Rafta
‘Duman ve Küller: Afyonun Gizli Tarihleri’
kaydeden Amitav Ghosh
Farrar, Straus ve Giroux: 416 sayfa, 32 dolar
Sitemizde bağlantısı verilen kitapları satın alırsanız Haberler, şu adresten komisyon kazanabilir: Bookshop.orgücretleri bağımsız kitapçıları destekleyen.
18. yüzyılın ortalarından sonra, British East India Co. Çin’den çay ithal ederken, çok az kişi farklı bir bitkinin, haşhaşın endüstride devrim yaratacağını tahmin edebilirdi. Sonraki yüzyılda ve sonrasında, Britanya ve diğer sömürgeci güçler, Amerikalı ve Hintli tüccarların da katılımıyla, Çinlileri afyon bağımlısı haline getirerek hayal edilemeyecek kadar zenginlik elde etti. Pek çok Batılı şirket ve kurumun genişlemesini finanse eden şey, Çin ile ticaretten elde edilen afyon parasıydı.
Amitav Ghosh, son kitabı “Duman ve Küller: Afyonun Gizli Tarihleri”nde, Avrupa merkezli tarihi alt üst ediyor ve ırksal kapitalizmin, özellikle de haşhaş yetiştirmeye zorlanan Hintli çiftçilerin ve bunun sonucunda Çin’e afyon pompalanmasının girintilerini kazıyor. Ghosh, Batı dünyasının serbest ticaret ve ilerleme kisvesi altında Asyalılara karşı yapısal şiddet uygulamadaki ikiyüzlülüğünü ve Çin’deki afyon ticaretinin Makyavelist taktikleri ile günümüz Amerikan opioid krizini tetikleyenlerin arasındaki esrarengiz benzerlikleri açığa çıkarıyor. Bu konuşma hafifçe düzenlendi.
Çin uzun süredir Batı tarafından yabancı bir kültür olarak algılanıyor. Defalarca şeytanlaştırıldı ve COVID-19 salgınının ardından Çin’e yönelik düşmanlık daha da kötüleşti. Ancak Amerikalıların çoğu, servetlerini Guangzhou’da (Kanton) kazanan tüccarların Amerika’daki mirasının farkında değil. Buna daha fazla ışık tutabilir misin?
ABD’nin en başından beri Çin’e bağımlı olması çoğu okuyucuya şok edici gelebilir. 1783’te Amerika doğduğunda hâlâ Britanya İmparatorluğu’nun parçası olan komşularının hiçbiriyle ticaret yapamıyordu. Böylece Amerikalılar Çin’le ticaret yapmanın kendileri için önemli olduğunu anladılar. Aslında ABD’nin doğuşuna yol açan şikâyetlerden biri de, ticaretin İngiliz Doğu Hindistan Şirketi’nin elinde olması nedeniyle Amerikalıların Çin ile ticaret yapmasının başlangıçta yasaklanmış olmasıydı. Doğu Hindistan’a karşı çok fazla kırgınlık vardı. Co.’nun çay üzerindeki tekeli. Yani cumhuriyetin doğuşundan neredeyse hemen sonra Çin, ABD’nin birincil ticaret ortağı haline geldi. Ancak ABD’nin Çin ile ilgili sorunu İngilizlerin yaşadığı sorunla aynıydı – bugün dünyanın Çin ile ilgili olarak yaşadığı sorun: Bütün dünya Çin mallarını satın alıyor ama dünyanın Çin’e kaynaklar dışında satacak hiçbir malı ya da yeterli malı yok çünkü Çinliler her şeyi kendileri yapıyor. Çin, şimdi olduğu gibi o zaman da dünyanın en büyük üretim merkeziydi.
Porselen, barut, pusula ve banka mevduat sigortası gibi bugün bildiğimiz pek çok teknoloji Batı tarafından Çin’den çalındı. Amerikalılar 18. yüzyılın sonlarında Çin’le ticarete başladıklarında önce kürkle, sonra da sandal ağacıyla başladılar, ancak çok geçmeden Çin’e satacak yeterli malzeme bulamadılar. Sonunda İngilizlerin yaptığını yapmaya başladılar: Çin’e önce Türkiye’den, sonra Hindistan’dan afyon satmaya başladılar. Birçok nesil boyunca, genç Amerikalılar, özellikle de ağırlıklı olarak Massachusetts’ten ve New England ve New York’un diğer bölgelerinden gelen çok ayrıcalıklı beyaz erkekler Çin’e seyahat edecek ve dört ya da beş yıl içinde bu muazzam servetlerle geri döneceklerdi. Çin onlara küresel ticaret yapma, para birimlerini ve dövizi anlama vb. deneyimini verdi. Ayrıca Sanayi Devrimi nedeniyle Avrupa’da ortaya çıkan yeni endüstrilerin farkına vardılar. Böylece ABD’ye geri döndüler ve tüm bu modern endüstrilerin, belki de en önemlisi demiryollarının kurucuları oldular.
Çin’deki afyon krizi ile Amerika’daki opioid krizi arasında paralellikler kurdunuz. İngilizler, Çinlileri yozlaşmış ve zihinsel açıdan zayıf olmakla suçladı. İngilizlere göre sadece Çin’in afyon talebini karşılıyorlardı. Oysa Amerika’daki opioid krizinde afyon akışını belirleyen şeyin talep değil arz olduğunu gördük; beş eyalette opioid reçetesini kısıtlamak için ek düzenlemelere sahip olan vakada da açıkça görülüyor. Bu eyaletlerde (California, Idaho, New York, Texas ve Illinois) aşırı dozdan kaynaklanan ölümlerde düşük bir artış yaşandı. Yani afyonu kontrol eden şeyin talep değil arz olduğu açıktır.
Başlangıçta İngilizler Çin’e 500 kasa afyon bile satmakta zorluk çekiyordu, ancak olay büyüdükçe orman yangını gibiydi ve 19. yüzyılın sonuna gelindiğinde Çinliler yüzbinlerce kasa Hint afyonunu tüketiyordu. Böylece, afyon karşıtı hareket Britanya İmparatorluğu’nu afyon satmaktan alıkoymaya çalıştığında, İngilizler suçu Çin’in afyon talebine yüklediler. Bu aslında Sackler ailesinin de Amerika’da OxyContin’i piyasaya sürdüklerinde söylediği şeydi; bağımlılar suçlandı. İngiliz “mantığı”: Buna bir talep var ve biz bunu karşılamazsak başkası karşılayacak.
Sackler’lara, opioidlerin rehabilite edilmesi lehine revizyonist argümanlar ortaya koyan birçok tarihçi ve akademisyen yardım etti. FDA’yı bile güven altına aldılar, değil mi?
Bu doğru. Kurbanların aileleri çok büyük bir protestoya başlayıncaya kadar anlatı değişmedi. O zamana kadar afyonu savunan kişiler anlatının kontrolünü en uzun süre elinde tutuyordu. Bu tür bir opioid krizinin belirli bir tür medeniyet kriziyle el ele gittiğini belirtmenin de önemli olduğunu düşünüyorum. 18. yüzyılın sonlarında afyon ağına kapılmaya başlayan Çin’in durumu da kesinlikle böyleydi. Aniden kendini dünyadaki merkezilik fikirlerini sorgulamak zorunda buldu. Kelimenin tam anlamıyla varoluşsal bir tehditle karşı karşıyaydı.
Bugün Amerika’da buna benzer bir şeyin yaşandığını düşünüyorum. Gerçekten derin bir medeniyet krizi duygusu var. Sıradan Amerikalılar için ise hayal edilemeyecek kadar zor yaşam koşullarıyla karşı karşıyalar. Bir bakıma opioid krizi toplumdaki tüm bu diğer faktörler nedeniyle ortaya çıktı. Sanayisizleşme yaşanıyordu ve eski madencilik toplulukları dağılıyordu. Afyon, çok fazla acı ve sosyal zorluğun yaşandığı son derece savunmasız topluluklara satıldı. Yani, gerçekten 19. yüzyılda Çin’de yaşananların bir tür oynanışını görüyoruz.
20. yüzyılın başlarındaki afyon karşıtı hareket Britanya İmparatorluğu’nu sarstı ve sonunda Çin, nüfusunun çoğunu afyondan kurtarmayı başardı. Kitabınızda, Amerika’nın uyuşturucuya karşı savaşının sorunlarından birinin suçun sadece üreticilere değil tüketicilere de yüklenmesi olduğunu, afyon karşıtı hamlenin ise yalnızca üreticileri hedef aldığını belirtmiştiniz. Çin düzeni, bağımlılara sempatiyle yaklaşmalarını sağladı.
Sorun da bu aslında. Uyuşturucuya karşı savaş, ABD silahlı kuvvetleri ve onun güvenlik teşkilatı tarafından başlatılan, devlet öncülüğünde bir hareketti. Ve Amerikalıların Güneydoğu Asya, Latin Amerika ve benzeri yerlerdeki çatışmalarında eroin vb. kullanması nedeniyle bir tür ikili ticaret söz konusuydu. Aynı zamanda kokain ve diğer uyuşturucuları da bastırmaya çalışıyorlardı ve inanılmaz bir karmaşa yarattılar. Uyuşturucuyla mücadeledeki ilk sorun, uyuşturucunun tam olarak nelerden oluştuğu fikridir. Yasakladıkları ve uyuşturucu saydıkları maddelerin çoğu, artık bildiğimiz gibi, birçok açıdan insanlığa faydalıydı.
Artık stratejilerini değiştirdiler. Giderek daha fazla eyalet, depresyon tedavisinde kullanılabilen psilosibin mantarları gibi uyuşturucu olarak adlandırdıkları birçok maddenin aslında çok faydalı olduğunu kabul ediyor. Amerika şimdi kendisini eroin, fentanil vb.’nin dolaşımını kontrol etmeye çalışırken buluyor. Sorun şu ki, bu yine devlet öncülüğündeki bir girişim ve başarısız oluyor. Opioid kaynaklı ölümler COVID-19 sırasında zirveye ulaştı ve salgından sonra bu ölümlerin azalacağı düşünülüyordu. Ama hayır, sadece büyümeye devam etti. Özellikle fentanilin çok ucuz ve kolay bulunabilmesi nedeniyle giderek daha fazla insan madde bağımlılığından ölüyor.
19. yüzyılın sonlarında ve 20. yüzyılın başlarında Asya’da yaşananlar çok dikkat çekiciydi. Opioidlerin serbest dolaşımına karşı çıkan popüler bir taban hareketinin ortaya çıktığını gördünüz ve bu etkili oldu. Her ne kadar Çin’de bağımlılık sorunu 1950’lere kadar devam etse de, sonunda Komünist Parti bu sorunu ortadan kaldırdı. Bugün hiçbir ülkenin bunu yeniden üretebileceğini düşünmüyorum.
Bağımlılıkla ilgili sorunlardan biri de bunun iç mekanda gerçekleşmesidir; Kurbanlar gözden kayboluyor. Bugün Amerika’ya baktığınızda bir sorun olduğunu düşünmezsiniz. 19. yüzyılda Çin’e seyahat eden pek çok kişi her şeyin yolunda olduğunu düşünüyordu ama öyle değildi. Son yıllarda ABD Ordusu askere alma hedeflerine ulaşamadı. Yakın zamanda yapılan bir anket, kısmen obezite, zihinsel sağlık sorunları veya uyuşturucu kullanımı nedeniyle genç Amerikalıların yüzde 25’inin bile orduda hizmet etmeye uygun olmadığını ortaya çıkardı. Şimdi bu bir kriz.