Elli yıl önce, 30 Haziran 1973’te modern zamanların en uzun tam güneş tutulmalarından biri gerçekleşti.
Tüm dünyada manşetlere taşınan bir olaydı, çünkü tarihsel olarak bu olayın uzun süresine denk gelen çok az sayıda tam güneş tutulması yaşanmıştı. Brown Üniversitesi’nden astronom Dr. Charles H. Smiley (1903-1977), o dönemde güneş tutulmaları alanında tanınmış bir uzmandı: “1 Temmuz 1098 (Jülyen Takvimi) ile 24 Haziran 2150 (Miladi Takvim) tarihleri arasında 2.495 güneş tutulması yaşanmıştır. Bunlar arasında en uzun tamlık süresine sahip üç tanesi 8 Haziran 1937, 20 Haziran 1955 ve 30 Haziran 1973 tutulmalarıdır. Böylece, neredeyse 1,052 yıllık bir aralıkta, 1973 olayı 1937 tutulmasını ikinci sıraya yerleştirmektedir.”
Tam güneş tutulmaları, güneşin ay tarafından tamamen kapatılmasıyla meydana gelir. Bu göksel olaylar her yıl birkaç kez gerçekleşse de, herhangi bir yer için nadirdir. Ortalama olarak, tam güneş tutulması Dünya üzerindeki herhangi bir yerde 375 yılda bir gerçekleşir. 2023 yılında, halkalı bir güneş tutulması Kuzey, Orta ve Güney Amerika’da bir ‘ateş çemberi’ oluşturacak. Ertesi yıl 2024’te ise Kuzey Amerika’da “Büyük Amerikan Tutulması” olarak adlandırılan bir tam güneş tutulması yaşanacak.
Ayın gölgesinin yolu
Tam tutulmanın gerçekleştiği 30 Haziran 1973 yolu Guyana ile Brezilya’nın en kuzey sınırı yakınlarında gün doğumunda başladı, Surinam’ı geçti ve ardından Atlantik Okyanusu üzerinde ilerledi. Ay’ın karanlık gölgesi (umbra) daha sonra Senegal’in yaklaşık 520 mil (830 km) batısındaki Cape Verde grubunun kuzey adalarının üzerinden geçerek Moritanya’dan Kenya’ya ve Somali’nin bir köşesine kadar kuzey Afrika’yı geçti. Ekvatoru geçip Hint Okyanusu üzerinde güneydoğuya yönelen gölge, günbatımında Madagaskar’ın yaklaşık 1.000 mil (1.600 km) doğusunda Dünya yüzeyinden kalktı.
Maksimum bütünlük süresi – 7 dakika 04 saniye – Cezayir, Mali ve Nijer’in birleştiği yerden çok uzak olmayan Sahra Çölü’ndeydi.
Tam tutulma için mutlak maksimum süre 7 dakika 31 saniyedir ve 1973’te mevcut olandan sadece 27 saniye daha uzundur. Bu nedenle amatör ve profesyonel astronomlar bundan en iyi şekilde yararlanacaklardı!
Neden bu kadar uzun sürdü?
’73 tam tutulmasının alışılmadık derecede uzun sürmesinin nedeni öncelikle Güneş ve Ay’ın Dünya’ya olan uzaklıklarından kaynaklanıyordu. Ay Dünya’nın etrafında eliptik bir yörüngede döndüğü ve Dünya da aynı şekilde Güneş’in etrafında eliptik bir yörüngede döndüğü için, Ay’ın Dünya’ya ve Dünya’nın Güneş’e olan uzaklıkları değişebilir.
Anlaşıldığı üzere, 30 Haziran 1973 Cumartesi günü yeni ay sırasında (11:40 UT) Ay, yörüngesinde Dünya’ya en yakın olduğu noktadan (perigee) sadece 12 saat geçmişti; 222.310 mil (357.773 km). Ve sadece dört gün sonra, 4 Temmuz saat 14:55’te, Dünya Güneş’e göre yörüngesindeki en uzak nokta olan aphelion’a ulaştı; 94.536.056 mil (152.141.035 km) uzakta.
Dünya’dan görüldüğü şekliyle büyüklük açısından, Ay’ın diski Güneş’in diskinden yaklaşık yüzde 8 daha büyük görünüyordu. Buna ek olarak, Ay’ın oluşturduğu umbral gölge esas olarak ekvatorun hemen kuzeyindeki tropik bölgelerin üzerinden geçiyordu. Dünya en hızlı ekvatorda döndüğünden, bu durum Ay’ın gölgesinin yeryüzündeki hızının Dünya üzerinde ilerlerken yavaşlayacağı anlamına geliyordu.
Böylece, normalden küçük bir güneşin önünden geçen normalden büyük bir ayımız oldu. çok uzun tam tutulma!
Büyük göksel yol gösterisi: Deniz yoluyla
Tam tutulma parkurunun bir ucundan diğer ucuna kadar karada, denizde ve havada çok sayıda tur ve keşif gezisi düzenlendi. Surinam’daki tutulma parkurunun başlangıcında güneş yeni doğmuş ve ufukta alçalmıştı. Parçalı bulut örtüsü altında birçok kişi tutulmayı göremedi, ancak başkent Paramaribo ve çevresindeki diğerleri için bulutlardaki tesadüfi delikler, tamlık öncesi ve sonrasında korona ve elmas halka etkisinin görüntülenmesine olanak sağladı.
Tam tutulma yolu, uzunluğunun yaklaşık yarısı boyunca Atlantik ve Hint Okyanuslarının açık suları üzerinde uzanıyordu. Sonuç olarak, eşi benzeri görülmemiş sayıda okyanus seferleri yapıldı. Beş ülkeden yola çıkan en az yedi gemi, yaklaşık 3.500 tutulma takipçisini kararmış güneşi başarılı bir şekilde görebilmeleri için taşıdı.
Bütünlüğü deneyimleyen ilk gemi Atlantik’in ortasında konuşlanmış olan Cunard Adventurer oldu. Başlangıçta bulutlar üstünlük sağlasa da, güneş kısmi evrelerin yarısında açık mavi gökyüzüne girdi. Küçük bir bulut 4,5 dakika süren tam tutulma sırasında hızla güneşin önünden geçti; büyük gösteri için güvertede toplanan 600 yolcunun görüşünü neredeyse hiç etkilemedi.
Adventurer’in daha büyük kardeş gemisi olan 45.000 tonluk SS Canberra 1.900’den fazla yolcu taşıyordu ve tutulma gününde Moritanya’nın başkenti Nuakşot’un yaklaşık 300 mil (500 km) batısında bulunuyordu.
Tutulma sabahının erken saatlerinde, beklenmedik bir bulut örtüsü tüm gökyüzünü kapladığı için birçok asık suratlı insan vardı. Ancak tutulmanın başlamasından sonraki birkaç saat içinde bulut örtüsü dağılmaya başladı ve tam tutulma sırasında gökyüzü bulutsuzdu. Sahra’dan havalanan tozlar gökyüzüne hafif bir sütümsü hava verdi, ancak 5,5 dakikalık tutulma süresini neredeyse hiç etkilemedi.
Gemideki yolculardan biri de ünlü bilim yazarı Dr. Isaac Asimov’du (1920-1992) ve daha sonra bu deneyimini “In Joy Still Felt” (Doubleday & Company, Inc., 1980) adlı otobiyografisinde kaleme aldı:
“Tam tutulmanın görüntüsü harikaydı. (Tam) tutulma anında çılgınca bağıracak kadar heyecanlıydım. Ünlemlerden biri şuydu: ‘Evet, işte bu. İşte bu. İşte böyle görünmesi gerekiyordu’ şeklindeydi, sanki gösteriyi yöneten kozmik yönetmeni tebrik ediyormuşum gibi. Diğeri ise daha parlak yıldızlar görünmeye başladığında oldu. ‘Yıldızlarin gündüz de parıldadığı kanıtlandı’ Her şey muhteşem bir başarıydı.”
Sovyetler Birliği’nden Estonya ve Profesör Viese adlı araştırma gemileri tutulma sırasında geminin güvertesinden meteorolojik roketler atmışlardır.
Kara tarafından
Gölge daha sonra Afrika kıtasına yayıldı. Ulaşım ve tedarik sorunları nedeniyle pek çok kişi Moritanya, Çad ve Kenya’daki tercih edilen yerlerde toplandı. Ancak dört yıllık kuraklığın hem hayvanlara hem de insanlara ciddi zararlar verdiği Moritanya’da tutulma gözlemcileri 120° ila 135°F (49° ila 57°C) arasında değişen hava sıcaklıklarına ve sık sık rüzgârla savrulan toza maruz kaldılar.
Büyük bir keşif gezisi – tur değil – Educational Expeditions International (EEI) tarafından bir araya getirildi ve Harvard College Gözlemevi’nin eski müdürü Dr. Donald H. Menzel (1901-1976) ve seçkin güneş tutulması astronomlarından oluşan bir ekip tarafından yönetildi. Katılımcı olarak kabul edilenler, özellikle güneşle ilgili belirli araştırma sorunlarını çözmeye çalışmak için, bivak yaşamının zorluklarını, aşırı iklim koşullarını ve diğer zorlukları kabul etmeye istekli, çalışkan araştırma asistanları rolünü üstleneceklerdi.
Muhtemelen en büyük grup, Akjoujt kasabası yakınlarında bulunan, gayretli amatör astronom ve girişimci Roger Tuthill (1919-2000) liderliğindeki Amateur Astronomers Inc. (AAI) keşif gezisinin 220 üyesiydi. Amatör astronom Dennis Cassia şöyle diyor: “Tutulma öncesinde bölgede oldukça şiddetli toz fırtınaları vardı. Hatta Dakar’dan Akjoujt’a yaptığımız uçuşta uçağımızın bir motoru bozuldu.”
Tutulma sabahı, büyük bir bulut kümesi Ay’ın önünden geçmeye başlamasından 20 dakika sonrasına kadar Güneş’i sakladı. Daha sonra gökyüzü yavaş yavaş açıldı, ancak oldukça puslu kaldı. Buna rağmen, 6,2 dakikalık tam tutulma süresince koronanın flamaları doğuda dört güneş yarıçapı, batıda ise üç güneş yarıçapı kadar uzandı. Venüs kolaylıkla, Satürn ise biraz zorlukla görülebildi. “Cassia, “Mükemmel bir saydamlığa sahip değildik ama yeterince iyiydi” diye ekliyor.
Havadan
Bu tutulma aynı zamanda “Ay’ın gölgesiyle yarışarak” bütünlük süresini uzatmak için mükemmel bir fırsat sundu. UT 11:30 ve 11:45 arasında umbra yer üzerinde sadece 338 mil (544 km) hareket etmiştir; dolayısıyla bir uçağın 15 dakika boyunca gölgede kalabilmesi için sadece 625 knot hızla hareket etmesi gerekecektir. Gerçekten de 42 ABD Hava Kuvvetleri ve sivil personel, Nijer üzerinde 37.800 feet yükseklikte uçan bir NC-135 jetinden (Boeing 707’ye benzer) tutulma gözlemleri yapmış ve bütünlük süresini 12,1 dakikaya uzatmıştır.
Bu sırada 15 gökbilimci, mühendis ve uçuş ekibi Fransız yapımı, Mach 2.05 hızında uçan, çatıdaki lombozlar ve gözlem ekipmanlarıyla tutulma için modifiye edilmiş süpersonik Concorde 001’de bulunuyordu.
Ay’ın gölgesini Moritanya üzerinde yakalayıp Çad’da bırakan Concorde, daha önce benzeri görülmemiş bir 74 dakikalık bütünlük 53,000 feet yükseklikte.
Bu, bugüne kadar gözlemlenen en uzun bütünlüktür.
Yaklaşan Güneş Tutulmaları
Elbette pek çok kişi yaklaşan tam güneş tutulmasını sabırsızlıkla bekliyor. 8 Nisan 2024 Meksika, Amerika Birleşik Devletleri ve Kanada’nın bazı bölgelerinden geçecek. Tamlık süresi açısından bu, ortalamadan daha uzun bir tutulma olacak. Tipik olarak tam güneş tutulmaları 3,75 dakikadan az sürer ancak yaklaşan tutulmada Meksika ve güney Teksas’ın bazı bölgelerinde toplam süre yaklaşık 4,5 dakikaya ulaşacak.
Peki ya 1973’te yaşandığı gibi olağanüstü uzun olaylar ne olacak? Yedi dakikayı (7 dakika 14 saniye) aşacak bir sonraki tam tutulma şu tarihte gerçekleşecek 25 Haziran, 2150. Ne yazık ki, bütünlük yolunun büyük bir kısmı Pasifik Okyanusu’nun açık suları üzerinden geçecek.
Peki ya Birleşik Devletler için? Jean Meeus, “Morsels IV” (Willmann-Bell, Inc, 2007) adlı kitabında 1 yılından 3000 yılına kadar olan dönemi araştırmıştır. Ancak 7 dakikayı aşan herhangi bir toplam bulamamıştır. 12 Ağustos 2045 Lucie yakınlarında 6 dakika 06 saniyelik maksimum süre ile Kaliforniya ve Nevada’dan Alabama ve Florida’ya kadar uzanacaktır. Avrupalılar için ise 20 Haziran 2327 Portekiz kıyılarının hemen açıklarında 6 dakika 21 saniyelik olağanüstü uzun bir totalite gerçekleşecek.