Alman eğitim sisteminde ilkokuldan ortaokula geçiş gelecekteki eğitim ve meslek süreci açısından önemli bir adım oluşturuyor. Bu nedenle yüksek mezuniyetlere sahip ve üst meslek grubuna ait ebeveynlerin çocuklarının, benzer mezuniyetleri bulunmayan ve alt meslek grubuna ait olanlardan liseye çok daha sık geçiş yapmaları önemli bir olaydır. Toplumun alt çeyreğinden olan çocukların üçte biri ilkokuldan sonra bir hauptschuleye ve yalnızca beşte biri liseye geçiş yaparken, toplumun üst çeyreğinden olanların neredeyse üçte ikisi liseye ve yalnızca yüzde yedisi hauptschuleye devam ediyor. Ebeveynlerden biri (ve hatta her ikisi) yükseköğrenim görmüş ise, o zaman çocukların dörtte beşi liseye devam ediyor.
Bu devasa farklılığın üç temel nedeni var. Birincisi yüksek eğitimli ailelerden gelen çocuklar, ev ortamında bilgiye erişebilmeleri için elverişli koşullara sahip olduklarından, başarım düzeyleri arasında farklar var. Aile çevresinden ve kültürel çevreden özellikle konuşmalar, mevcut kitaplar ya da kültür faaliyetler biçiminde daha fazla uyarım alıyorlar. Maddi öğrenim koşulları da daha elverişli (özel bir oda, uygun ya da sakin bir yerleşim yeri v.b.). Öte yandan ebeveynler doğrudan yardımcı olabilecekleri için ya da en azından ev ödevlerinde gerekli dış desteği mali olarak kolayca karşılayabildiklerinden, bu çocuklar okul sorunlarında çoğu durumda aile desteğine güvenebilir.
İkincisi başarımlar öğretmenler tarafından sosyal kökene göre farklı değerlendiriliyor. İlkokul öğretmenleri üst hizmet grubuna ait çocuklara (büyük işveren, yönetici konumundaki çalışanlar ve memurlar, serbest meslek görevi yerine getiren akademisyenler) vasıflı işçi, usta ya da teknisyen çocuklarına oranla 4 kat ve hatta vasıfsız ya da yarı vasıflı işçi çocuklarına kıyasla yedi kat daha sık lise tavsiyesi veriyor. Bu öğrenci grupları arasındaki başarım farkları dikkate alındığında aslında mesafe daralıyor, ancak söz konusu mesafe hala iki buçuk, bir diğer ifadeyle dört buçuk kattır. Belli ki sosyal köken liseye geçişleri salt başarım farkları üzerinden değil, ayrıca eşit başarımların öğretmenler tarafından farklı değerlendirilmesi boyutuyla da yoğun olarak etkiliyor.
Bu etki süreç içerisinde daha da derinleşmiştir. 2001’de üst hizmet grubundan gelen çocukların lise tavsiyesi alabilmek için okuma yeterliği puanının 551 olması yeterliyken, bir işçi çocuğunun tavsiye almak için 600 puana ulaşması gerekiyordu. Beş yıl sonra bu rakam bir doktor ya da üst düzey bir memur çocuğu için 537 puana gerilemiştir. Bu çocuğun lise tavsiyesi alabilmesi için tüm öğrencilerin ortalama puanı olan 548 puana tekabül eden bir başarıma ulaşması dahi gerekmiyordu. Bir işçi çocuğunun yerine getirmesi gereken beklentiler ise aynı zaman diliminde hissedilir oranda artmıştır. Bu işçi çocuğunun yeterlik derecesinin (toplam 5 derece), üst hizmet grubuna ait bir çocuğun bir derece üzerinde olması gerekiyordu, bir diğer ifadeyle öğretmenler tarafından onun da liseye gitmeye uygun olduğunun saptanabilmesi için eğitimde diğer çocuktan bir buçuk yıl önde olması gerekiyordu. Burada ilginç olan şey, 2001’de diğer işçi çocuklarıyla aynı düzeyde olan vasıflı işçi, usta ve teknisyen çocuklarının durumunun beş yıl içerisinde 592 puanla biraz iyileşmesi, buna karşın lise tavsiyesi alabilmek için vasıfsız ya da yarı vasıflı işçi çocuklarının 614 puanla ve 2001’e kıyasla daha yüksek başarıma ulaşmak zorunda kalmış olmasıdır.
Sosyal köken lise tavsiyesi üzerinde üç yönlü etkide bulunuyor. Söz konusu etkinin yaklaşık yarısı başarım farklarına dayanıyor, yaklaşık dörtte biri sosyal köken nedeniyle ve eşit başarımlara rağmen farklı notlandırmaya ve dörtte biri kökene bağlı olarak eşit başarımlara ve notlara rağmen farklı lise tavsiyesi verilmesine dayanıyor.
Sosyal seçme/eleme süzgecinin salt ilkokuldan sonra değil, eğitim süreci boyunca devreye girdiğini gözlemlemek olanaklı. Bir lise üst sınıfın Almanca dersinden verilecek örnek bu seçme/eleme mekanizmalarını açıkça gözler önüne serecek. Dersin konusu “Antigone”. Bir öğrenciye söz veriliyor, öncesinde bu öğrencinin sınıf arkadaşı konunun tüm bağlantılarını, kişileri ve sorunları betimliyor. Ama o kitabı hiç okumadı. Bu durumda öğrencinin kökeniyle bağlantılı avantajlar – babası profesör, annesi doktor – iki yönden belirginleşiyor. Birincisi kitabı okumadığını söylemiyor, aksine aile ortamında söz arasında Yunan mitolojisi ve tarihi hakkında duyduğu, öğrendiği bilgilerle, yazınsal metnin ayrıntılarına girmek yerine, Yunan tarihi ve mitolojisi üzerine bildiklerini ayrıntılarıyla anlatmaya başlayarak, durumu kurtarabileceğine inanıyor. İkinci ve asıl önemli nokta öğretmenin kitabın öğrencisi tarafından okunmamış olabileceğini aklından geçirmemesidir. Hatta bu öğretmen, sınıf arkadaşı gibi salt derse özgü sorularla uğraşmakla sınırlı kalmayıp, aksine konuyu tarihsel bağlamına yerleştirdiği için öğrencisini övüyor. Bourdieu’nün Fransız elit üniversiteleri üzerine yaptığı araştırmada, adayları değerlendirmede belirleyici önemi olan çalışkanlık ve mükemmellik arasındaki farklılık aracılığıyla ayrıntılı olarak betimlediği etki burada da ortaya çıkıyor. Sosyal yükselişi yaşamış bir kimse çalışkandır, akademisyen çocuğu mükemmeldir. Böylece akademisyen çocuğu öğretmenlerin gözünde normal ölçüleri aşmış görünür.
Öğretmenler tarafından tanınan ayrıcalığın yanı sıra, düşük mezuniyetlere sahip ebeveynlerin akademisyenlerden farklı olarak eğitim sistemiyle ilgili kendi hükümlerine yeterince güvenememeleri ve çocuklarının eğitim süreçleri hakkında öğretmenin önereceklerine uymaları, üçüncü bir etmen olarak buna eklenmektedir. Genelde öğretmenleri açıkça daha yetkin görüyor ve bu nedenle çoğu durumda onların değerlendirmelerine katılıyorlar. Yükseköğrenim görmüş ve üst meslek gruplarından gelen ebeveynlerde ise durum çok farklı. Öğretmenler hiç tavsiye etmese dahi çocuklarını liseye gönderiyorlar. Çocuklarının başarım gücünü ilkokul öğretmenlerinden daha iyi değerlendirebileceklerine inanmaktalar. Böylece üst hizmet grubuna ait ebeveynler, çocukları okuma yeterliği ölçeğinde 500 puanın altında kalsa dahi, bunu liseye geçiş için yeterli görüyor. Bu, öğretmenlerin gerekli gördüğü düzeyin yaklaşık 40 puan altında. Bu fark 2001’den bu yana artış göstermiştir. Vasıfsız ya da yarı vasıflı işçilerde bunun tam tersi bir durum gözlemlemek olanaklı. Çocuklarının eğitsel geleceği konusunda onların kuşkuları daha da arttı. 2001’de çocuklarının liseye devam etmesi için 595 puan yeterli görünürken, şimdi bunun 600 puan olması gerektiğini düşünüyorlar. Buna rağmen çocuklarının eğitim perspektifleri konusunda hala öğretmenlerden biraz daha iyimserler.