Bütün o türden büyük "şeyler" gibi anayasa da hem sanıldığından daha önemlidir hem de öyle düşünüldüğü kadar önemli olmayan bir metindir.***
Dünyanın her yerinde tartışılır anayasalar ama bizdeki gibi bir anayasa fetişizmine gerek yoktur.
Oysa durum Türkiye için tam da budur: 1961'den bu yana tam bir anayasa tapınması içinde bulunuyoruz.
Her iktidar, hele büyük ve kitlesel olanları daha çok, kendi anayasasını getirmek istiyor, Türkiye'de. Özal yıllarını anımsayanlar o dönemin en ciddi zıtlaşmalarının, en hayal donduran önerilerinin anayasayla ilgili olduğunu da anımsayacaktır. Keza, Demirel yıllar yılı Türkiye'nin 1961 Anayasası'yla idare edilemeyeceğini söyledi. Bunlar demokratik niyetler anayasa konusundaki; bir de antidemokratik uygulamalar var: 12 Mart geldi bir anayasa tırpanı attı, 12 Eylül geldi, kendine göre bir anayasa yaptı. Son yıllarda da gene anayasayla yatıp anayasayla kalkıyoruz.
Bu durumun açıklayıcı bir gerekçesi var. Her şeyden önce dünyanın önemli ve ciddi toplumlarında bir sözleşme
olarak görülen anayasayı tarih
hazırlamıştır.
Ya da tersinden söyleyeyim: tarih hazırladığı için anayasalar sözleşme olmuştur. Çünkü sınıf çatışmalarını durdurmanın
bir aracı olarak tasarlanmıştır anayasalar.
Türkiye de anayasayı sözleşme olarak nitelendiriyor ama neyin sözleşmesi olduğunun farkında değil.
Nasıl olsun; Bizde anayasalar, hâkim otoritenin kendi iktidarını dayatmasının
aracıdır.
Bu da ordu ve bürokrasi
olagelmiştir.
O çok demokratik
olduğu söylenen 1961 Anayasası
da şu söylediğim niteliğe sahipti.
Fakat beterin beterini yaşamak Türkiye'de kader olduğundan 1982 Anayasası
ondan daha kötüdür. Demokratik açıdan bir faciaydı o metin. 1961'in "yarım" bıraktığı merkezi bürokratik otoriteyi
güçlendirmek için alabildiğine ileri gitmiştir.
Arkadan gelen iktidarlar da bu anlayışı değiştirmek, ters yüz etmek için demokratik kültürleri ölçüsünde yeni bir anayasa yapma derdine düşmüştür. Mesela Özal
yeni anayasa isterken haklı, Demirel
haksızdı. Demirel bu nedenle gitti 12 Mart
yönetimlerine destek verdi ve karşısına çıkan ilk seçimi palas pandıras kaybetti. Anayasa konusunda geri giden Türkiye en nihayet 12 Eylül anayasası kazasına uğradı.
***
Bütün bunlardan sonra bugün neden yapılamadı, yapılamıyor sorusunu açıklayacak çok önemli bir gerekçe olduğu kanısındayım; izah etmeye çalışayım.
Bugün Türkiye yeni bir anayasa arıyor, çünkü yeni toplumsallıklar ve sınıfsal pozisyonlar
üretiyor. Anadolu'da doğan ve gelişen burjuvazi
kendisine dayatılan merkezi bürokratik otoriteyi
reddediyor ve bunu yeni bir anayasayla somutlaştırmak istiyor.
Ama aynı anda Türkiye'de ortaya çıkmış farklı mikro iktidar odakları
ve yeni toplumsal talepler
de var: Kürt hareketi bunun en önemlilerinden biri. Yeni anayasa tamamen bu taleplerin ağır bastığı veya önce çıktığı noktada tıkandı. Yani bir yanıyla daha demokratik bir anayasa talep eden çevreler bir başka yanıyla yeni demokratik talepleri
göğüsleyemedi.
Belki haklı, belki haksız ama durum bu! İkincisi, Türkiye'deki siyasetin kutuplaşmacı ve içine kapalı
dili. Siyasetimiz ne yazık ki, haddinden fazla kendisiyle meşgul partiler ve ideolojilerle yüklü. AK Parti belli bir kesimin ve çevrenin sözcüsü ve temsilcisiyken CHP bir başkasının, BDP gene bir başkasının.
Bu, siyasetin temsil- ideoloji mekanizması
içinde anlaşılır bir tutumdur. Ne var ki, demokratik söylem
söz konusu olduğunda uzlaşmacılık
esastır.
Demokrasinin yapısı bunu gerektirir.
Oysa Türkiye tam o noktada tıkanıyor ve her parti kendi tabanıyla meşgul, diğerine uzak ve kapalı kalıyor. Herkes kendi söylemini içine dönük bir siyasal tutumun öznesi
haline getiriyor.
Anayasa siyasal kültür demektir!