David McNally**
Çeviri: İlknur Frolet***
Devletin Marksist eleştirisinin, solun birçok fraksiyonu için bir kez daha gözden düştüğü artık açık hale gelmiştir. Bazen bu gözden düşme, ulus devletle yapılan büyük çaplı bir politik uzlaşıyı gizlemektedir (örneğin, solcu olup sınırların açılmasına karşı çıkanlar ve “daha iyi” bir göç kontrolü için gizlice sözde “sol” argümanı kullananlar). Ancak, bunun ötesinde, solda devletin Marksist eleştirisini “ütopyacı” olmakla itham eden yeni bir “realizm” ortaya çıkmıştır. Bu akıl yürütme biçimi çoğunlukla, devleti “parçalamak” metaforunu, bazı devlet hizmetlerinin post-kapitalist bir toplumda da korunması gerektiğini anlamamakla suçlar. Bu durumda, gözden düşürme amaçlı kötü niyetli bir girişimden çok, bazı temel kavramlar hakkında özgün bir entelektüel karmaşa ile karşı karşıya olabiliriz. Bu tartışmayı iyi niyetle ele alma gayretiyle, bugün Marksizm ve devlet teması üzerine bir tefekkür dizisine başlıyorum. Bu metin ilk olarak bir dizi Facebook paylaşımında yer aldı ve daha sonra basım için gözden geçirildi.
***
I- Hegel ve Devletin “Ortadan Kalkması” Üzerine
Marx’ın devlet sorununa yaklaşımı, radikal bir biçimde demokratik olan taahhütlere içkindir. 1843 gibi erken bir tarihte, Hegel’in devlet felsefesinin eleştirisinde Marx, hakiki demokrasinin (yani radikal, doğrudan, katılımcı demokrasinin) “evrensel ve tikel olanın ilk gerçek birlikteliği” olduğunu bize izah ediyordu. Hakiki demokrasinin aksine, modern toplumda devlet “soyutlanmış” bir toplumsal güç, insanların kontrolünün dışında, insanların üzerinde ve karşısında (demos ile otoriter ve anti-demokratik bir ilişki içerisinde) bir kuvvettir. Yabancılaşmış emek (ve kapitalist toplumda değer) analizini haber verir biçimde, Marx insan yapısı bir yaratının –devletin- nasıl olup da yaratıcılarını tahakküm altına aldığına odaklanır. Bu nedenle, Marx gerçek demokrasiyi devletin “ortadan kalkması” olarak tarif eder. Şöyle yazar: “Modern zamanlarda Fransızlar bunu, gerçek bir demokraside politik devletin ortadan kalkması olarak anlamışlardır.” Marx metinde “politik devlet ortadan kalkar” ifadesini vurgular. Ve bu vurgu, devlete ilişkin gerçek devrimci sosyalist bir yaklaşımın tam kalbinde yer alır. İşçi sınıfının kapitalizme karşı zaferi, politik iktidardaki yabancılaşmanın ortadan kaldırılması (dis-alienation), politik iktidarın halkın iktidarı olarak yeniden inşa edilmesi anlamına gelir. Halktan ayrı, halktan soyutlanmış bir güç olarak devletin sonunun gelmesidir. Kısaca, “politik devlet ortadan kalkar”. Devletin sonunun getirilmesi ve ilgası üzerine tüm tartışmalar bu kavramsallaştırma üzerine kuruludur: Devrimci sosyalist demokrasinin zaferi devletin aşılmasını sağlar. Devlete karşı kazanılan bu zafer, politik yabancılaşmanın yenilgiye uğratılmasıdır –halkın, demosun gücü tarafından sonunun getirilmesidir.
II-Sömürgeciliğin ve Savaşın Hazırlayıcıları
Marx’ın modern devlet kuramı ilk aşamalarında Hegel’in politik felsefesiyle eleştirel bir biçimde meşgul olması neticesinde geliştirilmiştir. Kuşkusuz, genç Marx, modern devletin, özel mülkiyetin yeni bir formunun tahakkümünün ifadesi olduğunu (Odun Hırsızlığı Tartışmaları hakkındaki makalelerine bakılabilir) çoktan anlamıştır. Ancak bu kavrayış, haddi zatında henüz bir modern devlet kuramı teşkil etmiyordu.
Hegel’in devlet doktrininin önemi, klasik politik ekonomiyle olan uzatmalı ilişkisi ile yakından bağlantılıdır. Hegel, klasik politik ekonomi aracılığıyla, modern kapitalist ekonominin sistematik olarak aşırı üretim, yoksulluk ve sömürgeciliğe yönelik yayılmacı bir güdüye yol açtığı sonucuna varmıştır (Hukuk Felsefesi, Kısım 2, Bölüm C). Hegel’e göre sömürgecilik, kapitalist ekonominin içsel çelişkilerinin ve çatışmalarının bir ürünüdür. Belirli bir politika tercihi olmaktan ziyade modern devlet için bir gerekliliktir. Metninin son bölümünde Hegel, evrensel hukuk ve dünya barışına yönelik hiçbir içsel güdü içermediğini öne sürerek, modern devletin “bireyselliğini” inceler. Bunun yerine, her devlet “diğer devletlere” karşı olmak suretiyle bağımsızlığını savunmaktadır –ki bu da savaşın kaçınılmazlığına yol açar (Hukuk Felsefesi, Kısım 3, Bölüm AII).
Bir başka deyişle Hegel için, kapitalist bir dünya sisteminde sömürgecilik devletin kurucu bir unsurudur. Bundan şu sonuç çıkar ki sömürgecilik ve savaş güdüleri aslında modern devlete içseldir (kapitalist devlete yönelik tüm reformist yaklaşımlar için muhtemelen ölümcül bir kabul). Hegel’in devlet kuramı hakkındaki mevcut yorumunda (1843) Marx, Hukuk Felsefesi’nin bu iki kısmını da ele almaz. Ancak bu kısımları kesinlikle incelemiştir ve bunlar üzerine düşündüğüne de şüphe yoktur. Bununla birlikte, 1843’te klasik politik ekonomiyle eleştirel yüzleşmesine henüz girişmemiştir ve bu konuların üzerine sistematik olarak eğilebilecek bir konumda değildir. Alman İdeolojisi’nin (1846) basıldığı zamanlarda Marx’ın bu konulara eğildiğini görürüz.
Alman İdeolojisi, Kısım Bir’de tarihin materyalist bir kavramlaştırmasını geliştirirken Marx, devlet sorununu kısaca ele alır. Burada, daha önceki, modern devletin ayırt edici özelliğinin toplumun üzerinde ve karşısında “ayrı bir entite” olduğu argümanının tekrar eder (işte bu nedenle gerçek demokrasinin böyle bir devletin “ortadan kalkmasını” gerektirdiğini savunmuştur).
Marx daha sonra burjuvazinin politik iktidarının “hem içsel hem de dışsal amaçlar için” kendisini bu şekilde örgütlemesi gerektiğini ekler. Burada tam olarak ne söylendiğine yakından bakmalıyız. Marx der ki, modern devlet, kapitalist mülkiyetin toplumsal gücünü kendi ülkesindeki tüm alt sınıflara “ve” tüm diğer devletlere karşı örgütler. Modern devlet, sınıf egemenliğinin “ve” devletlerarası rekabetin ifadesidir. Hegel’in teslim ettiği gibi, devletler çok sayıda devletten oluşan bir devletler sistemi içinde var olur ve bu devletler arasındaki ilişkiler doğası gereği ihtilaflıdır. Dışsal güç ve şiddet, devlet gücünün en az alt sınıflara karşı yönelttiği içsel güç ve şiddet kadar doğal bir özelliğidir.
Benzer şekilde, Alman İdeolojisi’nde yer alan daha önceki bir paragrafta Marx, modern özel mülkiyet sisteminin “kendisini dışsal ilişkileri bakımından milliyet olarak ifade etmek, içsel bakımdan ise devlet olarak örgütlemek zorunda olduğunu” yazmıştır (Alman İdeolojisi, Kısım Bir: Feuerbach, 10. ve 11. kesimler). Kısacası, modern devlet bir ulus-devlettir. Kendisini diğer ulus-devletlere karşı “milliyet” olarak konumlandıran ve egemen gücünü ülke sınırları içerisinde tatbik eden bir devlettir. Buradan da anlaşılacağı üzere, ki Hegel’de de böyledir, militarizm ve savaş modern iktidara içkin öğeleridir.
Şüphe yok ki, Marx’ın sömürgecilik ve savaş hakkındaki düşüncesi bu noktada epey gelişmemiş durumdadır. Sermaye, ilk birikim ve dünya pazarı üzerine kuramını geliştirmenin ilk basamaklarındadır hâlâ. Marx’ın ölümünden sonra, Engels kendi zamanının Avrupalı güçlerinin savaş dürtüsünü fark etmeye başlayacaktır. Kuramlaştırmalarındaki bir dizi eksikliğe rağmen, emperyalizm ve savaş dürtülerinin bir dünya sistemi olarak kapitalizm için asli olduğunu anlamamız Luxemburg, Liebknecht, Lenin ve Buharin gibilerinin meziyetleri sayesindeydi. Bu tartışmalara ileride yapacağım bir paylaşımda dönmeyi umuyorum.
Şimdilik, yirminci yüzyılın başlarında sol reformizmin en gelişmiş biçiminin Marx’ın argümanının “her iki” yönüyle de ayrı düştüğünü not edelim. Şöyle ki, bu tartışma en azından belirli bir (reformist) tutarlılık göstermiştir.
Kapitalist devletin kurumlarının “sosyalist” amaçlarla kullanılmasını savunan Karl Kautsky, Birinci Dünya Savaşı öncesi Alman Sosyal Demokrasisi’nin “merkez” akımının lideri, partisinin mevcut devletin “hiçbir politik bakanlığını” tasfiye etmeyeceğini beyan etmiştir. Bununla tutarlı olarak Kautsky, uluslararası kapitalizmin içsel mantığını savaşa değil, dünya barışına yönelik bir dürtü olarak kabul eden “ultra-emperyalizm” kuramını geliştirmiştir. İronik biçimde, bu eğilime meşhur Amerika Birleşik Devletleri örneğini vermiştir.
Bu meseleleri izleyen tartışmalarda daha derinlemesine incelemeyi planlıyorum. Ancak şu anda, yeterli hiçbir kapitalist devlet kuramının yalnızca ulusal düzeye odaklanamayacağını kabul etmek önemlidir. “Devlet”, çok sayıda devlet arasındaki rekabet esas alınarak analiz edilmelidir. Çünkü kapitalist devletin açık bir biçimde “milliyet olarak” örgütlenmesi nedeniyle, kapitalist ulus-devlet diğer devletlere karşı antagonistik bir mantık sergiler. Kuşkusuz, bu mantık sömürgecilik sonrası ve emperyalist bir dünyayı tanımlayan sistematik egemenlik ve tabiiyet ilişkilerine dayanan, apayrı bir mantıktır. Buradan bu ilişkilerin post-kapitalist toplum yolunda görmezden gelinebilecek arızi özellikler olmayıp modern kapitalist devleti oluşturan ilişkiler olduğu sonucuna varabiliriz.
———————–
(*) Kaynak: http://ppesydney.net/thoughts-on-marxism-and-the-state-part-1/
(**) Houston Üniversitesi, Tarih Bölümü.
(***) Mülkiye Eğitim Merkezi Çeviri Çalışma Grubu.