Çeçenya'nın savaş tiyatrosu
Varona Bennett'in gözüyle Çeçenlerin AB temsilcisi aktör, politikacı ve eski savaşçı Ahmed Zakayev...
Aktör, politikacı ve eski savaşçı Ahmed Zakayev, "Crying Wolf: The Return to War in Chechnya"nın yazarı Varona Bennett'e konuştu. İşte gazeteci-yazar Bennett"in gözüyle Çeçenleri Avrupa temsilcisi Ahmed Zakayev:
Çeçenya'nın savaş tiyatrosu
"Kana susamışlığı" ile ün salmış askeri bir direniş hareketinin, batı temsilcisi olarak klasik bir aktörü seçmesi garip görünebilir. Ancak Çeçen direniş hükümetinin dışişleri bakanı olarak bunun somut bir örneği olan Ahmed Zakayev bunda bir gariplik görmüyor.
Birçoklarının sıra dışı bir kariyer olarak adlandıracakları bu yol Ahmed Zakayev'i 1980'lerin Caharkale tiyatrosundaki Hamlet olarak başarısından 1990'lardaki Rus-Çeçen savaşının saha komutanı olarak zaferlere ve 1999'da savaşın yeniden başlamasından sonra müzakereci olarak başarısızlıklara ve Rusların onu terörle suçlamasından sonra Londra'ya sürgüne götürdü. Zakayev bu gün kendisinden çok farklı olan Çeçen direniş hükümetinin lideri Doku Umarov'u, Rusya'nın en tanınmış milyarderi Boris Berezovski"yi ve polonyumla zehirlenerek öldürülen eski KGB ajanı Alexandr Litvinenko'yu dost ve meslektaş olarak sayıyor.
Zakayev hayatının bu farklı yüzlerini Çeçenlerin yaşamını şekillendiren özgürlük aşkı idealinin tezahürü olarak görüyor. Rus kolonizasyonunu defalarca reddeden milyonluk dağ insanlarından güç alarak 'dilimizden, geleneklerimizden ve özgürlükten' konuşuyor. Çeçenler başka hiçbir dile benzemeyen tarihi bir dilde birbirlerini selamlarken bile 'özgür ol' diyorlar. Birçok Çeçen gibi Zakayev de Rusya ile olan anlaşmazlığı temel kültürel uyuşmazlıkla açıklıyor. Rus devletinin özünde eskiden kölelik ve feodalizmi içeren hiyerarşi var. Rusya Federasyonu'nun parçaları özgür olmadan yaşarlar; Çeçenler bunu asla yapamaz.
Zakayev, "Özgürlük aşkımız asimile olmamızı engelliyor. İşte bu yüzden direnmeye devam ediyoruz" dedi. Çeçenya'nın Moskova'ya karşı modern direnişi 1994'de savaşa dönüştü. Sonradan Çeçen tarihinin Rusların elinde kan gölüne dönmesi- yeniden keşfedilmesi genç nesli ateşledi. Zakayev'e göre onları Caharkale'deki tiyatro alevlendirdi.
"Ulusal tiyatroya katıldıktan sonra Çeçen tarihini öğrenmeye başladım. Çünkü diğer Çeçenlerden farklı olarak tiyatrocuların tarih bölümüne girmesine izin veriliyordu. 80'lerde daha etnik şovlar yapmamıza izin veriliyordu. 'Özgürlük yada Ölüm', 'Çeçen Şarkıları' ve 'Babalarımızın Toprakları' gibi oyunlar sergiledik. Daha sonra bu gösterilerdeki şarkılar 1990'larda sokak protestoları ile başlayan ilk Çeçen isyanının sloganları oldu. Oyunlarımız tarafından canlandırılan tarihi anılar Çeçen halkı tarafından öylesine hissedildi ki daha sonra sokaklara taşındı. Tiyatro ulusal özgürlük hareketinin öncüsüdür."
Putin'in Moskova'nın daha önceden tanıdığı Çeçen hükümetini yok etmek için Rus askerlerini göndermesi ile başlayan mevcut savaş, tarihi bir düşmanlığın sadece bir bölümüdür. 1994-96 savaşından önce 19. yy'daki İmam Şamil liderliğinde yapılan 30 yıllık savaştan tutun da 18. yy'da Şeyh Mansur liderliğindeki direnişe kadar düzinelerce isyan çıkmıştır.
Zakayev'in tiyatroda öğrendiği ve kendi yaşıtlarına ve kendinden küçüklere aktardığı tarih sahnesi ebeveynlerinin dönemiydi. 23 Şubat 1942'de Stalin tüm Çeçen halkını Nazilere yardım etmekle suçlayarak, Orta Asya'ya sürgün etmişti. Rus ordusunun baskınlarında ve köylerinin yakılışında, sürgün yolunda ve devamında soğuk, salgın hastalıklar ve açlık yüzünden binlerce kişi hayatını kaybetti.
Hayatta kalan Çeçenlerin 1950'lerde geri dönmelerine izin verildi. Ama Zakayev gibi çocukları olan aileler sürgünden söz etmemeye karar verdi. Aileler şimdi okullarda Rusça öğrenmeye zorlanan ve Çeçence konuşmaları durumunda 'insan gibi konuşun' diye aşağılanan- çocuklarının öğretmenlerine yada askerlere sürgünü sormaları ve ikinci bir sürgün korkusu yaşamalarından korkuyorlardı. Hatta Zakayev'in yaşıtları olan çocuklarını sürgün günü olan 23 Şubat'ı Sovyet Ordusu"nun bayramı olarak kutlamaları için teşvik ettiler.
"Yıllar sonra bu tür olayları yeniden keşfetmeye başladığımızda gömülen tüm nefret Gorbaçov tarafından başlatılan politik bir süreçte yeniden doğdu."
Gorbaçov Rusya içerisinde etnik bir yerleşim bölgesi olarak yönetilen dağlık bölgenin tam bir Sovyet cumhuriyeti olarak yeniden düzenlenmesi ihtimalini arttırdı. Ama bu ihtimal 1991'de Sovyetler Birliği"ni çökertti. Rusya'nın da dahil olduğu BDT devletleri bağımsız olurken bağımsızlık umutlarının bir kenara atıldığını gören Çeçenler öyle hayal kırıklığına uğramışlardı ki sokaklara döküldüler. Çeçenya öfke ile kaynayan halkı, bağımsızlık için hazırlanmış bir anayasa ve Rusya'nın bağımsızlık talebinden vazgeçmesi ısrarlarını reddeden eski Sovyet generali Çeçenya'nın yeni devlet başkanı Cahar Dudayev ile kalmıştı.
Keskin yüz hatlarına sahip olan Dudayev, Rus basını tarafından bir suç devletini yöneten başına buyruk biri olarak karikatürize edilmişti. 1994'de kültür bakanı ve daha sonradan Dudayev'in saha komutanlarından biri olan Zakayev, Çeçenya'nın ilk devlet başkanını daha sempatik olarak anımsıyor. "Onun sabahın üçüne kadar tarihimizden ve ailesinden -1944 sürgününde köyü yakılmış ve birçoğu akrabası olan 700 kişi öldürülmüştü- konuşmasını hatırlıyorum. Cahar az bulunur bir adamdı. Sovyet ordusunun en genç generali ve general olmasına izin verilen ilk Çeçen"di. Ama meydanlardaki herkes gibi oda acı doluydu."
Çeçenlerin kültürel ayırt edici özelliklerini yeniden keşfetmeleri kesinlikle bağımsızlık arzularını güçlendirdi. Ama on yıl kadar sonra Zakayev'in direniş arkadaşları Çeçen dağlarına sürülmüşken Caharkale'de Moskova yanlısı bir Çeçen hükümeti var. 1991'de Çeçenya'nın nüfusunun yarısını oluşturan Rusların çoğu savaş yüzünden Çeçenya'yı terk etti. Moskova'nın mevcut bölge liderliğini 'Çeçenleştirme' -Rusların yerine Çeçenleri yönetime getirme ve direnişçileri geri püskürtme- politikası Çeçenlere bir ölçüde bağımsızlık için izin verme ve inşa çalışmalarını hızlandırmanın bir yolu olabilir mi? 'Çeçenleştirme' politikasının Rusya'nın barış görüşmelerinden kaçmasının tek yolu olduğuna inanan Zakayev, bu soruya hayır cevabını veriyor ve 'Rusya tamamen demokratik olana ve tüm vatandaşlarına eşit haklar sunana kadar' Çeçenler ve Rusya arasında bir işbirliğinin imkansız olduğunu çünkü Rusya'nın gizli polis tarafından yönetildiği şu zamanda demokratikleşmenin pek mümkün olmadığını söylüyor.
Zakayev ikinci savaşın başladığı 1999'da yaralanmasından beri batıda Çeçen mücadelesini savunuyor. Bu mücadele Zakayev göreve geldiği zaman çoğu kişi direnişçiler adına işlenmiş katliamları bildiği için oldukça zor bir mücadele oldu. 1996'da Çeçenya'daki bir hastanede 6 Kızılhaç görevlisi yataklarında öldürüldü, 1998'de 4 İngiliz iletişim çalışanının kafası kesildi ve cesetleri yol kenarına bırakıldı, 2002'de Moskova'daki Nord-Ost trajedisi ve 2004 Beslan rehine krizi.
Zakayev direnişi Rus-Çeçen savaşının gerçeğin her zaman geride tutulduğu ve halkın önüne illüzyonların koyulduğu bir savaş olduğunu söyleyerek karşılık verdi. Yardım kuruluşları ve gazetecilerin Çeçenya'ya gitmelerine izin vermeyi pek sevmeyen Rusya'nın bölgedeki askerlerinin durumu ile ilgili gerçek konusunda ketum olduğu yaygın bir gerçek. Moskova Çeçenya'daki operasyonları 'savaş' olarak adlandırmaktan utanıyor. Kremlin'in çizgisi Rus askerlerinin sadece Çeçenya'daki suç dalgasını durdurduğu yönünde ve direnişçileri her zaman 'suçlular' ve 'silahlı eşkıyalar' şeklinde adlandırıyor. 11 Eylül'den bu yana Rusya Zakayev'in ulusal bir mücadele olarak tanımladığı Çeçen direnişini Çeçenya'da yaptıklarına batının onayını almak için uluslararası terör ile bağdaştırmaya çalışıyor.
Zakayev Çeçen teröristler üzerine atılan saldırıların birçoğunun FSB tarafından planlandığını, finanse edildiğini ve gerçekleştirildiğini söylüyor. Bu görüş 2002'de gidişinden bu yana en yakın olduğu Londra'daki arkadaşları arasında da paylaşılıyor. Bu kişiler arasında Zakayev'in Çeçenya'nın müzakerecisi olduğu zaman Rusya'nın müzakerecisi olan Berezovski ve Moskova'da bir suikastta öldürülmesine kadar düzenli olarak Çeçenya'yı ziyaret eden Rusya'nın tek araştırmacı gazetecisi Anna Politkovskaya da vardı. Londra'da Zakayev'in komşusu olan eski FSB ajanı Aleksandr Litvinenko'nun polonyum ile zehirlenişinin halen çözümlenmemiş olmasından dolayı bu görüşleri kenara itmek oldukça zor. Çünkü Litvinenko yayınladığı bir kitabında FSB'nin Çeçen direnişçilerin üzerine atılan saldırılardaki gizli rolünü ayrıntılı bir şekilde açıklamıştı. Moskova'nın Litvinenko'yu zehirleyenin Berezovski olduğu iddialarına rağmen İngilizler bunu yapanın eski KGB ajanları olduğu görüşüne daha yakın.
Zakayev Londra'daki evinin adresinin gazeteciler tarafından bilinmesinden dolayı korkmadığını söylüyor. Ayrıca hayatının tehlikede olma ihtimaline karşın İngiliz polisinin korumasını da reddediyor. "Polis koruması istemiyorum. İngiliz polisi sığınma verilen binlerce kişiyi koruyamaz. Talebinde bulunduğum koruma ise politik. İngiliz yetkililerin bu ülkede bu tür faaliyetler gerçekleştirilmesini imkansız hale getirmeleri gerek. Bu tamamen başarılabilir ve bu ülkedeki hiç kimsenin polis korumasına ihtiyacı olmamalı. Ne benim nede bir başkasının."
Zakayev Rus hükümetinin, Rus yanlısı Çeçenlerin, gazetecilerin ve yardım organizasyonlarının Çeçen direnişçilerin çoğunun radikalleştiği yönündeki haberlerine inanmıyor. "Vahabilik Çeçenya'da suni olarak üretildi. Ama kök salmadı. İnsanlar bunun arkasında Rusya'nın olduğunu anladılar ve şimdi bundan geriye kalan tek şey Kavkaz-Center web sitesi. Ama bu ideoloji asla Çeçenya'da gelişemeyecek. Çünkü temel olarak otoriter ve Çeçenler diktatörlüğün hiçbir şekline sıcak bakmamıştır. Tüm bu söylentiler Moskova ve Arap dostları tarafından yayılıyor."
Zakayev Vahhabi gençlerin birinci savaşın sonunda ve Moskova'daki 2002 tiyatro krizinde bile Çeçen savaşının bir parçası olduğunu kabul ediyor. Ayrıca Basayev güçlerinin Rus askerlerine saldırmak için üzerlerine el bombaları yerleştiren intihar bombacılarına yardım ettiğini de kabul ediyor. Zakayev "Eğer kendini kurban etmek isteyen kişiler olursa onlara bunu nasıl yapacaklarını gösteren bir Basayev her zaman olur. Ama uzun zamandan beri bu tür faaliyetlerin Rusya'nın değirmeninin suyu olduğunu söylüyoruz. Bu faaliyetler sadece Rusların daha çok insanı öldürmesine yardım ediyor. Tam olarak konuşamam ama bu tür şeyler artık olmayacak çünkü Filistin'deki gibi bir sisteme dönüşmedi. Organize bir hale gelmedi."
Zakayev'in açıklamaları kalan Çeçen direnişçiler arasında din konusunda bir ayrılma olduğunu gösteriyor. Geçen sene Zakayev ve eski Enformasyon Bakanı Movladi Udugov internet üzerinden Çeçen direnişinin güç kaynağının dini duygular mı, yoksa milli duygular mı olması gerektiği konusunda bir tartışma yapmışlardı. Daha radikal olan Udugov tüm Kuzey Kafkasya'yı kapsayan İslami bir devlete kıyasla bağımsız bir devleti reddediyor ve direniş savaşçılarının uluslararası kanunlarla kısıtlanmaması gerektiğini söylüyor. Direniş mücadelesinin asıl amacının Çeçen ulusunu oluşturmak olması gerektiğini hatırlatan Zakayev ise düşünce açısından daha modern. On yıl içerisindeki 5. devlet başkanı Doku Umarov ise vahhabi değil Sufi ve açık bir şekilde terörü bir taktik olarak kullanmayı reddediyor. Zakayev ondan iyi bir şekilde bahsediyor: "Düşünen insanlar, düşünen politikacılar ve düşünen devlet adamları sınıfında."
Saklanmaya zorlanan bir temsilci için Zakayev, Çeçenya'nın günümüzdeki durumu için iyimser. "Artık Rus kolonicilerinin hepsi gitti. Geride kalan tek şey ise askeri işgal." Zakayev aynı zamanda Ramzan Kadirov'un Rus yanlısı Çeçen hükümetinin devlet başkanı olmasından dolayı iyimser. Zakayev, Kadirov'un dayanıklılığının Moskova'daki koruyucularını bile korkuttuğunu ve şu an için ihtiyaç duyulan şeyin bu olduğunu söylüyor. Kadirov, Moskova'nın önceden gerçekleştirdiği en kötü hak ihlallerine son verdi. Eski direnişçilerden oluşan ve Moskova'nın finanse ettiği bir ordu kurdu yani Rusya'nın yüzyıllardır devam eden Çeçenleri silahsızlandırma politikasını tersine çevirdi.
"Çeçenya'da durumu kontrol edenin Ruslar yerine Kadirov olması iyidir. Kadirov ordusunu yasallaştırarak Rusya'nın kontrolüne son verdi. Kadirov kontroldeki tek kişi ve Putin onun esiri. Putin yarattığı sistemi yok edemez. Para ve silah vermek zorunda. Ruslar tarihlerinde ilk defa Çeçenleri silahlandırıyor."
Zakayev'iin yüzünde yavaşça bir gülümseme beliriyor ve devam ediyor: "Rus işgali olduğu sürece Çeçen direnişi de devam edecektir. Silah ve paraya geçişi olan bir Çeçen birliği de oldukça direnişe sızan, silah, para ve bilgi de olacaktır." Buna ek olarak şunu söyleyebiliriz. Yaşamı boyunca bir Çeçen direnişi olduğu sürece aktör Zakayev de önde gelen bir rol oynayacaktır.
Kaynak: Vanora Bennett, The Liberal, April/May 2007
Kaynak: Ajans Kafkas
çeviren: Cavit Yılmaz