Kalbin Sabırsızlığı
Stefan Zweig
Hizmet erimi garda sabırla beni bekler buldum ve: «Gel!» diye seslendim
gülerek. Birden pek rahatlamıştım. Böylesine hiç rahatlamamıştım şimdiye
kadar. Sonunda en doğru şeyi yapmıştım. Kendimi de kurtarmıştım, başka
insanları da. Dün gece yaptığım o sersemce korkaklık için de pişman
değildim artık. Hatta tersine, böyle olması daha iyi, daha iyi, diyordum
içimden. Bana güvenmiş olanların bir kahraman olmadığımı, zavallı bir
hasta yavruyu lütfen yüceltmek için bulutlardan yeryüzüne düşmüş kutsal
bir kişi, bir Tanrı olmadığımı şimdi öğrenmiş bulunması daha iyiydi.
Şimdi onun sevgisini kabul etmemde hiç bir fedakarlık yoktu. Hayır,
ondan şimdi ben özür dileyecektim. Böylesi daha iyiydi.
Böylesine güvende hissetmemiştim kendimi asla; sadece
bir an için söyleşine bir korkuya kapılıverdim. Lundenburg istasyonunda
kompartmana soluk soluğa girip de, kendini koltuğa bırakan şişman bir bay:
«Çok şükür yetişebildim. Altı dakika gecikmesi olmasaydı treni kaçırırdım,»
deyince.
İrkilivermiştim. Doktor Condor öğle yemeğine eve
gelmemişse ne olacaktı? Ya da geç gelmiş de öğleden sonra trenine
yetişememişse? O zaman her şey mahvolurdu. O zaman Edith bekleyecek ve
bekleyecekti. Terasın o korkunç görüntüsü bir şimşek gibi yine çaktı. Edith
elleriyle parmaklığa yapışmış, aşağıya bakıyordu, hatta eğilmeğe başlamıştı.
Yaptığım döneklikten ne çok pişman olduğumu tam
zamanında öğrenmesi gerekirdi. Umutsuzluğa kapılmadan, korkunç olay
gerçekleşmeden, öğrenmeliydi. En iyisi, trenin ilk duracağı istasyondan bir
telgraf çeker ve bir kaç kelimeyle güvenini sağlarım. Doktor Condor durumu
daha önce bildirmemişse!
İlk istasyon Brünn. Trenden hemen atlayıp, istasyondaki
telgrafhaneye koşuyorum. Fakat bu da nesi? Kapının önünü sarmış bir yığın
insan, duvara yapıştırılmış bir ilanı heyecanla okuyordu. Camlı küçük
kapıdan geçip, postahaneye girebilmem için dirseklerimi kullanmam ve çok
kaba davranmam gerekti. Çabuk, çok çabuk, bir telgraf kağıdı! Ne yazmalı?
Pek uzun olmamalı!
Edith von Kekesfalva.
Kekesfalva villası,
Yoldan binlerce selam ve candan duygular. Görev
yolculuğu. Yakında döneceğim. Condor daha çok bilgi verir. Varır varmaz
mektup yazarım.
Dostluklarla: Anton
Telgrafı verdim. Memur kadın ne ağır kanlı şeydi. Ne de
çok şey soruyor! Gönderen, gönderenin adresi, bir sürü formalite! Oysa iki
dakika sonra tren kalkıyor. Kapıdaki ilanın önünde birikmiş meraklıları bu
arada daha kalabalıklaşmışlar yarabilmek için yine zor kullanıyorum. Ne var
böyle, diye sormak üzereyken, hareket sinyali çalıyor acı acı. Vagona ancak
binebiliyorum.
Tanrıya şükür! Her şey yapıldı. Edith kuşkulanmaz,
tedirgin olmaz şimdi. O çok yüklü ve heyecanlı iki günde ne denli bitkin
düştüğümü şimdi hissediyorum. İki gece hiç uyumamıştım. Czaslau'a varıp da
otele inince, birinci kattaki odama güç çıkıyorum. Sallanarak. Sonra bir
uçuruma kendimi bırakır gibi, uykuya daldım.
Sanırım, uzanır uzanmaz uyumuştum; bütün duyuları
uyuşmuş birinin, karanlık ve çok derin, dibe hiç varılamayan derin bir suya
dalıvermesi gibi bir uykuydu. Epeyce sonra bir rüya başladı. Başının nasıl
olduğunu bilmediğim bir rüyaydı. Bir odada ayakta durduğumu ve odanın
sanırım doktor Condor'un bekleme odası olduğunu hatırlıyorum sadece. Sonra
birden yine o korkunç gürültü başladı. Günlerdir şakaklarımda zonklayan o
biteviye koltuk değneği gürültüsü, o korkunç taktuk'lar. Önceleri uzaktan
doğru, sokaktanmış gibi duyuluyordu. Sonra yaklaştı. Tak, tuk, tak, tuk!
Şimdi iyice yaklaşmıştı. Müthiş bir gürültü çıkarıyordu, tak, tuk, tak,
tuk'lar. Sonra oda kapısına öyle yaklaştılar ki, dehşetle uyandım rüyamın
ortasında.
Yabancı ve karanlık bir odadaydım. Gözlerim açıktı.
Yine duyuldu tak, tuk, tak, tuk'lar... Kemikli bir el bütün sertliğiyle
vuruyordu küt küt. Hayır, rüya görmüyordum şimdi. Biri vuruyordu kapıya.
Yataktan fırlayıp, kapıyı çabukça açtım. Gece kapıcısı karşımdaydı. «Sayın
teğmeni telefondan istiyorlar.»
Şaşkın şaşkın baktım suratına. Telefondan mı? Nerede,
neredeyim ben? Yabancı bir odada, yabancı bir yatakta.Ah sahi... ben... sahi
sahi... ben Czaslau'dayım. Fakat burada hiç bir tanıdığım yok... beni
gecenin bu saatinde yataktan kim kaldırır telefonla? Saçma! En azından
geceyarısı olmalı! Fakat işte, kapıcı zorluyor:
«Lütfen çabuk olun!» diye. «Bay teğmen, Viyana'dan
arıyorlar. Adı pek iyi anlayamadım.»
Bir anda uykum falan kalmadı. Viyana'dan ha! Condor'dan
başkası olamaz! Edith'in beni bağışladığını haber verecektir, muhakkak
böyledir. İşler yoluna girdi. Kapıcıya bağırıyorum:
«Çabuk aşağıya! Hemen geliyor dersin!»
Kapıcı gözden kayboluyor. Geceliğin üstüne pelerinimi
çektiğim gibi koştum arkasından. Telefon alt kattaki büroda. Kapıcı,
telefonu kulağına götürmüş, bekliyor. Adamcağız: «Kesildi!» derken, ben
sabırsızlıkla çekip alıyorum elinden ve kulağıma götürüyorum.
Fakat hiç bir şey... hiç bir şey duyulmuyor... Sadece
çok uzaklardan doğru bir türkü, bir vızıltı... sss... şş... şş... fış...
şş... vız... ızz... kocaman bir sivri sinek, madenden kanatlarını
çarpıyormuş gibi!'Alo! Alo!'diye haykırıyor ve bekliyorum... Bekliyorum...
Hiç cevap yok. Sadece o alaycı, o anlamsız vızıltılar.
Pelerinden başka bir şey almadım diye ben mi
titriyorum, ya da müthiş korkumdan mı böyle ürperiyorum? Yoksa o iş..! Acaba
bir..! Bekliyorum... dinliyorum... Isınmış kauçuk reseptörü iyice
bastırıyorum kulağıma. En sonunda... tır... tır... hat bağlanıyor...
Telefoncu kızın sesi:
«Konuştunuz mu?»
«Hayır.»
«Fakat az önce araçlılardı... Viyana'ydı!... Bir dakika
bekleyin lütfen. Hemen bir bakayım.»
Yine tır... tır... tır... Telefonda çatırtılar,
hırıltılar, gurultular, uğultular ve vınlamalar. Sonra gittikçe daha
uzaklaşıyor sesler. Yine o vızıltılar, güçlükle duyulan vızıltılar. Sonra
birden sert ve kalın bir erkek seri:
«Burası Prag mevki komutanlığı. Orası Milli Savunma
Bakanlığı mı?»
Müthiş bir umutsuzlukla bağırıyorum telefona: «Hayır,
hayır, hayır!» diye.
Telefondaki o ses belli belirsiz biraz daha duyulduktan
sonra uzaklaştı, duyulmaz oldu ve boşlukta kayboldu. Sonra yine o budalaca
vınlayışlar, titreyişler ve sonra yine çok uzaklarda karışan ve bir lafı
bile anlaşılmayan başka görüşmeler. En sonunda telefoncu kızın sesi:
«Özür dilerim, şimdi öğrendim. Konuşmayı kestiler. Çok
acele resmi bir konuşma var. Abone sizi yine ararsa, hemen çalarım
telefonunuzu. Şimdi kapayın lütfen.»
Telefonu yerine bıraktım. Bitkin, küskün ve öfkeliyim.
Uzaklardaki bir sesi tam yakaladıktan sonra kaçırıvermek kadar saçma şey
olmaz. Koskoca bir dağa çabuk çabuk tırmanmışım gibi yüreğim küt küt atıyor
ve göğsüm körük gibi inip çıkıyor. Neydi bu telefon? Doktor Condor'dan
başkası olamazdı. Fakat gecenin saat yarımında neden telefon ediyor bana?
Kapıcı büyük bir naziklikle yaklaşıyor:
«Bay teğmen odasında, yukarda bekleyebilirler. Konuşma
verilince hemen yukarı koşarım.»
Fakat kabul etmiyorum. Konuşmayı bir daha kaçırmak
istemiyorum. Kaybedecek tek bir dakikam yok.
Olup bitenleri öğrenmeliyim. Zira kilometrelerce ötede
bir şeyler olduğunu hissediyorum. Telefon eden ya Condor'dur, ya da
Kekesfalva'lar. Onlara otel adresini de doktor Condor'dan başkası vermiş
olamaz. Şu var ki, çok acele, çok önemli bir şey olacak! Yoksa gece vakti
insanı yatağından kaldırtmazlar. Bütün sinirlerim titriyor. Ben gerekliyim,
bana ihtiyaçları var! Birileri benden birşey istiyor. Birisi bana önemli bir
karar bildirecek. Ölüm kalımla ilgili bir karar. Hayır, buradan bir yere
uzaklaşamam. Burada beklemek zorundayım. Bir dakika bile kaybedecek vaktim
yok.
İşte böyle, kapıcının biraz da şaşırarak getirip
verdiği sert tahta sandalyeye oturup bekledim. Çıplak bacaklarımı pelerinin
altına saklamış, gözlerimi telefona dikmiştim.
Onbeş dakika bekledim. Yarım saat geçti. Tedirginlikten
ve belki de soğuktan titriyordum. Arada bir alnıma boşanan terleri kolumun
yeniyle kuruluyordum. En sonunda bir zırr, çıngırak çaldı. Telefona koşup,
reseptörü aldım. İşte şimdi öğreneceğim, her şeyi öğreneceğim.
Fakat sersemce bir yanılma. Kapıcı beni hemen uyarıyor.
Telefon değil çalan, dış kapının çıngırağı. Kapıcı, gecikmiş bir çifte çabuk
çabuk kapıyı açtı. Bir süvari yüzbaşısı, yanında bir kızla giriyor içeri ve
kapıcı locasının önünden geçerken, göğsü bağrı açık, bacakları çıplak ve
sırtında sadece bir subay peleriniyle oturup, gözlerini telefondan ayırmayan
tuhaf adama hayretle bir bakıyor. Sonra şöyle bir selam veriyor ve yarı
karanlık merdivende kızıyla gözden kayboluyor.
Daha fazla dayanamayacağım. Manyetoyu çevirip,
telefoncu kıza soruyorum:
«Hala aramadılar mı?»
«Kim arayacaktı?»
«Viyana'dan, sanırım Viyana'ydı... Yarım saati geçti
arayalı...»
«Hemen bir daha sorayım. Bir saniye.»
Bir saniye, sürdükçe sürüyor. Sonunda telefon çalıyor.
Telefoncu kız, merakta bırakmamak için aramış:
«Viyana'ya sordum. Henüz bilgi almadım. Bir kaç dakika
daha. Hemen ararım sizi.»
Beklemek I Bir kaç dakika daha beklemek I Dakikalar I
Dakikalar!
Bir saniyede bir insan ölebilir, bir insanın kaderi
çizilebilir, bir dünya batabilir! Ne diye bekletiyorlar beni? Böylesine
öldüresiye uzun uzun bekletiyorlar. Buna işkence derler, buna çılgınlık
derler. Saat bir buçuk oldu. Burada bir saattir oturuyorum. Ürperiyor,
titriyor ve bekliyorum.
Sonunda, en sonunda yine telefon çalıyor. Bütün
duyularımla kulak veriyorum, fakat telefoncu kız şu haberle yetiniyor:
«Öğrendim. Abone konuşmaktan vazgeçmiş.»
«Vazgeçmiş mi? Ne demek bu? Bayan bir saniye!» Fakat
kız telefonu kapattı bile.
Vaz geçmiş mi? Neden vazgeçmiş? Ne diye beni gecenin
bir buçuğunda arayıp, sonra da konuşmaktan vazgeçiyorlar? Bir şeyler geçmiş
olmalı. Benim bilmediğim, fakat bilmem gereken bir şeyler! Mesafeleri ve
zamanı delip geçememek ne korkunç şey! Condor'u ben mi arasam? Hayır,
gecenin bu saatinde olmaz. Karısı korkardı. Belki doktor Condor da bir daha
telefon etmedi, vakit çok geç oldu diye. Yarın sabah yine aramağı daha uygun
buldu belki de!
Ah o gece! Anlatamayacağım! Karmakarışık görüntüler,
yığınla saçma düşünce. Hem bitkin, hem tetikte olan ben. Bütün sinirlerim
ayakta her an bekleyiş. Merdiven ve koridorun her ayak sesine, sokaktan
duyulan her çıngırağa ve zil sesine, her harekete ve gürültüye kulak vermek.
Bir yandan da yorgunluktan sendelemek, bitkinlikten sallanarak sonunda
uyuyakalmak. Çok derin, çok uzun bir uykuyla! Ölüm kadar sonsuz ve hiçlik
kadar derin bir uykuyla.
Uyandığımda odanın içi apaydınlıktı. Saate bakıyorum.
Onbuçuk. Aman Yarabbim! Albay sabah sabah gidip görünmemi söylemişti! Özel
kişiliğimin düşün yanı çalışmağa başlamadan önce, asker yanım, göreve bağlı
yanım, kendiliğinden harekete geçiverdi yine. Çabucak giyinip, merdivenleri
koşa koşa iniyorum. Kapıcı durdurtmak istiyor. Hayır, sonra, şimdi sırası
değil! Önce gidip yazılayım, albaya söz vermiştim.
Fişekliğimi nizamına uygun bağladıktan sonra, kalem
odasına girdim. Odada kızıl saçlı ve ufak tefek bir astsubay oturuyor. Beni
görünce bir ürküyor:
«Sayın teğmenim hemen aşağıya insin lütfen! Garnizonun
bütün subay ve erleri tam onbirde toplansın diye sayın yarbayın kesin emri
var. Lütfen çabuk aşağıya!»
Merdiveni koşar gibi indim. Sahi, garnizonda kim varsa,
hepsi toplanmış avluda. Tümen komutanına görünmeden kıta kapısının yanında
yer alabildim.
Tümen komutanı olağanüstü ağır ağır ilerledi ve bir
tören havasıyla açtığı kağıdı uzaklara kadar duyulan bir sesle okudu:
«Avusturya-Macaristan İmparatorluğunu ve bütün
medeniyet dünyasını tiksindiren korkunç bir cinayet işlenmiş bulunuyor.
(Hangi cinayet diye dehşetle aklımdan geçiriyorum ve suçu işleyen ben
kendimmişim gibi titremeğe başlıyorum, elimde olmadan.). Çok sevgili
veliahdımız ve İmparatorluk ailesinin yüce varisi ekselans arşidük Franz
Ferdinand ve çok sayın eşlerine karşı işlenen alçakça cinayet (Hangi
cinayet?) İmparatorluk hanedanını derin bir yasa (Nasıl? Veliahdı öldürdüler
mi? Fakat ne zaman? Sahi, dün Brünn istasyonunda bir ilanın önünde pek çok
insan toplanmıştı... Demek bundanmış?) Ve kedere boğmuştur. Fakat
İmparatorluk ve Krallık ordusu her şeyden önce...»
Bundan ötesini pek iyi anlayamadım. Nedenini
bilmiyorum, fakat o «Büyük Suç» ve «Cinayet» sözleri bir balyoz gibi
yüreğime inivermişti. Bir suçlu olmasaydım bu kadar korkmazdım. Doktor
Condor bir suç, bir cinayet demişti. Mavi giysili, nişanlar ve kuş
tüyleriyle süslü o adamın neler yumurtladığını, ne gevezelikler ettiğini
duymaz olmuştum. Dün gece telefona çağrılmamı hatırlayıvermiştim. Doktor
Condor bu sabah neden hiç bir haber vermemişti? Yani hiç bir olay geçmemiş
miydi? Yarbaya başvurup geldiğimi bildirmeden, buyrultudan sonranın
kargaşalığından yararlanıp, otele koştum. Bu arada beni telefonla
aramışlardı belki!
Kapıcı bir telgraf uzatıyor. Bu sabah erken gelmiş ama,
öyle acele geçmişim ki önünden, vermesine vakit kalmamış! Telgraf kağıdını
yırtar gibi açıyorum. İlk bakışta hiç bir şey anlamıyorum. İmza filan yok.
Yazılı olanlardan hiç bir şey anlaşılmıyor! Sonra her şeyi kavrayıveriyorum.
Bir posta ihbarnamesiydi. Brünn'de üçü elli sekiz geçe vermiş olduğum
telgrafın yerine verilemediği bildiriliyordu.
Yerine verilmemiş mi? Bu kelimelerden gözlerimi
ayıramıyordum. Edith von Kekesfalva adresine gönderilmiş bir telgraf yerine
verilemesin! O küçük şehirde onu herkes tanırdı. Heyecanım şimdi son hadde
varmıştı.
Telefonda hemen Viyana'da doktor Condor'u aratıyorum.
Kapıcı: «Acele mi?» diye soruyor. Bir an bile düşünmeden: «Evet!» cevabını
veriyorum.
Yirmi dakika sonra Viyana'yı verdiler hayra alamet
değil ve doktor Condor evinde, hem de telefon başında, üç dakika içinde her
şeyi öğrenmiş bulunuyordum. Telefon görüşmelerinde dolambaçlı konuşmağa
vakit yoktur.
Uğursuz bir rastlantı her şeyi mahvetmişti. Bahtsız kız
benim pişmanlığımın ve içtenlikli kararımdan hiç birini öğrenememişti.
Olup bitenleri örtbas etmek için albayın aldığı
tedbirler bir işe yaramamıştı. Ferencz ve arkadaşları kahveden çıkınca
kışlaya dönmemiş, bir şarapçıya gitmişlerdi. İşler bir defa ters gitmeye!
Orada eczacıya rastlamışlardı. Yanında başkaları da vardı. İyi yürekli
sersemin biri olan Ferencz bana duyduğu büyük dostlukla, hemen saldır misti
adama. Herkesin önünde hesap sormuş ve benim üzerime aşağılık yalanlar
yaymakla suçlamıştı. Müthiş bir rezalet çıkmıştı bundan ötürü.
Ertesi günü bütün şehir öğrenmişti. Zira onuru kırılmış
olan eczacı ertesi gün sabah sabah tanık toplamak için kışlaya koşmuş ve
benim ortadan kaybolduğumu duyunca, kuşkusundan hemen Kekesfalva'lara
yollanmıştı. İhtiyar babayı bürosunda bulunca öyle bir haykırmıştı ki,
pencereler zangırdamıştı. Eczacı: «0 sersemce telefonunuzla beni budala
yerine koydunuz,» diye bağırmış, şehrin eski ve saygıdeğer bir yerlisi
olarak o şımarık subaylardan çekinecek hiç bir şeyi olmadığını söylemişti.
Benim böyle korkakça ortadan kaybolmamın nedenini biliyordu ve bu nişan
işinin sadece bir şaka olduğuna onu hiç kimse kandıramazdı! Bunun arkasında
çirkin bir dalavere gizliydi! Fakat ucu bakanlığa kadar da gitse, bunun
içyüzünü açığa vuracak ve o şımarık delikanlıların herkesin önünde kendisine
hakaret etmesine izin vermeyecekti.
Öfkesinden köpürmüş eczacıyı yatıştırıp, oradan
uzaklaştırmak pek güç olmuştu. Dehşet içinde kalmış Kekesfalva'nın tek
umudu, bütün bu suçlamaları Edith'in duymamış olmasıydı. Fakat terslik bir
defa başlamasın! Büronun pencereleri açıktı ve eczacının sözleri avluyu
aşmış, Edith'in oturduğu salonun penceresine ulaşmıştı. Hem de bir bir
anlaşılmıştı. Edith çoktandır tasarladığını yapmağa hemen karar vermiş
olmalı! Fakat düşündüklerini belli etmemişti. Yeni giysilerini getirip bir
daha bakmış, İlona'yla birlikte gülmüş, babasına güleryüzlü davranmış, şu
oldu mu, bu hazırlandı mı diye bir sürü ayrıntıyı sormuştu. Telefon edip,
benim dönüp dönmediğimi, ya da herhangi bir haber bıraktığımı öğrenmek için,
telefon etsin diye, uşağı gizlice görevlendirmişti. Telefona çıkan hizmet
erimin benim belirsiz bir süre için görevle yolculuğa gittiğimi ve hiç kimse
için hiç bir haber bırakmadığımı söylemesi, son darbe olmuştu.
Yüreğinin sabırsızlığından artık bir gün daha, hatta
tek bir saat daha beklemek istememişti. Onu büyük bir hayal kırıklığına
uğratmış ve ölesiye yaralamıştım. Bundan böyle bana hiç güveni kalmamıştı.
Benim zayıf kişiliğim onu büsbütün güçlendirmişti. Acımasız bir çelişme!
Yemekten sonra terasa götürmüşlerdi isteği üzerine.
İlona, içine kötü şeyler doğmuş gibi, onun böyle aşırı neşelenmesinden
tedirginlik duymuştu. Yanından hiç ayrılmamıştı. Fakat saat dörtbuçukta tam
da her zaman geldiğim saatte, benim telgrafım ve doktor Condor'un hemen aynı
zamanda gelmesinden sadece onbeş dakika önce, yanından hiç ayrılmayan
İlona'dan bir kitabı getirmesini rica etmiş, o da hiç sakınca görmediği
ricayı yerine getirmişti bir tarihte terasta bana anlattığının tıpkısı ve
korkunç rüyalarımda gördüğümün tıpkı tıpkısı bir davranışla, korkunç
kararını gerçekleştirmişti.
Condor geldiğinde Edith henüz yaşıyordu. Akıl alır gibi
değil ama, narin vücudunda önemli hiç bir dış yara yoktu. Baygın olarak bir
hasta otomobiline koyup, Viyana'ya götürdüler. Hekimler, onu
kurtarabileceklerine, geceyarısına kadar umutluydular. İşte bu durumda
doktor Condor akşam saat sekizde bana acele bir telefon etti sanatoryumdan.
Fakat veliahtın öldürülmesini izleyen o yirmidokuz Temmuz gecesi bütün
telefon hatlarına asker ve sivil makamların resmi konuşmaları için el
konulmuştu.
Doktor Condor dört saat boşuna bekledi, konuşmayı
vermeleri için. Fakat geceyarısından sonra hekimler umut kesince, telefon
görüşmesinden vazgeçti.
Yarım saat sonra da, Edith öldü.
O Ağustos askere çağrılan yüzbinlerce insan arasında
benim kadar umursamadan, hatta sabırsızlıkla cepheye koşan pek az olmuştur.
Bundan yana hiç kuşkum yoktu. Savaştan pek hoşlanmadığım için değil. Bunu
bir kurtuluş saydığımdan. Cinayet sanığı bir suçlunun karanlığa koşup,
saklanması gibi ben de savaşa sığınıyordum. Kesin bir karara varıncaya kadar
dört hafta geçti. Kendimi küçük gördüğüm dört hafta. Şaşkınlıklar ve
umutsuzluklarla dolu dört hafta. O günleri bugün bile dehşetle hatırlarım.
Cephelerde geçen korkunç saatlerden daha korkunçtular.
Önceleri çekici, sonraları da kaçman merhametimle bir
insanı, beni ihtirasla seven tek insan olan bir genç kızı öldürmüş olduğuma
inanmaktaydım. Sokağa çıkmağı göze alamıyordum. Hasta olduğumu haber
vermiştim. Odama kapanmıştım. Kekesfalva'ya yazmış ve üzüntülerimi (Evet,
gerçekten pek üzüntülüydüm) bildirmiştim, yanında temize çıkayım diye. Cevap
vermemişti. Arkadaşlarımdan hiç biri, tek satır bile yazmamıştı. Babamdan da
mektup yoktu; oysa, gerçekte o çok zorlu haftalarda bakanlıktaki işinden
başını kaşıyacak vakti yoktu.
Fakat ben bütün bu aşırı belirtilmiş suskunluğu, hep
birlikte verilmiş bir hüküm, bir suçlama, saymaktaydım. Kendi kendimi
suçladığım gibi herkesin de beni suçladığı korkusuna gittikçe daha çok
kaptırıyordum kendimi. Herkes benim bir katil olduğumu söylüyor sanıyordum.
Kendim böyle sanıyorum diye.
Bütün İmparatorluk heyecanla titrer, allak bullak olmuş
Avrupa'nın her yanındaki telgraf telleri korkunç haberlerle sarsılır,
borsalarda fiyatlar bir düşer, bir fırlar, ordular seferber edilir ve
tedbirli kişiler valizlerini hazırlarken ben, o korkakça dönekliğimden ve
suçluluğumdan başka hiç bir şey düşünmüyordum. Cepheye çağrılmak, işte
bundan ötürü, benim için bir kurtuluş anlamı taşıyordu. Milyonlarca suçsuz
insanı çekip almış olan savaş, beni, ben suçlu kişiyi, umutsuzluktan
kurtarmıştı (Fakat bundan ötürü savaşı övecek değilim).
Parlak sözlerden tiksinirim. O tarihte ölümü aradım,
diyemeyeceğim bundan ötürü. Sadece şu sözlerle yetineceğim:
Ölümden korkmadım. Hiç değil çoğu kimseden daha az
korktum. Zira cephe gerisine dönmek bazı anlarımda bana savaşın bütün
korkunçluklarından daha korkunç görünüyordu. Zira suçumu bilenler vardı
cephe gerisinde. Hem nereye dönebilirdim? Kime gerekliydim, kim vardı beni
hala seven? Kim için, hangi amaç için yaşayacaktım? Aşırı yiğitlik hiç bir
şeyden korkmamaktan daha öte bir şey olmasa da, cephede gerçekten yürekli
davranmış bulunduğumu rahatça ve dürüstçe ileri sürebilirdim. Zira en yiğit
arkadaşlarımın bile ölmekten daha korkunç saydığı sakat olmaktan da hiç
korkmuyordum.
Çaresizlik içinde bir sakat olmağı, bir ceza, bir öç
alma sayıyordum belki de! Başkalarının bana acınması, bir tarihte
korkaklığımdan ve zayıf kişiliğimden yeterince merhamet duymadığım için,
gerekliydi.
Ölüm benim karşıma çıkmadıysa, bundan sorumlu ben
değilim. Umursamaz bakışlarla pek çok defa onun karşısına dikildim.
Tehlikeli bir görev için gönüllü aranınca hemen koştum. Tehlikenin arttığı
yerlerde ben daha bir rahatlıyordum. İlk yaralanmamdan sonra ağır makineli
bölüğüne verilmemi istedim. Daha sonra da havacı oldum. Sanırım orada, o pek
zavallı uçaklarımızla epeyce iş başardım. Fakat günlük bir buyrultuda adımın
yanında «Yiğitlik» sözünü her görüşümde, yalancının biriyim ben, duygusundan
kendimi kurtaramadım. Nişanlarıma birisi fazla baksa, savuşuverirdim.
O sonsuz dört yıl geçip gidince, eski günlerimin
dünyasında yine yaşayabileceğimi hayretle gördüm. Zira bir cehennemden
dönmüş olan bizler, her şeyi yeni bir ölçüyle değerlendiriyorduk. Savaştan
dönmüş bir asker için bir insanı öldürmüş olmak, barış günlerinin ölçüsüyle
bir vicdan sorunu olmaktan çıkmıştır. Benim suçum da, o sonsuz kan
bataklığının bütünü içinde yokolmuştu. Zira Limanova'da siperlerimizin
önünde Rus piyadesinin ifk dalgasını ben biçmemiş miydim? Bu ellerimle ve bu
gözlerimle? Öldürdüklerimi, yaraladıklarımı dikenli tellerde saatlerce
inleyerek feci ölümlerini sonradan dürbünle seyreden ben değil miydim?
Goriça önlerinde bir düşman uçağı düşürmüştüm. Makine havada üç takla
attıktan sonra Karst dağına çarpıp alevler içinde parçalanmıştı. Kömürleşmiş
ve hala yanan cesetlerde künye levhasını kendi ellerimle aramış değil
miydim? Fakat benimle omuz omuza yürüyen binlerce ve binlerce insan da aynı
biçimde davranmıştı. Tüfekle, ağır makineliyle yumrukla aynı şeyi yaptı
neslimin milyonlarca insanı; Fransa'da ve Almanya'da.
Tarihin o güne kadar bir benzerini görmediği, böyle
yığın yığın insan canına kıyılması ve yığınla tahrip yanında özel bir tek
cinayetin ne önemi kalırdı?
Sonra, bir şey daha vardı beni rahatlatan. O cephe
gerisi dünyasında beni suçlayacak tek bir tanık bile kalmamıştı. Olağanüstü
yiğitlik nişanları almış birisini, bir tarihte korkaklığından ötürü
suçlayacak, o uğursuz davranışını ortaya atacak kimse yoktu.
Kekesfalva, kızının ölümünden sonra ancak birkaç gün
daha yaşamıştı. İlona, küçük bir noterin eşi olarak Yugoslavya'nın bir
köyünde oturmaktaydı. Albay Bubenic, Sava kıyısında kendi eliyle canına
kıymıştı. Arkadaşlarım ya cephede ölmüştü, ya da o işi çoktan unutmuşlardı.
Zira «savaştan önce» nin her şeyi o felaketler dolu dört yıldan sonra, eski
günlerin parası gibi değişivermiş, yürürlükten kalkmıştı. Hiç kimse beni
suçlayamaz, hiç kimse beni yargılayamazdı.
Öldürdüğünün cesedini çalılığa gömen ve ağır ağır yağan
ak karların örtmeğe başladığını gören bir katil gibiydim; korkunç suçu
koruyucu o kalın örtü kimbilir ne süre daha gizleyecekti! Sonra da bütün
izler silinip gidecekti.
İşte böyle, ben de yeniden yaşama gücünü buldum
kendimde. Beni kimse hatırlamadığı için ben de kendi suçluluğumu unuttum.
Zira insan yüreği ille de unutmak istediği şeyi rahatça ve bütünüyle
unutabilir.
Sadece bir tek defa döndüm anıların kıyısına.
Viyana operasında, salonda oturuyordum. Son sıranın
başındaki koltuktaydım. Pırıl pırıl ve çekingen hüznüyle beni pek saran
Orpheus operasını bir daha dinleyim istemiştim. Gluck'un bu operasını pek
severdim. Uvertür yeni sona ermişti. Hemen arkasından verilen kısa arada
salonun lambalarını yakmadılar ama, geç kalan bir kaç kişinin yerlerine
oturmasına izin verildi. Benim sıramda da bunlardan iki kişi vardı. Bir
bayla bir bayan.
Bay, bana eğildi ve büyük bir incelikle: «Rica edebilir
miyim?» dedi. Ondan yana bakmadan ve hiç dikkat etmeden, ayağa kalktım,
geçsin diye. Fakat o, yanımdaki koltuğa hemen oturmadı ve bayana yer
gösterdi; büyük bir titizlikle yol gösteriyor, elleriyle okşuyor gibiydi.
Kadına yerini göstermekle kalmadı, oturacağı koltuğu da büyük bir özenle
açtı. Bir insana böylesine düşkünlük göstermek, gözümden kaçmayacak kadar
olağanüstüydü. Ah, kör bir kadınmış diye aklımdan geçirdim ve acındım. Fakat
o şişmanca erkek yanımdaki koltuğa oturunca, yüreğim ağzıma geldi ve hemen
tanıdım.
Doktor Condor'du. Her şeyi bilen tek insan oydu,
suçluluğumun olanca ağırlığını bilen adam yanı başımda oturmaktaydı. Onun
acınması benim merhametim gibi insan öldürmüş değildi. Onun merhameti
fedakar, kendini feda eden ve güçlendirici bir acınmaydı. Beni
yargılayabilecek ve önünde utanç duyacağım tek insan oydu! Ara olup da,
avizeler aydınlanınca beni hemen tanırdı.
Titremeğe başladım ve elimi yüzüme götürdüm çabuk
çabuk. Hiç değil karanlığa saklamak istiyordum yüzümü. 0 çok sevdiğim
müziğin tek bir ezgisini bile duymuyordum. Yüreğim küt küt atıyordu.
Yeryüzünde beni gerçekten çok iyi tanıyan bir insanın yanı başımda
oturmasından boğulacak gibi oluyordum. Lambalar yanacak diye ödüm
patlıyordu. Bu güzel giyimli insanların arasında çırıl çıplak
oturuyormuşçasına ürpertiler geçiriyordum. Operanın birinci bölümü bitip de,
perde ağır ağır inerken, başımı hemen önüme eğdim ve kaçtım salondan.
Sanırım, Condor'un beni tanımasına meydan bırakmayacak kadar çabuk
davranmıştım. Fakat o andan bu yana daha da iyi biliyordum.
Vicdan, hatırladığı süre hiç bir suç unutulmaz.