D. Türkçede Çatı
2. Geçişlilik-Geçişsizlik
1.2. Biçim Birimsel Edilgen Çatı
Eylem kök ya da gövdelerine {-(I)l} ve {-(I)n} ekleri getirilerek oluşturulan çatı biçimidir. Söz konusu eki alan eylemle kurgulanan cümlede, eylemin yansıttığı iş, oluş ya da durumu yapan/eden/yaptıran/ettiren/olan/olduran özne; belirsiz, kestirilemez durumdadır ya da kestirilse bile yüzey yapıda yer alamaz. Bu nedenle söz konusu eki almış eylemlerle oluşturulan cümlelerde birincil özne kendisine yer bulamaz, herhangi bir ad ya da zamirle yüzey yapıya çıkma olanağı bulamaz. Bir başka deyişle edilgen çatı eki alan eylemle kurgulanmış cümlede öge (özne) silme olayı gerçekleşmiş olur.
Edilgen çatının doğuşu ve ilk kullanım alanları konusunda Türkiye’de yapılmış çalışma sayısı oldukça azdır. Yabancı Türkologlar içerisinde de farklı görüşler bulunmaktadır.
Edilgenliğin Türkçede yeni bir kullanım alanı olduğunu ve yukarıda sözü edilen eklerden çok {-d} ekiyle kurulduğunu (to-d- ˃ doyul-) düşünen (Ramstedt, 1957:149), {-(I)l}
ekinin bol- eyleminden oluştuğunu ve zamanla {-(I)n} ekine dönüştüğünü iddia eden (Şçerbak, 1981: 107-108), {-(I)l}’yi yapım eki olarak gören (Sevortyan, 1962:94) ve Türkçenin tarihi devirlerinden itibaren sıkça {-(I)l} ve kısmen {-(I)n} ekinin söz konusu çatı ulamını sunmak amacıyla kullanıldığını belirten (Clauson, 1962:12, 1972: 158)
13 https://sozluk.gov.tr/
Türkologlar bulunmaktadır. Araştırmacıların bir bölümüne göre edilgen çatı eklerinden {-(I)l}, yapım eki olarak kullanıma çıkmış olmasının yanı sıra edilgen çatı eklerine öncülük etmesi adına da dikkat çekicidir.
Old Turkic Word Formation adlı kitabında Marcel Erdal, edilgen çatı ulamında kullanılan eklerin {-(I)l}, {-t(I)l}, {-s(I)k} olduğunu ve bunların içinde {-(I)l}’nin en sık kullanılan ek olduğunu belirtir (1991: 651).
“Eski Anadolu Türkçesinde Çatı” adlı doktora tezinde Ebru Alagöz Boyraz, edilgenliğin DLT’de “meçhul fiil14” kavramıyla geçtiğini bunun için eyleme lâm (l) ve nun (n) harflerinin getirildiğini aktarır. Yine aynı eserden er agırlaldı “adam ağırlandı”, at bagışlandı “at bağışlandı” örneklerini sunar (2019: 192).
Jean Deny Türk Dil Bilgisi kitabında edilgen çatı ulamını:
“- Öznenin başka bir zihnî kavram tarafından işlenilmiş eyleme uğradığını bildirir: “su dolduruldu”.
- Bir eylemin konusu olmaktan ibaret bir anlam alacağı yerde genellikle bir eylemin konusu olabilmek anlamını alır, yani yeterlilik belirtir: yenil-
“yenilmeye müsait olmak”
- Cümlenin öznesi belirsizlik bildirmeyen bir kişi olduğu zaman kullanılabilir” diye sınıflandırarak verir (2012: 340).
Ömer Demircan gizil anlatım olarak yorumladığı edilgenliğin iki yolla gerçekleştiğini, bunlardan ilkinin {-(I)l} / {-n} ile eyleyen ve etkileneni dışlamak; diğerininse {-(I)n} ile nesnel ögesini silmek olduğunu belirtir (2003: 99). Ayrıca edilgenliğin Türkçede kendine özel biçimsel ve dizimsel olarak ayırıcı biçiminin olmadığını söyler (2003:104).
14 Burada anlatılmak istenen “meçhul çatı” kavramının kullanım alanı ve işleviyle ilgili farklı yaklaşımlar söz konusudur. Eylemde öznenin bilinmemesini “meçhul Çatı” kavramıyla açıklayan dilciler olsa da bunun konuyu genellemek olduğu söylenebilir. Yüzey yapıda görünmese ya da özne kestirilemese de edilgenliğin bazı kullanımlarında aslında öznenin verici tarafından bilindiği ancak söylenmek istemediği görülür. Bir başka deyişle edilgen çatı eki almış bazı eylemlerde yapan verici tarafından bilinir ancak alıcıyla paylaşılmaz. Dolayısıyla öznenin bilinip cümle dışına mı atıldığı yoksa eylemde anlatılan işin gerçekten bilinmediği konusu cümlenin sunduğu bağlamla anlaşılabilir. Buna ek olarak edilgen çatı (öznenin pasifleşerek cümle dışına itilmesi) ile meçhul çatı (işi yapanın gerçekten bilinmediği) arasında dil bilgisel bir fark olduğunu, bunu edilgenlik ekinin geçişli eyleme, meçhul çatı ekinin ise geçişsiz eylemlere ulanması olarak değerlendiren görüşler bulunmaktadır (Demircan, 2003:
104-Alagöz Boyraz, 2019: 192). Konuyla ilgili diğer görüşler için bknz: Karabacak (2002), Ergin (2004).
Fatma Ülken, “Ayrıca edilgen çatıya geçen eylemlerin etken çatılarına oranla büyük çapta dilbilgisel ve anlamsal bağımsızlık kazandıkları da bir gerçektir.” diyerek edilgen çatının, etken çatıların sahip olamadığı yeni tümleçleri yapısında bulundurabildiğine dikkat çekmiştir. (1981: 69)
Ferhat Karabulut, edilgen yapıları aslında cümleden öznenin dışlanıp onun bıraktığı boşluğun nesne tarafından doldurulması olarak görür. Bu işlem için sıfat-fiillerin kullanıma geçtiğini söyleyerek başka bir kapı aralar (2010: 365-366).
Kerime Üstünova eylem işletme eki olarak gördüğü edilgen çatı eklerinin, etken eyleme gelerek hareketi yapanı bilinmez kıldığını belirtirken ayrıca bir konuyu dikkate sunar: “Ancak edilgen eylem, öznesi olmayan eylem değildir. Yalnız birincil özne15 yüzey yapıya çıkamaz. Çünkü edilgenlik ekinin iki ön koşulu vardır. a. (-Ø)16 ekiyle ad işletimine girerek eylemde anlatılan işi yapan olarak kodlanan özne (ad / zamir), edilgen eylemin kuracağı cümlede yer alamaz. b. Eğer edilgen eylem geçişliyse (-Ø) ekiyle ad işletimine giren birincil nesne ister.” (2016: 34).
Üstünova’nın edilgenliğe bu biçimde yaklaşması, “edilgen çatı ulamında özne olmaz”
yargısını tartışmaya açması açısından önemlidir. Gerçekten de edilgen çatı ulamı, “öznesi olmayan eylemler” anlamına gelmez. Öznenin olduğu ancak vericinin bunu çeşitli nedenlerle bilinmez kılmak istediği yargılar için edilgen çatı ulamına başvurulur.
“Bu bolluğun İhsan ve Şakir gibi birkaç zengin ve hovarda arkadaştan çıktığı ve Etem'in bunlara hem dalkavukluk ettiği hem de eğlencelerine her iki cinsten mahluklar tedarik edip getirerek bazı ufak hizmetler gördüğü söylenirdi.” (s.32)
Örnek cümlede söyle-n- eylemi {-(I)n} ekini alarak edilgen eylem olmuştur ve söyle- eylemini yapanlar cümleye girememiştir. İşi yapan birincil özne cümleden dışlanmış; ekli birincil nesne (bu bolluğun İhsan ve Şakir gibi birkaç zengin ve hovarda arkadaştan çıktığı ve Etem'in bunlara hem dalkavukluk ettiği hem de eğlencelerine her iki cinsten mahluklar tedarik edip getirerek bazı ufak hizmetler gördüğü), eksiz birincil nesneye dönüşmüştür.
15 Yalın durumdaki özne; cümlede yüklemin yaptığı işi yapan/yapmaya, eden/etmeyen, ya da olan/olmayan dil birimidir. Bu sözlüksel özneye geleneksel dil bilgisi gerçek özne demektedir. Ad değerinde olup yalın durum çekimine giren tüm dil birimleri özne olurlar (Üstünova, 2012: 165).
16 Bu çalışmada, geleneksel dil bilgisinin yalın durum eki dediği bu eke (-Ø) birincil özne durumu eki denmektedir. (Üstünova, 2016: 27)
Burada söyle- eylemiyle anlatılan işi yapan birileri vardır ancak bunu gizleme gereksinimi görülmüş ve eylemde kodlanması gereken kişi kestirilemez bir duruma geçmiştir.
Metinden ve bunun özelinde cümleden anlaşılan; İhsan, Şakir ve Etem’in yaşadığı yerde yukarıda sözü edilen durumun yaşandığı ancak bunu dile getiren belirli kişi ya da kişilerin kestirilemediğidir. Bir başka deyişle doğru ya da yanlış ortada bir yargı bulunmaktayken bu yargının kimin tarafından söylendiği belirsizdir. Günlük hayatta rastlanılan söylenti ya da dedikodunun başka kişilere aktarılmasında edilgen çatı ulamı oldukça uygundur ki yukarıdaki cümle bu duruma iyi bir örnek oluşturmaktadır.
“Duvarlara güzel hatlarla yazılmış birçok levhalar asılmıştı.” (s.168)
Geçişli, etken eylemlerine (yaz-, as-) getirilen {-(I)l} eki yoluyla özne gizlenmiştir. Bu cümlede edilgenliğin bir başka kullanım alanı görülmektedir. Verici eylemi yapanı/edeni bilmediği için birincil bir özneyi alıcıya yansıtamamış, birincil özne sistemde işaretlenemediği için yine ekli birincil nesnenin (levhaları) eksiz birincil nesne (levhalar) olarak sistemde yer edindiği görülmüştür. Buna ek olarak anlamsal açıdan bakıldığında
“levhaları yazan ve duvara asan kişi”nin kim olduğu verici ve alıcı için gereksiz görülmüştür. Gerçekten de bu gibi durumlarda işi yapan/eden bilgisinin söz diziminde yer alması dilin tasarruftan yana tavrına ters düşmekte, yazar ve okuyucu için herhangi bir önem arz etmemektedir. Edilgenliğin bu işlevi iletinin yansıtılmasında vazgeçilmez bir konfor alanı açmaktadır.
Edilgen eylemin kullanım alanı oldukça geniştir. Bunlar arasında herkesi ilgilendiren genel bir konu ya da halka açık söylemler bulunmaktadır. Bu gibi durumlarda öznenin kestirilebilir olması ya da öznenin belirtilmesinin gereksiz olması nedeniyle edilgen eylem tercih edilir (Üstünova, 2016: 39).
“Bugün seferberlik ilan edildi; harp var!” (s.153)
Seferberlik ilan etmek “Bir ülkenin silahlı kuvvetlerini savaşa hazır duruma getirmek için gerekli duyuruyu yapmak” olarak tanımlanmaktadır17. Bu nedenle duyuruyu yapacak, savaşı ilan edecek kurumlar ve tabii kurumlarda görevli yetkililer bu cümlenin öznesi olacaktır. Ancak dil dışı göndermelerden yola çıkarak duyuruyu yapan özneden çok,
17 https://sozluk.gov.tr/
iletinin kendisinin (savaş ilan edilmesi) daha önemli olduğu düşünüldüğünde öznenin geri plana itilmesi oldukça anlaşılabilir bir durumdur.
Geleneksel yaklaşımda edilgen çatıyı özne ile nesnenin değer değişimi olarak görenler de bulunmaktadır (Akerson, 2008: 253). Bu bakış açısına göre cümleden düşen, bilinmez olan öznenin yerini ve görevini nesne yüklenir ki buna geleneksel dil bilgisinde “sözde özne” denir. Ancak etken çatıdan edilgen çatıya geçiş, nesne konumundaki bir ögenin çatı değiştirme yoluyla özne konumuna yükseltilebilmesi değil, söz diziminden öge eksiltmektir (Üstünova, 2016: 35).
“Epeyce kafayı tuttukları sırada kapı çalındı, içeriye fabrikatör Hilmi Bey ile Hacı Etem girdi.” (s.44)
Yukarıdaki cümleden anlaşılan “(Onlar) epeyce kafayı tuttukları sırada Hilmi Bey veya Hacı Etem kapıyı çalmış / kapıya vurmuş / zile basmıştır.” Yapılan eylem ne olursa olsun bu eylemi gerçekleştirenin -devamında gelen cümleden anlaşıldığı üzere- Hilmi Bey veya Hacı Etem olduğu görülmektedir. Çal- eylemine getirilen {-(I)n} edilgen çatı ekiyle ilk cümlenin birincil öznesi dışlanmış, sistemde yer bulamamıştır. Yine ilk cümlede yer alan eksiz birincil nesnenin (kapı) de bağlamdan yola çıkarak aslında ekli birincil nesne (kapı-y-ı) olduğu görülmektedir. Özetle edilgen çatı eki, çal- eylemine gelerek iki biçimsel ve söz dizimsel işi yerine getirmiştir: Cümleden öge eksiltmek ve ekli birincil nesneyi eksiz birincil nesneye çevirmek. Edilgen çatı ekinin buradaki anlamsal işlevi hayatın olağan akışıyla da örtüşmektedir. Zira kimin / kimlerin geldiği cümlenin devamında belirtilse de kapıyı çalma işini yapan kişinin kim olduğu, evin içindekiler tarafından bilinemez ve tahmin edilemez. Ayrıca söz konusu işi yapanın kim olduğu bilgisi önemsizdir. Edilgen çatının en somut işlevi bu noktada devreye girer: gereksiz bilgiyi sistem dışına itmek.
“Bu şekilde Yusuf’la Muazzez'e bir düğün yapılmış oldu.” (s.141) a. Bu şekilde Yusuf’la Muazzez'e bir düğün yapılmış oldu.
b. Salâhattin Bey bu şekilde Yusuf ile Muazzez’in düğününü yaptı / organize edip gerekli destekleri sağladı.18
18 Cümlenin vermek istediği iletiyi ve metnin sunduğu bağlamı bozmamak koşuluyla etken çatıya dönüştürülmüştür.
Bu cümleler incelendiğinde a’daki cümlenin eylemi edilgen çatı eki almış ve birincil özne (Salâhattin Bey) cümlede temsil edilememiştir. b.deki ekli birincil nesnesinin (düğününü) a’da özne konumuna geçmediği, işi yapan/eden öge olmadığı görülmektedir. Bu nedenle edilgenliğe özne ile nesne arasındaki bir görev değişikliği olarak bakmak veya “sözde özne” gibi bir ara formül sunmak doğru değildir. İki cümle arasındaki söz dizimsel fark, b. cümlesinde yüzey yapıya çıkan öznenin (Salâhattin Bey) a. cümlesinde söylenmemesi ya da gizlenmesinden ibarettir.
Edilgen çatı ulamının çok çeşitli kullanım alanı bulunmaktadır. Öznesi tahmin edilebileceğinden söylenmesi gerekli görülmeyen, alışkanlık kazanmış davranışlarda sıkça edilgen eylemlerden yararlanılır (Üstünova, 2016: 38).
“Kış günleri ise bu masa içerde bir odada hazırlanır, Edremit'te pek de lüzumu olmayan mavi bir çini soba yanar ve rakı burada içilirdi.” (s.44)
Cümlenin yükleminde geçen içil- edilgen yapılı eylem bir alışkanlığı anlatmak amacıyla kullanılmıştır. Ayrıca yüklemden önce “kış günleri” ifadesi ve hazırlan-, yan- ve içil- eylemlerinin geniş zamanla işletime girmesi söz konusu alışkanlığı desteklemektedir. Bu tarz alışkanlıklar uzun yıllar ve pek çok kişi tarafından yinelendiği için öznenin sistemde kodlanması gerekmez. Bir başka deyişle cümlede geçen söz konusu üç eylemin kimin tarafından gerçekleştiği önemsizdir. Bu gibi durumlarda edilgen çatı ulamı oldukça işlevseldir.
Gelenek ve göreneklerin anlatımında da sıkça edilgen eylemlere başvurulur. Zira gelenek ve görenekler uzun yıllar yapılan / edilen durum ya da hareketleri anlattığından belirli bir öznenin sitemde kodlanması gereksizdir (Üstünova, 2016: 43).
“Fakat Ali'lerin evinde nişan hazırlığı başlamış, hatta nişanda gönderilmesi âdet olan baklava tepsisini örtecek kırmızı gaz boyaması bile bir kenara ayrılmıştı.” (s.84)
Örnek cümlede iki edilgen eylem (gönderil-, ayrıl-) bulunmakla birlikte özellikle gönderil- eylemi uzun yıllar devam eden bir geleneği yansıtmak amacıyla kullanılmıştır.
Söz konusu eylemle birlikte kodlanan “âdet olan” ifadesi de bir gelenek ve göreneğe vurgu yapmaktadır. Böyle bir durumda gönder- eylemini gerçekleştiren kişi ya da kişileri sistemde işaretlemek hem gereksizdir hem de makul görünmemektedir. Dolayısıyla özne,
Kerime Üstünova, “Eylem İşletimi” adlı kitabında edilgen çatılı eylemin 21 kullanım alanını belirlemiştir. Aşağıda sıralananlar, edilgen çatı ulamının tercih edilme nedenlerini de yansıtması açısından önemlidir:
1- Makale, kitap vb. bilimsel çalışmalarda edilgen çatıdan yararlanılır.
2- Alışkanlık kazanmış davranışlar, öznesi kestirileceğinden edilgen çatıda sunulabilir.
3- Herkesi ilgilendiren genel bir konuda özne kestirilebilir olduğundan edilgen eylem kullanılabilir.
4- Yemek tarifi verilirken edilgen çatıdan yararlanılır. Yemekler herkes tarafından yapılabileceğinden özne değişkendir. Bu nedenle özne bilinmesine rağmen cümle dışında tutulur.
5- Dinleyenlere hitaben yapılan konuşmalarda ikinci kişini / kişilerin özne olduğu varsayılıp onların üzerinden edilgen eylem kullanılarak cümle kurulabilir.
6- Halka açık söylemlerde edilgen eylem kullanılabilir.
7- Atasözlerinde edilgen eylem kullanılır.
8- Düzgülerde edilgen çatıdan yararlanılır.
9- Deyimler, umuma açık söylemler olduğundan edilgen çatıdan yararlanılır.
10- Bilmecelerde edilgen çatıdan yararlanılır.
11- Tekerlemelerde edilgen çatıdan yararlanılır.
12- Türkülerde, şarkılarda edilgen çatıdan yararlanılır.
13- Manilerde edilgen çatıdan yararlanılır.
14- Ninnilerde edilgen çatıdan yararlanılır.
15- Ağıtlarda edilgen çatıdan yararlanılır.
16-Şiirlerde edilgen çatıdan yararlanılır.
17- Üstü örtük söylemlerde edilgen çatıdan yararlanılır.
18- Birilerinin alınmasını engellemek amaçlı edilgen çatı kullanılır.
19- Birilerini açıkça suçlamamak için edilgen çatı kullanılabilir.
20- Öznenin bilinmesine gerek görülmeyen genel söylemlerde edilgen çatı kullanılabilir.
21- Gelenek ve göreneklerin anlatımında edilgen çatı kullanılabilir. (2016:
37-43).
Edilgen eylemin kullanım amacı yalnızca özneyi cümleden atmak değildir. Bununla birlikte verici, yukarıdaki kullanım alanlarından birinde, tercihine göre -işi yapanı / edeni / kılanı vb. bilinmesine rağmen- özneyi söylemek istemediği, öznenin tahmin edilebilir olduğu durumlarda edilgen çatıya başvurur. Burada vurgulanması gereken nokta, amaç her ne olursa olsun edilgen çatı ulamının bir tür öge eksiltme aracı oluşudur.