Sürüngenlerde Hareket:
Bugün yaşayan dört bacaklı reptiller kısmen hızlı koşan ve yürüyen hayvanlardır. Prensip olarak hareket, “karasal bir urodel” hareketidir. Ekstremitelerin proksimal elementleri yani humerus ve femur vücuda yatay durumda, orta elementler radius-ulna ile tibia-fibula dikey durumda, ayaklar yatay durumdadır.
Hareket halinde, bir ön extremite ile onun çaprazındaki öne atılır. Bu esnada her iki diğer ön ve arka ekstremite bir dönme ekseni olarak iş görür. Eklemler dönme noktaları olarak etki eder. Aynı esnada vücut ekseni sağa-sola bükülmeler yapar. Bu harekete “Quadripedes hareketi” denir. Bazı kertenkeleler kuyruklarını ve vücudun ön kısmını kaldırarak, arka ayakları üzerinde koşabilirler, bu harekete de “Bipedes hareketi” denir. Bu hareket tarzına bilhassa Basiliscus ve Palmatogecko cinslerinde sıkça rastlanır. Bazı çöl formlarında, sözgelimi Palmatogecko cinsinde, ön ve arka bacakların parmakları arasında zarlar bulunur ve kumda batmayı engeller.
Bazı kertenkeleler kuyruk ve arka bacakların katılması ile büyük sıçramalar yaparlar. Parmakları tırnaklı ve kuyrukları kavrama özelliğine sahip olanlar iyi tırmanıcıdırlar. Örneğin Gecko (gece keleri) ve Anolis(ağaç iguanası, Amerikan bukalemunu) türleri, parmaktaki diskler ve villus gibi küçük uzantılar sayesinde, tavanda ve düz duvarlarda tutunabilir ve tırmanabilirler. Arboreal bukalemunlarda, kol ve bacaklar ve ayrıca kuyruk kavramaya uygun şekilde farklılaşmıştır. Bu tip kuyruğa “Prehensil” denir ve beşinci üye görevi görür.
Kazıcı reptiller ya kürek şeklinde genişlemiş ön ve arka üyeleri ile, veya üyeleri körelmiş veya tamamen kaybolmuşsa, toprak altında vücudun arkasını destek alarak, başı ile ilerler ve tekrar arka kısmını öne alarak hareket ederler. Örneğin Typhlopidae familyası üyelerinde kuyruk ekseriyetle diken ve çengel şeklinde yapılar ile toprak altındayken tutunmaya elverişlidir.
Bazı sürüngenler çok iyi yüzücüdürler. Örneğin Sphenodon(Tuatara), Varanus niloticus(Nil Varanı), Amblyrhynchus cristatus (Deniz Kertenkelesi)’da kuyruk yüzmeye elverişli olup uzun ve yanlardan basıktır. Suda denge sağlamak için sırt boyunca Crista (ibik) bulunur. Yılanlar bükülmelerle yüzerler. Deniz yılanlarında (Hydrophiidae) kuyruk lateral yassılaşmış ve yüzmeye uygundur. Timsahlarda arka bacak parmakları arasında yüzme zarları bulunur, yüzmeye yarar, ayrıca dümen ödevi görür. Sucul kaplumbağalarda, vücut nispeten dorsoventral yassılaşmış ve üyeler kürek şeklini almış veya parmak aralarında yüzme zarı oluşmuştur.
Bir uçma derisi ile desteklenen ve kanat şeklinde ön üyelere sahip fosil uçan sürüngenler (Pterosauria, 8 m kanat açıklığı) hariç, bugün yaşayan hiçbir reptil aktif şekilde uçamaz. Fakat bazı formlar “havada kayma hareketi” geliştirmiştir. Uçan Kertenkele, Draco volans yanında, ağaçlarda yaşayan bazı geckonidler (örneğin Ptychozoon türleri) ve ağaçlarda yaşayan yılan türleri (Örneğin Ağaç Kobrası, Dendroaspis türleri) uzun süre havada kayabilirler. Bu hareket kertenkelelerde havada parmaklar arasındaki zararla kurulan denge ile, yılanlarda ise ventralin kaburgalar sayesinde içe doğru çukurlaşması ile sağlanır.
Enteresan hareket tarzı, üyeleri olmayan türlerdedir. Yılankavi Hareket veya Yanal Dalgalanma Hareketi ile ilerlerler. Bu tür harekette, zeminde hayvanın destek alacağı taş, bitki, çıkıntı gibi öğelerin olması şarttır. Cam gibi pürtüksüz bir yüzeyde yılan yer değiştiremez.
Yılanlar için diğer bir hareket prensibi “El-Akordeon (Konsertina) Hareketi” dir. Bu hareket tırmanma ve toprak altı tünellerle ilerlemeye uygundur. Vücudun bir kısmı zemine temas ederken, diğer kısmı öne doğru hareket ettirilir.
Şekil 123: Ekstremitesiz sürüngenlerde görülen bazı hareket tipleri. A: Kum zemin üzerinde ok yönünde hareket için Yanal Dalgalanma Hareketi, B: Bir tünel içinde El-Akordeon (Konsertina) Hareketi (Porter, 1972’den değiştirilerek).
Yılanlarda yine özel hareket tarzını, çöllerde yaşayan, Vipera, Echis, Bitis, Cerastes ve Crotalustürleri geliştirmişlerdir. Yılan, çıkış noktasında hareket yönüne eğik durumdadır. Daha sonra başını ve vücudun ön kısmını kaldırır, ve çıkış noktasına doğru vücudu dalgalandırarak öne doğru hareket eder. Hareketi tamamlayan vücut kısmı zeminden kaldırılır ve yana dolama şeklinde devam eder. Bu harekete “Side-Winder (Yana Dolama, Seitenwinder)” Hareketi denir. Bu şekilde hareket eden yılanlarda, vücudun münavebeli (kısa süreli) olarak bir kısmı zemine temas ettiğinden, sıcak çölde kolaylıkla hareket edebilirler. Crotalus ve Cerastes türleri bu şekilde 3 km/saat üzerinde hız yapabilir.
Şekil 124: Çöl yılanlarında “Yana Dolama Hareketi”. Yere temas eden bölgeler siyah olarak, kesiksiz çizgiler yılanın geçtiği, kesikli çizgiler geçeceği yerleri işaret eder (Porter, 1972’den değiştirilerek).
Bir başka hareket “Sürünme Hareketi”dir. Bu hareket Vipera ve Python türlerinde görülür. Karın plaklarının homojen hareketi ile vücudun tamamı uzatılmış şekilde öne doğru kesintisiz ilerler.
Kaynak:
Budak, A. & Göçmen, B. (2005). Herpetoloji. Ege Üniversitesi Fen Fakültesi Kitaplar Serisi, No. 194, Ege Üniversitesi Basımevi, Bornova-İzmir, 226 s. (ISBN 975-483-658-2) [Türkçe Kitap]. [2nci baskı, 2008].