Romatoid artrit ve multipl skleroz gibi 100’den fazla otoimmün durum var, ancak uzmanlar bunlara neyin neden olduğundan hala emin değiller. Otoimmün koşullar, bağışıklık sisteminiz onu korumak yerine yanlışlıkla vücuda saldırdığında ortaya çıkar. Bazı faktörler, sigara içmek veya otoimmün rahatsızlığı olan bir aile üyesine sahip olmak gibi otoimmün bir duruma yakalanma riskinizi artırır. Son araştırmalar, obezitenin otoimmün koşulları tetiklemede de önemli bir rol oynadığını göstermiştir.
Obezite Nedir?
Obezite, sağlık açısından risk oluşturan anormal veya aşırı yağ birikimi olarak tanımlanır. Vücut kitle indeksi (BMI), obeziteyi teşhis etmek için tarihsel olarak kullanılmış olan boy ve kiloya dayalı vücut yağının bir ölçüsüdür. 25.0 ila 29.9 arasında bir BMI aşırı kilolu olarak kabul edilir. 30 veya daha yüksek bir BMI, obez olarak kabul edilir.
Bununla birlikte, vücut kitle indeksi herkes için doğru bir obezite ölçüsü değildir. Örneğin kaslı sporcular, çok az vücut yağına sahip olmalarına rağmen obez olarak kabul edilen bir VKİ’ye sahip olabilirler. Vücut yağ yüzdesi, kiloyla ilişkili hastalık riskinin daha iyi bir göstergesi olabilir. Yağı kastan ayırır ve vücuttaki vücut yağ yüzdesini hesaplar.
Obezite Neden Olur?
Obezite, diyet, fiziksel aktivite eksikliği ve genetik gibi çeşitli faktörlerden kaynaklanır. Polikistik over sendromu, Cushing sendromu ve hipotiroidizm gibi bazı sağlık durumları obez olma riskinizi artırabilir. Bu koşullar, insülin, kortizol ve tiroid hormonu gibi hormonları salgılayan bezlerden oluşan endokrin sistemini etkiler. Bu hormonlardaki dengesizlikler obeziteye katkıda bulunabilir.
İnsülin kan şekeri seviyelerini düzenler ve vücudun glikoz ve yağı nasıl depoladığını belirler. Birisi insüline dirençli olduğunda, kaslardaki, yağdaki ve karaciğerdeki hücreler insülin artışlarına iyi yanıt vermez ve onu gerektiği gibi ememez. Bu olduğunda, vücut sağlıklı kan şekeri seviyelerini korumaya çalışmak için daha fazla insülin üretir ve genellikle kilo alımına neden olur.
Genellikle stres hormonu olarak bilinen kortizol, metabolizmayı ve bağışıklık tepkisini düzenler. Vücut çok fazla kortizol ürettiğinde, aşırı yemeye yol açarak kilo alımına neden olabilir. Tiroid hormonunun görevlerinden biri de metabolizmayı kontrol etmektir. Vücut, hipotiroidizm adı verilen yeterli tiroid hormonu üretmediğinde , vücudun süreçleri yavaşlar ve bu da kilo alımına yol açar.
Dünya Sağlık Örgütü’ne göre dünya çapında obezite 1975’ten bu yana neredeyse üç katına çıktı. 2016’da 18 yaş ve üstü 1,9 milyardan fazla yetişkin aşırı kilolu ve 650 milyondan fazlası obezdi. Obezite, bazı insan gruplarını diğerlerinden daha fazla etkiler. Fazla kilolu ve obez olmanın belirli bir belirtisi yoktur. Fark edebileceğiniz bazı işaretler arasında artan bir BMI, kilo alımı, sağlıksız yağ dağılımı ve artan bel çevresi sayılabilir.
Obezite Otoimmün Durumlara Nasıl Katkı Sağlar?
Araştırmalar, obezitenin otoimmün durumların gelişiminde önemli bir katkı sağladığını bulmuştur. Obezite, vücudun koruyucu kendi kendine toleransının, bağışıklık sisteminin kendi ürettiği antijenleri tanıma yeteneğinin bozulmasına yol açar. Bu, otoimmün koşulların gelişmesine izin verir. Obezite ayrıca hastalığın ilerlemesine katkıda bulunan ve ilaç tedavisi gibi bazı tedavilerin etkinliğini azaltabilen proinflamatuar bir ortam yaratır.
Çalışmalar ayrıca adipokinlerin otoimmün durumların gelişiminde rol oynadığını bulmuştur. Adipokinler, yağ dokusu (vücut yağı) tarafından üretilen hücre sinyal molekülleridir. Bu moleküller, vücudun enerji ve metabolik durumunun yanı sıra iltihaplanma ve bağışıklık ile ilgilidir. Çoğu adipokin obezitede artar ve obezite ile ilişkili düşük dereceli inflamatuar duruma katkıda bulunur. Birçok otoimmün durum, devam eden inflamasyon ile karakterize edilir ve kronik obezite, otoimmün durumların ilerlemesini destekleyen bir ortam yaratır.
Obezite ve Enflamasyon
Araştırmalar, kilo alımı ile artan inflamasyon arasında bir ilişki olduğunu bulmuştur. Bunun tersi de doğrudur: Daha fazla iltihaplanma, daha fazla kilo alımına neden olabilir. Enflamasyon, vücudun yaralanma ve enfeksiyona verdiği tepkidir. Obezitenin iltihabı nasıl tetiklediği tam olarak açık değildir. Bir yaralanmadan farklı olarak, obezitenin neden olduğu iltihap çözülmez. Müdahale olmadan, kilo alımının neden olduğu iltihaplanma kronik hale gelebilir.
Obezite Hangi Hastalıklarla Bağlantılıdır?
Çalışmalar, obezitenin çeşitli otoimmün koşullar için daha yüksek bir riskle bağlantılı olduğunu göstermiştir.
Romatizmal eklem iltihabı
Romatoid artrit (RA), öncelikle eklemleri etkileyen otoimmün ve inflamatuar bir hastalıktır. En yaygın inflamatuar eklem hastalığıdır. RA, kadınlarda erkeklere göre 2,5 kat daha sık görülür ve genellikle 20 ila 50 yaşları arasında görülür. RA tedavi edilmezse, sakatlığa ve yaşam kalitesinin bozulmasına katkıda bulunan geri dönüşü olmayan eklem yıkımlarına neden olabilir.
Romatoid artrit ve obezite, kronik inflamasyon dahil olmak üzere birçok ortak faktöre sahiptir. Fazla yağ dokusu, bağışıklık sistemi hücrelerinin ve kan hücrelerinin büyümesini ve aktivitesini kontrol eden proteinler olan yüksek düzeyde sitokin salgılar. RA ayrıca artan pro-inflamatuar sitokin seviyeleri ve anti-inflamatuar sitokinlerde bir azalma ile karakterizedir. İnterlökinler ve tümör nekroz faktörü gibi proinflamatuar sitokinler, RA’da kıkırdak ve kemik yıkımına neden olmaktan sorumludur.
Çalışmalar, obezitenin RA oluşumu için daha yüksek bir risk ile ilişkili olduğunu göstermiştir. Bir çalışma, obezite öyküsünün, insidans tarihinde obeziteden daha fazla RA geliştirme olasılığı ile ilişkili olduğunu buldu . Bu, geçmişte obez olan ancak RA tanısı aldıklarında obez olmayan hastaların durumu geliştirme olasılığının daha yüksek olduğu anlamına gelir.
İki çalışma, obez bireylerin ACPA-negatif RA geliştirme riskinin arttığını buldu, ancak bir çalışmada bu artış sadece kadınlarda bulundu. Anti-sitrüline protein antikor-negatif RA (ACPA-negatif RA), sitrüline peptidlere ve proteinlere karşı yönlendirilen otoantikorların yokluğu ile tanımlanan bir RA türüdür.
Sedef Hastalığı ve Psoriatik Artrit
Sedef hastalığı, cilt hücrelerinin büyüme döngüsünü hızlandıran kronik bir otoimmün durumdur. Bu, ciltte, genellikle dirseklerde, dizlerde, kafa derisinde ve gövdede kırmızı, kabarık, pullu lekelere neden olur. Tüm yaş gruplarında ortaya çıkabilir, ancak genellikle 45-64 yaş arasındaki kişilerde görülür.
Psoriatik artrit (PsA), sedef hastalığı olan insanları etkileyebilen bir artrit şeklidir. Sedef hastalığı olan kişilerin yaklaşık %30’unda ayrıca psoriatik artrit vardır. Eklemleri ve bağların ve tendonların kemiğe bağlandığı bölgeleri etkiler.
Birkaç çalışma obezite, sedef hastalığı ve psoriatik artrit arasındaki ilişkiyi doğrulamıştır. Genel popülasyonla karşılaştırıldığında, sedef hastalığı olan kişilerde obezite olasılığı önemli ölçüde daha yüksektir . Araştırmacılar bu ilişkinin yönünden emin değiller. Bazıları obezitenin sedef hastalığı ve PsA gelişimine yatkınlık yaratan bir risk faktörü olduğuna inanıyor. Diğerleri, aşırı kilo ve obezitenin sedef hastalığı ve PsA’nın bir sonucu olduğunu öne sürüyor. Veriler, ilişkinin iki yönlü olduğunu gösteriyor.
Sedef hastalığı ve PsA’nın sosyal izolasyon, depresyon ve aşırı yeme gibi faktörler nedeniyle kilo alımını desteklediği düşünülmektedir. Ancak obezitenin de sedef hastalığı ve PsA için bağımsız bir risk faktörü olduğu düşünülmektedir. Bir çalışma, genç erişkinlikten daha yüksek BMI ve kilo alımının, genç ve yaşlı kadınlarda sedef hastalığı için güçlü bir risk faktörü olduğunu göstermektedir. Araştırmalar ayrıca obez bireylerde artan iki adipokinin sedef hastalığı ve psoriatik artritli hastalarda da bulunduğunu göstermiştir.
Daha fazla araştırma, tek başına veya tedavilerin bir kombinasyonu ile kilo kaybının, sedef hastalığı ve psoriatik artritin şiddetini azalttığını ve aynı zamanda her iki hastalıkla ilişkili kardiyovasküler riski azalttığını göstermiştir. Ek olarak, obezitenin sedef hastalığı ve psoriatik artrit tedavilerinin etkinliğini ve güvenliğini azalttığı gösterilmiştir. Bazı çalışmalar, metotreksat gibi bu durumlar için belirli ilaçların aşırı kilolu ve obez hastalarda daha yüksek toksisiteye sahip olduğunu göstermiştir.
Hashimoto Tiroiditi
Hashimoto tiroiditi veya Hashimoto hastalığı, düşük aktif tiroide (hipotiroidizm) neden olabilen otoimmün bir durumdur. Tiroid, metabolizmayı kontrol eden hormonları salgılar ve kontrol eder. Tiroid yeterince aktif olmadığında, kan dolaşımına yeterince hormon üretmez, bu da metabolizmanın yavaşlamasına ve kilo alımına neden olabilir.
Tiroid fonksiyonu ve obezite arasındaki ilişki karmaşıktır. Hipotiroidizm, ılımlı kilo alımı ile ilişkilendirilmiştir. Obez kişilerde yüksek serum tiroid uyarıcı hormon (TSH) bulunur, ancak bu her zaman kişinin tiroidinin az çalıştığı anlamına gelmez. Araştırmalar, obez olan kişilerin Hashimoto tiroiditi geliştirme olasılığının daha yüksek olabileceğini öne sürdü. İlişki net değil, ancak bir teori, obezitenin kronik düşük dereceli bir inflamasyon süreci olduğu için sitokinler ve diğer inflamatuar belirteçlerin artması ve tiroid hücrelerinin aktivitesini etkilemesidir.
Bir kohort çalışması, çocuklukta kilo alımının ve çocuklukta aşırı kilonun , özellikle kadınlarda, 60 ve 64 yaşları arasında Hashimoto tiroiditi riskinde hafif bir artışa yol açtığını buldu.
Multipl skleroz
Multipl skleroz (MS), beyindeki ve omurilikteki sinir liflerinin etrafındaki koruyucu bir kılıf olan miyelin hasarının neden olduğu otoimmün bir durumdur . MS, dünya çapında 2,3 milyondan fazla insanı etkiliyor. Genellikle 20 ile 50 yaşları arasında ortaya çıkar.
Araştırmalar, çocukluk ve geç ergenlik dönemindeki obezitenin, artan MS riski ile ilişkili olduğunu ileri sürdü. 200.000’den fazla Amerikalı kadından oluşan iki kohort, sırasıyla 18 ve 20 yaşlarında BMI’si 30’un üzerinde olan çalışma katılımcıları için MS geliştirme riskinin iki kat arttığını buldu. Başka bir çalışma, aşırı obez ergen kızlar arasında pediatrik risk ve klinik olarak izole sendrom riskinin arttığını buldu.
MS’de kadından erkeğe daha yüksek riskin kesin nedeni bilinmemektedir. Muhtemelen çocukluk çağı obezitesi ve östrojen arasındaki bir etkileşimden kaynaklanabilir. Bazı genler ayrıca hem obezite hem de MS ile ilişkilidir. Genetik olarak obez olmaya yatkınsanız, MS geliştirmeye de yatkın olabilirsiniz. Araştırmacılar, obezite ile MS ile en güçlü bağlantıya sahip olduğu tespit edilen HLA-DRB1*15 aleli arasında bir etkileşim gözlemlediler . HLA-DRB1*15 geni olmayan obez olmayan hastalarla karşılaştırıldığında, HLA-DRB1*15 geni olan obez olmayan hastalarda MS riski 3 kat ve obez hastalarda 7,9 kat daha yüksekti.
Obezite sadece MS geliştirme riskini artırmakla kalmaz, aynı zamanda semptomları daha da kötüleştirebilir ve artan inflamasyon nedeniyle hastalığın ilerlemesini hızlandırabilir. Obez kişilerde, yağ hücreleri tarafından üretilen ve iltihaplanmayı teşvik eden proteinler olan interlökin-6 ve leptin seviyeleri daha yüksektir. Obez olan kişilerde ayrıca bir anti-inflamatuar protein olan interlökin-13 seviyeleri daha düşüktü.
Obezite, MS tedavilerinin etkinliğini azaltabilir. 2019’da yapılan bir araştırma, tekrarlayan-düzelten MS’li çocuklarda, aşırı kilolu veya obez olanlarda birinci basamak tedavilerde daha fazla nüks ve ikinci basamak tedavi oranının daha yüksek olduğunu buldu.
Tip 1 Diyabet
İnsüline bağımlı diyabet olarak da bilinen Tip 1 diyabet, pankreasın çok az insülin ürettiği veya hiç insülin üretmediği bir diyabet şeklidir. Genellikle çocuklarda, gençlerde ve genç erişkinlerde teşhis edilir, ancak her yaşta gelişebilir.
Tip 2 diyabet için daha sık bir risk faktörü olarak kabul edilmesine rağmen, yakın zamanda yapılan bir araştırma , tip 1 diyabetli kişilerde obezitenin önceden düşünülenden daha yaygın olduğunu bulmuştur. Araştırmacılar, tip 1 diyabetli 4.060 kişiden alınan verileri inceledi ve %37’sinde obezite olduğunu buldu. Adipokinlerin metabolizma ve bağışıklıkla ilgili oldukları için tip 1 diyabet ve obezite arasındaki ilişkide rol oynadığı düşünülmektedir. Leptin ve adiponektin, insülin sekresyonunun ve glukoz depolanmasının teşviki dahil olmak üzere glukoz metabolizmasını düzenler. Çok fazla insülin kilo alımını teşvik eder ve bu adipokinler tip 1 diyabetli hastalarda yüksek seviyelerde bulunabilir. Başka bir adipokin olan resistin’in insülin direncini arttırdığı bilinmektedir ve tip 1 diyabetli hastalarda daha yüksek seviyelerde bulunur.
Lupus
Lupus, vücutta ağrı ve iltihaplanmaya neden olabilen kronik bir otoimmün hastalıktır. Ayrıca cilt, böbrekler, eklemler, beyin ve kalp gibi vücuttaki farklı sistemleri de etkileyebilir. Lupus, dünya çapında en az 5 milyon insanı etkiliyor. En çok doğurganlık çağındaki kadınlarda görülür.
İnsanlar lupustan bahsettiklerinde, genellikle sistemik lupus eritematozus’a (SLE) atıfta bulunurlar, ancak kutanöz lupus, ilaca bağlı lupus ve yenidoğan lupusu dahil olmak üzere başka lupus türleri de vardır. Ayrıca, SLE’li kişilerde sık görülen bir komplikasyon olan lupus nefriti adı verilen bir böbrek hastalığı türü de vardır.
Çalışmalar, ölçüm yöntemlerine bağlı olarak lupuslu hastalarda obezite prevalansının %28 ile %50 arasında değiştiğini göstermiştir. Ulusal Sağlık Enstitüsü (NIH) tarafından yürütülen bir araştırma, lupuslu kadınların genel popülasyondan daha düşük bir BMI’de obeziteden etkilenmesinin muhtemel olduğunu ileri sürdü. Bu, biraz kilo alan lupuslu kadınların fiziksel işlev, sakatlık ve istihdam üzerinde olumsuz etkiler yaşadığı anlamına gelir.
İrritabl Bağırsak Hastalığı
İrritabl bağırsak hastalığı, bağırsaklarda kronik iltihaplanmaya neden olan durumları ifade eder. İrritabl bağırsak sendromu , ülseratif kolit ve Crohn hastalığını içerir . Erkekleri ve kadınları eşit olarak etkiler ve her yaşta ortaya çıkabilir, ancak en sık 15 ila 25 yaş arasındaki kişilerde teşhis edilir.
Çalışmalar, irritabl bağırsak hastalığı olan yetişkinlerin yaklaşık %15 ila %40’ının obez olduğunu göstermiştir. Premorbid obezite, Crohn hastalığı geliştirme riski ile de ilişkilendirilmiştir. Çalışmalar, obezite 30 yaşından önce teşhis edildiğinde Crohn hastalığı insidansının en yüksek olduğunu göstermiştir.
Viseral yağ olarak bilinen vücudun merkezi çevresindeki aşırı kilo, irritabl bağırsak sendromu riskinin artmasıyla da ilişkilendirilmiştir. Bununla birlikte, bu ilişki sadece IBS-D’li (ishalli irritabl bağırsak sendromu) hastalarda görüldü ve IBS-C’li (kabızlıklı irritabl bağırsak sendromu) hastalarda görülmedi.
Kaynakça:
National Geographic
Yazar: Tuncay Bayraktar