Hepimiz hayatımızın çeşitli noktalarında karar vermek için mücadele ederiz. İster bir kariyer kararı, bir iş, yeni bir daire satın almak, şehir değiştirmek veya hayatın diğer önemli anları, sizi bir yol ayrımında gibi hissettirebilir.
Bu durumlar, hayatta daha iyi kararlar almak için tam olarak eleştirel düşünmeye ihtiyaç duyduğunuz yerdir. Eleştirel düşünme, mantıklı ve doğru düşünmenizi sağlayan temel yaşam becerilerinden biridir.
Bu makalemiz, eleştirel düşünme ve karar verme becerilerinizi geliştirmek için tüm adımlar ve süreçlerde size rehberlik edecektir.
Eleştirel Düşünme Süreci Nedir?
Eleştirel düşünme, alışılmış düşünmeden farklıdır. Kahvaltıda ne yiyeceğiniz veya alışverişe nereye gideceğiniz gibi günlük kararlarınızda eleştirel düşünmeyi kullanmazsınız.
Peki, eleştirel düşünme tam olarak nedir?
Eleştirel düşünme süreci, bilginin toplanması ve mantık, yaratıcılık ve akıl yürütme yoluyla analiz edilmesi ve nihai olarak kesin bir karara varılması olarak tanımlanır. Bir duruma çeşitli açılardan bakmanıza ve en iyi kararı vermenize yardımcı olur.
Bir iş adayıysanız, eleştirel düşünme ve analitik becerilerinizle işverenlerinizi etkileme olasılığınız daha yüksektir. Eleştirel düşünme sadece bir bilgi koleksiyonu değildir; söz konusu durumda mümkün olan en iyi karara yaklaşmanın bir yoludur.
Eleştirel düşünenler:
- Gerçekleri önyargılı görüşlerden ayırt edebilirler
- Bir durumun çeşitli perspektiflerini keşfetmek isterler
- Farklı durumlarda kendi düşüncelerini ve tepkilerini incelerler
- Diğer insanların eylemlerinin arkasındaki nedenleri anlamaya çalışırlar
- Açık fikirli ve meraklı bir yapıya sahiptirler
- Duygulara dayalı gerçekler ve görüşler arasında ayrım yapmayı bilirler
- İçe bakmak ve kendi düşünce ve inançlarını incelemek için iç gözlem tekniklerini uygularlar
Eleştirel düşünmeyenler:
- Hemen sonuca varmaya çalışır
- Yeni bakış açılarına yer açmadan inançlarına sıkı sıkıya bağlıdırlar
- Kendi önyargılarının avı olurlar
Eleştirel Düşünme Sürecinin Adımları
Aşağıda eleştirel düşünme sürecinin ayrıntılı adımları yer almaktadır.
Bilgi Toplamak
Eleştirel düşünme sürecindeki ilk adım, karar verme sürecinde size yardımcı olacak yeterli bilgiyi toplamaktır. Burada bilginin kalitesi önemlidir; sadece yolunuza çıkan herhangi bir fikri dinlemeyin. Bunun yerine, önceden edindiğiniz bilgileri kullanın ve belirli bir alandaki uzmanlar (Araştırma adayı), gazeteler ve ilgili bilgilerle internetteki web siteleri gibi güvenilir kaynaklardan bilgi arayın.
Örneğin liseden sonra hangi üniversiteyi seçeceğinize karar verirken, sıralamada üst sıralarda yer alan üniversiteleri araştırabilir, hocalarınıza uzman görüşlerini sorabilir ve tercihlerinizin bir listesini yapabilirsiniz.
Toplanan Bilgileri Analiz Edin ve Değerlendirin
Bir sonraki adım, toplanan bilgileri analiz etmek ve gerçekliğini ve güvenilirliğini aramaktır. Çıkarımlar yapmak için bilgileri değerlendirmeniz ve çeşitli seçeneklerin olası sonuçlarını incelemeniz gerekir.
Herhangi bir konu hakkında uzman görüşü istediğinde, birinin neden bir şey söylediğini araştırmalısın? Açıklamalarının arkasındaki genel düşünce nedir?
Bu şekilde, bilgileri daha iyi bir şekilde analiz edebileceksiniz. Aşağıdaki hususlar değerlendirmenizin temelini oluşturabilir.
- Bir karar vermek için ne kadar zamanın var?
- Kararınızdan kimler etkilenebilir?
- Mevcut kaynaklarınız nelerdir?
Seçeneklerinizin Etkilerini Göz Önünde Bulundurarak Sonuç Çıkarın
Eleştirel düşünme sürecindeki bir sonraki adım, çeşitli seçeneklerinizi değerlendirmek ve olası her sonucu düşünmektir. Bir sonuca varmadan önce her seçeneğin artılarını ve eksilerini değerlendirmeniz gerekebilir. Bunu mantıksal akıl yürütme tekniklerini uygulayarak yapabilirsiniz. Daha önce alıntıladığımız bir üniversite seçme örneğini alarak, her bir seçeneği seçmenin sonuçlarını düşünebilirsiniz, örneğin:
- Belirli bir üniversiteyi seçerseniz ne olacak?
- Bir yurda, otele yada kiralık eve geçmeniz gerekecek mi?
- Enstitünün ortamına uyacak mısınız?
Toplanan tüm bilgileri göz önünde bulundurarak ve her seçeneğin dikkatli bir analizinden sonra, nihai karara yol açacak mantıksal akıl yürütmeye dayanarak sonuca varmalısınız.
Eleştirel Düşünmede Nasıl Daha İyi Olunur?
Aşağıdaki ipuçları, eleştirel düşünme becerilerinizi geliştirmek için kullanışlı olacaktır.
Düşünce Sürecinizi Anlayın
Bazen arkanıza yaslanıp kendinizi, düşünce sürecinizi ve çeşitli durumlardaki tepkilerinizi analiz etmeyi alışkanlık haline getirin.
- Neden belirli bir şekilde tepki veriyorsun?
- Tepkilerinizin olası sonuçları nelerdir?
- Karar vermekte aceleci misiniz?
Zihinsel sürecinizi anlamak ve değerlendirmek ve daha bilinçli olmak, eleştirel düşüncenizi güçlendirebilir.
Okuma Alışkanlığı Geliştirin
İçinde bulunduğumuz zamanlarda, yoğun programlardan dolayı birçoğumuz okuma alışkanlığını bıraktık. Ancak, eleştirel düşünme becerilerinizi geliştirmek istiyorsanız, odaklanma ve kapsamlı yeteneklerinizi geliştirmek için daha fazla okumalısınız.
Mantık Hatalarından Kaçının
Eleştirel düşünmede daha iyi olmak için geçersiz, hatalı ve taraflı muhakeme olan mantıksal yanlışlardan kaçınmalısınız. Bir durumla karşılaştığınızda, hemen sonuca varmak ve birçok insan inandığı için bir şeye inanmak yerine, olgusal bir temelde karar vermeli ve makul iddialar geliştirmelisiniz.
Etkin Dinleme Becerilerini Geliştirin
Diğer insanların fikirlerini dinlemek ve onların görüş ve eylemlerine dikkat etmek, eleştirel düşünme becerilerinizi geliştirebilir. Etkin dinleme, düşünce sürecinizi daha da geliştiren odağınızı ve bilginizi artırabilir.
Sorular Sorun
Soru sormak, düşünce sürecinizi uyandırmanın mükemmel bir yoludur. Bu, küçük sorunları gündeme getirmek ve kabul edilemez ölçüde meraklı olmak anlamına gelmez. Mantıklı sorular sormak ve emin olmadığınız bazı yönler hakkında detaylı bilgi almak en iyisi olacaktır.
Karar Verirken Eleştirel Düşünme Neden Gereklidir
Her gün üzerimize bombardıman edilen bilgi ve görüş yığınları, karar verme sürecini etkileyebilir. İnsanların kendi yaşam deneyimlerine dayanan çeşitli önyargılı görüşler nedeniyle yaşam kararları verirken kafanız karışabilir.
Çeşitli durumlarda çok çeşitli seçenekler, karar vermede sıkışmış hissetmenizin bir başka nedenidir. Çoğu insan, aşırı seçim içeren bir durumla karşılaştıklarında kafaları karışabilir. Bir alışveriş merkezinde çeşitli seçenekler nedeniyle ne alacağınıza karar vermek için çok zaman harcayabilirsiniz. Bu, seçim aşırı yüklenmesine bir örnektir.
Karar verme sürecini etkileyen bir diğer önemli husus ise, yeni seçenekler keşfetmek ve farklı bir şey seçmek yerine risk alma ve zaten bildiklerinize bağlı kalma korkusudur. Değişime dirençli olmak, uygun bir karar verme sürecini engelleyebilir.
Bunlar, eleştirel düşünmenin doğru kararlar vermek için gerekli bir beceri olarak görülmesinin nedenleridir. Eleştirel düşünme süreci, bilinçli karar vermenin temelini formüle eder. Yeterli mantık ve akıl yürütmeye dayalı olarak belirli bir karara varabileceğiniz süreçtir.
Karar Vermede Eleştirel Düşünme Nasıl Kullanılır?
Uzun vadeli sonuçları olabilecek önemli yaşam kararlarınızda, rastgele seçimler yapmak, uyum sağlamak için en iyi yaklaşım değildir. Aşağıdaki yollarla eleştirel düşünmeyi karar verme sürecinize dahil edebilirsiniz.
Gelecekteki güçlüklerden ve endişelerden kaçınmak için doğru kararlar vermeniz gereken günlük durumlar ile kritik durumlar arasında ayrım yapmayı öğrenin. Zamanınızı ve enerjinizi, yaşamınız üzerinde önemli etkileri olabilecek kararlara adamalısınız.
Karar verme sürecini desteklemek için olabildiğince fazla bilgi toplamak için zaman ayırın.
Mevcut tüm seçenekler hakkında bilgi topladıktan sonra, tercihleriniz için hangi seçeneklerin en uygun olduğunu eleştirel olarak düşünmelisiniz. Nihai bir karar vermeden önce her seçeneğin olası sonuçlarını analiz etmelisiniz.
Çeşitli bakış açıları elde etmek ve bakış açınızı genişletmek için tüm seçeneklerinizi akranlarınız, profesörleriniz ve meslektaşlarınız gibi diğer insanlarla tartışabilirsiniz.
Belirli bir durum hakkında çeşitli bakış açıları ve gerçekler edindikten sonra, fikirler tarafından manipüle edilmek yerine, aktif ve bilinçli kararlar almak için düşünce sürecinizi kullanmalısınız.
Belirli bir yöne karar verirken, sadece onun lehine kanıt bulmanız gerekmez. Bunun yerine, daha derine inerseniz ve bu seçimi yapmanın sakıncalarını görürseniz, son kararınızın kendi durumunuzda mümkün olan en iyi seçim olması yardımcı olacaktır.
Karar vermenin önemli bir yönü, kendinizi bilinmeyen gerçeklere ve görüşlere açık hale getirmektir. Çoğumuz onaylama yanlılığının kurbanı oluyoruz ve bir süreliğine akışına bırakıp yeni yaklaşımlara yer açmak yerine önceki bilgi ve deneyimlerimize dayanarak kararlar alıyoruz.
Bu, önceki bilgi ve uzmanlığınızın kusurlu olduğu anlamına gelmez. Tercih ettiğiniz seçimin hem olumlu hem de olumsuz yönlerine bakmanız yardımcı olacaktır. Bu uygulama sayesinde, kararınızın iyileştirilmesi gerekip gerekmediğini veya mümkün olan her şekilde mükemmel olup olmadığının farkına varacaksınız.
Karar Vermede Eleştirel Düşünmenin Önemi
Önemli kararlar alırken standart uygulamalara ve rutin süreçlere güvenmek yerine, eleştirel düşünme yoluyla belirli bir bakış açısına daha önce bilmediğiniz çeşitli yaklaşımları belirleyebilirsiniz.
İşyerlerinde liderlik ve ekip çalışması, etkili karar verme için gerekli niteliklerdir ve her ikisi de eleştirel düşünme yoluyla geliştirilebilir. İnançlarınızda sabit kalmak yerine, diğer fikirleri de etkili bir şekilde dinleyebilir ve bütüncül bir yaklaşım benimseyebilirsiniz.
Farklı görüşleri dinledikten sonra karar vermek için mücadele etmek ve kafa karıştırmak yerine, eleştirel düşünme yoluyla alakasız bilgileri filtreleyebilir ve yalnızca söz konusu durumla ilgili görüşleri analiz edebilirsiniz.
İnsanların baskı altında acele etmeleri ve yanlış kararlar vermeleri muhtemeldir. Ancak eleştirel düşünmeyi düşünce sürecinize dahil ederseniz, stresli durumlarda sakin kalabilir ve daha iyi kararlar verebilirsiniz.
Eleştirel düşünme yoluyla kararlarınıza açıklık getirebilirsiniz. Tüm bakış açılarını analiz ettiğiniz ve nihai kararınızın arkasında mantık ve muhakeme uyguladığınız için daha kendinden emin görüneceksiniz.
Nihai kararınıza katılmaları için diğer insanları kolayca ikna edebilirsiniz. Söylediğiniz veya yaptığınız her şeyin arkasında geçerli noktalarınız ve gerekçeleriniz olacak ve diğer insanlarla etkili bir şekilde iletişim kuracaksınız.
Karar Vermeye Eleştirel Düşünmeyi Bağlayan Bir Vaka Senaryosu
İki seçeneği karşılaştırarak ve adım adım bir süreçte eleştirel düşünme yoluyla nihai bir karar vererek karar vermede eleştirel düşünmeyi daha iyi anlamak için bir vaka senaryosu ele alalım.
Problemin Tanımlanması:
Diyelim ki mevcut işinize bağlı kalmak veya daha iyi bir maaş seçeneği sunan çok uluslu bir firmada yeni bir işe geçmek arasında seçim yapmanız gerekiyor.
- İş 1: Bulunduğunuz şehirde. Daha düşük bir maaş sunuyor.
- İş 2: Başka bir şehirde. Daha yüksek bir maaş sunuyor.
Bu senaryoda, bireysel tercihlerinize bağlı olarak hemen bir yanıt bulabilirsiniz. Bu ilk tepki, duygularınıza ve her zamanki düşünce tarzınıza dayanır. Şimdi, daha derine inelim ve tüm perspektiflerden düşünelim.
Seçeneklerinizi Karşılaştırın
Bir sonraki adım, seçeneklerinizi eleştirel bir şekilde analiz etmek ve aşağıdakiler gibi ilgili tüm faktörleri hesaba katmak olacaktır:
- Bulunduğunuz şehirde çalışma imkanı
- Daha yüksek maaş seçeneği
- Başka bir şehirde ki kira ücretleri
- Belirli bir süre için aileden uzaklaşmak
- Çok uluslu bir firmada çalışma deneyimi
Tüm bu faktörleri göz önünde bulundurarak tercihlerinizi değerlendirir ve objektif olarak karar verirsiniz. Burada en iyi kararın herkes için aynı olmayacağı bir şeyi aklınızda tutmalısınız; Eleştirel düşünmenin temel amacı, bireysel koşullarınızda mantık ve muhakeme yoluyla size en uygun olana karar vermektir.
Her Seçeneğe Puan Verin veya Avantajlarını ve Dezavantajlarını Belirleyin
Her seçenek arasında karar vermenin kolay bir yolu, tüm faktörleri listelemek ve her birine önemli puanlar vermektir. Kendi eviniz olabileceğinden, şu anki işiniz ikamet durumunda daha yüksek puan alacak, ancak ikinci iş başka bir şehirde kira maliyetleri nedeniyle daha düşük puan alacaktı. Benzer şekilde, ikinci iş yoluyla çok uluslu bir firmadaki deneyime daha yüksek puanlar verilebilir. Sonunda, her seçenek için tüm puanları toplayabilir ve kazanan tarafı görebilirsiniz.
Ayrıca, tercihlerinize göre her seçeneğin artılarını ve eksilerini listeleyerek seçeneklerinizi karşılaştırabilirsiniz.
Sonuçları Düşünün
Uzun vadeli sonuçları düşünerek iki iş arasında etkili bir şekilde karar verebilirsiniz. Önümüzdeki bir ay, bir yıl veya birkaç yıl içinde iş değiştirmenin yararları veya zararları ne olacak?
Kendinizi Tavsiye Ediyormuşsunuz Gibi Düşünün
Üçüncü bir kişi olarak düşünmek ve durumunuza dışarıdan bakmak, sadece duygu ve tercihlerinizden etkilenmek yerine daha iyi kararlar almanıza da yardımcı olabilir. Benzer durumda olan ve karar vermesi gereken bir arkadaşınızı öneriyormuş gibi objektif düşünün. Hangi seçeneğin puanını yükseltirsiniz ve kararınızı nasıl verirsiniz.
Tüm bu adımlardan sonra, her iki seçeneğin tüm faktörlerini ve artılarını ve eksilerini göz önünde bulundurarak durumunuza göre daha iyi bir karar verebileceksiniz.