Atmosfer basıncını ölçmek için kullanılan alettir. Hava durumunu önceden anlamakta, dağların yüksekliğini ölçmekte kullanılır. Uçakların uçtuğu yüksekliği gösteren «altimetre» de barometre cinsinden bir alettir. Barometrenin cıvalı ve madeni olmak üzere iki-çeşidi vardır. Deniz seviyesinde tüpteki cıvanın yüksekliği 76 sm.'dir. Hava değişikliklerine göre cıvanın yüksekliği 69 - 79 sm. arasında değişir. 9.000 metrede 22 sm.'ye kadar düşer. Cıvanın yükselmesi yüksek basıncı, yani iyi havayı, alçalması da alçak basıncı, yani kötü havayı haber verir. Cıvalı barometrenin esaslarını ilk defa 1643'te İtalyan fizikçisi Torİcelli keşfetmiştir.
Cıvalı barometreler, çabuk kırıldığı için son zamanlarda madeni barometreler kullanılır oldu. Madeni barometrelerin esasını, eğilip bükülebilir ince bir madenden yapılmış kutu teşkil eder. Havası boşaltılmış olan kutunun üstüne çelik bir yay tutturulmuştur. Yay, alttan cihazın dibine vidalanmış olan kutuyu yukarı çekik durumda bulundurur. Hava basıncı artınca, kutu içeri çöker, azalma olunca kalkar. Barometreyle 1647'de ilk defa yükseklik ölçen, Fransız fizikçisi Pascal'dır. 1939'da «bar» denen bir Ölçü birimi kabul edilmiştir. Normal şartlar altında İlk cıvanın basıncını gösterir. Hava basıncı, barın l/1000'ini gösteren «milibar»bir «bar» deniz seviyesinden 75 santimle belirtilir. Açık hava basıncını ölçmeye yarayan alet. İki çeşit barometre vardır. Birincisi civalı barometre, ikincisi metal barometre.
Civalı barometreler
Toriçelli ( 1608-1647) deneyi sonucunda ortaya çıkmıştır. Civalı barometreleri de çanaklı ve sifonlu olarak iki bölüme ayırmak mümkündür. Çanaklı bir barometrede 100 cm uzunluğunda 1 cm2 kesitinde bir cam boru, bir civa çanağı ve borudaki civa sütununun yüksekliğini ölçmeye yarayan cetvel mevcuttur. Borunun bir ucu açık, diğer ucu kapalıdır. İçinde hava kalmayacak şekilde tamamen civa ile doldurulur. Açık uç aşağıya gelecek şekilde civa çanağına batırılır. Cam borudaki civa seviyesi yavaş yavaş düşer. deney deniz seviyesindeki bir mahalde yapılırsa 76 santimetreye gelince durur. Seviye daha aşağıya düşmez. Havanın basıncı cam boru içerisindeki 76 cm yükseklikte bulunan civa sütununun ağırlığına eşit demektir.
Sifonlu barometrelerde takriben 110 cm uzunluğunda bir ucu uzun, diğer ucu kısa -U- şeklinde cam boru kullanılır. Uzun olan kolun yüksekliği 100 cm ve ucu kapalıdır. Civa çanağı yoktur. Bunun yerini 18 cm yüksekliğindeki kısa kol alır. Kısa kolun ucu açıktır. Uzun kol civa ile tamamen doldurulduktan sonra ters çevrilerek düşey olarak tutulunca, civa seviyesi 76 santimetreye kadar inerken kısa koldaki civa bir miktar yükselir. Açık uçlu kısa borunun çapı kapalı uçlu uzun borunun çapından büyük olduğu için civanın dökülmesi söz konusu değildir. Civalı barometreler açık hava basıncını en emniyetli şekilde ölçebilen ve zamanla bozulmayan aletlerdir. Bu hususiyetinden dolayı meteoroloji istasyonlarında ve laboratuvarlarda yaygın olarak kullanılırlar. Pahalı olması ve ağırlığı sebebiyle taşıma zorluğunun bulunması belli başlı kusurlarıdır.
Metal barometreler
Açık hava basıncı, pratik olarak metal barometre ile de ölçülür. Hassasiyeti her ne kadar civalılar gibi uzun ömürlü değilse de, basınç hakkında bize fikir verir. Göstergeli ve yazıcı olanları da vardır. Yayın esnekliğinden istifade edilerek yapılmıştır. Basıncın değişmesiyle yayın şekli değişir. Bu şekil değişikliği bir kadran önünde hareket kabiliyetine sahip bir ibreye nakledilir. Yay, havası kısmen boşaltılmış madeni kutu içinde bulunur. Bu kutunun kapakları, atmosfer basıncının uygulayacağı kuvvetin daha büyük olması, dolayısıyla ibrenin daha fazla hareket edebilmesi için esnek bir metalden dalgalı olarak yapılmışdır.
Zamanla yayların esnekliği bozulunca barometre hata yapabilir. O zaman civalı barometrelerle ayarlamak gerekir. Bir dağın tepesindeki basınç ile eteğindeki basınç birbirinden farklıdır. Bu sebepten barometreler deniz seviyesinden itibaren irtifa (yükseklik) ölçme işinde de kullanılır. Takriben her 10,5 m yükseldikçe barometre basıncı 1 mm civa sütunu basıncı kadar düşer. Eğer basıncı 1 cm civa sütunu kadar düştüyse, deniz seviyesinden 105 metre yukarı çıkılmış demektir. Bu gaye ile kullanılan ve kadranında basınç yerine yükseklik yazan barometreye altimetre adı verilir (Bkz. Altimetre).
Sözlükte "barometre" ne demek?
1. ( baros ağırlık, metron ölçü) fiz. basınçölçer.
Cümle içinde kullanımı
Atatürk'ün çevresinin havasını önceden bildiren bir barometre idi.
- Y. K. Karaosmanoğlu
Barometre kelimesinin ingilizcesi
[baromètre (m) ] n. barometer, glass
adj. barometric, barometrical
n. barometer, weatherglass
Köken: Fransızca