Antony van Leeuwenhoek beklenmedik bir bilim adamıydı. Hollanda, Delft'te bir tüccardı ve tüccar bir aileden geliyordu, serveti yoktu, yüksek öğrenim veya üniversite diploması almamıştı ve anadili olan Hollandaca'dan başka dil bilmiyordu. Zamanının bilim camiasından dışlanmak için yeterliydi. Yine de beceri, çalışkanlık, sonsuz merak ve gününün bilimsel dogmasından arınmış açık bir zihinle Leeuwenhoek biyoloji tarihindeki en önemli keşiflerden bazılarını yaptı. Bakterileri, serbest yaşayan parazitik mikroskobik protistleri, hayvan sperm hücrelerini, kan hücrelerini, mikroskobik nematodları, rotiferleri ve çok daha fazlasını keşfetti. Araştırmaları bilim adamlarına gizli bir mikroskobik yaşamın kapılarını açtı.
Antonie van Leeuwenhoek
17. yüzyıla dek insanlar kendi gözleriyle görebildikleri ile sınırlıydı. Ama sonra Hollandalı bir kumaş tüccarı her şeyi değiştirdi. Antonie van Leeuwenhoek 1632'den 1723'e kadar yaşadı. Bilim konusunda eğitimsiz olmasına rağmen zamanının en büyük lens üreticisi oldu, mikroskobik yaşam formlarını keşfetti ve bugün “mikrobiyolojinin babası” olarak biliniyor.
Leeuwenhoek, 24 Ekim 1632'de Delft'te doğdu. Babası sepetçiydi, annesinin ailesi bira imalatçısıydı. Antonie çocukken Warmond kasabasında bir okulda eğitim gördü, daha sonra amcasıyla Benthuizen'de yaşadı. 1648'de bir keten kumaş dükkanında çıraklık yaptı. 1654 civarında hayatının geri kalanını geçireceği Delft'e döndü. Kumaş tüccarı olarak işe başladı. Zamanla bilirkişi, şarap tahlilcisi ve küçük şehir görevlisi olarak da çalıştı.
1676'da Leeuwenhoek ile aynı yıl doğmuş olan ve arkadaş oldukları düşünülen iflas etmiş ünlü ressam Jan Vermeer'in mülkünde mütevelli olarak görev yaptı. Antonie van Leeuwenhoek 1668'den bir süre önce lens öğütmeyi öğrendi, basit mikroskoplar yaptı ve onlarla gözlem yapmaya başladı. Görünüşe göre Robert Hooke'un mikroskopla yaptığı gözlemlerini tasvir ettiği popüler resimli kitabı Micrographia'dan ilham almıştı.
200 kat büyüten mikroskop
Leeuwenhoek 500'den fazla güçlü büyüteç yapmıştı. Ancak aslında Leeuwenhoek doğmadan 40 yıl önce birden fazla lensli bileşik mikroskop icat edilmişti ve İngiltere'de Robert Hooke ve Hollanda'da Jan Swammerdam onunla deney yapmıştı. Dolayısıyla mikroskobun mucidi Leeuwenhoek değildi. Ancak bu mikroskoplar sadece 20-30 kat büyütme sağlarken Leeuwenhoek'un lens öğütmedeki yeteneği, keskin gözleri ve çalıştığı yerdeki ışığı ayarlamada gösterdiği hassasiyet 200 kat büyüten bir mikroskop yapmasını sağladı. Çizimi iyi olmadığından bulgularını anlatırken bir illüstratörden yardım aldı.
'Küçük gören' ile 'hayvanküllere' bakmak
Van Leeuwenhoek büyüteç ve mikroskop yapmaya çalışırken hedefinde potansiyel küçük canlılar keşfetmek gibi bir şey yoktu. Daha ziyade bir ipliğin kalitesini değerlendirmeye çalışıyordu. Bu amaçla yeni bir lens yapma yöntemi geliştirdi: İnce cam filamentleri ısıtarak çok küçük küreler üretti. Lensi o kadar kaliteliydi ki kimsenin göremediği şeyleri gösteriyordu.
Mikroskobuna – "küçük görücü" dedi ve onu yeni ve büyük ölçüde beklenmedik bir alanda kullanmaya başladı: Organizmalar dahil çıplak gözle görülemeyecek kadar küçük nesneleri görmek. Kırmızı kan hücresini, kılcal damardaki kan akışını ve spermi ilk görselleştiren o oldu.
Van Leeuwenhoek aynı zamanda bakteriyi gören ilk insandı ve bu keşif mikrobiyoloji ve tıp için sonsuz öneme sahip oldu. Yine de resmi eğitim eksikliğinden bulgularını yayınlamada isteksiz kaldı. Ancak arkadaşları tarafından ikna edildi.
“Ne zaman dikkate değer bir şey bulsam, tüm dahi insanların bundan haberdar olması için keşfimi kağıda dökmeyi görev bilirdim” diye yazdı. Merakının ve keşfetme sevincinin rehberliğinde “Neden bu kadar zahmete giriyorsun ve ne işe yarar?" diyenleri dikkate almadım dedi.
1674'te bir damla gölet suyunda yüzen “hayvanküller” (küçük hayvanlar) gördüğünü bildirdi. Mükemmel tanımında yeşil ipliksi alg Spirogyra'yı anlatıyordu. Ancak bilim camiasının üyeleri onun güvenilirliğini sorguladı. Bulguları dini ve bilimsel otoriteler tarafından doğrulandıktan sonra yayınlanabildi ve nihayet 1680'de o zamanlar dünyanın önde gelen bilim kuruluşu olan Londra'daki Kraliyet Cemiyeti'ne katılmaya davet edildi. Kendisine gümüş bir kasanın içinde havalı bir arma gönderildi.
1683'te Kraliyet Cemiyeti'ne dişinde beyaz plak canlılar keşfettiğini duyurdu. Canlı bakterileri anlatan ilk keşiflerden biriydi. Hayvan ve bitki dokularına, mineral kristallere ve fosillere baktı. Bir kum tanesinden büyük değil dediği mikroskobik su yosunu foraminiferi ilk gören kişiydi. Solucan nematod ve çarklı hayvan rotifer gibi mikroskobik hayvanları keşfetti. 1702'de silli gibi protistleri buldu. Cemiyet'e seçilerek Robert Hooke, Henry Oldenburg, Robert Boyle, Christopher Wren gibilerinin arasına dahil oldu ancak hiçbir toplantıya katılmadı.
Ölümü
1698'de Rusya'nın Büyük Çarı Peter'a yılanbalığının kılcal damarlarındaki dolaşımı gösterdi ve tarif ettiği tuhaf şeyleri görmek isteyen sayısız ziyaretçisi oldu. Gözlemlerini yaşamının son günlerine kadar sürdürdü. 30 Ağustos 1723'te ölümünden sonra Delft'teki Yeni Kilise papazı Kraliyet Cemiyeti'ne şunları yazdı:
"… Antonie van Leeuwenhoek, doğa felsefesinde doğru olanın en verimli şekilde duyuların kanıtlarıyla desteklenen deneysel yöntemle araştırılabileceğini düşündü; bu nedenle, titizlik ve yorulmak bilmeyen emekle kendi elleriyle en mükemmel lensleri yaptı, onların yardımıyla Doğa'nın birçok sırrını keşfetti, şimdi tüm felsefi Dünya'da ünlü."
Van Leeuwenhoek dünyanın tek mikroskopisti değildi. İngiltere'de çağdaşı Robert Hooke yaşamın temel birimini keşfetmişti ve ona "hücre" demişti. İlk en çok satan bilimsel kitap olan ve böceklerin ve benzerlerinin inanılmaz ayrıntılı görüntülerini içeren "Micrographia"yı yayınlamıştı ve kitap Leeuwenhoek'a ilham olmuştu. Ancak Hooke bakterileri tanımlamamıştı.
Bir lens üreticisi olarak sahip olduğu hünere rağmen Van Leeuwenhoek bile virüsleri göremedi. Bakterinin boyutunun yaklaşık 1/100'ü kadar olduğundan bir ışık mikroskobunun gösteremeyeceği kadar küçüktü. Çünkü fizik özelliği gereği ışık sadece binlerce kez büyütme sağlayabilir. Virüsler 1931'de milyonlarca kat büyütme sağlayan elektron mikroskobunun icadıyla tespit edildi.
Daha önce görülmemiş yeni bir dünya
Van Leeuwenhoek ve halefleri açık arayla hayatın en büyük alanının kapılarını açtılar. Öyle ki, Dünya'daki tüm bakteriler aslında insanlardan 1100 kat ağırdır. Bu da bizleri hayal edilemez bir farkla geride bıraktıklarını gösterir. Bakterilerin Dünya'daki ilk yaşam formları arasında yer aldığına ve 3 milyar yıl öncesine ait olduğuna dair fosil kanıtlar var ve bugün Dünya'da yaklaşık 5 nonilyon (5'in ardından 30 sıfır) bakteri yaşıyor.
Bazı bakteri türleri kolera, frengi ve boğaz ağrısı gibi hastalıklara neden olurken ekstremofil denilenler atmosferin üst kesiminden okyanusun en derin noktasına kadar suyun kaynama ve donma noktasının ötesindeki sıcaklıkta hayatta kalıyor.
Bilim adamlarının mikroplara dair anlayışı bakteriye karşı antibiyotiğin ve virüse karşı aşının geliştirilmesi dahil van Leeuwenhoek'tan bu yana çok yol kat etti. Ancak insanların gözlerini hayatın uçsuz bucaksız mikroskobik dünyasına ilk açan ve dünyayı değiştirmeye devam eden van Leeuwenhoek oldu.
Kaynakça:
- Kapak görseli: https://tr.wikipedia.org/wiki/Antonie_van_Leeuwenhoek#/media/Dosya:Jan_Verkolje_-_Antonie_van_Leeuwenhoek.jpg
- https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek
- http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/van_leeuwenhoek_antonie.shtml
- https://makingscience.royalsociety.org/s/rs/people/fst00039851