Hanefî ve Hanbelî mezhepleri ezanda Abdullah b. Zeydden nakledilen bu lafızları esas almışlardır. Şâfiîler de aynı lafızları benimsemekle beraber müezzinin her iki şehâdet cümlesini önce yanındaki kimselerin duyacağı şekilde alçak sesle, sonra da yüksek sesle okuması anlamına gelen tercî ilâvesinin bulunduğu Ebû Mahzûre rivayetini (Müslim, Śalât, 6; Ebû Dâvûd, Śalât, 28) tercih etmişlerdir. Mâlikîler ve Hanefî mezhebinden Ebû Yûsuf ile İmam Muha-med ise Abdullah b. Zeydden gelen diğer bir rivayeti ve Medine halkının uygulamasını esas alarak tekbirin ezanın başında da iki defa okunacağını söylemişlerdir.
İkāmet sözleri de ezanda olduğu gibidir; ancak burada, Hayye alel-felâhtan sonra Kad kâmetis-salâh (namaz başlamıştır) cümlesi iki defa tekrar edilir (Bk. ikâmet). Şiîlerde ise. Hayye alel-felâhtan sonra Hayye alâ hayril-amel (amelin hayırlısına geliniz) cümlesi ilâve edilerek iki defa tekrarlanır. Şiî kaynaklarına göre bu ibare başlangıçta ezan metninde yer almakta iken Hz. Ömer, müslümanların daha çok namaza yönelip cihadı terketmemeleri için onu metinden çıkarmıştır (Bahrânî, VII, 438). Şiî çevrelerde ikinci şehâdet cümlesinden sonra iki defa okunan, Eşhedü enne Aliyyen veliyyullah (Alinin Allahın dostu olduğuna şehâdet ederim) veya, Eşhedü enne Aliyyen emîrül-müminîne hakkan (meşru devlet başkanının Ali olduğuna şehâdet ederim) gibi ifadeler Şîanın meşhur ve sahih rivayetlerinde yer almaz ve ezanın sözlerinden sayılmaz. Bununla birlikte bu cümlelerin okunması Şiî âlimleri arasında fiilî bir tasvip görmüş ve yaygınlık kazanmıştır.
Hz. Peygamber ve ilk iki halifesi zamanında cuma günleri sadece hutbeden önce bir iç ezan okunurdu. Hz. Osman devrinden itibaren cuma namazı için halkın önceden uyarılması amacıyla namaz vakti gelince dışarıda da ezan okunmaya başlandı.
İslâmın şiarı ve müslüman varlığının sembolü olarak kabul edilen ezanı terketme hususunda söz birliği içinde bulunan müslüman bir şehir veya bölge halkına karşı başka bir çözüm şekli bulunamadığı takdirde savaş açılmasının gerektiğine dair ittifak halinde olan İslâm hukukçuları ezanın dinî hükmü konusunda farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. Hanefî ve Şafiî mezheplerindeki hâkim görüşe, Mâliki ve Şiadan İmâmiyye mezhepleriyle Ahmed b. Hanbelden nakledilen bir rivayete göre ezan okumak sünnet-i müekkededir. Şafiî mezhebindeki bir görüşe göre farz-ı kifâye, bazı Hanefî âlimlerine göre de vaciptir. Hanbelîler ise bir yerleşim yerinde ezan okunmasını farz-ı kifâye kabul ederler. Cuma namazı kılınan yerleşim merkezleri konusunda Mâlikîler de bu görüştedir.
Mâna ve muhtevası bakımından ezan hem namaz hem de İslâm için bir çağrıdır. Yani ezan vasıtasıyla insanlar bir taraftan namaza çağrılırken diğer taraftan İslâmın üç temel ilkesini oluşturan Allahın varlığı ve birliği, Hz. Muhammedin Onun elçisi olduğu ve asıl kurtuluşun (felâh) âhiret mutluluğunda bulunduğu gerçeği açıklanmış olur. Yer küresinin güneş karşısındaki konumu ve kendi çevresinde dönüşü ile namaz vakitlerinin oluştuğu göz önünde bulundurulduğu takdirde müslümanlarla meskûn olan her noktada günde beş defa okunan ezanın kesintisiz devam ettiği, bu ilâhî mesajın günün her anında yeryüzünden yükseldiği anlaşılır. Hz. Peygamber den nakledilen birçok hadis ezanın mâna ve önemini dile getirmekte ve ezan okumanın faziletlerini belirtmektedir (Meselâ bk. Buhârî, Eźan, 4, 9; Müslim, Śalât, 14-18; Ebû Dâvûd, Śalât, 60).
Ezan namaz vakti girdikten sonra okunmalıdır; vaktinden önce okunursa iadesi gerekir. Hanefî ve Şâfıîlere göre ezanın sahih olması için niyet şart değildir; Mâliki ve Hanbeliler ise niyeti şart koşarlar. Ayrıca ezan Arapça sözleri ve bilinen tertibiyle okunmalıdır. Hanefî ve Hanbelîlere göre ezanın Arapçadan başka bir dilde okunması caiz değildir. Şafiî mezhebine göre ise Arapça bilmeyen yabancıların ezanı asıl şekliyle okuyabilen birinin bulunmaması halinde kendi dillerinde ezan okumaları mümkündür. Şafiî, Mâliki ve Hanbelî mezheplerine göre ezanda tertip vaciptir; sözlerinin sırası değiştirildiği takdirde yeni baştan okunması gerekir. Tertibi sünnet sayan Hanefîlere göre ise sıranın bozulduğu yerden alınarak devam edilir. Ezanı erginlik veya temyiz çağına gelmiş bir kimse okumalıdır. Gayri mümeyyiz çocuğun okuyacağı ezan geçersizdir. Ayrıca müezzinin ezan sırasında konuşması mekruhtur. Çokça konuşma veya uzunca susma suretiyle ezan sözleri arasına fasıla girmesi halinde ise baştan tekrar edilmesi gerekir.
Ezan farz olan namazlar için okunur. Camide okunan ezan duyuluyorsa evlerde kılınacak namaz için ayrıca ezan okunmaz. Ezanın duyulmadığı uzak bir mesafede veya yerleşim merkezleri dışında bulunanlar da ezan okurlar. Cenaze namazı ile vitir, bayram, teravih, yağmur duası namazı ve farz-ı ayın olmayan diğer namazlar için ezan okunmaz. Farz namazlar dışında güneş tutulması vb. sebeplerle cemaatle kılınan namazlar için Hz. Peygamber zamanında ezan okunmamış, müslümanlar, es-Salâte (es-salâtü) câmiaten (cemaatle namaza geliniz) diye çağrılmışlardır (Buhârî, Küsûf, 3, 8; Müslim, Küsûf, 4). Yeni doğan bebeğin sağ kulağına hafif sesle ezan, sol kulağına da ikāmet okumak menduptur (Ebû Dâvûd, Edeb, 108; Tirmizî, Edâhî, 17).
Müezzinin sesinin gür ve güzel olması, ezanı ayakta ve yüksekçe bir yere çıkıp dinleyenlerin tekrarına imkân verecek şekilde yavaş okuması, sesin daha güçlü çıkmasına yardımcı olacağı için şehâdet parmaklarının uçlarını kulaklarına götürmesi veya ellerini kulaklarının üzerine koyması, kıbleye yönelmesi, Hayye ales-salâh derken yüzünü sağa, Hayye alel-felâh derken de sola çevirmesi, dinî hassasiyet sahibi ve abdestli olması müstehaptır.
Ezanı İşiten bir müslüman müezzinin sözlerini ondan sonra tekrar eder. Ancak, Hayye ales-salâh ve Hayye alel-felâhta bunların yerine Lâ havle velâ kuvvete illâ billâh (bütün değişimler, bütün güç ve hareket Allahın iradesiyle mümkündür) cümlesini tekrar eder. Sabah ezanında ilâve edilen, es-Salâtü hayrun mine n-nevm cümlesine de, Sadakte ve berirte (doğru ve haklı söyledin) diye karşılık verilir. Ezan okunduktan sonra özürsüz olarak namaz kılmadan camiden çıkmak Hanbelîlere göre haram, Şâfıîlere göre de mekruhtur.
Ezanın bitiminden sonra Hz. Peygamberin öğrettiği ve şefaatine vesile olacağını haber verdiği şu dua okunur: Allāhümme rabbe hâzihid-davetit-tâmme ves-salâtil-kāime âti Muhammeden el-vesîlete vel-fazîlete vebashü makāmen mahmûdenillezî vaadteh(اللهم رب هذه الدعوة التامة والصلاة القائمة آت محمداً الوسيلة والفضيلة وابعثه مقاماً محموداً الذي وعدته) Ey bu mükemmel davetin ve daimî çağrının (veya kılınacak namazın rabbi olan Allahım!
Muhammede sana yaklaştırıcı her türlü vesileyi ihsan et, onu faziletlerle donat. Onu -Kurân-ı Kerîminde- vaad ettiğin övgü makamına yücelt (Buhârî, Eźân, 8).
Ezanla ilgili hükümler fıkıh kitapları içinde ayrı bir bölümde ele alınmakla birlikte bu konuda bazı âlimler müstakil eserler de telif etmişlerdir. Bunlar arasında Ebüş-Şeyhin (ö. 369/979) Kitâbül-Eźân, Abbâd b. Serhan el-Meâfirînin Risale fil-eźân (Resâǿilü fil-fıķh vel-luġa içinde, nşr. Abdullah el-Cübûrî, Beyrut 1982, s. 37-85), Kādî İyâzın Nažmül-burhân Ǿalâ śıĥĥati cezmil-eźân, Emîr es-Sanânînin Teşnîfül-âźân biesrâril-eźân (nşr. Abdullah Muhammed el-Habeşî, Beyrut 1407/1987) adlı eserleri zikredilebilir. Mısırlı edip ve düşünür Abbas Mahmûd el-Akkād, DâǾis-semâǿ Bilsl b. Rebâĥ: müǿeźźinür-Resûl adlı eseri içinde (Kahire 1945) ezana da bir bölüm ayırmıştır. Dikkate değer edebî bir güzellik taşıyan bu bölüm İngilizceye çevrilerek yayımlanmıştır (Lahore 1978). Ayrıca Lebîb es-Saîdin el-Eźân vel-müǿeźźinûn (Kahire 1970) ve Seyyid Abdürrızâ Hüseyin el-Celâlînin el-Eźân vel-müǿeźźin (Necef 1972) adlı risâleleriyle Ebû Hatim Üsâme b. Abdüllatîf el-Kavsinin Kitâbül-Eźân (Kahire 1408/1987) adlı eseri bu konuda kaleme alınmış diğer çalışmalardır.
Kaynak: Diyanet İslam Ansiklopedisi