1.4. Humeyni’nin Ölümünden Birinci Körfez Savaşı Sonuna Kadar İran - Suriye İlişkileri
1.4.2. ABD’nin 2003’te Irak’ı İşgali Sonrasında İran - Suriye Stratejik İttifakı’nın
2000 yılında Hafız Esad'ın ölümü, çağdaş Suriye tarihinde önemli bir dönüm noktası olmuş ve Suriye ile İran arasındaki ilişkilere de önemli ölçekte etki bırakmıştır. Elbette, Beşşar Esad döneminde, iki ülke arasındaki ittifakı ve işbirliğine olan ihtiyacı daha da artıran bazı olaylar meydana geldi. Örneğin baba Esad'ın ölümünden sonra Suriye ile İran arasındaki ilişkiye bakıldığında, iki ülke arasında önceki yıllara göre daha fazla koordinasyon ve iş birliği olduğunu, ABD’deki ikiz kulelere yönelik gerçekleştirilen terör saldırısı ve daha sonra ABD'nin Afganistan ve Irak'ı işgal etmesi görülebilir. Amerika’nın Ortadoğu’daki konumunu daha da güçlendirmek, iki ülkeyi birbirine daha da yakınlaştırmıştır.
Öte yandan, Hafız Esad'ın ölümünün İran - Suriye ilişkileri üzerinde olumsuz bir etkisi olmamıştır. Hatta bazı Arap ülkeleri Beşşar Esad'ın gücünün Arap ülkelerinin Suriye ile ilişkileri için yeni bir kapı açacağını ve Suriye'nin İran'la ittifaktan ayrılacağını bile düşünüyordu. Ancak tüm bu kehanetler gerçeklememiş, çünkü İran - Suriye ilişkilerinin temeli Hafız Esad'ın zamanında kurumsallaşmıştır. Hafız Esad’ın oğlu Beşşar’a ‘İranlılara her zaman destek verebilirsin ama asla Arap liderlere güvenme’ diye vasiyet ettiği İran basınında yer almıştır (Yılmaz, 2018).
2000 yılında babasının ölümünden sonra iktidara gelen Beşşar Esad, başlangıçta, siyasi ve ekonomik reformlar hakkında şaşırtıcı bir şekilde açıkça konuşan modernleştirici, genç bir yöneticinin umut verici bir cephesi görünümünü veriyordu. Hafız Esad’ın diğer bölgesel akranlarla stratejik manevra yapmasının mirası, Suriye’nin Hizbullah’a göre Lübnan’daki İran davranışını dikte etme kabiliyeti ile gösterilen 1990’lar boyunca ittifakta önderlik etmesini sağladı. 2000'li yılların başında Suriyeliler, gücünü farklı bölgesel paydaşlarla dengelemiş ve Batı ile olan gerilimleri hafifletmiştir. Bununla birlikte, Beşşar, 11 Eylül olaylarının ve ardından Bush yönetiminin terör emellerine yönelik savaşının tepkileriyle hemen karşı karşıya gelmiştir. 11 Eylül saldırıları sonrasında Ortadoğu genelinde Suriye özelinde siyasi denklemini etkileyen bir dizi olay gerçekleşmiştir. Beşşar Esad'ın iktidar tarihinde benzeri görülmemiş zorluklarla uğraşmak zorunda kaldı. Irak'ta baş gösteren bir savaş bağlamında, Şam, Saddam Sonrası Irak'taki potansiyel bir İran'ın çıkarlarından şüpheleniyordu. İran'ın tepkisi, Suriye'deki ortaklıkları içerisinde Suriye egemenliğini beklerken, Suriye ile bağları geliştirmeye devam etmekti. Bu, Nisan 2002’de ikili bir sanayi işbirliği anlaşmasının imzalanmasına ve Suriyeli özel üreticilerle ortak girişimlerin finanse edilmesi için 50 milyon dolarlık bir fonun kurulmasına yol açtı (Risseeuw, 2018: 10).
ABD liderliğindeki Irak işgali ve sonrasındaki dönemde, iki müttefik arasındaki iş birliği önemli ölçüde arttı. Suriye ve İran, Saddam Hüseyin’in Nisan 2003’te ABD’nin önderliğindeki koalisyon güçleri tarafından devrilmesi konusunda kararsız kalmışlardı. Bir yandan, her ikisi de uzun zaman süren düşmanlarının devrilmesini memnuniyetle karşıladı. Öte yandan, askeri zaferin hızıyla ülkeler, Bush yönetiminin ‘terörle savaşında’ bir sonraki hedef olabileceğinden korkuyordu.
Ancak, Washington bir kez daha büyük zorluklarla karşılaştı ve Irak’ta tıkanmaya başladığı zaman, Tahran ve Şam da bir nebze olsa da rahatlamışlardı. Her ikisi de ABD’nin İran’a ve Suriye’ye saldırmak için Irak’taki ayak izini sıçrama tahtası olarak kullanmasını engellemek amacıyla, Irak’taki isyanı yıllarca desteklemişlerdi. Tahran, Bağdat'taki yeni hükümetin kendisine karşı düşmanca bir duruş üstlenmemesini sağlamak için tüm büyük Irak siyasi partileri ve milisleriyle, özellikle de Şiilerle yakın ilişkiler kurmaya ve geliştirmeye çalışmıştır. Şam başlangıçta, Arap ve Sünni Müslüman savaşçılarının Suriye topraklarından Irak'a, El Kaide’nin silahlı militanları olmak üzere geçişlerine izin vermiş ve onları desteklerde bulunmuştur. Dolayısıyla bu dönemde ne Şam ne de Tahran yönetimleri, Irak'ın anarşi ve iç savaşa sürüklenmesini istememişlerdir. Ancak Washington’un 2011'de kuvvetlerini geri çekinceye kadar, yüksek profilli bir askeri varlık sürdürdüğü sürece, Irak'ta bir derece dalgalanma ve belirsizliğin devam etmesini istemişlerdi. ABD liderliğindeki güçleri bastırmak ve dikkatleri kendileri üzerinden uzaklaştırmak istiyorlardı (Goodarzi, 2013: 48). Başka bir deyişle, hem Suriye hem de İran, Irak’taki ABD güçlerinin her zaman ulusal güvenliklerini tehdit ettiğini biliyorlardı. Bu yüzden her iki taraf da ABD’nin Irak topraklarındaki askerlerini geri çekmesi için her türlü yolla başvurmuşlardı.
2005 yılında Dönemin Lübnan Başbakanı Refik Hariri suikastı, Lübnan’da etkisi olan tüm güçler, özellikle İran ve Suriye için yeni bir gelişme oldu. Olay, Lübnan’da Suriye kuvvetlerinin geri çekilmesi ve Hizbullah’ın silahsızlandırılması için çağrılan 1559 sayılı Güvenlik Konseyi Kararı’nın yürürlüğe girmesine neden olmuştur. Bu aynı zamanda Hizbullah’ın Lübnan’daki en büyük taraftarlarını kaybetmesine neden olurken, İran’ın Lübnan’daki hegemonyasının azalmasına da sebebiyet vermiştir. Ayrıca, İran ve Suriye'yi birbirine daha da yakınlaştırmıştır (Dursunoğlu, 2006).
Irak işgali sonrası dönemde Suriye ve İran’a yönelik Batı saldırıları, özellikle Lübnan cephesinde daha da belirginleşiyordu. 2005’te eski Lübnan devlet başkanı Hariri’nin öldürülmesi ve Irak’taki artan İran etkisi, başta Suudi Arabistan olmak üzere bütün Batı devletlerini endişelendiriyordu. Bu nedenle ABD, Tahran’ın müttefikleri Suriye ve Hizbullah’a büyük bir darbe vurmak için fırsatı kollamaya başlamıştır. Refik Hariri’ye yönelik yapılan terörist saldırısı, Suriye’yi Lübnan’dan çıkarmak için Batı tarafından kullanılmıştır. Esad rejiminin, 18000 kişilik birliği Lübnan’dan geri çekilmeye zorlanmış ve bu durum bölgedeki artan izolasyonundan dolayı Esad, Hizbullah ve Tahran'ı daha da yaklaştırmıştır. 12 Temmuz 2006'da Hizbullah, iki askerini kaçırıp sınır ötesi baskın sırasında sekiz kişiyi öldürerek İsrail ile savaş başlatmış ve bölgede yeni bir kaos ortamı yaratmıştır. Hem Şam hem de Tahran, ABD’nin her iki ülkenin de çatışmalara
karıştığı suçlamalarını inkâr etmesine rağmen kanıtlar, direniş ekseninin tarihi Şii müttefiklerini tam olarak desteklediğini göstermiştir. Savaş altı hafta sürmüş ve Arap - İsrail çatışması tarihinde büyük bir askeri atılım yapmıştır (Cappelletti, 2018: 35-36). İki ülke arasındaki iş birliği ve eşgüdüm, Suriye ve Lübnan’ın, her iki tarafın da gerektiğinde ortak bir çıkarı olduğu anlamına geliyordu. İsrail’in 2006’da Lübnan işgali, hem İran’ın hem de Suriye’nin konuşma ve davranışlarını daha düzenli hale getirmesi için zemin hazırlamıştır
Hariri suikastından sonra uluslararası toplumunun baskıları sonucu Suriye, Lübnan’dan tamamen çekilmiştir. Ancak 2006 yılında yaşanan Lübnan - İsrail savaşı, bölge denkleminde yeni bir boyuta taşınmıştır. Bu savaşta her ne kadar İsrail ordusu hedeflere ulaşıldığını açıkladıysa da Hizbullah’ın Lübnan’daki siyasî ve askerî gücünün tescili ile İsrail Savunma Kuvvetleri’ne zarar verebilirliği tarihe not düşülmüştür. Bugün ise Suriye’deki bunalım nedeniyle Lübnan, yeni bir dönemin eşiğindedir. Güney başta olmak üzere, Lübnan’da kontrolü büyük ölçüde elinde bulunduran Hasan Nasrallah idaresindeki Hizbullah, krizde Esad yönetiminin yanında olduğunu açıkça ilân etmiştir (Sarıkaya, 2012: 33-34).
Suriye, Lübnan’ı kaybettikten sonra bölgesel konumunu giderek güçlendirmeyi başardı.
Hizbullah’ın 2006 Lübnan Savaşı’nda İsrail kuvvetleri tarafından mağlup edilmesi imkânsız hale geldiğinde, ‘Direniş Ekseni’ bölgede güç kazanmaya başlamıştır. İran - Suriye - Hizbullah ittifakı, ABD ve İsrail’e karşı ‘direniş’ anlatısından ideolojik bir temel alarak, Suriye’de Esad’ın lehine hazır bir moral artışı sağlarken İran, Arap dünyasının kalbinde stratejik bir derinlik sağlamıştır.
Esad, Körfez Ülkeleri ile olan ilişkileri ve ideolojik taahhütleri arasındaki hassas dengeye kesinlikle uymakla birlikte, Suudi Arabistan ve Türkiye ile olan ilişkilerini geliştirmek için çalıştı.
Suriye, Birleşik Arap Emirlikleri ve Suudi Arabistan'dan yabancı yatırım çekmek için Körfez İşbirliği Konseyi (KİK) ile yeni rolünü kullanırken, devlet şirketlerini ekonomik ve ihtiyatlı bir şekilde özelleştirmeye yönelik girişimlerde bulunmaya başlamıştır (Risseeuw, 2018: 13).
Genel olarak, bu dönemde Ortadoğu bölgesinde önemli stratejik bir müttefik olan Suriye ve İran, rakiplerinden her zaman ortak tehdit altında olmuştur. Suriye ve İran kendilerini karşı oldukları rejimler tarafından kuşatılmış hissetmişlerdir. Bu durumun bir sonucu olarak, 2006 yılında o zaman kendi kontrolü altında bulundurduğu Lübnan’ın toprak parçasını da içerecek şekilde Suriye ve İran, İsrail ve ABD’nin oluşturduğu ‘genel tehdide’ karşı bir savunma anlaşması yapma yoluna gitmişlerdir. Bu bağlamda İran Cumhurbaşkanı Ahmedinejad, Şam’ı ziyaret etmiş Beşşar Esad ile görüşmeler gerçekleştirmiştir. Görüşme sırasında her iki tarafın Filistin direnişini desteklediklerini teyit etmişlerdir. Ahmedinejad, Şam ziyareti sırasında Hamas lideri ile de görüşmüştür. Suriye Devlet Başkanı Esad, Tahran ile bölgesel güvenlik konusunda ‘Stratejik İşbirliği’ içinde olduklarını bir kere daha vurgulamıştır (Erdurmaz, 2010).
2006 savaşından muzaffer olarak ortaya çıkanlar açısından bakıldığında, Hizbullah lideri Hasan Nasrallah'ın zafer kazandığını iddia etmesine rağmen, Hizbullah’ın kazandığı, İsrail’in de kaybettiği pek fazla bir şey ortada yoktu. Genel olarak bakıldığında Tel Aviv, savaşın başında ele geçirilen iki İsrail askerinin özgürlüğü ve Hizbullah'ın imhası dahil olmak üzere, zafer için yüksek ölçütler koymuştur. Ancak, belirtilen hedeflerinin gerisinde kalmış, Hizbullah zayıflatılmış, ancak aynı zamanda, özellikle elektronik savaş alanında ve kurtarma, rehabilitasyon ve yeniden inşa etme çabaları ile çatışmanın hemen ardından muazzam beceriklilik ve esneklik göstermiştir. Altı hafta süren savaşın ardından Hizbullah’ın, Arap - Müslüman dünyasında kitleler arasında büyük bir popülerlik ve destek kazandığı vurgulamak gerekmektedir. Daha sonra, Temmuz 2008'de Hizbullah, iki İsrail askerinin cesetlerini beşi Lübnanlı mahkûmla, özellikle de Samir Kaantar ile 199 kişiden kalanlarla değiştirdiğinde büyük bir sembolik zafer kazanmış oluyordu (Goodarzi, 2013: 48-49).
Son olarak, Hafız Esad'ın 2000'deki ölümü Suriye'de önemli bir dönüm noktası olmasına rağmen, Suriye ile İran arasındaki uzun süredir devam eden stratejik ittifakı üzerinde olumsuz bir etki bırakmamıştır. Dolayısıyla Beşşar Esad'ın iktidar gelmesiyle, İran - Suriye ilişkilerinin güçlendirmesine başka kapılar açılmaya başlamıştır. Başar Esad babasından farklı olarak, Arap dünyasından ve Batı devletlerinden büyük ölçüde uzaklaşmış ve İran gibi tarihi bir müttefikini daha fazla önemsemiştir. Özelikle ABD’nin, Irak’ın 2003’teki işgalinden sonra, İran’ın ve Suriye’nin ortak tehdit algılamasıyla ve Amerika'nın bölgedeki konumunun güçlendirilmesinden sonra, güvenliğinin tehlikeye gireceğini düşünüyorlardı. Bu nedenlerden dolayı, İran ve Suriye'nin birbirleriyle olan yakın bağlarını, özellikle güvenlik alanında daha da güçlendirmeye karar vermişlerdir.