Kayahan Uygur
O darbenin ünlü ismi Şilili darbeci General Pinochet birçok Batılı düşünür tarafından “liberal diktatör” olarak anılıyor. 20’inci Yüzyılın 22 diktatörünü anlatan “Le Siècle des Dictateurs” (Diktatörler Yüzyılı) adlı kitapta Pinochet ile ilgili bölümün başlığı da “Liberal tiran” olarak geçiyor.
LİBERAL GENERAL PİNOCHET
Şili darbesiyle liberalizmin ilişkisini anlatan Fransız araştırmacı Michel Faure konuyu General Pinochet açısından ele alıyor. 1915 doğumlu Pinochet orta sınıftan bir ailenin fazlasıyla sıradan ve içine kapalı çocuğuydu. 1937’de askeri okulu bitirdi. 1943’te cumhuriyetçi zengin bir senatörün güzellik kraliçesi seçilmiş kızı Lucia Hiriart’la evlendi. Daha doğrusu “depresif ve edepsiz zengin kızı” olarak tanınan Lucia onunla evlendi ve kariyerini ilerletmesine yardımcı oldu.
Kimileri için diktatör ve liberal sözcüklerinin yan yana gelmesi bir “oksimoron"dur. Oysa Pinochet örneğinde de görüldüğü gibi bu iki kavram birbirini mükemmel bir şekilde tamamlar. Günümüz liberallerinin çağdaş filozofları saydıkları Friedrich Hayek 1976 yılında verdiği bir konferansta ekonomiye müdahale etmeyen bir diktatörlüğü, müdahale eden bir demokrasiye tercih ettiğini söylememiş miydi?
Sıradan asker Pinochet liberal olmuştu çünkü Şili için asıl tehlikenin komünizmden geldiğini düşünmüştü. 1948 yılı ABD’nin “kızıllar geliyor” paranoyasına kapıldığı dönemlerden biri olduğundan arka bahçe Şili’de Komünist Partisi birden yasaklanmıştı. Pinochet o dönem ülkenin kuzeyindeki Pisagua köyünde komünistlerin toplandığı bir açık cezaevinin komutanıydı. Orada komünist militanların heyecanından ve örgütlenme gücünden çok etkilendi. Tutuklular Partido Glorioso’nun (Şanlı Komünist Partisi) üyesi olmaktan onur duyuyorlardı. Toplama kampını bir açık hava üniversitesine çevirmişlerdi. Bu manzara Pinochet’yi çok endişelendirdi ve onu komünizmi engelleyecek yollar aramaya sevk etti.
Pinochet’nin içinde gizlice bir sel gibi akan komünizm ve yoksul düşmanlığı 1955 yılında yatağını buldu. O dönemde Latin Amerika’da sık rastlanan ekonomik krizlerden biri tekrarlanıyordu. Sıkı bir ABD müttefiki olan Cumhurbaşkanı Ibañez del Campo, Chicago’dan bir liberal ekonomistler grubunu çağırmıştı ve onlara bir dizi konferanslar verdiriyordu.
ABD LABORATUVARI LATİN AMERİKA
Adına Klein-Saks Misyonu denilen bu liberal grubun elemanları Latin Amerika’da birçok askeri faşist diktatörlüklere danışmanlık yapmaya başlamışlardı. Günümüz yakın tarih uzmanları o yıllardaki Latin Amerika’yı neoliberalizmin laboratuvarı görürler. Aynı zamanda da CIA destekli aşırı sağ ve sol grupların da hatta yeni palazlanan narko mafyanın da yetiştiği bir bataklıktır Latin Amerika.
Klein-Saks ekonomistleri Şili’de de 1958 yılına kadar kaldılar hatta enflasyona karşı mücadele gerekçesiyle ücretleri donduracak kadar ileri gittiler. Sonunda doğan tepkiler karşısında ülkeyi terk ettiler. Pinochet ise bizim Turgut Özal’ın tam 25 yıl sonra Türkiye’de anlattıklarından pek farkı olmayan bu liberal söyleme hayran kalmıştı. Geleceğin güçlü adamı bu “harika fikirlerin” sol ve sendikal mücadele nedeniyle uygulanamamasına içerlemiş, solculara kin beslemeye ve uygun fırsat kollamaya başlamıştı. Görünüşte ise demokrasiye saygılı, disiplinli ve pek de hırslı olmayan biriydi. Sosyalist Başkan Allende onu zaten bu nedenle Genelkurmay Başkanı yapmıştı. Bu tür generallere tarihte sık sık rastlanır.
1960’larda Şili’de sosyalistler “demokratik yoldan zafer” hayalleri kurarlarken Chicago Üniversitesi ile Santiago Katolik Üniversitesi arasında yapılan anlaşma gereği çok sayıda Şilili öğrenci ABD’de liberalizm öğrenmişler, birçok Şilili de “genç liderler” gibi programlar aracılığıyla ilerde kurulması düşünülen liberal diktaya kadro olarak yetiştirilmişti. Pinochet’nin çocukluk arkadaşları ünlü El Mercurio gazetesi yöneticisi Arturo Fontaine, amiral Toribio Merino neo liberal fikirlerin toplumda ince ince işlenmesini sağlamışlardı. Bu arada yaşanan ekonomik ve sosyal felaketler kuşkusuz sadece yanlış ekonomi politikalarının sonucu değildi. Kamyoncular grevi gibi günümüzde artık CIA katkısı inkâr edilemeyecek olaylar, asıl düşman olarak sol ve laik cepheyi gören maceracı ve Troçkist sol da Allende’ye zarar vermek için elinden geleni yapıyordu.
Sosyalist başkan taviz vermedi, direndi ve sonunda darbe göstere göstere geldi. ABD Dışişleri Bakanı Henry Kissinger ile Büyükelçi Nathaniel Davis’in darbede oynadıkları rol bugün biliniyor, fakat ideolojik boyut konunun siyasal yanından daha önemli. Pinochet bir yandan ekonomide neo liberal fikirleri sonuna dek sürdürürken darbe sonrası oluşturduğu korku ve baskı ortamını soğuk bir ekonomist mantığıyla meşrulaştırdı. “O bir askerdi. Savaştaydı. Karşısında özgürlüklerin düşmanı olan komünizm vardı ve bir savaşta bazı istenmeyen olaylar da yaşanabilirdi”. Bir liberal olarak böyle düşünüyordu. Bu nasıl liberal bir görüş diye sorabilirsiniz ama işte “gerçek liberalizm” budur.
LİBERAL GURU HAYEK NE DİYOR?
Neoliberal düşünür Friedrich Hayek toplumları tamamen piyasadan ibaret görür. Bireyleri de birer şirket olarak düşünür. Nasıl piyasa teorisinde girişimcinin karar alırken müşterilerin ya da rakiplerin vereceği tepkinin ne olacağına kesin emin olmadan hareket ettiği varsayılıyorsa devletlerin de toplumların gerçek talebi hakkında kesin bilgi sahibi olamayacağı Hayek’in başlıca görüşüdür. Hayek’e göre özetle devletin şu ya da bu kesimin ya da kamunun çıkarını gözetmesi hatta bilmesi bile mümkün değildir. Böyle bir müdahale açık toplumu bozar. Kamu çıkarı diye bir kavram zaten liberal düşünceye aykırıdır. Aslında kamu da yoktur, zengin ve güçlü vardır, diğerleri ise özne değil sadece malzemedir.
Bu modelde devletin sadece rekabet ortamı sağlayacağı iddia edilir. Dış etkiler olmadan yapılacak bir yarışta güçlünün, zayıfın, yoksulun ve zenginin piyasa tanrısı tarafından belirleneceği sanılır. Bundan ötesi Hayek’e göre komünizmdir, totaliterliktir, kısaca devlet zaten kötüdür, insanlığın en büyük sorunu da devlettir. Neoliberalizm ulus devlet fikrinin ise yeminli düşmanıdır. Bu hayali projenin gerçekte hem tek tek toplumlar hem de küresel planda sadece güçlüyü daha güçlü, zayıfı ise daha zayıf hale getirmeye hizmet edeceği açıktı ve öyle de olmuştur.
Bu devlet ve kamu takıntılı ideolojinin sonuçları dünyada felaket hale gelen gelir dağılımı bozukluğu, her geçen gün derinleşen kriz, iklimsel ve çevresel sorunlar, enerji çıkmazları, her yerde gelişen faşizmler, mafya rejimleri ve oligarşilerle görülüyor. Dünya barışının geleceği de günümüzde oldukça karanlık. Neoliberalizmin iflası Hayek’in açık toplum ideolojisini parasal müdahaleyle ve kapalı toplum yöntemleriyle gerçekleştirmeye çalışan borsa spekülatörü Soros’un Avrupa’daki faaliyetlerini durdurmasından da bellidir.
LİBERALİZM DEMOKRASİ İLE BAĞDAŞMIYOR
ABD merkezli neoliberal ideoloji çeşitli ülkelerde askeri darbeleri desteklerken kendisini savunmak için Şili’de Pinochet’nin yaptığı gibi “önemli olan ekonominin gelişmesidir, gelişmiş bir liberal ekonomi demokrasiyi de getirir” hayalini pazarlamıştı. Son 50 yılın pratiği bu savın tersini kanıtlamıştır. Serbest piyasa geliştikçe tam tersine demokrasi gerilemekte, popülist ve otoriter eğilimler artmakta, kutuplaşma zirve yapmakta ve ABD gibi piyasacılığın merkezi olan ülkelerde bile faşizm kapıyı çalmaktadır.
Türkiye açısından önemli bir nokta ABD destekli askeri darbelerin bazı ülkelerde kamu anlayışını ve ulus devleti dağıtmaya yetmemesidir. Askeri darbelerin Latin Amerika’daki amaçları eski kamucu yapıyı dağıtıp yeni bir sistem oluşturmaktı ve orada bu başarılmıştır. Türkiye ve birçok İslam ülkesinde ise devleti yıkmak için sadece ordunun darbe yapmasının yeterli olmadığı görülmüştür. Genellikle halk çocuklarından oluşan Ortadoğu ordularının ABD planları önünde birer engel oldukları anlaşılınca siyasal İslamcılık devreye sokulmuştur. Asıl amacın din değil neoliberal ekonomik projeler olduğu ise bugün çok açık.
Küresel egemenliğin bir parçasını oluşturacak, hiçbir engel ve sınırı bulunmayan, vatandaşlığın bile alınıp satıldığı ülke görünümlü bir açık pazarın tarihsel devletlerin yerini alması oldukça ileri aşamalara varmış bir projedir ve tamamlanmak üzeredir. Bu aşamanın az ötesi “That’s all folks” yani filmin sonu. Henüz anlaşılmadı mı?
Odatv.com