22 Aralık 2009 05:00
ALBATROS
Ölüm her yerde aynıİnsan bir kere ölür...
Ölüm her yerde aynı
İnsan bir kere ölür
Fakat ne mutlu can verene
Halkların kurtuluşu için... *
Kızıl Afiş, Nazi işgaline karşı yürütülen direniş hareketinin en büyük efsanelerinden biridir. Tıpkı Kızıl Orkestra gibi. Fransada uzun yıllar boyunca sadece sosyalist Ermeniler Manuşyanın anısına anma toplantısı düzenlerlerken, bugün her siyasal eğilimden olanlar onu birlikte anıyorlar. Ne güzel!..
[Kızıl Orkestrayı Trepper kurmuş ve bu gizli örgüt Nazi partisine bile sızmayı başarmıştı. Trepper, Nazilerin Sovyetlere saldıracağı haberini bile sızdırmayı başarmış, ama bu habere inanılmamış, Sovyet ordusu hazırlıksız olarak yakalanmış ve korkunç kayıp vermişti. Treppere ise SSCBye döndüğünde tutuklayarak teşekkür edilecekti. Herhalde korkunç aymazlığın tanığı olduğu için. Trepperin daha sonra Gomulka döneminde yükselen anti-semitizm ile başı belaya girecekti.]
İşgal altındaki Fransada Naziler ve iş birlikçi Fransızlar, işgale karşı direnenleri terörist olarak niteliyorlardı. Bir de bir afiş asmışlardı duvarlara. Faşist işgale karşı özgür Fransa uğruna canlarını verenlerin etnik kökenleri yer alıyordu bu afişte: ERMENİ YAHUDİ POLONYALI İSPANYOL!!! İkinci sınıf yurttaşların, Fransayı kurtarmak ne haddine idi, Fransızların önemli bir bölümü havlu atıp teslim olmuş, hatta iş birliğine girmişken... Bunun nasıl bir kompleks yarattığını anlamak mümkün.
İş birlikçi Vichy rejiminin polisi, Yahudileri Nazi kamplarına yollanmak üzere teslim etmekte beis görmemişti. Mitterand bile, göçmen işçi olarak gençliğinde Almanyaya gitmemiş miydi?
Ama çeşitli zulüm ve kıyımlardan kurtulmuş halkların bu sağ kalmış çocukları, faşizmin ne demek olduğunu çok iyi biliyorlardı. Ve harekete ilk onlar geçtiler, komünist Fransızlarla birlikte.
Fransız komünistleri de çok gayretli idi. Onlar da, partinin Sovyet-Nazi paktı sırasında izledikleri utanç verici politikanın izlerini silmek istiyorlardı.
Araştırmacı dostum Sait Çetinoğlu, direnişçi Manuşyanın köklerinde Ermeni devrimci sosyalist hareketinin mirasının yer aldığına şöyle işaret ediyor: Daha önceki Birinci Büyük Savaş, bütün Avrupa halkları için yıkım olduğu gibi Osmanlı İmparatorluğu halkları için de bir felaket olmuştu. Ve bu felaket sırasında imparatorluk unsurlarından Ermeni halkı 20. yüzyılın ilk soykırım uygulaması ile yüz yüze gelmişti. Ermeni halkı ile birlikte Ermeni devrimcileri de bu coğrafyadan kazımışlardı. 1915 yılında yapılan tehcir ve soykırımdan sonra, sağ kalan militanlar ise göçürülenlerin ve sığınmacıların toplandığı Yakın Doğu ülkelerinde yeniden örgütlenen Ermeni Sosyal Demokrat Partisi Hınçag ve Ermeni Devrimci Federasyonu Taşnag Partisi çatısı altında toplandılar. Taşnaglar Sosyalist Enternasyonalle ilişkilerini yeniledi ve Sovyet rejimini eleştirdi; Hınçaglar ise onu destekledi. İlk Ermeni komünistler de Hınçaglardan çıktı. Ve bunlar, İran, Suriye-Lübnan ve Mısırda komünist partilerin kuruluşunda tarihsel roller oynadılar. Bunların bir kısmı Batı Avrupa ülkelerine göç ettiklerinde de, buradaki sosyalist hareketlere katılarak sınıf mücadelesini bu örgütlerde sürdürmeye devam ettiler. Bunlardan biri de, bu mücadele sırasında bir Nazi infaz mangası önünde; 1 Eylül 1906 Adıyaman doğumlu, Cünyedeki mülteci kampından on bir-on iki yaşlarında sağ kalarak çıkıp, Fransaya gitmeyi başararak, orada tutku ile kendi kendini eğiten, şiir yazan, edebiyat dergileri yayınlayan Misak Manuşyandı. Manuşyan kimdi? Eşi ve mücadele arkadaşı Mélinée, şu sözlerle Manuşyanı özetler:
O doğuştan kahraman değildi. Bunun yaşayan bir örneğiydi. Öyle ki, kahramanlığı, gündelik hayatın her anında gözlerinizi kamaştırabilirdi. İçindeki güç, sıra dışı bir kaderin habercisiydi. Ölümü korkunç bir talihsizlik oldu. Kurşuna dizildiğinde otuz yedi yaşındaydı. Bu otuz yedi yılın dökümünü yapacak olursak, yirmi yaşına kadar yetimhanede kaldığını, son beş yılın ya direnişte ya hapiste, ondan önceki beş yılın da neredeyse bütünüyle militanlıkla geçmiş olduğunu görürüz. Kendini kültürel, ideolojik ve pratik bakımdan yetiştirerek geçirdiği yılları da hesaba katarsak, biriktirdiklerinin meyvelerini verebileceği bir anda ölmüş olduğunu saptayabiliriz.
16 Kasım 1943te tutuklanır. Manuşyan, mahkemedeki son sözlerinde, hem Nazilere hem de iş birlikçi Fransızlara seslenir. Önce Almanlara dönerek; Size söyleyecek hiçbir şeyim yok. Ben size karşı koyup savaşarak görevimi yaptım. Yaptığım hiçbir şeyden pişman değilim. Şimdi rolünü oynama sırası sizde, elinizdeyim, sonra Fransızlara dönerek; Fakat size gelince, sizler Fransızsınız. Biz Fransa için bu ülkenin kurtuluşu için savaştık. Sizse vicdanınızı ve ruhunuzu düşmana sattınız. Siz Fransız uyruğunu miras aldınız, bizse bu uyruğu hak ettik der.
Kurşuna dizilmeden önce, 21 Şubat 1944 tarihinde Mélinéeye yazdığı son mektubunda insanlığa seslenir:
Zafere ve hedefe iki adım kala ölüyorum.
Bizden sonra yaşayacaklara ve yarının
Özgürlüğün ve barışın güzelliğini tadacaklara ne mutlu!..
(*)Mélinée Manouchian, Bir Özgürlük Tutsağı MANUŞYAN, Çev. Sosi Dolanoğlu, Aras Yayıncılık, 2009.
RAGIP ZARAKOLU