3. sayımızdan başlayarak, Türkiye sosyal bilim dergiciliğinde makale değerlendirme işinin daha kaliteli yapılabilmesine destek olabilmek amacıyla, değerlendiricilik konusunda benimsediğimiz ilkeleri uygulamaya koyuyoruz. Hazırladığımız “dergi ile değerlendiriciler arasındaki mutabakat” metni aşağıda, ayrıca şuradan indirebilirsiniz. 3. sayı ve sonraki sayılar yayına hazırlanırken, editörlerimiz değerlendirme raporu yazma konusunda iletişim kurdukları araştırmacılara ilkelerimizi gönderecekler. Değerlendirme raporu hazırlayanlar, bu ilkeler konusunda anlaştığımız araştırmacılar olacak.
Modus Operandi: İlişkisel Sosyal Bilimler Dergisi sayılarında basılacak dosya-içi ve dosya-dışı makalelerin bilimsel değerlendirmesi için editörün iletişime geçtiği araştırmacılar, derginin aşağıdaki ilkeleri hakkında bilgilendirilirler. Makaleler için değerlendirme raporu hazırlama teklifini kabul eden araştırmacıların bu ilkeleri de paylaştığı kabul edilir.
Editör, dergi ilkeleriyle kısmen veya tamamen uyuşmadığını düşündüğü değerlendirme raporlarını reddetme yetkisine sahiptir. Eğer editör raporun bazı kısımlarının ilkelere aykırı yazıldığına ve geri kalan kısımların değerlendirme için yeterli olduğuna karar verirse, makale yazarına raporu kısmî iletebilir. Editör her durumda, değerlendirme raporunu yazara iletirken raporla ilgili kendi görüşlerini yazara aktarma tasarrufuna sahiptir.
Dergide “iki taraflı anonimlik” yaklaşımı geçerlidir: Değerlendiriciler ve yazarlar birbirlerinin isim ve kurumlarını bilmezler.
Değerlendirme raporu, rapor hazırlayacak araştırmacılarla paylaşılan, şurada incelenebilecek şablona göre hazırlanır.
- “Yazarın bastığı zemine basmak”: Değerlendirici, yazardan çok farklı, belki onunla çatışan varsayımlara sahip olabilir. Yazarın yakın durduğu literatüre uzak olabilir, yazarla arasındaki teorik veya metodolojik mesafeler çok olabilir. Değerlendirici bu tür farklılıklar nedeniyle makale ile ilgili yorumlarında yazarı, kendisine “daha doğru” gelen tarafa çekmeye çalışmaz. Örneğin yazara bambaşka bir araştırma sorusu önermektense, yazarın sorduğu soruyu daha iyi nasıl sorabileceğini önemser. Yazarın disipliner eğilimlerine saygı gösterir ve değerlendirmesini yazarın makalede ulaşmak istediği noktaya dikkat göstererek yapar.
- “Yazarın çalışmasını iyileştirmesine yardımcı olmak”: Değerlendiriciden beklenen makalenin paramparça edilmesi, sadece olumsuz özelliklerinin ifşa edilmesi değildir. İyi bir değerlendirme, makalenin güçlü, olumlu olan noktalarına da işaret eder ve zayıf, yanlış veya eksik noktaları ile ilgili ne yapılabileceğini ayrıntılandırır. Çözümler önerir. Değerlendirici makaleyi kendi “beğenisine” göre yargılamaz, işin düzgün yapılıp yapılmadığına, benzer çalışmalardan oluşan bilgi birikimine teorik ve/veya metodolojik olarak ne eklediğine, yazarın yaptığı çıkarımlar için ne gibi dayanaklar kullandığına bakar.
[Modus Operandi rica eder: “Nazik olun!”]
- “Yazardan beklenen düzeltmeleri açıkça ifade etmek”: Eğer değerlendirici makalenin belirli koşullara bağlı olarak yayınlanmasını uygun görüyorsa, yazardan beklediklerini raporunda açıkça belirtir. Değerlendirme raporunun önceliği, editör ve yazar için geribildirim vermektir. Hangi yorumlarını “öneri” olarak, hangilerini “yayınlanma koşulu” olarak yaptığını, hem dosya editörü, hem de yazar için açık olacak biçimde yazar. Değerlendirici, makaleyle ilgili düzeltilmesinde ısrarlı olduğu noktaların, raporunda kolayca görünür olmasını sağlar. Değerlendirmenin yazarla bir tür diyalog olduğu unutulmaz. Benzer bir ifade açıklığı, değerlendiricinin düzeltme istemeden reddettiği makalelerin raporlarında da beklenir.
[Modus Operandi tavsiye eder: “Koşullu kabul görüşü veriyorsanız, raporunuzu düzeltilmesi gereken sorunlar arasındaki önem sırasına göre organize edin!”]
- “Editörü yönlendirmek”: Modus Operandi tek bir sosyal bilim disiplinine odaklı bir dergi olmadığından, dosya editörleri farklı bilim dallarında dosya konusuna temas eden çalışmalarla ilgili yayın kararı için, değerlendiricilerin uzmanlıklarına ihtiyaç duyarlar. Değerlendirici editörün bu ihtiyacını göz önünde bulundurur ve raporunun, makalenin yaptığı sosyal ve beşeri bilimsel katkının (literatür, yöntem, araştırma tasarımı, teorileştirme, vb. açılardan) kalitesi hakkında editörü yeterince bilgilendirici olmasını sağlar. Değerlendirme raporunda, sadece editörün okuyacağı bir kısım da bulunur. Eğer değerlendirici bir nedenle yazarın kim olduğunu anlamışsa veya makalenin daha önceki bir versiyonunu zaten okumuşsa, başka deyişle, “iki taraflı anonimlik” ilkesini ihlal eden bir durum söz konusu ise, bunu editöre bu kısımda açıklar. Makaleyle ilgili genel bazı görüşlerini de buraya yazabilir. Ancak değerlendirici, bu kısımda editöre hitaben yazdıklarıyla, yazarın okuması için yazdıkları arasında çelişki bulunmamasına özen gösterir.
- “Bulguları kontrol etmek”: Eğer incelenen makale, nitel, nicel veya çoğul yöntemlerle veri yapısı inşa eden ve inşa edilen verileri çözümleyen bir çalışmaysa, değerlendiricinin yöntemlerin doğru kullanılıp kullanılmadığını kontrol etme sorumluluğu vardır. Eğer varsa makalede istatistik tekniklerin çalıştırılması, nitel kodlama yaklaşımları, etnografik bulguların aktarımı ve benzeri veri inşa ve çözümleme adımları ile ilgili olumlu ve olumsuz değerlendirmeler ifade edilir. Bazı durumlarda değerlendirici kendini, makalede kullanılan yöntem ve çözümleme yaklaşımlarıyla ilgili bilimsel bir değerlendirme yapacak kadar yetkin hissetmeyebilir. Bu durumu raporunda editöre hitaben açıklar ve başka bir değerlendiricinin makalenin ilgili kısımlarını incelemesi için editörün harekete geçmesini sağlar.