Yılbaşının Sembollerinin Bilimi: Çam ve Köknar Ağaçları, Noel Baba, Tarçın, Kestane Kokusu ve Havai Fişekler!
Yılbaşında Halka Açık Bilim Dersleri Verilse Hoş Olmaz mıydı?
Özgün İçerik Nedir?
Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.
Çamların neden yeni yıl ve Noel ağacı olarak kullanıldığını hiç düşündünüz mü? Birçokları bunu da "Hristiyanlara özenme" olarak lanse etmeye çalışsa da, çam ağaçlarının tarihi Hristiyanlık'ın icadından çok daha önceye uzanmaktadır.
Hristiyanlık'ın Noel Bayramı'nın da kökensel temeli olan ve paganlar tarafından kutlanan "kış gündönümü", yani kışın ilk günü... Paganlar bu tarihlerde evlerini çam ağacı dallarıyla süsler veya ufak çam ağaçlarını evlerine getirirlerdi. Bunun tek amacı, zorlu kış gelirken, kış boyunca da diri kalabilen çam ağaçlarının "baharı hatırlatması" idi.
Sadece paganlar da değil... Antik Romalılar, Satürnalya isimli Tanrı Satürn'ün şerefine düzenlenen ve 17 Aralık'ta kutlanan festivallerinde köknar ağaçlarını bolca kullanmışlardır. Satürnalya, Noel Bayramı'nın doğrudan atası olarak görülmektedir. Gelenekler, neredeyse birebir aktarılmış ve dinler tarafından benimsenmişlerdir. O gün bugündür de bu gelenekleri tekelleştirme çabası sürmektedir.
İlginçtir; aslında çam veya köknar ağacı kullanma mantığı da ağacın eve getirilip orta yere dikilmesi şeklinde başlamamıştır. Her fikir, düşünce, gelenek, şahsi inanç gibi kültürel bir evrimin ürünü olarak doğmuş, kültürel evrimden geçerek farklılaşmıştır.
Örneğin günümüzden 1000 yıl kadar önce Kuzey Avrupa'da başlayan Satürnalya-Noel ara geçiş türü kutlamalarında, köknar ağaçları tavandan aşağı doğru, adeta bir avize gibi asılmıştır. Sonradan bu ağaçlar evin bir köşesine yerleştirilmeye başlanmıştır. Ağacı süsleyip, altına hediyeler bırakma geleneği ise Noel Baba'nın icadı ve yaygınlaşmasıyla evrimleşmiştir.
Günümüzde aileler kendi inanç ve düşüncelerine göre daha orijinal fikirler de geliştirebilmektedirler. Kitaplardan çam ağacı, seküler ailelerin en sık başvurduğu tercihler arasında görülmektedir. Bunun haricinde, gerçek bir ağaca yatıracak parası olmayan veya buna para harcamak istemeyen insanlar, yapma ağaçlar kullanmaktadırlar. Antik zamanlarda da ağaç bulamayan insanların tahtaları bir ağaç figürü oluşturacak şekilde dizdikleri, kağıttan, elmalardan ve mumlardan oluşan ağaçlar inşa ettikleri bilinmektedir.
Noel Baba
Noel Baba figürünün kökenleri, farklı kültürlerde farklı kişilere gitmektedir. Örneğin Almanya'daki "Santa Klaus" (Noel Baba) figürü Christkind olarak bilinir ve "İsa'nın Çocuğu" olarak bilinen bir fabl hikayesinden gelir. Bunun kökenlerinin ise Germen mitolojisindeki Tanrı Wodan'dan esinlendiği düşünülmektedir. Bu Tanrı, paganların kış ortasında kutladıkları Yule isimli bir bayramla da ilişkili olduğu, dolayısıyla Noel Baba'nın bir pagan figürü olduğu ileri sürülmektedir. Ancak Noel Baba'nın en meşhur kökeni, 4. yüzyılda Antalya’nın Demre ilçesinde yaşamış Saint Nicholas (Aziz Nikola) isimli bir piskoposa dayanmaktadır.
Her yılbaşında tartışılan bir konu olarak "Noel Baba, Türkiye'nin veya Türklerin geleneklerinde var mıdır?" sorusunun cevabı, hiçbir tartışmaya yer bırakmaksızın "Evet."tir. Tarihten birazcık anlayan birisi, Orta Asya Türkleri’nin (özellikle Kırgızlar ve Özbekler’in) geleneklerinde bulunan, cömertliği ve özellikle çocuklara verdiği hediyeleriyle bilinen “Ayaz Ata” (Ayaz Baba) isimli hayali figürden haberdar olacaktır.
Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.Kreosus
Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.
Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.Patreon
Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.
Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.YouTube
YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.
Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.Diğer Platformlar
Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın!
Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.
Her kültür, kendi gelişimi içerisinde bu şekilde cömert ve hediye-verici figürler yaratmıştır. Bu figürler kimi zaman din ve Tanrılar ile ilgili olsa da, kimi zaman sadece insanın olumlu taraflarının bir yansıması olarak kültürde kendine yer bulmuştur. Hristiyan ülkelerde Noel Baba, İsa'nın doğumu olarak kutlanan Noel Bayramı ile ilişkilendirilmişken, diğer ülkelerde bu figür yeni yılın gelişiyle ilişkilendirilmiştir.
Dolayısıyla Noel Baba figürünün doğrudan Hristiyanlık ile ilgili olduğu iddiası tamamen hatalıdır.
Yılbaşı Kokularının Kimyası...
Yılbaşı, ya da "yeni yıl kutlamaları", birçokları için "güzel kokular" ile de eş anlamlıdır; çünkü bu geleneğin içerisinde güzel kokular saçan birçok unsur vardır: salep, çam ağacı, fırında kestane gibi...
Elbette, tüm bu kokuların kimyasal bir de temeli vardır. Bunların bir kısmı çok az sayıda bileşenden ve hatta kimi zaman tek bir bileşenden oluşan kokular olsa da, yılbaşıyla ilişkilendirdiğimiz kokuların önemli bir çoğunluğu yapısında birden fazla bileşen bulunduran kokulardır.
Bu görselde, onlardan 3 tanesine yer vermeye çalıştık.
Dolayısıyla ufak tefek detaylara takılarak, insanları kendi kalıplarımıza uydurmaya çalışarak tektipleştirmenin ve insanları bir araya getirip, huzur, mutluluk, birliktelik verecek günlerin altını oymanın hiçbir anlamı yok. Hiç kimse, hiçbir "özel günü" kutlamak zorunda değil; ancak başkaları kutluyor diye bu tercihi terörize etmek de kimsenin haddine olmamalı.
Kraliyet Enstitüsü Noel Dersleri
Dünya'nın Güneş etrafında rastgele seçilmiş bir noktadan, aynı noktaya 1 tam turdan sonra geri dönmesini "yeni yıl" olarak kutlamayı, halk için işlevsel ve zihin açıcı bir hâle dönüştürmek de mümkün.
Kraliyet Enstitüsü Noel Dersleri, Londra'da bulunan Kraliyet Enstitüsü'nde halka açık olarak tek bir konu hakkında verilen bilim dersleridir. 1825 yılından bu yana, sadece 1939-42 yılları arasında 2. Dünya Savaşı nedeniyle duraklaması haricinde, istisnasız olarak her sene düzenlenmiştir. Dersler sırasında halka modern bilimin bulguları, onların anlayabileceği şekilde anlatılır. Özellikle bilgilendirici ve eğlenceli olması hedeflenir.
Bu dersler, 1825 yılında büyük fizikçi Michael Faraday tarafından başlatılmıştır. Her sene Noel Günü düzenlenen dersler, bilimsel eğitimin gençler arasında pek de popüler olmadığı bir dönemde başlamıştır ve nesiller boyu gençlerin bilime ilgi duymasını sağlamıştır. Faraday ömrü boyunca 19 ders vermiştir ve çizimde onun verdiği derslerden biri gösterilmektedir.
Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
İlginizi Çekebilecek Sorular
- Homo sapiensin doğadaki üreme yaşı kaçtır?
- Planck sabiti nasıl elde edilmiştir?
- Neden farklı bir dille konuşurken düşünce sistemim de değişiyor?
- 1
- 1
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?
Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 15/04/2021 05:42:17 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/4856
İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.
- Bilim Ağacı> Doğal Bilimler> Kimya
- Bilim Ağacı> Doğal Bilimler> Biyoloji> Ekoloji> Ekoloji Tarihi
- Koku