Mandela etkisi, birçok farklı insan aynı şeyi yanlış hatırladığında ortaya çıkan bir tür yanlış hafızadır. Güney Afrikalı insan hakları aktivisti ve nihayetinde başkan olan Nelson Mandela’nın 1980’lerde hapishanede öldüğüne dair yaygın bir yanlış hatırlamaya atıfta bulunuyor aslında. Peki geniş kapsamı ile Mandela etkisi ne demek, sebebi nedir, nasıl olur, örnekleri nelerdir, işte detayları öğrenmek için yazımızı okumaya devam edin.
Anılar her zaman olayların kesin kayıtları değildir. Zamanla değişebilirler ve bir kişinin farklı bağlamlarda farklı anıları olabilir. Hafıza aynı zamanda yüksek oranda telkin edilebilir, yani diğer insanların fikirleri ve hatıraları bir kişinin hatırladıklarını etkileyebilir.
Bu nedenle yaygın yanlış bilgiler, bireysel anıları gizlice etkileyerek komplo teorilerine ve zararlı yanlış inançlara yol açabilir. Nelson Mandela’nın ölümüyle ilgili yanlış inançlar, Mandela etkisinin sadece bir örneğidir.
Bazı örnekler ve olası nedenler de dahil olmak üzere Mandela etkisi hakkında daha fazla bilgi edinmek ve ne demek, sebebi nedir, nasıl olur öğrenmek için okumaya devam edin.
Mandela Etkisi Ne Demek
Mandela etkisi, bir grup insanın tarihi bir olayı veya kişiyi yanlış hatırlamasıdır.
Yazar ve araştırmacı Fiona Broome terimi, on yıldan uzun bir süre önce, 1980’lerde hapishanede öldüğü düşünülen eski Güney Afrika Devlet Başkanı Nelson Mandela’ya ilişkin anılarını detaylandıran bir web sitesi oluşturduğunda ortaya attı.
Nelson Mandela 1980’lerde hapishanede ölmedi. 27 yıl hapis yattıktan sonra Mandela, 1994-1999 yılları arasında Güney Afrika’nın başkanı oldu. 2013 yılında öldü.
Buna rağmen Broome, Mandela’nın 1980’lerde öldüğünün düşünülmesinin yanlış anılardan kaynaklandığını düşünüyor.
Mandela Etkisi Sebebi
Hafızamız her zaman biçimlendirilebilir. Diğer insanlardan gelen girdiler anıları değiştirebilir, insanların olayları yanlış hatırlamalarına veya hiç olmamış olayları hatırlamalarına neden olabilir. Mandela etkisinin bazı olası nedenleri şunlardır:
Yanlış anılar
Yanlış hatıralar, bir olayın gerçek olmayan veya çarpıtılmış hayalleridir. Bazı sahte anılar, söz konusu gerçek olaya çok benzeyen gerçek unsurları içerir. Ancak, diğer detayları tamamen yanlış ya da uydurmadır.
Hafıza bir çok sebepten dolayı etki altında kalabilir. Bu, başka bir kişiden gelen bilgilerin, bir kişinin farklı bir şeye inanma arzusunun veya çevrimiçi olarak yanlış bilgilerin hafızayı etkileyebileceği anlamına gelir.
İnsanlar çok çeşitli yanlış şeylere inanabilirler. Örneğin, bilim adamları gerçekleştirdikleri bir deneyde bir kişinin işlemediği bir suça inanmasını sağladılar. Bir çalışmada insanlar, sahte hatıraları gerçek hatıralardan ayırt edemediler.
Araştırmacılar, Deese-Roediger-McDermott (DRM) görev paradigması olarak adlandırılan, sahte anıları uyarmanın basit bir yöntemini bile keşfettiler. DRM görev paradigması sırasında, katılımcılar aşağıdakiler gibi ilgili kelimelerin bir listesini okurlar:
- zebra
- maymun
- balina
- yılan
- fil
Listeyi okuduktan sonra, araştırmacılar katılımcılara listede olmayan ilgili bir kelime olan “cezbedici kelimeyi” hatırlayıp hatırlamadıklarını soracaktır.
Genellikle, katılımcılar cazibe kelimesini tanıyacak ve listede hiç olmamasına rağmen onu okuduklarını düşüneceklerdir.
Konfabulasyon
Konfabulasyonlar, bir kişinin genellikle hafızasındaki boşlukları telafi etmek için kendiliğinden oluşturduğu sahte anılara denir.
Örneğin, Nelson Mandela’ya ne olduğunu hatırlamayan bir kişi, uzun zaman önce öldüğü sonucuna varabilir ve ardından bu “gerçeği” hatırladığını iddia edebilir. Kişi yalan söylemiyor. Sahte belleğe gerçekten inanırlar.
Konfabulasyon, Alzheimer hastalığı ve diğer demans türleri gibi hafızayı etkileyen nörolojik durumların yaygın bir semptomudur. Demanslı bir kişi konfabulasyon yaptığında yalan söylemez veya aldatmaya çalışmaz. Belirli bir anıyı veya olayı doğru bir şekilde hatırlamak için gerekli bilgiye veya farkındalığa sahip değillerdir.
Anımsatma
Psikolojide, anımsatma, bir uyarana maruz kalmanın, bir kişinin sonraki bir uyarana tepkisini doğrudan etkilediği bir fenomeni tanımlar. Örneğin, bir kişi “çim” kelimesini okur veya duyarsa, “ağaç” veya “çim biçme makinesi” gibi ilgili başka bir kelimeyi alakasız bir kelimeden daha hızlı tanır.
Hazırlama, belirli bir yanıtı tetiklemek için düşündürücü teknikler kullanır. Örneğin, “Raftan kırmızı topu aldınız mı?” “Raftan bir şey aldınız mı?” ifadesinden çok daha anlamlıdır.
Bunun nedeni, ikinci ifadenin genel, açık uçlu bir soru içermesi, ilk ifadenin ise belirli bir nesneyi tutma eylemini tanımlamasıdır: “kırmızı top”. Bu nedenle, ilk ifadenin bellek üzerinde ikinciden daha güçlü bir etkisi vardır.
Alternatif gerçeklikler veya paralel evrenler
Broome, Mandela etkisini, bu gerçeklikte hiç yaşanmamış bir olayın net bir anısı olarak tanımlar. Onun açıklaması, Mandela etkisinin gerçekliğimiz diğer alternatif gerçeklikler veya paralel evrenlerle etkileşime girdiğinde ortaya çıktığını öne süren birkaç popüler teoriyle bağlantılıdır. Bu açıklamalar fizikteki gerçek teorilere dayanmakla birlikte, bilimsel destekten yoksundurlar.
Örneğin, bazı insanlar Mandela etkisinin çoklu evrenler için kanıt sağladığını iddia ediyor. Sicim teorisi gibi teorilerden yararlanan bazı fizikçiler, sonsuz olası evrenler olduğunu iddia ediyorlar.
Bilim adamları, Mandela etkisinin birden fazla evren için kanıt sağladığı iddiasını test etmediler. Hafıza araştırmalarından elde edilen kanıtlar, diğer yanlış hafıza teorilerinin fenomeni daha iyi açıklayabileceğini gösteriyor.
Matematiksel modelleme, sicim teorisini ve çoklu evren kavramını desteklerken, her ikisi de tartışmalıdır.
İnternet Etkisi
Mandela etkisi kavramı, bloglarda popüler destek kazanmaya devam ediyor. Bu bloglardan bazıları Mandela etkisinin çoklu evrenlerin kanıtı olduğunu savunuyor. Diğerleri, yanlış iddiaları desteklemek ve komploları yaymak için Mandela etkisini kullanıyor.
İnternet, yanlış anıları ve inançları yaymak için güçlü bir araçtır. Anıların temel ilkelerinden yola çıkan bazı web siteleri, aşağıdaki gibi taktikler kullanarak insanları asla olmamış şeylere inanmaya ikna edebilir:
- anımsattırmaya çalışma
- yanlış bilgi ile doğru bilgiyi birleştirmek
- yanlış bir iddiayı sık tekrarlamak ve doğru gibi görünmesini sağlamak
- yanlış bir iddiayı desteklemek için sahte haberler yaymak
Özellikleri
Mandela etkisinin özellikleri şunları içerebilir:
- Bazı yönlerin kısmen veya tamamen yanlış olduğu çarpık anılara sahip olmak
- gerçekleşmemiş tüm olayları açıkça hatırlıyormuş gibi düşünmek
- benzer çarpık veya yanlış anıları paylaşan birkaç ilgisiz insan
Mandela etkisi, bir kişi çarpıtılmış anılarının aslında doğru anılar olduğuna inandığında ortaya çıkar. Farklı şekilde olan olayları veya hiç yaşanmamış olayları net bir şekilde hatırlayabilirler.
Mandela etkisi yalan veya aldatma içermez. Bunun yerine, bir kişi veya grubun net ama yanlış anıları olduğunda ortaya çıkar.
Mandela Etkisi Örnekleri
Bu bölüm Mandela etkisinin birkaç ünlü örneğini sizlerle paylaşacağız.
‘Luke ben senin babanım’
Birçok kişi James Earl Jones’un 1980 filmi “Yıldız Savaşları: Bölüm V – İmparatorluk Geri Dönüyor” adlı ünlü repliğini yanlış alıntılıyor.
“Luke, ben senin babanım” yerine Darth Vader aslında “Hayır, ben senin babanım” diyor.
Berenstein Ayıları
Popüler çocuk dizisi “The Berenstain Bears”ın pek çok hayranı, ayıların aile adını yazarlardan sonra “Berenstein” olarak hatırladıklarını bildiriyor.
Gerçekte, hem ayılar hem de yazarlar Berenstain olarak adlandırıldı.
Monopoly monocle
Monopoly Man, Monopoly oyununda neye benziyordu? Birçok kişi onun tek gözlük ve bastonu olduğunu iddia ediyor.
Aslında, bir gözlük yoktu. Bu, görsel bir Mandela etkisi için kanıt sağlar.
‘Tekrar çal, Sam’
Bir başka Hollywood klasiği olan “Casablanca”da insanlar Humphrey Bogart’ın karakteri Rick’in “Tekrar çal Sam” dediğini hatırlıyorlar. Bazı insanlar bu sözleri söyleyen sesini “duyabileceklerini” bile söylüyorlar.
Ancak, “Çal, Sam” diyen Ingrid Bergman’ın karakteri Elsa’dır.
Sinbad’ın Shazam’ı
1980’lerde ve 1990’larda büyüyen bazı insanlar, Sinbad’ın bir çocuğun dileklerini yerine getiren bir cin veya başka bir büyülü karakteri oynadığı “Shazam” adlı bir film olduğunu söylerler.
Sinbad asla böyle bir film yapmadı.
Mandela etkisi nasıl anlaşılır
Sahte anıların zorluklarından biri, gerçek anılara benzer şekilde sunulmasıdır. Bir kişi hafızasına çok güvenebilir ve onu desteklemek için kendiliğinden ayrıntılar üretebilir. Belleğin yanlış olduğuna dair harici bir kanıt olmadan, onun doğru olmadığına dair hiçbir kanıt olmayabilir.
2020 tarihli bir makale, insanların yanlış anıları tespit etme konusunda çok da başarılı olmadıklarını ortaya koyuyor.
Bir kişi, sahte anıları tespit etme şansını şu yollarla artırabilir:
- ansiklopediler, ana akım haber siteleri veya hakemli dergiler gibi güvenilir kaynaklara danışmak
- şüpheli veya potansiyel olarak zararlı görünen anıları tespit etmek için bağımsız kanıtlar aramak
Özet
Mandela etkisi, çok sayıda insanın veya bir grup bireyin inandığı yaygın yanlış hatıraları ifade eder. Zararsız olabilirler ama aynı zamanda komplo teorilerini veya siyasi gündemleri de destekleyebilirler.
Hafıza, meydana gelen olayların mükemmel bir kaydı değildir. Zamanla değişebilir. Bir kişinin bir şeyin olduğuna dair tek kanıt kaynağı kendi hafızasından geliyorsa, gerçekleşmemiş olması mümkündür.
Özellikle önemli sosyal veya politik sonuçları olan hatıraların bağımsız olarak doğrulanması, yanlış bilgi ve komploların yayılmasını yavaşlatabilir.
Sağlık ile ilgili en ilgi çekici haberleri buradan takip edebilirsiniz.