22.01.2000 - 01:00 | Son Güncelleme: 22.01.2000 - 01:00
Hâtıralar
Ord. Prof. Dr. Zeki Velidi Toganın Hâtıralar isimli meşhur eseri, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları arasında çıktı.
Ord. Prof. Dr. Zeki Velidi Toganın Hâtıralar isimli meşhur eseri, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları arasında çıktı. Hâtıralar, benim 30 yıldan beri aradığım bir kitap. Zeki Velidi Togan, Hâtıralarını, önce 1924 yılında Berlinde yazmaya başlamış. 1957 yılında, Amerikada Colombia Üniversitesinde misafir Prof. olarak bulunduğu zaman, Hoover Enstitüsündeki Sovyet yayınlarını dikkatle inceleyerek 140 sayfalık İngilizce bir metin hazırlamış. Hâtıralar son şeklini 1967 yılında almış ve Türkiyede 490 sayfalık büyük boy bir kitap olarak çıkmış. Eser, kısa bir zaman içinde tamamen bittiği halde yeniden basılmamış. Nihayet bu büyük boşluğu 33 yıl sonra Türkiye Diyanet Vakfı doldurmuş. Hâtıraları, 33 yıllık bir hasretle kucakladım. Merakla, sevinçle, hüzünle, ümitle, öfkeyle...okudum. Kitabın beni cezbetmesi, Zeki Velidi Toganın şahsiyetiyle ilgili. Hemen belirtmeliyim ki, ben de Zeki Velidinin ideal dünyası içinde büyüdüm. Onun çektiği çilelerle ezildim. Onunla ilgili olarak, 1944 örfi idare mahkemesinin zabıtlarını ve mahkeme kararını okuyup bitirdiğim zaman evimde bağıra bağıra ağlamaya başladım. Ord. Prof. Zeki Velidi Togan, bizim dünya çapında bir tarihçimiz 1890 yılında, bugünkü Başkurdistanın Küzen avulunda doğdu. 80 yıl yaşadı. 1970 yılında İstanbulda vefat etti. Ömrünün 35 yılı Türkistanda, 44 yılı Türkiyede geçti. Onun Türkistan yılları, büyük fırtınalı yıllardır. Çünkü hem Çarlık Rusyasını gördü; hem de Sosyalist Rusyayı. 1917 ihtilâlinin içinde bulundu. Yeni rejimin bütün liderleriyle birlikte çalıştı. Leninle, Stalinle, Trotskyle görüşmeleri, çekişmeleri oldu. Bugünkü Başkurdistanı kuranlardan birisi de Odur. Başkurdistanda İçişleri Bakanı ve Harbiye Bakanı olarak çalıştı. Komünist liderlerle zaman zaman geçinemedi. Hapis yattı. Ölümden kıl payı kurtuldu. Enver Paşayla, Cemal Paşayla, Halil Paşayla görüştü. Azerbaycanın ve Türkistanın önde gelen bütün siyaset ve devlet adamlarıyla yakın dostluklar kurdu. Sonra, Sosyalizm, bir Rus emperyalizmi haline gelince, Azerbaycan ve Türkistan liderleri birer-ikişer yok edilmeye başlayınca vatanını terketmek mecburiyetinde kaldı. Önce Avrupaya gitti. 18 ay Fransada ve Almanyada oturdu. 1925 yılında, ikinci vatan bildiği Türkiyeye geldi, Türkiye vatandaşlığına geçti. Önce Maarif Vekâletinde Telif-tercüme encümeninde çalıştı. Sonra İstanbul Üniversitesine Tarih kürsüsüne tayin edildi. 35 yaşındaydı. 19 yıl umumi Türk Tarihi okuttu. Sayısız talebe yetiştirdi. 1944 yılında, bir gün evinden alınarak tevkif edildi. Büyük zulüm gördü. Gizli cemiyet kurmak, Türkiyeyi Almanya safında 2. Dünya Savaşına sokmak suçlamasıyla mahkemeye çıkarıldı. Tabutlukların meşhur savcısı, bir Stalin öfkesiyle kükrüyor, dünya çapındaki bu ilim adamımızın darağacına çekilmesini istiyordu. Ben, o 1944 Örfi İdare Mahkemesinin bütün duruşma zabıtlarını okuduktan ve Ord. Prof. Zeki Velidi Togana 10 yıl ağır hapis cezası verildiğini gördükten sonra, evimde bağıra bağıra ağlayarak hayıflandım. Şimdi, elbette merak edeceksiniz. Zeki Velidi nasıl gizli cemiyet kurmuş? Ve tek başına, Türkiyeyi Almanya safında 2. Dünya Savaşına nasıl sokmak istemiş? Bulursanız açın okuyun 1944 yılı İstanbul Örfi İdare Mahkemesinin zabıtlarını. Aynen şöyledir: 2. Dünya Savaşı çıktığı zaman, Zeki Velidi bey samimiyetle inanır ki, bu savaşın galibi Almanlar olacaktır. Arkadaşlarına der ki; Almanların Ruslardan aldıkları esirler arasında, mutlaka Türk asıllı kimseler de bulunacaktır. O Türk çocuklarını esir kamplarından kurtarmak için, bizim şimdiden bir tedbir almamız gerekir. Şahsî başvurmalar dikkate alınmaz. O bakımdan, bizim bir cemiyet kurmamız lâzımdır! Yıl: 1944dür. İktidarda CHP vardır. Öyle (7) kişinin bir araya gelerek dernek kurması mümkün değildir. Devletin izin vermesi gerekmektedir. Bu bakımdan Zeki Velidi bey zar-zor (7) kişiyi bulur ve bu gizli (!) derneği kurmak için zamanın İstanbul Valisi Lütfi Kırdara çıkar. Kanaatini açık açık anlatır izin verilmesini ister. Lütfi Kırdar korkar. Der ki: Hoca! Bu beni aşan bir iş! Sen git konuyu Mareşal Fevzi Çakmaka anlat. Onun yardımını sağla! Zeki Velidi bey kalkar bu gizli (!) cemiyet için Ankaraya gelir. Mareşalden randevu ister. Fakat Mareşal, daha önceden uyarılmıştır. Zeki Velidiyi kabul etmez. Hoca da çaresiz İstanbula döner. Bu arada kuruculardan iki kişi çıkar Almanyaya gider. Bir kişi de Hükûmetin tavrından dolayı korkup bir tarafa çekilir. Geride 4 kişi kalır. Kanunun aradığı 7 kişilik kurucu heyet bozulduğu için konu, kendiliğinden kapanır. Ama 1944 yılında Atsız-Sabahattin Ali dâvası başlayınca, bazı büyük vatanseverler, ortaya fırlayarak Zeki Velidi hocanın bu çok gizli (!) ve bu çok büyük (!) suçunu ihbar ederler. Onu kelepçeleyerek götürürler. Ve (yukardaki açıklamalara rağmen) büyük bir vatanperverlikle ve anlatılmaz bir kahramanlıkla onu 10 yıl ağır hapis cezasıyla susturarak demokrasiyi yaşatırlar. Gerçi Askeri Temyiz Mahkemesi, kararı hukuka, adalete, akla mantığa aykırı bularak bozar ama Zeki Velidi ve arkadaşları, zindanlarımızda bir yıl kadar çile çekerler. Hâtıralar işte o çileli adamın 35 yıllık Türkistan hayatından çarpıcı sayfalardır. İşte Hâtıralardan çok ibret alınacak kısa bir bölüm. Zeki Velidi diyor ki; Biz Moskovadan ayrıldıktan sonra toplanan Komintern Kongresinde Rus Hariciyesinin ve Kominternin yakın Şark mütehassıslarından Pavloviç, yakın Şark ve Orta Asyada çalışacak arkadaşlarına verilmek üzere teksir edilmiş bir yazı vermiş, fakat bunu Müslüman komünistlere vermemiş. Mamafih Turar gibi benim de tanıdığım bir Lehli komünist, bunun bir kopyasını Turara gizlice vermiş. Sonra 1923te Tatar aydınlarından Osman Tokambel, bunu Berline getirebilmiş. Bu yazıda, yakın şarkın Arap, Türk, İranlı, Afganlı gibi milletlerde mezhep ve tarikat ihtilaflarını yaşatmak gerektiği bildirilmiş. Bu milletlerin dilleri, imlâları istikrarlı olmadığından, aralarında kuvvetli edebi dillerin husule gelmemesi yolunda, bu istikrarsızlıktan istifade edilmesi lüzumu belirtilmiş. Mevcut dillerin parçalanmasından istifadenin ehemmiyeti anlatılmış. Yakın şarkta kültür işçileri ve fikir adamlarını bölmenin ve kırmanın kolay olacağı izah edilmişti Hâtıraları mutlaka okuyun ve okutun isterim.