi, imtiyazlı fonların maksimum etki için nasıl tahsis edilebileceği, imtiyazların sektörler arasında farklılaştırılması ve mevcut yardım mimarisinin karmaşıklığı[3].
Büyük geliştirme ihtiyaçları ve sınırlı kaynaklar bağlamında, mümkün olan durumlarda yalnızca imtiyazlı fonlardan yararlanmak mantıklıdır. Uluslararası Kalkınma Birliği’nin 2017 yılından bu yana yürürlükte olan hibrit modeli, imtiyazlı kaynakların çoğaltılmasına olanak tanıyor; böylece Uluslararası Kalkınma Birliği’ne verilen 1 Amerika Birleşik Devletleri (ABD) doları, yoksul ülkeler için yaklaşık 4 ABD doları finansman anlamına geliyor[4]. Bununla birlikte, kıt kaynaklardan yararlanmanın finansal verimliliğine rağmen, bağışçılardan 1 dolar alan ve bunu alıcı ülkelere 1 dolar vermek için kullanan, kaldıraçsız tesislere giden denizaşırı kalkınma yardımlarının toplam resmi finansal akışlar içindeki payı artıyor. Bu nedenle bağışçılar, kaldıraçlı ve kaldıraçsız fonlama arasında uygun bir dengeye sahip olup olmadıklarını düşünmelidir.
Ayrıca imtiyazlı kaynakların ihtiyacın en fazla olduğu ve kullanımının en etkili olduğu yere tahsis edilmesi gerektiği de açık görünmektedir. Uluslararası Kalkınma Birliği bunu, bir ülkenin ihtiyaçlarını, politikalarının ve kurumlarının derecelendirilmesi gibi performansıyla dengeleyerek şeffaf bir şekilde (transparent manner) yapar[5]. İhtiyaçlar nüfus büyüklüğüne ve kişi başına düşen gayrisafi milli gelire göre ölçülür ve finansman tahsislerine dâhil edilir.
On yılı aşkın bir süredir Uluslararası Kalkınma Birliği, hibeleri sektör bazında değil, borç sıkıntısı riski temelinde tahsis etmektedir. Uluslararası Kalkınma Birliği hibeleri, Uluslararası Kalkınma Birliği-13’ün (IDA13) bir parçası olarak ilk kez 2002 yılında uygulamaya konulduğunda, belirli sektörlere tahsis edilmişti ancak bu pek işe yaramadı. Geçtiğimiz birkaç yılda borç sıkıntısı riskinin kötüleştiği göz önüne alındığında, Uluslararası Kalkınma Birliği’nin mevcut yaklaşımı bugün iyi hedeflenmiştir. Ancak, yüksek risk altındaki ülkelere yönelik resmi finansman akışları içinde imtiyazlı finansmanın oranı son yıllarda azalmaktadır.
Uluslararası Kalkınma Birliği, imtiyazlı finansmanın mevcut parçalanmışlığını ve karmaşıklığını azaltmaya yönelik çabaları desteklemektedir. Çoğunlukla Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü’nün (Organisation for Economic Co-operation and Development; OECD) verilerini kullanarak küresel yardım mimarisindeki son trendler incelenmektedir. Araştırma, küresel yardım mimarisinin, resmi finansal akışların giderek daha küçük parçalara bölünmesi ile birlikte artan parçalanmayla karakterize edildiğini göstermektedir ki; bazı ülkelerin 200’den fazla bağış kuruluşuyla uğraşmak zorunda kaldığı bağış kanallarının çoğalması; sıfır kaldıraç sağlayan tesislerin artan payı ve resmi finansman akışının yalnızca %40’ının alıcıların ulusal bütçelerinden geçtiği yüksek düzeyde hileli atlatmalardır.
Gezegenimiz için yüksek riskler göz önüne alındığında, imtiyazlı finansmanın genişletilmesi ve daha verimli hale getirilmesi gerekmektedir. Bu, çabaları çeşitli kanallara bölmek ve ortaklar arasındaki işbirlikçi çabaları şeffaf, maksimum etki için hedeflemek yerine, her doların değerini katlayarak yapılabilir.
Gelecek ay (Aralık 2023) Uluslararası Kalkınma Birliği, yoksul ülkeleri desteklemek için 93 milyar ABD doları sağlayan mevcut yenileme döngüsü Uluslararası Kalkınma Birliği-20’nin (IDA20) orta vadeli incelemesini yapmak üzere Zanzibar’da toplanacaktır. Önümüzdeki küresel krizin boyutu, Uluslararası Kalkınma Birliği-21’e (IDA21) yönelik tutkunun artırılmasını gerektirmektedir. Önümüzdeki aylarda bir sonraki takviye için istişareler başlarken, kalkınma topluluğu dünyanın en yoksul ülkeleri için toplanan her doların etkisini ve verimliliğini en üst düzeye çıkarmaya dikkat etmelidir.
[1] < https://ida.worldbank.org/en/home >
[2] < https://parispeaceforum.org/ >
[3] İfadenin İngilizcesi şöyledir: [the importance of leveraging in concessional finance, how concessional funds can be allocated for maximum impact, differentiating concessionality between sectors, and the complexity of the current aid architecture].
[4] < https://ida.worldbank.org/en/about/contributor-countries >
[5] < https://ida.worldbank.org/en/financing/resource-management/ida-country-performance-ratings >