Yaklaşık 1715'ten 1789'a kadar Avrupa, Aydınlanma Çağı olarak bilinen ve en iyi şekilde edebi ve entelektüel bir devrim olarak nitelendirilen kültürel bir ayaklanmaya tanık oldu. Aydınlanma düşünürleri tüm bireylerin hakikat, özgürlük ve mutluluk peşinde koşmak için eşit fırsatlara sahip olmasını sağlamaya çalıştılar. Yerleşik dini eleştirdiler, mutlak monarşiye karşı mücadele ettiler ve sosyal adaletsizliğe karşı çıktılar. Eşit haklar savunucuları köleliğe de karşı çıktılar. Montesquieu kuvvetler ayrılığına odaklanırken, Voltaire dini köktencilik ve adli adaletsizlikle uğraşmış, Rousseau ise halk egemenliğini vurgulamıştır. Diderot yirmi yılını evrensel bir Encyclopédie yaratmak için harcadı.
Aydınlanmanın tarihsel bağlamı
Tarihsel olarak Aydınlanma, 1715 yılında Kral XIV. Louis'nin ölümüyle başlamıştır. Bu düşünce tarzı, misafirperver bir entelektüel atmosferin sonucu olarak gelişti. Hükümdarların devleti geliştirmedeki başarısızlığı monarşiye yönelik eleştirilerin artmasına neden oluyordu. Orta sınıf nüfuzunu genişletti. Soyluların sahip olduğu eşitsizlik ve ayrıcalıkları hedef aldılar. Ayrıca din ile alay ediliyordu. Ayrıca 18. yüzyılda çığır açan yenilikler (buhar makinesi gibi) ve kapsamlı seyahatler de gerçekleşti. Felsefenin gelişimi bilimsel ilerleme ve büyük keşiflerden etkilendi. Sonuç olarak kolonizasyon ve ticaret gelişti. Avrupa kıtası dünyanın geri kalanı için daha erişilebilir hale geldi.
Aydınlanmanın edebi hareketine dair
1715'ten 1789'a kadar süren bu edebi hareket, gericiliğe (karanlığa) karşı ve bilgiye evrensel erişim (Aydınlanma) için mücadele etti. Hoşgörü ve seküler gelişmeyi tanrı olarak kabul etmiştir. Aydınlanma'nın düşünürleri ve yazarları, diğer şeylerin yanı sıra, mutluluğun – ya da en azından onun peşinde koşmanın – herkesin en önemli önceliği olması gerektiğini kanıtlamak için yola çıktılar. Dönemlerinin insanlarını kendileri için düşünmeye, dogmayı reddetmeye ve sağlıklı bir şüphecilik dozu geliştirmeye davet ettiler. Aynı zamanda dini bağnazlığa karşı savaşta da aktif rol aldılar. Fransız Devrimi'nden hemen önce, bu fikirler Cahiers'de (şikayet listeleri) yeniden ele alındı.
Aydınlanma fikirlerinin yayılma araçları nelerdi?
Salonlar, yayınlar (sansüre rağmen) ve Avrupa'daki birkaç "aydınlanmış despot", Aydınlanma düşünürlerinin fikirlerinin yayılmasına katkıda bulundu. Fikirlerini aktarmak isteyenler kapsamlı seyahatlerden kaçınmadılar ve buna pek çok filozof da dahildi. Hem Voltaire hem de Diderot Rusya'da II. Katerina'ya hizmet ettiler; Voltaire Prusya'da II. Friedrich'in yanında, Diderot ise Rusya'da. Kuzey Amerika'da Aydınlanma kavramları Bağımsızlık Bildirgesi (1776) ve Birleşik Devletler Anayasası'nın (1787) oluşturulmasıyla test edildi. Devrim sırasında bu fikirler İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi'nin (1789) hazırlanmasında kullanılmıştır.
Aydınlanmanın başlıca filozofları kimlerdi?
Isaac Newton (evrensel çekim yasasını ortaya koyan), John Locke ve David Hume, Aydınlanma'nın edebi ve entelektüel hareketinin önünü açmaya yardımcı olan İngiliz düşünürlerden sadece birkaçıdır. Davaya önemli katkılarda bulunan Fransız Aydınlanma düşünürleri arasında şunlar yer almaktadır:
- Kuvvetler ayrılığı (yürütme, yasama ve yargı) doktrininin savunucusu Montesquieu.
- Mahkeme sistemindeki adaletsizliğe karşı çıkan Voltaire.
- Encyclopédie'nin yazarları Denis Diderot ve Jean Le Rond d'Alembert, bilgiyi demokratikleştirmek için yola çıktılar.
- Jean-Jacques Rousseau, Toplumsal Sözleşme adlı kitabında halk egemenliği fikrini açıklamıştır.
- Immanuel Kant ve Johann Wolfgang von Johann Wolfgang von Goethe Almanya'daki Aydınlanma hareketine katılmışlardır.
Voltaire Aydınlanma'ya nasıl katıldı?
Daha çok Voltaire olarak bilinen François-Marie Arouet, Aydınlanma döneminde önemli bir düşünür ve yazardı. Amacı her türlü bağnazlığı, özellikle de dini aşırılığı kınamaktı ve adil olmayan yargılamalara karşı çıktı. Calas trajedisinin (bir Protestan haksız yere oğlunu öldürmekle suçlanmıştı) kamuoyunda yarattığı tepkiden sonra, en etkili yazılarından biri olan Hoşgörü Üzerine İnceleme'yi yazmak için ilham aldı.
Candide adlı felsefi öyküsünde kendi zamanının ve yerinin toplumsal eleştirisini yaptı. Yayınlarının bir sonucu olarak Voltaire, rezil Bastille hapishanesinde zaman geçirdi (Chevalier de Rohan ile tartıştıktan ve Kral Naibini açıkça eleştirdikten sonra). Eserlerinin çoğunun yayınlanması yasaklandı.
Kölelik Aydınlanma filozofları tarafından nasıl algılanıyordu?
Aydınlanma düşünürlerinin başlıca hedeflerinden biri köleliğin nihai olarak ortadan kaldırılmasıydı. Adaletsizliğe son verilmesini ve tüm insanlar için eşitliği savundular. Kölelik ve hukukun üstünlüğü, Rousseau'nun dönüm noktası niteliğindeki eseri Toplum Sözleşmesi'nde birbiriyle bağdaşmadığını düşündüğü iki kavramdı. Voltaire, Candide ya da İyimserlik adlı kitabında kölelere yapılan muameleyi eleştirdiği "Surinamlı Zenci" adlı bir bölüme yer vermiştir. Diderot, History of the Two Indies – Book XI adlı eserinde kölelik kurumunu eleştirmiştir.
Aydınlanma neden dine meydan okudu?
Din hakkındaki tüm geleneksel bilgelik Aydınlanma tarafından sorgulanmaya başlandı. Dinler, akıldan çok inanca önem verdikleri için filozofların eleştirilerine maruz kalmıştır. Voltaire, saldırıların özellikle odak noktası olan Katolikliği uygulamayan bireylerin öldürülmesiyle sonuçlanabilecek hoşgörüsüzlüğü kınamıştır (Jean Calas cinayeti). Filozoflar genel olarak Tanrı'nın var olduğu görüşündeydi (Voltaire onun evrenin büyük saatçisi olduğunu söylüyordu). Bununla birlikte, herhangi bir dini uygulamaya şiddetle karşı çıkmışlardır.
AYDINLANMANIN ZAMAN ÇIZELGESI
- Voltaire 16 Mayıs 1717'de hapsedildi
Philippe d'Orléans, Naip ve kızı Berry Düşesi hakkında hicivli tasvirler yayınladıktan sonra, o zamanlar 23 yaşında olan genç François-Marie Arouet'yi kendi emriyle Bastille'e kapattırdı. On bir ay sonra hâlâ hapisteydi. Hapishanede Voltaire takma adını aldı ve başyapıtı Oedipus üzerinde çalışmaya başladı.
- Ekim 1747: "Encyclopédie" projesi başlatıldı
Diderot'nun insanlığın tüm bilgisini derleme tutkusu ilk ansiklopedinin yayınlanmasına yol açtı. Projenin yöneticileri olan Diderot ve d'Alembert, aralarında Montesquieu, Buffon ve Voltaire'in de bulunduğu birçok yazarı bir araya getirerek ansiklopedi üzerinde birlikte çalışmaya başladılar.
İlk iki cildin yayınlandığı 1751'den Encyclopédie'nin son cildinin yayınlandığı 1851'e kadar 20 yıl sürdü. Diderot, okuma yazma bilmeyenler de dahil olmak üzere eğitimi herkes için erişilebilir kılmayı amaçladığından, kitap boyunca çeşitli çizimlere yer verdi.
- 1748: Montesquieu "Kanunların Ruhu "nu yayınladı
Bu eserde güçler ayrılığı veya kuvvetler ayrılığı tartışması ve siyaset felsefesi için önemli olan diğer konular (monarşi, despotizm, demokrasi) sunulmuştur. Montesquieu'nün mutlak monarşiye bu kadar karşı olmasının ve İngiliz sisteminde görülen kuvvetler ayrılığını savunmasının nedeni budur. Kanunların Ruhu, belki de sansürü aşmak için Cenevre'de yazarın kimliği belirtilmeden yayımlanmıştır. Toplam 31 kitap bulunmaktadır.
- 24 Temmuz 1749: Diderot Vincennes'de hapsedildi
Diderot 1749'da yazdığı "Körler Üzerine Mektup" ("Lettre sur les aveugles à l'usage de ceux qui voient") adlı eserinde, her insanın dünyaya bakışının bireysel duyarlılığı nedeniyle benzersiz olduğunu savunmuştur. Ateist bakış açısı nedeniyle Vincennes'de bir hücrede üç ay geçirdi. Jean-Jacques Rousseau onu birkaç kez ziyaret etti.
- 7 Şubat 1752: Encyclopédie sansürlendi
Diderot'nun Encyclopédie'sinin ilk iki cildi 1752 yılında basıldı. Ancak Kraliyet Konseyi, isyanı ve bağımsızlığı teşvik ettiği ve kraliyet otoritesini zayıflatmayı amaçlayan bölümler içerdiği için bu eserleri kusurlu buldu.
Sonuç olarak ilk iki cilt Danıştay tarafından halkın tüketimi için uygun görülmedi. Malesherbes (sansürü denetleyen kişi) 1753'te yayıncılığın yeniden başlamasına izin verilmesinde etkili oldu.
- Mart 1755: "İnsanlar Arasındaki Eşitsizliğin Kaynağı ve Temelleri Hakkında Nutuk"in yayımlanması
Jean-Jacques Rousseau'nun insanlık vizyonu ve insanlığın gelişme potansiyeline ilişkin düşünceleri bu makalenin konusunu oluşturmaktadır. Her türlü eşitsizlik ve adaletsizlik için özel mülkiyet fikrini suçlamaya devam etti. Bu konuşma yayınlandığında Rousseau, ilk günah gerçeğini reddettiği için Katolik Kilisesi tarafından dini olarak kınandı.
- 3 Eylül 1759 – Papa Clement XIII, Diderot'nun Encyclopédie'sini kınadı
Ne yazık ki kilise Encyclopédie'nin ilk iki cildini yayınlanmadan önce onaylamadı. Her ikisi de bazı dini mucizelerin doğruluğuna meydan okuyor ve aynı zamanda Cizvitlerin basmakta olduğu Dictionnaire de Trévoux ile rekabet ediyordu. Malesherbes tarafından teşvik edilen ansiklopedistler, yedinci cilt yayınlanana kadar ciltler yayınlamaya devam ettiler ve bu noktada Papa XIII. Clement tüm çalışmanın imha edilmesini emretti.
- 1761-Rousseau "Toplumsal Sözleşme "sini yayınlamaya çalışır
Rousseau'nun yaşamına, Emile ya da Eğitim Üzerine ile aynı yıl Toplum Sözleşmesi'nin yayınlanmasıyla başlayan şiddetli bir tartışma damgasını vurmuştur. Filozof aslında halk egemenliği fikrine özgür ve eşitlikçi bir yaklaşım benimsemiştir. Cenevre'deki yetkililer 1762 yılında Toplum Sözleşmesi'nin kopyalarının imha edilmesini talep etti.
- 1762: "Rameau'nun Yeğeni "nin ilk taslağı
Diderot'nun felsefi bir tartışma olan Rameau'nun Yeğeni'nde müzisyen Rameau'nun yeğeni "Moi" ve "Lui" başroldeydi. İki ana karakter, diğer konuların yanı sıra ateizm, materyalizm ve insanlar ile diğer hayvanlar arasındaki benzerlik ve zıtlıkları tartışıyordu. Diderot bu hikâyede ahlakı eğitim, müzik ve toplum da dâhil olmak üzere çeşitli açılardan incelemiştir.
- Ağustos 1769: Diderot "D'Alembert'in Rüyası"nı yazdı
"le Rêve de d'Alembert" adlı bu entelektüel eserde üç konuşma vardı. İlki, "Entretien entre D'Alembert et Diderot", yazarın materyalist inançlarını herkesin görmesi için ortaya koyduğu yerdi. Devam niteliğindeki "D'Alembert'in Rüyası" ise Diderot'nun rüya, gerçeklik, mit ve illüzyonun doğası hakkındaki felsefesini tam olarak ifade ettiği yerdi. "Suite de l'entretien entre D'Alembert et Diderot" başlıklı üçüncü bölümde yazarlar etik ikilemleri tartıştılar. Kitap ancak 1830 yılında, yazarın ölümünden sonra basılabildi.
- 1772 – "Supplément au voyage de Bougainville"in yayınlanması
Denis Diderot'nun bu felsefi romanı, bir önceki yıl yayımlanan "Voyage autour du monde "un devamı niteliğindedir. İki kahraman, A ve B, yolculuğun çeşitli bölümlerine ilişkin açık bir tartışmaya girerler. Tahiti değerlerinin liberalizmi ile Aydınlanma'nın boğucu normları arasındaki karşıtlığa odaklanılmıştır.
- 25 Ağustos 1776-İskoç filozof David Hume'un ölümü
David Hume 1711'de doğdu ve 25 Ağustos 1776'da öldü; İskoç bir filozof, ekonomist ve tarihçiydi. "İskoç Aydınlanması" olarak adlandırılan dönemin önde gelen entelektüellerinden biriydi. Akıl hastalıklarını daha iyi anlamak ve tedavi etmek için bilimsel deneylerin kullanılmasının ilk savunucularındandır ve genellikle tarihteki en şüpheci düşünürlerden biri olarak kabul edilir. Descartes'ın aksine Kant, analitik felsefe ve fenomenoloji üzerinde önemli bir etkisi olmuştur.
- 30 Mayıs 1778-Fransız yazar ve filozof Voltaire'in ölümü
Voltaire ya da François Marie Arouet, 1694'ten 30 Mayıs 1778'deki ölümüne kadar yaşamış olan Fransız filozof ve yazardır. Daha aydınlanmış ve hoşgörülü bir monarşi biçimini savunan ve Aydınlanma'nın sembolü olarak hizmet eden felsefi partinin önde gelen bir üyesiydi. Hayatı boyunca birçok kralın teveccühünü kazanmış, ancak bu hükümdarlarla olan değişken bağları nedeniyle kendisini dönüşümlü olarak Bastille'de hapsedilmiş ve İngiltere'ye sürülmüş olarak bulmuştur. Devasa eserleri arasında "Zadig", "Candide" ve "Hoşgörü Üzerine İnceleme" gibi klasikler bulunmaktadır.
- 2 Temmuz 1778 – Fransız yazar ve filozof Jean-Jacques Rousseau'nun ölümü
En önemli Aydınlanma fikirlerinden bazıları 1712'de doğan ve 2 Temmuz 1778'de ölen Jean-Jacques Rousseau'dan gelmiştir. İnsan doğası, sosyal organizasyon ve eğitim teorisi üzerine kapsamlı yazılar yazmış ve fikirlerinin Fransız devrimcileri üzerinde önemli bir etkisi olmuştur. "Eşitsizlik Üzerine Söylev", "Julie ya da Yeni Heloise" ve "Toplumsal Sözleşme Üzerine" gibi kanonik eserlerin yazarı olan Rousseau'nun kalıntıları 1794 yılında devrimciler tarafından Pantheon'a taşınmıştır.
Kaynaklar:
- Eddy, Matthew Daniel (2022). Media and the Mind: Art, Science and Notebooks as Paper Machines, 1700-1830. University of Chicago Press.
- Gay, Peter (1996), The Enlightenment: An Interpretation, W.W. Norton & Company, ISBN 0-393-00870-3
- Frithowulf, H. (2022, October 19). Age of Enlightenment: History, ideas, and characters – Malevus. Malevus, from https://malevus.com/age-of-enlightenment/