Müsteşar da artık ciddi ciddi ihrac lisanslamaları ve kısıtları üzerinden konuşuyor. Biraz bu süreçleri açmak lazım:
İngiliz sisteminin el verdikleri ile ilgili yine İngiliz büyükelçi "Bizim sistemimizin bunu sağladığını düşünüyoruz." demişti. Yani, her ülkenin kendi ihrac kontrol prosedürlerinin, neye, ne pratiklikte ve ne derinlikte izin verebildiği farklılık gösterebiliyor. Bu konuda en zor memleket herhalde Amerika. Amerika'da benzer bir proje olsa işler nasıl ilerler?
Öncelikle, bu bir teknik destek, teknoloji ve ürün geliştirme, ortak üretim ve uygulama projesi olarak planlanır. Yani, Amerikan tarafında bir ana yüksenici var ise, Türk tarafında da bir ana yüklenici belirlenir. En başta bu iki kurumu/firmayı ticari olarak barıştırmak gerekir.
Ticari taraf ile yan yana, ana yükleniciler arasında bir TAA, yani Technical Assistance Agreement imzalanır ve onanır. TAA ile artık kritik konularda iki yüklenici teknik bazı bilgilerin alış verişine, teknik konuşmaya başlayabilirler. BU süreç ve detayları bu linklerde mevcut:
http://itarhelp.com/pdfdownloads/TAA.pdf
http://www.exportrules.com/itar/technic ... ement.html
Teknik konuşmalar daha çok yüzeysel konuları içerir. Genel geçer mezular, genel mühendislik konuları ya da ihrac lisansına tabi olmayan konuları içerir. İhraç lisansına muhatap bir konu sözkonusu ise, bunun çalışılmasına sadece TAA izin veremez. Bu teknoloji ya da konuların tek tek belirlenip, bu sürece kimler dahil olacaksa, bunlar arasında gerekli dokümantasyonun çıkarılıp onanması gerekir. TAA konuların çevresinden dolanıp bir "ana" projenin devamına izin verse de, daha teknik konulara inmeye izin vermeyebilir.
Buna bir örneği, lisanslama süreci çok uzun süren TGMHP ile verebiliriz. Tamamen türetiyorum, ve belki oyuncuları uyduruyorum.
- Sikorsky ile ana yüklenici TAI arasında bir TAA imzalanır ve Savunma Teknolojileri Kontrol Ofisince (DTC) de onaylanır. Bu şekilde TAI ve Sikorky spekler, beklentiler, projenin genel hatları, konusunda konuşmaya başlayabilir. S ve T mühendisleri ortak teknik toplantılar yapmaya başlayabilirler. Ama mesela bu toplantılara, Alp Havacılık'tan birisi henüz katılamaz.
- Mesela motor konusunda da GE ve TEI T700'ler için ortak çalışmak ister. Bu iki firma arasında halihazırda mevcut olan TAA, TGMHP kapsamında olan T700'lerin bazı üretimlerini ve desteğini de kapsayacak şekilde revize edilir ve DTC'ce onaylanır. İki firma arasında resim ve teknik data alış verişini sağlayacak bir güvenli platform kurulur. Bunlar email ile falan gidip gelmezler. Artık TEI'ye ilgili T700 teknik resimleri inmeye başlar. Üretilebilirlik süreci hızlıca ilerler.
- TUSAŞ, Sikorsky, GE ve SSM arasındaki proje geliştirme toplantısında TEI'de üretilecek T700'lerin FADEC'leri konusunda da bir uygulama geliştirilmesi konusu gündeme gelir. GE bunun ihraç kontrollü teknoloji olması sebebi ile danışılması gereken bir konu olduğunu belirtir.
- GE bu konuyu kendi Kontrollü Teknoloji Kurulunda görüşür ve kabul eder. Konu yine (DTC)ye intikal eder. Yapılacak işin etraflı bir analizi hazırlanır ve sunulur. DTC bu konuda yaklaşık bir yıl çalışır, ilave evraklar ister, GE ve TEI personeli, çalışma koşulları konusunda riskleri inceler ve müspet karar verir. Bu sebeple TEI içinde mesela ayrı bir ofis yaratılır. Buraya sadece bu projede çalışacak personelin, parmak izi tanıma vs ile girebilmesi istenir. Bunların kaydı tutulur. Bu gruun yazıcıları dahi ayrılır, bir ayrı odaya konulur.
- Bu şekilde FADEC grubu kurulur ve çalışmaya başlar.
- Tüm TGMHP kapsamında, bunun gibi yüzlerce proje olduğunu düşünebilirsiniz. Artık paydaşlar artar. TAI, TEI, Alp Havacılık, Havelsan, Aselsan, vs vs vs. Bunlar ile ayrı ayrı TAA'ler imzalanır. İhraç Kontrollü prosesler, ürünler ve teknolojilere girldiğinde teker teker hepsi için lisanslar alınır. İğne oyası gibi, tel tel dokunur.
Ancak, Aynı proje, misal İtalya ile olsa idi. Burada süreç çok farklı olabilirdi. Misal, proje Sikorsky ile değil, Lorenzo(;)) ile imzalansa idi süreç sanıyorum ki şöyle ilerlerdi:
- Leonardo, TAI ile bir çerçeve anlaşma imzalardı.
- İtalyan hükumeti bu anlaşmayı onaylar, bir "Ülkeden Ülkeye" ihraç lisanslaması yapılırdı. Bu şekilde IP'si Leonardo'ya ait olan tüm ürün ve teknolojiler için Türk vatandaşları ve Türk firmaları için bir "çarşaf" lisans çıkarılırdı.
- Ancak sadece, mesela AW-149'un da motoru olan T700'ler için Leonardo, GE ve TUSAŞ'ı bir araya getirir, bu konu ile ilgili yine yukarıdaki mevzular dönerdi. Yani GE ile TEI arasındaki TAA revize edilir, gerekli teknolojiler için lisans alınırdı.
İngiliz büyükelçinin anlatmaya çalıştığı sanıyorum ki; Biz size ülkeden ülkeye lisans açar bu işi rahatça sürdürürüz. Ama eğer siz üçüncü ülkeleri işe karıştırırsanız, mesela TF-X'in motorunu bizim EJ motoru değil, GE 414 motoru falan isterseniz, o zaman onlarla aracı oluruz, ama artık Amerikan firma ile ama sadece o konuda baş başa kalırsınız.