Moskova Antaşması
(16 MART 1921)
T.B.M.M. açıldığında M. Kemal Sovyetlere dostluk önerisinde bulunmuştu. Fakat
Sovyetler Birliği bu sıralarda, içte karşı devrimci güçlerle ve dışta da Polonya
ile savaşıyordu. Diğer yandan İngiltere, 1917 Ekim Devrimi sonrası, Çarlık dönemi
borçlarını ret eden Bolşeviklere ekonomik ambargo uygulamaya başlamıştı. Türkiye'nin
tam bağımsızlık ilkesinden ödün vermeden dış ilişkilere hazır olması tezi de
Sovyetlerin hoşuna gitmemişti. Emperyalizme karşı savaşan Türkiye'nin Sovyetleşebileceği
umudunu duymuştu. Ermeni konusundaki yaklaşımları da Türkiye ile Sovyetler arasındaki
ilişkilerin olumlu gelişmesini engellemişti. Birinci İnönü Savaşı'nın kazanılması
Sovyetlerin Türkiye'ye daha çok yakınlaşmasını hazırladı. Ermeni konusunda ise
sorun çözülmüştü. Londra'da İngilizler ile ticari bir antlaşma imzalamak üzere
olan Sovyetler, İngilizleri kuşkulandırmamak için Türkiye ile görüşmelerini
geciktirdi. İngiliz Başbakanı Lloyd George'u anlaşmaya Sovyetlerin Kemalistlere yardım
etmemeleri hükmünü koydurmak istediyse de Sovyetler bunu ret ettiler. Ticari antlaşmayı
saklayan Sovyetler daha rahat duruma geldiler. Fakat Londra Konferansı'na T.B.M.M.
delegelerinin katılmasını, Türkiye'nin Emperyalistlerle anlaşmak istediği biçiminde
yorumlayan Sovyetler bu sebeple olumlu bir sonuca ulaşmakta geciktiler. 8 Kasım 1920'de
Moskova Elçiliği'ne atanan Ali Fuat Paşa'nın çalışmaları sonunda Türkiye ile
Sovyetler Birliği 16 Mart 1921'de Moskova Antlaşması'nı imzaladılar.
Antlaşmanın hükümlerine göre:
1- İki taraftan birinin tanımadığı devletlerarası bir senedi
diğeri de tanımayacaktır(Madde 1).
2- Sovyetler Birliği Misak-ı Milli'yi tanıyorlar(Madde 1).
3- Osmanlı Devleti ile Çarlık Rusya'sı arasında imzalanmış olan antlaşmalar hükümsüzdür(Madde
6).
4- Sovyetler kapitülasyonların kaldırılmış olmasını kabul ediyorlar (Madde7).
5- İki devlet aralarındaki ilişkileri sıklaştıracak iktisadi, mali ve sair antlaşmalar
yapmayı kabul ediyorlardı.
6- Sovyetler, Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Ermenistan ve Gürcistan arasında
imzalanmış antlaşmalara göre tespit edilmiş olan sınırı, Batum Gürcistan'a geri
verilmek şartıyla, tanıdılar. Ancak Türkiye Batum Limanı'nı serbestçe
kullanabilecek ve bölge halkına geniş bu özerklik verecekti(Madde 2).
7- Boğazların bütün devletlerin ticaret gemilerine açık kalmasını sağlamak amacıyla
Karadeniz'e kıyısı olan Devletlerin temsilcilerinin katıldığı bir konferansta
konunun ele alınması prensip olarak kabul edildi. Fakat bu konferansta Türkiye'nin İstanbul
üzerindeki egemenliğini tehdit eden kararlar alınmayacaktı (Madde 5).
8- Rusya elinde bulunan bütün esrirleri üç ay içinde iade edecektir (Madde l3).
Moskova Antlaşması Türkiye için büyük başarı idi. Büyük bir devlet T.B.M.M. Hükümeti'ni
resmen tanıdı. Misak-ı Milli'yi ve Türkiye'nin kabul etmediği anlaşmaları (Sevr'i)
kabul etmemeyi kabul etti. Her iki devlet de kendilerinden önceki (Çarlık Rusya ve
Osmanlı Devleti ) döneme ait antlaşmaların geçersiz olduğunu ilan ettiler. Yalnız,
Batum Gürcistan'a, işin gerçeği Sovyetlere bırakılıyordu. Buna karşılık,
Sovyetler Kars ve Ardahan'ın Türkiye'ye ait olduğunu kabul ettiler. Türkiye Doğu
Cephesi'ndeki kuvvetlerini Batıya kaydırmak olanağına kavuştu. Türkiye, Sovyetler
gibi büyük bir devletin, İtilaf Devletleri'ne karşı politik desteğini ve ayrıca Türkiye'ye
silah, cephane, araç, ilaç v.s. göndermesini sağladı.
Moskova Antlaşması'nın imzalanmasından yedi ay sonra, Sovyetler Birliği'nin aracılığı
ile Türkiye ve Kafkas Cumhuriyetleri arasında 13 Ekim 1921'de Kars Antlaşması imzalandı.
Moskova Antlaşması'nın hükümlerinin bir tekrarı olan bu antlaşma ile Türkiye'nin
doğu sınırı kesinlik kazandı .
Bu arada Meclis Ulusal Mücadele'nin anlam ve önemini belirten iki olayı yaşadı. 12
Mart 1921'de İstiklal Marşı kabul edildi. 23 Nisan 1921'de de 23 Nisan günü
"Ulusal Bayram" olarak ilan edildi.
Ankara Antlaşması
(20 Ekim 1921)
Manda rejimi ile Suriye'ye yerleşen Fransa, Adana, Antep, Maraş, Urfa'yı İngilizlerden
devralınca, burada çok güçlü bir Türk direnişiyle karşılaştı. Bu direniş
Fransızlara çok ağır kayıp verdirdi. Suriye mandasını tehlikeye soktu. Türk
Orduları'nın 1. ve II. İnönü Savaşları ve Sakarya Savaşı'ndaki başarıları
Fransa'yı çok etkiledi ve tutumunu değiştirdi. Bu arada İtalyanlar Haziran ayından
itibaren sessizce Anadolu'yu terk etmeye başladılar. 5 Temmuz 1921'de ise tamamen terk
ettiler. Gerçi Ekim ayında, Anadolu'ya bir temsilci göndererek ekonomik ayrıcalıklar
istedilerse de Ankara ret etti.
Fransızlar 1921 Mart ayından itibaren Türkiye ile görüşmelere başladılar. Bekir
Sami Bey'in Fransızlarla Londra'da yaptığı antlaşma, bağımsızlık ilkesiyle
bağdaşmadığı için ret edildi. Haziran ayında Franklin Bouillon'u Ankara'ya özel
temsilci olarak gönderdiler. Görüşmeler olumlu hava içinde gelişirken Yunan
saldırısı başlayınca, görüşmeleri askıya aldılar. Türk-Sovyet yakınlaşması
Fransa'yı endişeye itti. Yunan saldırısı karşısında Türkiye'nin Sovyetlerden
yardım alması üzerine Fransız basını "Denize düşen yılana sarılır."
Türk sözünü hatırlatarak, Fransız çıkarlarının tehlikeye düşeceğini
belirtiyordu.
Kral, Konstantin'in, başlattığı saldırıyı "Haçlı Seferi" olarak ilanı
Avrupa'da etkili olmuş, Sovyetlerin Kemalistlere 150.000 kişilik bir ordu gönderdiği
ve Anadolu'ya girdiği haberleri duyulmuştu. Yunan Ordusu'nun başlangıçtaki
üstünlüğü Avrupa'da büyük etki yaptı. Fakat Türk Ordusu'nun savaşı
kazandığının duyulması bütün umutlan yıktı. Fransız kamuoyunun görüşü ve
Hükümetin tutumu değişti. Türkiye gerçegini kabul ettiler. 20 Ekim 1921'de Ankara
Antlaşması'nı imzaladılar.
Ankara Antlaşması'nın Hükümleri
1- Her iki taraf bu antlaşmanın imzalanmasından sonra savaşa son vermeyi kabul
ediyorlar.
2- Türk ve Fransız tutuklu ve savaş esirleri serbest bırakılacak
3- Antlaşmanın imzalanmasını izleyen iki ay içinde sözü geçen hattın güneyine
Fransız kuvvetleri ve kuzeyine Türk
kuvvetleri çekilecek.
4- Boşaltma ve işgal her iki tarafça atanacak bir komisyonca saptanacak yöntemlerle
gerçekleşecek.
5- Her iki taraf da boşaltılan bölgelerde tam bir genel af uygulayacaklar.
6- Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti, Misak-ı Milli'de açıkça tanınan
azınlıklar hukukunun çeşitli devletler ve
bağlaşıkları arasındaki antlaşmalara göre aynı temelde kendisine uygulanacağını
bildirir.
7- İskenderun ve Antakya bölgesi için Fransa özel bir yönetim rejimi kuracak,
buradaki Türk halkına kültürlerini
geliştirmek için her tür kolaylık gösterilecek. Türkçe resmi dil olarak
kalacaktır.
8- 3. maddede sözü geçen hat şöyle çözümlenmiştir: Sınır, İskenderun Körfezi
üzerinden Payas'ın güneyinden Meydan-ı
Ekbez'e doğru gidecek. Oradan Suriye'ye, Karnaba ve Kilis Türkiye'ye
bırakılarak Çobanbey İstasyonu'nda demiryolunu izleyecek, demiryolu Nusaybin'e kadar
Türk topraklarında kalacaktır.
Nusaybin ile Cezinei İbn Ömer arasındaki eski yol Türklerde kalarak Dicle'ye
varacaktır. Yolda, her iki ülke de aynı
hakka sahip olacaktır. Bu antlaşmanın imzalanmasını izleyen bir ay içinde her iki
taraf temsilcilerinin oluşturduğu bir
komisyon bu hattı saptayacaktır.
9- Osmanlı Hanedanı kurucusu Osman Gazi'nin dedesi Süleyman Şah'ın Türk mezarı adı
ile anılan mezarın bulunduğu Caber
Kalesi Türk Bayrağı altında, Türk koruyucuları gözetiminde, Türk mülkü olarak
kalacaktır.
1O-Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti, Pozantı-Nusaybin arasındaki Bağdat
Demiryolu ayrıcalığının ve Adana'daki
şubelerinin haklarıyla işletme ve nakliyat-ı ticaretinin yasal hak ve yararlarıyla
Fransız Hükümeti'nin seçeceği bir Fransız
grubuna verilecektir. Türkiye, Meydan-ı Ekbez'den Çobanbey'e kadar Suriye
topraklarından trenle askeri ulaşım
yapabilecektir. Suriye'de Türk topraklarında aynı hakka sahiptir.
11- Bu anlaşmanın imzalanmasından sonra Türkiye-Suriye arasında bir gümrük
anlaşması saptanması için karma komisyon
kurulacaktır.
12- Kuveik Suyu, Halep Şehri ile kuzeyindeki Türk bölgesi arasında acil bir şekilde
bölünecek, Halep, gereksinmesine
göre, kendi masraflarıyla Türk toprağından, Fırat'dan su alabilecektir.
13- Yerleşik veya göçebe haktan 8. maddede saptanan hattın bu veyahut ta öteki
tarafındaki otlaklardan yararlanma hakkı veya emlakı veya arazisi olanlar eski
haklarından yararlanabileceklerdir. Hayvanlarını veya yavrularını, araç ve
gereçlerini gümrük veya vergi vermeksizin hattın öte tarafına nakledebileceklerdir.
Bunlarla ilgili vergileri, oturdukları
ülkede vermek ile yükümlüdür.
Anlaşmanın imzalanması sırasında Türk delegesi Yusuf Kemal Bey, Franklin Bouillon'a,
İskenderun ve Antakya bölgesi halkına Türk Bayrağı'nı ihtiva eden özel bir bayrak
kullanma hakkının verilmesini istedi ve bu istekleri kabul edildi.
Bu antlaşma ile Birinci Dünya Savaşı öncesi kurulmuş bulunan İtilaf bloğu
parçalandı. Versay'da kendisini desteklemeyen ve Almanya'ya yumuşak davranan
İngiltere'ye kızan Fransa Türkiye konusunda İngiltere'ye oyun oynuyor ve tek başına
hareket ediyordu. İngiltere bu antlaşmayı hayret ve dehşet ile karşıladığını
gizlemedi. Fransa Türk cephesinde 60-70.000 asker beslemek ve Türklerle savaşmaktan
kurtuluyordu. Bu antlaşma yalnızca Güney Doğu Anadolu için imzalanmakla beraber,
Fransa gibi büyük bir Avrupa devletinin Türkiye'yi ve Misak-ı Milli'yi resmen
tanıması bakımından çok önemliydi. Fransız desteğini yitirdikleri için Kilikya
üzerindeki Ermeni hayalleri yıkıldı. 130.000'den çok Ermeni Suriye'ye, 30.000 kadar
Ermeni de Kıbrıs'a göç etti. Doğu Anadolu'da da 300.000 kadar Ermeni, Ermenistan'a
göç etti.
Bu antlaşmanın Türkiye'ye siyasi yararlarının yanı sıra, askeri bakımdan da
büyük yararı oldu. Bu cephenin tasfiyesi ile Türkiye güneyini de güvenceye aldı ve
buradaki askerlerini Batı cephesine taşımak olanağı buldu. Fransızlar bölgeyi
boşaltırken Türkiye'ye satış ve hibe yoluyla silah, cephane bıraktılar.
Sömürge halklarının üzerinde de bu zaferin etkisi görüldü. Avrupa devletlerinin
yenilmezliği konusu yıkıldı. Türk zaferi ve Avrupa Devletleri'nin Türkiye
karşısındaki yenilgileri sömürgeler halklarına umut verdi.
Bu antlaşma ile Hatay Fransa'ya bırakılmakla Misak-ı Milli'den ikinci ödün verildi.
Batum'dan sonra Hatay yitiriliyordu. Fakat o günün koşulları altında elde edilen
büyük kazançtı. Çünkü Türkiye iki büyük cepheyi tasfiye etti. İki büyük ülke
tarafından resmen tanındı. Kaldı ki Hatay üzerinde Türkiye haklarından
vazgeçmeyecekti. 1923 yılında Adana'ya gelen Atatürk, burada kendisini siyah bayrakla
karşılayan Hatay temsilcilerine "40 asırlık Türk yurdu yabancı eline
bırakılamaz." diyerek, kurtuluş için söz vermiş ve sözünü 15 yıl sonra
yerine getirmiştir
.:Mudanya Ateşkes Antlaşması
(11 Ekim 1922)<
Anadolu'ya Yunan istilasından kurtaran Türk ordusu, bu sefer işgal altında bulunan
diğer vatan topraklarını da kurtarmak üzere harekete geçti. Bir kısım kuvvetlerimiz
İzmit'den İstanbul istikametinde ilerlerken, bir kısım kuvvetlerimiz de Çanakkale'ye
yaklaştı. İstanbul ve Boğazları işgalleri altında bulunduran İtilaf devletleri,
telaşa düşerek anlaşmak istediklerini bildirdiler. İngiltere, İtalya, Fransa
temsilcileri Paris'te toplanarak, Türklere teklif olunacak barış esaslarını
görüşmeğe başladılar. Görüşmeler sonucunda Türk Hükümeti'ne bir nota
verdiler.
Mustafa Kemal tarafından bu notaya verilen cevapta, Meriç nehrine kadar Trakya'nın
Türklere teslimi şartıyla, Mudanya'da askeri bir konferansın toplanmasını kabul
ettiğimizi ve bu konferansta Türkiye'yi temsil etmek üzere İsmet Paşa'nın delege
tayin edildiğini bildirdi.
Mudanya'da büyükçe bir yalı bu konferans için düzenlendi. 3 Ekimden itibaren
delegeler ayrı ayrı savaş gemileriyle Mudanya'ya gelmeğe başladılar. Yunan delegesi
General Mazarakis Mudanya'ya geldi. Fakat karaya çıkmayarak müzakerelerin sonucunu
gemiden bekledi. Konferansta Türkiye'yi İsmet Paşa, İngiltere'yi General Harrington,
Fransa'yı General Sharpy (Şarpi), İtalya'yı General Monbelli temsil ediyordu.
Görüşmeler dokuz gün sürdü, bir hayli heyecanlı ve zorlu oldu. Sonunda mütareke
Türk görüş ve isteklerine uygun bir şekilde imzalandı (11 Ekim 1922). Yunan delegesi
mukaveleyi imza etmek istemedi. Fakat üç gün sonra Yunanlılar bu mukaveleyi resmen
kabul ettiklerini bildirdiler.
Mudanya Mütarekesi'nin Esasları
1.Bu mukavelenin yürürlüğe girme tarihinden itibaren Türk ve
Yunan askeri kuvvetleri arasında savaş bitmiştir.
2.On beş gün içinde Yunan ordusu (Edirne dahil) Meriç ırmağının batısına
çekilmiş bulunacaktır.
3.Boşaltılmanın bitmesinden sonra otuz gün içinde, Doğu Trakya Yunan Hükümeti
memurları tarafından İtilaf kuvvetlerine, İtilaf kuvvetleri de Türklere teslim
edeceklerdir.
4.Barış konferansının sonucuna kadar, Doğu Trakya'da Türkler 8000 jandarma
bulunduracaklardır.
5.Mütarekenin imzalanmasından sonra İstanbul ve Boğazlar da Büyük Millet Meclisi
Hükümeti idaresine bırakılacak, İtilaf kuvvetleri barışın imzasına kadar
İstanbul'da kalacaklardır.
Mudanya Mütarekesi'yle Misak-ı Milli'nin topraklarımıza ait kısmı kabul edilmiş
oldu.
Mütareke şartlarına göre, Trakya'da askeri ve sivil idareyi ele almak için tayin
edilen Refet Paşa 19 Ekim'de İstanbul'a geldi. Halkın samimi tezahüratı arasında
İstanbul'a giren gaziler; "Seni de, geldik, kurtaracağız, İstanbul?"
şarkısını söylüyor, halk ise sevinç gözyaşları döküyordu.
Lozan Antlaşması:.
Lozan Konferansı genel toplantısı 21 Kasım 1922 günü yapılmıştır. Bu konferansta Türkiye
Devleti'ni İsmet Paşa Hazret1eri temsil etti. Trabzon Milletvekili Hasan Bey ve Sinop
Milletvekili Rıza Nur Bey, İsmet Paşa' nın başkanlığındaki delegeler hey'etini
oluşturuyordu. Hey'etimiz, Kasım 1922 başlarında Lozan'a gitmek üzere Ankara' dan ayrıldı.
Efendiler, iki dönemden ibaret olup sekiz ay devam eden Lozan Konferansı ve sonucu dünyaca
bilinen bir husustur. Bir süre Ankara'da Lozan Konferansı görüşmelerini takip ettim.
Görüşmeler hararetli ve tartışmalı geçiyordu. Türk haklarını tanıyan olumlu bir
sonuç görülmüyordu. Ben bunu pek tabiî buluyordıım. Çünkü, Lozan barış
masasında ele alınan meseleler yalnız üç dört yıllık yeni devreye ait ve onunla
sınırlı kalmıyordu. Yüzyılların hesabı görülüyordu. Bu kadar eski, bu kadar karışık
ve bu kadar kirli hesapların içinden çıkmak, elbette, o kadar basit ve kolay
olmayacaktı. Efendiler, bilindiği üzre, yeni Türk Devleti'nin yerini aldığı
Osmanlı Devleti , Uhud-ı Atîka adı altında birtakım kapitülasyonların esiri idi.
Hristiyan halkın birçok hakları ve ayrıcalıkları vardı. Osmanlı Devleti , Osmanlı
ülkesinde oturan yabancılara karşı yargı hakkını uygulayamazdı; Osmanlı
vatandaşlarından aldığı vergiyi, yabancılardan alması engellenmiş bulunuyordu.
Devletin varlığını kemiren ve kendi sınırları içinde yaşayan azınlıklarla
ilgili tedbirler alması mümkün değildi. Osmanlı Devleti , kendisini kuran temel
unsurun, Türk milletinin, insanca yaşamasını sağlayacak tedbirleri alma bakımından
da engellenmişti; memleketi imar edemez, demiryolu yaptıramazdı. Hattâ okul yaptırmakta
bile serbest değildi. Bu gibi durumlarda yabancı devletler hemen işe karışırlardı.
Osmanlı hükümdarları ve çevresindeki yakınları debdebe ve gösteriş içinde yaşayabilmek
için memleket ve milletin bütün servet kaynaklarını kuruttuktan başka, milletin her
türlü çıkarlarını feda etmek, devletin haysiyet ve şerefini ayaklar altına almak
suretiyle birçok dış borçlar yapmışlardı. O kadar ki, devlet bu borçların
faizlerini bile ödeyemeyecek duruma gelmiş, dünya gözünde "müflis" sayılmıştı.(Nutuk)
Mudanya'daki başarılarını gördüğü İsmet Paşa'yı Lozan'a da göndermeye karar
veren M. Kemal Paşa, önce İsmet Paşa'nın Dışişleri Bakanı olmasını sağladı. 2
Kasım'da da Meclis'te yapılan oylama sonucu İsmet Paşa,Lozan'a gidecek Türk Heyetinin
Başkanı seçildi. M. Kemal Paşa İsmet Paşa 'yı seçerken onun bütün hayatı
boyunca başarılarını ve kişiliğini göz önüne almıştı. Çalışkan, azimli,
zeki, kültürlü, sorumluluktan çekinmeyen, girişim sahibi ve her aldığı işi başaran
birisi olan İsmet Paşa'nın Lozan'a gönderilmesi için yaptığı seçim, İsmet Paşa'nın
bundan sonraki politik hayatını da etkileyecekti.
İsmet Paşa Lozan'a ülkesinin geleceğinin sorumluluğunu omuzlarında taşıyarak
gitti. Karşısında Avrupa'nın kurnaz ve tecrübeli politikacıları vardı. İngiltere'yi
Lord Curzon temsil ediyordu. Konferans 20 Kasım 1922'de açıldı. Konferans'a davetçi
devletler olarak İngiltere, Fransa, İtalya ve bundan başka Yunanistan, Yugoslavya,
Japonya, Romanya, ayrıca Boğazlar konusunda Sovyetler Birliği ve Bulgaristan katılıyordu.
Amerika ise yalnızca bir gözlemci gönderdi. Fakat asıl sorunlar Türkiye ile İtilaf
bloğu ve Yunanistan arasında idi. General Harrington, Mudanya'da edindiği tecrübe ile
Lord Curzon'a bir mektup yollayıp, İsmet Paşa'ya dikkat etmesini "Sert bir
ceviz" ile karşı karşıya olduğunu bildirmişti. Gerçekten de daha ilk gün açılışta,
İsmet Paşa takdim edilince, İsmet Paşa elindeki nutku okumaya başladı. Konu sonra
anlaşıldı. İsmet Paşa Lord Curzon'un konuşma yapacağını öğrenmiş, bunun üzerine
İngiliz delegesinin konuşma hakkı varsa ben de konuşurum demişti. Poincare İsmet Paşa'dan
vazgeçmesini rica etmişti. İsmet Paşa da "Lord Curzon vazgeçsin o zaman ben de
vazgeçerim." yanıtını vermişti. Curzon konuşma yapınca İsmet Paşa da nutkunu
okumuştu. Türkiye'nin yıllardan beri sıkıntılar çektiğini, her yaşta Türkün kadın,
çocuk, erkek savaştığını, vatanlarını savunduğunu hatırlatıp, Türkiye
topraklarının dört yıldan beri yakılıp, yıkıldığını ama bütün bunlardan yılmadıklarını,
istiklal aşkıyla dolu bulunduklarını belirtti ve konuşmasını "Efendiler, çok
ıstırap çektik, çok kan akıttık. Bütün medeni uluslar gibi hürriyet ve istiklal
istiyoruz." sözleriyle tamamladı. İsmet Paşa'nın bu konuşmasını Curzon ve
Mussolini alkışladılar.
İtilaf Devletleri Lozan'ı Birinci Dünya Savaşı sonrası olayı gibi görüp Türkleri
yenik bir ulus gibi kabul etmek istiyorlardı. Oysa Türkiye silahının hakkıyla düşmanlarına
üstünlüğünü kabul ettirmişti. İsmet Paşa zafer kazanan bir ülkenin temsilcisi
olarak, Türkiye'nin tam bağımsızlığından ve ulusal sınırlarından ödün,vermemek
için kararlıydı. İtilaf Devletleri'nin karşısında, Osmanlı Devleti 'nin ezik devlet
adamları yoktu. Ulusal inanç ve iradenin temsilcisi olan kararlı, sert, akıllı, yılmak
bilmeyen yeni bir Türk devlet adamı vardı ve daha ilk günden durum anlaşıldı.
Lozan'da altı yüz yıllık Osmanlı İmparatorluğu 'nun hesabı görülecekti. Türkiye'nin,
tam bağımsızlık tezini bilen Fransa da şimdi İngiltere'nin yanında yer aldı.
Fransa'nın bu tutumu İsmet Paşa'yı çok şaşırttı, ama yıldırmadı. Curzon ise,
dizginleri elinden bırakmayıp, Orta Doğu'da ülkesinin itibarını Türkiye'nin zararına
yeniden canlandırmak istiyordu. Paris'e uğrayan Curzon, İngiltere ile Fransa işbirliğini
sağlamıştı. İtalya şimdi, özellikle ekonomik konularda İtilaf bloğuna katıldı.
Türkiye ile İtilaf Devletleri arasında Boğazlar, Musul, Kapitülasyonlar ve Osmanlı
Borçları ve Türkiye ile Yunanistan arasında azınlıklar ve Patrikhane sorunları vardı.
BU sorunları çözmek için üç komisyon kuruldu ve çalışmalar başladı.
Boğazlar konusu tartışılırken, Sovyet temsilcisi Çiçerin de görüşmelere katıldı.
Çiçerin Boğazlar konusunu Türk-Sovyet ilişkileri ve Misak-ı Milli çerçevesi içinde
ele alarak Türkiye'yi destekledi. Boğazların savaş gemilerine kapalı ve Boğazların
savunulmasının Türkiye'ye ait olması gerektiği konusunda Sovyetler ile Türkiye aynı
görüşü paylaşıyorlardı. İsmet Paşa müttefiklerin isteklerini tartışmayı kabul
edince Türk-Sovyet ilişkisi gerginleşti. Türk-Sovyet dostluğu İngiliz tehlikesine
karşı kurulmuştu. Oysa Türkiye batıya kendini kabul ettirmek istiyordu. Sovyetlere
yaklaşmak tehlikeli olabilirdi. Türk-İngiliz ilişkilerini sertleştiren önemli konu
Musul idi. Türkiye Musul'un coğrafi ve nüfus bakımından Türkiye'nin bir parçası
olduğunu ileri sürerken, İngiltere özellikle petrol ve stratejik önemi dolayısıyla
burayı Türkiye'ye bırakmak istemiyor ve bu sebeple burada yaşayan Kürtleri de el altından
kışkırtıyordu. Türkiye Kürtlerle Türklerin aynı soydan geldiğini binlerce yıllık
kültür birliği ve din birliği ile kardeş olduğunu belirtti. Fakat İngiltere bunu
ciddiye almadı. Türkiye'nin üstünde durduğu en önemli konuların başında Kapitülasyonlar
geliyordu. Türkiye'yi batının açık pazarı haline sokan Kapitülasyonların bütünüyle
kaldırılmasını isteyen Türkiye'nin karşısında Fransa başta olmak üzere müttefikler
birleştiler. Osmanlı borçlarının ise yalnızca Türkiye'nin payına düşeni ödemeyi
kabul eden Türkiye'den müttefikler, bütün borçları ve Duyun-u Umumiye'nin tatlı
karlarının devamını istiyorlardı. Azınlıklar konusunda ise Venizelos Patrikhane'yi
de ileri sürdü. Türkiye, Yunanistan'ın Türkiye'de yaptığı tahribatın 4 milyar
Frank olduğunu belirtip tazminat isteyince Venizelos, Yunan Ordusu'nun Anadolu'ya İtilaf
Devletleri'nce ve onların çıkarları için çıkartıldığını ileri sürdü.
Sorunlar Türkiye'nin haklarını tanımak istemeyen Müttefiklerin Türk isteklerini
reddetmesi yüzünden çözülemedi. İsmet Paşa 20 Aralık 1922'de Ankara'ya yolladığı
raporda "Konferansın bir bunalım sonunda kesilmesi olasılığına karşı hazırlıklı
bulunmak." gerektiğini bildirmişti. Fevzi Paşa her olasılığa karşı orduların
ileri harekata hazırlanmasını bildirdi. Başkomutan da alınan bu önlemleri yerinde
buldu. Boğazları kapatmak ve Musul üzerine yürünmesi için gerekli önlemler alındı.
M. Kemal yeni bir savaş istemiyordu. Fakat Türkiye'nin, kanla kazandığı haklarını
da bırakmamakta kararlıydı. Türkiye barış için beklemeyi kabul etmişti. Fakat Türkiye'nin
tam bağımsızlığını kabul eden bir barış olmayacak ise savaşa devama kararlıydı.
M. Kemal Paşa 5 Ocak 1923'de İsmet Paşa'ya yolladığı telgrafta orduları denetlemek
için geziye çıktığını belirtip kendisine güç verdi. Fakat görüşmeler Ocak ayı
sonunda çıkmaza girdi. İngiltere Musul konusunda direniyordu. Diğer devletleri Türkiye'nin
isteklerine razı etmek mümkündü. İngiltere ile anlaşmak için Musul'dan vazgeçmek
gerekiyordu. Bu durumda anlaşma olmadı. Konferans 4 Şubat'ta dağıldı. Konferans'ta
anlaşılan tek konu, Türkiye ile Yunanistan arasında 30 Ocak'ta imzalanan sivil
rehinelerle, asker tutsakların geri verilmesi oldu.
İsmet Paşa Romanya üzerinden Türkiye'ye döndü. Romanya'da iken 6-7 Şubat gecesi
yaptığı açıklamada, Türkiye'nin barış için elinden geleni yaptığını ve dünya
kamuoyunun bunu takdir edeceğine inandığını belirtti. Eskişehir'de M. Kemal ile buluşan
İsmet Paşa 20 Şubat'ta Ankara'ya vardı. Bakanlar Kurulu'ndaki görüşmelerden sonra
20-24 Şubat tarihlerinde Meclis'te gizli oturumlarda konu ele alındı. Muhalifler İsmet
Paşa'yı, Meclis'te açıklama yapmadan M. Kemal ile buluştuğu için sert bir dille eleştirip,
Misak-ı Milli'ye ihanet ettiğini, hatta İngilizlerden rüşvet aldığı yolunda çirkin
iddialar ileri sürdüler. M. Kemal olaya müdahale ederek İsmet Paşa'nın yanında yer
aldı. Meclisteki hava aşırı derecede gerginleşmişti. Sonunda 8 Mart'ta İsmet Paşa'nın
imzasıyla müttefik devletlere Türkiye'nin önerileri bildirildi. Türkiye'nin notasını
Londra'da toplanarak inceleyen Müttefikler ile anlaşılması üzerine, Konferans'ın 23
Nisan'da yeniden toplanması kararlaştırıldı.
Bu arada 17 Şubat 1923'te İzmir'de İktisat Kongresi toplandı. 4 Mart'a kadar süren bu
kongre resmi olmamakla beraber ilk Türk İktisat Kongresi idi. Kongre M. Kemal Paşa'nın
nutku ile açıldı. Bu kongrede kabul edilen esaslar Türkiye'nin liberal bir ekonomik düzene
yöneleceğini gösteriyordu. Bu kongrenin ekonomik yönü ilerde ayrıca ele alınacaktır.
Fakat özellikle Lozan görüşmelerinin kesildiği bir tarihte toplanan kongre de Türkiye'nin
liberal ekonomik sisteme gireceği izlenimini yaratması batılılar üzerinde etkili
oldu. Türkiye'nin Sovyetlere kaymayacağı güveni gelmeye başladı.
Ulusal Mücadele için toplanmış bulunan T.B.M.M., görevinin son bulduğunu kabul
ederek dağılma kararı aldı ve 16 Nisan'da dağıldı.
Lozan'ın İkinci Evresi
İsmet Paşa
Lozan'a ikinci kez gittiğinde İngiltere'yi Curzon'un yerine gelen Sir Horas Rambold,
Fransa'yı General Pelle temsil ediyordu. Konferans 23 Nisan 1923'de toplandı. Konferansın
siyasi konuları daha kolay çözülürken, ekonomik ve mali konular yine sert tartışmalara
yol açtı. İngiliz temsilcileri, Yunanistan'ın savaş tazminatı ödemesinde ısrar
eden İsmet Paşa'ya karşı, Anadolu'ya saldırttıkları Yunanistan'ın avukatlığını,
biraz da suçluluk kompleksi ile ileri boyutlara kadar götürüyordu. Savaş tazminatı
konusu İsmet Paşa ile Başbakan Rauf Bey'in de arasını açtı. Aralarında geçen diğer
yazışmalar iyice sertleşince, M. Kemal duruma müdahale etti. Yunanlılar tamirat borcu
için Karaağaç Bölgesi'ni Türkiye'ye bırakmaya razı oluyordu. Fakat Türkiye bu
kadarla yetinmek istemiyordu. İsmet Paşa'nın karara varamadığı konularda M. Kemal Paşa
yardımcı oldu. İsmet Paşa 20 Temmuz'da M. Kemal Paşa'ya bir telgraf çekerek,
"Her dar zamanımda hızır gibi yetişirsin. Dört beş gündür çektiğim acıyı
tasavvur et. Büyük işler yapmış ve yaptırmış adamsın. Sana bağlılığım bir
kat daha artmıştır. Gözlerinden öperim pek sevgili kardeşim, aziz şefim." teşekkür
etti. Tarafların uzun tartışmaları ve sert mücadeleleri sonunda 24 Temmuz'da antlaşma
imzalandı. M. Kemal, İsmet Paşa'ya kutlama telgrafı çekti. Türkiye'nin büyük
kentlerinde 101 pare top atılarak barış kutlandı. "Barış", Türk Ulusu'nun
yüz yıllarca özlemini çektiği kavram. Tam bağımsız Türk Devleti bu barış ile bütün
dünya tarafından kabul olunuyordu.
Lozan
Antlaşması'nın Hükümleri
Ön sözünde, devletlerin bağımsızlık, egemenlik haklarına saygılı olunmasına
uyulması ilkesinin yer aldığı Lozan Antlaşması'nın hükümleri oldukça geniştir.
Bu hükümleri "Sınırlar, Azınlıklar, Kapitülasyonlar, Borçlar, Boğazlar, Savaş
Tazminatı" gibi esaslar altında toplayarak özetleyebiliriz.
Sınırlar:
* Suriye Sınırı: 20 Ekim 1921 tarihli Ankara Antlaşması'nın esaslarına göre kabul
edildi.
* Irak Sınırı: Irak sınırı ve Musul sorunu Lozan'da çözülemedi. Bu anlaşmazlık
Türkiye-İngiltere arasında dokuz ay içinde çözümlenmek üzere antlaşmanın sonrasına
ertelendi.
* Batı Sınırı: Yunanlılarla olan sınır Misak-ı Milli'ye göre çözüldü. Karaağaç
savaş tamiratı olarak Yunanistan tarafından Türkiye'ye verildi. On iki Ada İtalya'da
kaldı. İmroz ve Bozcaada Türkiye'ye verildi. Diğer Ege Adaları Yunanistan'da kaldı.
Azınlıklar:
Azınlıklara Türkiye'nin egemenliği ile bağdaşmayan haklar verilmedi. Türk vatandaşı
olanların kanunlar önünde eşitliği kabul edildi. Türkiye'deki Rumlar ile
Yunanistan'daki Türkler mübadele (Takas) edilecekti. Yalnız İstanbul'daki Rumlar ile
Batı Trakya'daki Türkler mübadele dışında bırakılacaktı.
Kapitülâsyonlar:
Kapitülâsyonlar kaldırılmıştır. Yalnız beş yıllık bir geçiş süresi verilmiştir.
Türkiye'yi yüz yıllardır, ekonomik, mali, idari, adli yönden sömüren büyük bir
sorun tarihe gömüldü.
Dış Borçlar:
1854'te başlayan ve 1881'de Osmanlı Maliyesi'nin iflası ve Düyun'u Umumiye'nin kuruluşuna
yol açan Osmanlı borçları, ileriki yıllarda daha da artmıştı. Osmanlı İmparatorluğu 'nun
parçalanması sonucu kurulan yeni devletlere pay edilen Osmanlı borçlarından Türkiye
kendi payına düşeni kabul etti. Alacaklılar ödemelerini altın veya sterlin (İngiliz
Lirası) ile ödenmesini istediler. Fakat Türkiye Fransız Frangı ile ödenmesini kabul
ettirdi. Bu ödeme şekli Türkiye için daha karlı idi. (Türkiye bu borçların en son
taksidini 1951 yılında ödedi.)
Boğazlar:
Savaş tehlikesi karşısında veya Türkiye'nin savaşa girmesi durumunda silahlandırılabilecekti.
Boğazların her iki yakasında 15 km.lik bir bölge silahsız olacaktı. Boğazların
idaresi uluslararası bir kuruluş olan "Boğazlar Komisyonu'nca yapılacaktı. Savaş
gemilerinin boğazlardan geçişi esaslara bağlandı.
Bu arada yeni Meclis için seçimler tamamlandı ve Lozan Antlaşması'nın onaylanması
yeni Meclis'in görevi oldu. Meclis'te Hatay'ın ve Trakya'da bazı yerlerin dışarıda
kalması, Meis gibi Anadolu'ya çok yakın adaların Yunanistan'a bırakılması eleştirilere
yol açtı. Fakat yapılan görüşmelerden sonra Meclis 23 Ağustos 1923'te 227 oydan
213'ünün evet oyu ile antlaşmayı onayladı.
Antlaşmanın Önemi
Lozan Antlaşması, Türkiye'nin Mondros ve Sevr ile elinden alınmak istenen topraklarını
ve bu topraklar üzerindeki Türk Ulusu'nun bağımsızlığını geri getirdi ve ulusal sınırlar
içinde yeni bir Türk Devleti'nin varlığını sağladı. Türkiye, Birinci Dünya Savaşı'nın
galibi ve Almanya'ya, Avusturya'ya, Bulgaristan'a istediklerini dikte ettirerek yaptırmış
olan İtilaf Devletleri'ni, bağımsızlık savaşlarında yenerek Misak-ı Milli'yi ve bağımsızlığını
kabul ettirdi. Sevr ile yok edilmek istenen Türk varlığı, "Türk Mucizesi"
ile Lozan'da tüm dünyaya onaylatıldı. Sevr ile "Doğu Sorunu"nu dilediği
gibi çözmek isteyen İngiltere ve Fransa, Türkiye'nin gücü karşısında, bu sorunun
Türkiye'nin istediği biçimde çözümlenmesini kabul ettiler ve "Doğu
Sorunu", "Avrupa'nın Hasta Adamı" gibi sorunlar tarihe karıştı. Türkiye
Emperyalizm'e karşı silahlı bağımsızlık savaşını kazandı ve bunu siyasal alanda
da kabul ettirdi. Bu olay, Atatürk'ün dediği gibi bütün mazlum uluslara etki yaptı
ve bağımsızlık inançlarını kamçıladı. Hindistan'dan Arabistan'a, Kuzey Afrika'ya
yaptığı bu etki sömürgeciliğin sonunu getirdi. İngiliz İmparatorluğu'nun çökmesini
hazırlayan en büyük etken Türkiye örneği oldu. İngiltere, Türkiye'nin bağımsızlığını
kazanmasının bütün sömürgelere yapacağı etkiyi bildiği için,başından beri
Ulusal Mücadele'nin amansız düşmanı kesilmişti ve Lozan'da da bunu sürdürdü. Öyle
ki Türk-İngiliz ilişkileri ancak l939'da düzelebildi.
Kürdistan sorunu söz konusu olmadı. Ermenistan işi, Türkiye'nin gücü karşısında
tarihe karıştı. Kuşkusuz Lozan'da çözülen sorunların en önemlisi Kapitülasyonların
kaldırılması oldu. Bu konu üzerinde kısaca durmak gerekir.
Kapitülasyonlar
Yabancı Devlet tebasının ve konsolosunun bir ülkede sahip olduğu ayrıcalıklar ve
muafiyetleri tanımlayan kapitülasyon anlamı dar ve az kullanılan biçimiyle de savaş
zamanında bir şehir, ordu veya ülkenin düşmana teslimi anlamına gelmektedir. Osmanlı İmparatorluğu 'nda ise "Uhud-u Atik" biçiminde kullanılmış olup, yabancılara
ikamet, seyahat serbestliği, şahıs ve mallarının korunması, dini özgürlüklerini,
birçok vergiden muaf olmalarını sağlamakta idi. 1365'de Ragusa, 1378'de Ceneviz, 1460
da Toskana ve 1480'de Venedik'e ticari ayrıcalıklar tanınmıştı. Fakat Kapitülasyonların
asıl başlangıcı 1535 yılında Kanuni'nin Fransa'ya tanıdığı ayrıcalıklar oldu.
Buna göre Fransız tüccarlar Osmanlı ülkesindeki limanlarda serbestçe ticaret
yapabilecekti Daha sonra bütün Avrupalıların yararlanacağı bu imtiyazlar ekonomik,
adli, idari, bir biçim aldı. Yabancıların Osmanlı İmparatorluğu 'nda bu ekonomik ve
hukuki üstünlüğü yanı sıra, bu sayede batının yarı sömürgesi haline girilmişti.
Her Padişah zamanında yenilenen Kapitülasyonlar 1740 yılından sonra devamlılık
kazandı. Bu tarihten itibaren yabancılar dokunulmazlık kazandılar. Suç işleseler
bile evleri araştırılamaz, bağlı bulunduğu devletin rızası olmadıkça bir yabancı
sınır dışı edilemez, vergi alınamazdı. Hükümet içinde hükümet demek olan, ülkenin
egemenlik haklarını sınırlayan bu durum Osmanlı İmparatorluğu 'nu yarı bağımlı açık
bir pazar ülkesi yapmıştı. Osmanlı Devleti çeşitli fırsatlardan yararlanarak Kapitülasyonları
kaldırmayı denedi. 1856'da ilk girişim sonuçsuz kaldı. 1877-8 Osmanlı-Rus, 1897
Osmanlı-Yunan ve Trablusgarp Savaşları'nda Osmanlı Devleti tek yanlı olarak Kapitülasyonları
kaldırdı. Fakat yine yürürlüğe girmesini engelleyemedi. En son 9 Eylül 1914'de İttihat
ve Terakki tarafından kaldırıldı. Mondros'tan sonra yine yürürlüğe girdi. Kurtuluş
Savaşı'nda Kapitülasyonlar kaldırıldı. Erzurum Kongresi ile başlayan ve Misak-ı
Milli ile ilan edilen kararda yabancılara ekonomik ayrıcalıklar tanınmayacağı
belirtildi. Lozan'da bu sorun, bütün baskılara rağmen son buldu. Ekonomik bağımsızlık
olmadan, siyasi, askeri, kültürel bağımsızlık olmayacağını belirten Atatürk'ün
tezi gerçekleşti.