Cenevre, 19 Kasım 2020 - Sınır Tanımayan Doktorlar (MSF), Hindistan ve Güney Afrika’nın COVID-19 salgını sırasında fikri mülkiyetten feragat edilmesi yönündeki dönüm noktası niteliğindeki başvurusu Dünya Ticaret Örgütü’nde (DTÖ) görüşülmeden önce, tüm hükümetleri bu kritik adımı desteklemeye çağırdı.
Fikri mülkiyet hakkından feragat, pandemi süresince ve küresel sürü bağışıklığı elde edilene kadar, tüm ülkelere COVID-19 ilaçları, aşıları, teşhisleri ve diğer teknolojilere patent ve diğer fikri hakları vermeme veya uygulamama imkânı tanıyacak.
Bu hamle, 20 yıl önce patentlerin üretimi engellemediği ülkelerde uygun fiyatlı jenerik HIV ilaçlarının üretilmesiyle, HIV/AIDS salgını sırasında milyonlarca insanın hayatının kurtarılmaya başlandığı dönemi hatırlatıyor.
MSF Erişim Kampanyası* Eş Direktörü Dr. Sidney Wong: "Küresel bir pandemi bile ilaç şirketlerinin her zamanki yaklaşımlarını sergilemelerini engellemeyecektir. Bu nedenle, COVID-19 tıbbi araçlarının ihtiyacı olan herkes için erişilebilir ve uygun fiyatlı olmasını sağlamak için ülkelerin ellerinden geleni yapmaları gerekiyor.
COVID-19 ile bağlantılı tüm tıbbi araçlar ve teknolojiler, patentler ve fikri mülkiyetin getirdiği diğer engellerden bağımsız olmalı ve birer küresel kamu malı olarak kabul edilmelidir. Küresel sağlık için bu kritik dönemeçte tüm hükümetleri, insan hayatını kârın önüne koyan bu çığır açıcı öneriye acilen destek olmaya çağırıyoruz."
Pandeminin başından bu yana, ilaç şirketleri, gelişmekte olan birçok ülkeyi fayda sağlamaktan alıkoyan gizli ve tekelci ticari anlaşmalar yaparken, fikri mülkiyet hakları üzerinde katı denetim uygulamalarını devam ettiler. Örneğin, Gilead, COVID-19 tedavisinde etkili olan sınırlı sayıdaki ilaçlardan biri olan remdesivir için kısıtlayıcı ikili lisanslama sürecine girdi. Böylelikle, dünya nüfusunun neredeyse yarısının fiyat düşürücü jenerik rekabetten yararlanmasını engelledi.
Hükümetler, kendilerine şu soruyu sormalılar: gelecekte bu salgınla ilgili kitaplar yazıldığında tarihin hangi tarafında yer almak istiyoruz?
Ek olarak, COVID-19 için ümit veren tedaviler olarak denenmekte olan birçok yeni ilaç, COVID-19 tedavisinde kullanılıp etkili olmuş mevcut ilaç ve monoklonal antikor Brezilya, Güney Afrika, Hindistan, Endonezya, Çin ve Malezya gibi gelişmekte olan ülkelerde patentlendi. Bir şirket haricinde COVID-19 aşısı geliştiricilerinin hiçbiri fikri mülkiyet konusuna farklı şekilde yaklaşmayı taahhüt etmedi.
Bazı şirketler, başarılı aşılar için öngörülen tedarik sıkıntılarını hafifletmek için mevcut küresel üretim kapasitesinin kullanılması yönünde lisanslama ve teknoloji transferi anlaşmaları adımları attı. Ancak, bu bir istisna ve lisans anlaşmaları genellikle belirli sınırlamalar içeriyor.
İlaç şirketlerinin fiyatları yapay olarak yüksek tutmalarına izin veren tekellerin üstesinden gelmek için geçmişte çeşitli adımlar atılmıştı. 2001 yılında, HIV/AIDS salgınının zirvesinde, 'TRIPS Anlaşması ve Halk Sağlığına dair Doha Bildirgesi', hükümetlerin patentleri ve diğer fikri mülkiyet engellerini ortadan kaldırmak için gerekli tüm önlemleri alma haklarını onayladı.
COVID-19 nedeniyle bugüne kadar 1,3 milyondan fazla kişi hayatını kaybetmişken, hükümetler ilaç endüstrisinin gönüllü hamlelerini bekleyerek daha fazla zaman kaybedemezler.
Böylece, hükümetlerin halk sağlığını kurumsal çıkarların önüne koyabilmelerine imkân sağlandı. Ekim ayında Güney Afrika ve Hindistan tarafından DTÖ'ye yapılan feragat talebi, COVID-19 salgınıyla küresel mücadeleyi hızlandırmak açısından buna benzer bir adım.
MSF'nin Güney Afrika Tıbbi Temsilcisi Dr. Khosi Mavuso ise şöyle konuştu: “Hükümetler tarafından atılan bu cesur adım, dünyaya 20 yıl önce HIV/AIDS salgını sırasında yaşanan trajediyi tekrarlamama şansı sunuyor. O dönemde, hayat kurtaran tedavilerle ilgili tekel nedeniyle, yüksek gelirli ülkeler HIV ilaçlarına erişim sağlarken gelişmekte olan ülkelerde milyonlarca insan ölüme terk edildi.
COVID-19 ile bağlantılı tıbbi araçların üzerindeki tekeller geçersiz kılınırsa; herkes için üretim, tedarik ve erişimin arttırılmasına olanak sağlanacak küresel işbirliği de mümkün olacak. COVID-19 nedeniyle bugüne kadar 1,3 milyondan fazla kişi hayatını kaybetmişken, hükümetler ilaç endüstrisinin gönüllü hamlelerini bekleyerek daha fazla zaman kaybedemezler."
DTÖ’nün 15-16 Ekim tarihli Ticaretle Bağlantılı Fikri Mülkiyet Hakları Anlaşması (Trade-related Aspects of Intellectual Property Rights – TRIPS) Konseyi toplantısında Kenya ve Esvatini, feragatnamenin resmi olarak ortak sponsorluğunda Hindistan ve Güney Afrika'ya katıldı. Teklif, toplam 99 ülke tarafından genel memnuniyetle karşılandı ve destek gördü. Ancak feragat önerisi ABD, Birleşik Krallık, Japonya, Kanada, Brezilya, Avustralya, Norveç, İsviçre ve Avrupa Birliği de dâhil olmak üzere birçok zengin ülke tarafından desteklenmiyor.
Wong, "Hükümetler, kendilerine gelecekte bu salgınla ilgili kitaplar yazıldığında tarihin hangi tarafında yer almak istediklerini sormalılar" dedi.
*Daha fazla bilgi için MSF Temel İlaç ve Tedavilere Erişim Kampanyası'nı takip edebilirsiniz.