Rusya'nın Ankara Büyükelçisi Andrey Karlov`un katledilmesi ciddi jeopolitik tepki doğurdu. Olayın kınanılması gözlenilendir. Hiçbir ülke böyle faciaların olmasını istemez. Çünkü her devletin diplomatı var ve ona karşı terörün yapılması kabul edilemez. Somut olarak Türkiye diplomasisi Ermeni terörüne çok sayıda kurban verdi. Şimdi A.Karlov`un katli nedenlerinin aydınlaşmasına herkesten çok Ankara'nın da ilgisi vardır. Meselenin diğer yanı Ortadoğu'da jeopolitik mücadelenin şiddeti ile ilgilidir. Bu terör olayından sonra Rusya Savunma Bakanı S.Şoygu beyan etti ki, Halep`in tahliye edilmesinde Türkiye'nin büyük rolü olmuştur. Moskova'da dışişleri bakanları S.Lavrov, M.Çavuşoğlu ve M.C.Zarif arasında görüşmelerin başarılı olması bu açıdan çok ilginçtir. Bu, Ortadoğu'daki Rusya'nın yeni koalisyon oluşturması anlamına geliyor mu? Ve bu üçlü ABD'nin oluşturduğu uluslararası koalisyon ile hangi ilişkilerde olacak? Çünkü Türkiye hem de Amerika'nın yarattığı koalisyonun üyesidir! Uzmanların görüşleri ışığında bu gibi sorulara cevap aramak ilginçtir.
Amerika SSCB'nin çöküşünden sonra tek kutuplu dünyanın hakimi niteliğindedir. Elbette, şimdilik bu devletin ekonomik, siyasi ve askeri gücüne ulaşan başka bir devlet yok. ABD'nin 2017 yılı askeri bütçesi 582.7 milyar dolardır ki, bu da G-8 devletlerinin tamamının askeri bütçesinden fazladır[i]. Muhtemeldir ki, ABD uluslararası terörizmle mücadele için askeri bütçesini biraz daha artırabilir.
Musul`a saldırının sınırları genişledikçe terör kendi acımasız yüzünü daha da güçlü şekilde göstermeye başlar. IŞİD ise sıradab insanlarda korku yaratmakta, onları ölümle tehdit etmekte devam ediyor. Bu terör örgütünün lideri son ses yazısında Ortadoğu'nun bazı ülkelerine karşı yeni bir savaşa çağırdı. IŞİD`in başına bombalar yağdıranlar bir tarafta kalmış, o kanlı ellerini yine Müslüman ülkelerine doğru yöneltmeye çalışıyor. Defalarca tekrar olunan bu gibi çelişkili süreçler jeopolitik bağlamda bir takım sorular doğuruyor. IŞİD kimdir? O, hangi güçlerle mücadele ediyor? Kimlere hizmet ediyor? Bu tip sorulara cevap vermek zordur. Görünen o ki, IŞİD Müslüman coğrafyasında kaosu güçlendirmek, yeni kanlar dökmek niyetindedir. Yine de ancak Müslümanların kanı akıtılıyor. Ne zamana kadar?
21`inci yüzyılın başlarında modern uluslararası ilişkiler sistemi oldukça gergin aşamaya ayak bastı. Sistemin şekillenmesinde önemli bir rol oynamış faktörler küresel ve lokal nitelikte ciddi tehditlerin etkisine maruz kalıyor. Bu tehditlerin bazıları sistemdeki lider güçler tarafından suni olarak yaratılır, diğerleri ise adil dünya düzenine aykırı davranışların sonucu olarak ortaya çıkar. Artık şimdiden açıkça görülüyor ki, uluslararası ilişkiler sistemi ya kendisinin beyan ettiği kurallara uyarak bu tehditlere karşı mücadelede başarılı olacak, ya da bu tehditler karşısında yenilgiye uğrayacak. Bu ise yeni temel prensipleri ortaya çıkmasına ve bir bütün olarak sistemin değişmesine neden olacak. Ne yazık ki, günümüzde sistem karşısındaki tehditlerin ortadan kaldırılması yönünde şimdilik gerçekçi adımlar atılmıyor.
Dünyada bugünkü durumun giderilmesi için öncelikle onun varoluş nedenleri tahlil edilmeli ve uygun sonuçlar çıkarılmalıdır. Bunu kim etmelidir? Mevcut durumun oluşmasındaki sorumluluğu kim kendi üzerine almalıdır? Yirmi beş yıl önce SSCB ve Varşova Paktı Örgütü`nün çökmesiyle tek kutuplu dünya sistemi şekillendi. Soğuk savaşı kazanan Batı egemen güce dönüştü. Fakat sonraki yıllarda meydana gelen olaylar bu egemenliğin dünya için olumlu etkene dönüşmediğini, barış ve istikrarsızlığı sağlayacak yeni fikirler ortaya çıkarmadığını gösterdi. Jeostratejik çıkarların gerçekleştirilmesi amacıyla, farklı düşünceler üzerinde total kontrol eğilimleri hakim konumda kaldı. Bunun için demokrasi ve insan hakları yumuşak etki aracı olarak şekillendirildi. Yapay olarak yaratılmış toprak anlaşmazlıkları ek baskı mekanizmasına dönüştü. Çeşitli çıkarlar açısından hatta terörizm bile desteklendi. Post-Sovyet mekânı, Ortadoğu gibi bölgeler yeni tehlikeli teorilerin deneme meydanına dönüştü.
Amerikan toplumu başkanlık seçimi maratonundan iyice çalkalanıyor. Toplam iki adayın mücadele içinde olmasına rağmen, ortaya o kadar utanç verici anlar çıkmış ki, hatta ülkenin imajı şüphe altına alınmış. Esasen Cumhuriyetçi Donald Trump`la bağlı ilginç olgular açıklanıyor. Bunun arka fonunda ise Hillary Clinton taraftarları bazı durumlarda seçmenlere garip ve ahlaksız tekliflerde bulunuyorlar. Böyle bir izlenim oluşuyor ki, Amerika'da seçim propagandası çok kusurlu gidiyor. Uzmanlar, aynı zamanda, ülke mevzuatındaki kusurlara da dikkat yöneltiryorlar. Onlar bu eksikliklerin yüzyıllardır var olduğunu, hiç kimsenin de onları güncellemek istemediğini vurguluyor. Fakat Washington başka devletlere seçimle ilgili eleştiriler ünvanlıyor, onları yaptırımlarla tehdit ediyor. Bu çelişkili durum ABD'nin kendisinin imajına ciddi darbe vuruyor. Artık ona güven kaybolmuş. Tüm bu gerçeklerin fonunda bu seneki seçim demokrasi bağlamında yeterince çelişkili izlenim oluşturuyor.
2011 yılından itibaren, önceleri özellikle Afrika'dan olan mülteciler Avrupa ülkelerine göç etmeye başladılar. Suriye çatışması sonucu kendi yaşadıkları toprakları terk eden insanların çoğu ise Türkiye'de yerleşti. Dolayısıyla, Avrupa Birliği (AB) ülkeleri için bu dönemde mülteciler sorunu önem arz etmiyordu. Ama 2014 yılından itibaren, Suriye'de askeri çatışmanın tutuşması ve özellikle IŞİD terör yapılanmasının sivil halka karşı işlediği katliamlar sonucunda mülteci akını çoğalmaya başladı. Kendi kalıcı yerleşim yerlerini terk etmiş bu mültecilerin büyük çoğunluğunun temel amacı son yerleşim birimi gibi Batı Avrupa'nın gelişmiş ülkelerinde yerleşmek idi. Böylece, dünyanın çeşitli ülkeleri arasında yaşanan anlaşmazlıkların ve onların doğurduğu mülteciler sorunlarının çözümü için daha önce bir tür aracı rolünde görev yapan Avrupa Birliği artık mülteciler sorunu yaşanan tarafa dönüştü.
Soçi'de düzenlenen Uluslararası Yatırım Forumu'nda Rusya yetkilileri düşündürücü fikirler ifade ettiler. Başbakan, "Sberbank"ın Başkanı, eski Maliye Bakanı gibi üst düzey uzmanlar ülkenin yönetim sisteminde reformların yapılmasının hayati önemli mesele olduğunu vurguladılar, aksi takdirde, ülkeyi ciddi sorunların beklediğini bildirdiler. Dmitri Medvedev, German Gref, Aleksey Kudrin yukarıda açıklanan tahmini verirken somut olgulara dayandılar. Sorunun kökeninde Rusya'da eski yönetim felsefesinin ve mekanizmalarının durduğu gösterildi. Böyle bir kanıya varıldı ki, yakın zamanlarda reformlar yapılmazsa, 2017 yılında onu gerçekleştirmek daha zor olacak, iki yıl sonra ise "şok durumu" ortaya çıkabilir. Burada daha çok vurgulanan olgu ülkenin rezerv fonunun azalmasıdır. Ancak Rusya büyük devlettir ve burada yaşanan sarsıntılar geniş bir alanda kriz yaratabilir. Bu husus üzerinde düşünmek yararlı olabilirdi.
Birkaç gün önce dünyanın en güçlü devleti, Dünya'da yaşanan tüm konularda şu veya bu şekilde taraf olan, yaşanan tüm gelişmelere karışan ABD Dışişleri Bakanı John Kerry Aspen Enstitüsü ve "Atlantic" yayınının düzenlediği "2016 yılı Washington Düşünceler Forumu"nda bir konuşma yaparak uluslararası ilişkiler sisteminde yaşanan süreçler hakkında fikirler seslendirdi. İran, Suriye, Afganistan, Ukrayna, Güney Çin Denizi ve diğer "sıcak noktalar"a dair ABD'nin tutumunu kitleye ulaştıran Kerri "dondurulmuş çatışma"lara da değindi ve Ermenistan-Azerbaycan Dağlık Karabağ çatışmasının çözümü perspektifleri ile ilgili görüş bildirdi.
Bilindiği gibi, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Örgütü 1975 yılında istişare adı altında kurulmuştur. Örgütün temel amacı Avrupa kıtasında güvenlik ve işbirliği sorunların çözümü yönünde çalışma olmuştur. Yani esas faaliyet alanı Avrupa'dır. Sonradan birkaç Asya ülkesi de örgüte dahil edilmiştir. Fakat kurulduğu ilk günden Avrupa'da bulunmayan iki devlet - ABD ve Kanada da burda temsil olunuyor. Örgütün etkinliğini izlerken onun çalışma mekanizması ile ilgili ilginç bir husus dikkati çekmektedir. Zira, bu kurumun öncelikli ilan ettiği demokrasi, insan hakları, seçim şeffaflığı ile ilgili konularda uygulanan talepler sadece Avrasya ülkelerine aittir. Tesadüfi deyil ki, bu coğrafiyada tüm düzeylerde gerçekleşen seçimlerde esas denetleyici rolünde olan AGİT gözlem misyonlarını ABD'de mevzuat uyarınca seçim bölgelerinin etrafına dahi bırakmıyorlar. Yahut AGİT'in yıllık raporlarında hiçbir zaman okyanus ötesi ülkelerde insan hakları, sivil toplum ile ilgili sorunların yansımasına tanık olmak mümkün değildir.