Parkinson hastalığı
Parkinson hastalığı- Bu ilerleyici hastalığın semptomları, nedenleri ve tedavisi
Parkinson hastalığı hareketleri etkileyen ilerleyici bir sinir sistemi bozukluğudur. Kademe kademe gelişir, bazen yalnızca bir elde fark edilemeyecek kadar hafif bir titreme ile başlar. Titreme Parkinson hastalığının en bilinen semptomu olmasına rağmen, bu bozukluk yaygın olarak hareketlerde yavaşlama ve tutukluğa da neden olur.
Parkinson hastalığının erken dönemlerinde yüzünüzde ifade olmayabilir veya yürürken kollarınızı hareket ettirmeyebilirsiniz. Konuşmanız yumuşak veya kısık sesli olabilir. Hastalık ilerledikçe Parkinson semptomları zamanla kötüleşir. Parkinson hastalığı tedavi edilemese de ilaçlar semptomları belirgin şekilde azaltabilir. Bazı özel durumlarda doktorunuz, beynin belirli bölümlerini düzeltmesi ve semptomları azaltması için ameliyat önerebilir.
Belirtileri
Parkinson hastalığının semptomları ve belirtileri kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. Erken belirtiler çok hafif olabilir ve fark edilmeyebilir. Semptomlar çoğunlukla vücudun bir tarafında başlar ve semptomlar iki tarafı etkilemeye başladıktan sonra bile genellikle o tarafta daha kötü kalır. Parkinson'un bulgu ve semptomları şunları içerir:
- Titreme. Titreme ve tremor çoğunlukla bir uzuvda, yaygın olarak el veya parmaklarda başlar. Baş parmağınız ve işaret parmağınız arasında hap yuvarlar gibi bir hareket fark edebilirsiniz. Parkinson hastalığının bir karakteristik özelliği de elin dinlenme halindeyken titremesidir.
- Hareketlerde yavaşlama (bradikinezi). Zamanla Parkinson hastalığı hareket etme yetinizi bozabilir ve hareketleriniz yavaşlayabilir. Bu basit işlerin zaman almasına ve zorlaşmasına neden olabilir. Yürürken adımlarınız kısalabilir veya sandalyeden kalkmakta güçlük çekebilirsiniz. Ayrıca, yürümeye çalıştığınızda ayaklarınız yere yapışmış gibi hissedebilirsiniz ve hareket ettirmekte zorlanabilirsiniz.
- Kaslarda sertlik (rijidite). Kas sertliği vücudun herhangi bir yerinde oluşabilir. Bu sertlik hareketinizi sınırlandırabilir ve ağrıya neden olabilir.
- Duruş ve denge bozuklukları. Duruşunuzda öne eğilme olabilir veya Parkinson hastalığına bağlı olarak denge sorunları yaşayabilirsiniz.
- Otonom hareketlerin kaybı. Parkinson hastalığında gözleri kırpma, gülümseme veya yürürken kolların sallanması gibi bazı istemdışı hareketleri yapmamaya başlayabilirsiniz. Konuşurken mimikler kaybolabilir.
- Konuşmada değişim. Parkinson hastalığı nedeniyle konuşma sorunları yaşayabilirsiniz. Yumuşak, hızlı veya geveleyerek konuşmaya başlayabilirsiniz veya konuşmaya başlamadan önce duraksayabilirsiniz. Normal vurgulama yerine daha monoton konuşabilirsiniz.
- El yazısında değişim. El yazınız küçülebilir, zor okunabilir.
İlaçlar tipik olarak bu semptomları çoğunu belirgin şekilde azaltır. Bu ilaçlar, beyindeki belirli bir uyarı kimyasalı (nörotransmiter) olan dopamini arttırır veya dopamin yerine geçerler. Parkinsonlu hastalarda beyindeki dopamin miktarı düşüktür.
Ne zaman doktora gitmelisiniz
Parkinson hastalığı ile ilişkilendirilen semptomlardan herhangi birini yaşıyorsanız, hem teşhis için hem de semptomların olası diğer nedenlerini elemek için, doktorunuzu görün.
Nedenleri
Parkinson hastalığının nedeni bilinmemektedir ama aşağıdakiler dahil birkaç faktörün rol oynadığı düşünülmektedir:
- Genler. Araştırmacılar Parkinson hastalığına neden olabilen belirli genetik mutasyonları saptamıştır, ancak bunlar, Parkinsonlu bir çok aile ferdinin olduğu nadir durumlar dışında son derece nadirdir. Yine de belirli gen varyasyonlarının (polimorfizm) Parkinson hastalığı riskini arttırdığı düşünülmektedir, ama genetik işaretlerin her birinin taşıdığı risk nispeten düşüktür.
- Çevresel tetikleyiciler. Belirli toksinler veya çevresel faktörlere maruz kalmak geç gelişen Parkinson hastalığı riskini arttırır ancak bu risk nispeten düşüktür.
Kısacası Parkinson hastalığının neden olan faktörlerin belirlenmesi için daha çok çalışma yapılması gerekmektedir. Parkinson'lu hastaların beyinlerinden aşağıdakiler de dahil olmak üzere birçok değişim meydana gelir.
Lewy cisimcikleri. Beyin hücreleri içindeki belirli madde kümeleri Parkinson hastalığının mikroskobik işaretidir. Bunlara Lewy cisimcikleri olarak adlandırılır ve araştırmacılar bu Lewy cisimciklerinin Parkinson hastalığının nedenine dair önemli bir ipucu taşıdığını düşünmektedir.
Lewy cisimciklerinin içinde bulunan a-sinüklein. Lewy cisimciklerinin içinde birçok farklı madde bulunmasına rağmen bilim adamları, bunlar arasında en önemlisinin doğal ve yaygın bir protein olan a-sinüklein olduğunu düşünmektedir. Lewy cisimciklerinin içinde küme şeklinde bulunur ve hücreler bu kümeleri parçalayamaz. Bu konu, günümüzde Parkinson hastalığı araştırmacılarının odak noktasıdır.
Randevunuza Hazırlık
Muhtemelen önce aile doktorunuza veya bir genel pratisyene giderek başlayacaksınız. Ancak sinir sistemi bozukluklarında uzman bir doktora (nörolog) yönlendirilebilirsiniz.
Ne yapabilirsiniz.
- Yaşadığınız tüm semptomları yazın. İlgisiz gibi gözüken semptomları da dahil edin.
- Önemli kişisel bilgilerinizi yazın. Büyük stres veya yakın zamandaki hayat değişikliklerini de ekleyin.
- Kullandığınız tüm ilaçların bir listesini yapın. Vitamin ve takviyeleri de bu listeye ekleyin.
- Ailenizden birinin veya bir arkadaşınızın size eşlik etmesini isteyin. Bazen randevuda verilen bilgilerin tamamını hatırlamak zor olabilir. Size eşlik eden biri unuttuğunuz veya kaçırdığınız bir şeyi hatırlamanıza yardımcı olabilir.
- Doktorunuza sormak istediğiniz soruları yazın.
Doktorunuzla zamanız kısıtlıdır. Sormak istediğiniz soruların bir listesini yapmak bu zamanı en verimli şekilde değerlendirmenizi sağlar. Parkinson hastalığı ile ilgili olarak sormak isteyebileceğiniz temel sorular:
- Semptomlarının en olası nedeni nedir?
- Bu semptomların başka olası nedenleri var mı?
- Ne tür testler yaptırmam gerekecek? Bu testler herhangi bir ön hazırlık gerektiriyor mu?
- Parkinson hastalığı genellikle ne şekilde ilerler?
- İleride uzun dönemli bakıma ihtiyaç duyacak mıyım?
- Ne gibi tedaviler mevcut, benim için hangisini önerirsiniz?
- Tedaviden ne gibi yan etkiler beklemeliyim?
- Eğer tedavi işe yaramazsa veya bir süre sonra etki etmemeye başlarsa ilave tedavi seçenekleri var mı?
- Başka sağlık sorunlarım da var. Bunları birlikte nasıl idare edebilirim?
- Aktivitelerimde herhangi bir kısıtlama olacak mı?
- Yanımda götürebileceğim broşür veya benzer basılı materyaller var mı? Hangi internet sayfalarını ziyaret etmemi önerirsiniz?
Bu sorulara ek olarak anlamadığınız herhangi bir nokta olursa doktorunuza sormaktan çekinmeyin.
Doktorunuzdan ne beklemelisiniz Doktorunuz muhtemelen size bir takım sorular soracaktır. Bu sorular için hazırlıklı olursanız konuşmak istediğiniz diğer konulara daha fazla zaman kalmasını sağlayabilirsiniz. Doktorunuz şu soruları sorabilir:
- Semptomlarınız ne zaman başladı?
- Semptomları sürekli mi yaşıyorsunuz yoksa aralıklı olarak mı?
- Semptomlarınızı iyileştirdiğini hissettiğiniz bir şey var mı?
Tedavi ve ilaçlar
Parkinson hastalığı tedavi edilemez ancak ilaçlar, semptomların kontrol altına alınması için son derece etkilidir. Bazı ileri vakalarda ameliyat da bir seçenek olabilir. Doktorunuz ayrıca, başta düzenli aerobik egzersiz olmak üzere belirli hayat tarzı değişiklikleri yapmanızı isteyebilir. Bazı durumlarda denge ve esnemeye odaklanan fiziksel terapi de önemli olabilir.
İlaçlar
İlaçlar beyninizdeki dopamin seviyesini arttırarak yürüme, hareket etme ve titreme ile ilgili sorunların kontrol edilmesine yardımcı olabilir. Ancak dopamin doğrudan verilemez çünkü beyne giremez.
Parkinson tedavisi başladıktan sonra semptomlarınızda belirgin iyileşme yaşayabilirsiniz. Ancak zamanla ilaçların etkisi azalır veya daha tutarsız hale gelebilir; yine de semptomların kontrol atında tutulması mümkündür. Doktorunuz aşağıdaki ilaçları kullanmanızı isteyebilir:
- Karbidopa-levodopa. En etkili Parkinson ilacı olan levodopa, beyinde dopamine dönüştürülen doğal bir kimyasaldır. Karbidopa, levodopanın dopamine erken dönüşmesini engelleyerek bulantıyı engeller ve bu nedenle levodopa ile kombine edilir. Avrupa'da levodopa, benzer bir madde olan benserazid ile birleştirilir. Yan etkileri bulantı ve ayakta dururken tansiyon düşmesini içerir (baylmaya neden olabilir). Yıllar içinde hastalık ilerledikçe levodopanın etkisi istikrarsızlaşabilir ve azalabilir. Ayrıca yüksek dozlarda levodopa kullanımı sonrası istemsiz hareketler (diskinezi) olabilir. Bu etkileri kontrol altına almak için doktorunuz dozu düşürebilir veya ilacı aldığınız zamanları ayarlayabilir.
- Dopamin agonistleri. Levodopadan farklı olarak dopamin agonistleri dopamine dönüşmez. Bunun yerine, dopaminin beyindeki etkisini taklit ederler. Semptomların tedavisinde levodopa kadar etkili değillerdir. Ancak, daha uzun süre etkilidirler ve levodopanın açık-kapalı ("on-off") etkisini yumuşatmak için birlikte kullanılabilirler. Dopamin agonistleri pramipexole ve ropinirol'ü içerir. Hızlı bir rahatlama için kısa süre etkili enjekte edilebilen bir dopamin agonisti, apomorfin kullanılır. Dopamin agonistlerinin yan etkileri karbidopa-levodopaya benzerdir, ama ek olarak halüsinasyon, terleme, uyku hali veya cinsel dürtüde aşırı artış, kumar ve yemek gibi kompulsif hareketlere neden olabilir. Bu ilaçları kullanırken karakteriniz dışında davranmaya başlarsanız doktorunuzla konuşun.
- MAO B inhibitörleri. Bu ilaçlar selejilin ve rasajilini içerir. Monoamin oksidaz B (MAO B) adı verilen bir beyin enzimini engelleyerek beynin dopamini parçalamasını engeller. Bu enzim beyindeki dopamini metabolize eder. Yan etkiler yaygın değildir ama nadiren bulantı veya baş ağrısı olabilir. Bu ilaçlar, karbidopa-levodopaya ilaveten kullanıldıkları takdirde halüsinasyon riskini arttırabilir. Olası tehlikeli reaksiyonlar nedeniyle bu ilaçlar çoğu antidepresan ve belirli narkotiklerle beraber kullanılamaz. MAO B inhibitörlerine ek olarak herhangi bir ilaç almadan önce doktorunuza danışın.
- Katekol O-metiltransferaz (COMT) inhibitörleri. Entakapon bu gruptaki temel ilaçtır. Bu ilaç levodopayı parçalayan enzimi bloke ederek levodopa terapisinin etkisini biraz uzatır. Yan etkileri ağırlıklı olarak levodopanın etkisinin artmasına bağlıdır ve istemsiz hareket (diskinezi) riskinde artış içerir. Bir diğer COMT inhibitörü olan tolkapon, ciddi karaciğer hasarı ve karaciğer yetersizliği riskinden dolayı nadiren reçete edilir.
- Antikolinerjikler. Bu ilaçlar, Parkinson ile ilişkili titremeyi kontrol etmek için yıllarca kullanılmıştır. Benstropin ve trihexyphenidyl gibi birçok antikolinerjik mevcuttur. Ancak, bu ilaçların hafif faydalarına karşı ağır yan etkileri olabilir. Yan etkileri hafıza sorunları, konfüzyon, halüsinasyon, kabızlık, ağız kuruluğu ve idrar sorunlarını içerir.
- Amantadin. Doktorlar, erken evre Parkinson hastalığının hafif semptomlarını kısa süreli rahatlatması için amantadini tek başına reçete edebilir. Daha ileri seviye Parkinson hastalığında ise karbidopa-levodopa terapisine ilaveten kullanılabilir ve karbidopa-levodopanın neden olduğu istemsiz hareketlerin (diskinezi) kontrol edilmesine yardımcı olur. Yan etkileri ciltte mor lekelenmeler, bileklerde şişlik veya halüsinasyonları içerebilir.
Cerrahi operasyonlar
Derin Beyin Uyarımı (DBU). Derin beyin uyarımında cerrah beynin belirli bir bölgesine elektrotlar yerleştirir. Bu elektrotlar göğsünüze yerleştirilen bir jeneratöre bağlıdır. Jeneratör beyne elektrik sinyalleri gönderir ve Parkinson hastalığına bağlı birçok semptomun iyileşmesini sağlayabilir. Doktor tedavinin gerektirdiği şekilde cihazı ayarlayabilir. Ameliyat enfeksiyon, felç ve beyin kanaması gibi riskler içerir.
Derin beyin uyarımı, ilerlemiş Parkinson hastalığında ve Parkinson ilaçlarıyla istenilen sonuç alınamadığında tercih edilen bir tedavidir. DBU ilaç dalgalanmalarını dengelenmesine yardımcı olabilir, istemsiz hareketleri (diskinezi) azaltabilir veya yok edebilir, titremiyi azaltabilir, rijiditeyi azaltabilir ve hareket yavaşlamasını iyileştirebilir. DBS, levodopanın istikrarsız ve iniş çıkışlı etkisini kontrol etmekte veya ilaçlar ayarlanmasına rağmen kontrol edilemeyen diskeniziyi kontrol altında tutmakta çok etkilidir. Ancak levodopa terapisi ile tedavi edilemeyen sorunlara yardımcı olmaz. Buna tek istisna titremedir; levodopa ile kontrol edilemeyen titremenin DBU ile kontrol edilebilme ihtimali vardır.
Yaşam tarzı ve evde bakım
Eğer Parkinson teşhisi konulduysa, en az yan etkiyle semptomları en iyi şekilde rahatlatacak bir tedavi planı için doktorunuzla birlikte çalışmanız gerekecektir. Belirli yaşam tarzı değişiklikleri de Parkinson hastalığı ile yaşamanızı kolaylaştırabilir.
Sağlıklı beslenme
Bol meyve, sebze ve tam tahıl içeren besin değerleri açısından dengeli bir diyet takip edin. Lif açısından zengin gıdalar yemek ve yeterli sıvı tüketmek, Parkinson hastalığına bağlı kabızlığı önlemeye yardımcı olabilir. Dengeli bir diyet ayrıca, Parkinsonlu hastalar için yarararları olan omega-3 yağ asitleri gibi besleyicileri almanızı sağlar.
Lif takviyesi alıyorsanız, azar azar başlamaya ve her gün bol sıvı tüketmeye dikkat edin. Aksi takdirde kabızlık kötüleşebilir. Eğer liflerin semptomlarınıza iyi geldiğini fark ederseniz, en iyi sonuç için düzenli olarak kullanın.
Dikkatli yürüyüş
Parkinson hastalığı denge sorunlarına neden olabilir ve normal yürüyüşü zorlaştırabilir. Aşağıdaki tavsiyeler yardımcı olabilir:
- Çok hızlı hareket etmemeye çalışın
- Yürürken önce topuğunuzu yere basmayı hedefleyin
- Ayaklarınızı sürüyerek yürüdüğünüzü fark ederseniz, durun ve vücudunuzun duruşunu kontrol edin. Dik duruş en iyisidir.
- Yürürken yere değil karşıya doğru bakın.
Düşmeyi önlemek
Hastalığın daha geç evrelerinde, düşmek kolaydır. Hafif bir itme veya tümsek dengenizi bozmak için yeterli olabilir. Aşağıdaki öneriler yardımcı olabilir:
- Ayaklarınız sabit duruken gövdenizi döndürmeyin, bunun yerine U-dönüşü yapın.
- Eğilmeyin ya da ileri doğru uzanmayın. Ağırlık merkezininiz ayaklarınızın üstünde kalmasına dikkat edin.
- Yürürken bir şeyler taşımayın
- Geri geri yürümekten kaçının.
Günlük yaşam
Giyinmek, yemek, banyo ve yazı yazmak gibi günlük aktiviteler bazı Parkinsonlu kişiler için zor olabilir. Bir rehabilitasyon terapisti günlük hayatı kolaylaştıracak bazı teknikler gösterebilir.
Korunma
Parkinson'un nedeni bilinmediği için hastalıktan korunmanın kesin yolu da bilinmemektedir. Ancak bazı araştırmalar kahve, çay ve kolada bulunan kafeinin Parkinson hastalığı riskini azaltabildiğini göstermiştir. Yeşil çay da Parkinson riskini azaltabilir.