Doldurulmamış umutlar
1960'ların ortalarında, Sovyetler Birliği eşi görülmemiş bir hidrokarbon mega projesini uygulamaya başladı - Batı Sibirya'da benzersiz petrol ve gaz yataklarının geliştirilmesi. O zaman çok az kişi böyle bir girişimin başarılı olacağına inanıyordu. Sibirya'nın doğal kaynakları, derin taygaların ve sert tundranın aşılmaz bataklıklarında mühürlendi. Yüzlerce kilometre boyunca altyapı yok. Acımasız iklim - aşırı sıcaklıklar, rüzgarlar. Doğal olarak şu soru ortaya çıktı: Sibirya depolarını fethetmek mümkün olacak mı? İlk başta şüphecilik galip geldi.
Ancak gerçek, en çılgın beklentileri aştı. Jeologların, inşaatçıların, nakliye işçilerinin, petrol ve gaz işçilerinin kahramanca çabaları (ve bunu başka bir şekilde söyleyemezsiniz), mümkün olan en kısa sürede, en zor koşullarda sıfırdan ülke için yeni bir enerji üssü yarattı. 1980'lerin ortalarına gelindiğinde, Birlik petrolünün% 60'ından fazlası ve gazın% 56'sından fazlası burada üretildi. Batı Sibirya projesi sayesinde ülke dünya enerji lideri haline geldi. 1975'te SSCB neredeyse 500 milyon ton "siyah altın" üretti ve petrol üretiminde uzun vadeli şampiyon olan ABD'yi geçti.
Batı Sibirya'nın gelişiminin kökeninde yer alanlar için, en zengin petrol ve gaz sahalarında bir atılım, parlak bir gelecek için umutlar anlamına geliyordu. İnsanlar çalışmalarının ülkeye refah ve refah getireceğine inanıyordu. Amerikalı analistler de pembe tahminlerden kaçmadılar. Örneğin 1972'de, "Batı Sibirya destanı" nın etkisi altındaki araştırmacılar L. Rocks ve R. Rangon, SSCB'nin umutlarını şu şekilde resmetti: yirmi yıl içinde süper güçlü bir askeri güç olarak kalan Sovyetler Birliği, en yüksek yaşam standardına sahip olacak. SSCB'nin gelişiminde en azından 2000'e kadar herhangi bir olumsuz eğilimin olmayacağını öngördüler. Bilindiği üzere, tarih tamamen farklı bir yola gitti.
Yirmi yıl sonra, Sovyetler Birliği, dünyayı en yüksek yaşam standardıyla değil, sistemik bir felaketle şaşırttı, ancak tarihsel deneyimler, güçlü enerji kaynaklarının keşfedilmesinin endüstriyel olarak gelişmiş ülkelerin niteliksel yenilenmesine katkıda bulunduğunu gösterdi. Örneğin, İngiliz Sanayi Devrimi, Yorkshire ve Galler kömürüne erişimle mümkün oldu. ABD ekonomisinin hızlı gelişimi ve evrensel motorizasyon, XNUMX. yüzyılın ilk üçte birinde Amerikan petrol endüstrisinin hızlı başarılarına dayanıyordu. II.Dünya Savaşı'ndan sonra fakirleşen Fransa'nın kalkınması için güçlü bir itici güç, benzersiz Lakk kükürt-gaz yoğunlaşma alanının keşfiydi. Ve Sovyetler Birliği'nin kendisinde, Ural-Volga bölgesinin "siyah altının" ülkeye Büyük Vatanseverlik Savaşı'nın korkunç yaralarını iyileştirmesine nasıl yardım ettiğini hatırladılar ...
SSCB'de ne oldu? Her yıl diğer ülkelerden (dünya üretiminin% 20'si) daha fazla petrol üreten devlet, neden tarihi bir çöküşün eşiğindeydi? Nasıl oldu da petrol "hayat veren bir ilaçtan" güçlü bir ilaca dönüştü? Petrol neden ülkeyi korkunç şoklardan kurtarmadı? Ve bunu yapmış olabilir mi?
Ana petrol boru hattının yapımında Fotoğraf: RIA haber
1973 enerji krizi
Batı'daki enerji krizi 1970'lerin başından beri konuşulmaktadır. Hızla artan enerji tüketimi zemininde, petrol arzındaki artışla ilgili ara sıra sorunlar yaşandı. Arz, talebe ayak uyduramadı ve 1960 yılında OPEC'te birleşen ve petrol fiyatlarını yükseltmek için "oynayan" ihracatçı ülkeler yangına yakıt ekledi.
1967'de ilk kez ambargo olarak böyle bir baskı aracı kullandılar. Altı Günlük Arap-İsrail Savaşı sırasında Suudi Arabistan, Kuveyt, Irak, Libya, Cezayir, İsrail'e dost ülkelere - ABD, İngiltere ve kısmen de FRG'ye petrol gönderilmesini yasakladı. Ancak seçici ambargo başarılı olamadı: üçüncü devletler aracılığıyla yasak kolayca aşıldı.
Ekim 1973'te Yom Kippur Savaşı olarak bilinen dördüncü Arap-İsrail Savaşı başladı. Mısır ve Suriye'yi desteklemek için OPEC üyeleri bir kez daha petrol ambargosunu uyguladılar, ancak bu sefer daha düşünceli bir şekilde. Amerika Birleşik Devletleri, Hollanda, Portekiz, Güney Afrika ve Rodezya'ya ihracatın tamamen yasaklanmasına ek olarak, esas olan - petrol üretiminde artan bir kısıtlama - başlangıçta bir azalma ve her ay% 5 ek bir ek sağlandı. Dünya pazarının tepkisi hemen oldu - petrol ve petrol ürünleri fiyatlarında üç kattan fazla artış. Ülkelerde panik başladı - "siyah altın" ithalatçıları.
Enerji krizinin geniş kapsamlı sonuçları oldu. Yıllar geçtikçe, Batı ülkelerinin savaş sonrası ekonomilerinin yeniden yapılandırılmasının başlangıcı, bilimsel ve teknolojik devrimin yeni bir aşamasına güçlü bir ivme, gelişmiş ülkelerde endüstriyel bir toplumdan bir post-endüstriyel topluma geçiş için önemli, temel bir ön koşul olarak konuşulmaktadır. XXI.Yüzyılın zirvesinden, buna katılmamak mümkün değil. Ama sonra her şey farklı görünüyordu - sınai üretimde bir düşüş, dış ticaret cirosunda bir düşüş, ekonominin bunalımlı durumu ve fiyatlarda bir artış.
Petrol ithal eden ülkeler yeni güvenilir ortaklar bulmaya çalıştılar, ancak çok fazla seçenek yoktu. 1973'te OPEC, İran, Irak, Kuveyt, Suudi Arabistan, BAE, Venezuela, Katar, Endonezya, Libya, Cezayir, Nijerya, Ekvador'u içeriyordu. Vesayet planlarına kim müdahale edebilir? Alıcıların (özellikle Avrupalıların) gözleri, 1970'lerde Sibirya'da petrol üretimini hızla artıran Sovyetler Birliği'ne çevrilmişti. Ancak durum basit olmaktan çok uzaktı. İsrail ile Arap devletleri arasındaki çatışmada, SSCB geleneksel olarak ikincisini destekledi. Şu soru ortaya çıktı: Sovyetler Birliği, petrol kartını ideolojik bir şekilde oynamak - OPEC'e katılmak ve Batı dünyasına hidrokarbon için yüksek fiyatlarla şantaj yapmak ister miydi? Zor görüşmeler başladı.
Ülke liderleri, enerji krizinin açtığı eşsiz fırsatları takdir etti. Sovyetler Birliği, "İsrail ordusuna" yönelik ideolojik retoriğe rağmen, ilkeli bir tutum aldı: Batı ülkelerinin petrol korkutmasına katılmayacağız (sonuçta, emekçiler acı çekecek), aksine, enerji krizinin üstesinden gelmek ve güvenilir bir tedarikçi olmak için mümkün olan her şekilde yardım etmeye hazırız. enerji kaynakları, özellikle petrol 2. Avrupa rahat bir nefes aldı. Sovyet petrolünün Batı pazarına geniş çaplı genişlemesi başladı.
Samotlor petrol sahasının ilk yağı. 1965 yılı. Fotoğraf: TASS
Biraz tarih
SSCB'den petrol ihracatı tarihinde farklı zamanlar yaşandı. İç Savaş'ın sona ermesinin hemen ardından ülke, petrol ihracatını artırmak için mücadele etti. 1920'lerin sonunda, ham petrol ihracatı 525,9 bin ton ve petrol ürünleri ihracatı - 5 milyon 592 bin ton olarak gerçekleşti, bu 1913'teki ihracat seviyesinden birkaç kat daha yüksekti. Çaresizce dövize ihtiyaç duyan Sovyet iktidarı, ekonominin yenilenmesi ve gelişmesi için önemli bir fon kaynağı olarak petrolü aktif olarak kullandı.
1930'larda SSCB neredeyse petrol ihracatından vazgeçti. Ülke, önemli miktarlarda petrol ürünleri olmadan düşünülemeyen, ulusal ekonominin kapsamlı bir motorizasyonunun ayrılmaz bir parçası olan hızlandırılmış bir sanayileşme sürecinden geçiyordu. Temel değişiklikler orduyu etkiledi - geliştirildi авиация, tank yakıtlar ve yağlayıcılar da gerektiren bağlantılar. Birkaç yıldır ülke, petrol potansiyelini yerel ihtiyaçlar için yeniden yönlendirdi. 1939'da ihracat arzı sadece 244 bin ton petrol ve 474 bin ton petrol ürünü olarak gerçekleşti.
İkinci Dünya Savaşı'nın sona ermesinden sonra, Sovyetler Birliği, sınırlı kabiliyetlerine rağmen (1945'te petrol üretimi 19,4 milyon ton petroldü veya savaş öncesi seviyenin% 60'ıydı), sosyalist kampa giren ve yoksun bırakılan Doğu Avrupa ülkelerine petrol sağlama yükümlülüğünü üstlendi. kendi "siyah altın" kaynakları. İlk başta, bunlar oldukça küçük hacimlerdi, ancak Volga-Ural petrol ve gaz eyaleti - 1950'lerde "İkinci Bakü" geliştirildiğinde ve Sovyet petrol endüstrisi patladığında (1955'te petrol üretimi 70,8 milyon tondu ve 10 yıl sonra zaten 241,7 milyon ton), petrol ihracat rakamları artmaya başladı. 1960'ların ortalarında ülke 43,4 milyon ton petrol ve 21 milyon ton petrol ürünü ihraç etti. Aynı zamanda, sosyalist kamp ana tüketici olarak kaldı. Böylece, 1959-1964'te "karşılıklı yarar sağlayan işbirliği ve kardeş yardımı" çerçevesinde, Ural-Volga bölgesinden gelen petrolün Macaristan, Çekoslovakya, Polonya ve GDR'ye taşınmasını sağlayan sembolik "Dostluk" adıyla bir petrol boru hattı inşa edildi. O zaman dünyadaki en uzun petrol boru hattıydı - 4665 km ve tasarım kapasitesi 8,3 milyon tondu.
Bu arada, 1950'lerin sonunda Sovyet petrol ihracatının yapısında temel bir yeniden yapılanma gerçekleşti. 1960'tan önce petrol ürünleri arzı hâkim olsaydı, ondan sonra zaten ham petroldü. Böylesi bir dönüşüm, bir yandan kendi rafine etme kapasitelerinin eksikliğiyle (savaş sonrası yirmi yılda ilk 16 büyük rafineri inşa edilmiş olmasına rağmen, petrol üretimi hızla arttı), diğer yandan "siyah altın" dünya ticaretindeki değişikliklerle bağlantılıdır. Petrol endüstrisinin ilk günlerinde, petrol uluslararası ticaretin konusu değildi. Ham petrol anlaşmaları daha egzotik kabul edildi. Önce yakma gazyağı ve yağlama yağları, ardından motor yakıtları olmak üzere, işlenmesinin ürünlerini sattılar. II.Dünya Savaşı'ndan sonra durum değişti. İthalatçı ülkeler karlarını değerlendirdi ve ham petrol ithal etmeye yöneldi.
Irkutsk bölgesi. İşte - Verkhne-Chonskaya bölgesinin petrolü! 1987 yılı. Fotoğraf: TASS
petrol dolarları
1973’in enerji krizinden sonra, SSCB, sosyalist kamptaki müttefiklerin aksine, sert para birimlerinde ödeme yapan Batı ülkelerine petrol ihracatını hızla artırdı. 1970’ten 1980’e 1,5’ten 44’e - 63,6’den 80,7’in milyon tona, bir beş yıl sonra da 3 milyon tona, XNUMX Ve bunların hepsi hızla artan petrol fiyatlarının arka planına karşı geldi.
SSCB'nin petrol ihracatından elde ettiği döviz kazanç hacmi hayret verici. 1970'te SSCB'nin geliri 1,05 milyar dolarsa, o zaman 1975'te zaten 3,72 milyar dolardı ve 1980'de 15,74 milyar dolara yükseldi. Neredeyse 15 kez! Bu, ülkenin kalkınmasında yeni bir faktördü4.
Görünüşe göre Batı Sibirya'nın gelişimi ve küresel fiyat ortamı, ekonominin iç gelişimi (yüksek enerji bulunabilirliği nedeniyle) ve ihracat gelirleri nedeniyle modernizasyonu için uygun koşullar sağladı. Ama her şey ters gitti. Neden?
Ölümcül tesadüf
1965 yılında, ülkede Kosgin reformunun başlangıcı ilan edildi. Resmi ifade, "planlamayı iyileştirmek ve ekonomik teşvikleri güçlendirmektir". Aslında bu, kaymaya başlayan planlama ve idari ortama ayrı piyasa düzenleyicileri getirme veya o zamanlar dedikleri gibi, idari yaklaşımın aksine ekonomik yönetim yöntemlerini ilerletme girişimiydi. İşletme ön plana çıktı. Elbette her şeyin sosyalizm çerçevesinde gerçekleşmesi gerekiyordu. Bununla birlikte, reformun yeni eğilimleri ideolojik olarak sorgulanabilir ve tehlikeli olduğunu düşünen etkili rakipleri de vardı. L.I. Brejnev baskı altındaydı, ancak Genel Sekreter hiçbir şeyin değiştirilemeyeceğini anlamıştı. Reform devam etti ve ilk sonuçları getirdi. Bununla birlikte, 1970'lerin başında, iç çelişkiler nedeniyle, reformlara devam edip etmeme sorunu (her şeyden önce, toptan satış fiyatlarının serbest bırakılması ve Gossnab'ın toptan ticaret için bir piyasa mekanizmasıyla değiştirilmesi) olgunlaşmıştı. Ve burada petrodolar "uygunsuz bir şekilde" ülkeye aktı.
Yeni mali kaynaklardan etkilenen Sovyet siyasi liderliği, artık en akut ekonomik ve sosyal sorunların ekonomik sistemin etkinliğini artırarak değil, petrol ve gaz ihracatından elde edilen gelirleri artırarak çözülebileceğine dair güçlü bir fikir geliştirdi. Sistemi güncellemenin özetlenen yolu atıldı. Seçim apaçık görünüyordu. Bu tür mali gelirler varken, dönüşümler açısından ideolojik bir bakış açısından neden acı verici ve şüpheli? Endüstri kötü çalışıyor mu, nüfus için yeterli mal yok mu? Sorun değil! Onları para karşılığı alalım! Tarımda işler kötüye gidiyor, kolektif ve devlet çiftlikleri başa çıkmıyor mu? Korkunç da değil! Yurt dışından yiyecek getireceğiz! O yılların dış ticaret dengesi korkunç. Çirkin bir program - "gıda ve tüketim malları karşılığında petrol"!
Petrol taşımacılığı. Fotoğraf: RIA Novosti
"Ekmek kötü - planın 3 milyon ton üzerinde verin"
1970'lerin ikinci yarısında - 1980'lerin başlarında, ülkenin en üst düzey liderliğine göre, petrodolar ile nüfusun gıda ve tüketim mallarının sağlanması arasında açık bir ilişki vardı. SSCB Bakanlar Konseyi Başkanı A.N. Glavtyumenneftegaz'ın başkanı V.I. ile doğrudan temaslarda bulunan Kosygin. Muravlenko, bizzat kendisine yaklaşık olarak şu taleplerle hitap etti: "Ekmek kötü - planın 3 milyon ton üzerinde verin" 5. Ve tahıl kıtlığı, zaten aşırı gergin olan planın üzerinde 3 milyon ton petrol çıkarılmasıyla çözüldü.
Son zamanlarda CPSU Merkez Komitesinin Politbüro toplantılarından gizliliği kaldırılan çalışma notları, üst yönetimin hidrokarbon ihracatını tartışırken bunu doğrudan gıda ithalatı ve tüketim malları satın alımlarıyla nasıl ilişkilendirdiğine dair ilginç kanıtlar sağlıyor. Örneğin, Mayıs 1984'te SSCB Bakanlar Konseyi Başkanı Politbüro'nun bir toplantısında N.A. Tikhonov şunları söyledi: "Kapitalist ülkelere sattığımız petrolün çoğu, yiyecek ve diğer bazı mallar için ödeme yapmak için kullanılıyor. Bu bağlamda, yeni bir beş yıllık plan geliştirirken, 5-6 milyon tutarında olası bir ek petrol arzı için bir rezerv sağlamak tavsiye edilebilir görünüyor. . beş yıl için ton "6.
Sovyet liderliği, ekonominin işi yerine ithalatı ikame etmenin son derece tehlikeli olduğuna dair uyarıları dinlemek istemedi. Ulusal ekonomi gittikçe kötüleşti. Nüfusun zaten çok mütevazı yaşam standardını sağlamak her yıl daha da zorlaştı.
Elbette en acı verici olan yemek sorunuydu. Tarımdaki kriz, 1965'te CPSU Merkez Komitesinin Mart Plenumundan başlayarak Brejnev döneminin parti toplantılarının ayrılmaz bir parçası haline geldi. Hükümet, tarıma, makineleşmeye ve üretimin elektrifikasyonuna, toprak ıslahına ve kimyasalizasyona yatırımlarda artış olduğunu açıkladı. Ancak buna rağmen tarım ve gıda endüstrisi nüfusun ihtiyaçlarını karşılayamadı. İnsanları beslemek için yurt dışından giderek daha fazla yiyecek satın alındı. 1970'te 2,2 milyon ton tahıl ithal edildiyse, o zaman 1975'te - zaten 15,9 milyon ton. 1980'de, tahıl alımı 27,8 milyon tona yükseldi ve beş yıl sonra 44,2 milyon tona ulaştı. yıl - yirmi kat büyüme! Yavaş ama emin adımlarla, yiyecek kıtlığı endişe verici hale geldi.
Özellikle et ve et ürünlerinde kötüydü. Moskova'da, Leningrad'da, Birlik cumhuriyetlerinin başkentlerinde ve en büyük şehirlerin bazılarında, bir şekilde kabul edilebilir bir tedarik seviyesi sağlamayı başardılar. Ama diğer yerleşim yerlerinde ... Bu, o yıllardan kalma bir bakkal treniyle ilgili bir bilmece: uzun, yeşil, sosis kokusu. Et ithalatındaki keskin artışa rağmen (1980'lerin başında ülke neredeyse bir milyon ton alıyordu!) Kişi başına et tüketimi yalnızca 1970'lerin ortalarına kadar arttı ve ardından kişi başına 40 kg düzeyinde fiilen durdu. Devasa yemlik hububat alımları ve doğrudan et ithalatı, yalnızca tarımın genel çöküşünü telafi etti.
Petrodolar, insanları ithal ürünlerle besleyebilirdi. Polonyalı şirketin ürünleri ile tezgahta Fotoğraf: RIA Novosti
Tüketim mallarında tablo en iyisi değildi. Hafif sanayi açıkçası kurulumla baş edemedi: daha iyi ve farklı mallar! İlk başta, kalite konusunda endişeliydiler: “Ürünlerin kalitesini ve çeşitliliğini iyileştirmek için büyük rezervler harcanıyor, - 1976'da düzenlenen CPSU'nun XXV Kongresinde kaydedildi. - Örneğin geçen yıl, deri ayakkabı üretimi yaklaşık 700 milyon çift - kişi başına neredeyse üç çift. ayakkabıya olan talep hala karşılanmıyorsa, mesele miktar olarak değil, yeterince yüksek kaliteli moda ayakkabının olmamasıdır. Yaklaşık olarak aynı şey birçok kumaş, dikiş ve tuhafiye ürününde de geçerlidir "7. 1980'lerin başında, miktar açısından planların yerine getirilmemesi meselesiydi: Ne yazık ki CPSU'nun XXVI Kongresinde (1981) belirtilmişti, "bu bir gerçektir", yıldan yıla birçok tüketim malının, özellikle kumaşların, trikoların piyasaya sürülmesine yönelik planların yerine getirilmediği. , deri ayakkabılar ... "8 Giydirme ve ayakkabıcılık yapmak için ithalatı tıkladılar. Ancak gıda konusunda olduğu gibi, satın alımlar zaten çok yüksek olmayan seviyeyi korudu. Örneğin kişi başına triko tüketimi 2,1 üründe, ayakkabı tüketimi ise kişi başına 3,2 çiftte durdu.
En saldırgan şey, yabancı para birimiyle yiyecek ve tüketim malları satın alırken, Sovyet liderliğinin pratikte büyük ölçekli teknolojik modernizasyon için petrol ve gaz gelirlerini kullanmamasıydı. Görünüşe göre, bilimsel ve teknolojik devrim koşullarında, ithalatı kökten yeniden yönlendirmek ve modern ekipman ve teknolojilere yatırım yapmak gerekiyordu. Ama böyle bir şey olmadı. Bilgisayar teknolojisinin geliştirilmesinde dünya başarılarının göz ardı edilmesi Sovyetler Birliği için ölümcül sonuçlar doğurdu - bu alanda küresel değişiklikler meydana geldi ve bu da bilgi toplumunun oluşumuna yol açtı.
1970'ler, Sovyetler Birliği için fırsatların kaçırıldığı bir dönemdi. Gelişmiş ülkelerde, ekonomide bir yeniden yapılanma sürüyordu ve hammaddelerin ve kaynakların rolünün azaldığı post-endüstriyel toplumun temelleri atıldı ve SSCB yalnızca endüstriyel kalkınma modelini korumakla kalmadı, aynı zamanda ülkenin hidrokarbonlara bağımlılığının ve dünya fiyat konjonktürünün sürekli olarak arttığı bir kaynak ekonomisi oluşturdu. SSCB'nin varlığının son on yılının gösterdiği gibi, ulusal ekonominin verimsizliğini telafi etmekle görevlendirilen hidrokarbon sektörüne tek taraflı bir odaklanma, ülkeyi ekonomik durgunluktan çıkaramayan son derece savunmasız bir konum olarak ortaya çıktı.
PETROL İHRACATI SSCB (milyon ton)
Yıl Petrol Petrol ürünleri,
yeniden hesaplandı
Petrol için Toplam
yağ
ihracat
1965 43,4 32,3 75,7
1970 66,8 44,6 111,4
1975 93,1 57,4 150,5
1980 119 63,5 182,5
1985 117 76,5 193,5
1989 127,3 88,3 215,6
Notlar
1. Dyakonova I.A. Uluslararası Karşılaştırmalarda Çarlık Rusya'sının Enerji Sektöründe Petrol ve Kömür. M., 1999, S. 155.
2. Gromyko A.A. Lenin'in dış politikasının zaferi adına: Seçilmiş konuşmalar ve makaleler. M., 1978.S 330-340.
3. Bundan sonra petrole dönüştürülen petrol ve petrol ürünlerinin ihracatını kastediyoruz.
4. Daha fazla ayrıntı için bakınız: M.V. Slavkina. Zafer ve trajedi. 1960-1980'lerde SSCB'nin petrol ve gaz kompleksinin gelişimi. M., 2002, S. 113-131.
5. Ibid. S. 193.
6. RGANI. F. 89. Op. 42.D. 66.L. 6.
7. XXV CPSU Kongresi: Verbatim raporu. T. 1.M., 1976, S. 78-79.
8. XXVI CPSU Kongresi: Verbatim raporu. T. 1.M., 1981.S 66.