

Ne Yapmalı veya Sivil İtaatsizlik Üzerine
Solcular açısından düşünülünce bu başlık hemen Lenini (1870-1924)
çağrıştırıyordur. Doğrusu eski bir solcu olarak benim de ilk aklıma gelen bu.
İkincisi de Çernişevski (1828-1889) ve »Nasıl Yapmalı« kitabı oluyor.
Zaten Lenin de ondan etkilenmişti. Ama benim kullandığım başlık bunların
ikisine de benzemiyor. Nedeni ise, ne yapılabileceğine ilişkin belki birkaç
basit öneri olacak. Çözümü ben de bilmiyorum çünkü.
Çoğu insan yine bu »eski solcu« kavramından hemen tersini çıkaracaktır, tahmin
ediyorum. Eskiden şu ya da bu taraftan olduğunu söyleyen birinin artık bunun tam
tersi olduğu düşünülür. Savrulmak ve ara renkleri yok saymak Türkiye toplumunun
fena halde sarıldığı bir yöntemdir. Ama yanlış. Bu yazıda değineceğim şeylerden
biri de bu zaten. Birisi eskiden solcuyken, şimdi değilse sağcı olduğu ya da
eskiden sağcıysa ve şimdi değilse solcu olduğu mantığı galiba çok rağbet
görmektedir. Gerçi biri birinden daha kolay olabilir ama ikisi aynı kolaylıkla
olmaz. Olması da gerekmiyor.
Sağın birçok teorisyeninin geçmişinde solcu olması, bu anlamıyla sağın yeterince
entelektüel birikim oluşturamadığına örnek sayılabilir. Oysa geçmişinde
sağcıyken sonradan sola geçerek teorisyen olabilmiş (gerçi ben olmamışını da
hatırlamıyorum ya) bir örnek yoktur. Şöyle açıklayayım: Bildiğim kadarıyla
Türkiyenin sağ entelektüellerinde Cemil Meriç (1916-1987) hariç, soldan
sağa geçmeyen biri yoktur. Necip Fazıldan (1904-1983) İsmet
Özele, tümü solcuyken edindikleri birikimleriyle sağcı oldular ve yine
bildiğim kadarıyla ondan sonra çok özgünce sağa ait olan bir şey üretemediler.
Yani solcuyken ulaştıkları birikimleriyle sağcılık yapmaya devam ettiler. Bu da
çok zor olmadı onlar için. Tekrarlarsam, Cemil Meriçi ayırıyorum. Çünkü
her düşüncesini beğenmesem veya mantıklı bulmasam da özgün ve çok değerli
düşünceleri de bulunmaktadır. Düşüncelerinin temeli, ötekilerin tersine
İslamiyet değil Doğu kültürü ve bilgisidir. Yani Cemil Meriç İslamiyeti
de Doğu (hatta Hint) kültürünün içinde inceler ve özel bir yere oturtur. Belki
de onun için solcular arasında da en çok okunan ve saygı duyulan sağcı
entelektüel Cemil Meriçtir.
İşte bu anlamda solda bir Necip Fazıl veya İsmet Özel yoktur.
Herhalde Türkiye sağı da kendi özgünlüğünü yaratabildiği zaman bu gerçekleşmeye
başlamış olur.
Yine üç önceki paragrafa döneyim. Eskiden solcu olma kavramının sağcılıkla
ilgisini aramak yerine, solun var olan biçimlerinin sorgulanması ve (adı ne
olursa olsun) yeni arayışlara yönelmenin, bu anlamda kafa yormanın öne
çıkarılması daha anlamlı olurdu. En azından eskiden olunduğu gibi olunmadığı,
olunamayacağı anlamını yükleyerek işe başlamak daha iyi olabilirdi.
Şimdi neden böyle bir giriş ihtiyacı hissettiğimi belki daha kolay
anlatabilirim.
Türkiyenin siyasi geleneğinde (galiba başka gelenekleri de böyle) her şeyi bir
yerlerden beklemek fazlasıyla sorunlu bir durumdur. Hatta bu çoğu zaman
sorumluluk üstlenmemenin gerekçesine dönüşebilmektedir. Belki ayrı bir inceleme
konusu olabilir bu ama yine de biraz açmaya çalışayım. Belediyenin hizmet
vermesini beklemek, vergisini ödeyen her yurttaşın en temel hakkıdır. Ancak
sokağına çöp boşaltan, yerdeki herhangi bir çöpü alıp (varsa) çöp tenekesine
atmayan insanın psikolojisi herhalde belediyenin hizmetindeki kusurla
açıklanamaz. Evlerini pırıl pırıl tutan insanların kaçının evinin önündeki
pisliği temizlediğini gördüğünüzü hatırlamaya çalışın.
Türkiyenin siyasi geleneği derken toplumun bir kesimini kastetmiyorum. Sistemin
böyle işlediğini vurgulamayı amaçlıyorum. Yani nedense her zaman her şey hep
başkalarından bekleniyor. Daha da kötüsü bu beklenen şey devlet tarafından
yasalaşmadan toplumda da kabul görmüyor. Galiba Osmanlıdan bu yana hep böyle
yürümüş bu iş. Artık bir davranış biçimi, kültür olmuş gibi. Devlet herhangi bir
konuda resmi açıklamasını yapmıyorsa onu savunabilmek (tabii ki tehlikeli bir
iştir) neredeyse imkansız olarak kabul edilmektedir. İşin kötü tarafı, bunu
yaparken bilinçli ve sonuçları hesaplandığından değil, artık içgüdüsel biçimde
bu hale gelmiş olmasıdır. Resmi ideolojiyle uyuşmadığında itiraz etmemek doğal
bir davranış olarak içselleştirilmiştir. Haliyle bunun ağır sonuçları oldu
geçmişte veya bugün yine olabilir. Ama Gezi Parkı protestoları zamanında
sivil itaatsizliğin bu denli geniş çevrelere yayılması, ilgi bulması itiraz
zamanının geldiğine işaret ediyordur.
Resmi olmayan, ancak toplumda karşılık bulan ve her zaman eleştirilebilirliği
olan kuralların çoğalması demokrasinin gelişmişliğiyle doğru orantılıdır.
Bireyin ya da herhangi bir grubun/topluluğun, başkalarını incitmeden
düşüncelerini açıklamasını yasalarla belirlemek yerine, yasalarla böyle bir
hakkın olduğunu belirlemeye yönelmek gerekir.
Bir şeyleri savunabilmek, bu konuda çeşitli işler yapmak için sadece yasaların
belirlediği çerçevede kendini sınırlamak yerine ilerlemek ve yeni yöntemler
geliştirmek gerekir. Her yeniliğin bir önceki eskinin içinde geliştiği ve
kabuğunu kırabildiği oranda var olduğu düşünülürse bu gereklilik daha iyi
anlaşılır.
Bir sonraki yazıda değineceğim soykırım(lar) meselesiyle ilgili olarak herhangi
bir konuda devletten açıklama ve tavır beklemek belki de Türkiye toplumunun en
edilgen ve bu anlamıyla sevimsiz yanıdır. Oysa sivil itaatsizlik tam da buna
karşı durmak demektir. Yani resmi olandan farklı bir yaklaşımda bulunma hakkını
savunabilmek aynı zamanda demokratik muhalefetin de temelidir. Sorun, resmi
olana karşı çıkmak değil, resmi olanın belirlediği kuralların sorgulanabilir
olmasını sağlamaktadır. Yoksa buradaki mesele, resmi olan her şeyin
yanlışlığından hareket etmek değildir. Ayrıntı, bir şeye iş olsun diye karşı
durmakta değil, gerektiğinde karşı durabilme hakkı arasındaki farkta gizlidir.
Çünkü koşulsuz bir itaat aynı zamanda koşulsuzca devlet geleneğine bağlanmadaki
tehlikeyi de belirginleştirmektedir.
Bir barda eğlenirken Kürtçe şarkı isteyen insanı öldürenler, Tayyip Erdoğan
»Kürdistan« dediğinde sokağa dökülmedi, kan gövdeyi götürmedi. Bunun nedeni, o
şarkının bilmem hangi dilde söylendiğinden dolayı insan öldürmekten geri
durmayanların ikna olmaları ya da birdenbire hoşgörüyle donanmalarıyla ilgi
değildir. Tam tersine, devletten bunu duydukları için gıkları çıkmamıştır.
Halbuki o cinayeti işleyenler devlet ağzından yapılan bu açıklamaya da itiraz
edebilmeliydi. Gerçi sağın devlete itiraz geleneği galiba İslamiyetin Osmanlı
yorumundan itibaren fena halde törpülenmiştir ama yine de genelleştirmemek
gerekir. Ancak burada İslamiyetten söz ederken İslamı temel alan ideolojilerden
çok İslamla iç içe geçmiş gibi görünen milliyetçi ideolojileri kastediyorum.
Özellikle Türkiyenin siyasi geçmişinde devletten bir milim bağımsızlaşabilen
bir milliyetçiliğin olmadığı görülür. Zaten tüm gücünü, şiddetini vs. devletten
alır bu kesim.
12 Eylül dönemi belki bu paradoksu en iyi açık edebildiği için (de)
önemlidir. MHP kesimi kendisini »Düşünceleri iktidarda, kendisi hapiste
olan hareket,« olarak tanımlamıştı, hatırlanacaktır. Buradaki paradoks şudur
benim açımdan: Düşünceleriyle, ideolojisiyle ya da her neyiyleyse benzer veya
aynı olunan birileri (bu devlet olur, baba olur vs.) başka birilerine eziyet
ediyorsa burada önemli olan haklılık aramak değil eziyete itiraz edebilmektir.
Çünkü öncelikle eziyetin bir tokat haline itiraz etmeyince işkencede öldürülmeye
de itiraz edil(e)mez. Oysa Türkiyede milliyetçilik devletçilikle özdeştir.
Milliyetçi olunacaksa devleti sorgulamak tabudur. Dikkat edilirse geçtiğimiz
yıllarda darbecileri yargılama konusunda birçok MHPli oldukça aktif
tavır alırken, bunun aslında devlet geleneğin bir yansıması olduğunu akıllarına
bile getirmedi. Neredeyse darbenin başı Kenan Evrenin ordu kökeni ve bu
mantığın temelinin ordudan ayrı düşünülemeyeceğine hiç vurgu yapılmadı bu kesim
tarafından. Bu da bir tabudur haliyle.
Türkiyenin kültürü ve siyasi geleneğinde yanlış olanın yanlış olduğu genellikle
söylenmez. Bir şeyler değişmeye başlar, eski yasalar geçerliliğini koruduğu
halde işlemez ya da işletilmez, bir süre sonra da bu değişim genel bir kabul
görür. Örneğin Dersim. Adından başlanarak birçok şey konuşulmaya başlanır.
Katliamın boyutları tartışılır, belgeler sıralanır. Artık resmiyet dışında kabul
görmüştür genel itibariyle. Ermeni soykırımı bundan böyle utangaç ve yasalara
göre gizli saklı değil, doğrudan ve tüm gerçekliğiyle ifade edilir. Başta
Rumlara, Süryanilere veya Musevilere yapılanlar rahatlıkla konuşulmaya,
yazılmaya başlanır. Kürtler ve Kürdistan, Aleviler ve Alevilik sorunu tartışılır
vs. Evet, bütün bunlar yapılmakta şu an. Ancak hiçbir şey resmi değildir. Hatta
yasalar itibariyle bunların çoğunu bu biçimde dile getirmek, ifade etmek suçtur.
Birçok şey bu yöntemle iyileşir, gelişir ve kurallaşır. Ama asla tam olarak
resmiyet kazanmaz. Çünkü resmiyet kazanması aynı zamanda bir şeylerin
yasalaşmasını da gerektirir. Tabii, yasalaşma işin en son aşamasıdır ama en
önemlisi değildir. Örneğin Ermeni soykırımı ya da Dersim katliamı rahatlıkla söz
konusu edilebiliyorsa ve bundan dolayı kimseye ceza verilmiyorsa bir biçimde
yasalarca da güvence altına alınıyor gibi yorumlanabilir. O halde bu olayların
nedeni ve bu işin sorumluları da araştırılmalı, gereken yapılmalıdır. İşte bu
bölümü Türkiyenin siyasi geleneğinde, yani devlet geleneğinde yoktur. Onun için
çok şey yasalarla belirlenmek yerine yöneticilerin o anki tasarrufuyla ilgili
sonuçlarla açıklanır. Bundan dolayı aynı yasalarla birbirinden farklı »suç« aynı
kapsamda cezalandırılır.
Türkiyedeki bu gelenek nedeniyle bugüne kadar işkence yaptığından dolayı hiçbir
polise (hadi kayda değer diyelim) bir ceza verilmemiştir. Ceza derken sadece
hapis cezasını -ki bu da olmaz- kastetmiyorum. Bunu hak eden bir işkenceci
sadece hapis cezasıyla değil, aynı zamanda mesleğinden dolayı elde ettiği tüm
maddi haklarından, emekliliğinden de men edilmelidir. Oysa 12 Eylül ve
ondan çok önceleri (aslında tüm Cumhuriyet tarihinde), herhangi bir gerekçeyle
binlerce insan ceza aldığı gibi işinden edilmiş ve tüm emeklilik hakları elinden
alınmıştır. Sabıka kayıtları nedeniyle de yeni iş bulma imkanları ortadan
kaldırılmıştır.
Bugün terör örgütü üyesi olarak cezası kesinleşen bilmem hangi rütbedeki emekli
bir askerin bırakın bu tür şeylerden mahrum edilmesini, yurttaşların vergisiyle
alınan milyon dolarlık lojmanda oturması devlet garantisiyle sağlanmaktadır.
Bunun halen böyle devam etmesinin nedeni de bütünüyle Türkiyenin siyasi
geleneğinin bir parçasıdır.
Örneğin 1934te başlayan Türk müziği yasağı 1938de giderek
işlerliğini yitirmeye başladığında da önceki uygulamanın saçma sapan olduğu
söylenmedi, söylenmez. Yasağı uygulayan kişi o yasağı kaldırdığında (veya
işletmemeye başladığında) bir lütuf gibi sunar ve öncekiyle hiçbir ilgisi yokmuş
gibi yapar.
Günün birinde bir şey gerçekten tüm yaptırımlarıyla yasalaştığında ve
uygulandığında belki bu tartışmalar artık anlamını yitirmiş olacaktır. Ancak o
günlerin ne zaman geleceği, hatta gerçekten gelip gelmeyeceği konusu da ne yazık
ki henüz belirsizdir.
İşte bütün bunlara bağlı olarak şöyle bir şey diyebilmek gerekir: O halde toplum
kendi davranış kurallarını belirleme hakkına sahip olmalı ve şiddeti reddeden
her türlü sivil itaatsizliği gösterebilmeli, bir yandan da yasaların bu yönde
değişmesi için mücadelesini sürdürmelidir.
Yüzlerce yıldır, herhangi bir biçimde devlet(ler)in uygun gördüğü bir kuralı
sorgulamaya başlamak bile oyunbozanlık olarak nitelenmiştir. Söz konusu olan
devletse, karşıda kalanlar yıkıcılıktan bozgunculuğa, satılmışlıktan vatan
hainliğine kadar bir sürü tanıma layık görülür ve ona göre de cezalandırılırlar.
Genellikle bu tür suçlamalar işe de yarar. Çünkü çoğu kişi ne denli vatansever
olduğunu kanıtlamaya çalışmaktan asıl konuyu savunmadan vazgeçer duruma gelir.
Oysa isteyen istediği kadar bağırıp çağırsın, asıl olanı gözden uzak tutmaya
çalıştığı unutulmadan o söylemleri muhatap almamak en iyisi olurdu. Zaten bu
konularda çok kesin tavır alanları ikna etmek, onlarla dalaşmak yerine daha
ortalarda duran çoğunluğu muhatap almak daha anlamlı gibi geliyor bana.
Sivil itaatsizlik hem kendi yöntemlerini geliştirebilir, hem de devlet bu
anlamda söz konusu değişiklikleri yapmaya zorlanabilir. Bunun gerçekleşmeyeceği
bilinse de bir hak, davranış biçimi olarak sürekli hale getirilebilir. En
baskıcı yönetimler bile varlıklarını yasalarla meşrulaştırmaya çalıştıklarına
göre, bizim gibi sıradan insanların yasal düzenlemeleri istemeleri ve bunun için
mücadele etmeleri sürekli gündemde tutulabilir. Örneğin parlamenter düzeyde
temsil imkanına ulaşamamış düşüncelerin parlamento dışı mücadele yöntemleri çok
anlamlı sonuçlara ulaşabilir.
Ama bunun için var olandan farklı düşünme ve davranmayı düşünme sisteminin bir
parçası haline getirmek gerekir. Galiba ondan sonrası kolaylaşacaktır.
Bekir Karadeniz
Yazıyı pdf olarak indirebilirsiniz.