Temel Kanun” ya da Anayasa anlamına gelen Kanuni Esasi Osmanlı Devleti’nin ilk ve son anayasası olarak 23 Aralık 1876’da ilan edilmiş, 1878’de II. Abdülhamit tarafından askıya alınmış, 24 Temmuz 1908 ihtilali sonucunda yeniden yürürlüğe girmiş ve kısmen 20 Nisan 1924 tarihine kadar yürürlükte kalmıştır. 1876 Kânûn-i Esâsî’si bağımsız bir İslam ülkesinde yürürlüğe giren Batılı anlamda ilk yazılı anayasadır. 1876 Kanun-u Esasi’si Türk toplumunun ilk yazılı Anayasası olma niteliği taşır. Ayrıca bu belge Osmanlı Devleti’nde ilk kez insanların devlete karşı ileri sürebilecekleri bazı hakları olduğunun padişah tarafından kabulü anlamına gelir. 1876 Anayasası bir Meclisin kurulmasının öngörerek, padişahın yanı sıra milletvekilleri vasıtasıyla halkın iradesinin devlet yönetimine katılmasına imkan vermiştir. Kişi hak ve özgürlüklerine ilk defa olarak diğer devletlerin anayasalarındaki gibi yer verilmiş, geniş bir liste halinde sıralanmıştır. Bu haklar o dönemde diğer ülkelerin anayasaları ile birlikte karşılaştırıldığında hiç de küçümsenecek şeyler değildir.
23 Aralık 1876 tarihinde kabul edilen Kanun-ı Esasi, ilk anayasamız olarak tarihteki yerini almış ve siyasi hayatta ilk defa anayasa ile kurulan parlamentolu bir dönem başlamıştır. 119 maddeden oluşan Kanun-ı Esasi, yürürlükte kaldığı süreler içerisinde 7 kez değişiklik görmüştür. Osmanlı Devleti’nde mutlak monarşiden anayasalı monarşiye geçişi belirleyen ve meşrutiyet reşiminin temellerini atan anayasadır.
Kanun-u Esasî 8 ilâ 26’ıncı maddeleri arasında “Tebaa-i Devlet-i Osmaniye’nin Hukuku Umumîyesi” başlığı altında temel hak ve hürriyetleri düzenlemiştir: Vatandaşlık hakkı (m.8), kişi hürriyeti (m.9), kişi güvenliği (m.10), ibadet hürriyeti (m.11), basın hürriyeti (m.12), şirket kurma hürriyeti (m.13), dilekçe hakkı (m.14), öğretim hürriyeti (m.15), eşitlik ilkesi (m.17), devlet memurluğuna girme hakkı (m.19), malî güce göre vergi ilkesi (m.20), konut dokunulmazlığı (m.22), kanunî hâkim güvencesi (m.23), müsadere, angarya yasağı (m.24), vergilerin kanûniliği ilkesi (m.25), işkence yasağı (m.26).
Kanun-u Esasîde kişi hürriyeti ve güvenliğini sağlamaya yönelik bir takım yargısal güvenceler de öngörülmüştür. Yukarıda değinildiği gibi “kanunî hâkim ilkesi” (m.23), kabul edilmiştir. Diğer yandan 85’inci maddeye göre, bir davaya ancak ait olduğu mahkemede bakılacaktır. Mahkemeler görev alanlarına giren davaya bakmaktan kaçınamayacaklardır (m.84). Ayrıca var olan olağan mahkemeler dışında, “fevkalâde bir mahkeme veyahut hüküm vermek selâhiyetini haiz komisyon teşkil” edilemeyecektir (m.89). Bunların yanın da mahkemelerin aleniliği ilkesi (m.82) kabul edilmiştir.Nihayet 83’üncü maddede herkesin lüzum gördüğü meşru vasıtalarla haklarını savunabileceği (hak arama özgürlüğü) esası kabul edilmiştir.
Kanun-u Esasî, üç hürriyeti açıkça yasaklamıştır: Fikir (düşünce) ve toplantı hürriyeti, dernek kurma hakkı. Fakat, 1876’nın kamu hürriyeti sistemini sıfıra indiren padişah baskısı ünlü 113. maddenin son fıkrası olarak düzenlenmiştir. Bu fıkraya göre, polisin gerçek “tahkikatı” sonunda, hükümetin emniyetini ihlâl ettikleri sabit olanları “Memâlik-i Mahsura-i Şahane”den çıkarmak ve sürmek “münhasıran (yalnızca) padişah yetkisindedir. Bu hüküm Midhat Paşa’ya uygulanmıştır.
1876 Anayasası’nın insan hakları yönünden önemi, Osmanlı Devleti’nde, ilk kez, insanların devlete karşı ileri sürebilecekleri hakları bulunduğunun kabul edilmiş olmasıdır. Daha önceleri de, padişahlar uyruklarına birer lütuf niteliğinde bazı imkanlar tanımışlardı. Fakat bu kez, kişilerin hakları ülkedeki en üstün hukuk belgesinde, yani Anayasaya yazılmıştı. Anayasa, padişahı çok geniş yetkilerle donatmıştır. Fakat padişahın, bu yetkilerini insan haklarını ihlal edecek şekilde kullanması durumunda yapacak bir şey yoktu. Çünkü padişahın mukaddes olduğu ve hiçbir şekilde sorumlu tutulamayacağı Anayasa’da kabul edilmişti.
1878 yılında padişahın Meclis’i fesh etmesiyle birlikte, 1908’e kadar devam edecek 30 yıllık bir mutlakıyet dönemi yaşanmıştır. 1908 yılında II. Meşrutiyet’in ilanından sonra 1909 yılında Kanun-u Esasi’de önemli değişiklikler yapılmıştır. Bu dönemde insan haklarına ilişkin değişiklikler pek geniş sayılmaz. Bunlardan insan hakları ve özgürlükleri ile ilgili olanlardan, padişahın sürgün etme hakkının kaldırılması (m.113),Kanun dışı tutuklama yasağı (m.10), basın özgürlüğünün genişletilmesi, sansür yasağının (m.12) getirilmesi, Osmanlı vatandaşlarına toplantı ve dernek kurma özgürlüklerinin tanınması (m.120) sayılabilir. Bu dönemde ülke yönetimini eline alan İttihat ve Terakki Cemiyeti, II. Abdulhamit’in baskıcı düzenini aratmayacak uygulamalara girişir. Aradaki fark, tek kişinin (padişahın) diktatörlüğünün yerini, bir partinin diktatörlüğüne bırakmasıdır. Hürriyetçi bir sistem yerine, Abdulhamid’in istibdadını gölgede bırakan oligarşik bir mutlakıyete varılmıştır. “Devri sâbık yaratmayacaklarını” vaadedenler, eskisinden beter, demokratik görünüşlerle örtülü bir istibdat sistemine karar kılmışlardır.
Sonuç olarak II. Meşrutiyet rejimi, demokrasi ve özgürlükler pratiğindeki olumsuzluklarına karşın, ulusal toplum, ulusal devlet ve ulusal egemenlik tezlerinin ilk mayalandığı ortam olması bakımından önemli bir hizmet görmüş sayılabilir.
II. Meşrutiyet’in çalkantılı siyasal süreçlerinde başka değişikliklere de uğrayan Kanun-ı Esasi, özellikle I. Dünya Savaşı’nın başlamasından sonra fiilen tek parti durumuna gelen İttihat ve Terakki’nin yönetim süresince uygulanmadı. Ama Kurtuluş Savaşı döneminde, hatta 1921 tarihli Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun çıkarılmasından sonra bile Kanun-ı Esasi’nin yeni anayasaya aykırı düşmeyen hükümlerinin yürürlükte kalacağı düşüncesi benimsendi. 1924 tarihli Teşkilat-ı Esasiye Kanunu 1921 Anayasası’yla birlikte Kanun-ı Esasi’yi de kesin olarak yürürlükten kaldırdı.
Kanuni Esasi’nin başlıca önemli maddeleri kısaca şu şekilde özetlenebilir:
- Hilafet ve saltanat makamı Osmanoğulları soyunun en büyük erkek üyesine aittir.
- Osmanlı Devleti’nin resmi dini İslam’dır. Uygulanan ve çıkarılan yasalar İslamiyet’e aykırı olamayacaktır.
- 3. Osmanlı Devleti’nin resmi dili Türkçe’dir.
- Yürütme yetkisi padişahın başkanlığında Heyeti Vekile’ye (Bakanlar kuruluna) aittir.
- Bakanlar Kurulu’nun başkan ve bakanlarını padişah seçer, atamalarını yapar ve gerektiğinde azleder.
- Yasama görevi ayan Meclisi ve Mebusan Meclisi’ne verilmiştir.
- Ayan Meclisi üyelerini padişah seçecektir. Meclis üyeleri Padişah tarafından ölünceye kadar tayin edilebilecektir.
- Mebusan Meclisi üyelerini halk tarafından her 50000 kişiye bir vekil olacak şekilde seçilmektedir.
- Mebusan Meclis’i üyeleri dört yılda bir seçilmektedir.
- Kanun tekliflerini sadece hükümet yapabilecektir.
- Hükümet Meclis’e karşı değil, padişaha karşı sorumlu olacaktır.
- Padişahın meclisi açma ve kapama yetkisi mevcuttur.
- Kanuni Esasi’de mülkiyet ve dilekçe hakkı, kişi özgürlüğü, din özgürlüğü, basın özgürlüğü, konut dokunulmazlığı, vergi eşitliği, eğitim ve öğretim özgürlüğü, yasal eşitlik gibi temel hak ve hürriyetler
- Padişahın devlet düzeninin bozulması durumunda, polis araştırmaları yaparak zararlı ve suçlu gördüğü kişileri sürgüne gönderme yetkileri mevcuttur.
Kaynak:
- https://anayasa.tbmm.gov.tr/1876.aspx
- https://tr.wikipedia.org/wiki/Kanun-%C4%B1_Esas%C3%AE
- http://www.tarihin.com/19yy-islahatlari/mesrutiyet-donemi/478-kanuni-esasi-nedir-onemi-ve-maddeleri-nelerdir.html
- http://www.osmanli700.gen.tr/olaylar/olayk3.html
- http://www.anayasa.gen.tr/kanunuesasi.htm