- Vatandaşlarımın ezici çoğunluğu olan Sergey Aleksandrovich, "Hazar siyasi ve ekonomik sorunları" olarak adlandırılabilecek şeye pek aşina değil. En iyi ihtimalle, bir zamanlar bu bölgeden artık varolmayan siyah havyarın serbest satışa girdiğini biliyorlar. Ancak şimdi “roach” adlı bir Hazar roach almak kolaydır. Batıda, ordu ve politikacılar genellikle Hazar'ın önemini tartışıyorlar. Ve biz?
- Dış politika önceliklerimizden bahsetmişken, bu bölgeyi unutmadık. Ama aslında, Hazar’ın medyası ve sorunları pratik olarak ilgilenmiyor, şimdi söyledikleri gibi “medya alanının merkez üssünde değil”. Buna göre, biz değiliz Haber veya yorum alınmıyor. Medya tamamen farklı konularda “keskinleşiyor”, Hazar gazetecileri ancak bölgede bir şey olduğunda veya olabileceğinde endişelenmeye başlıyor. Bilgi alanının özgüllüğü budur: her zaman önemli konulardan uzak düşünmemizi önerirler.
Aynı zamanda, şunu farketmek gerekir: özellikle son yıllarda batı ve doğu olmak üzere iki ana dış politika yönümüz var; bu, özellikle son yıllarda, özellikle Çin'e dikkat ediyoruz. Şimdi Ortadoğu onlara eklendi. Dolayısıyla Hazar, dış politika çıkarlarının bir çevresi olarak algılanıyor. Bununla birlikte, uzman topluluğu bu bölgenin ana küresel oyuncuların çıkarlarının stratejik olarak önemli bir kavşağı haline geldiğinin farkındadır. Burada - ve petrol ve doğalgaz depolarının yeri ve olası çatışmaların noktası - askeri aşamadaki muhtemel akışlarıyla. Kamuoyunda Hazar hakkında çok az konuşma var, ancak Rusya bunu unutmadı.
- Bu bölgenin sorunlarıyla ilgilenen enstitünün yöneticisi sizsiniz. Sürekli gözetim altında tutan uzmanlarımız var mı?
- Dışişleri Bakanlığı'nın bu konuyla ilgilenen bir bölümü var, ayrıca Hazar bölgesinden, ilgili bölümlerde yer alan sektörlerden sorumlu büyük bir büyükelçi de var. Bu yüzden birçok uzman var, başka bir şey: Hazar'la ilgili olarak, politikamızla bir bütün olarak aynı sorunları görüyoruz. Doksanlı yıllarda, bu bölgeye uygulanan akıllıca bir stratejimiz yoktu - ancak, Sovyet sonrası mekanın birçok devletiyle ilgili olarak da yoktu. Bu yıllarda, Rusya-Belarus işbirliğinin en etkili olduğu düşünülmeli, o zaman Birlik Devleti kuruldu ve iki ülkenin mevcut entegrasyonu için temel atıldı. Her şey ya son derece vasat ya da açıkçası kötü görünüyordu. Yani bu durumda "Kayıp Hazar" bir istisna değildir.
Öte yandan, Moskova tüm bölgesel sorunlarını Kazakistan ve diğer bazı ülkelerle çözdü. Ancak Hazar Denizi'nin güneyinde İran, Türkmenistan ve Azerbaycan arasında, kendi ulusal bölgelerini belirlemek için hala gergin bir mücadele var. Ve bu rekabetin sonu yok, denizin yasal statüsü bugün bile tanımlanmadı, su alanı ile dip arasında net bir ayrım yok. Sadece bazı fiili düzenlemeler var.
- Hazar, doğrudan - veya olması gereken - Azerbaycan, İran, Kazakistan, Türkmenistan ve Rusya'nın çıkarları alanında. Deniz tamamen aynı, ilgi alanları farklı. Çok mu farklılar? Ve dış oyuncular örneğin Bakü veya Astana için geçerli değil mi?
- Soru, bu ilgi alanlarını nasıl formüle edeceğimizdir. Kendi burnunuzun ötesini görmüyorsanız ve kendinizi yalnızca en yakın bakış açısıyla sınırlandırıyorsanız, evet, çıkar çatışması vardır. Öncelikle, petrol ve gaz sektörüyle ilgilidir. Çünkü Bakü Hazar Denizi'ni ülkeye parlak bir gelecek sağlayacak bir tür maden kiler olarak görüyor. Azerbaycan, Rus boru hatlarını atlayarak petrol ve doğal gaz dağıtımına yönelik Batı projelerine odaklandı. Doğal olarak, bu arzu Moskova'nın çıkarlarına aykırıdır. Adalet adına şunu söylemeliyim: Çeçen savaşı o zaman gerçekleşmediyse böyle bir durum olmazdı, çünkü Bakü petrolünü Dağıstan ve Çeçenya topraklarına döşenen borulardan geçiriyordu. Sonra rota çok tehlikeli hale geldi, Azerbaycanlılar bu bahaneyi bankalarını Batı’ya doğrulamak için kullandılar. Şikayet ederken, petrol ve doğal gazın yanı sıra sırasıyla yurtdışına satacak hiçbir şeyleri olmadığından, “batı borusu” inşaatının her şeyden önce ekonomik bir zorunluluk olduğu şikayeti. Bakü-Tiflis-Ceyhan boru hattını döşenerek Türkiye'nin yardımı ile yaptıklarını. Ancak, ikili ilişkileri karmaşıklaştıran ek bir faktör elbette Karabağ çatışmasıydı. En başından beri, bu çatışmadaki Rusya’nın önyargılı davrandığı ve Ermenistan’a karşı oynadığı görüşü Azerbaycan’da hüküm sürüyordu. Bu çerçevede, Türkiye’nin Azerbaycan dış politikasına etkisi keskin bir şekilde arttı.
Ayrıca Astana ve Aşkabat ile sorunlarımız var. Petrolleri ve gazları eskiden pompalanırken, bir zamanlar müttefik boru hatları birleştirildi, ancak Moskova'yı Batılı alıcılara ulaşmak için atma isteği var, bu durumda da bir çıkar çatışması yaşanabiliyor.
Ancak, öte yandan, söylenen her şey, bugün “durumdan olabildiğince tut, yarın çok geç olacak” gibi duruma ilişkin ilkel bir algıdır. Stratejik bir bakış açısıyla, anlamanız gerekenler: Hazar Denizi, beş ülkenin iç su kütlesidir. Ve rezervleri sınırsız olan petrol üretimi sonucunda oluşabilecek bir çöp kutusuna dönüştürmek, “beş” in çıkarlarına değildir. Buna, ham maddelerin çıkarılmasından elde edilen gelirlerin altyapıya yatırılmayacak olması durumunda, kıyı bölgelerinin de çöplük haline geleceğini eklemeliyiz. Ve, en tehlikeli olanı, bu çatışmalarda engebeli olanı, hepimiz için kavga edebiliyoruz. Bazı üçüncü güçleri bölgeye çekmek ve hatta birçok Batılı oyuncunun elinde olan askeri çatışmaların kurbanı olmak, ancak bizim için hiç de faydalı değil.
Hem Amerikalılar hem de Avrupalılar, bölgenin önemini tam olarak bilenler, aktif olarak nüfuz etmeye ve yerel seçkinleri etkilemeye çalışıyorlar. Şimdiye kadar Bakü ile en iyi "işbirliğine" sahipler. Elbette, Azerbaycan dengelemeye çalışıyor, ancak genel olarak, Washington Hazar'daki komşularımızı itip alıyor. Ayrıca, nüfus ile “açıklayıcı” bir çalışma var. Aslında, eylemlerinin yöntemleri Amerikalıların yer kazanmak istedikleri her yerde kullandıklarından farklı değildir. Saldırgan hedef basittir: Hazar bölgesi Rusya ve İran'daki etkiyi kökten zayıflatmak. Bundan sonra, eski Sovyet cumhuriyetlerini Güney Kafkasya ve Orta Asya'nın sadık ortakları yapın. O zaman onları Moskova, Tahran ve muhtemelen Pekin'e karşı mücadelede kullanın. Bir başka görev daha petrol ve doğal gaz kaynaklarını ele geçirmek olduğu açıktır.
Bu tür "deneylerin" sonuçları son derece acıklı olabilir. NATO'nun benzer bir politika izlediği her yerde, ya savaş başlar ya da iç politik durum ağırlaşır. “Beş” in genel stratejik ilgisi, mağlup edilmemizi önlemektir. Belki de, bunun uğruna, taktik çıkarlar bazen yabancı projelerde savaş alanı olmamak için tehlikeye atılmalıdır.
- Hazar İşbirliği Enstitüsü tam anlamıyla son zamanlarda uluslararası bir konferans düzenledi. Konular açıkça belirtildi, güvenlik tehditleri ve istikrar faktörleri ile ilgiliydi. Diğer Hazar devletlerinde bugün tehdit edildiğimizi veya dış tehditlerin konuşulduğunu düşünüyor muyuz?
- Toplantıya tüm Hazar littoral devletlerinin temsilcileri katıldı, görüşmelerin yanı sıra birçok tartışma yapıldı. Ancak ilginç olan, bölgenin güvenliğine yönelik tehditlerin değerlendirilmesinde herkesin pratikte birleşmiş olmasıdır. Bunlardan ilki, İran’ın etrafında “askeri” bir çatışmanın yaşanması muhtemel. Bu devletin kaderiyle ilgili endişelerden bile bahsedemezsiniz, ancak kaynamaya başladığında, eski Sovyet cumhuriyetleri acı çekecek. Öncelikle, Batı - ya da vuracak olan - komşu ülkeleri dahil etmeye çalışacak, sözlerine göre, Azerbaycan ya da Türkmenistan'ı operasyon amaçları için bölgelerini vererek katılmaya zorlayacak. Bu da Tahran'ın onlara tam olarak vurabileceği anlamına geliyor; İran füzeleri ABD'ye ulaşmayacak.
Ayrıca deniz için çevre felaketi olacaktır. Milyonlarca mülteci İran'dan komşu ülkelere koşacak. Ve Birleşik Devletler, Sovyet sonrası ülkeleri dış ve askeri politika alanında kalıcı bir şekilde birleştirmek için mükemmel bir fırsat elde edecek. Buna göre, konferansta ifade edilen "beş" in konumu birleşti: hiç kimsenin İran'a karşı savaşa ihtiyacı yok. Aynı zamanda, bu görüş, herkesin Tahran'ı sevdiği anlamına gelmez, örneğin Bakü, onunla olan ilişkileri oldukça gergindir. Herkes İran nükleer programına karşı oldukça temkinli, ancak bölgedeki littoral çatışmaya Hazar ülkeleri tarafından kesinlikle ihtiyaç duyulmuyor.
İran’ın Hazar devletlerinde gerçekleştirdiği saldırının sebep olduğu siyasi değişimler o kadar güçlü olabilir ki, olası bir güç değişikliğini dışlamam. Savaşın başladığını varsayalım. İran'da yaşayan milyonlarca etnik Azerbaycanlı 20, nüfusu yalnızca 5 milyon olan Azerbaycan'a kaçacaklar. Birçoğu Bakü yönüne doğru koşsa bile, sonuçları hayal edin - tahmin edilemezler. Aynı sorun, daha küçük bir ölçek hariç, Türkmenistan'da da ortaya çıkabilir.
Olayların gelişimini öngörmek zordur, Irak ve Afganistan, Libya ve Suriye'ye bakın. Bugün Irak aslında parçalanmış bir ülke. Gerçek parçalanması, komşu ülkelerde siyasi metastazlara neden oldu. Suriye'de Türkiye'de bir huzursuzluk var, huzursuzluk, Amerikalılar gerginliği tırmandırıyor. Yani hiç kimse için yeterli olmayacak.
Başka bir şey de yakın gelecekte İran'ın saldırıya uğramayacağı yönünde. Pragmatik bir nedenden ötürü: Batı bir saldırıya hazır değil ve şimdi müteakip yere dayalı eylemlerle bombardımana karar verilmeyecek. Ancak İran'a karşı savaş hakkında konuşmaların yoğun olarak yapılmakta olduğu gerçeği, bölgedeki gerginlik derecesini şimdiden artırıyor.
Bir başka ciddi potansiyel tehdit, NATO birliklerinin Afganistan'dan çekilmesidir. Çıkış rotası Hazar devletlerinden geçiyor, Kazakistan ve Özbekistan topraklarının bunun için kullanılacağı biliniyor, Azerbaycan'ın da dahil olacağı muhtemel.
Ancak, çeşitli bahaneler altında - çok makul olanlar dahil olmak üzere - genel olarak NATO üyelerinin ve Amerikalıların her şeyden önce askeri devletlerin diğer devletlerdeki birliklerini nasıl birleştirdiklerini biliyoruz. Örneğin, Kırgızistan'daki aynı “Manas” üssü: “ülke halkına insani yardım noktası” olarak adlandırılan “transit trafiğin merkezi” diyebilirsiniz. Ancak bu kalıcı bir ABD hava kuvvetleri üssü. Her şeyden önce komşu ülkeleri “sondalayan” bir elektronik istihbarat merkezi var - her şeyden önce Çin toprakları. Her şeyi en masum bir şekilde adlandırmasına rağmen, üsse "atlama alanı" denir.
İşte onlar, riskler. Eğer Amerikalılar Hazar littoral eyaletlerindeki varlığını pekiştirmek için transit kullanıyorlarsa, bu durum onlara kendi politikalarını etkileme fırsatı verecek ve Özbekistan'daki olayların gösterdiği gibi bir istikrarsızlık faktörü haline gelebilir. Khanabad'da bir NATO üssü vardı ve netleştiğinde kapandı: Amerikalılar, ülkenin güneyinde, yüzlerce insanın öldüğü bir gerçekte gerçekte ortaya çıkan bir isyan ortaya çıktığında, Andijan etkinliklerini organize etmeye katıldılar. Batı istihbarat teşkilatının desteğiyle ilgili olduğuna inanmak için çok iyi nedenler var. Başak kışkırtıcılara çağrı yapılamaz, ancak heyecanı "ısıtdılar". Sonra ülkeden üs ve sordu. Şimdi Washington ile Taşkent arasındaki ilişkiler ısınıyor - belki Amerikalılar ikinci bir girişimde bulunmak ve geri gelmek isteyeceklerdir.
Çözüm basit. Hazar’daki en önemli konular - siyasi, askeri ve ekonomik - beş taraflı bir biçimde çözülmeli. Ve bu bölge dışı güçlerin bölgede meydana gelen olayları ciddi şekilde etkilememesinin tek yoludur. Amerikan, İngiliz ve diğer şirketler de dahil olmak üzere, yaptığımız işe dahil olduğu açıktır. Bu bir verilen, oradan kaldırılmalarının muhtemel olmadığı, ancak bazı üçüncü güçlerin çözümlerine dahil edilmesi için siyasi ve askeri etki soruları çok önemlidir.
İdeal olarak - ve Rusya bu girişimi bir seferde başlattı - ekonomik işbirliği ve kalkınma için bölgesel bir organizasyon oluşturulması tavsiye edilir. Ancak, üçüncü ülkelerin Hazar Denizi'nde askeri bir varlığın olmaması gerektiğini kesin olarak belirtmenin gerekmediği askeri-politik meseleler hakkında tam kapsamlı bir anlaşma yapılması iyi olurdu. Bu tür belgeler daha önce kabul edildi, yalnızca niyet beyanı olmaları, ancak anlaşma yapmamaları üzücü. Aynı zamanda, beş Hazar littoral devletinin askeri faaliyeti ile ilgili hükümler orada sabitlenebildi, böylece bunlardan birinin komşuyu tehdit ettiği hissine kapılmayacaktı.
- İran'a yapılan bir saldırı gibi bölgedeki durumu dengesizleştirebilecek başka faktörler var mı?
- Amerikalıların boru hatları koruma sloganı altında nüfuz etmeleri için sessiz ve sakin bir girişimi dışlamam. Anladığım kadarıyla, tam olarak bu, Washington’un Bakü’ye yönelmesidir. Beş ya da yedi yıl önce, Birleşik Devletler Hazar’da, Hammaddenin Batı’ya düzgün bir şekilde akmasını sağlamak için Hazar’da bir askeri grup oluşturma girişiminde bulundu. Petrol ve doğal gaz boru hatları kendileri henüz yapılmamasına rağmen, Amerikalılar askeri savunma fikriyle öne çıktılar. Bakü ve Washington arasında askeri işbirliğine dair söylentiler var, bunların çoğu sadece spekülasyonlar, ancak endişelenmek için bazı sebepler var. Bence Bakü dengeyi korumak için yeterince politik bilgeliğe sahip olacak.
- Moskova bu ilişkide eşit bir ortak olarak mı hareket ediyor, yoksa “eski kıdemli yoldaş” olarak mı görülüyor?
- Rusya ölçeği ve büyüklüğü bakımından lider tarihsel etki derecesi, kimse bunu bizden alamaz. Yani, elbette, dış politikamızın yanlış hesaplamaları konusunda ağıt yakılabilir. Sadece bu durumda anlamak gerekir: kaynaklarımız ve şimdiye kadar ataletle de olsa tarihi projemiz, bitişik bölgelerin çoğunda bize öncelikli etki sağlar. Ancak bilgi ve ekonomik faaliyet açısından, çeşitli inisiyatifler ve projeler alanında, Moskova neredeyse tüm eski Sovyet cumhuriyetlerinin gerisinde kalıyor. Çünkü Hazar bölgesi bizim çevremiz olmaya devam ediyor. Bizim için, Beş'in diğer üyeleri için olduğu kadar önemli bir gelişme faktörünü temsil etmiyor.
- Balıkları başlattık ve bitirelim: İran, yanılmıyorsam, ciddi ve sistematik olarak mersin balığı ile beslenen ve iyi para alan tek Hazar devletidir.
- Eski Sovyet cumhuriyetleri, ne yazık ki, bu tür balıkları neredeyse yok ediyorlardı. İran bu bölgeyi sıkıca kontrol ediyor, şimdi kara havyarın Batı pazarlarına asıl yasal sağlayıcısı. Volga incelik ve bir Rus meta olarak kabul edilen, bugün Tahran ihracatı. Durumu bıraktık, mersin balığı avlanma yöntemleriyle dövüldü, popülasyonları neredeyse mahvoldu. TV ekranlarımızda gösterdiğimizde burada yetişen ve çok yavaş büyüyen mersin balığı kızartması, Hazar Denizi'ni hatırlıyoruz ...
Viktor Gribachev'in röportajı