Transkript
1 AVRUPA ARA$TIRMALARI DERGiSi Gilt 14 Say1: HELSiNKi SON SENEDi, PARiS ~ARTI ve AGiT* Prof. Dr. Jale CiVELEK** Ozet: Bu makalede 1975 ytlznda imzalanan Helsinki Son Senedi'nden ba~layarak Paris $artz 'na kadar geli~en sure(: i(:inde Avrupa Guvenlik ve j~birligi Te~kilatz ele alznmaktadzr. jlk bolumde Helsinki Nihai Senedi'ne giden sure(: anlatzlmakta ve Sened'in hukukf niteligi ele alznmaktadzr. Daha sonra izleme toplantzlarz ve Kopenhag jnsani Boyut Konferansz apklanmakta ve Avrupa Guvenlik ve j~birligi Konferansz'ndan Avrupa Guvenlik ve j~birligi Orgutu 'ne donu~me sureci ele alznmaktadzr. Makale'nin bu boliimu Paris Zirvesi'nden sonraki geli~meleri hukukf yorumlarzyla birlikte ele almaktadzr. Anahtar Kelimeler: AGIT, AGjK, Paris Sartz, Helsinki Nihai Senedi, hleme Toplantzlarz, Kopenhag jnsani Boyut Konferansz, Soguk Sava~. Abstract: This paper concentrates on the Organization of Security and Cooperation in Europe within a scope begun with Helsinki Final Act of 1975 and ended with Paris Charter. In the first part, the developments that paved way to the Helsinki Final Act is explained and a legal interperation of the Act is provided. Then, the follow-up meetings and the Copenhagen meeting of the Conference on the human dimension of the CSCE is discussed and the entire process in which the Conference on Security and Cooperation in Europe turned into the Organization of Security and Cooperation in Europe is examined. This part of the paper evaluates the developments after Paris summit within a legal aspect. * Avrupa Ara~tmnalan Dergisi Cilt: 14 Say1: 1 'de yaymlanan makalenin ikinci boltimtidtir. ** Prof. Dr., Mannara Universitesi i.i.b.f. Franstzca Kamu Yonetimi Boltimti, Ogretim Uyesi.
2 2 HELSINKi SON SENEDI, PARiS $ARTI VE AGiT Keywords: OSCE, CSCE, Paris Charter, Helsinki Final Act, Follow-up Meetings, Copenhagen Meeting of the Conference on the Human Dimension of the CSCE, Cold-War. II- Zirve Toplantilan ve AGiK'ten AGiT'e 1975 Helsinki toplantlsmdan sonra, II. Zirve Toplantlsi 1990 yllmda Paris' te yapllmi~tlr. Zirve so nunda kabul edilen "Y eni bir A vrupa i~in Paris Yasasi", soguk sava~m tamamen sona ermi~ oldugunun ve AGiK'in kurumsalla~makta oldugunun ifadesidir. 1 AGiK siireci neticesinde tammlanan yeni degerlerin Paris Sarti'na ge~irilmi~ olmasi, daha once ger~ekle~mesi dii~iiniilemeyecek boyutta yeni kurallarm da olu~masma olanak saglad1. Zirveye katllanlardan 22 devlet Avrupa Konvansiyonel Kuvvetler Andla~masi'm imzaladi ve Var~ova'da daha sonra insan Haklari ve Demokratik Kurulu~lar olarak amlacak olan Ozgiir Se~imler Biirosu kuruldu Zirve Toplanbs1: 1990 Paris Zirvesi A- "Yeni Bir Avrupa i~in Paris Yasas1'nm i~erigi" ve Takip Eden Geli~meler: AGiK siirecinde Kasim 1990'da Paris Zirvesi'nde soguk sava~i resmen sona erdiren, A vrupa i~in bari~, temel hak ve ozgiirliikler, kar~ihkh anlayi~ ve i~birligine dayah, demokratik bir gelecegin ana hatlanm tescil eden "Yeni A vrupa i~in Paris Sarti" kabul edilmi~tir. Paris Sarti ulusal yapllanma ve uluslararasi ili~kiler bazmda temel hak ve ozgiirliikleri on plana ~Ikarmi~; ekonomik ozgiirliik, sosyal adalet ve ~evre sorunlari konularmda sorumlu bir yakla~im ongormii~ ve bu ilkeler iizerine kurulacak yeni Avrupa ~er~evesinin ana ogelerini belirlemi~; Avrupa'nm yeniden ~ekillenmesi siirecini resmi bir ~er~eveye kavu~turmu~tur. 1 ingilizce, Frans1zca, Almanca, Rus<j:a, italyanca, ispanyolca dillerinde hazulanan Paris Sarti, saklanmak iizere Fransa'ya teslim edildi. Beige B.M. Andla~mas1'nm 102.maddesine gore kayda ge<j:irilemeyecegi i9in, B.M.'nin resmi belgesi olarak orgiitiin iiyelerine dag1t1lmak amac1 ile B.M. Genel Sekreteri'ne ve Paris Sart1'nda ad1 ge9en biitiin uluslararas1 kurulu~lara gonderilmi~tir.
3 AVRUPA ARA~TIRMALARI DERGiSi 3 "Y eni Bir Demokrasi, Ban~ ve Birlik Donemi" ba~hgm1 ta~tyan boliimde taraf devletler, <;ati~ma ve boliinmii~liik doneminin sona erdigini, ili~kilerin bundan boyle sayg1 ve i~birligi temeline dayanacagm1, beslenen umut ve beklentileri yerine getirirken insan haklan ve temel ozgiirliikleri ile ekonomik ozgiirliikler, sosyal adalet, AGiK iiyeleri i<;in e~it giivenlik temeline dayah bir refah i<;in yiikiimliiliik altmda olduklanm ifade ettiler. Bu boliimde yer alan "insan Haklan, Demokrasi ve Hukukun Ustiinliigii" alt ba~hgmda, yasalarla giivence altma alman devredilemez insan haklan ve temel ozgiirliiklerinin biitiin insanlar i<;in ge<;erli oldugu; hiikiimetlerin temel sorumlulugunun bunlan korumak ve i~letmek oldugunu; demokratik hiikiimetin halkm iradesine dayandtgmi ve bu iradenin diizenli arahklarla yaptlan ozgiir ve diiriist se<;imlerle saglandtgt; her ferdin aymm gozetilmeksizin din, vicdan, inan<;, ifade, demek kurma, ~iddete yonelik olmayan gosteriler diizenleme ve seyahat ozgiirliigune sahip oldugu; kimsenin keyfi olarak tutuklanamayacag1, insanhk d1~1 ceza ve davram~a maruz buakilamayacagt; herkesin haklanm ogrenme, kullanma, ozgiir ve adil se<;imlere hakk1 bulundugu, adil olarak yargilanma, miilkiyet hakk1 bulundugu, ekonomik, sosyal ve kiiltiirel haklara sahip oldugu ifade edilmi~tir. 2 Gene aym boliimde "Uye Devletler arasmda Dostane ili~kiler" alt ba~hgmda, tiim devletlerin toprak biitiinliigiine ya da siyasi bagtmstzhgma kar~i her tiirlii tehditten ya da gii<; kullanmaktan ka<;tmlacagt konusunda olan kararhhk; demokrasi yolunda ilerleme ve insan haklanna sayg1 ve etkili bir ~ekilde bu haklarm kullamlmasmm devletler arasmda ban~ ve giivenligin gii<;lendirilmesinin ko~ulu oldugu; BM Antla~mas1 ve belgelerine gonderme yapilarak da ifade edilmi~tir. "Giivenlik" konusundaki alt ba~hkta ise devletlerin giivenlik alanmda kendi diizenlerini se<;me ozgiirliigiine sahip olduklan belirtilmi~tir. "Birlik" konusundaki alt ba~iikta, Almanya konusunda kesin <;oziim getiren 12 Eyliil 1990 Moskova Nihai <::oziim Antla~mast'nm memnunluk ile kar~ilandtgmt, Almanya'nm ulusal birliginin ger<;ekle~mesinin istikrar, bart~ ve i~birligi konusundaki sorumluluklarmm bilincinde olan birle~ik ve 2 Bu boliimde "Ekonomik Ozgiirliik ve Sorumluluk" alt ba~hgmda: ortak amacm siirekli bir ekonomik geli~menin, refahm, sosyal adaletin, i~ sahalannm <;ogalmas1 ve ekonomik kaynaklann rasyonel bir ~ekilde kullamlmas1 amac1yla pazar ekonomilerinin geli~tirilmesi gerektigi ifade edilmi~tir.
4 4 HELSiNKI SON SENEDi, PARiS $ARTI VE AGIT istikrar i<rindeki bir A vrupa' da adil ve kahc1 bir ban~m saglanmasmda onemli bir katk1 oldugu dile getirilmi~tir. Bu boltim, "AGiK ve Dtinya" alt ba~hgmda dayam~maya duyulan inan<r ifade edilerek son bulur. Paris Sartl'mn "Gelecek i<rin Rehber ilkeler" ba~hgm1 ta~tyan boltimtinde "insani Boyut" alt ba~hg1 altmda: taraf devletler trk, etnik kin, yabanc1 dti~manhgt, dini ve ideolojik zultimle mticadelede kararh olduklanm belirtmi~ler; seyahat, temas, haber alma, fikirlerin serbest<re yayllmasmm ozgtir toplumlarda ktilttirlerin stirekli olarak geli~mesinde esas oldugu; insan haklan ile ilgili olarak dogabilecek sorunlann ele almmas1 i<rin bu alanda uzman ki~ilerden olu~acak bir kurulun kurularak "insani boyut" mekanizmasmm geli~tirilmesinde yardtmct olacag1 belirtilmi~tir. Burada "Gtivenlik" ile ilgili alt boltimde, gtivenlik ve gtiven arttmc1 onlemlerle ilgili gorti~melerin stirdtirtilerek 1992 Helsinki Ana izleme Konferanst'nda bu gorti~melerin sonu<rlandmlacagt; gtivenlik konusunda AGiK'e katllan tilkeler arasmda daha orgtitlti bir i~birligi kurulmasmt ve silahstzlanma ile gtiven arttlflcl onlemler konulannda ttim devletlere a<rtk olacak yeni gorti~melerin ba~lattlacagma olan umut; kimyasal silahlarm ttim dtinya da yasaklanmas1 ve bu karann etkili bir ~ekilde denetlenmesi i<rin haztrlanan sozle~menin en klsa zamanda tammlanmas1 gerektigi; terorizmin iki ve <rok tarafh dtizenlemelerle ortadan kaldmlmasma <raba gostermek gerektigi; <rtkan her ttirlti uyu~mazhgm bart~<rt yollardan <r6ztimlenebilmesi i<rin uluslararas1 hukuka uygun olarak ilgili mekanizmalann olu~masmm saglanmas1 gerektigi belirtilmi~tir. "Ekonomik i~birligi" alt ba~hgmda ise genel ekonomik i~birliginin geli~tirilmesi, serbest te~ebbtistin te~vik edilmesi, GATT kurallarma uygun temaslann <re~itlendirilmesi, i~sizlik sorununu <rozumu wm etkili politikalann geli~tirilmesinin onemli oldugu, demokratik tilkelerin pazar ekonomisine ge<ri~inin desteklenmesi gerektigi, uluslararas1 ekonomik ve mali sistemle daha iyi btittinle~meye gidilmesinin gerektigi belirtiliyor. "(_::evre", "Ktilttir", "Go<rmen i~<riler" alt ba~hklarmdaki temenni ve taahhtitleri "Akdeniz" alt ba~hg1 izliyor. Burada, bolgede stiren gerginliklerden kaynaklanan endi~e dile getirilmi~ ve <r6ziim bekleyen sorunlara adil, uygulanabilir ve kahc1 <roztimlerin ban~<ri yollarla bulunmas1 i<rin <raba gosterilecegi; A vrupa ve Akdeniz kom~ulan arasmdaki refah farkmm azaltllmasmda <raba harcanacagma dair soz verilmi~tir.
5 AVRUPA ARA$TIRMALARI DERGISI 5 "Hiikiimet-di~I Kurulu~lar" alt ba~hgmda bunlarm AGiK faaliyetleri ve yapilarma uygun olarak katilmalart geregi belirtiliyor? 1990 Paris ~art1'nm "AGiK Siirecinin Yeni Yap1 ve Kurumlart" boliimii ile "Yeni Bir Avrupa i9in Paris Yasast'nm Baz1 Hiikiimlerinin Uygulanmasma ili~kin Tamamlayici Belge"de organizasyona ili~kin esaslar ve organlar belirtilip a9iklanrm~t1r.belgede AGiK kurumlartna ili~kin usul ve yontemler i9in personel diizenlemeleri ve maliyetinin nasil olacag1 da belirtilmi~tir. AGiK'in 9al1~ma yontemleri, masraflarm dagiltm ol9egi gibi konular ise AGiK Tiiziigii'nde gosterilmi~tir. Aynca Cenevre'de bir de Uzla~ma ve Hakemlik Mahkemesi kurulmas1 ongoriilmii~tiir. Bu konuda boyle bir mahkemenin kurulmasma ili~kin Sozle~me BM Antla~mast'nm uyu~mazhklarm bart~91 yollardan 90ziilmesi konusunu ilgilendiren 2/3.mad. ile 33. madde ile AGiK siirecinde Valetta' da uyu~mazhklartn bart~91 yollardan 96ziimii konusundaki uzmanlar toplantlslnm raporu ve bunu 1991 Berlin'de toplanan D1~i~leri Bakanlartnm 3 "AGiK Siirecinin Yeni Yapt ve Kurumlan" boliimiinde AGiK'in kurumsalla~masma ili~kin organlar sayllmt~; bu organlar Paris ~arh'nm "Yeni bir Avrupa i<;in Paris Yasast'nm Bazt Hiikiimlerinin Uygulanmasma ili~kin Tamamlaytct Belge"de "Kurumsal Diizenlemeler" birinci alt ba~hgmda detayh olarak ele ahnmt~; ikinci alt ba~hgmda ise "Uzmanlar Toplanttlart" ve bunlann konulan belirtilmi~tir. Ek Belgenin "Uzmanlar Toplantllart" alt ba~hgmda "Demokratik Kurumlar Hakkmda Uzmanlar Semineri'nin Kastm 1991 'de Oslo'da toplanacagt; Avrupa Konseyi'nin ve "Hukuk Y oluyla Demokrasi Komisyonu"nun faaliyetleri ve tecriibelerine dayanarak -kar~tla~ttrmah <;ah~malar da dahil- insan hak ve temel ozgiirliiklerine ili~kin yasalar konusuna da taraf devletlerde saghkh demokratik kurumlann yerle~mesi ve kuvvetlendirilmesinin amacmt te~kil ettigi belirtiliyor. Oslo giindemi Paris ~artt'na konulan II.Ekte gosterilmi~tir. Ek Belgede "Ulusal Azmhklar Hakkmda Uzmanlar ToplantlSl"nm Temmuz 1991 'de Cenevre'de yapllacagt; amacmm azmhklar konusunda gorii~meler yaptlmasmt saglamak oldugu belirtilmi~tir. AGiK'in kurumsalla~mast mevcut diger Avrupa kurumlarmm onemini ikinci plana atmak amacmda degildir. Nitekim 1992 Helsinki Toplanhst'nda AGiK'in NATO ve Batt Avrupa Birligi, B.M. gibi giivenlik orgiitleri diizeninde hareket etmesi gerektigini vurgulamt~hr. Yugoslavya hezimetinden sonra AGiK zaten diger orgiitlerle ili~ki halinde hareket etmesi geregini anlamt~hr. Metin i<;in bkz: Dt~i~leri Bakanltgt, 1990.
6 6 HELSiNKi SON SENEDi, PARiS $ARTI VE AGIT kabul etmi~ oldugu beige goz oniine ahnarak hazirlanmi~ olup, iiye devletlerin imzasma (isve<; 'te) ve onayma a<;ilmi~tlr; on ikinci onay belgesinden sonra yiiriirliige girecekti. Stokholm Sozle~mesi olarak adlandmlan bu beige, 1994'te yiiriirliige girdi. La Haye Daimi Hakemlik mahkemesi omegmi hatulatan bu mahkeme, iiye devletlerin hazulayacaklart bir listeden uyu~mazhk taraflan ve Mahkeme biirosu tarafmdan se<;ilecek arabulucular ve hakemlerden olu~maktadtr. Sozle~me devletlere tek tarafli olarak bir arabulma komisyonunun kurulmastm isteme olanag1 tammaktadu. Kasim 1990'da imzalanan Paris Sarti bir uluslararas1 antla~ma degildir, onaylanmasi gerekmediginden kanun niteligi de yoktur. AGiK siireci i<;inde imzalanan biitiin belgeler gibi bazi siyasi hedefleri gosterir ama bu hedeflere imzac1 devletler i<;in hukuki baglayicthk giicii vermez. Nitekim AGiK belgelerinde yer alan kavramlar, pozitif hukuk kurah niteligi ta~amayacak kadar geneldir ve a<;tk degildir. AGiK belgelerinin i<;erigine hukuki zorunluluk tanmmami~ olmasi, i<;eriginin uluslararasi teamiil kurah haline gelebilmesini engeller. Belgelerde gosterilen hedeflere taraf devletler kendi egemenlik yetkileri <;er<;evesinde, kendi ihtiya<;lart ve ko~ullanm goz oniine alarak ula~maya <;ah~acak, hukuki zorunlulugu bulunmayan bir ortam i<;inde belgelerde tespit edilen konularda birbirleriyle dam~ma halinde olacaklard1. Dolaytsi ile omegin AGiK belgelerinde tespit edilen azmhk haklart baktmmdan bunlar1 Paris Sartt'nm baglayicthgmdan dogan bir uluslararas1 hukuk zorunlulugu olarak gormek yanh~ olacaktu. Paris Sartt'm insan haklanmn pozitif hukuka aktarth~mda onemli bir katkl getirmi~ ya da azmhk gruplarma haklar tanmm1~ ve tedbirler getirmi~ bir beige olarak gormemek gerekir. AGiK'i kurumsalla~tlran ve Dogu-Batl arasmdaki gorii~ farkhhklanm kaldumak isteyen bir beige olarak kabul edebiliriz. Paris Sarti "milli azmhk" terimini ba~langt<; klsmmda ve "Gelecek i<;in Y ol Gosterici ilkeler" boliimiinde kullanm1~ ama tammlamamt~tu. Oysa uluslararasi belgelerin yorumu yapthrken, kural olarak bir kavramm en az aym nitelikte bir belgede tammlanmamt~ olmas1 halinde, o kavrami yorumlaytp anlam kazandirmak devletlerin egemenligi alamna giren bir davram~ olacaktlr. Paris Sarti hukuki baglayicihgi olan: bir beige olsa idi dahi, tammlanmam1~ kavramlan yorumlama yetkisi gene taraf devletlerin egemen yetkisi i<;ine girecekti. DolaylSl ile Paris Sartt'nda ge<;en
7 AVRUPA ARA$TIRMALARI DERGISi 7 bu hiikiimlerin Tiirkiye i~in ge~erliligi Tiirkiye'nin "milli azmhk" terimini nasil anladtgma baghdu. Bu konu aynntlh olarak ilk defa 1985 Ottawa toplantismda ele ahnmi~ti. Tiirkiye bu toplantida ve diger benzeri belgelerin haztrlandtgi ba~ka toplantilarda konuya ili~kin yorumunu devletin geleneksel gorii~ii olarak ifade etmi~tir. Tiirkiye i~in 1923 Lozan Ban~ Antla~mas1 ve 1925 Tiirkiye ve Bulgaristan Arasmdaki Dostluk Antla~mas1, azmhklarm kimler oldugunu tespit eden uluslararas1 belgelerdir. Bu belgeler ~er~evesinde Tiirkiye'de azmhk olarak sadece Rum, Ermeni, Musevi ve Bulgar azmhklar vardtr. TUrk Anayasas1 ve temel belgelerinde "Tiirk" sozciigii bir uk1 degil, devletin vatanda~hgm1 ifade eder; Tiirkiye vatanda~hgt devlet uyruklugu ile tamamlami~tlr; dolaylsl ile Tiirk tanimi i~erisinde biitiin yurtta~lar yer ahr. Aynca AGiK siireci i~inde Fransa, ingiltere ve italya, ABD'de "ulusal azmhk" kavramlanna steak bakrnam1~lar; hatta Fransa iilkesinde hi~ azmhk bulunmadtgmt belirtmi~; ABD iilkesinde farkh etnik, dil ve din kokenli bir topluluga genel vatanda~ statlisii dt~mda bir statu tammadtgmt bildirmi~tir. "Ulusal azmhk" kavram1 Almanya tarafmdan destek gormekte ve ancak Orta ve Dogu Avrupa'daki uyu~mazhklardan otiirii bu iilkeler i~in bir anlam ifade etmektedir. Bu iilkeler, bagtmstz bir devlette belirli bir millete mensup olup, bir ba~ka devletin iilkesinde ya~ayan ki~ilerin olu~turdugu topluluklar1 azmhk olarak anlamaktadtr. Bu yorum Tiirkiye'nin yorumundan da daha farkh, dar bir yorumdur. Tiirkiye hakh olarak ve kendi yorum mant1g1 ~er~evesinde omegin iilkesindeki go~men i~~ilerden rahats1z olan Almanya kar~lslnda, statiileri uluslararas1 antla~malarda yer alan go~men i~~ilerin, bu arada Tiirk i~~ilerin, "ulusal azmhk" niteligine sahip oldugunu ileri siirmekte; Almanya ise bir etnik guruba "ulusal azmhk" statiisii tanmabilmesi i~in, o topluluk mensuplannm ya~adiklan iilke devletinin vatanda~1 olmalan ko~ulunu ileri siirmektedir. Bu da Paris ~art1 taraf1 iilkelerin dahi "ulusal azmhk" kavram1 konusunda gorii~ birligi saglayamadtklanmn bir i~aretidir. DolaylSl ile Paris ~artt'mn Tiirkiye'de getirilen diizenlemelerin uyulmas1 zorunlu kaynag1 ve ol~iisii olarak gosterilmesi yamlttcl olur. (Kuca, 1991) B- 3. Zirve Toplantisi: 1992 Helsinki Zirve Toplantlsi: 9-10 Temmuz 1992'de toplanan Helsinki Zirve Toplantlst "The Challanges of Challange" ba~hkh belgesini kabul etti. Toplanti esnasmda, AGiK'in BM Andla~mast'mn VIII. Boliimti kapsamma girecek bir kurulu~
8 8 HELSINKI SON SENEDI, PARiS ~ARTI VE AGIT olmas1 istendi ve "Ulusal Azmhklar Ytiksek Komiserligi" ile "Gtivenlik i~birligi Formu" (FSC) ve "Ekonomik Forum" kuruldu. Aynca Yugoslavya krizine cevap olarak taraf devletler, Yugoslav Federal Cumhuriyeti'nin tiyeligini asktya almay1 kararla~t1rd1. Paris Sartt'nm iyimser havas1, gecren 2 ytl icrerisinde geli~en olaylar neticesinde kayboldu. Nitekim 1992 zirve toplantlsmda, Avrupa'nm zengin vaitlerle dolu bir donem ya~ad1g1, aym zamanda da gtivensiz ve dengesiz agu bir donem ya~ad1g1 vurguland1. Ekonomik ve sosyal gerilimler, saldtrgan milliyetcrilik, ho~gortistizltik, yabancl dti~manhgt, etnik cratt~malar bolgede dengeyi tehdit etmekte; AGiT'in taahhtit etmi~ oldugu insan haklan ihlalleler ugramakta idi Helsinki Toplantlst'nda kurumsal sistem konusunda kabul edilen esaslar, AGiK'in 1975'te ba~layan stirecini yonlendirmede onemli bir aracr oldu. Ozellikle insancll Boyut stirecinde geli~tirilen yapllanma konusunda, bu alana giren btittin faaliyetler, "insan Haklarz ve Demokratik kurumlar Burosu" altmda toparlanm1~ ve insancll Boyut'un temel kurumunu te~kil etmi~tir. Bu btiro daha sonra "Azmlzklar Yuksek Kom.iserligi "nin i~levsel temeli haline getirilmi~tir. Eski Yugoslavya topraklarmda ya~anan deh~etten ottirti 1949 Cenevre Sozle~meleri'nin insanctl Hukuk kaideleri ile htiktim altma ahnan sivil halkm korunmasma ili~kin kaidelerine saygt gosterilmesi istenmi~tir. Ttirkiye 1992 Helsinki Konferanst'na terorizm konusunda bir tasan sundu. Tasanda, bir tilkede faaliyette bulunan terorist gruplann diger AGiK tiyesi tilke topraklarmda siyasi ve parasal destek saglamaya yonelik faaliyetlere destek verilmemesi onerilmi~tir. Aynca katllan tilkelerden herhangi birinin bu kurulu~larm terorist orgtitlere parasal destek sagladtgma inand1g1 yolunda ciddi nedenleri bulundugu takdirde, bu fonlann uluslararas1 hareketinin izlenmesinde ba~vuran tilkeye yardtmct olunmas1 gerektigi istenmi~tir. Ttirkiye terorizm konusunun AGiK crah~malart kapsamma almmasma craba gostermi~tir. A- 4. Zirve Toplantis1: 1994 Budape!$te Zirve Toplanbsi: AGiK zirve toplantdarmm dordtinctisti 5-6 Arahk 1994'te Budape~te'de topland1 ve toplantl sonunda "Towards a Genuine Partnership in a New Era" ba~hgm1 ta~tyan beige kabul edildi. Budape~te Zirve toplantlsmda
9 AVRUPA ARA~TIRMALARI DERGISi 9 AGiK'in 1 Ocak 1995'ten itibaren art1k AGiT haline donii~tiiriilecegi kararla~tmldt. AGiT'in, BM Andla~mast'nm VIII. Boliimii anlammda bir bolgesel antla~ma oldugu ve AGiT iiyelerinin, bolgesel diizeydeki hi~ bir uyu~mazhgt, BM Giivenlik Meclisi'ne sunmadan ~oziimlemeye ~ah~mayacaklan ifade edildi. Boylece art1k AGiK bir konferans siireci olmaktan ~1km1~ oldu. Sovyetler Birligi, Yugoslavya ve ~ekoslovakya'nm boliinmesinden sonra, iiye say1s1 art1k 55'e ula~m1~ bulunmaktadtr. Budape~te toplanttsmda, Daghk Karabag sorunu ile ilgili olarak ~ok tarafh bir bart~ giiciiniin kurularak AGiT idaresine konulmas1 ilkesi kabul edildi ise de, bu giiciin kompozisyonu ve ne zaman sevk edilecegi belirlenemedi. Bu konu BM Giivenlik Meclisi'nin karanna brraktld1. Budape~te'de kabul edilen kararlar ~ewevesinde, AGiT'e yeni bir siyasi hamle kazandmlmak istendigi ortaya ~1kt1. 4 D- 5. Zirve Toplantisi: 1996 Lizbon Zirve Toplantis 2-3 Arahk 1996'da Lizbon Zirve toplant1s1 sonucunda kabul edilen "Common and Comprehensive Security Model for Europe for the Twenty First Century" ba~hkh belgede, iiye iilkelerin giivenlige ili~kin degi~ikliklerini ve bu alanda i~birligi yapllabilmesine ili~kin olanaklarm ana hatlar1 ortaya konularak, "Guvenlik j birligi Forumu" (FSC) ve silahlann kontrolii konusunda yaptlacak ~ah~ma ve geli~melere ili~kin faaliyetlerin neleri kapsayacag1 belgede ifade edilmi~tir. Zirve toplan~lslnda kabul edilen belgede, silahh kuvvetlerin, is; giivenlik kuvvetlerinin ve polisin siyasi denetim altmda tutulmasmm, istikrar ve giivenligin ko~ulu oldugu; silahh kuvvetlerin sivil toplum ile biitiinle~mesinin demokrasinin onemli bir ifadesi oldugu (20.mad); devletlerin, bunlar iizerinde "demokratik me~ruiyete sahip anayasal makamlann siirekli ve etkin rehberligini saglayacaklart" (21.mad); ve silahh kuvvetler mensuplarmm temel haklanni kullanmalarm1 giiven altma alacaklan ve siyasi baktmdan tarafstz olmalanm saglayacaklan (23.mad) ifade edilmi~tir. ( OSCE, 2000: 13-14) 4 Budape~te Zirve toplantlsmda, 21. Yiizyll Avrupast ic;in ortak ve anla~tl1r bir giivenlik modeli ortaya konularak, giivenlik konusunda, "Gtivenligin Siyasi - Askeri Yonleriyle ilgili Davram~ Kodu" kabul edildi. Kabul edilen iki bildiri metninden birinde, II. Dtinya Sava~t'nm sona ermesinin 50. Yth ilan edildi; diger bildiri ile de Baltlk iilkelerindeki yabanc1 giic;ler geri c;ekildi. (OSCE, 2000: 13)
10 10 HELSiNKI SON SENEDI, PARiS $ARTI VE AGiT E- 6. Zirve Toplantls1: 1999 istanbul Zirve Toplantisi istanbul Zirve toplantlslnda, "istanbul Deklarasyonu", "A vrupa Giivenlik Sarti" ve "Giincelle~tirilmi~ A vrupa Konvansiyonel Kuvvetler Antla~masi" olmak iizere ii~ belge kabul edilmi~tir. istanbul Deklarasyonu'nda, AGiT faaliyet alam i~ine giren <;e~enistan, Kosova, Bosna, Giircistan gibi giincel sorunlann nasll ~oziime ula~tmlabilecegi meselesi ele almmi~tlr. Deklarasyon metninde one ~Ikan en onemli konular <;e~enistan ve Kosova meseleleri olmu~, belgede Rusya'nm toprak biitiinliigiine saygi gosterilecegi vurgulanmi~tlr. istanbul Zirvesi'nde, onemle tarti~ilan bir konu, Rusya'nm engellemek istemesine ragmen <;e~enistan meselesi olmu~tur. istanbul Zirvesi' nde bu konuda somut karar ahnamadi ise de, Rusya'nm Batlya onemsiz bir mesele gibi gostermek istedigi go~men sorunu, uluslararasi giindeme oturdu. Rusya, <;e<;enistan meselesi ile ilgili olarak, bunun bir uluslararasi teror olayi olarak tarti~ilmasmi istiyordu; toplantiya kahlan iilkeler bunu reddettiler. Deklarasyonda <;e<;enistan ile ilgili olarak iilkeler, Rusya Federasyonu 'nun toprak biitiinliigiinii desteklediklerini ve terorizmi kmadiklanm ifade ettiler. AGiT kurallanna saygi gosterilmesi gerektigini vurgulayarak, siyasi <;oziim getirilebilecegini belirttiler. Deklarasyonda Kosova ile ilgili olarak insani durum vurguland1. Yugoslavya Federasyonu'nun egemenlik ve toprak biitiinliigiine saygi gosterilerek, kapsamh otonomi ve ~ok etnikli yapiya dayah toplum yaratmak gerektigi belirtildi ve Yugoslavya Cumhuriyeti'ndeki demokrasi sorunlannm bolgede en temel kaygi uyandiran unsur oldugu ifade edildi. Karabag meselesi i~in ise, diyalogun devami ve Minsk Grubu ~er~evesinde gorii~melerin yeniden ba~lamasi temenni edildi. A vrupa Giivenlik Sarti ile AGiT'in giivenlik konusundaki gorevine yon verilmek istendi ve bu nedenle yeni kurumlar, AGiT'in bari~i koruma, giivenligi saglama gibi gorevleri i~in gereken vasitalar getirildi. Omegin, <;Ikabilecek kriz durumlarmm onlenmesi ve ~ati~malarm durdurulabilmesi i~in bir operasyon merkezi ve ekibi REACT kuruldu. Bu belgede, insan haklarma saygi, temel hak ve ozgiirliiklere, demokrasi ve hukuk diizenine verilen onem ifade edildikten ba~ka; belgede Irk~Ihk, a~m milliyet~ilik ve dii~iince ozgiirliigiiniin ihlalinin giivenlige yonelik tehdit oldugu belirtildi.
11 AVRUPA ARA$TIRMALARI DERGiSi 11 Gtincelle~tirilmi~ Avrupa Konvansiyonel Kuvvetler Antla~mas1, 1990'da NATO tiyesi tilkeler ile Var~ova paktl tiyeleri arasmda imzalanan AKKA, Atlantik'ten Urallara kadar olan bolgede, agtr konvansiyonel silahlann smulandmlmas1 boltimtine ~effafhk getiren onemli bir belge oldu. 1990'11 ylllarda eski Yugoslavya'da %40'a varan indirim saglanmt~tl. Gtincelle~tirilmi~ AKKA, yeniden uyarlanan bu antla~ma ile, tiye iilkelerin bulundurabilecegi kadar konvansiyonel silahlar i~in azami smm gtintin ko~ullanna gore dtizenlenmi~tir. Ama~, bir baskm sava~m1 onlemektir. Bu antla~ma AGiT ~emsiyesi altmda bir belgedir. Antla~maya taraf 30 tilke bulunmaktadtr ve AGiT'in 55 tiyesinin hepsi taraf degildir. Bu antla~mada, Ttirkiye'nin Gtiney-Dogu Bolgesi "alan d1~1" kabul edildi ve antla~ma smulanna tabi tutulmad1. Dti~tik konvansiyonel kuvvet, artan ~effafhk, daha s1k1 bir stmrlandtrma sistemi, daha kapsamh askeri istikrar saglanmas1 arzu edilmi~tir. Rusya Kafkasya'da limitlerini a~t1g1 i~in, gil~ dengesi yeniden saglanmak istenmi~tir. Rusya yeni belgenin htiktimlerine steak bakmasa da, uyacagma dair soz vermi~; <::e~enistan operasyonu nedeni ile silah miktarm1 arttlrmak durumunda kaldtgmt ve en ktsa zamanda bu htiktimlere uyacagm1 taahhtit etmi~tir. istanbul Zirve toplantlslnda gorti~tilen diger ba~hca konular ise, toprak btittinltigtine saygt; terorizmle mticadelede sadece kuvvet yoluna ba~vurularak mticadele edilemeyecegi esas1; ulusal azmhklann insan haklarma saygt gosterilerek buna ili~kin yasa ve politikalarm saglanmast; dogal afetlerde uluslararas1 toplumun zamanmda mtidahale edebilme yeteneginin gti~lendirilmesi; <::ocuk Haklarma ili~kin Sozle~menin 10. yllmda ~ocuk haklart; rti~vet ile mticadele; askeri konularda ~effafla~ma. istanbul Zirvesi'nin Ttirkiye'ye saglad1g1 en btiytik kazan~ Baku-Ceyhan petrol hattl antla~masmm imzalanm1~ olmas1 ve AB 'ye aday tiyeliginin gorti~iilmesi dti~tintilen Arahk 1999 Helsinki Zirvesi oncesinde, ikili temaslarm yaptlabilmesini saglam1~ olmas1du. istanbul'da imzalanan Baku Ceyhan petrol boru hattl antla~mas1, Kafkas petroltintin uluslararas1 pazarlara Ttirkiye tizerinden ta~mmasm1 gtivence altma almaya yetmez. Bu antla~ma ancak, tilkelerin bu yondeki temennilerini ifade ettikleri bir "siyasi irade be yam" olarak kabul edilebilir. 5 5 Bu konuyla ilgili detayh bilgi i<rin bkz: Kohen, 1999; Milliyet, 20 Kas1m 1999;
12 12 HELSiNKi SON SENEDI, PARiS $ARTI VE AGiT 2- AGiT A- Ongoriilen Yap ve Karar Mekanizmas1 AGiT'in 1990 Paris Sartt'nda ongoriilen ve 1994 Budape~te toplantlsmda tamamen degi~iklige ugrattlan yap1s1 ve karar alma stireci <;ok karma~1k bir yaptya sahiptir Paris Sartt'nda ongoriilen "izleme Toplantilan"nm en fazla ti<; ay sure ile iki yllda bir yapllmas1 kararla~tmld Helsinki Zirvesi'nde, izleme toplantllannm zirve toplantlsmdan once yap1lmas1 kararla~tmld Budape~te Zirvesi'nde, izleme konferanslarmm ad1 "review conference" olarak degi~tirildi. Karar organlar1: * Devlet ve Htiktimet Ba~kanlan Zirvesi iki ytlda bir toplanacaktu. * Dt~i~leri Bakanlarmdan kurulu Ba~kanhk Konseyi senede en az bir kez toplanacak ve siyasi isti~arede bulunacak; gerekli karalan kabul edecek; zirve toplantllanm haztrlayacak; zirvede kabul edilen kararlann uygulamaya aktanlmasmdan sorumlu olacak. Budape~te ToplantlSl'ndan beri AGiT'i yonlendiren karar orgam olarak nitelendirilmektedir. * Ktdemli Konsey, Ba~kanhk Konseyi <;ah~malarm1 haztrlar Paris Sarti ile kurulan bu organ, 1994'ten beri diplomatlardan olu~maktadu. Bakanlar Konseyi'ne tavsiyelerde bulunur. Siyasi konular ve btit<;e konusunda yonlendirici bir organdtr. Hangi arahklarla toplanacag1 belirtilmeyen bu organ, olagantistti durumlarda da toplanabilir Berlin ToplantlSl'nda kararla~tmlm1~ oldugu tizere, "Berlin Mekanizmast" altmda davramr; bu mekanizma ile Yugoslavya ve Karabag meselelerinde rol oynam1~t1r. * Devamh Konsey, bu siyasi isti~are ve karar alma orgamnm merkezi Viyana' dadu. Kurulmas1, 1993 Roma Bakanlar Konseyi toplanttsmda kararla~tmlmt~tl. Milliyet Gazetesi 21 Kas1m Giincelle~tirilmi~ AKKA i~in bakz: Adaptation du Traite sur les Forces Conventionnelles en Europe, Octobre 1999: CFE.DOC/2/99 19 Novembre 1999; Accord et Acte final de la Conference des Etats Parties au Traite sur les Forces Armees Conventionnelles en Europe.
13 AVRUPA ARA$TIRMALARI DERGISi 13 * Gtivenlik i~birligi Forumu (FSC) 1992 Helsinki Belgesi ile kuruldu. AGiT'in silahlann kontrolti ve gtiven artmc1 onlemler konusundaki roltinti geni~leten, gtivenligin askeri yonti tizerinde c;ah~an bir forumdur. Bu karar organlannm gorti~me tart1~malan ve ula~ilan sonuc;lar konsenstis mekanizmas1 ile kabul edilir. AGiT kararlar1 taraf devletleri, hukuken degil, siyasi olarak baglar. Bunun nedeni AGiT'in, taraflarm siyasi iradelerine dayanm1~ olmastdu. Zira AGiT, bir uluslararas1 antla~ma ile kurulmamt~tlr. Karar almmas1 tic; a~amahdtr: Zirve toplant1lar1 AGiT'i siyasi alanda yonlendiren en list karar merciidir. Zirve toplanttlan arasmda, merkezi karar alma gticti, Ba~kanhk Konseyi'ne aittir. Bu organ AGiT'in siyasi amac;lanna uyan karalan kabul eder. Devamh Konsey, isti~ari organ olup, AGiT'in gtinltik faaliyetleri konusunda kararlar ahr. Karar olu~turma stireci Donem Ba~kanhg1 (Chairman-in Office) tarafmdan koordine edilir. AGiT'in diger temel organlan: Donem Ba~kam, AGiT'in faaliyetlerinin koordinasyonundan sorumludur ve AGiT'i' temsil eder. Dye devletlerin dt~i~leri bakanlanndan birisi olan donem Ba~kam, her yll degi~ir. Kendisine tic; ki~i yardtmctdtr ve "Troika" denir. Kendilerine Donem Ba~kam Temsilcileri yardtm eder. Genel Sekreterlik, Viyana'dadu. Genel Sekreterin ba~kanhgmda c;ah~u, kendisine bagh Genel Sekreterlik Ofisi ve Uyu~mazhklann Onlenrnesi Merkezi bulunmaktadtr. Demokratik Kurulu~lar ve insan Haklar1 Ofisi, demokratik sec;imlerin ytirtittilmesinin saglanmast; sivil toplurnun gtic;lendirilmesi gibi arnac;lar ic;in kurulmu~tur Paris Sartt'nda, Var~ova'da Ozgtir Sec;imler Ofisi olarak kurulan bu organm, ad1 degi~tirilerek, 1992 Helsinki toplantlsmda Demokratik Kurulu~lar ve insan Haklar1 Ofisi olrnu~tur (ODIHR). Azmhklar Ytiksek Komiserligi, (HCNM), 1992 Helsinki toplantlsmda kurulmu~tur. Gorevi bar1~1 tehdit edebilecek etnik gerilimleri onleyebilmektir. Merkezi La Haye' de bulunmaktadtr. (Van der Stoel) Basm Ozgtirltigti Ternsilciligi, 1996 Lizbon Zirvesi'nde kuruldu. AGiT Parlarnenter Asamblesi ilk resmi toplanbsm1 1992'de Budape~te'de yaptl ve sekreterligi ise Kopenhag'ta kuruldu. AGiT tiye saylslmn 34 oldugu zarnan Asamble'nin 245 tiyesi vardt; bugtin 55 tiyeye