Pera Palas'ta Gece Yarısı adlı kitabın analizi ile başlayan yazı dizimi, Doğu Ekspresinde Cinayet adlı eserle tamamlıyorum. 1929 ve 1933 seneleri arasında yazdığı bu eser için Agatha Christie, İstanbul'da bir odayı mesken tutmuştu. Aynı zamanda kitabını polisiye kurgunun altın çağını yaşamaya başladığı bir dönemde kaleme aldı. Eser, üçüncü kişi ağzından aktarılıyor. Okurlar trende öldürülen on iki yolcunun katilini arıyor. Elbette dedektif Poirot önderliğinde...
Christie'nin romanlarının çoğunda, özellikle Doğu Ekspresinde Cinayet'te katı bir sınıf yapısı var. Buradaki sınıf yalnızca kişinin mali durumunu değil, aynı zamanda duygusal durumunu da temsil eder. Savaşlar arası dönemde suç kurgusunun yükselişi sırasında, Agatha Christie tüm zamanların en popüler gizem romanlarını yazan İngiliz bir yazardı. Baş kahramanları dedektifler Hercule Poirot ve Miss Marple ile on dört kısa öykü koleksiyonu ve altmış altı roman yazdı. Evlenmeden önce Devon hastanesinde çalıştı ve Birinci Dünya savaşında siperlerde yaralanan askerlere baktı. Amerika'nın en yüksek onuru olan Gizem Yazarları da dahil olmak üzere çok sayıda ödül kazandı.
Tarz ve semboller
Christie olanaksız bir hikayeyi bile çok gerçekçi kılar ve okuyucularını büyülemeye, sonuna kadar tahminde bulunmaya zorlar. Türe yansıyan toplumsal değerler ve fikirler arasında adalet, hakikat, hukuk ve düzen yer alır. Hikayenin kötü adamına sunulan sonuç genellikle adalet olarak algılanır. Bununla birlikte, kötü adam cinayetleri eylemlerinden dolayı ceza almadığından, adalet fikri eserde sorgulanır.
Savaşın, vatandaşların yasalara ve Tanrı'ya olan inançları üzerinde yıkıcı bir etkisi oldu. Bu da popüler kültürü çekici hale getirdi. Kitlesel ölümler ve ekonomiye zarar veren bitmek bilmeyen savaşlar nedeniyle histeri ortaya çıktı. Bu acı, bu kitapta bulunan intikam ruhunda enkarne olarak tezahür eder. Eser, halkın adaletinin üst sınıfları ve monarşiyi öldürmeyi içerdiği Fransız Devrimi'ne atıfta bulunuyor.
Esinlenmeler
Agahta Christie yazmaya başladığında bir tür olarak polisiye kurgu nispeten gençti. Amerikalı yazar Edgar Allen Poe, on sekizinci yüzyılın ortalarında, gizemleri çözmek için gözlem ve mantıksal tümdengelim kullanan bir dedektif yarattı. Poe polisiye türünü temel olarak dört hikaye ile icat etti. Ayrıca Christie, dedektif kahramanı Arthur Conan Doyle'u eksantirik ve şaşırtıcı bir figür olarak kuran ve dedektifin gerekçesini açıklamasına izin veren Sherlock Holmes hikayelerini de çok severdi. Bu dinamikten yola çıkarak Doğu Ekspresinde Cinayet eserindeki Poirot ve Bouc karakterlerini yarattı.
Christie ayrıca Sarı Odanın Gizemi'ne de hayran bir yazardı. Gaston Leroux'un romanı, suçun işlenmesinin ve suçlunun kaçmasının imkansız göründüğü ilk ''kilitli oda'' gizemlerinden biridir. Bu yüzden Doğu Ekspresinde'ki mühürlü tren vagonu bu kilitli oda esrarengizliğini yansıtıyor. Christie'nin romanlarının ana kahramanı dedektif Hercule Poirot, artık popüler bir karakter. Hatta Sophie Hannah gibi çağdaş yazarlar, Agatha Christie'nin mülki temsilcilerinin izniyle yeni Hercule Poirot romanları bile yazdılar.
Eserin bağlantısı
Agatha Christie, ünlü bir savaş gazisi olarak tanımladığı Poirot karakterini yaratmak için I. Dünya Savaşı sırasında tedavi ettiği Belçikalı askerleri örnek aldı. Doğu Ekspresinde Cinayet, Christie'nin ilk kez 1928'de bindiği tren güzergahı ve Türkiye ile Ortadoğu'ya duyduğu hayranlıktan doğdu. Romanının neredeyse tamamını İstanbul'daki Pera Palas Otel'de, o meşhur 411 numaralı odada yazdı.
Eserde Daisy Armstrong'un baş düşmanı Bay Ratchett tarafından kaçırılması ve öldürülmesi, 1930'ların başlarında halkın hayal gücünü ele geçiren benzer bir suçtan ilham alınmıştır. Amerikalı ünlü havacı kahraman Charles Lindbergh'in çocuğu 1932 senesinde evinden kaçırıldı. Üstelik istenen fidye ödenmesine rağmen, çocuk evden birkaç mil uzakta ölü bulundu. Daha küresel olarak Christie'nin romanındaki suçun çözümü Amerika Birleşik Devletleri'ndeki göçmen politikalarına dayanır.
Kitabın konusu
Gece yarısından hemen sonra, bir rüzgarla oluşan kar yığını Doğu Ekspres'ini raylarda durdurdu. Lüks tren yılın bu zamanı için şaşırtıcı derecede doluydu. Fakat sabah olduğunda bir yolcu eksikti. Kompartımanında ölü bulunan adam, onlarca kez bıçaklanıp, kapısı içeriden kilitlenip terkedilmişti. Kompartımanda Poirot ve yardımcısı Kaptan Hastings dışında on üç yolcu daha vardır. İçlerinden herhangi birinin katil olması muhtemel. Lakin gece cinayeti işleyen ve sonra bir istasyonda trenden inen başka biri de bu şüpheyi taşıyor.
Karlı dağlardan geçen trenin sadece birkaç kompartıman aşağısında yaşanan bu olayla birlikte hepimiz Poirot'a katılıyoruz. Kar nedeniyle, trendeki herkesin mahsur kalmasından faydalanan Poriot, olası tüm şüphelilerin hareketlerini kısıtlayarak kaçmalarını imkansız hale getirir. Bu eserin mükemmel gizemi oluşturuyor. Bu yüzden Poirot'yu, yolcularla röportaj yaparken, ipuçları için treni araştırırken arkamıza yaslanıp takip ediyoruz. Poirot'nun gizemi çözmek için kullandığı ipuçlarının çoğu, yaptığı röportajlarda gizli. Bu yüzden iyi bir okuyucunun çok dikkat ederse onları bir araya getirmesi mümkün. Christie, gizemi çözmesine yardımcı olmak için Poirot'nun yanına çok ustaca iki karakter daha yerleştiriyor. Bu iki adam da okuyucuları gerçek suçlulardan uzaklaştırmaya çalışıyor. Hatta Poirot'nun dedektiflik becerilerinden etkilendiğimiz için kendi yetersizlik duygularımızı hafifletmemize hizmet ediyorlar.
İyi ve kötü
Doğu Ekspresinde Cinayet eseri üç ayrı bölüme ayrılmıştır: İlki okuyucuya Amerika'daki trajik çocuk kaçırma ve öldürme davasının arka planını veren gerçekler. İkinci bölümde Poirot, trendeki her bir karakterle ilgili kanıtlar topluyor. Son bölüm, Poirot'nun analizi ve sonucu. Konusu ise kesinlikle dahice. Poirot'nun çapraz sorgulamaları, olayları ortaya koyması ve okuyucuya gerçek zevki veren açıklayıcı monologuyla yaptığı kapanış kusursuz.
Ratchett, romanda saf kötülüğün simgesidir. Dahası, Fransız Devrimi'nin kime isyan ettiğinin simgesidir. Poirot onu vahşi bir adam olarak tanımlar. Amstronglar için ise Ratchett bir şeytandır. Christie ise okuyucunun bu adama sempati duymaması için elinden geleni yapar. Daisy Amstrong, iyiliğin ve masumiyetin simgesidir. Kötü bir adam tarafından para için kaçırılan ve vahşice öldürülen üç yaşındaki çocuk, saflığın simgesidir. İyiyi savunmak ve kötüyü öldürmek Armstrong ailesinin görevidir.
Son söz
İronik olarak, sonunda Poirot, kanunla ilgili Kantçı inançlarını bir kenara bırakır. Üstelik ailenin suçtan kurtulmasına izin vererek pasif bir şekilde cinayeti kabul eder. Ratchet'i bıçaklayanların sayısını on ikidir. On iki sayısı on iki havariyi simgeleyen bir Hıristiyan imasıdır. Aynı zamanda bir jüri için gereken insan sayısıdır. Bu, okuyucuların jüri algısını ve neden ABD hukuk sistemini değil de onların adalet biçimini barbarlık olarak gördüğünü sorgulamalarını sağlar. Aynı zamanda hukukta ve yönetim sistemlerinde yaygın olan adalet adına Tanrı'nın adının kullanılmasının doğru olup olmadığını da sorgulatıyor. Sonuç olarak, Christie hukuk sisteminin normlarına meydan okumak için çeşitli teknikler kullanır. Buradan yola çıkarak da hem Poirot'yu hem de okuyucuyu hukukun adil olduğuna dair etikle yüzleştirir.
Agatha Christie tüm zamanların en çok satan yazarlarından biridir. Kitapları dünya çapında yaklaşık iki milyar sattı. Evet, yanlış duymadınız iki milyar! Shakespeare ve kutsal kitaplardan sonra ilk sırada. Agatha'nın çalışmaları sayısız kez film ve televizyona uyarlanmıştır. Miss Marple ve Hercule Poirot, belki de tüm zamanların en tanınmış edebi karakterlerinden ikisidir. Christie gerçekten bir edebiyat devi, bir gizem ustasıdır. Doğu Ekspresinde Cinayet zamansız bir eser. Karmaşık olay örgüsüyle yıllar sonra bile okuyucuları büyülemeye devam ediyor. Buharın altın çağında Doğu Ekspresi'nde seyahat etmek kim bilir nasıl güzel olurdu. Bu kitap beni gerçekten oraya götürdü.
Son olarak kitabın film uyarlamalarına da göz atabilirsiniz. Eserdeki kurguya en yakın bulduğum 2017 yapımı Doğu Ekspresinde Cinayet filminin trailerini bırakıyorum. İyi okumalar, iyi seyirler.