Kıyı nedir?
Deniz ve karaların birleştiği yerdir. Bir çizgi değildir. Ama genişliği yer yer değişen bir şerittir. Genellikle kıyı diye adlandırılan bu şerit türlü biçimler gösterir. Her kıyı biçiminin de kendine özge bir adı vardır. Norveç'te görülen ve bir kıyı biçimi olan fiyortlarda deniz, karaların içine bazen birkaç yüz kilometre kadar sokulur. Dar ve son derece dolambaçlı bir görünüş meydana getiren fiyortlar, denize sarp kayalıklar durumunda inerler. İnce kumdan meydana gelen uzun ve geniş kıyılar da plaj diye isimlendirilir. Deniz ve göl kıyılarında su düzeyinin değişmesi sonucu ortaya çıkan eski plaj, ya da kıyı platformlarına «kıyı taraçaları» denir.
Yalıyar, yüksek kıyılarda dalga aşındırmasıyla meydana gelen dikliktir. Kalker iskeletli küçük hayvanlarla mercan resifi kıyıda oluşmuşsa «kıyı resifi» adını alır. Kıyı kordonları ise dalga ve deniz akıntılarının sürüklediği her çeşit alüvyonun, kıyının elverişli yerlerinde ince, uzun kordonlar durumunda tekrar yığmasıyla meydana çıkan ince, uzun adalardır. Akdeniz kıyısı, Atlantik kıyısı gibi. Küçük su kütlelerini sınırlayan kara parçasına ise sahil denir. Ancak, günümüzde yaygın olarak, kıyı ve sahil aynı manada kullanılmaktadır.
Kıyı arazisi silt, kum ve kil, kumtaşı, bazalt ve granit gibi maddelerden meydana gelir. Kıyının yüksekliği, deniz seviyesinden yalçın kayalıklara kadar değişebilir. Kıyılar, zamana ve yere bağlı olarak daima değişmeye uğrar. Mesela, alçak ve yüksek med ve cezir arasındaki farklara, yerküre, ay ve güneşin su üzerindeki etkisine bağlı olarak metrelerce veya kilometrelerce olabilir. Kıyıdaki küçük değişiklikler yer kabuğunun hareketi neticesinde meydana gelir. Bu çeşit değişiklikler umumiyetle seneler boyu sürer, bazen da zelzele ile ani değişiklikler olabilir. Yerin hareketleri, emersiyon veya submersiyon olarak tanımlanabilir. Emersiyon, arazide kıyı düzleşme eğilimi gösterir. Submersiyonda ise kıyı girintili çıkıntılı ve düzensizdir. Nehirlerin çok olduğu bölgede meydana gelen submersiyon, nehir ağızlarını genişletir ve koy meydana getirir.
Akıntı ve dalgaların, kıyıyı yavaş yavaş yemesi neticesinde, tortu ve yumuşak kayalıklarda küçük koylar meydana gelir. Daha dayanıklı kayalar burun, yarımada olarak kalır. Tam tersine akıntı ve dalgaların getirdiği tabakalar yarımada ve sahiller de meydana getirebilir. Kıyılar, şu şekilde tasnif edilebilir: Kıyı su altında kalmış ve deniz, nehir yatağının alçak yerlerini doldurarak koy meydana gelmişse bu tip kıyılara "submersiyon kıyı" eğer kıyı, denize nispeten yükselmişse bu kıyıya da "emersiyon kıyı" denir. Yıllar boyunca kıyının şekli hiç değişmemişse "nötr kıyı" adını alır. Halihazırda deniz seviyesine nazaran hem yükselmiş, hem de alçalmış kıyılara ise "bileşik (mürekkep) kıyı" denir.
Kıyı, biçimleri, bölgenin iç kısımları ile olan irtibatı etkiler. Yüksek girintili ve çıkıntılı kıyılarda limanlara daha çok rastlanır. Alçak, kumsalkıyılar ise deniz ulaşımına uygun değildir. Kara ulaşımına uygundur. Deltalı kıyılarda limanlar daha içerilere kadar sokulmuştur. Yüksek olan kıyılarda ise limanlar yoktur. ilim adamları, tahminen 10.000 sene önce sona eren buz devri neticesinde bütün kıyıların sular altında kaldığını kabul etmektedirler. Buz devrinden önce Antarktika ve Grönland bugünkünden 60-90 m daha yüksekti. Nazariyelere göre, bu sebeple, bütün kıyılar yüksek ve alçak deniz seviyelerinden etkilenmiştir. Öyleyse büyük yer hareketlerine maruz kalmadıkça bütün kıyıları bileşik kıyılar olarak isimlendirmek lazımdır.
Sözlükte "kıyı" ne demek?
1. Kara ile suyun birleştiği yer; issız, tenha yer.
2. Kenar, uç.
3. Karanın deniz boyunca uzanan bölümü, sahil.
Cümle içinde kullanımı
Karşıki kıyıda yün denkleri çıkaran gemiye haykırdık, işaretler ettik.
- R. H. Karay
Kıyı kelimesinin ingilizcesi
[Kiyi] adj. inshore
n. side, edge, coast, sea coast, shore, bank, brink, littoral, strand, waterside