türkiye'de “ekolojik anayasa” olur mu? Mehmet Horuþ JMO Hukuk Müþaviri haber bülteni TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odasý 20 Ýki yüz yýl öncesinden baþlayan modern toplum sözleþmesi kuramlarýnýn kendine temel aldýðý kavramlar, ekolojik kriz karþýsýnda dönüþmeye baþladý. Hak-ödev ikilemi, egemenlik, mülkiyet, azýnlýk-çoðunluk vs. Bütün modern anayasalarýn yapý taþlarýný oluþturan bu kavramlar, 21. yüzyýlda ekolojik kriz karþýsýnda bambaþka anlamlara bürünüyor. Klasik insan merkezci “toplum sözleþmesi” kuramlarýyla oluþmuþ, modern anayasa mantýðý içinde, ekolojinin kavramlarýyla konuþmaya çalýþýyoruz. Bu noktada, kavramlar birbirini tutmuyor. Eðer bir ekolojik anayasadan bahsedilecekse anayasanýn tamamen baþtan yeni bir sistematikle yazýlmasý zorunludur. Ama Türkiye'de tartýþma çok yeni olduðundan ve Anayasa'nýn 56. maddesindeki çevre hakkýnýn dahi kaldýrýlmasýnýn gündemde olduðu verili koþullarda, Ekolojik Anayasa Giriþimi, en acil taleplerini TBMM'ye sunmakla yetindi. Türkiye'deki ekolojik sorunlar alanýndan baktýðýmýzda anayasada doðanýn haklarý yönündeki bir vurgunun yaþamsal önemi var. Nükleerden baþlayayým. Uluslararasý anlaþmayla Türkiye'de nükleer santral kuruluyor. Yurttaþlar, bu karar süreçlerine hiçbir þekilde müdahalede bulunamýyor. Baþbakan, açýkça; “aleyhine ne Anayasa Mahkemesi'ne ne de Danýþtay'a dava açýlamayacak þekilde bir formül üzerinde çalýþýyoruz” dedi. Uluslararasý anlaþmayla Akkuyu'da nükleer santral kuruluyor. Türkiye'deki nükleer santral kurulma süreci hem yasama, hem de yargý denetiminden muaf þekilde yürütülüyor. Benzer bir durum, madencilikte de söz konusudur. Maden Ýþleri Genel Müdürlüðü'nün baþka bir bakanlýk olarak kurulmasý planlanýyor. Þu anda madenlerle ilgili tüm izin ve ruhsat süreçleri bu kurumda toplanmýþ durumda. Yasayla düzenlenmesi gereken pek çok husus yönetmelikle düzenlenerek ve her fýrsatta Bütün bu idari yapýlanma ve sistem içerisinde anayasa, toplumun, hukuk sistemimizin temel kurucu metni olma iþlevini yitirebilir. Yeni anayasa tartýþmalarý 21 TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odasý Bir baþka örnekle Türkiye somutu daha iyi anlatýlabilir. 1939 yýlýnda 2. Dünya Savaþý arefesinde çýkarýlmýþ bir yasa var: Milli Müdafaa Mükellefiyetleri Hakkýnda Kanun. Yani ülke bir savaþ hazýrlýðý içerisinde ve bu savaþ sürecinde ordu bir yerlere tanklarýný koyacak, asker yýðacak, askeri hastane yapacak, köprü yapacak vs… Savaþ koþullarýnda olaðan kamulaþtýrma süreciyle zaman kaybetmesin diye askeriyeye tanýnmýþ bir yetki var. Bu yetkiyle asker, Bakanlar Kurulu'ndan talep ettiðinde; Bakanlar Kurulu, acele kamulaþtýrma kararý alýyor. Þu anda Türkiye'de tüm enerji, madencilik, doðalgaz yatýrýmlarýnda bu yetki kullanýlýyor. Fakat biçimsel olarak öyle görünse de bu yetkiyi Bakanlar Kurulu kullanmýyor. Çok vahim bir uygulama var. Savaþ halinde dahi Genelkurmay baþkanýna tanýnmamýþ olan bu yetki, þu anda, olaðan koþullarda þirketlere tanýnmýþ durumda. Türkiye'nin dört bir tarafýnda acele kamulaþtýrmalar yapýlýyor, daha doðrusu taþýnmazlara el konuluyor. Yani þirketler, þu anda Genelkurmay Baþkanlýðý'nýn sahip olmadýðý bir yetkiyi kullanarak Hasankeyf'de, Amasya'da, Trabzon'da topraklarýmýza el koyuyor. Doðaya karþý tam anlamýyla açýlmýþ bir savaþ varken doðanýn haklarý, bu savaþa karþý bir çýðlýk anlamýna geliyor. Geleneksel mülkiyet hakký kavramýnýn ekolojik açýdan hiçbir geçerliliði yoktur. Doðal varlýklarýn mülk edinilmesi mümkün deðildir. Ýnsan, ancak doðada kullanýn (intifa) hakký sahibi olabilir. Bu hak, sahip olunan varlýðýn gelecek kuþaklara da ayný þekilde ulaþtýrýlmasý ödeviyle birlikte kullanýlabilir. Acele kamulaþtýrmalarla mevcut Anayasa'daki mülkiyet hakkýnýn dahi yok sayýldýðý koþullarda, doðanýn haklarýndan bahsetmek ayný zamanda tarihsel planda yapýlmýþ bir uyarýdýr. haber bülteni kazanýlan her yargý kararýndan sonra yeni yeni yönetmeliklerle yargý kararlarýnýn arkasýndan dolanýlarak tüm hukuksal tasarruf yetkisi yargý kararlarý karþýsýnda dahi þu anda MÝGEM'de. Enerji yatýrýmlarý açýsýndan da durum ayný. Enerji alanýnda her türlü hukuksal yetki, yani yasama da yürütme de yargý da EPDK'da. Türkiye Cumhuriyeti Anayasasý içinde madenciler için ayrý, bir madencilik anayasasý, enerji yatýrýmlarý için ayrý bir enerji anayasasý, nükleer için ayrý bir nükleer anayasasý var. Bu tablo içerisinde özellikle normlar hiyerarþisi ihlal ediliyor ve idarenin kararlarý yargý denetiminden kaçýrýlýyor. Biz dünyanýn en iyi anayasasýný da hazýrlasak bunun pratikte hiçbir karþýlýðý olmayabilir. Yeni bir Anayasa'nýn, Türkiye'nin karþý karþýya kaldýðý ekolojik sorunlarý çözme noktasýnda, birbirinden hukuksal anlamda özerk bu idari yapýlanma karþýsýnda hiçbir karþýlýðý olmayabilir. ekseninde öncelikle anayasaya hak ettiði anlamýn ve iþlevin nasýl kazandýrýlacaðý konusunda önerilere ihtiyaç var. Bergama'dan bu yana kazanýlan davalarda yargý kararlarýnýn uygulanmasý neredeyse “idari istikrar” kazanmaya baþladý. Mevcut, kimsenin beðenmediði Anayasa'nýn bile temel kurallarýnýn uygulanmadýðý bir ülkede yaþýyoruz. Dolayýsýyla en baþta “anayasa” denilen þeyin kendisine dair bir fikrimizin olmasý gerekiyor. haber bülteni TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odasý 22 Ekolojik anayasa konusunda, uluslararasý referans çerçevemiz açýsýnda da bir tespit yapmamýz gerekiyor. Stockholm ile baþlayan Rio ile devam eden Johannesburg ile giden, bu yýl 20. yýl deðerlendirmesi yapýlacak Birleþmiþ Milletler'in uluslar arasý çevre zirveleri çizgisi var. Resmi, Birleþmiþ Milletler'in kabul ettiði uluslararasý çevre mevzuatýndan oluþan bir referans çerçevesi. Bir de bunun dýþýnda, aslýnda bütün bu uluslar arasý zirveler düzenlenirken sokakta yaþanmýþ, filizlenmiþ baþka bir direniþ, ona alternatif baþka bir çizgi var dünyada. Ýþte bu ikincisi bugün Bolivya'da kendi alternatifini kurmuþ ve bildirgesini de yazarak yeni bir mücadele hattý öneriyor. Dünya Sosyal Forumu içinde de düþünülebilecek bu çizgi, ileriye dönük daha fazla umut vaat ediyor. Rio ile Bolivya'da olan biteni ayný referans çerçevesinde okumamamýz hatta artýk iyice birbirinden ayýrmamýz gerekiyor. Birincisi resmi ve tepeden bir yaklaþým tarzýnýn ürünüyken, diðeri tüm dünyada ve Türkiye'de alttan, tabandan gelen yeni kitlesel bir yurttaþ hareketleri dalgasýyla kendini gösterdi. Türkiye somutundan bakarsak; cunta anayasasýnýn 56. maddesinde çevre hakkýnýn yer aldýðýndan, Bergamalýlar soyunup yollara dökülene kadar kimsenin doðru dürüst haberi bile yoktu. Türkiye Çevre Vakfý'nýn etrafýndaki birkaç kiþinin çabalarýyla cunta anayasasý, bir dizi antidemokratik uygulama yaparken dünyanýn pek çok ülkesinden önce çevre hakkýný kabul etti. Ama bugüne gelindiðinde, çevre hakký yerine 'sürdürülebilir kalkýnma' ilkesinin anayasaya sokulmak istendiðini görüyoruz. Sürdürülebilir kalkýnma modeli, sermaye açýsýndan daha iþlevli, þirketlerin elinde her türlü kapýyý açan sihirli bir anahtara dönüþüyor. AKP'nin niyeti de bu ilkeye anayasal düzeyde yer vermek. Hükümet, Anayasa'daki soyut bir hak kavramý ile bu hakký cisimleþtiren ve giderek güçlenen çevreci yurttaþ hareketleri arasýndaki farký görüyor. Doðanýn haklarý meselesinde de geleneksel-modern anayasalarla ekolojik bir anayasanýn referans çerçevelerinin farklý olduðunu görüyoruz. Bütün modern anayasalar insan merkezcidir. Ekolojik anayasa tartýþmalarýnýn özünde ise bir insan merkezcilik eleþtirisi var. Örneðin anayasanýn çekirdeðini oluþturduðu hukuk sisteminin tamamýnda yapýlan seçimlerle ya da çoðunluk görüþüyle iþlerlik kazandýrýlmaya çalýþýlan bir demokrasi hülyasý var. Bu seçimlerin öznesi atomistik bireyler olarak oy kullanan insanlardýr. Doðanýn haklarýný konuþtuðumuzda da aslen konuþan ve görüþ sunan yine insanlardýr. Akkuyu'da kurulmak istenen nükleer santral için referandum yapýldýðýnda da doða deðil insanlar görüþ bildirmiþ olur. Doða, bu geliþmeler karþýsýnda suskun kalmaz. Tanýk olduðumuz iklim felaketleri, baraj kazalarý, arsenik zehirlenmeleri ile doða kendi görüþünü ortaya koyar. Ya da “intikamýný alýr.” Doðanýn haklarý, bir dönem çok popüler olan derin ekoloji akýmýnýn ileri sürdüðü gibi doðal varlýklarýn sahip olduðu gizil güçlerin tanýnmasý, doðaya mistik bir takým anlamlarýn yüklenmesi deðildir. Ekolojik anayasa iddiasý, doðanýn haklarýný savunurken, sürdürülebilir bir insan-doða iliþkisini ve insan ile doða arasýndaki uyumu gözetmeye çalýþýyor. Ýnsanýn kendisini doðanýn efendisi olarak görmesinin insanýn türsel varlýðýnýn yok olma riskini barýndýran bir ekolojik yýkým karþýsýnda anlamýnýn kalmadýðýný hatýrlatýyor. Akkuyu için yapýlacak bir referandumda %100 “evet” denilmesi, nükleerin yol açacaðý felaketlerin hiçbirini ortadan kaldýrmaz. Doðanýn haklarý, Türkiye'ye gelirken bir anlam kaymasý da yaþýyor. Örneðin Latin Amerikalýlar, geçmiþ sömürgeciliðe karþý mücadeleleriyle, yani son 500 yýllýk mücadeleleriyle kendi etnik, kültürel, tarihsel kimlikleriyle þu andaki neoliberalizme karþý mücadelelerini iyi bir sentez ile yoðurdular. “Doða ananýn haklarý” þeklinde, sorunu bir ana tanrýça kültürü üzerinden formüle etme çabalarý, aslýnda var olan farklý mücadele alanlarýný onlar açýsýndan toparlayýcý bir iþlev görüyor. Neoliberalizme karþý mücadeleyi kendi sýnýfsal, cinsel, kültürel, etnik ve tarihsel refleksleriyle buluþturabildiler. Doða Ana Haklarý Bildirgesi bunu temsil ediyor. Yapýlamasý planlanan yeni anayasa, gerçekten “yeni” olacaksa var olan evrensel haklarý, mutlaka somut mekanizmalarla korumalýdýr. Var olandan daha ileri bir anayasa olacaksa; bunun en temel göstergelerinden biri de doðanýn haklarýna yer verip verilmeyeceðidir. Türkiye'de ekolojik bir anayasanýn var olan anayasa tartýþmalarý içinde hayata geçirilmesinin çok zor olduðunu herkes en baþta da bu çaðrýyý yapanlar biliyor. Ekolojik anayasa, uzun bir mücadele sonucunda varýlacak zor bir hedef. 21. yüzyýlda sadece bir toplum sözleþmesi deðil, “doðayla sözleþme” yapmak zorundayýz.