Bu yazının amacı size Rusya’da satrancın yaklaşık olarak son yüz yıldaki hikayesini anlatmaktır. Anlatmak gerekecek çok şey olduğu için sadece önemli olay ve oyunculardan bahsedeceğiz. Böylesine hızlı ve baş döndürücü bir turun, okuru Rusya’da satrancın derin tarihine hayran bırakacağını umuyorum.
Alexander Alekhine 1892 yılında Moskova’da zengin ve soylu bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Düsseldorf’da 1908 yılında ilk büyük turnuvasını oynadığında henüz 16 yaşında, Rusya Amatörler Şampiyonasını kazandığında ise 17 yaşındaydı. Bu yazıda neredeyse 40 yıla uzanan, çeşitli Dünya Şampiyonlukları içeren tüm satranç kariyerinden bahsetmeyeceğiz. Onun kariyerini anlatan bir çok harika kitap var, ve Alekhine’in atak oyun tarzı hala büyük ustalar ve amatörler için bir ilham kaynağı.
Onun yerine satranç ile hiçbir alakası olmayan ama Rusya’da satranç tarihini kökünden değiştirmiş bir olaydan bahsedeceğim.
1917 yılında Rusya peşpeşe iki devrim geçirdi, bir tanesi Şubat ayında diğeri ise Ekim ayında oldu, bu devrimler ile Bolşevikler önümüzdeki 75 sene ülkeyi yönetecekti. Liderleri profesyonel bir devrimci olan, ve tahmin edeceğiniz üzere satrançtan hoşlanan Vladimir Lenin idi.
1917 Devrimini uzun bir İç Savaş izledi ve bu dönemde satranca pek yer yoktu. Rusya'yı terk etmeye karar veren Alexander Alekhine, bu planını 1921 yılında İsviçreli bir gazeteci ile evlenip bir kaç hafta sonra bir daha geri dönmemek üzere gerçekleştirdi.
Bu tarihte Rus satrancı Sovyetler ve Göçmenler olarak ikiye ayrılmıştı. Erken yıllarda daha etkili olan taraf, Alexander Alekhine’e katılan diğer büyük ustalarla beraber göçmenlerdi.
Daha sonrasında Alekhine’e karşı iki Dünya Şampiyonluğu maçı oynayacak olan Efim Bogolyubov’un hikayesi ise daha da karmaşıktı. 1914 yılında, Alekhine, Bogolyubov ve birkaç Rus büyükusta Mannheim’da bir turnuvada oynarken 1. Dünya Savaşı başlamıştı. Rus oyuncular savaş üzerine ele geçirilmiş ve bir kaç ay sonra serbest bırakılmışlardı. Bu olaydan kısa bir süre sonra, Almanya’da yerel bir kızla evlenen Bogolyubov Almanya’ya yerleşti. 1920’lerde kısa bir süreliğine Sovyetler Birliği’ne döndü ve rahat bir şekilde 1924 ve 1925 Sovyetler Şampiyonluklarını, ek olarak da ilk Moskova Uluslararası Turnuvasını(Lasker, Capablanca ve Marshall gibi oyuncular arasında) kazandı. Sonrasında uluslararası bir turnuva için vize başvurusu reddedilince, Bogolyubov Almanya’ya dönmeye karar verdi. Sovyetler tabii ki de Alekhine’e yaptıkları gibi onu vatan haini ilan ediler.
1925 Moskova Turnuvası sırasında terime ismini veren, satranç turnuvasını da hikayenin bir parçası yapan ve Capablanca’nın da ufak ama önemli bir rol oynadığı “Satranç Ateşi” isimli sessiz film çekildi.
Sovyetler Birliği gerçekten de 1920’lerin başında başlayacak ve rejimin son günlerine kadar sürecek bir satranç ateşi içindeydi.
Sovyetlerde satranç hareketini başlatan isim 1925 Moskova Turnuvasında meşhur bir şekilde Capablanca’yı yenen Alexander Ilyin-Genevsky idi. Daha da önemlisi, o 1920’lerin başında askeri eğitimin başında olan yüksek seviye bir Bolşevikti. Satranç eğitimini bu programa dahil etme kararı ünlü Sovyet Satranç Okulu’nun temelini attı.
İlk sonuçların gelmesi uzun sürse de yapılan bu yatırımın geri dönüşü etkileyiciydi. 1925 yılında düzenlenen ilk Moskova Uluslararası Turnuvası yabancı oyuncular hakimiyetinde geçmiş olsa da 10 yıl sonra ikincisi düzenlenen ikinci turnuva Sovyet satrancının “yeni umudu” 23 yaşındaki Mikhail Botvinnik’in turnuvanın tepesinde olması ile sonuçlandı.
Önümüzdeki 10-15 yıl boyunca Dünya Şampiyonluğu adayları arasında önde gelecek olan Botvinnik o zamanda kendini çoktan Sovyet satrancının tartışmasız lideri olarak ortaya koymuştu. 1946 yılında Alekhine’in ölmesiyle Dünya Şampiyonluğu için oynama planları iptal olsa da 1948 yılında turnuvayı kazanarak hayaline ulaştı. Botvinnik ünvanını biri 1957 yılında Vasily Smyslov’a biri de 1960 yılında Mikhail Tal’a olmak iki kere kaybetse de, bir sonraki maçlarda geri almayı başardı. Botvinnik’in hakimiyeti arada bir iki yıllık aralar olsa da 15 yıl sürecekti.
Botvinnik’in galibiyeti Sovyet Satrancının Altın Çağını başlattı. Önümüzdeki 60 yıl boyunca satrancın tepesinde tek bir istisna hariç Sovyet ve Rus oyuncular olacaktı.
8. Dünya Şampiyonunun şampiyonluğu bir yıldan az sürse bile en çok sevilen satranççılardan biri. Mikhail Tal’ın satrancın tepesine yükselişi olağan dışıydı. Sovyet Şampiyonluğunu 20 yaşındayken elde ederek büyük usta ünvanını elde ettikten bir yıl sonra tekrar şampiyon oldu. Bu şampiyonluk onu daha sonradan kazandığı 1958 Interzonal’a katılmasını sağladı, onu kazanması sayesinde 1959 yılında Adaylar Turnuvasına katılıp onu da kazandı. 1960 yılında Botvinnik’i yenip o dönemdeki en genç DÜnya Şampiyonu oldu.
Daha da önemlisi, Tal bu başarıyı o dönemde tamamen yeni olan akıl dışı bir satranç tarzıyla elde etti. Tal’in kombinasyon yeteneğini rakiplerinin kontrol etmesinin çok zor olduğu defalarca ortaya çıktı. Rövanş maçında Botvinnik sonunda Tal’i durdurmayı başarsa da bu dünya çapında milyonlarca satranç hayranının ona ve onun tahta başındaki büyüsüne hayran olmasını engellemedi. Kütüphanelerinde Tal kitaplarına ve onun oyunlarına özel bir yer ayıran bir çok satranç oyuncusu biliyorum. Tal en popüler dünya şampiyonlarından biri ve kombinasyonlarının güzelliği yeni satranç oyuncularını kendine hayran bırakmaya devam ediyor.
Yıllar boyunca satrançta Sovyet hakimiyetinin sonu yok gibiydi. 1963 yılında rövanş maçları kaldırıldıktan sonra Tigran Petrosian’a kaybeden Botvinnik ünvanı sonunda bırakmıştı. 6 yıl sonrasında da Petrosian ünvanı Boris Spassky’e bırakmıştı, fakat bunlar Sovyetler açısından “aile içinde” görüldüğünden sorun olarak görülmüyordu.
O dönemde satranç, Sovyetler Birliğinin önde olduğu alanlardan (bale, buz hokeyi ve uzay uçuşları ile beraber) görülüyordu. Bu sebepten satranç zamanla bir propaganda aracı da olmuştu. Sovyet oyuncuların başarıları, Komünist sistemin “çürüyen Kapitalizme” karşı başarısı olarak görülüyordu.
Böylesine önemli bir alanda, Spassky’nin 1972’de Fischer’a, hem de bir Amerikan’a kaybetmesinin yaşattığı şoku tahmin edebilirsiniz. Sovyet sistemine daha büyük bir etki olamazdı. Ünlü Sovyet şair/şarkıcı Vladimir Vysotsky, bu duruma bu maçla dalga geçen “Satranç Tacının Onuru” isimli bir şarkı yazmıştı.
Neyse ki güç dengesi sadece üç yıl sonra 24 yaşındaki Sovyet oyuncu Anatoly Karpov’un, Lev Polugaevsky, Boris Spassky ve Viktor Korchnoi’u yenerek Adaylar Maçlarını kazanıp Fischer’la hak kazanmasıyla yerine gelmişti. Fakat bu çok beklenen maç oynanamadı. Fischer, oynamayı reddetti ve satrancı o dönem bilindiği kadarıyla tamamen bıraktı. 1975 yılında Karpov Dünya Şampiyonu ilan edildi ve peşpeşe kazandığı turnuvalarla üstünlüğünü diğer oyunculara gösterdi.
1978 Dünya Şampiyonluğu maçında Karpov’u çok daha zor bir test bekliyordu. Viktor Korchnoi, Karpov’dan 20 yaş daha büyüktü ve insanlar sırf bu yüzden bile Karpov’a karşı pek şansı olmadığını düşünüyordu. Fakat Korchnoi, bu açığı sadece motivasyonu ve siniriyle kapatabilirdi. Maçtan bir kaç yıl önce Korchnoi, Sovyetler Birliğinden kaçmış, ailesini ve sahip olduğu her şeyi Dünya Şampiyonu olma hayali için geride bırakmıştı. 6 galibiyete kadar oynanan maç, çekişmeli geçmiş ve 32. maç sonunda 6-5 Karpov galibiyetiyle sonuçlanmıştı. Korchnoi ile ikinci maçı olan 1982’deki maç ise Karpov için çok daha kolay geçmiş ve 6-2 gibi bir skor ile Karpov şampiyonluğunu devam ettirmişti.
1984 yılında Karpov sonunda kendinden daha genç bir rakiple karşılaştı. Garry Kasparov o dönemde 21 yaşındaydı ve zirveye yükselişi Karpov ya da Tal’inkinden bile daha hızlı olmuştu. Satranç dünyasının o güne kadar hiç görmediği ve görmesinin de zor olduğu bir rekabet başlayacaktı.
Sonraki birkaç yılda Karpov ve Kasparov beş Dünya Şampiyonluğu maçı oynadı ve bu maçların her biri yakın geçti. Satranç kurallarını 1983 yılında öğrenmiştim ve adeta bu maçları izleyerek büyüdüm. İlk maç sırasında hiçbir şeyi anlamıyorken bu müthiş rekabet sona ererken bir Aday Ustaydım. Bu maçların hayatımızı belirleyen bir tecrübe olduğunu kendim ve benim yaşlarımdaki diğer satranççılar için söylemem doğru olurdu.
Karpov-Kasparov rekabeti satrançtan da büyüktü. Bir şekilde Karpov ve Kasparov o dönemin siyasetindeki farklı çizgileri temsil etmiş oldular. Karpov Sistemi (ya da muhafazakarlığı) temsil ediyorken Kasparov Değişimi(diğer ülkelerin deyişiyle Liberalliği) temsil ediyordu. Bu sebepten Sovyetler Birliğinde satranç bilen ya da bilmeyen herkes Karpov ya da Kasparov’u tutuyordu. İnsanların taraf değiştirdiğini de hatırlamıyorum, bu rekabet o derece farklıydı.
Bildiğimiz üzere, bu rekabetten Kasparov galip ayrıldı. Seri boyunca tek bir maç bile kaybetmedi. İlk maçta -3 +5 =40 ile geride olsa da, bu maç Karpov’un kazanmasına tek maç kala iptal edildi. Kasparov ufak bir farkla üç maçı kazandı ve en dramatik olanını, Seville 1987’yi, ünlü bir şekilde son maçı kazanarak berabere bitirdi.
Karpov 1994 Linares’de son bir eforla süper turnuvayı Kasparov ve Shirov’un 2.5 puan önünde kazandı. Fakat yine de toplam skorda 1990’lar Kasparov’a aitti.
1991’de Sovyetler Birliğinin dağılması 300 milyon vatandaşı için büyük bir şoktu. Sovyetler birliği dönemindeki hayatın absürtlüğü ve zorluğuna rağmen bir çok insan için düşünülebilir bile değildi. Bir çocuk olarak 2017 yılında 1917 Ekim Devriminin 100. yıl kutlamalarını görebilecek olmanın çok iyi olduğunu düşünürdüm. Şimdi garip gelse de o zamanlar için çok mantıklıydı. Yıllar sonrasında son Sovyet neslinin hislerini mükemmel anlatan bir kitaba denk geldim:”İşler kötü gidene kadar her şey harikaydı”
Satranca gelince, Sovyetler Birliğinin dağılması bir çok beklenmedik sonuca yol açtı. 1992 Satranç Olimpiyatında Özbekistan’ın ikinci, Ermenistan’ın üçüncü olacağını kim tahmin edebilirdi? Bu, daha sonrasında gelecek değişikliklerin de ilk işaretiydi. Demir Perdenin düşüşüyle eski Sovyet ülkelerindeki güçlü oyuncular yurt dışına akın etti. Bu oyuncular güçlü ve açtı(bazen gerçekten), ve bu oyuncular satranç dünyasına on yıl daha hakim oldular.
Ek olarak, Rusya yeni yetenek üretmeye devam etti. 1992 Olimpiyatlarında Rus takımı kapanış töreninde 17 yaşında girecek genç bir FIDE ustası barındırıyordu. Bu oyuncu, yedek masada 9da 8.5 yapmış olan Vladimir Kramnik’di. 2 yıl sonraki 1994 Moskova Satranç Olimpiyatında Kramnik, Kasparov’un arkasında ikinci masada oynuyordu. Rus takımı Olimpiyatı tekrar kazandı, daha etkileyici olanı ise genç oyunculardan oluşan Rusya B takımı bronz madalya kazanmıştı. Takımın geleceği parlak gözüküyordu ve Rusya’nın bu hakimiyeti 1992’den 2002’ye kadar her Olimpiyatı kazanmaları ile sonlanmıştı.
Fakat Rusya her zaman favori olmasına rağmen bir şampiyonluk daha kazanamadı. Bunun olasılığı o kadar düşük ki hiçbir mantıklı açıklaması yok.
Ben… Boston Red Sox’u suçlu buluyorum. Çılgın gözüktüğünü biliyorum ama beni dinleyin. Bu Amerikan beyzbol takımının 86 yıl süren ve 2004’de sona eren meşhur bir laneti vardı. Bu konuda bir Wikipedia sayfası bile var, demek ki bu doğru. Boston Red Sox, World Series’i 2004’de sonunda kazandı ama bu lanet öylece gidemezdi değil mi? Demek ki bu lanet Rusya satranç takımına aktarıldı. Umarım ki Rusya’nın bir Olimpiyat kazanması 70 seneyi bulmaz!
1992 Olimpiyatının kahramanı çabucak dünyanın en iyi oyuncularından biri oldu. 1995 yılında Kramnik Dortmundda ilk süper turnuvasını kazandı(bu turnuvayı kariyeri boyunca 10 kere kazandı). 1996 yılında dünya listesinde tepeye çıkan en genç oyuncu oldu. Aynı zamanda bu 1986-2006 yılları arasında 1 numaranın Kasparov dışında birine ait olduğu tek dönemdi. Bu durum Kasparov ve Kramnik’i 2000 Dünya Şampiyonluğu maçıyla karşı karşıya getirdi, ve Kramnik sürpriz bir şekilde bu maçı +2 =13 skoruyla kazandı. Kasparov, Kramnik’in gizli silahı Berlin Savunmasına çözümü bulamamıştı. Beyaz oyuncular bu açılışla hala sorun yaşıyor.
Vladimir Kramnik’in dünya barışına diğer katıkıları Rus Savunması ve Reddedilmiş Vezir Gambitini zorunlu beraberliğe kadar incelemiş olması. Beyaz renklerde ise Kramnik, Katalan Açılışına yeni bir renk getirdi. Heyecanlı işler!
2004 yılında Kramnik Peter Leko’yu kazanması gereken son maçı kazanarak beraberlikle Dünya Şampiyonluğunu korudu. 2007 yılında da skandallarla ve hile suçlamalarıyla dolu bir maçta Veselin Topalov’u eşitlik bozma ile yendi.
Son olarak, Dünya Şampiyonluğu turnuvasını takip eden Dünya Şampiyonluğu maçı ile 2007 2008 yılında Kramnik ünvanı Viswanathan Anand’a devretti.
Bu bir dönemin sonu anlamına geliyor. Kramnik son Rus Dünya Şampiyonu oldu. 1927’den beri devam eden bir gelenek bozulmuştu.
Modern Rusya’da satranç hakkında konuşurken 8 kere Rusya Şampiyonu olan Peter Svidler’den bahsetmeden olmaz. Svidler Rusya Şampiyonluğunu şu ana kadar düzenlendiği her formatta kazandı. 1994 ve 1995 yılında düzenlenen İsviçre düzeni turnuvaları daha 20 yaşına gelmeden kazandı. 1997 yılında bir eleme turnuvası, 2003 yılında da tekrar bir İsviçre turnuvasını kazandı.
2004 sonrasında Rusya Şampiyonası her oyuncununun birbiriyle oynadığı bir Superfinal’e dönüştürüldü. O döneme kadar süper turnuvalarda iyi bir tecrübe edinmiş olan Svidler bu formatta da turnuvayı 4 kere daha(2008, 2011, 2013 ve 2017) kazandı.
Sekizinci şampiyonluğu ile beraber Svidler en çok ulusal şampiyonluk sayısında Botvinnik’i geçmiş oldu. Rusya Şampiyonluğunu ikiden fazla kazanan başka isim yok, Svidler’in rekoru bir süre için güvende diyebiliriz.
Svidler ek olarak Biel, Dortmund, Gibraltar, Tilburg ve 2011 Dünya Kupası gibi turnuvaları da kazandı. Grünfeld açılışında bir uzman olarak görülüyor ve dünyanın en iyi satranç yorumcularından biri.
Rusya rating sıralamasında en tepedeki 5 oyuncudan 3ü 1990’larda doğdu. Ian Nepomniachtchi, Sergey Karjakin ve Dmitry Andreikin Magnus Carlsen’le aynı yılda, 1990’da doğdu.
Diğer iki oyuncu ise “Son Mohikanlar” Alexander Grischuk ve Peter Svidler. Grischuk’un Dünya Şampiyonluğu maçı oynamak için hala şansı var, fakat bu son şansı olabilir.
Bu başarıyı elde etmeye en çok yaklaşan, 2016 yılında Magnus Carlsen’le Dünya Şampiyonluğu maçı oynayan, klasik zaman kontrolünde berabere kaldıktan sonra eşitlik bozma oyunlarında kaybeden Sergey Karjakin oldu. 2 kere Rusya Şampiyonu olan Dmitry Andreikin 2014 yılında Adaylar Turnuvası oynadı fakat o tarihten beri nispeten sessiz.
1990 doğumlu 3 oyuncudan Nepomniachtchi, Carlsen’le oynamak için en iyi şansa sahip oyuncu. 2020 Adaylar Turnuvası yarıda kesildiğinde Nepomniachtchi, Maxime Vachier-Lagrave ile diğer oyuncuların bir puan önünde lider durumdaydı. Turnuvanın başlamasını heyecanla bekliyor olmalı.
1990 neslinin daha genç üyeleri, Vladislav Artemiev, Daniil Dubov ve Kirill Alekseenko da hızlıca kendi adlarını duyuruyorlar. Kirill Alekseenko 2020 Adaylar Turnuvasına 2019 FIDE Grand Swiss’de üçüncü olarak davet edilmeye hak kazandı.
Daniil Dubov, rapid de olsa Dünya Şampiyonu oldu bile.
Artemiev, Gibraltar Masters’ı kazandığı ve Avrupa Şampiyonu olduğu müthiş bir 2019 geçirdi.
Muhtemelen Magnus Carlsen, Fabiano Caruana ve dünya satrancının tepesindeki diğer isimlerle mücadele etmek için zamana ihtiyaçları var ama, oraya erişmek için gereken potansiyele sahipler.
Rusya satrancı ilerliyor!
Siz satranca nasıl başladınız? Tecrübelerinizi yorumlarda ya da #HeritageChess hashtagi ile paylaşın!
See also:
Gizliliğinize ve veri koruma yönergelerine saygı duyuyoruz. Sitemizin bazı bileşenleri kişisel bilgileri yöneten çerezlere veya yerel depolamaya ihtiyaç duyuyor.
chess24 kullanmak,aşağıda belirtilen şekilde bazı kişisel verilerin depolanmasını gerektirir. Daha fazla bilgiyi, Çerez politikası, Gizlilik politikası, Feragat ve İnternet sitesi kullanım şartları lerimizde bulabilirsiniz. Veri ayarlarınızı, web sitemizin alt kısmında bulunan altbilgideki Veri Ayarları strong> bağlantısını tıklayarak istediğiniz zaman değiştirilebileceğini hatırlatmak isteriz.