Ahmet Baytursun
- Meslek : Devlet adamı, Kazak dil biliminin kurucusu, gazeteci ve şair.
- Doğum : 28 Ocak 1873 - Kostanay
- Ölüm : 8 Aralık 1938 - Almatı
- Başlıca Eserleri : Kırk Misal, Masa, Okıv Kural, Til Kural, Er Sayın Destanı, Edebiyat Tanıtkış, 23 Joktav
Siyaset, eğitim ve edebiyat alanlarındaki faaliyetleriyle tanınan Baytursunov, Orenburg’daki öğretmen okulundan mezun olduktan sonra Aktöbe, Kostanay ve Karkaralı’da Rus-Kazak okullarında çalıştı. Orenburg’da ve Taşkent’teki Kazak Halk Eğitim Enstitüsü’nde öğretmenlikte bulundu. Almatı’da Kazak Devlet Eğitim Enstitüsü açılınca rektörün özel davetiyle ve profesör unvanıyla burada çalışmaya başladı. Kazaklar’ın millî çıkarlarına uygun değişiklikler, vicdan, din ve mezhep hürriyeti, gazetecilikte sansürün kaldırılması, matbaa açılmasına izin verilmesi, Rus köylülerinin Kazak topraklarına göç etmelerine son verilmesinin istendiği “Karkaralı dilekçesi”nin yazarları arasında yer aldı. Bunun üzerine tutuklanarak Semey Hapishanesi’ne konuldu. Ayrıca özerklik fikrini yaymak ve Ruslarla Kazaklar arasında düşmanlığı tahrik etmek suçundan Orenburg’a sürgüne gönderildi. Burada Alihan Bökeyhanov ve Mir Yakup Dulatov’la birlikte Kazak adlı ilk millî gazeteyi çıkardı ve başyazarlığını üstlendi. Baytursunov, çiftçilerin modern üretim metotlarıyla tanışmasını sağladı, Kazakları sanata ve eğitime teşvik etti. Rusya Devlet Duması’nda Kazaklar için özel bir müftülüğün açılmasını, Kazakların ordu süvari birliğine alınmasını, yine ülkeye yapılan göçlerin durdurulmasını istedi.
1917 devriminden sonra gerçekleştirilen Kazak kongrelerine katıldı, Alaş Partisi’nin programını hazırlayan grupta yer aldı. Alaşorda hükümetini onaylayan II. Genel Kazak Kongresi’nde Eğitim ve Öğretim Komisyonu kurularak başkanlığına Baytursunov getirildi. Ayrıca bu hükümetin Torgay Vilâyeti Şubesi’ne üye oldu. Rusya Sovyet Federal Sosyalist Cumhuriyeti Halk Komiseri Kurulu’na ve Kazak Askerî Devrim Komitesi başkan yardımcılığına tayin edildi. Lenin’e Sovyet hükümetinin Kazakistan’ı yönetim şeklini eleştiren bir mektup yazdı, Otonom Kazak Sovyet Cumhuriyeti hükümeti halk eğitim komiserliğini üstlendi. Alaş üyeliği sebebiyle tutuklandıktan sonra Arhangelsk’e sürgün edilse de sağlığının bozulması sebebiyle kalan süresini eşi ve kızıyla birlikte geçirmesine izin verildi. Maksim Gorki’nin eşi E. P. Paşkova’nın yardımıyla sürgün süresi dolmadan Almatı’ya döndü. Ancak Almatı’da tekrar tutuklanarak kurşuna dizildi. Baytursunov, XX. yüzyıl başlarındaki Kazak edebiyatını devrimci demokratik bir kimliğe kavuşturdu. Onun Kazak kültürüne yaptığı en büyük hizmetin Arap alfabesini Kazakça ses özelliklerine uygun biçimde değiştirip yeni bir alfabe meydana getirmesi olduğu kabul edilir.
beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar
Yktıyar, Paltore, Ahmed Baytursunov, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 2016, Cilt: EK-1, syf: 173-175
DİĞER ANSİKLOPEDİLER
-
Mustafa Sami Bey
İran edebiyatının kuvvetli etkisinde şiir yazan şairlerin ve Nâbî’yi takip edenlerin önde gelenlerinden biri olan Mustafa Sami Bey iyi bir öğrenim gördükten sonra kâtipliğe yükseldi. Hocazâde Mehmed Efendi’nin yanında sülüs ve nesih öğrendi, icâzet alarak özellikle ta‘lik ve şikeste-ta‘lik yazıda maharetiyle tanındı. Bilinen ilk resmî görevi ıstabl-ı âmire-i evvel ambarı ikinci kâtipliği idi. Ardından rikâb-ı hümâyunda başmuhasebeci vekilliğine tayin edildi. Küçük evkaf muhasebeciliğine getirilerek hâcegân zümresine katıldı. Şehreminliğine tayin edildi. Küçük rûznâmçeciliğe nakledilmesine kadar bu görevde kaldı. Küçük rûznâmçecilikte iki ay çalıştıktan sonra azledildi. İkinci defa şehremini oldu. 1134’te cebeciler kâtipliğine, 1136’da ikinci defa küçük rûznâmçeciliğe tayin edildi ve 1138’de piyade mukabelecisi oldu. Üçüncü defa küçük rûznâmçeciliğe getirildi ve bu görevi bir yıl kadar sürdü. 1142’de ikinci defa piyade mukabeleciliğine tayin edildi. 1143’te arpa eminliğine getirildi ve dört buçuk ay bu görevde kaldı. Bu sırada Çelebizâde Âsım Efendi’nin yerine vak‘anüvis tayin edildi. 1144’te üçüncü defa piyade mukabelecisi olduğunda vak‘anüvislik vazifesini de sürdürüyordu. Getirildiği maliye tezkireciliği son görevi oldu.
-
Zap Suyu Savaşı
Zap Suyu Savaşı, Emevi Devleti ile Abbasiler arasında Dicle nehrinin kollarından Zap Suyu’nda meydana gelen ve Emevilerin yıkılmasıyla sonuçlanan savaştır. Şehrizor üzerin gönderilen Abbâsî Emîri Ebû Avn Abdülmelik b. Yezîd el-Ezdî, karşısına çıkan Emevi ordusunu yendikten sonra Dicle’nin kuzeyini hâkimiyeti altına aldı. Bu durum iki devlet arasındaki ilişkileri iyice germesi sonucunda son Emevi Halifesi II. Mervan büyük bir orduyla harekete geçti. Yukarı Zap Suyu’nun iki yakasında konuşlanan iki ordu arasındaki ilk çatışmalar 16 Ocak 740 yılında çıktıysa da asıl savaş 25 Ocak 750 tarihinde gerçekleşti. 16 Ocak saldırısında karşıya geçmek isteyen II. Mervan askerilerinin karşıya geçebilmesi için bir asma köprü kurdurdu. Bu köprü savaşın gidişatını sonraki süreçte ilginç bir şekilde değiştirdi. 25 Ocak’taki büyük çatışmanın arefesinde II. Mervan, oğlu Abdullah’ı Abbasi ordusunun alt tarafta kalan bölümünde hendek kazmakla görevlendirdi. Bununla birlikte düzenlenen gece baskınıyla Abbasi birliklerine büyük zarar verdi ve bu saldırının sabahında büyük savaş başladı.
-
Elizabeth Bishop
20. yüzyıl Amerikan şiiri üzerinde büyük etki sağlayan şair Elizabeth Bishop Massachusetts’te dünyaya geldi. Yalnız bir çocukluk geçiren şairin, babası öldü ve annesi bir akıl hastanesine yatırıldı. Büyükbabası, büyükannesi ve halası tarafından büyütüldü. 1930 yılında Vassar Koleji’ne gitti. Burada şair Marianne Moore ile tanıştı. Moore’un Bishop üzerinde büyük etkisi oldu. Kolejden sonra Bishop tıp okumak istiyordu. Moore bunu yapmaması için onu ikna etti. Seyahat edip şiir yazmaya başladı. 1946 yılında Houghton Mifflin tarafından finanse edilen ulus çapındaki bir şiir yarışmasını kazandı. Bu sayede ertesi yıl ilk kitabı basıldı: “Kuzey ve Güney.”
-
Haile Selasiye
Etiyopya’nın son imparatoru olan ve Avrupa sömürgeciliğine karşı direnişin sembolü haline gelen Haile Selasiye, Etiyopya’da bir köyde dünyaya geldi. 1916 yılında bir darbeyle ülkenin kontrolünü ele geçiren Selasiye, 1930 yılında resmen kral oldu. Efsaneye göre kurduğu monarşinin soyu antik çağa, 3 bin yıl öncesine kadar uzanıyor ve İncil’de adı geçen Saba Kraliçesi ve Kral Süleyman’a dayanıyordu. Etiyopya pek çok Afrika ülkesinin aksine hiç sömürge olmamıştı. Ülkesindeki köleliği de kaldıran 225. İmparator Selasiye, ülkesinin bu statüsünü korumak için mücadele etti.
-
Ayrılık Çeşmesi
İstanbul Kadıköy’de günümüzde Ayrılık Çeşme Marmaray metro hattının geçmişte ise eski Bağdat sefer ve kervan yolunun başlangıcı olan yerde bulunmaktadır. Sefere çıkanların buradan uğurlanması ve uğurlayan kişilerin de buradan ayrılmaları sebebiyle çeşmeye Ayrılık Çeşmesi adı verilmiştir. İstanbul’un yoğun insan ve trafik akışından dolayı bir köşede sessizce bekleyen çeşme ilk olarak kapı ağası Gazanfer Ağa tarafından yapıldı. Üzerindeki ikinci kitabeden anlaşıldığına göre V. Mehmed Reşad’ın büyük oğlu Mehmed Ziyâeddin Efendi’nin veremden ölen kızı Dürriye Sultan’ın ruhu için tamir edilerek tekrardan hayat kazandırıldı.
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun