Dalak Büyümesi Nedir?
Bu içerik ABD Tarım Bakanlığı veri tabanı, ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri Tıp Kütüphanesi veri tabanı gibi bilimsel yayın, makale ve araştırmaların paylaşıldığı bilgiler kullanılarak hazırlanmıştır.
Acil.net editör ekibi içerikleri, bilimsel kaynaklı doğruluğu kanıtlanmış bilgilerden oluşturmaktadır. Kaynaklar bölümünden kullanılan tüm kaynaklara ulaşabilirsiniz.Kapat
Dalak Büyümesi Nedir?
Dalak Büyümesi Nedir?
Dalak, karnın sol üst kısmındaki göğüs kafesinin hemen altında bulunan bir organdır. Lenf sisteminin bir parçası olan bu organ, vücudu enfeksiyona karşı koruyan bir drenaj ağı olarak çalışmaktadır.
Dalak büyümesi ise hipersplenizm veya splenomegali olarak da adlandırılmaktadır ve genişlemiş olan bir dalağı tanımlamaktadır. Bu durum enfeksiyon veya kan hastalıkları dahil olmak üzere diğer tıbbi durumlar nedeniyle ortaya çıkmaktadır.
Dalakta üretilen beyaz kan hücreleri, bakteri, ölü doku ve yabancı maddeleri içine almakta ve kanın içinden geçerken kandan süzülmesini sağlamaktadır. Dalak aynı zamanda, kırmızı ve beyaz kan hücrelerinin sağlıklı olmasına ve kanın pıhtılaşmasına yardımcı olan trombositleri de kormaktadır. Özetlemek gerekirse, dalak kanı filtrelemek ve kandaki anormal kan hücreleri temizlemek için çalışmaktadır. 1
Sağlıklı ve normal olan bir dalağın boyutu yaklaşık olarak bir yumruk büyüklüğündedir. Her ne kadar, fiziksel muayene sırasında doktor temas ile dalağın genişleyip genişlemediğini anlasa da, bazı durumlarda bunu fark etmek zor olabilmektedir. Bu durumların söz konusu olması, dalak büyümesine neden olan hastalığın ilerleyip başka boyutlara varmasına yol açabilmektedir.
Diğer yandan, dalak büyümesi her zaman bir problemin işareti olmayabilmektedir. Dalak büyümesi, çoğu zaman işini yaptığı, ancak aşırı aktif hale geldiği anlamına gelmektedir. Örnek vermek gerekirse, bazen dalak, kan hücrelerini çıkarmak ve yok etmek için aşırı aktif bir şekilde çalışmaktadır. Bu durum, çok fazla trombosit ve diğer kan bozuklukları ile ilgili sorunlar dahil olmak üzere birçok nedenden dolayı ortaya çıkabilmektedir. 2
Dalak Büyümesi Belirtileri
Hasarlı olan dalağın yan etkilerinden biri kişiyi hastalıklara karşı daha duyarlı bir hale getirmesidir. Kişi kendini genel olarak güçsüz ve yorgun hissetmektedir. Bunun nedeni, sağlıklı bir şekilde çalışan dalağın vücudun drenaj ağını oluşturmasıdır. Dalak; bakterileri, ölü hücreleri ve dokuları ve vücuda giren, kan dolaşımı yoluyla dolaşan diğer dış parçacıkları yakalayan ve yok eden beyaz kan hücrelerini üretmektedir.
Dalaktaki kan filtreleri temizlenmekte ve tehdit edici mikroplardan arındırılmaktadır. Dalak düzgün bir şekilde çalışmadığında, devam eden enerji için ihtiyacımız olan kırmızı ve beyaz kan hücrelerini tutamamakta veya kan pıhtılaşması için gerekli olan yeterli trombositleri üretememektedir. 3
Sağlıklı bir insanda dalağın normal ağırlığı ve büyüklüğü yaş, cinsiyet, vücut ağırlığı ve vücut yüzey alanı gibi faktörlere bağlı olarak çok değişebilmektedir. Yapılan bazı çalışmalara dayanarak örnek vermek gerekirse, dalağın büyüklüğü 79 yaşında bir kadında 58 gram olabilirken 20 yaşında bir erkekte 170 gram olabilmektedir. Vücut tipi ve yaşı için normal olmayan genişlemiş bir dalak, dalak hastalığının, virüsünün, bilişsel bozukluklarının veya diğer sorunlarının bir göstergesi olarak gelişebilmektedir.
Dalak büyümesi nasıl anlaşılır? Dalak büyümesi başlangıcında herhangi spesifik bir belirti yaşanmamaktadır. Belirsiz karın ağrısı ve şişkinlik, genişlemiş bir dalağın en sık görülen fakat yine de spesifik olmayan belirtileridir.
Dalak büyümesi olan bazı bireyler, genişleyen dalak sonucu midede basınç, erken doygunluk (anoreksiya) ve gastrik reflü gibi belirtiler yaşayabilmektedir.
Bununla birlikte, genişlemiş dalağa bağlı birçok belirti, genişlemenin altında yatan sebeple ilişkilidir. Bu belirtilerden bazıları şöyle sıralanmaktadır: 4
Karın ve Kol Ağrısı
Genişlemiş olan bir dalak karın içinde hafif ve şiddetli ağrıya neden olmaktadır. Bu ağrı aynı zamanda sol kol veya omuza da yayılabilmektedir. Ne yazık ki, bu süreç organın ölmekte olduğunu göstermektedir.
Dolgunluk Hissi
Az yemek yendiği zaman ya da hiçbir şey yemeden bile sürekli bir dolgunluk hissi oluşmaktadır. Bu, hastalığın dikkat çekici bir belirtisidir. Dolgunluk hissi, esas olarak genişleyen dalağın midenin yanındaki bir pozisyonda olmasından dolayı oluşmaktadır. 5
Kanama Problemleri
Dalak büyümesi kan trombosit sayısında azalmaya neden olmaktadır. Kan trombosit sayısında meydana gelen azalma söz konusu olduğunda, küçük bir kesik ya da yara bile olsa kanama uzun sürebilmektedir.
Anemi (Kansızlık)
Dalak büyümesi çok fazla kırmızı kan hücresi ve beyaz kan hücrelerini kaldırmaktadır, bu da sırasıyla anemiye (kansızlık) yol açmakta ve bağışıklık sisteminin zayıflamasına neden olmaktadır. 6
Sarılık, Yorgunluk ve Kilo Kaybı
Dalak büyümesinin diğer bazı sınır belirtileri arasında ise yorgunluk, sarılık ve kilo kaybı bulunmaktadır.
Sırt Ağrısı
Dalak büyümesi yaşayan birçok hasta sırtında keskin bir ağrı hissetmektedir ve bu da bu hastalığın önemli bir belirtisi olarak değerlendirilmektedir. 7
Şiddetli Ağrı
Ciddi durumlarda, karın ağrısı şiddetli olabilmektedir. Bu durum kişi nefes alıp verdiğinde daha da kötüleşebilmektedir. Dalak büyümesinin bu seviyede olması acil tıbbi yardım alınması gerektiğini işaret etmektedir. Hemen tıbbi açıdan müdehale edilmelidir.
Dalak Büyümesi Nedenleri
Dalak büyümesi neden olur? Dalak genişlemesi, dalağın kan hücresi üretimi ve kan dolaşımının filtrelenmesi için aşırı çalışması gerektiği zaman ortaya çıkmaktadır. Dalağa anormal kan akışı veya anormal hücreler ve birikintilerle organın invazyonu da genişlemeye yol açabilmektedir. Tüm bu süreçler genellikle aşağıda sıralanmış olan koşullar sonucu oluşmaktadır: 8
Enfeksiyöz Nedenler
Dalak büyümesi enfeksiyoz mononükleoz (diğer adları bulaşıcı mononükleoz, öpüşme hastalığı, glandüler ateş) ve sıtma gibi hastalıklar sırasında sık görülen bir durumdur. Bununla birlikte, hemen hemen tüm septik şartlarda dalak büyümesi mevcut olabilmektedir. Dalak büyümesinin nedeni dalaktaki mikroorganizmaların artması ve yok edilmesidir. Bakteriyel sepsis, dalak apsesi oluşumu ile sonuçlanabilmektedir. 9
Dalak Tınanıklığı
Dalak kanla dolduğu zaman genişlemektedir. En yaygın olan ve klinik olarak zararsız olarak değerlendirilen tıkanıklık, genellikle koşarken ya da egzersiz sırasında ortaya çıkmaktadır. Sol kaburganın altında oluşan basınç ve ağrı, istirahat sırasında hızla kaybolmaktadır.
Bununla birlikte, venöz sistem tarafından kanın uygun şekilde tahliye edilemediği durumlar dahil olmak üzere dalak kanı tıkanıklığının daha ciddi nedenlerileri de bulunmaktadır. Bu gibi durumlar karaciğer sirozu ve portal hipertansiyon ile ilgili diğer hastalıkları içermektedir. 10
Dalak Yaralanmaları
Dalak, zengin kan akımı nedeniyle nispeten iyi korunan bir organdır. Diğer yandan, genellikle araba kazaları gibi daha büyük kazalar sırasında dalak hasar alabilmektedir. Dalağın hasar alması çoğu zaman sessizce gelişmektedir, çünkü rüptüre olmuş dalak, herhangi ciddi bir belirti olmadan, belirli bir süre kan alabilmektedir. Dalak, kapsül içinde biriken kan ile büyüdüğü zaman ise yırtılma oluşmaktadır. 11
Lösemi
Kan kanseri olan lösemi sıraında, kan tümörleri dalak büyümesine neden olabilmektedir. Bu durum dalak dokusunda tümör hücresinin proliferasyonuna (hücrelerin çoğalması, artması) bağlıdır. Dalak lenf kanserinden de etkilenebilmektedir. 12
Kırmızı Kan Hücrelerinin Aşırı Yıkımı
Yaşam süresini kısaltan ve çürümeyi artıran hemen hemen her kırmızı alyuvar hastalığı dalak büyümesine de neden olabilmektedir. Bunun nedeni dalağın eritrosit yıkımının önemli bir parçası olmasıdır. Bu hastalıklar orak hücre hastalığı, talasemi ve otoimmün hemolitik anemiyi içermektedir. 13
Dalak Tümörleri
Dalak iyi huylu tümörlerden ve nadiren de olsa bazı kanserlerin melanom gibi metastazlarından (kanserin vücudun başka bir kısmına yayılması) etkilenebilmektedir. Dalak için benign tümör olan yani iyi huylu olan tömör ise hemanjiyomdur (damarsal tömürler). 14
Dalak Hastalıkları
Dalak hastalıkları, vücutta çeşitli organlarda ve dokularda depolanan bazı maddelerin birikimesiyle oluşmaktadır. Genellikle bunlar konjenitaldir (doğuştan) ve nedenleri esas olarak kusurlu bir enzimdir. Bununla birlikte, amiloidoz olarak bilinen protein birikiminden kaynaklanan amiloidoz gibi bazı edinilmiş depolama hastalıkları da dalağı etkileyebilmektedir. 15
Dalak Büyümesi Risk Faktörleri
Herkesin herhangi bir yaşta dalak büyümesi geliştirme ihtimali bulunmaktadır, ancak aşağıdakiler de dahil olmak üzere bazı gruplar daha yüksek risk altındadır:
- Mononükleoz gibi enfeksiyonları olan çocuklar ve genç yetişkinler
- Gaucher hastalığı, Niemann-Pick hastalığı ve karaciğer ve dalağı etkileyen birkaç diğer kalıtsal metabolik bozukluğu olan kişiler
- Sıtmanın endemik olduğu bölgelerde yaşayan veya seyahat eden kişiler 16
Dalak Büyümesi Tedavisi
Dalak Büyümesinin Teşhis Edilmesi
Dalak büyümesi fiziksel muayene ile tespit edilebilmektedir. Sol üst karın bölgesini doktor nazikçe inceleyerek dalağın boyutunu anlayabilmektedir. Diğer yandan, fiziksel bazı kişilerde muayene sırasında dalak normal bir boyuttaymış gibi hissedilebilmekte, ancak sonrasında yapılan testlerle büyümüş olduğu ortaya çıkabilmektedir. 17
Dalak büyümesini tespit etmek için doktor tarafından uygulanabilecek bazı testler arasında ise şunlar bulunmaktadır:
- Kırmızı kan hücresi, beyaz kan hücreleri ve trombosit sayısını kontrol etmek için tam kan sayımı gibi kan testleri
- Dalağın büyüklüğünü ve diğer organları sıkıştırıp sıkıştırmadığını belirlemek için ultrason veya bilgisayarlı tomografi (BT) taraması
- Dalak boyunca kan akışını izlemek için manyetik rezonans görüntüleme (MRG)
Dalak büyümesini tespit etmek için her zaman bu testlerin hepsinin uygulanmasına gerek duyulmamaktadır. Bununla birlikte, bazı durumlarda doktor ultrason veya MRG gibi görüntüleme testlerinin yapılmasını isteyebilmektedir. 18
Altta Yatan Nedenin Bulunması
Bazı durumlarda, dalak büyümesine neyine neden olduğunu bulmak için karaciğer fonksiyon testleri ya da kemik iliği testleri gibi diğer testlerin yapılmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Bu testler kan hücreleri testlerden çok daha fazla bilgi verebilmektedir.
Bazen, genişleme için tanımlanabilir bir neden olmadığında dalağın ameliyatla alınması önerilebilmektedir. Cerrahi olarak çıkarıldıktan sonra dalak, olası bir lenfoma olup olmadığını kontrol etmek için mikroskop altında incelenmektedir. 19
Tedavi Yöntemleri
Dalak büyümesi nasıl geçer? Dalak büyümesi gibi bir sağlık problemi söz konusu olduğunda, genellikle uygulanacak olan tedavi altta yatan nedene odaklanmaktadır. Örnek vermek gerekirse, dalak büyümesi bakteriyel bir enfeksiyondan kaynaklanıyorsa, tedavisi antibiyotik kullanımı ile sağlanmaktadır.
Dalak büyümesi varsa ancak herhangi bir belirti yaşanmıyorsa ve nedeni de tespit edilemiyorsa, doktor bir süre hastalığın seyrini gözlemlemeyi önerebilmektedir. 6 ile12 ay içinde ya da daha erken bir zamanda herhangi bir belirti görülmesi durumunda ise, tekrar doktora başvurulması gerekmektedir. 20
Dalak Büyümesi Ameliyatı
Bazı durumlarda, dalak büyümesine neyin neden olduğunu tespit etmek için dalağın cerrahi olarak çıkarılması gerekebilmektedir. Splenektomi isimli bu işlem sonrasında tespit edilebilecek bazı nedenler arasında kıllı hücre lösemi, talasemi majör (Akdeniz anemesi), dalak ven trombozu, Gaucher hastalığı ve ITP (İdiopatik Trombositopoenik Purpura) olabilmektedir.
Splenektomi uygulanmış olan hastalarda aşılamanın önemini belirtmek önemlidir. Dalağı alınmış olan kişiler Streptococcus pneumoniae, Neisseria meningitidis ve Hemophilus influenzae gibi önemli enfeksiyonlar için yüksek risk altındadır. Bu nedenle, splenektomi yapılan kişilerde bu bakterilere karşı aşıların (pnömokok aşısı, meningokok aşısı, hemofili aşısı) yapılması şiddetle tavsiye edilmektedir. 21
UYARI: Burada yazılanlar sadece bilgi amaçlıdır. Tıbbi tavsiye, tanı ve tedavi sağlamaz. En doğru tedavi ve bilgi için doktorunuza danışınız.
1-) C. Merkel. el to. (2002). Role of spleen enlargement in cirrhosis with portal hypertension https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1590865802802468
2-) Rainer Koch. el to. (2002). Spleen enlargement in healthy donors during G–CSF mobilization of PBPCs https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1046/j.1537-2995.2001.41020184.x
3-) George W. Balfour. T. Grainger Stewart. (1869). Case of Enlarged Spleen Complicated with Ascites, Both Depending upon Varicose Dilatation and Thrombosis of the Portal Vein https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5326991/
4-)Danforth DN Jr. Fraker DL. (1991). Splenectomy for the massively enlarged spleen. https://europepmc.org/article/med/1992865
5-) Sevin Ayaz. el to. (2012). Wandering spleen in a child with symptoms of acute abdomen: ultrasonographic diagnosis. Case report. https://medultrason.ro/medultrason/index.php/medultrason/article/view/319
6-) William Osler. (1904). Chronic Cyanotic Polycythaemia with Enlarged Spleen https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2352635/
7-) Luca Arcaini. el to. (2004). Combination of Rituximab, Cyclophosphamide, and Vincristine Induces Complete Hematologic Remission of Splenic Marginal Zone Lymphoma https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1526965511700410
8-) T. Sauerbruch. el to. (2001). Littoral cell angioma as a rare cause of splenomegaly https://link.springer.com/article/10.1007/s002770000223
9-) Erich Hausner. el to. (1938). ROENTGENOLOGIC OBSERVATIONS OF THE SPLEEN OF THE DOG UNDER ETHER, SODIUM AMYTAL, PENTOBARBITAL SODIUM AND PENTOTHAL SODIUM ANESTHESIA https://journals.physiology.org/doi/pdf/10.1152/ajplegacy.19188.8.131.527
10-) Ron Maymon. el to. (2006). Maternal Spleen Size Throughout Normal Pregnancy https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0887217106000898
11-) J. Rösch. (1966). Tumours of the spleen: The value of selective arteriography https://www.clinicalradiologyonline.net/article/S0009-9260(66)80085-5/abstract
12-) Abraham Braude. Wesley W. Spink. (1951). Studies in the Pathology and Pathogenesis of Experimental Brucellosis: III. Investigations Pertaining to the Function of the Spleen https://www.jstor.org/stable/30101488?seq=1
13-) Matthew W. Andrews. (2000). Ultrasound of the Spleen https://link.springer.com/article/10.1007/s002689910031
14-) Alan P. Thal. el to. (1960). Splenic arteriovenous fistulas as a cause of portal hypertension https://www.amjmed.com/article/0002-9343(60)90118-2/abstract
15-) Yushi Otani. el to. (2006). Splenic Autotransplantation for a Congested and Enlarged Wandering Spleen with Torsion: Report of a Case https://link.springer.com/article/10.1007/s00595-006-3303-9
16-) M. Shah. el to. (2004). Splenic abnormalities: a comparative review of ultrasound, microbubble-enhanced ultrasound and computed tomography https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0009926004000340
17-) O. Jonasson. el to. (1979). Partial splenic embolization in the treatment of hypersplenism https://www.ajronline.org/doi/abs/10.2214/ajr.132.5.777
18-) Michael Bennet. Geraldine P. Schecter. (2010). Treatment of Splenic Marginal Zone Lymphoma: Splenectomy Versus Rituximab https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0037196310000053
19-) Felix Harder. el to. (2002). Nonoperative treatment of splenic rupture in malaria tropica: review of literature and case report https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0001706X02000256
20-) M. Picardi. el to. (2003). Spleen Enlargement Following Recombinant Human Granulocyte Colony-Stimulating Factor Administration For Peripheral Blood Stem Cell Mobilization http://www.haematologica.org/content/88/7/794.short
21-) R. Silver. el to. (1988). Treatment of early chronic lymphocytic leukemia: Intermittent chlorambucil versus observation https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/hon.2900060103
Yorum Yapın