Lübnan krizi: Fransız mali vesayetinin uzun kolu geri döndü
Macron'un yol haritası, uluslararası aktörlerin yetersiz yerel elitleri atlatmasının ve doğrudan mali vesayet dayatmasının yolunu açabilir, bu da siyasi ve ekonomik çöküş anlamına gelir.
Lübnan krizi: Fransız mali vesayetinin uzun kolu geri döndü
Hişam Safiyüddin
Macron'un yol haritası, uluslararası aktörlerin yetersiz yerel elitleri atlatmasının ve doğrudan mali vesayet dayatmasının yolunu açabilir, bu da siyasi ve ekonomik çöküş anlamına gelir.
Lübnanlı siyasetçiler ve güvenlik şefleri ülke içinde çabalıyor, Fransa tarafından belirlenen sürece göre yeni bir hükümet kurmak için yurtdışında görüşüyor. Yeni hükümetin, 4 Ağustos'taki ölümcül liman patlamasının ardından Beyrut'a yaptığı ilk ziyarette Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron tarafından yapılan çağrıyla yeni bir siyasi anlaşmayı hayata geçirmesi bekleniyor.
Macron, insani yardım ve hükümet oluşumunu öncelikleri olarak belirledi. Ama aynı zamanda Lübnan'ı mali uçurumdan çıkaracak ve bu olmadan uzun vadeli iyileşmenin neredeyse imkansız olduğu politikalar için bastırdı.
Egemen elitlerin yolsuzluk ve israfları, sorunun temel nedenleri olarak belirlendi. Bu seçkinler her zaman büyük suçlu ama tek başlarına hareket etmediler.
Macron'un şu anda reform yapmalarını istediği aynı yozlaşmış seçkinleri yeniden finanse eden bir dizi "bağışçı" konferansına uluslararası aktörlerin desteği olmasaydı, Fransız sponsorluğu da dahil olmak üzere Lübnan'ın mali karmaşası uzun sürmeyebilir veya bu kadar derinleşmeyebilirdi.
Fransız mali müdahalesinin tarihi ve Lübnan'ın oligarşisini canlandırmasındaki çağdaş rolü, yerel elitlerin küresel muadillerinin doğrudan desteğini arayarak ülkenin sorunlarını çözeceğine dair arzulu düşünceyi ortadan kaldırıyor.
Bu iki yapı iç içe. Ayrıca, Macron'un Fransız onaylı kemer sıkma talimatlarının yeniden hayata geçirilmesi olan değişim vizyonunu eleştirmeden onaylama tehlikesini de gösteriyor.
Fransız mali suç ortaklığı Lübnan tarihi kadar eskidir. 1919'da, Lübnan'ın Fransız işgal kuvvetleri tarafından bir devlet ilan edilmesinden bir yıl önce, Osmanlı Bankası'nın Beyrut'taki özel sektöre ait kurumsal şubesini, hem bir devlet bankası hem de ticari bir banka olarak hareket eden Banque de Syrie et du Liban'a (BSL) dönüştürdü.
BSL, Suriye ve Lübnan lirasını Fransız ithalatına uygun aşırı değerli bir oranda Fransız frangına bağladı. Yerel kalkınmanın zararına olacak şekilde, Fransız firmalarına da tarım, sanayi ve mali hizmetlerde büyük tavizler verildi. Fransa'da mali krizler patlak verdiğinde, Lübnan da otomatik olarak sarsıntıyı hissetti.
1943'teki siyasi bağımsızlık, Fransız mali kontrolünü sona erdirmedi. BSL, Lübnan'ın kendi merkez bankasının kurulduğu 1964 yılına kadar para politikasını tekelinde tutmaya devam etti. BSL direktörü Henri Busson, fiilen mali yönetici olarak hareket etti. Muhafazakar bir para politikası sürdürdü. Suriye-Lübnan ekonomik entegrasyonunu baltaladı ve Lübnan'ın ilk cumhurbaşkanı Beşar El Huri'ye yakın yerel iş çevreleriyle işbirliği içinde olan iş karteli Seriac'ı kurarak Fransız imtiyaz ve çıkarlarını pekiştirdi.
Borçla beslenme
ABD'nin bölgedeki ekonomik etkisinin nihayetinde artması, Fransa'nın Lübnan'ın mali durumunu zayıflattı. Ancak 1990'larda borçla beslenen iç savaş sonrası yeniden yapılanma aşaması, Fransız mali müdahalesinin geri dönüşünün yolunu açtı; ancak bu sefer uluslararası yönetimin himayesi altında.
Lübnan'ın kamu borcu 2000'lerin başında sürdürülemez hale geldiğinde, dönemin Fransa Cumhurbaşkanı Jacques Chirac müttefiki olan dönemin Başbakanı Refik Hariri'nin yardımına geldi. Chirac yönetiminde 2001'de Paris'te (Paris I) 2002 ve 2007'de (Paris II ve III) ve 2018'de Macron yönetiminde Paris IV veya CEDRE'de ek konferanslara zemin hazırlayan uluslararası bir konferans düzenledi.
Bu konferanslar ciddi bir borç indirimi sağlamadı. Tam tersi; katı bir mali ayarlamalar çerçevesinde daha fazla borç ürettiler.
Birincisi, “yardımın” büyük çoğunluğu hibe değil, kredilerdi. CEDRE örneğinde, mali yardımın yüzde 90'dan fazlası kredilerdeydi. İkinci olarak, bu krediler genellikle devlet varlıklarının özelleştirilmesini ve muhafazakâr bir vergi politikasını öngörüyordu.
2000 yılında çıkarılan bir özelleştirme yasası, şu anda merkez bankası kayıplarını telafi etmek için devlet varlıklarının satılması için ideal bir araç olarak lanse edilen Yüksek Özelleştirme Konseyi'ni kurarak sürece zemin hazırlamıştı.
Hariri ayrıca telekomünikasyon ve elektrik enerjisi sektörlerinin özelleştirilmesi için "büyük" bir program sözü verdi ve bu bugün de "reformların" ana hedefidir. Bu ateş ulusal televizyon istasyonu ve havayolu özelleştirmesinde 2.000 personeli ayktı ve bir katma değer vergisi olarak tanıtılırken yüzde 10 oranında gelir eşitsizliği doğurdu. Böylece Hariri'nin mali ayarlaması kamu borcundan kurtuldu, bu da devlet harcamalarının yüzde 80'inin faiz ödemelerine ayrıldığı anlamına geliyordu.
Mezhep hesaplamaları
Üçüncüsü, ekonomik kalkınma için ayrılan yardım, üretim sektörüne çok az ilgi gösteren, büyük ölçüde altyapı, enerji ve ulaşıma yöneliktir. Lübnan'ın altyapı onarımına çok ihtiyacı var, ancak hükümetin CEDRE'ye yönelik sermaye yatırım programının gösterdiği gibi, limanlar ve su barajları gibi altyapı projeleri ulusal bakış yerine mezhepsel hesaplamalara dayanıyor.
Dördüncüsü, bu konferanslar Lübnan'ın neoliberal borç ve kemer sıkma politikaları için uluslararası bir meşruiyet şemsiyesi sağlıyor; gerçekte ise yönetimdeki seçkinlere bir güven oyudur.
Yıllar boyunca konferans katılımcıları, Uluslararası Para Fonu (IMF), Dünya Bankası ve Avrupa Yeniden Yapılanma ve Kalkınma Bankası gibi küresel finans kuruluşlarının yanı sıra ABD'den Çin'e, Körfez ülkelerine kadar geniş bir yelpazeyi içeriyor.
Bu konferanslar hiçbir zaman tamamen ekonomik veya finansal bir konu olmadı. Bu hükümetleri desteklemek, Hizbullah'ın jeopolitik kazanımlarının ardından düşmanlarını da destekleme girişimiydi. Hepsi baba, oğul Hariri ya da mali dehaları Fuad Sinyora'nın başbakanlığında yapıldı. Paris I ve II, 2000 güneyin kurtuluşunun ardından gerçekleşti ve Paris III, 2006 İsrail'in Lübnan savaşından sonra toplandı.
2018'de CEDRE, Hizbullah'ın müttefiki Michel Aun'un başkanlığında zayıflamış Saad Hariri'ye destek vermeye çalıştı. Macron'un dışişleri bakanı Jean-Yves Le Drian'ın açılış konuşmasında, Lübnan devletinin silahları tekeline alınması için eski çağrıları tekrarladı ve üstü kapalı olarak şu anda Lübnan'ın Maruni patriği tarafından da söylenen Lübnan tarafsızlığı çağrısında bulundu.
Bir ay önce, Roma'da Lübnan güvenlik kurumlarının Hizbullah'ı baltalayıp İsrail'e meydan okumasını engellemek için bir konferans düzenlendi; ABD'nin yıllardır pek başarılı olamadığı bir şey.
Kolonyal deja vu
Macron'un mevcut planları referans noktası olarak CEDRE'ye dayanıyor. Elektrik sektörüne odaklanılarak özelleştirme bir öncelik olmaya devam etmektedir. Beyrut limanının yeniden inşasının merkezde olmasıyla birlikte altyapı projeleri onaylanmadan önce daha fazla incelemeye tabi tutulacak. Ancak bu da kontrolün yabancı sermayeye daha fazla verilmesi pahasına olacak.
Eğitimli bir mali müfettiş olan Macron, BSL'nin adli denetimini ve sermaye kontrollerinin dayatılmasını da istedi. Her ikisi de kötü mali yönetim için hesap verebilirliği sağlamak ve özel bankalar tarafından seçici olarak yürütülen sermaye kaçışını durdurmak için gerekli ve çok ihtiyaç duyulan adımlardır.
Ancak Macron'un yol haritasında, bu önlemler açıkça IMF taleplerine ve koşullarına bağlıdır. Kısacası, başarılı olurlarsa, Fransa ve diğer uluslararası aktörler tarafından yirmi yıldan fazla bir süredir pazarlanan aynı tariflerin daha fazlasının yolunu açacaklar. Ancak bu sefer, uluslararası aktörler yetersiz ve verimsiz yerel seçkinleri atlatabilir ve doğrudan mali vesayet dayatabilir.
Böyle bir kolonyal deja vu, anında ve görünür bir rahatlama sağlayabilir, ancak uzun vadede, daha fazla politik çöküş ve ekonomik yıkım anlamına gelecektir.
Kaynak: Middle East Eye
Hişam Safiyüddin, King's College London'da Modern Ortadoğu Tarihi alanında öğretim görevlisi. Banking on the State: The Financial Foundations of Lebanon (Stanford University Press, 2019) kitabının yazarıdır.