Savaşın Kilitlenmesi
Yeni Stratejiler ve Çanakkale Seferi
Savaşın uzun süreli ve yıpratıcı nitelik kazandığını gören Alman genel kurmayı, 1914 sonlarında Doğu Cephesine ağırlık veren bir stratejiye yöneldi. İngilizlerin Baltık kıyılarına ya da Balkanlara çıkarma yaparak İttifak Devletlerinin başka bir cepheden zorlama önerisini benimseyen Fransızlar, Alman siperlerine yönelik saldırı sürdürme stratejisini kabul ettiler. Bu arada Rusya İngiltereye baş vurarak Kafkas Cephesinin yükünü hafifletmek amacıyla Osmanlı Devletine karşı yeni bir Cephe açılmasını istedi. İngiliz yönetimi içindeki sert tartışmalardan sonra, deniz kuvvetlerinin Gelibolu Yarımadasına çıkarma yapması kararlaştırıldı.
Bir İngiliz filosunun, kara birliklerinin gelmesini beklemeden 19 Şubatta başlattığı saldırının ilk ayında, Çanakkale boğazındaki dış savunma hatlarını yıkmanın ötesinde bir başarı elde edilemedi. 18 Marttaki Boğazı geçme girişiminde iki İngiliz ve bir Fransız savaş gemisi battı. Mısırdan gelen birliklerin 25 Nisanda kıyıya yaptığı çıkarma, Liman von Sanders ve Mustafa Kemal Komutasındaki Osmanlı kuvvetlerinin kararlı direnişiyle karşılaştı. Avusturya ve Yeni Zelanda askerlerinin Arıburnunda bir köprü başı tutmasından sonra, karaya iki gün içinde 20000 kişilik bir kuvvet çıkarıldı. Beş noktada çıkarma harekatına geçen İngilizler, bunların yalnız üçüde karaya ayak basabildiler. Yeterli destek alamadıklarından, bu noktalardaki birlikler yerlerine çakıldı. Bu sırada hareketın çıkmaza girmesi Londrada bir hükümet bunalımına yol açtı. Liberal hükümet yerini bir koalisyon hükümetine bıraktı.
İngiliz genelkurmayı Osmanlı kuvvetlerinin kuzey-güney ikmal hattını kesmek amacıyla Sarıbayır Tepelerini ele geçirmeye yönelik yeni bir plan hazırladı. 6-7 Ağustos gecesi Arıburnundaki köprü başı güçlendirilirken, Anafarta Limanına da yeni birlikler çıkarıldı. Bunu izleyen saldırılarında sonuçsuz kalması üzerine harekattan vaz-geçildi. Aralık 1915 Ocak 1916 arasında bütün itilaf birlikleri geri çekildi. Büyük umutlarla girişilen bu harekat İtilaf Devletlerine 214000 kayba mal oldu.
1915te Batı Cephesi
Fransız ve İngiliz kuvvetleri şubat ve mart aylarında Alman siperlerine karşı giriştikleri saldırılarda ağır kayıplara karşılık yalnızca birkaç yüz metrelik ilerleme sağlayabildiler. Genellikle savunmada kalan Almanlar, İtilaf kuvvetlerinin Ypresteki ileri mevzilerine karşı bir saldırı başlattılar. Bu cephede ilk kez kullanılan zehirli gaz İtilaf askerleri arasında büyük panik yarattı. Daha önce Polonyada ters hava koşullarında kötü sonuç verdiği için zehirli gaz bombası üretiminden vazgeçilmiş olması, Almanların bu silahtan yararlanma şansını kısıtladı. Bir ay süren çarpışmalar sonunda cephe hattı pek az değişikliğe uğradı.
İtilaf kuvvetlerinin eylül sonunda Lens çevresinde üç cepheden büyük kuvvetler ve makineli tüfeklerle giriştiği ortak saldırı, başlangıçta elde edilen başarılara karşın, ikmal desteğinin gecikilmesi nedeniyle kayıplarla noktalandı. Aralıkta ingiliz başkomutanlığına Sir Douglas Haig getirildi.
1915te Doğu Cephesi
Silezyaya yönelik bir harekat öncesinde kanatları pekiştirmeyi amaçlayan Ruslar 1915 başlarında Doğu Prusyanın güney sınırına saldırı hazırlıkların yoğunlaştırdılar. Ama Alman komutanı Ludendorff daha erken davranarak dört Rus tümenini kuşattı ve bu tasarıyı önledi. Galiçyadaki çarpışmalar ise Rusyanın lehine gelişmeye başladı. Bunun üzerine İttifak Devletleri Rusyanın Dunajec Irmağı yöresindeki cephe merkezini dağıtmaya yönelik bir saldırıya geçmeye karar verdiler. 2 Mayısta başlayan saldırıyla bozguna uğrayan Rus kuvvetleri sürekli gerilemek zorunda kaldı. Böylece Rus Cephesi ikiye bölünmüş oldu. Bu gelişmeyi beklemedikleri için gerekli hazırlıklardan yoksun olan İttifak komutanları kesin darbe indirme şansını yitirdiler.
Avusturalyayı yeni saldırılardan korumak isteyen Alman genelkurmay başkanı Falkenhayn, saldırının yönünü kuzeye çevirerek Doğu Prusyadan ilerleyecek Alman birlikleriye Rus ordularını sıkıştırma yoluna gitti. Ama Ruslar Narew Irmağı kıyısında saldırıyı durdurarak ana kuvvetlerini doğuya çekmeyi başardılar. Bunun üzerine, Ludendorfun öteden beri savunduğu Kaunas (Kovno)- Daugavpils( Dvinsk)- Vilnius(wilno) üçgeni üzerinde geniiş bir kuşatma harekatına girişmee planı uyguladıysa da, geç başlayan bu harekat güçlü Rus direnişi karşısında sonuç vermedi. Böylece 1915 sonbaharında Doğu Cephesi'nde de, Baltık Denizi kıyısındaki Riganın batısında güneye doğru inerek Romanya sınırındaki Czernowitze ( Çernovitsi) kadar uzanan sabit bir savaş hattı oluştu.
1914-1916da Kafkasya ve İran
Rus ve Osmanlı ordularının karşı karşıya geldiği Kafkasya Cephesinin odak noktaları Doğu Anadolu ve Azerbaycandı. Bakü petrol yataklarını ele geçirmeyi ve Orta Asya ile Afganistana girerek Hindistanı baskı altına almayı amaçlayan Osmanlı Devletinin önündeki en önemli engeller, ulaşım güçlüğü ve yöredeki Ermenilerin düşmanlığıydı.
Kasım 1914te Ruslar Sarıkamış üzerinden Erzuruma yürümeye başlayınca,Enver Paşa komutasındaki Osmanlı 3. Ordusu da Kars ve Ardahanı hedef alan üç yönlü bir saldırıya girişti. Savaşın yanında soğuk ve yorgunluk nedeniyle de 50 bin kişiye yakın kayıp veren Osmanlı kuvvetleri Ocak 1915te Sarıkamış ve Ardahandaki çarpışmalarda tam bir yenilgiye uğradı. Bu arada Azerbaycanın tarafsız bölgesine giren ve Tebrizi alan Osmanlı birlikleri de Rusların karşı harekatına direnemeyerek martta geri çekildi.
Rus ordauları Ocak 1916da Doğu Anadoluda geniş çaplı bir saldırı başlattı. Erzurum, Trabzon ve Erzincen düştükten sonra Ruslar Van Gölünün doğusuna kadar ilerlediler. Ağustos 1916da Muş Bitlisi geri alan Osmanlı ordusunun giriştiği karşı saldırı Oğnutta (Gönük) durduruldu. Bunu izleyen çarpışmalar cephedeki durumu pek etkilemedi.
Tarafsız kalmasına karşın tarafların mücadelesine sahne olmaktan kurtulamayan İran, kuzeybatıda Osmanlı ve Rus ordularının işgaline uğradı. Alman ve İngiliz ajanlarının güneydeki kışkırtmaları yerel ayaklanmalara yol açtı.
1914- Nisan 1916 Arasında Irak
1914te İrandaki petrol kuyularını korumak için Basrayı işgal eden İngilizler, Hindistana yönelebilecek bir saldırıyı önleme ve Osmanlı yönetimindeki Arapları yanlarına çekme düşüncesiyle, İran içlerine ilerlemeye başladılar. Eylül 1915te Kutül-Amareye girerek Basradaki üssünden 800 km kadar uzaklaşan İngiliz birliği Bağdata yöneldi. Ama sonuçsuz bir çarpışmanın ardından çekildiği Kutül-Amarede Osmanlı birliklerince kuşatıldı ve 29 Nisan 1916da teslim olmak zorunda kaldı.
1915 Temmuz 1917 Arasında Mısır Cephesi
Osmanlıların etkisiyle Kasım 1915te Mısrdaki İngiliz kuvvetlerine saldırılar düzenlemeye başlayan Libyadaki Senusiler, birkaç ay süren çarpışmaların ardından püskürtüldü. İngiliz kuvvetlerinin bir yıl sonra Siva Vahasını işgal ederek Senusileri etkisiz hale getirdi. Bu arada Osmanlı ordusunun 1915 ve 1916daki iki kez ele geçirme girişiminde bulunduğu Süveyş Kanalını, Sina Çölü üzerinden gelebilecek tehditlere karşı koruma sorunu öne çıkmıştı. İngiliz casusu Lawrenceın çabalarıyla Hicazda başlayan ayaklanmanın (bak: Hicaz Ayaklanması) Filistin ve Suriyeye kadar yayılması bu tehlikeyi ortadan kaldırdığı gibi, Osmanlılar için büyük önem taşıyan Hicaz demir yolunu da tehdit edecek bir düzeye çıktı. Bu durumdan yararlanmak isteyen İngiliz komutanı Archibald Murray, Aralık 1916da geniş çaplı bir harekat başlatarak Sina Çölündeki bazı Osmanlı ileri kolordularını ele geçirdi. Mart 1917de Gazzenin düşmek üzere olduğu bir sırada Murray, savaşın gidişinden çekinerek geri çekilme yoluna gitti. Ertesi ay bu yanlışı düzeltmek için yaniden saldırıya geçtiyse de, ağır kayıplar vererek püskürtüldü.
1915-16da İtalyan Cephesi
İtilaf Devletleri, Avusturya-Macaristan ve Sırbistanın bazı topraklarında gözü olan İtalya ile 26 Nisan 1915te bir antlaşma imzalayarak bu ülkenin Avusturyada savaş açmasını sağladılar. Avusturyanın öteki cephelerden fazla güç kaydıramayacağını düşünen İtalyan komutanı Luigi Cadorna, cephe gerisini ve sol kanadını kuzeyden gelebilecek bir saldırıya açık bırakarak Isonzo vadisi üzerinden doğuya yönelik bir harekat başlattı. Irmağın taşması sonucu ilerleyemeyince, bir siper savaşına tutuşmak zorunda kaldı. Bunu Avusturya siperini geçmeye yönelik Isonzo Çarpışmaları izledi. Ama 1915te girişilen dört saldırı da büyük kayıplara karşınsonuç vermedi. Mart 1916daki başarısız saldırının ardından Avusturya birliklerinin kuzeyden Asiago bölgesine girmesiyle İtalyan Cephesinin yönü değişti. Haziran ortalarında karşı saldırıya geçen İtalyanlar işgal edilen topraklarının ancak üçte birini geri alabildiler. Doğu Cephesinde Gorizianın (Görz) alınmasından sonraki saldırlar boşa çıktı. Avusturyanın iki katını bulan İtalyan kayıpları 1916 sonunda 500 000 kişiye ulaşmıştı.
1915-17da Sırbistan Cephesi
Öteden beri Sırbistanın hesabını görmek isteyen İttifak Devletleri Osmanlı Devletleriyle Balkanlar üzerinden güvenli bir demiryolu kurma konusu da gündeme gelince 1915 yazında güney cephesine ağırlık vermeye başladılar. 6 Eylülde Bulgaristanla bir İttifak antlaşması imzaladıktan bir ay sonra, Avusturya ve Alman kuvvetleri Tunayı geçerek Sırbistana girdi. Bulgaristan'da doğudan Makedonya üzerinden saldırıya geçti. Bunun üzerine Yunanistanın Selanik limanına çıkarma yapan İttifak kuvvetleri kuzeye doğru ilerledi. Ama Bulgarlar önlerini keserek onları Yunanistan sınırına püskürttüler. Bu arada kuşatmadan kurtulmak isteyen Sırp ordusu da çetin kış koşullarında geri çekilerek Kofu Adasına sığındı.
1916 sonbaharında Selanike yeni İttifak birlikleri çıkarılmasına karşın, ilerlemelerini sürdüren Bulgarlar Sırbistanla Yunanistanın bazı bölgelerini işgal ettiler. Bu cephede 500 000 kişiye ulaşan İttifak ordusu hiçbir ilerleme sağlayamadan yerine çakılıp kaldı.
1.Bölüm
2.Bölümün Sonu
3.Bölüm
4.Bölüm