Çocukluk astımı
Çocukluk astımı- Çocukluk çağı astımının tetikleyicileri, semptomları ve tedavisi
Çocukluk astımı ile havayla taşınan polenler gibi belirli tetikleyicilere maruz kalındığında akciğerler ve hava yolları kolayca iltihaplanır. Diğer durumlarda çocukluk astımı nezle veya diğer solunum yolu enfeksiyonları ile alevlenir. Çocukluk astımı oyun, spor, okul ve uykuyu etkileyen günlük semptomlara sebep olabilir. Bazı çocuklarda kontrol altında tutulmayan astım tehlikeli astım krizlerine sebep olabilir.
Çocukluk astımı yetişkinlerdeki astımdan farklı değildir fakat çocuklar bazı özel zorluklarla karşılaşır. Çocuklardaki astım acil bölümlerinin ziyaretinde, hastaneye yatırılmada ve kaçırılan okul günlerinde en önemli sebeptir. Maalesef çocukluk astımı tamamen iyileştirilemez ve semptomları yetişkinlikte de devam eder. Ancak doğru tedavi ile siz ve çocuğunuz semptomları kontrol altında tutabilirsiniz ve zararın akciğerlere doğru büyümesini engelleyebilirsiniz.
Belirtileri
Çocukluk çağı astımının ortak bulgu ve semptomları şunlardır:
- Sık sık aralıklı öksürük
- Nefes verirken ıslık veya hırıltı sesi
- Nefes darlığı
- Göğüs tıkanıklığı veya gerginlik
- Özellikle küçük çocuklarda göğüs ağrısı
Çocukluk çağı astımının diğer bulgu ve semptomları şunlardır:
- Nefes darlığı, öksürük veya hırıltı nedeniyle uyku sorunları
- Soğuk algınlığı veya grip gibi bir solunum yolu enfeksiyonu ile kötüleşen öksürük veya hırıltı nöbetleri
- Bir solunum yolu enfeksiyonu sonrası veya bronşitte gecikmeli iyileşme
- Oyun veya egzersizi sınırlayıcı oranda nefes sorunları
- Kötü uykuya neden olabilecek yorgunluk
Küçük çocuklarda astımın ilk belirtileri, virüs tarafından tetiklenen solunumda tekrarlayan hırıltılar olmaktadır. Çocuklar büyüdükçe, solunum alerjilerine bağlı olarak görülen astıma sık rastlanmaktadır.
Astım bulgu ve semptomları çocuktan çocuğa göre değişebilmektedir ve zaman içerisinde daha kötü veya daha iyi hale gelebilmektedir. Hırıltı genellikle en sık astım belirtisi olarak değerlendirilmektedir, ancak her hırıltısı olan çocuk astım olmuş demek değildir. Çocuğunuzda sadece kalıcı öksürük veya göğüs tıkanıklığı gibi tek bir belirti veya bulgu olabilir.
Çocuğunuzun belirtilerinin astım veya başka bir şey olup olmadığını söylemek kimi zaman zor olabilir. Periyodik veya uzun süreli hırıltı ve diğer astım benzeri belirtiler, bulaşıcı bronşit veya başka bir solunum sorununa neden olabilmektedir.
Ne zaman doktora gitmelisiniz
Şayet çocuğunuzda astım olabileceğinizden şüpheleniyorsanız, en kısa sürede çocuğunuzu doktora götürün. Erken tedavi sadece irade kontrolünü değil, gün – gün astım belirtilerine yardım olabileceği gibi aynı zamanda astım ataklarını da önleyebilmektedir.
Şu gibi durumları fark ediyorsanız çocuk doktorunuzdan randevu alın:
- Kesintili, sabit veya fiziksel aktivite ile bağlantılı gibi görünen öksürme
- Çocuğunuz nefes alıp verirken ıslık veya hırıltılı solunum
- Nefes darlığı veya hızlı nefes alıp verme
- Göğüste sıkışma hissi ve şikayetler
- Tekrarlanan bölümde bronşit veya zatürree şüphesi
Çocuğunuzda astım varsa şu gibi şeyleri söyleyebilir, “göğsümü komik hissediyorum” veya “ben sürekli öksürüyorum” gibi. Astım özellikle geceleri kötüleşmektedir. Bu yüzdende çocuğunuz uyurken veya uykudan uyanacak kadar öksürdüğünde onu dinleyin. Ağlamak, gülmek, bağırmak veya güçlü duygusal tepkiler ve stres de öksürük veya hırıltıyı tetikleyebilmektedir.
Çocuğunuza astım tanısı konduysa, bir astım eylem planı oluşturmak ve çocuğunuzla ilgilenen diğer kişiler ile birlikte belirtileri izlemek size yardımcı olacak ve astım krizi meydana geldiğinde ne yapacağınızı bilmenize yardımcı olacaktır.
Ne zaman acil tedaviye ihtiyaç vardır
Ciddi durumlarda, çocuğunuzun nefes alıp verirken göğsünü ve göğüs yanlarını içe doğru çekecek kadar derin nefes alıp verdiğini görebilirsiniz. Çocuğunuzda artan kalp atışı, terleme veya göğüs ağrısı da olabilir. Eğer çocuğunuzda şu gibi durumlar varsa acil tıbbi yardım alın:
- Konuşurken bir anda nefes alabilmek için durmak zorunda kalıyorsa
- Nefes almak için karın kaslarını kullanıyorsa
- Nefes alıp verirken burun delikleri genişliyorsa
- Nefes alıp verirken karnın kaburganın altına iyice girecek kadar solunum sıkıntısı yaşıyorsa
Çocuğunuza astım tanısı konmamış olsa dahi, sorunlu nefes alıp verişi varsa derhal tıbbi yardım isteyin. Astım ataklarının şiddeti değişmekle birlikte, astım atakları genellikle öksürük ile başlayarak, hırıltılı ve zahmetli nefes alıp vermeyle ilerlemektedir.
Nedenleri
Çocukluk çağında oluşan astımın altta yatan nedenleri tam olarak anlaşılamamaktadır. Aşırı hassas bir bağışıklık sisteminin gelişmesi genellikle bir rol oynamaktadır. Astımla bağlantısı olduğu diğer faktörler şunlar olabilir:
- Kalıtsal özellikler
- Genç yaşta bazı solunum yolları enfeksiyonu türlerinin yaşanması
- Sigara dumanı veya diğer hava kirliliği gibi çevresel faktörlere maruz kalınması
Artan bağışıklık sistemi hassasiyeti, akciğer ve solunum yollarının belirli tetikleyicilere maruz kalması sonucunda aşırı mukus üretimine ve şişmelere neden olmaktadır. Tetikleyen duruma verilen reaksiyon gecikebileceğinden, durumu tanımlamak zorlaşmaktadır. Tetikleyiciler çocuktan çocuğa değişmektedir ve şunları içermektedir:
- Soğuk algınlığı gibi viral enfeksiyonlar
- Sigara dumanı gibi hava kirleticilere maruz kalma
- Toz akarları, hayvan tüyü, polen veya küf
- Fiziksel aktivite
- Hava değişiklikleri veya soğuk hava
Kimi zamanlarda astım, herhangi bir tetikleyici durum olmadan da gelişim gösterebilir.
Tedavi ve ilaçlar
Astım tedavisinin amacı, tüm belirtileri her zaman kontrol altında tutmaktır. İyi kontrol edilen bir astım, çocuğunuz için şu anlama gelmektedir:
- Minimal veya tamamen giderilen belirtiler
- Az veya hiç tetiklenmeyen astım
- Fiziksel aktivite veya egzersizler konusunda sınır olmaması
- Albuterol gibi hızlı rahatlama (kurtarma) inhalerlerini minimal seviyede kullanma
- İlaçlardan dolayı az veya hiç gözlemlenmeyen yan etkiler
Astım tedavisinde hem semptomların ortadan kaldırılması ve hem de astım krizlerinin ilerlemesinin tedavi edilmesi gerekmektedir. Önleyici, uzun vadeli kontrol ilaçları, çocuğunuzun solunum yolu iltihabına neden olan belirtileri azaltır. Hızlı rahatlama sağlayan ilaçlar, hızlı nefesi sınırlayan şişmiş yolları açmak için kullanılır. Sürekli astımlı çocukların çoğu, bir el inhaleri ile çekilen uzun vadeli kontrol ilaçları ve aralarda hızlı rahatlama sağlayan ilaçlar kullanmak zorunda kalabilmektedir.
Bazı durumlarda, alerji tedavisi ilaçlarına ihtiyaç olmaktadır, çocuğunuz açısından doğru ilaçların belirlenmesi, çocuğunuzun yaşına, belirtilerine, astımı tetikleyen astımı kontrol altında tutmak için kullanılan yöntemlere bağlıdır.
Uzun vadeli kontrol ilaçları Çoğu durumlarda, bu ilaçların her gün alınması gerekir. Uzun vadeli kontrol ilaçlarının türleri şunlardır:
- Solunan kortikosteroidler. Bu tür ilaçlar, flutikason, budesonid, mometason, siklesonid, flunisolid, beklometason ve diğerlerini içermektedir. Solunan kortikosteroidler uzun süreli astım ilacı olarak en sık reçete edilen ilaçlardır. Çocuğunuzun bu ilaçlardan maksimum faydaya ulaşabilmesi birkaç gün veya birkaç hafta kullanmasından sonra sağlanabilir. Bu ilaçların uzun süreli kullanımı, çocuklarda kısmen yavaşlayan büyümeye neden olabilmektedir ancak etkisi çok azdır. Çoğu durumda, astım durumunun iyi bir şekilde kontrol altında tutulmasının yararları, olası yan etkilerin ortaya çıkma riskinden daha ağır basmaktadır.
- Lökotrien değiştiriciler. T-Bu oral ilaçlar, montelukast, zafirlukast ve zileuton gibi ilaçları içermektedir. Bu tür ilaçlar 24 saat boyunca astım belirtileri önlenebilmektedir. Nadir durumlarda, bu ilaçlar, ajitasyon, saldırganlık, halüsinasyonlar, depresyon ve intihar düşünceleri gibi psikolojik reaksiyonlara neden olabilmektedir. Çocuğunuzda herhangi bir olağandışı reaksiyon varsa hemen doktora başvurun.
- İnhaler kombinasyonu. Bu ilaçlar, bir çeşit inhale kortikosteroid ve ayrıca uzun etkili bir beta agonist içerir. Bunlar, flutikazon ve salmeterol, budesonid ve formoterol, ve mometazon ve formoterol gibi ilaçlardır. Bu nedenle her zaman LABA ilaçlarının, aynı zamanda bir kortikosteroid ihtiva eden solunum cihazı ile birlikte kullanılarak çocuğa verilmesi gerekir. Bu inhaler kombinasyonu sadece astım içim kullanılmalıdır diğer ilaçları kontrol etmek için değil.
- Teofilin. Bu tür ilaçlar, solunum yollarını açık tutmaya yarayan günlük hap şeklinde alınan ilaçlardır. Teofilin nefesi kolaylaştırmak için solunum yollarının etrafındaki kasları rahatlatır.
Hızlı rahatlama sağlayan ilaçlar Hızlı rahatlama sağlayan ilaçlar aynı zamanda kurtarma ilaçları olarak da anılırlar. Bir astım krizi sırasında hızlı, kısa süreli bir şekilde belirtileri rahatlatmak için veya egzersiz öncesi çocuğunuzun kullanması için doktorunuzun tavsiye edeceği ilaçlardandır. Hızlı rahatlama ilaçlarının türleri şunlardır:
- Kısa etkili Beta agonistler. Bu inhale bronkodilatör ilaçlar hızlı bir şekilde astım krizi esnasında oluşan belirtileri azaltmaktadır. Bu gibi ilaçlar şunlardır; albuterol, levalbuterol ve pirbuterol. Bu ilaçlar dakika içerisinde harekete geçerler ve etkileri birkaç saat sürebilir.
- Ipratropium. Doktorunuz çocuğunuzun acil yardım belirtileri gösterdiğinde kullanması için inhale ilaçlarından reçete edebilir. Diğer bronkodialtörlerde olduğu gibi daha kolay nefes almayı ve solunumu rahatlatmayı sağlarlar. İpratopium çoğunlukla amfizem ve kronik bronşit için kullanılır ancak bazen astım ataklarını tedavi etmek içinde kullanıldığı olmaktadır.
- Oral ve intravenöz kortikosteroidler. Bu ilaçlar ağır astım nedeniyle solunum yolu inflamasyonunu rahatlatmak için kullanılır. Bunlara örnek olarak prednisol ve MP gösterilebilir. Bu tür ilaçlar uzun süreli kullanıldıklarında ciddi yan etkilere neden olabilmektedir. Bu yüzden de sadece kısa vadede ciddi astım semptomlarının tedavisinde kullanılması öngörülmektedir.
Alerji kaynaklı astım tedavisi Çocuğunuzda şayet, alerji ile kötüleşen veya tetikleyici özelliğe sahip olan bir astım durumu varsa çocuğunuzun tedavisinde alerji tedavilerinden de yararlanılabilmektedir. Alerji tedavileri şunlardır:
- Omalizumab. Bu ilaç alerji ve şiddetli astım rahatsızlığı olan kişiler için özel bir ilaçtır. Alerjiye neden olan polenler, toz akarları ve evcil hayvan türleri gibi maddelerin, bağışıklık sistemi üzerine tepkilerini azaltmak için kullanılır. Bu enjeksiyon her 2-4 hafta içerisinde enjekte edilmelidir.
- Alerji ilaçları. Oral ve nazal sprey şeklinde antihistaminikler ve dekonjestanlar olarak kortikosteroid, kromolin ve ipratropium burun spreylerini kapsarlar.
- Alerji çekimleri (immünoterapi). İmmünoterapi enjeksiyonlar genellikle daha sonrasında, 3-5 yıllık bir süre için ayda bir kez uygulanacak bir ilaçtır. Kimi zaman birkaç ay boyunca hafta bir kez yapılması önerilmektedir. Zaman içerisinde, çocuğunuzun bağışıklık sisteminde reaksiyona neden olan alerjenlere karşı yavaş yavaş tepkimesi azalmaktadır.
Sadece hızlı rahatlama sağlayan ilaçlara güvenmeyin Örneğin inhale olan kortikosteroidler gibi uzun süreli astım kontrol ilaçları, astım tedavisinin temel taşlarındandır. Bu ilaçlar bir gün içerisinde, günlük bazda astım krizlerini kontrol altında tutmak ve çocuğunuzun daha az astım krizi yaşamasını sağlamak için kullanılırlar.
Şayet çocuğunuz bir astım krizi geçiriyorsa bir hızlı rahatlama (kurtarma) inhalerini hemen kullanması semptomlarını azaltabilmektedir. Ancak uzun süreli kontrol ilaçlarını düzgün bir şekilde kullanmalısınız, bu sayede çocuğunuzun sık aralıklarla hızlı rahatlama sağlayan inhalerler kullanmasına gerek kalmaz. Çocuğunuzun her hafta kaç puf kullandığının kaydını tutun. Sık sık hızlı rahatlama sağlayan inhaler kullanması gerekecek olursa çocuğunuzu doktora götürün. Muhtemel uzun vadeli kontrol ilaçlarınızda bir ayar yapılması gerekecektir.
İnhale edilen cihazlar Kısa ve uzun vadeli inhale edilen kontrol ilaçları ölçülü dozlarla teneffüs edilerek kullanılmaktadır.
- Daha büyük çocuk ve gençlerde, basınçlı doz ölçümlü solunum cihazı olarak adlandırılan, küçük, elde tutulan bir cihaz kullanılabilir veya ince bir tozu serbest bırakma inhaler cihazı kullanımı yapılabilir.
- Bebekler ve küçük çocuklarda, doz ölçümlü bir solunum cihazına bağlı bir yüz maskesi kullanılması gerekir veya bir nebülizatör yardımıyla ilacın doğru miktarının verilmesi sağlanır.
- Bebeklerde, ince damlacıklar halinde, sıvı bir ilacın döner bir makine yardımıyla verildiği, nebülizatör denilen bir cihazın kullanılması gerekmektedir. Bebeğinizin bir yüz maskesi takması ve nebülizatörden dozajı belirlenmiş ilaç verilirken nefes alıp vermesi gerekir.
Astım eylem planı Yazılı bir astım eylem planı oluşturmak için çocuk doktorunuzla birlikte çalışın. Çocuğunuzun şiddetli astımı varsa bu plan tedavinin önemli bir parçası olabilir. Bir astım eylem planı hem size hem de çocuğunuza yardımcı olacaktır:
- Uzun vadeli kontrol ilaçlarını ayarlamanız gerektiğini bilin
- Tedavinin ne kadar iyi derecede işe yaradığını tablo şeklinde belirleyin
- Bir astım krizinin belirtilerini tanımlamak ve meydana geldiğinde neler yapmanız konusunda bilgi sahibi olun
- Doktor veya acil yardımı ne zaman aramanız gerektiğini bilin
Çocuğun yaşına bağlı olarak, çocuğunuzun nefesinin ne kadar iyi olduğunu ölçmek için bir el cihazı (pik akımölçer) kullanabilirsiniz. Yazılı bir astım planı kullanarak, sizin ve çocuğunuzun pik akım ölçümlerini belirli bir seviyeye ulaştığında, hatırlatmasına yardımcı olabilirsiniz. Eylem planı üzerinde kullanacağınız yeşil, sarı ve kırmızı bölgelerden oluşan işaretler ile pik akım ölçümlerini ve belirtilerini çocuğunuzun astımını sınıflandıracak şekilde belirleyebilirsiniz. Bu belirleyeceğiniz bölgeler iyi kontrol edilen belirtiler, biraz kontrollü belirtiler veya kötü kontrol edilen belirtilere karşılık gelmektedir. Bu sayede çocuğunuzu astım durumunu daha kolay izleyebilecektir.
Çocuğunuzun belirtileri ve tetikleyicilerinin zamanla değişme olasılığı bulunmaktadır. Dikkatli bir şekilde belirtileri gözlemlemek ve gerektiği gibi ilaçları ayarlamak için doktorunuzla birlikte çalışmanız gerekebilir. Çocuğunuzun belirtileri tamamen periyodik olarak kontrol ediliyorsa doktorunuz çocuğunuzun kullandığı ilaçların dozlarında düşüme veya ilacın kullanımının tamamen kaldırılmasına karar verebilir. Eğer çocuğunuzun astımı düzgün bir şekilde kontrol edilmiyorsa doktorunuz ilaçları arttırabilir, değiştirebilir veya ilaçların üzerine ilave yapabilir.
Yaşam tarzı ve evde bakım
Çocuğunuzun astımını tetikleyen maruz kaldığı durumları azaltmak için adımlar atmanız astım atakları olasılığını azaltacaktır. Çocuğunuzun astımı tetikleyici özelliğe sahip durumların nelere bağlı değişkenlik gösterdiğini bilmek önlemlerin alınması açısından önemli bir adımdır. İşte yardımcı olabilecek bazı durumlar şunlardır:
- Evde nem oranını düşük tutun. Nemli bir iklimde yaşıyorsanız, hava kurutucu (nem) bir cihaz kullanmak konusunda çocuk doktorunuzla konuşabilirsiniz.
- İç mekan havasını temiz tutun. Profesyonel bir ısıtma ve klima cihazı kullanın. Klima sisteminizi her yıl kontrol edin. Üreticinin talimatlarına göre fırın ve klimanın filtrelerini değiştirin. Ayrıca havalandırma sistemine küçük partikül filtreleri kurmayı düşünün.
- Evcil hayvan tüyünü azaltın. Çocuğunuzun durumu alerjiye bağlı olarak şiddetleniyorsa, kürk veya tüylü hayvanlardan kaçınmak en iyi yoldur. Evde baktığınız bir hayvan varsa onu düzenli banyo ettirmeniz ve tüylerini taramanız çevrenizdeki akarların miktarını azaltabilir.
- Klimanızı kullanın. Klima sistemi, dışarıdan gelecek olan ağaç, çimen ve yabani otların oluşturduğu havadaki polen miktarını azaltmaya yardımcı olmaktadır. Klima ortam içerisindeki nemi düşürebilmekte ve çocuğunuzun maruz kalabileceği akarları azaltabilir. Eğer klimanız yoksa polen mevsiminde pencerelerinizi kapalı tutmaya çalışın.
- Tozu en aza indirin. Yatak odanızda bazı öğeleri değiştirerek gece belirtilerini kötüleştiren tozu azaltabilirsiniz. Örneğin, toz geçirmez kılıflı yastık, şilte ve örtüler kullanabilirsiniz. Özellikle çocuğunuzun yatak odasında halıları kaldırın ve sert zemin kurmayı düşünün. Yıkanabilir perde ve güneşlikler kullanın.
- Düzenli olarak temizlik yapın. Evinizi toz ve alerjenlerden arındırmak için haftada en az bir kez temizlik yapın.
- Çocuğunuzun soğuk havaya karşı maruziyetini azaltın. Çocuğunuzun astımı soğuk ve kuru havalarda kötüleşiyorsa dışarıda bir yüz maskesi takması için ona yardımcı olun.
Çocuğunuzun sağlıklı kalmasına yardımcı olun Çocuğunuzun aktif kalması ve astım bağlantılı durumların tedavisinde kontrol altında tutulmasına yardımcı olun.
- Tedavi yaşamınızın olağan bir parçası olsun. Çocuğunuz günlük olarak ilaç almak zorunda kalıyorsa onunla bu konuda büyük anlaşmalar yapmayın – bu tedavi onun yemek, kahvaltı veya diş fırçalaması gibi bir rutin hale gelmelidir.
- Çocuğunuzun egzersiz yaptığından emin olun. Astımın çocuğunuzu bir kenara atmasına izin vermeyin. Düzenli yapılan egzersizler belirtileri azaltabilir ve çocuğun genel sağlığı için önemlidir. Kontrol altında tutulan bir astımla, çocuğunuzun fiziksel aktive düzeyinde herhangi bir sınıra gerek kalmaz.
- Çocuğunuzun sağlıklı kilosunu korumasına yardımcı olun. Fazla kilolu olmak astım belirtilerini kötüleştirebilir ve çocuğunuzun diğer sağlık sorunlarına karşı risklerini arttırabilir.
- Mide yanmasını kontrol altında tutun. Asit reflüsü veya şiddetli mide yanması (gastroözofajiyal reflü hastalığı veya GERD) çocuğunuzun astım belirtilerini kötüleştirebilir. Asit reflüsünü kontrol altında tutmak için reçetesiz veya reçeteli ilaç kullanımı gerekebilir.
Korunma
Dikkatli bir planlama ve astım tetikleyicilerinden mümkün olduğunca net bir şekilde kaçınma, astım ataklarını önlemek için en iyi yoldur.
- Tetikleyicilere karşı maruziyeti sınırlayın. Çocuğunuzun astım belirtilerini tetikleyecek alerjenler ve tahriş edici durumları önlemek için aktif bir şekilde yardımcı olun.
- Çocuğunuzun etrafında sigara içimine izin vermeyin. Bebeklik döneminde tütün dumanına maruziyet çocukluk dönemi astım için önemli bir risk faktörüdür. Bunun yanı sıra astım ataklarının oluşmasında ortak tetikleyici olarak bilinmektedir.
- Aktif olması için çocuğunuzu teşvik edin. Çocuğunuzun astım durumu düzgün bir şekilde kontrol altında tutulabiliyorsa, düzenli orak yapacağı fiziksel aktiviteler sayesinde, akciğerlerini verimli bir şekilde kullanabilir.
- Gerektiğinde doktorunuzla görüşün. Düzenli bir şekilde kontrollerinizi yaptırın. Çocuğunuzun daha sık bir şekilde hızlı rahatlama inhalerleri kullanması veya astımının kontrol altında olmadığı durumlarda belirtilerini göz ardı etmeyin. Astım zamanla değişebilmektedir. Çocuğunuzun doktoruna danışmadan belirtileri kontrol altında tutmak için herhangi bir tedavi ayarlaması yapmayın.