

Yunan müstemlekesi olan İskenderiyede, Mısır Hükümdârı I. Ptolemeus tarafından M.Ö. 3. yüzyılın ilk yarısında yaptırılan kütüphâne.
Zamanının kültür hayâtında mühim bir yer işgal eden ve bu devrin en büyük ilim merkezi olan kütüphâne, krallık sarayının sınırları içinde bulunan İskenderiye Müzesinin yanına kuruldu. Bu müze aslında zamanın büyük bilim ve dil bilginlerinin bir râhip yönetiminde araştırma yaptıkları ilimler akademisiydi. Kütüphâne de, bu araştırmalara yardımcı olacağı düşüncesiyle müzenin yanına yapılmıştı. Müze ve kütüphâne bölümler hâlinde düzenlenmiş, her bölümün başına bir râhip bir yönetici getirilmişti. Görevlilerin maaşları kral tarafından ödeniyordu. Kitap depoları ile okuma salonları birbirinden ayrıydı.
Metinler, Mısırda bol bulunan papirüs adlı kamıştan elde edilen bir çeşit kâğıt üzerine yazılmıştı (Bkz. Papirüs). Papirüs sayfaları birbirine eklenerek şerit hâline getiriliyor ve bir sopa veya çomağa sarılarak saklanıyordu.
Kitaplar (papirüs tomarı) imparatorluk devrinde olduğu gibi, üzerlerine etiket konularak raflara yerleştirilmişti.
Kütüphâne yalnızca Yunan edebiyatının eserlerini değil, Akdeniz, Ortadoğu ve Hindistandaki çeşitli dillerden Yunancaya yapılmış tercümeleri de kapsıyordu. Kitapların çoğu Yunancaydı. Bulunabilen Yunan, İran ve Hint elyazmaları, Yunanistanın ve Asyanın bütün bölgelerinden Mısıra getirildi. Hattâ Yunan yazarı Galene göre (M.Ö. 2. yüzyıl) İskenderiye limanına yabancıların girmesi beyâna tâbi tutulur ve yanlarındaki kitapların teslimi istenirdi. İskenderiye Kütüphânesinde tahminen 500.000 rulo olduğu sanılmaktadır. Kütüphânede Kallimakhos zamanında, aşağı yukarı 490.000, Sezar zamanında ise 700.000 rulo bulunmaktaydı.
Değişik ülkelerden toplanan kitaplar standartlaştırılmış kopya tekniğiyle çoğaltılmış ve konularına göre ayrılmıştı.
Kyreneli Kallimakhos, kütüphânenin 120 ciltten oluşan sistematik bir kataloğunu hazırlamıştı. Her cilt ayrı bir konuyu ihtivâ ediyordu. Pinakes adlı bu katalogda yazar adları alfabetik olarak düzenlenmiş ve biyografik bilgiler verilmişti. Bizans dönemine kadar ulaşan ve o zaman eski Yunan edebiyatı için standart müracaat kitabı olarak kullanılan katalog bugün kayıptır.
Eski devirlerin kültür hayâtında çok büyük ve ehemmiyetli bir rol oynamış olan İskenderiye Kütüphânesi, M.Ö. 2 ve 1. yüzyıllarda en parlak devrini yaşadı. Kütüphâne M.Ö. 47 yılında Sezarın İskenderiyeyi istilâsı sırasında tahrip ve kısmen yağma edilmişti. Sezarın kütüphânede bulunan kitapları Romaya götürmek üzere gemilere yükletmek için limana taşıttığı ve bu sırada limanda çıkan bir yangın neticesinde kitapların büyük bir kısmının yandığı da söylenmektedir. M.Ö. 133 yılında Romalılar Bergama Devletini ele geçirmişlerdi. Bu devletin merkezi olan Bergamada daha önce kurulmuş olan Bergama Kütüphânesi parlak bir dönem geçirmesine rağmen, bu istilâdan sonra yavaş yavaş önemini kaybetmişti.Nihayet Roma İmparatoru Marcus Antonius bu kütüphânedeki kitapları Sezarın yaktığı İskenderiye Kütüphânesinin yerini tutması amacıyla Mısır Melîkesi Kloepatraya hediye etmişti. M.S. 3. yüzyılın sonunda, Aurelianus zamanında çıkan bir iç savaşta müze ve kütüphâne yerle bir oldu.
Geri kalan kitaplar II. Ptolemeus tarafından yine İskenderiyede kurulmuş olan Serapeum Mâbedinin kütüphânesine taşındı. Burada 50.000e yakın tomar bulunuyordu. Bu kütüphâne İskenderiye Kütüphânesinin yerini tuttu ve M.S. 4. yüzyılın sonlarına kadar mevcudiyetini devam ettirdi. Kütüphâne İskenderiye Müzesinde çalışan âlimlerin ve saray mensuplarının hâricinde okumak isteyen her sınıf halka hizmet ediyordu.
Hıristiyanlık Rumların resmî dîni hâline geldikten sonra,Roma İmparatoru Teodosun, Putperestliğe devam edenlerin îdâm edilmesi, tapınaklarının yıkılması, Doğudaki bütün heykellerin parçalanması emrini vermiş ve dîne yabancı olan bütün kitapları da dîne aykırı boş şeyler olarak îlân etmişti.
Bunun neticesinde İskenderiyede iç savaş başladı. Putperestlerle Hıristiyanlar arasında çıkan bu savaş sırasında İskenderiye Piskoposu olan Teofilosun emriyle 391de mutaassıp Hıristiyanlarca hem mâbed hem de kütüphâne yok edildi. İskenderiye Kütüphânesinin yerinde bugün, 1948de kurulan Fârâbî Kütüphânesi bulunmaktadır.
Zaman zaman İskenderiye Kütüphânesinin hazret-i Ömer zamanında Mısırın fethini müteakip Amr bin Âs radıyallahü anh emrindeki Müslüman askerler tarafından 639 senesinde yakılıp tahrip edildiği yazılmaktadır. Bu ise sırf Hıristiyanlık gayret ve taassubuyla ve Müslümanlara karşı asırlardır besledikleri kin ve nefreti canlı tutabilmek gâyesiyle söylenmiş bir iftirâdan başka bir şey değildir.MehmedMansur 1866da İskenderiye Kütüphânesine Dâir Risâle adıyla ciddi bir eser yayınladı. 1883te ikinci baskısını yapan bu eser dışında zaman zaman Avrupalı bâzı araştırmacılar da yukarıda anlatılan iftirânın gerçek olmadığını dile getirmişlerdir. Hattâ G. Le Bon, Arapların Medeniyeti adlı eserinde, beş bin yıldan beri bütün istilâcıların hürmet ettikleri ve ilişmedikleri âbidelerin, Hıristiyanlar tarafından yıkılmasının son derece üzücü olduğunu ve bunun neticesinde Mısır medeniyetinin ortadan kalktığını söyler.