Obsesyon (obsession), Türkçe’mize İngilizce’den girmiş bir kelimedir ve Türk Dil Kurumu Sözlüğü’nde takıntı olarak tanımlanmştır. Aynı sözlükte takıntı kelimesi, “Bir şeye hastalık derecesinde düşkünlük .” karşılığını almaktadır.
Psikoloji literatürü açısından bakacak olursak; obsesyon, bireyin zihninde istem dışı olarak (intrusive) birden bire beliren, içerik olarak bireyin kişiliğine ve değerlerine aykırı (ego-distonik) olan, bu nedenle bireyde belirgin bir kaygı (anksiyete) yaratan düşünce, imge (hayal, imge vb.) ya da dürtüdür.
Yukarıdaki tanımdan hareketle, obsesyonun özelliklerini maddeler halinde şu şekilde ele alabiliriz:
- Obsesyonlar istem dışı ve delici (intrusive) bir şekilde ortaya çıkarlar: Obsesyon son tahlilde zihnin bir ürünüdür. Bununla birlikte, en önemli özelliği intrusive olmasıdır. İntrusive kelimesi Türkçe’de, “davetsiz, sırnaşık, araya giren, zorla giren, izinsiz giren” şeklinde karşılık buluyor.
- Obsesyonlar ego-distoniktir: Obsesif düşünceler kişinin zihninden geçse bile, kişi bu düşünceleri onaylamaz. Söz konusu düşünceler, kişinin benliğine yabancıdır. “Ya Allah’a küfrettiysem!” diyen birisi, Allah’a küfretmeyi hiçbir şekilde (en azından bilinçli olarak) kendine yakın bulmaz aslında. Ama zihni bir şekilde bu düşünceyle (ihtimalle) zorlayıcı bir şekilde meşgul olur.
- Obsesyonlar kaygıyı tetikler: Obsesif düşünceler genel olarak kişide kaygı (anksiyete) uyandırır. Kişinin zihninden zorlayıcı düşünceler geçince, kişi huzursuzlanır, endişelenir, bazı durumlarda kendini suçlar vb. Bu huzursuzlukla başa çıkmak için de kompulsiyon denilen davranış kalıplarını kullanır.
- Obsesyonlar temelde 3 şekilde yaşanırlar: Obsesyonlar, bir düşünce (kişiyi rahatsız eden fikir) olarak, bir imaj (kişiyi rahatsız eden hayal, zihinsel resim, zihinsel video vb.) olarak veya bir dürtü (kişiyi zorlayan bir dürtü) olarak ortaya çıkarlar.
Obsesyon Çeşitleri Nelerdir?
Obsesif Kompulsif Bozukluk hastalığı içerisinde çok farklı obsesyonlar ve kompulsiyonlar vardır. Bir hastada bunların sadece biri olabileceği gibi bir kaçı da aynı anda bulunabilir.
- Bulaşma obsesyonu: Çeşitli çalışmalarda en sık karşılaşılan obsesyon çeşididir. Okb hastalarında bulunma oranı %45-55’tir. Bu obsesyon, kişinin mikrop, pislik, kir vb. araçlarla kirleneceğine dair zorayıcı bir inancı içerir. Bulaşma obsesyonuna sahip kişiler aşırı temizlik yapma gibi kompulsif davranışlara sahip olabileceği gibi mikrop bulaştıracak ortamlardan uzaklaşma gibi kaçınma davranışları da sergileyebilirler. Bu tür obsesyonu olan kişiler anksiyete ile birlikte utanma ve tiksinme duygularını yoğun yaşarlar.
- Kuşku obsesyonu: Kirlenmeden sonra en sık karşılaşılan obsesyon türüdür. Bu obsesyona sahip kişiler yaptıkları şeylerden emin olamazlar. “Acaba ocağı kapattım mı?”, “Acaba kapıyı kilitledim mi?” vb. sorular zihinlerini sürekli meşgul eder. Bu tür obsesyonlarda yapılan şeyden ya da ihmalden kişinin kendisine ya da başkalarına zarar gelme endişesi söz konusudur. Yaşantılanan duygu daha çok hata ve suçluluktur. Bu obsesyonları kontrol etme kompulsiyonları izler.
- Saldırganlık obsesyonu: Kişinin kendine ya da başkalarına zarar verme ile ilgili düşünceleri içerir. Obsesyonlar içindeki yaygınlığı %10-20’dir. Bu tür obsesyonu olan kişiler “Acaba intihar eder miyim?”, “Ya çocuğumu bıçaklarsam?” vb. tarzında düşüncelere sahip olurlar. Bu obsesyonlarla mücadele etmek için, bıçak, makas gibi saldırı aracı olarak kullanılabilecek eşyalardan uzak durma, yüksek yerlerden uzak durma, sevilen kişilerden uzak durma gibi kompulsif davranışlar sergilenebilir.
- Cinsel obsesyonlar: Okb içindeki yaygınlığı %13-26’dır. Ayıplanacak şekilde, kendisiyle ya da başkalarına dönük cinsel içerikli obsesyonlardır. Çoğunlukla kişinin hemcinsiyle ya da çocuklarıyla cinsel ilişki yaşamasına dönük ortaya çıkarlar. Bu tür obsesyonlara kontrol ve yıkanma kompulsiyonları eşlik eder. Utanma, suçluluk, günahkarlık gibi duygular yoğun olarak yaşanabilir.
- Dinsel obsesyon: Dini ve ahlaki değerlere (Allah, Peygamber vb.) karşı kabul edilemez olarak algılanan düşüncelere sahip olmaktır. Yaygınlığı kültüre göre değişkenlik gösterebilir. Türkiye’deki okb hastaları arasındaki yaygınlığı %11-42 arasında değişmektedir.
- Simetri obsesyonu: Her şeyin düzenli, yerli yerinde vb. olması gerekliliği ile ilgili düşüncelerdir. Bu obsesyonlara düzeltme, sıraya koyma vb. kompulsif davranışlar eşlik edebilir. Bu tür obsesyonu olan kişilerin sabah hazırlığı çok uzun süreler alabilir.
- Somatik obsesyon: Kanser gibi hayatı tehdit eden hastalıklarla aşırı düşünme şeklinde ortaya çıkar. Hasta olma korkusu yoğun yaşanılan bir duygudur. Kişiler hastalıklardan korunmak için çeşitli (tetkik yaptırmak, tansiyonu kontrol etmek vb.) yöntemlerle aşırı ilgili olabilirler.
Biriktirme, saklama obsesyonları: Kişinin kendisi için maddi ya da manevi değeri olmayan eşyaları saklaması ile ilgili obsesyonlardır.
- Diğer obsesyonlar: Yukarıda sayılanların dışında bilme ve hatırlama ihtiyacı, belirli şeyleri söyleme korkusu, doğru şeyleri söylememe korkusu, bir şeyleri kaybetme korkusu, uğurlu ve uğursuz sayılar, özel anlamı olan renkler vb. obsesyonlar da vardır.