2
Güçlü bir oksidant olan ve hidroksil radikalleri oluşturan ozon, Giardia ve Cryptosporidium gibi diğer dezenfektantlara dayanıklı protozoaları inaktive etmede demir, sülfür ve manganının oksitlenip daha kolay çökmesinde ve böylelikle sudan filtrelenmesinde, etkin tad ve koku kontrolünde klordan çok daha üstündür. Ancak bromür bulunan suların ozonlanmasıyla insanlar için kansorejen olma potansiyeli yüksek olan bromat gibi dezenfeksiyon yan ürünlerinin oluşmasına neden olmaktadır. EPA bromat için 10 μg/L limit değerini uygulamaya koymuştur
3
Ozon O 3 formülü ile gösterilen, üç adet oksijen atomunun birbirlerine açılı ve simetrik bir şekilde bağlanması sonucunda oluşan, oksijenin modifikasyonu olan, son derece yüksek enerjili, stabil olmayan bir gazdır. Bu nedenle ozon kullanılacağı zaman üretilir. Havadaki oksijenin çok yüksek voltajda (7000 - 15000 V) elektrik akımına maruz bırakılmasıyla elde edilir. Bulanıklığı giderilmiş ve filtrelenmiş suların dezenfeksiyonu için 0.5-1 mg/L arası ozon yeterlidir.
4
Genellikle içme sularında tat, koku ve renk giderimi sırasında klorofenoller gibi toksik maddeleri oluşturmadığı için organik kirlilik içeren içme sularının dezenfeksiyonunda da etkili olmaktadır.. Atıksu arıtımında dezenfeksiyonun dışında, koku kontrolü ve ileri atıksu arıtımında zor parçalanan organik maddelerin gideriminde kullanılmaktadır.
6
Ozonun Tarihçesi 1781 yılında Van Marum adındaki bir kimyager elektrik kıvılcımları geçen havada ozon kokusunu fark etmiştir. Alman kimyacı Christian Friedrich Schönbein de 1840 yılında elektroliz ve elektrik kıvılcımları deneyleri esnasında oluşan özel kokuyu keşfederek bu kokunun şimşek çakması sonrasında duyduğu kokuyla aynı olduğunu fark etmiş ve Yunanca koklamak anlamına gelen "ozein" kelimesinden esinlenerek bu maddeye "ozon" adını vermiştir.
7
İlk defa laboratuarda 1860’ta J.L.Soret tarafından elde edilmiştir. Birkaç yıl sonra Alman firması Siemens & Halske tarafından imal edilen elektriksel ekipmanlarla içme suyu dezenfeksiyonunda ozon uygulanması testlerine başlanmıştır. Böylece Martinikenfelde, Almanya’da pilot bir tesis kurulmuştur ve yapılan deneylerde Frolecich’in 1891’deki raporuyla ozonun bakterilere karşı etkin olduğu bildirilmiştir.
8
Buna ek olarak tat ve kokudaki gelişmeler suyun ozonla dezenfeksiyonuna eşlik etmiştir. (Vosmaer 1916). Böylece ozon uygulamalarının çoğu dezenfeksiyonla birlikte tat ve koku kontrolü de yapılmıştır. Bununla birlikte dezenfeksiyon, tat ve koku kontrolü dışındaki 1.Dünya Savaşı’ndan önceki dönem süresince ortaya çıkmıştır. Ozon kullanımındaki bu gelişme zamanla yavaşlama göstermiş, zehirli gazlarla ilgili araştırmalardan dolayı 1. Dünya Savaşı süresince bu durum ucuz olan klor kullanımının yaygınlaşmasına neden olmuştur.
9
Günümüzde EPA İçme Suyu Güvenlik Yönetmeliği’ne göre, ABD’de ozon kullanan içme suyu arıtma tesisleri 250’den fazladır ve hızla artmaktadır. EPA yönetmeliğine bağlı olarak 10000’den fazla küçük içme suyu arıtma tesisi, ozon oksidasyon prosesi ilavesi yapmışlardır.
10
Ozonun Reaksiyon Kapasitesi Ozonun kuvvetli elektrofilik yapısı, pek çok organik ve organometalik fonksiyon gruplarıyla reaksiyon vermesini sağlar. Ozonlama reaksiyonları 2 şekilde gerçekleşir. 1)Direkt ozon oksidasyonu 2) İndirekt serbest hidroksil radikal oksidasyonudur. İki reaksiyon da eş zamanlı olarak gerçekleşir. (Hoigne and Bader, 1976) Ozon reaksiyonlarının çoğu karbon-karbon çift bağının parçalanması şeklinde gerçekleşir. Ozon bu reaksiyonlarda çeşitli yollarla etkisini göstermektedir. Direkt reaksiyon etkisi oksijen atomunun reaktivitesi ile ortaya çıkar.
11
Ozonun dolaylı reaksiyonlarında molekül yapısının bozunarak OH - gibi serbest radikaller oluşturması ve bu radikallerin organik ve inorganik bileşikleri yüksek hızla okside etmesi şeklinde görülür. Sulu çözeltilerde ozon çeşitli bileşiklerle 2 şekilde reaksiyona girer. 1) Moleküler ozonla direkt reaksiyon, 2) Ozon suda bozunduğunda radikal türlerle indirekt reaksiyon.
13
Ozonun Organik Bileşiklere Etkisi Bütün su kaynaklarında doğal organik maddeler (DOM) farklı konsantrasyonlarda (genellikle çözünmüş organik karbon olarak; 0,2-10 mg/L aralığında bulunurlar) bulunur ve renk ve koku oluşturmaları nedeniyle direkt su kalitesi problemi oluştururlar. Ancak önemli olan indirekt problemlerdir.
14
Doğal organik bileşikler; hümik bileşenler, karbonhidratlar, aminoasitler, hidrokarbonlar, karboksilik asitler eser bileşikler gibi bileşiklerden oluşurlar. Hümik bileşikler, birçok kimyasal özelliğe sahip vejetatif indirgenme ve polimerizesyonu sırasında kimyasal, fotokimyasal ve mikrobiyolojik reaksiyonlarla oluşurlar. Hümik bileşikler ozonla hızla reaksiyona girerler ve molekül ağırlığında düşüş, karboksil gruplarında artış, biyolojik ayrışabilirlikte artış görülür.
15
Hümik bileşiklerin ozonlanması sonucu asitliğin yükseldiği, alifatik/aromatik proton artışı ve karboksilik grupların artışı görülmüş; 1-3 mg O 3 /mgC için renk gideriminin tamama yakın oranda gerçekleştiği bildirilmiştir. (Langlias et. al.,1991) Ayrıca TOK değerinde 1 mg O 3 /mgC için yaklaşık %10’luk bir düşüş olduğu belirtilmiştir.
16
O3 doğal hümik maddelerle reaksiyona girerek, biyolojik parçalanmaya karşı hümik maddelerden daha hassas organik maddeleri oluşturmaktadır (Şekil 1).
18
Ozonun İçme Suyu Arıtımındaki Kullanımı İçme suyu arıtımında ozon kullanımı, gelişmiş ülkelerde getirilen yeni standartlar, çıkarılan yeni yasalar ve suda bulunan Cryptosporidium ve Giardia gibi sağlığa zararlı mikroorganizmaların neden olduğu sağlık problemlerinden dolayı gittikçe artış göstermektedir. Ozon; çok yüksek oksidasyon potansiyeline (2,07V) sahip bir gaz olduğundan, içme suyu arıtımında önemli bir yer tutmaktadır. Ozonun koagülasyon üzerine etkileri hamsu özelliklerine göre değişiklik göstermektedir. İçme suyunda bulunan çeşitli inorganik maddeler, hümik bileşikler ve toksik bileşiklerin oksidasyonunu gerçekleştirir. (Rice,1980)
19
Ozon içme suyu arıtma tesislerinde dezenfeksiyon, oksidasyon, renk giderimi, tat ve koku kontrolü, mikrokirleticilerin eliminazyonu gibi uygulamalarda kullanılmaktadır. (Von Gunten, 2003a; Hoigne,1998). Ozon hemen etki etmesi, klordan 3125 kat daha etkili olması, kimyasal madde gerektirmemesi, bakteri, küf, spor, jerm ve mantarları anında okside etmesi, oksijene dönüşerek kaybolması sebebiyle bakiye bırakmaması ve zararlı yan ürün oluşumu minimum olması sebebiyle tercih sebebi olmaktadır.
20
Ozonun Avantajları ve Dezavantajları Ozonun Avantajları Ozon, diğer oksidantlara göre çok yüksek oksidasyon potansiyeline sahiptir. Oksidasyon ve dezenfeksiyon için gerekli temas süresinin kısadır. Tat ve koku gideriminde etkilidir. Klorlamayla oluşan klorlu hidrokarbonlar, kloraminler, klorofenoller gibi zararlı yan ürünlerin oluşmaz. Her türlü mikroorganizmaya karşı hızlı ve yüksek dereceli bir etkiye sahiptir. Virüsler üzerine etkisi çok yüksektir. Giardia ve Cryptosporidium mikroorganizmalarına karşı etkindir. Uygun şartlarda suyun bulanıklığını azaltması, flokülant ihtiyacını azaltır. Bakiye ozon kısa sürede oksijene dönüşerek artık madde bırakmaması, suyun oksijen konsantrasyonunu arttırır. Suyun pH’sını etkilemez. Çok çabuk etki eder. Ozon ihtiyaç duyulduğu kadar üretilip kullanıldığı için depolama problemi yoktur.
21
Ozonun Dezavantajları Kalıntı koruma sağlamaz. (Kalıntı koruma; arıtılmış su sisteme verildikten sonra mikrobiyolojik kirlenmeler sonunda suya geçebilecek mikroorganizmaların üremesinin engellenmesi için suda dezenfektan madde bulundurulmasıdır.) Kurulum maliyeti ve prosesin işletme maliyeti yüksekliği olduğundan diğer sistemlere göre daha karmaşık olduğundan küçük işletmeler için uygun değildir. Ozonlama sonucu bazı yan ürünler (aldehitler, ketonlar, peroksitler, karboksilik asitler, ortamda bromid varsa bromat, kuinolonlar) meydana gelir. Ozon kararlı olmadığı için hızla oksijene dönüşme eğilimindedir. Bu yüzden suda bakiye bırakmadığından son klorlamaya ihtiyaç vardır. Dezenfeksiyon yan ürünlerinin giderilmesi için ilave filtrelemeler (granüler aktif karbon filtreleri gibi) yapmaya ihtiyaç vardır. Yüksek pH ve ısıda hızla bozunur.
22
Ozonlama Sonucu Oluşan Yan Ürünler Ozonun sulu çözeltilerdeki kimyası ve oluşan yan ürünlerin sağlığa etkileri komplekstir. Sudaki maddelerle ozonun reaksiyonları sonucu bazı dezenfeksiyon yan ürünleri meydana gelir (Çizelge 4.3.). Yapılan pek çok çalışmada ozonlama reaksiyonları yan ürünlerinin, klorlama sonucu açığa çıkan yan ürünlere göre daha az toksik olduğu bildirilmiştir. Ozonlamayla meydana gelen bir çok reaksiyon dozlama ve pH’ya bağlıdır ve bu sebeple farklı şartlarda farklı sonuçlar ortaya çıkmaktadır.