Troposferi Oluşturan Gazlar Nelerdir?
Atmosferin en altındaki katını oluşturan troposfer, mekanik bir gaz karışımından oluşmaktadır
Atmosferin en altındaki katını oluşturan troposfer, mekanik bir gaz karışımından oluşmaktadır. Burada görülen aralıksız ve güçlü, yatay ve dikey hareketler böyle bir karışımı olası kılmıştır. Oysaki, bir üst katmanda başka bir deyişle stratosferde gazlar katmanlar halinde sıralanmıştır.
Troposferi oluşturan gazlar:
1 Havada her zaman bulunan ve ölçüyü değişmeyen gazlar azot, oksijen ve asal gazlar
2 Havada her zaman bulunup, ölçüyü zaman içinde eksilip-artan gazlar Karbondioksit, su buğuyu
3 Havada her zaman bulunmayan gazlar ozon, bazı tozlar
Bunlardan başka, troposferin içinde ölçüyü fazla olmayan amonyak, iyot, kükürtdioksit ve azot oksitler de bulunur.
1 Havada ölçüyü değişmeyen gazlar: Bunlar; Azot %78.07, Oksijen &20.95, Asal gazlar %0.96 dır. Asal gazlar ise; argon, kripton, hidrojen, helyum, neon ve ksenondur. Hacmin çok az olan öbür kısmını su buğuyu, karbondioksit ve tozlar gibi ölçüyü değişen gazlar oluşturur. Hava tazyikinin ve sıcaklığın eksilip artmasıyla gaz ölçülerinde minik değişmeler olabilir. Değişen gazların abuhavalar üzerinde ciddi bir tesiri vardır. Küresel abuhava değişmelerine neden olabilirler.
2 Havadaki karbondioksit: Havada çok az ölçüde %0.01-0.03 bulunmasına karşın, ölçüyü ve değişmeleri ile klimatolojik şartları ciddi anlamda tesir eder. Havada bulunan karbondioksit ölçüyü karalar ve denizlerden fazladır. Geceleri bu ölçü azıcık daha çoğalır. Karbondioksit; fabrika ve konut bacalarından, volkanlardan ve maden sularından havaya karışır. Ağır bir gaz olan karbondioksit havanın alt katmanlarında yer alır ve tazyik ile yer altına sızıp maden ocaklarına dolar. Karbondioksit ölçüsündeki %55-60’lık bir değişme dahi, hava sıcaklığı üzerinde 4-5 derecelik bir oynama yapar. Jeolokij devirlerdeki buzul çağları ve volkan püskürmelerinin nedeni karbondioksit ölçüyü olarak hipotez edilmektedir.
3 Havadaki su buğuyu: Hava içinde ölçüyü en fazla değişen gazdır. Nemli tropikal abuhavalarda hava içinde vasati %2-3 oranında su buğuyu bulunur. Bu ölçü orta enlemlerde %1, kutuplarda %0.25’e kadar düşer. Atmosferde yükseldikçe su buğuyu ölçüyü süratle eksilir. 6.5 kilometre’de yeryüzündeki ölçünün anca 1/10’u kadar su buğuyu bulunur. Su buğuyu genel olarak 3-4 lik atmosferin alt katında yoğunlaşmıştır. Sıcaklık çoğaldıkça su buğuyu ölçüyü de çoğalır.
Su buğusunun tesirleri şöyledir:
– Yağışların oluşmasını sağlar.
– Atmosferin alt kısımlarının ısınmasını basitleştirir.
– Gözetici bir örtü görevi görüp sıcaklığın uzaya kaçmasını maniler.
– Hava hadiselerinin doğuşunu sağlar.
– Boğazımızın ve tenimizin kurumasına mani olur.
– Hava içindeki bakterilerin yaşaması imkânı çoğalır.
4 Havadaki ozon: Hava içindeki oksijen O2, ultraviyole ışınlarının tesiri ile allotropik O3 hale geçer. Bu gaza ozon denir. Yere yakın yerlerde ozon ölçüyü yok denecek kadar azdır. Öğle zamanında bu ölçü azıcık çoğalır. Bu değer yere ve mevsime göre değişiklikler gösterir. Yerden takribî 19 ile 45 kilometre arasında bir ozon katmanı bulunur. Ozon ölçüyü ekvatordan kutuplara doğru çoğalır 10. enlemlerde 29 kilometre- 75. enlemde 22 kilometre.
Ozon ultraviyole ışınlarını emerek yeryüzündeki yaşama pozitif tesir yapar. Bu ışınların emilmesinden dolayı buradaki sıcaklı takribî olarak 77 derecedir. Şayet ozon olmasa güneşten gelen ışınlar 50 kat daha fazla olacak ve yaşamı yok edecektir. Yerküreye erişen ultraviyole ışınları ise gereğinden çok olursa yerkürede yaşam biter. Ozon katmanı insanlık için bu denli bir ehemmiyete sahiptir.
5 Havadaki tozlar: Çok minik katı maddeler havada uçucu halde bulunur ve bunlara toplu halde toz denir. Kocamanca tozlar kısa bir vakit havalandıktan sonra yere düşerken , çok minik tozlar uzun bir vakit havada kalıp çok yükseklere çıkar. Hava tazyikinin eksilmesi gidişatında ise çok daha yükseklere çıkarlar.
Havadaki tozların kaynağı; parçalanmış taşlar, mineral kırıntıları, maden parçacıkları, karbon parçaları, tuz kristalleri ve kozmik tozlardır. Havadaki toz ölçüsünün fazla olması görüş mesafesini düşürür ve solunumu kuvvetlendirir. Ayrıca tozlar havada yoğunlaşma çekirdekleri oluşturarak yağışın oluşmasını sağlar. Fazla ölçüde bulundukları zaman renkli yağmurlar oluşur, hava ısınır, hava taneciklerinin elektriklenmesi ve iyonlaşması basitleşir. Kozmik tozlar kutup ışığının belirmesine neden olur.
Yazar:Sinan Uza