ABABE BIKILA
1932’de Ağustos’un 7’nde doğup Ekim 1973’te vefat eden Ababe, iki kere Olimpik Maraton şampiyonu olmuş bir Etiyopyalıdır. Roma’da yapılan 1960 Yaz Olimpiyatlar’ında, yalınayakla koşarak maratonu kazanıp bir dünya rekoru elde etti. 1965 Yaz Olimpiyatları’nda Tokyo’da , kendi dünya rekorunu kırarak, Olimpik Maraton ünvanını başarılı bir şekilde koruyan ilk atlet oldu.Ababe, Etiyopya İmparatorluğu’nu korumak için seçilmiş piyadelerin yer aldığı Etiyopya Kraliyet Muhafızları’nın bir üyesiydi. Atletlik kariyerinden önce askerliğe kaydedildi, sonra Etiyopya askeri sistemine göre, iki yüz elli kişinin komutanı olma rütbesine yükseldi.
Etiyopya’da resmi olarak Komutan Ababe Bikila (Shambel Abebe Bikila) adıyla bilinir.O, uzun mesafe koşusunun öncüsüdür. New York Road Runner’tan Ababe Bikila Ödülü’nü alan Mamo Wolde,Juma Ikangaa, Haile Gebrselassie, Teyla Loraupe, ve Paul Tergat ; uzun mesafe koşularında Doğu Afrikanın güçlü bir ülke olarak görülmesini sağlayan, Ababe ‘nin attığı adımların takipçileridir. Ababe toplamda
16 maratona katıldı, 12’sini kazanırken 1963 Boston maratonunu 5. bitirdi. 1963 yılının Haziran ayında, en son ki iki maratonunu bitirmesine engel olan bacak hasarlarıyla uğraştı.
22 Mart 1969’da , bir araba kazası sonucu felç oldu. Sonradan vücudunun üst kısmı hareket yeteneğini kazanmasının yanında , o bir daha asla yürüyemedi. Londra’da tıbbi tedaviler görürken 1970’te Stoke Mandeville Oyunları’nda, masa tenisi ve okçulukta yarıştı. Norveçte, engellilerin yarıştığı yarışmada 1997 yılında dünya çapında birinci oldu.Vefat ettiği gün törenler düzenlendi ve o gün ulusal yas günü ilan edildi. Ölümünden sonra hakkında bir çok yazı yazıldı, belgeselleri çekildi.
BİYOGRAFİSİ
Gençlik Yılları
7 Ağustos 1932’de , Shewa’nın bir ilçesi Debre Berhan’ın sonraki zamanlarda bir bölümü haline gelen Jato’ daki küçük toplulukta doğdu. Onun doğum günü, 1932 Los Angeles Olympic Maratonu’nun olduğu güne denk gelir Wudinesh Beneberu ve onun ikinci eşi olan Bikila Demissie’nin oğludur. İkinci İtalya-Etiyopya savaşı sürerken onun ailesi uzakta olan Gorro kasabasına taşınmaları için zorlandı.Bu zaman süresince annesi babasından boşandı ve Temtime Kefelew ile evlendi.Ailesi sonunda tekrar bir çiftliğe sahip oldukları Jeto’ya(veya Jirru yakınlarına) döndü.
Gençken aralarındaki mesafe bazen mil olan kare direkleri ile oynanan, geleneksel uzun mesafe hokey oyunu olan “gena” yı oynardı. 1952’de, Addis Ababa’ya gittikten bir yıl sonra, İmparatorluk Muhafızları 5. Piyade Alayı’na katıldı. 1950’lerin ortasındayken, Ababe, her gün Addis Ababa’dan Sullulta Dağları’na 20 km boyunca gidip ordan Addis Ababa’ya geri geliyordu.Etiyopya hükümeti tarafından İmparatorluk Muhafızları ‘nı eğitmek için görevlendirilen İsveçli koç Onni Niskanen, daha sonraları onu fark etti ve maratonlar için eğitmeye başladı.1956 da, Etiyopya Silahlı Kuvvetleri şampiyonasında Wami Biratu’yi ikinci bitirdi.Biyografi yazarı Tim Judah’a göre, onun olimpiyatlara girmesi uzunca planlanmış bir hareketti ve genel düşünceye göre son dakika kararı olduğunu kabul etmez.
15 yaşındayken, 16 Mart 1960’ta , Yewebdar Wolde-Giorgis ile evlendi.Bu evlilik annesi tarafından düzenlenmiş olsada Ababe mutluydu ve onlar ölene kadar evli kaldılar.
1960 Roma Olimpiyatları Temmuz 1960’ta, Ababe ilk maratonunu Addis Ababa’da kazandı.Bir ay sonra, mevcut Olimpik rekoru elinde tutan Emil Zátopek’ten 2:21:23’lük süre ile daha hızlı olup tekrar Addis Ababa’da kazandı.Eylülün 10’da yapılan 1960 Roma Olimpiyatları’ndaki maratonda Niskanen, Bikila ve Abebe Wakgira ‘yı geçti. Roma’da, Bikila yeni koşu ayakkabıları aldı fakat ayağına daha uygununu bulamadı ve aldığı ayakkabı ayaklarında şu toplanmasına neden oldu. Ababe, sonuç olarak çıplak ayakla koşmaya karar verdi ve İsveç antrenör Niskanen , Olimpiyat maratonundan iki hafta önce onu ayakkabısız çalıştırdı.
Öğleden sonra yarış Capitoline Tepesi’nin merdivenlerinden başladı ve Collosseum ‘un dışındaki Konstantin Kemeri’nde bitti.Daha sonraları Aksum Dikilitaşı olarak tespit edilen Porta Capena Meydanı’ndan koşu pisti iki kez geçiyordu. Koşucular, Dikilitaş’ı ilk kez geçtiklerinde, Bikila pistin liderlerinin arkasındaydı. Önde olanlar; Büyük Britanya’dan Arthur Keily,Faslı Rhadi Ben Abdesselam ve Bakir Benaïssa,Belçika’dan Aurèle Vandendriessche ve Sovyetler Birliği’nden Sergey Popov vardı.
5 km ve 20 km arasında liderlik birçok kez el değiştirdi. 25 km ‘ye kadar gitmişlerdi , fakat Bikila ve ben Abdesselam uzakta olan pistin bitişine doğru devam ediyorlardı.30 km yazan levhadan 20 dk geride olan Yeni Zelandalı Barry Mage 2:17:18.1 süresiyle üçüncü bitirdi. Ve zamanında dünya maraton rekorunu elinde tutan Popov beşinci oldu.En sondaki 500 metreye kadar Bikila ve Ben Abdesselam beraber kalmışlardı,tekrar Dikilitaş’a yaklaşırken Bikila bitişe doğru hızlandı. Akşamın erken saatlerinde, onun yolu The Appian Way boyunca İtalyan askerlerinin tuttukları meşaleler tarafından aydınlatıldı.
Bikila’nın kazanma süresi 2:15:16.2 , Ben Abdesselam ‘ın süresi 2:15:41.6 ’ydı. Popov’un dünya rekorunu saniyenin onda sekizi ile kırdı. O Olimpiyat altın madalyası kazanan ilk sahra altı Afrikalı oldu. Sonra hemen bir iş çizgisinin karşısına geçen Bikila, ayaklarına dokunmaya başladı ve olduğu yerde koştu. Daha sonra da 10-15 km daha koşabilirdim dedi.
1960 – 1964 Yılları
Abebe, evine bir kahraman olarak geri döndü. İmparatorluk Muhafızları Komutanı, Tuğgeneral Mengistu Neway ve bir çok devlet adamının yer aldığı bir kalabalık tarafından karşılandı. Binlerce insanın doldurduğu Addis Ababe caddeleri boyunca Ababe’ye geçit töreni yapıldı ve İmparator Haile Selassie’ye sunuldu. İmparator, onu Etiyopya’nin yıldızı ilan etti ve ona resimi bir rütbe vereceğine söz verdi. Ababe’ye her ikiside Muafızlara ait, şoförü de olan bir Volkswagen Beetle (Henüz araba kullanmayı bilmiyordu.) ve bir ev verildi.
13 Aralık 1960’ta Haile Selassie, Brezilya’ya bir devlet ziyareti yaparken, Mengistu tarafından izin alınmış olan İmparatorluk Muhafızları kuvvetleri başarısız olacak bir darbeye başladı ve kısa bir sürede Haile Selassie’nin en olgun oğlu Asfaw Worsen Taffari imparator ilan edildi. Addis Ababa’nın kalbinde çatışmalar oluyorken Jubile Sarayı’nda bombalar patladı ve İmparator’un yakınlarının çoğu öldürüldü. Ababe , doğrudan ilgisi olmadığı halde , kısa bir sürede tutuklandı ve sorgulandı. Bu olaylardan sonra , Mengistu asıldı ve onun ait güçlerin (İmparatorluk Muhafızı üyeleri) bir kısmı çatışmalarda öldürüldü, bir kısmı tutuklandı veya kaçtı.
1961 Atina Klasik Maratonu’nda, Ababe çıplak ayakla koşarak birinci oldu. Bu çıplak ayakla yarıştığı ikinci ve sonuncu yarışmasıydı. Aynı yıl, Osaka ve Košice karayollarını kazandı. Japonya ‘dayken Japon bir ayakkabı şirketi Onitsuka Tiger onunla şirketin ayakkabılarının giyilmesinin mümkün olabileceği hakkında temasta bulundu. Niskanen tarafından Ababe’nin başka yükümlülükleri olduğu onlara bildirildi. Kihachira Onitsuka, onun Puma ile gizli bir sponsorluk yaptığından şüphelendi.
1963 Boston Maratonu’nda koşan Ababe, maratonu beşinci bitirerek ilk defa yarışma kariyerinde uluslararası bir maratonu kazanmadan tamamladı. Taşralı Mamo Wolde ve o , soğuk rüzgarlar kramplara neden olana kadar ve dinene kadar , 18 millik bir mesafe için hız rekoru amacıyla koştular. Yarışı Belçikalı Aurele Vandendriessche, 2:18:58’lik süreyle kazandı , John J. Kelley 2:21:09’luk süreyle ikinci, Britanyalı Brian Kilby 2:21:43’lük süreyle üçüncü , Finlandiyalı Eino Oksanen 2:22:23 ‘lük süreyle dördüncü, arkasından Bikila 2:24:43’lük süreyle beşinci oldu. Wolde de onikinci bitirdi. Bikila, Etiyopya’ya geri döndüğünde 1964 ‘e kadar Addis Ababe ‘de başka maratona katılmadı. Sadece bir de tanesine katılıp 2:23:14.8’lik süre ile kazandı.
1964 Tokyo Olimpiyatları
Tokyo’daki 1964 Yaz Olimpiyatları ‘ndan kırk gün önce, Debre Zeit’te çalışırken bir sürü hissetmeye başladı. Hastaneye gitti ve akut apandisit tanısı konuldu. 16 Eylül’de apandisit ameliyatı oldu. Birkaç gün içinde ayağa kalktı ve hastaneden ayrıldı.
21 Ekim’deki maratona gitti ancak önceki olimpiyatların aksine Puma ayakkabıları giymişti. Hızını yavaşça arttırdığında, 10 km kadar pistin liderlerinin gerisindeydi. 15. km’de liderlikte Avusturyalı Ron Clarke vardı, onu Irlandalı Jim Hogan takip ediyordu, Ababe üçüncüydü. Bitişe 20 km kala Ababe kısa bir süreliğine liderliği aldı. Bu sırada Clarke yavaşlamaya başlamıştı ve tek rakibi Hogan’dı. Hogan’ın yaklaşık bir veya yarım dakika önündeydi ve Hogan’dan 17 saniye geride 17 yaşındaki Japon Kokichi Tsuburaya üçüncülükteydi. Daha sonra Hogan yoruldu ve yarışmadan çıktı. O ayrılırken 40 km ‘de Tsuburaya, Ababe’nin üç dakika gerisindeydi.
Ababe, Olimpik stadyuma tek başına girdi. 75 000 seyirci tezahürat yapıyordu. Radyodaki dinleyici kitlesi yarışmayı dinliyor ve onun zafer girişimi bekliyorlardı. Ababe, yeni dünya rekoru olan 2:12:11.2’lik süreyle yarışmayı bitirdi. 4 dakika 8 saniye geriden gelen Basil Heatley, gümüş madalya aldı. Tsuburaya birkaç saniye Heatley’in gerisinde kalarak üçüncü oldu. Yarışma bittikten sonra yorgunluktan eser görülmeyen Ababe, rutin jimnastik hareketlerini yaptı. Şöyle ki; önce ayaklarına iki kez dokunduktan sonra, sırtüstü yere yattı ve havada bacaklarını bisiklet sürer gibi döndürdü
Ababe, Olimpik maraton ünvanını başarılı bir şekilde koruyan tarihteki ilk atlettir. 2016 Olimpik Maratonu’na kadar , sadece Ababe ve Waldemar Cierpinski iki altın madalya kazanmıştı. İkinci defa , Etiyopya’nın tek altın madalyasını aldı ve tekrar bir kahraman olarak karşılanmaya, evine geri döndü. İmparator ona teğmenlik için şubat rütbesi sözü verdi. Ababe, Menelik II Nişanı’nı ve bir ev, bir Volkswagen Beetle aldı.
1965 ve 1968 Yılları
21 Nisan 1964’te , 1964-1965 New York Dünya Fuarı’nın ikinci sezon açılış törenlerinin bir parçası olan koşuda, Ababe erkek atletler ve Mamo Wolde , Central Park’taki Arsenal ‘den fuarın olduğu yerdeki Singer Bowl’a kadar törensel yarım bir maraton koştular. Onlar Haile Selassie’den selam ların yer aldığı parşömen tabletleri taşıdılar.
Sonraki ay, Ababe’nin katılacağı ikinci Mainichi Maratonu’bu kazanmak için Tokyo’ya gitti. 1966’da Zarara ve Inchon-Seoul maratonlarında koştu , her İkisini de kazandı. Sonraki yıl, Temmuz 1967’de Zarauta Uluslararası Maratonu’nu bitiremedi. O, bir daha asla iyileşmeyecek üzere topuğunu sakatladı. Ababe topallamaya başladı ve 1966’da Inchon-Seoul Maratonu, hiç tamamlayamadığı en sonuncu maraton oldu. Temmuz 1968’de, bacağındakidolaşın rahatsızlıklarının tedavisi için Almanya’ya gitti, Almanya Hükümeti tıp hiznetleri için ödeme yapmasını reddetti. Ababe, Etiyopya Olimpik takımının Asmara’daki eğitimlerinin geri kalanına katılmak için döndü. Asmara 2200 m yüksekliğe sahiptir ve iklimi Mexico City ile aynıdır.
Üçüncü altın madalya için, 20 Eylül Olimpik Maratonu’na , Mani Wolde ve Gebru Merawi ile beraber katıldı. Yarışmanın birincisi o görülüyordu ancak yarıştan bir hafta önce sol bacağındaki ağrılar arttı. Doktorlar kemiğinde bir kırık tespit ettiler ve ona yarışma olana kadar ayağa kalmamasını tavsiye ettiler.Yarışma başladıktan yaklaşık 16 km sonra Ababe yarışmadançıktı ve bu onun görüldüğü son maraton oldu. Sonra Etiyopya’ya döndüğünde ona Komutanlık rütbesi verileceği sözü verildi.
Kaza Olayı ve Ölümü
22 Mart akşamı 1869’da, Ababe kontrolü kaybetti ve Volkswagen arabası devrildi. İçerde kapana sıkışan Ababe sonraki sabah kapandan kurtarıldı ve hastaneye kaldırıldı.
Biyografi yazarı Tim Judah ‘a göre , o alkol içmiş olabilir. Kızının yazdığı bir biyografisindeki “yaklaşmakta olan arabaya çarpmamayı” denediği kısmını alıntılar.Ona göre kazada tam olarak ne olduğunu bilmemiz zordur.
Ababe, kazada boyundan felçli kaldı ve bir daha asla yürüyemedi. 29 Mart’ta, Ababe İngiltere’deki Stoke Mandeville Hastanesi’ne sevk edildi. Buradaki tedavilere sekiz ayını harcadı. Kraliçe II. Elizabeth ‘ini ziyaret etti ve dünyadan birçok geçmiş olsun kartları aldı. İlk başlarda kafasını hareket ettirememesine rağmen, en sonunda belden yukarısı felç olmaktan kurtuldu ve yarı felçli oldu.
1970’te okçuluk yarışmalarına tekerlekli sandalyeli olarak katılmak için çalışmalara başladı. Temmuzda Londra’daki Stoke Mandeville Tekerlekli Sandalye Oyunları’nda masa tenisi sporunda yarıştı. Sonraki nisan, Norveç’te engelliler için olan oyunlara katıldı. Bir misafir olarak katılmış olmasına rağmen, okçuluk ve masa tenisinde yarıştı ve kızak yarışında 1:16:77’lik süreyle dünya çapında 16 bölgeyi mağlup etti. Münih’teki 1972 Yaz Olimpiyatları’na özel misafir olarak davet edildi ve tören açılışında ayakta alkışlandı. Amerikalı Frank Shorter ve Belçikalı Karel Lismont’ıngerisin de yarışmayı üçüncü olarak bitiren Mamo Wolde’ye, arka arkaya elde ettiği Olimpik maraton zaferlerine bu üçüncülük yakıştırılmadı. Shorter , altın madalyayı aldıktan sonra Ababe’nin elini sıktı. 25 Ekim 1973’te, 41 yaşındayken önceden geçirdiği araba kazasıyla bağlantısı olan beyin kanaması nedeniyle öldü. Devlet onun için bir cenaze töreni düzenledi ve İmparator Selassie , bu günü ulusal yas günü ilan etti. Addis Ababe ’deki Saint Joseph Kilisesi’nde bir tunç heykelin olduğu mezara defnedildi. Ölümünden sonra Addis Ababa’daki Ababe Bikila Stadyumu gibi birçok mekana onun ismi verildi. Hakkındabirçok belgesel çekildi, biyografileri yazıldı.
GERİDE BIRAKTIKLARI
Uzun mesafe koşularında Doğu Afrikalıların üstünlüğünü sağladı.Sports Illustrated’da yazar ve bir atlet yorumcusu olan Kenny Moore’ye göre, Ababe“ en büyük Afrika uzun koşu çılgınlığına” başlamıştı. Ölümünden sonraki beş yıl, New York Road Runner’ın açılışı ,Ababe ‘nin uzun mesafe koşularına katkılarından dolayı Ababe Bikila Ödülü ile yaptı.
O Etiyopya’da milli bir kahramandır ve Addis Ababa’daki stadyum onun adıyla onurlandırılmıştır. 1972’nin son zamanlarında, American Community School of Addis Ababa tarafından engelliler içinde olanaklar sağlayan bir spor salonu Ababe’ye adandı.
21 Mart 2010’da, Roma maratonunda, onun Olimpik zaferlerinin 50. Yıldönümü göz önünde bulunduruldu. Yarışı kazanan Etiyopyalı koşucu Siraj Gena, yarışın son 300 metresini çıplak ayakla koştu ve 5000 euro fazladan aldı.
Ababe’nin New York Times’daki ölüm ilanına göre onun ve Yewebdar’ın üç oğlu ve birde kızı Tsige vardır.
2010’da, İtalyan şirket Vibram, beş parmağının da yeri belli olan en küçük ayakkabılarının Bikila modelini sergilemişti.
MODERN TOPLUMDA İZLERİ
Hayatı ve olimpiyat kariyeri hakkında birçok belgesel yapıldı . 1964’teki zaferi, Kon Ickikawa’nın yönettiği Tokyo Olympiad belgeselinde 1965’te yayınlandı.
1972’de , Bir Greenspan’ın “The Ethiopians” belgeselinin konusu Ababe’ydi.
1992’de Yamada Kazuhiro, Ababe’nin tüm hayatını içeren ilk biyografiyi yazdı ve Tokyo’da yayınladı. Biyogafinin başlığı “Ababe’yi hatırlıyor musunuz?” idi.
Kızı Tsige Ababe tarafından İngiltere ‘de Triupmh ve Tragedy adında Ababe’nin iki biyografik çalışmasını yaptı,1996’da Addis Ababa’da yayınlandı. Paul Rambali, 2007’de kurgusal biyografik bir roman olan Barefoot Runner’ı (Çıplak ayaklı Koşucu) İngiltere’de yazdı. Tim Judah “2009 Bikila: Ethiopia’s Olympian” kitabını yazdı. Gazeteci Lewis, bu iki kitabı karşılaştırır ve Judah’ın kitabını daha çok gazetecilik için yazıldığını, biyografik özelliğinin daha az olduğunu söyler.
2009’da Atletu (Atlet) filminin konusu olmuş, bu filmi Davey Frankel ve Rasselas Lakew yönetmiştir. Filmde oynayan Rasselas , Ababe’nin son yıllarına odaklanmıştır.
Maraton Performansı
|Yıl||Şampiyona||Ülke||Posizyon||Derece|
|Representing Ethiopia[15]|
|1960||Armed Forces championship[124]||Addis Ababa, Ethiopia||1st||2:39:50|
|Olympic trials||Addis Ababa, Ethiopia||1st||2:21:23|
|Olympic Games||Rome, Italy||1st||2:15:16.2|
|1961||Athens International Marathon||Athens, Greece||1st||2:23:44.6|
|Mainichi Marathon||Osaka, Japan||1st||2:29:27|
|Košice Marathon||Košice, Czechoslovakia||1st||2:20:12.0|
|1963||Boston Marathon||Boston, USA||5th||2:24:43a|
|1964||Armed Forces championship[citation needed]||Addis Ababa, Ethiopia||1st||2:23:14.8|
|Olympic trials||Addis Ababa, Ethiopia||1st||2:16:18.8|
|Olympic Games||Tokyo, Japan||1st||2:12:11.2|
|1965||Mainichi Marathon||Tokyo, Japan||1st||2:22:55.8|
|1966||Zarautz International Marathon||Zarautz, Spain||1st||2:20:28.8|
|Inchon–Seoul Marathon||Seoul, South Korea||1st||2:17:04a|
|1967||Zarautz International Marathon||Zarautz, Spain||DNF|
|1968||Olympic Games|