İstiare nedir?
İstiare sanatına iğretileme de denilmektedir. Sözlük anlamı olarak istiare "ödünç alma" demektir. Bir varlığı ya da kavramı anlatmak amacıyla, ona benzetilen başka bir varlığın ya da kavramın adını geçici bir süre için kullanmaktır.
Yani sadece benzeyenle ya da sadece benzetilenle yapılan teşbih
(yani benzetmeye) istiare
olarak adlandırılır.
Şimdilik goncasın, güzelsin, şensin
Geçer devran, kalmaz eser güzelliğinden.
Bu mısralarda sevgili, goncaya benzetilmiş, ancak sevgili söylenmeyerek istiare yapılmıştır.
İstiare, benzetme unsurlarından benzeyen veya kendisine benzetilenin söylenip söylenmemesine göre ikiye ayrılır. Bu istiare türleri açık istiare ve kapalı istiare olarak adlandırılır.
Açık istiare benzetme unsurlarından sadece kendisine benzetilenin söylendiği, benzeyenin söylenmediği istiaredir.
Örneğin, "Şakaklarıma kar mı yağdı ne var" dizesinde açık istiare vardır. Çünkü şakaklardaki beyazlık kara benzetilmiş ama saçlar yani benzeyen kullanılmamıştır.
"Bir hilal uğruna ya Rab ne güneşler batıyor." (Mehmet Akif'in bu dizesinde Çanakkale'de şehit düşen "Mehmetçik", "güneş" olarak karşılanmıştır. Sadece benzetilenin kullanıldığı için bu dizede açık istiare vardır.)
Kapalı istiare ise benzetme ögelerinden sadece benzeyenin söylendiği, kendisine benzetilenin söylenmediği benzetmelerdir.
Yüreğim kanat çırpıyor maziye doğru
Gâh gülümsüyorum gâh ağlıyorum
Bu şiirde yürek kuşa benzetilmiştir ancak kuş sözcüğü kullanılmamıştır. Yani benzeyen vardır ama benzetilen yoktur. O halde burada kapalı istiare vardır.
Özetlemek gerekirse, bir istiarede kendisine benzetilen (yani benzetmede nitelik bakımından üstün olan) söylenmişse, başka bir deyişle benzetme "açıkça" görülüyorsa o istiare açık istiaredir. Bir istiarede kendisine benzetilen (yani benzetmede nitelik bakımından üstün olan) söylenmemişse, yani benzetme açıkça belli değilse" o istiare kapalı istiaredir.