Vatansızlık kavramı herhangi bir devlete uyrukluk (vatandaşlık) bağı ile bağlı olmayan kişileri ifade etmek için kullanılan bir kavramdır. Vatansızlık statüsünde bulunan kişilere vatansız veya haymatlos denmektedir.
Bir hukuksal statü olan vatansızlık durumu, genellikle devletlerin vatandaşlık yasaları arasında olumsuz nitelikte bir çatışma çıktığında söz konusu olur.
Uluslararası hukuka göre vatansız terimi, vatandaşlık hakkını kaybeden ve bir yenisini kazanamayan kimseler için kullanılır.
Vatansız kişilerin statüleri, çalışma koşulları ve toplumsal durumlarına ilişkin hukuksal düzenlemeler ile bu konulara ilişkin önlemler, Birleşmiş Milletler'in (BM) düzenlediği bir konferansta kabul edilen 28 Eylül 1954 tarihli “Vatansız Kişilerin Statüsüne İlişkin Sözleşme” ile belirlenmiştir.
BM tarafından 30 Ağustos 1961 tarihinde Cenevre'de düzenlenen bir konferansta kabul edilen “Vatansızlığın Azaltılması Konusunda Sözleşme” de ise vatansızlık durumunun ortadan kaldırılmasında özellikle “kişinin doğumu ve yerleşmek amacıyla oturduğu yer gibi esasların göz önünde bulundurulması” ilkesi benimsenmiştir.
1950'de Uluslararası Mülteciler Örgütü'nün 15 Aralık 1946'da Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nun kararıyla, vatansızları korumak ve aynı zamanda, gerekirse mültecilerin yeniden vatandaşlıklarını kazanmak için çalışmakla görevli bir kurum oluşturulmuştur. Bu kurum, merkezi Cenevre'de bulunan Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği'dir.
Vatansızlık statüsünde bulunan bazı kişilerin kağıt üzerinde vatandaş görünmesine rağmen siyasal baskılar nedeniyle devlet kurumlarıyla ilişki kuramamaktadır. Bu kişiler “fiili yurtsuzlar” ya da “defacto” vatansızlar olarak anılmaktadır. Vatansız kişiler Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne (AİHM) bireysel başvuruda bulunabilirler.