Cemre, baharın başlangıcını simgeleyen ve Türk ile Altay mitolojisinde derin kökleri olan bir fenomen. İlkbaharın gelişini müjdeleyen bu eski inanış, kültürel ve meteorolojik bir olay olarak yüzyıllardır varlığını sürdürmektedir.
Cemre'nin anlamı ve kökeni
Cemre, ilkbaharın başlangıcında, yedişer gün arayla önce havada, sonra suda ve en son toprakta meydana geldiğine inanılan sıcaklık artışlarını ifade eder. Arapça kökenli bu kelime, kor halindeki ateşi simgeler. Aynı zamanda, Müslümanların hac sırasında Mina vadisinde attığı taşlardan oluşan yığınlara da cemre adı verilir. Bu kelimenin, Türk ve Altay halk kültüründe İmre (İmere veya Emire) adlı bir cinin neden olduğu sıcaklık artışlarıyla bağlantılı olduğu düşünülür.
Mitolojik inanışlar ve cemre
Türk ve Altay mitolojisinde, İmre cininin ilkbaharda görünüp, göğe yükselerek titrek ışıklar saçtığına ve sonrasında buzları eritip toprağa girerek ısınmayı sağladığına inanılır. Bu inanış, baharın gelişini ve doğanın yeniden canlanışını temsil eder. Anadolu Türkçesindeki "Cemre" kelimesinin, bu mitolojik figürün adının zamanla değişmiş hali olduğu kabul edilir.
Cemre'nin takvimdeki yeri
Meteorolojik bir olay olarak cemre, ilkbahardan önceki haftalarda sırasıyla havaya, suya ve toprağa düşen ısıtıcı güç olarak tanımlanır. İlk cemre genellikle 20 Şubat'ta havaya, ardından yedişer gün arayla suya ve toprağa düşer. Bu dönemler, kıştan bahara geçişin başlangıcını ve doğanın uyanışını simgeler.
Cemre ve kültürel ritüeller
Türkiye ve Azerbaycan Türklerinde Nevruz Bayramı öncesinde yapılan "boz ayın dört çarşambası" uygulaması, cemre ile aynı kökten gelen "Cemle" kelimesiyle ifade edilir. Bu, yaratılışla ilgili eski inançlardan kaynaklanan bir ritüeldir. Cemre, aynı zamanda divan şairlerinin baharın gelmesi dolayısıyla önemli kişilere yazdıkları övgü şiirlerine de ilham kaynağı olmuştur.
Cemre'nin bilimsel ve kültürel önemi
İstanbul'da yapılan 60 yıllık bir araştırma, cemrelerin kıştan bahara geçiş sırasında ortalama sıcaklık eğrilerinin yükselmeye başladığı dönemi belirlediğini ve mevsim normallerinin üzerinde bir sıcaklık artışıyla çakıştığını ortaya koymuştur. Bu, cemrenin sadece bir kültürel inanış olmanın ötesinde, belirli bir iklimsel değişikliği de işaret ettiğini gösterir. Cemre, aynı zamanda tasavvufta temizlenmeyi ve yeniden doğuşu temsil eden bir kavram olarak da yer alır.
Cemre, yüzyıllar boyunca hem kültürel hem de meteorolojik bir fenomen olarak varlığını sürdürmüş, baharın gelişini müjdeleyen bir işaret olarak kültürler arası bir köprü görevi görmüştür. Bu eski inanış, doğanın döngüsüne olan saygımızı ve mevsimlerin ritmini kutlama geleneğimizi yansıtan değerli bir kültürel mirastır.