Mizantropiler; İnsanlığa Kara Gözlüklerle Bakıyor
Bu günlerde insanların birbirini kınaması ön yargı ile yaklaşması oldukça yaygın bir durumdur.Küresel çevre krizi, aşırı sağ ideolojilerin yükselişi, sosyal ve ekonomik eşitliği istikrarsızlaştırma ve diğer ahlaki kötülükler göz önüne alındığında, birçok insan insanlığın durumunu kınamaktadır. Bazen konuşmak kolektif ahlaki kusurlarımıza karşı hayal kırıklığı ifadelerine yer verir. Ancak bazen daha pratik bir ruh vardır. Daha uç noktada, insanlığın üremeyi durdurması gerektiğini söyleyen insanlar da dahil olmak üzere anti-natalistler gibi türümüzün sonunu savunan insanlar var. Daha ılımlı pozisyonlar, belki de daha küçük, daha basit yaşam biçimleri yönünde insanlığın radikal bir dönüşümünü talep edenleri içerir. Endüstriyel, tüketimci yaşam biçimimizin çöküşünün ardından farklı bir yaşam biçimi gelebilir. Elbette, tartışmadığım bazı ilginç soruların ışığında ayrıntılarını açıklamamız gerekecek...
Mizantrop Nedir?
İnsanlığın ahlaki olarak kınanmasındaki bu alıştırmalar için uygun bir terim, insan düşmanlığıdır. Günlük anlamıyla, bir misantrop , insanlardan nefret eden, hoşlanmayan veya tiksinti hisseden ve onlardan kaçınmaya çalışan kişidir. Moliere'in 1666 tarihli The Misanthrope oyununun baş karakteri Alceste, "bütün erkeklerden nefret ettiğini", bazılarının 'kötü' ve bazılarının da onların 'kötülüğünde' suç ortağı olduğunu beyan eder. Oyunun sonunda, insan sevmeyen, yozlaşmış ve yozlaşmış toplumundan kaçma arzusunu ilan eder. Terim büyük ölçüde kullanımdan kalkmış olsa da hala şu anlama sahiptir: İnsan düşmanı olmak, insanlıktan nefret etmek ve ondan kaçmak ya da belki de ona şiddet uygulamaktır. Filozof Judith Shklar, yanlış antropinin tehlikeli olduğu konusunda uyarır, "bizi sefil ve arkadaşsız yapma, bizi ruhsal mide bulantısına düşürme ve bizi hakaret dışında tüm zevklerden yoksun bırakma" gücüne sahiptir (Ordinary Vices, 1984). Nefret ve şiddet, haklı olarak uyarıyor, iyi bir yaşam için zayıf bir temel. Mizantropi zorunlu olarak bunu içeriyorsa, misantropiden kaçınılmalıdır. Neyse ki, öyle değil. Mizantropiyi “insanlara veya insanlıktan nefret etmek veya hoşlanmamak” olarak tanımlamak çok dar bir konudur. Mizantropinin pek çok biçimi vardır, bunlardan yalnızca bazıları nefret içerir. Bu başarısızlıklarla karşı karşıya kaldığımızda, öfke hissedebiliriz ya da acılık, hayal kırıklığı, dokunaklı bir teslimiyet ya da daha neşeyle, geliştirilebilirliğimiz hakkında kararlı bir umut. Ve aslında, bazı felsefi insan sevmeyenler, kolektif ahlaki kusurlarımıza bir yanıt olarak nefreti açıkça reddederler. Bu mizantropik çoğulculuğun bir sonucu, insanlığın ahlaki korkunçluğunu nefrete, şiddete veya umutsuzluğa sürüklenmeden tanıyabilmemizdir. Ancak bunu yapabilmek için insan düşmanlığını daha iyi anlamamız gerekiyor.
Mizantropiyi Tanımlamak
Garip bir şekilde, insan düşmanlığı üzerine çok fazla felsefi yazı yok. Ahlak filozofları arasında gerçekten kullanılan bir kavram değil. Bazen kötümserlik ya da nihilizm ile bağlantılıdır ve her ikisi de insan varoluşunun kasvetli vizyonlarını ifade eder. Arthur Schopenhauer (1788-1860) belki de mükemmel bir felsefi karamsardı ve aynı zamanda derinden insan düşmanıydı. Ancak karamsarlık ve yanlış antropi aynı kavramlar değildir: felsefi bir karamsar, genel olarak dünyada insan mutluluğunu veya gelişmesini imkansız kılan derin özellikler olduğunu düşünür: saçmalık, anlamsızlık, ıstırap… Felsefi yanlış insan, aksine, kusurlarımıza odaklanır ve başarısızlıklar. Kabul, yakından ilişkililer, ancak aynı değiller. Örneğin, insan varlığının kozmik olarak anlamsız olduğunu, aynı zamanda ahlaki açıdan iğrenç olarak görmeden düşünebilirim. Anlamsız olabiliriz, ancak genel olarak ahlaki olarak takdire şayan olabiliriz.
Felsefi yanlış antropinin yakın tarihli bir savunması, David E. Cooper'ın Animals and Misanthropy (2018) adlı kitabıdır. Başlıktan da anlaşılacağı gibi, onun argümanı, hayvanlara karşı davranışımızın dürüst bir değerlendirmesinin, olduğu gibi insanlık hakkında yanlış bir kararı haklı çıkardığıdır. Yüz milyarlarca insan olmayan hayvanın durumu, bir dizi kusur ve kusurumuzu gösteriyor: kibir, vahşilik, duygusuzluk, açgözlülük, kibir, akılsızlık, kasıtlı cehalet, kibir… liste uzun ve iç karartıcı. Cooper hayvanlara odaklanır, ancak insan yaşamının diğer alanlarına da bakabiliriz. Felsefi insan düşmanına göre bulduğumuz şey, insan varoluşunun doymuş olduğudur. Soğuk kalplilik, dogmatizm, açgözlülük, ikiyüzlülük, güzelliğe karşı duyarsızlık, miyop, ahlaki tembellik, bencillik, başkalarının acılarına omuz silken kayıtsızlık, şiddet, savurganlık ve şüphesiz daha birçokları da dahil olmak üzere kusur ve kusurlarla hangi isimlerimiz yok. Bütün bunlar göz önüne alındığında, yanlış antropinin eleştirisini anlamak kolaydır.
Felsefede Mizantropi
Bir insan sevmeyen tarafından reddedilen bu tür bir ahlaki yüz germedir. Başarısızlıklarımızda olağandışı veya ara sıra hiçbir şey olmadığını düşünüyorlar, bunlar tüm yaşam tarzımızın içine yerleştirilmiş ve yayılmış durumda. Kanıt olarak, insani kusurları ve kusurları bulmak için uzun süre ya da çok uğraşmamıza gerek olmadığına işaret edeceklerdir. Bazen tek gereken haberlere bakmak, pencereden dışarı ya da aynaya bakmaktır. Elbette, kötü davranışlarımızın çoğu oldukça mütevazı olabilir, küçük zalimlik eylemleri; küçük gerçeklerden oluşan sürekli bir akış. Montaigne bunlara “sıradan ahlaksızlıklar” adını verdi, çünkü bunlar bizim sıradan ve günlük alışkanlıklarımıza, etkinliklerimize ve konuşma yollarımıza örülür. Gerçekten de, kusurlarımızın yalnızca aşırı biçimlerinde geçerli olduğunu düşünürsek, o zaman kendimize hizmet ederek eksik sayıyoruz demektir.
Bu nedenle felsefi bir insan sevmeyen, kusurlarımızın ve kusurlarımızın, hayırsever tepkilere karşı iddialarını korumaya yardımcı olan özelliklere sahip olduğunda ısrar eder. Bu özelliklerden üçü, başarısızlıklarımızın yerleşik, belirgin ve her yerde bulunmasıdır: Bunlar, faaliyetlerimize, projelerimize ve kurumsallaşmış yaşam tarzlarımıza derinden yerleştirilmiştir; 'çıplak gaddarlığımız' veya 'bariz bencilliğimiz' hakkında konuştuğumuzda olduğu gibi, bunlar genellikle açıktır ve belki de birkaç tenha yer dışında, dünyaya yayılmıştır. İnsan sevmeyen kişinin bu üç noktayı belirtmesi gerekir, aksi takdirde bunlar insanlığın ahlaki olarak kınanmasında yetersiz kalırlar. Bu noktalara değinen insanlara güzel bir örnek, yıkıcılığı, doğaya karşı kayıtsızlığı ve savurganlığı yaşam yollarımızın temelinde tamamen yerleşik olarak gören modern radikal "eko-misantroplar"dır. Başka bir örnek, dogmatizm, adaletsizlik ve sömürücülüğün ataerkillik sistemlerinde derinden pişirildiğini ve bu kusurları ortadan kaldırırsanız ataerkil sistemin çökeceğini savunan feministlerdir. Açıkça, felsefi yanlış antropinin birçok biçimi olduğunu görüyoruz. Ortak öz, insanlığın ahlaki olarak kınanmasıdır, ancak bu, birçok farklı endişe türü tarafından motive edilebilir hayvanların kötü durumu, doğanın yok edilmesi, kadınların baskısı… Belirli hedefe bağlı olarak, nefret dolu öfke, umutlu aktivizm, hatta umutsuz bir teslimiyet. Hedefin şu olmadığı da açık olmalıdır. Karar kolektif bir şeye yöneliktir: insanlık; insan uygarlığı, insan yaşam biçimleri. Bir insan sevmeyen, bazı bireysel insanları sevebilir, hayran olabilir ve hatta sevebilir, en açık şekilde, kolektif kusurlarımızdan nispeten özgür olan nadir birkaç kişi. Bununla birlikte, bir insan sevmeyen, bazı bireyleri özellikle bu toplu başarısızlıkları örnekleyen kişiler olarak görecektir.
Bu yüzden mizantropi pek çok biçimde gelir, ancak bu çoğulculuk, zor bir soruda bir araya gelen zorlu bir ahlaki ve pratik meseleler dizisi yaratır: Bir insan misantropik bir vizyonu derinden içselleştirdikten sonra nasıl yaşamalı? Açıkça, insanlığın korkunç ahlaki durumuna dair eleştirel bir vizyon, davranışımız ve yaşamımız üzerinde imaları olmayan soğuk, soyut bir doktrin değildir. Bu vizyonu kabul etmek, nasıl yaşadığınızı, hissettiğinizi ve düşündüğünüzü değiştirmek anlamına gelir. Mizantropi hakkında yazan herkes bu soruyu araştırıyor. Ne de olsa oyun yazarları ve diğerleri için de dramatik bir tema. Batılı ve Doğulu felsefe tarihi içinde, sanırım en az dört ana insan düşmanı duruşu ayırt edebiliriz. Burada bir duruş, bir dizi faaliyet veya bağlılığın eşlik ettiği baskın bir duygu veya bakış açısından oluşur. Bu hem dünyayı anlamlandırmanın hem de elinden gelenin en iyisini yapmaya çalışmanın bir yolu – insanın insan düşmanlığını deyim yerindeyse yaşamanın bir yolu. Hiç kuşkusuz, insan düşmanı olmanın başka yolları da vardır. Ancak bu duruşlar en yaygın olanlarıdır.
Düşman ve Kaçak
Özellikle mizantropiye odaklanan birkaç filozof arasında Immanuel Kant (1724-1804), en azından Batı geleneğinde belki de en ünlüsüdür. En az iki sorunlu insan sevmeyen duruşu ayırt eder. Birincisi, insanlığın kusurlarına karşı kin ve iğrenmenin hakim olduğu, şiddet eylemlerine sürüklendiğini hisseden İnsanlığın Düşmanı'dır. Bazen bunlar kelimenin tam anlamıyla fiziksel şiddet eylemleri olabilir, belki de sosyal hayatı bozmayı amaçlayan veya basitçe başkalarına zarar veren türden. Diğer durumlarda, aziz ideallere karşı tartışmalı meydan okumalar gibi şiddet daha semboliktir. Bazı eko-mizantroplar bu profile uyuyor: "uygarlığı yıkmak", "hepsini yıkmak" isteyenler ya da genel olarak insanlığın yok oluşunu sessiz bir memnuniyetle bekleyenler.
İkinci bir insan düşmanı duruş, Kant'ın "İnsanlıktan Kaçak" dediği şeydir. Suçlu kaçakların aksine, ahlaki kaçaklar suçluluktan değil korkudan kaçarlar. Ne olduğumuza, verdiğimiz zarara ve aramızda olmanın ahlaki açıdan yozlaştırıcı etkilerine dair korkunun egemenliği altındadırlar. Kuşkusuz birçok Kaçak yanlış antropinin kendi payına düşen başarısızlıklar olacaktır; ama kaçarak daha fazla ahlaki yozlaşmayı önlemeye çalışıyorlar. Bu, kelimenin tam anlamıyla ıssız bir adaya kaçmak veya başka bir şekilde şebekeden çıkmak anlamına gelebilir; ya da daha önceki nesiller için, tenha bir dini topluluğa ya da daha geniş dünyanın yerleşik başarısızlıklarından nispeten yalıtılmış başka bir alana çekilmek. Buda, manastır yaşamının üstünlüğünü ilan ettiğinde, bunun nedeni, ahlaksızlıklarımızı besleyen o yozlaştırıcı etkilerdendir.
Kant, nefreti reddettiği için bu iki tutumu da reddeder, ancak bu bizi sefil ve arkadaşsız kılacağı için değil. Aksine, sürekli olarak başarısız olsalar bile, arkadaşlarımızın ahlaki onuruna saygı duymamız gerektiğini düşünüyor. Nefret sadece saygıyla bağdaşmaz, onu yok eder. Kant'ın Düşman tutumunu "aşağılık" olarak yargılamasının nedeni budur. Kaçak yanlış antropi de benzer şekilde reddedilir. Elbette, burada ne nefret ne de şiddet dürtüsü olabilir; ama insan topluluğu olmadan gerçek insan iyiliği de olamaz. Sert bir düşünür olarak ününe rağmen Kant, ahlaki ve sosyal yaratıklar olduğumuzu onaylar. Bir Kaçak, diğerlerinden kaçtığı sürece tam olarak gelişemez.