

Bandırma Vapuru'nu kim buldu?|
İngilizlerin irtibat zabitinden uyarı mektubu alan Kazım Paşa, yanıt için onları bir gün oyalayınca Mustafa Kemal ile gidenler 19 Mayısta Samsun iskelesine ayak bastı
Son Padişah Vahdettin ile gurbette / Yılmaz Çetiner
İşte bu sırada Harbiye Nazırı Şakir Paşanın damadı ve Padişahın Saray Nazırı, işgal kuvvetlerini uyandırmadan Bandırma Vapurunu bulur. Mustafa Kemal bütün temaslarını bitirmiş, bir an önce İstanbuldan uzaklaşmak istemektedir. Kazım Paşa, yine Milliyet Gazetesinde mektubunun devamı olarak şunları anlatıyor:
Gazi hazretlerinin hareketleri günü, ben dairemdeki yerimde bulunmadım. Ertesi gün İngiliz irtibat zabitinin beni çok aradığını ve nihayet İngiliz işgal kumandanlığının bir mektubunu bıraktığını söylediler. Mektup cevaplı bir protesto idi. Anlamı Muazzam bir ordu karargahı gönderdiğimizden ve bunun mütareke şartlarıyla taban tabana zıt bulunduğundan" bahsediyordu bu mektup ve derhal cevap verilmesi isteniyordu...
Hemen İngiliz irtibat zabiti ile temas ettim ve bir İngiliz ordusu karargahında kaç zabit bulunduğunu sordum. Pek iyi hatırlamıyorum, ama iki 200e yakın bir rakam söyledi.
Ben de zabite, Halbuki muazzam gördüğünüz bu karargahta (Mustafa Kemal ile Samsuna gidenler) 20 zabit bile yoktur, ama cevabını resmen derhal bildireceğiz" dedim. O gün biraz oyalanıp, ertesi sabah mektubu gönderdim. İşte o sabah Gazinin Samsun iskelesine ayak bastığı 19 Mayıs sabahı idi...
Müşir Şakir Paşa bu olaylardan bir ay kadar sonra 18 Haziran 1919da vefat etti. Evlatlarının söylediklerine göre, Paşa ölmeden önce şunları söyledi:
Memleketi ancak Mustafa Kemal Paşa kurtarabilir. Onu salimen Anadoluya çıkartabildik. Benim vazifem artık bitmiştir. Şimdi o vazifesine başlasın ve muvaffakiyetle başarsın inşallah. Ben kendisine şunu tavsiye ettim": Köylünün elinden silahını almak değil, bilakis onu silahlandırmak lazım. Ama o ne yapacağını bilir...
Şakir Paşanın ölüm haberini alan Mustafa Kemal Paşa hem ailesine, hem de damadı Avni Paşaya ölümden duyduğu üzüntüyü mektupla bildirmiştir.
Efendim büyük pederiniz Müşir Şakir Paşanın hayatından bazı kesitleri hatırladığınız kadar anlatabilir misiniz?
Sürgünden Harbiye Nazırlığına
- Şakir Paşa Batum Sancağına bağlı Livana kazasında 1855 yılında doğmuş, 18 Haziran 1919da 64 yaşında olduğu halde vefat etti. Kendisi oranın eşrafından Numan Tahir Efendinin oğluydu. Çocukluğunda İstanbula gelmiş, Harbiyeden Kurmay Yüzbaşı olarak mezun olmuş ve Almanyaya gönderilen ilk Türk subaylarından. Orada beş yıl eğitim gördü büyük pederim, Kaiser Wilhelmin dikkatini çekti, madalyalar aldı. Dönüşünde Erkanı Harbiyede çalışmaya başlayan o zamanın Şakir Beyi, terfi etti, etti ama Abdülhamit kendisini İstanbuldan uzaklaştırmak için İşkodraya vali olarak atadı. Daha sonra Yemende isyanı bastırmaya gönderildi, dönüşünde ise Padişah Abdülhamit Şakir Paşayı başyaverliğe getirdi. Padişah tahttan indirilince bu kez ittihatçıların gadrine uğradı, Midilli Adasına sürülmek istendi. Ama arkadaşı olan Mahmut Şevket Paşa bu cezayı engelledi.
Harbiye Nazırı olan devrin en güçlü adamı Enver Paşa, Şakir Paşaya fena halde kızıyordu... Paşanın kendisi için Binbaşılıktan mirlivalığa atlayarak Harbiye Nazırı olunmaz" sözlerini mimleyen Enver Paşa o sıralarda öldürülen Mahmut Şevket Paşanın katili ile büyük pederimin ilgisi var diye Müşir Şakir Paşayı önce Ankaraya, sonra aracıların ricası üzerine Mudanyaya sürgüne gönderdi.
Paşa hastaydı, eşi ile beraber Mudanyada deniz kenarında ufak bir evde oturdu. Hiçkimse ile görüşmesine izin yoktu. Çay, kahve şeker, un, hiçbir gıda verilmiyordu.
Nihayet bir gün Avni Paşa, Enver Paşadan izin alarak bir motor ile kayınpederine bir miktar erzak gönderebildi. Şakir Paşa Almanlarla beraber Dünya Savaşına katılmanın büyük facia olacağını söylüyor, bunun için de Enver Paşanın ve diğer ittihatçıların hedefi oluyordu.
Bir gün savaş bitti. İşgal kuvvetleri Türkiyeye gelmeye başladı. Padişah Sultan Vahdettin, Sadrazam da Damat Ferit Paşaydı. İşte bu sırada herkesin aklına sürgünde olan Müşir Şakir Paşa geliverdi. Paşayı hemen İstanbula getirmesi için bir kravazör gönderildi, ama Paşa yıpranmış, iyice yaşlanmıştı. İşgal altındaki ülkede hükümeti kuran Damat Ferit Paşa, Şakir Paşaya Harbiye Nazırlığını teklif etti, arkadaşları da bu görevi kabul etmesi için direniyor, Ankaraya karşı mutedil bir askerin hükümette bulunmasının yararlı olacağını ileri sürüyorlardı; Harbiye Nazırlığı çok önemliydi...
Enverin idamını yazabilirim!
Babam Avni Paşa ise Bahriye Nazırı idi, hayatında hiç siyasetle uğraşmadığı için bu görevde kalmak istemiyordu. Haftada bir istifa ediyordu Avni Paşa, üstelik Ankaradan da bu yolda işaret almıştı. Nitekim bir süre sonra nazırlıktan ayrıldı. Ancak bu kez büyük pederime musallat olmuştu Damat Ferit, ille nazır olacaksın, Harbiye Nazırı olacaksın!..
Babam Avni Paşa, kayınpederine böyle bir görevi üstlenmemesini ısrarla söyledi, sağlığının bu yüke elvermeyeceğini anlattı... Şakir Paşa, babama demiş ki, anılarında yazıyor:
Bak oğlum Harbiye Nazırlığını niçin kabul ettiğimi söyleyim. Beni nahak yere dört sene sefalet içinde bıraktılar (Enver Paşayı kastediyor). Her akşam yatarken bir gün bunun intikamını almayı Allah bana nasip etsin diye dua ettim. Ama bak, bugün bana kötülük yapan insanın mevkiinde oturuyorum. İleri gidip, idamını da yazabilirim. Ama intikamım oraya kadar gitmiyor...
Tehlikedesin Köstenceye git
Fitnat Hanım, böylece Müşir Şakir Paşayı, büyük pederinizi tanımış oluyoruz. Peki, şimdi biraz da babanız Avni Paşayı bize anlatır mısınız? Sultan Vahdettin ile beraber sürgünde San Remoda yaşadığınız acı günleri... Önce nasıl oldu, niçin yurtdışına gittiniz? Avni Paşa ile Mustafa Kemal Paşa tanışıyorlardı, paşayı Samsuna götüren Bandırma Vapurunu, kendisi için tehlikeli olmasına rağmen bulan Avni Paşa...
Fitnat Hanımefendi konuştukça açılıyordu. Anlatmaya devam etti ve ama dedi, tarihi gerçekleri başından aynen söyleyeceğim...
- Babam nazırlıktan ayrıldıktan sonra padişahın yanında onu seryaver yapmak istiyorlar. Fakat nazırlık mertebesine gelmiş bir paşanın protokol olarak bu işi yapması uygun bulunmuyor; kendisine Saray Nazırlığı unvanını veriyorlar. Babamın aslında gönlü Ankarada, onların başarılı olmasına duacı ve elinden gelen her türlü yardımı yapıyor, ama dedikodu çarkları işliyor tabii. İsmet Paşa, babama haber gönderiyor: Sarayda bu görevde kalmasın, bize engel oluyor" diye. Halbuki böyle bir şey yok. Ancak babam yine de saraydan ayrılıyor, açıkta kalıyor. Annem korkuyor, bu karışıklıkta çoluğa çocuğa birşeyler olur diye. O sıralar Sultan Vahdettin henüz tahtta. Babamın bir zaafı da, ablasına fazla düşkünlüğü. Sabah Başyazarı Ali Kemal Bey kaçırılıp İzmitte öldürülünce ablası babama: Sana da bir şey yaparlar öldürürler, bir süre ayrıl buradan" diye yalvarıyor...
O yıllar Romanya ile İstanbul arasında işleyen Prenses Maria diye bir vapur var. Babam ona binerek Köstenceye gidiyor. Bir ev kiralıyor orada, eş dost kendisine yatak, yorgan, iskemle, masa veriyor. Hatta Romenler kapısına bir de asker koyuyor. Bir süre sonra da annem ve kardeşlerim ile ben Köstenceye gittim. Babam Avni Paşa asker adamdı, boş durmayı sevmezdi, beraberce Köstence sokaklarını gezerdik. Ağabeyim ise Almanyada okuyordu, para gönderemediğimiz için o da geri geldi, bize katıldı. Köstencenin ortasında kahveler vardı, önlerinde balıkçılar. Bir gün oradakiler, babamı tanıyınca ayağa kalkıp selamladılar.
- Merhaba çocuklar nasılsınız?
- Merhaba Paşa, sağolun iyiyiz...
Babam öylesine memnun oldu ki, herhalde İstanbulu hatırladı...
İsmet Paşa ve Avni Paşa
Köstencede biz böyle ailece otururken babama İstanbuldan bir telgraf geldi. Padişah Vahdettin gelmesini istiyordu... Fakat babamın gitmesine gerek kalmadan birkaç hafta sonra duyduk ki, Padişah istanbuldan ayrılmış Maltaya gitmiş.
Peki siz sonra ne yaptınız Köstencede? Nasıl yaşadınız?
- İstanbulda Kadir Bey diye bir eniştemiz vardı, kendisi avukattı. Padişahın İstanbulu terk etmesinden bir süre sonra vatana ihanet ettikleri gerekçesiyle 150 kişilik bir liste hazırlanmıştı. Eski nazırlar, kumandanlar, siyasetçiler vardı içinde. Kadri enişte bize bir telgraf çekti. Avni Paşa listede yok diye. Çok sevindik, adeta bayram yaptık, çünkü babam saraydan ayrılalı aylar olmuştu, neredeyse bir yıla yaklaşıyordu. Sonradan öğrendik ki, Avni Paşayı en son listenin en sonuna İsmet Paşa koydurmuş...
Niçin yapmış olabilir İsmet Paşa böyle hareketi? Avni Paşaya ne gibi bir düşmanlığı olabilir? Dedikodu olmasın?
- İsmet Paşa, Yemende babamın kurmay başkanıydı. Uzun yıllar beraber çalışmışlardı. Babam bunları hatıra defterine yazdı, İsmet Paşanın aleyhine birtakım anıları vardı, ama vefat eden kardeşim bu yazıları taşıyan iki defteri yaktı korkudan. Evet, eniştem Kadızade Kadir Beyin ikinci telgrafı gelip de, listede ilave edilmişsiniz haberini alınca, babam İsmet Paşadan gelmiştir bu darbe" demiş. Fevkalade üzülmüştü: Benim hiçbir siyasi faaliyetim yoktu ki" diyordu.
Şimdi İsmet Paşa ile Avni Paşanın bir anısını anlatayım. Babam Şamda ordu müfettişi iken askerleri yaralıları görmeye hastaneye gidiyor. Koğuşta bir zabit ayağa kalkıyor, Paşam Paşam, benim" diyor. O sıralar İsmet Paşa miralay, Filistin cephesinden gelmiş üstü başı perişan. Avni Paşa, Yaralı mısın İsmet, hasta mısın" diye soruyor. Üzülüyor babam. Sen bu akşam burada kal, karargahta sana bir oda hazırlatayım, seni aldırırım" diyor... Karargah dediğimiz zaten ufak bir konak. Şamın ileri gelenlerinden rica ediliyor, karyola, yatak takımı filan getiriliyor, İsmet Beye oda hazırlıyorlar. Babamın Faruk isminde akrabadan bir yaveri vardı, ona emir veriyor, Git getir İsmeti, burada yatacak" diyor... Birkaç gün kaldıktan sonra şafakla beraber İsmet Bey bir furgona binerek İstanbula gidiyor.
Avni Paşanın hatası neydi?
Ahmet Avni Paşa Köstencede ailesiyle beraber bir süre oturduktan sonra önce Maltaya, sonra da Hicaza ve oradan San Remoya giden Sultan Vahdettinin durumunu hüzün içinde izliyordu. Bu arada Türkiyede cumhuriyet ilan edilmiş, önce saltanat sonra da hilafet kaldırılmıştı. Avni Paşa saraydan, padişahın yanından dokuz ay önce ayrılmış olmasına rağmen 150likler listesine sokulmuştu. Halbuki Avni Paşa, Mustafa Kemal Paşa ile arkadaşlarının Anadoluya geçmesine yardımcı olmakla kalmamış, Anadolunun silahlanması için de bütün yetkilerini kullanmıştı.
Avni Paşanın hatası şuydu: Mustafa Kemal Paşa, Avni Paşayı Anadoluya çağırdığı zaman bu davete icabet etmemişti! Kendini savunmasına göre, Avni Paşa askerdi, siyasete karışmak istemiyordu. Ayrıca İstanbulda ablası, halası, çocukları, geniş bir ailesi vardı, onları bırakmadı.
Gözleri doluyordu Avni Paşanın, çocuklarına geçmiş olayları anlatırken... Mustafa Kemal Paşa, Avni Paşaya, Bandırma Vapurunun kaptanı benim emrimde olsun" demiş, Bahriye Nazırından kaptan böyle talimat almıştı. Paşanın 9. Ordu müfettişi olarak tayinini kendi elimle imzalattım kayınpederime" diyordu Avni Paşa... Motorların bile İngilizlerin kontrolünde olduğu işgal döneminde adamları aldatmışlardı... Kuş kaçtıktan sonra işin farkına varmıştı İngilizler...
Avni Paşanın bir diğer acısı, Ankaradan aldığı talimat üzerine saraydaki görevini ve padişahı terk etmişti Paşa... Peki ama nasıl olurdu da 150likler, vatan hainleri, listesine alınırdı Avni Paşa? İşte Paşa bunu hazmedemiyordu...
Nitekim af çıktığı zaman da bu duygularla Türkiyeye geri dönmedi!..
Yarın: Padişah San - Remoya çağrılıyor