Rusyayı ele geçiren cengiz hanın torunu
Altin Orda Hanlari, Cengiz Han'in büyük oglu Cuci neslindendir. Dest-i Kipçak'in idaresini üstlenen Cuci'nin 1227 yilinda ölmesi üzerine, on sekiz oglundan en büyügü olan Orda ile ikinci oglu Batu, dedeleri Cengiz Han'in yanina giderek han olmak istemislerdi. Cengiz Han, orda adi verilen iki karargâhtan (otag), altin aksamli Ak-Orda'yi Batu'ya, gümüs aksamli Gök-Orda'yi Orda'ya kurdurdu. Böylece ikinci ogul Batu'yu, babasi Cuci'den sonra hanlik makami için tercih etmis oluyordu. Ak-orda veya Altin-orda adiyla Batu Han, Dogu Avrupa'ya kadar bütün Dest-i Kipçak'in hâkimi olurken, kendisine baglanan agabeyi Orda, Gök-orda adiyla, Itil'den Irtis'e kadar olan devletin dogudaki topraklarini yönetmekteydi. Devletin Baskenti Saray sehri idi. Bu olaydan sonra Batu, Sayin Han; Orda ise Içen Han lakaplari ile anilacaklardir.
Batu'dan sonra basa geçen kardesi Berke, Islâmiyetî kabul eden ilk Altin-Orda hanidir ve devlet en parlak dönemini onunla yasamistir. (1256-1266). Özbek Han(1313-1340), zamaninda ise Islâmiyet resmî din olarak kabul edilmis ve zaten ordu ve halkinin hemen tamami Türk olan Altinorda Devleti tam bir Müslüman-Türk devleti hüviyetine bürünmüstür. Ayni dönemde devletin dogu kanadi olan Gök-Orda sülâlesi ortadan kaldirilarak devlet merkezilesmistir. Fakat 1369 yilindan sonra Cuci'nin diger ogullari; Togay-Timur ve Siban neslinden gelenler güç kazanmislardir. Togay-Timur nesli, Altin-orda hanlik makamini ele geçirirken, Siban neslinden gelenler de Bati Sibirya'da hükümran olmuslardir.
Toktamis Han zamaninda (1379-1396) Timur'un darbesi ile sarsilan Altin-Orda Devleti, Küçük Muhammed Han zamaninda (1427-1440 ); Altin-Orda devleti bölünmeye baslamis ve nihayet, Seyh Ahmet Han (1481-1502 ) ile birlikte devlet tamamen ortadan kalkmistir.
Altin-Orda Devleti'nin zayiflayip, yikilmasiyla hâkim oldugu sahalarda yeni hanliklar kurulmustur.
Kirim ve civari, Batu Han'in kardesi Togay-Timur neslinden gelen beylerin idaresinde idi. Timur'un Altin-Orda'yi parçalamasiyla Togay-Timur neslinden Haci Giray Han, adina para bastirarak(1441) hanligi kurmus ve Bahçesaray'i baskent yapmistir. Haci-Giray Han'in 25 yillik hâkimiyetinin ardindan ölümüyle, ogullari arasinda taht kavgalari baslamis ve Nur Devlet ile Mengli Giray fetret devrinde birbirleriyle mücadele etmislerdir.
Kirim ileri gelenleri bu mücadeleyi önlemek için Osmanlilardan yardim isteyince, Fatih, Gedik Ahmet Pasa komutasindaki donanmayi Kirim'a göndermis, Kefe ile Azak, Ceneviz ve Venediklerden kurtarilmistir.(1475) Mengli Giray 1478 yilinda hanliga getirilerek Kirim Hanligi Osmanli himayesine alinmistir. 300 yil süren bu beraberlik, 1783'de Kirim'in Ruslar tarafindan ilhak edilmesiyle son bulmustur.
Ejderhan Hanligi
(Astrahan veya Haci Tarhan Hanligi) (1466-1556)
Altin-Orda hanlarindan Küçük Muhammed'in torunu Kasim Han tarafindan 1466 yilinda kurulmustur. Adini baskentleri olan Hazar kiyisindaki Ejderhan'dan alir. Don-itil-Kuban irmaklari arasindaki ticaretin yogun oldugu bölgede kurulmasina ragmen askerî ve siyasî güce sahip olamadiklari için hanlik 1556'da Rusya tarafindan isgal edilmistir.
Kazan Hanligi (1437-1552)
Hanlik, Batu Han'in kardesi Togay-Timur'un neslinden Ulug-Muhammed tarafindan kurulmustur. (1437). Hanlik, Kazan merkez olmak üzere, Itil Bulgar Devletinin de merkezi olan Kazan sehri hanliga ismini vermistir. Mahmud Han (1445-1461)'dan sonra iç çekismeler ve Rus baskisinin artmasi, hanligin sonunu hazirlamistir. 1521'de kisa bir süre için Kirim Hanligi'na baglanan Kazan Hanligi, Rus tehlikesine karsi Osmanlilar tarafindan himaye edilmisse de, IV. Ivan, hanligi 1552'de ele geçirmistir.
Kazan Hanligi'nin kurucusu Ulug Muhammed Han, 1445 tarihinde esir aldigi Rus knezini birakmak sartiyla Oka irmagi üzerindeki Gorodets sehri ve etrafinin, oglu Kasim Han'in idaresinde birakilmasini Ruslara kabul ettirmis(1445), bu tarihten sonra hanlik Kasim Han'in adiyla anilmaya baslamistir. Moskova Knezligi'ni kontrol altinda tutmak amaciyla Kazan Hanligi'na Kasim Hani Sah Ali'nin kardesi Can Ali getirilmistir. Kasim Hanligi da 1552 yilinda bütünüyle Rus nüfuzu altina düsmüs, ancak hanlik 1681 yilina kadar seklen devam etmistir.
Sibir Hanligi (Küçüm Hanligi)
Altin-Orda Devleti'nin parçalanmasindan sonra kurulan Sibir Hanligi'nin bilinen ilk hükümdari Mamik oglu Tabuga'dir. Hanlik, bugünkü Mogolistan'in kuzeyinden Sibirya'ya kadar uzanan bir bölgeyi içine almakta, ahalisinin büyük çogunlugu Kirgiz, Yakut ve Kipçak Türklerinden olusmaktaydi. Hanligin merkezi önce Tümen sehri ve sonra Sibir olmustur. Hanlik, Rus ilerleyisi karsisinda Yadigar Han zamaninda Çar Ivân'in hâkimiyetini tanimak zorunda kalmistir (1555). Bunun üzerine Altin-Orda hükümdari Ahmed Han 'in torunu Küçüm Han, Yadigar Hani yenerek Sibir Hanligi'nin basina geçmistir(1563). Bu sebeple hanlik, Küçüm Hanligi diye de bilinmektedir. Bölgede Islâmiyet'i yayan Küçüm Han, önceleri Ruslara karsi basarili olduysa da, âtesli silahlarla Sibir'e giren Rus ordularini sürekli daha kalabalik ve âtesli silahlarla mücehhez kuvvetlerle ileri hareketlerine devam eden Ruslar, Küçüm Han'in ölümünden sonra (1598) hanligi ele geçirmislerdir.
Nogay Hanligi
Hanliga adini veren No**** Altin-Orda Devleti'nin önemli komutanlarindan biridir. 1259-1299 yillari arasinda, devlet üzerinde söz sahibi olmus olan No**** Alti-Orda Hani Tokta ile anlasmazliga düsmesi sebebiyle giristigi mücadelede yenilerek öldürülmüstür fakat emrinde bulunan ve onun adiyla anilan boylar, Altin-Orda'nin parçalanmasi üzerine Nogay Hanligi'ni kurmuslardir. Hanligin baskenti, Yayik irmagi deltasindaki Saraycik sehri idi. Ahalisi içerisinde, çogunlugu olusturan Kirgiz, Kipçak Türkleri yaninda Türklesmis Mogol kabilesi Mangitlar da bulunuyordu. Ruslarin Kazan Hanligi'ni ele geçirmesiyle Nogaylar, bir kaç kisma ayrilmislardir. bunlardan bir kismi Büyük Nogay Ordasi adi altinda Rus hâkimiyetini tanimislardir (1557). Daginik olarak yasayan diger Nogaylarin önemli bir kismi daha sonra Anadolu'ya göç ederek burada yerlestirilmislerdir.
Çagataylilar (1227 -1370)
Cengiz'in ölümünden sonra oglu Çagatay Han adina Besbalig'dan Ceyhun'a uzanan Türkistan'in tamamini içine alacak sekilde Çagatay Hanligi kurulmustur. Çagatay Hanligi'nin en parlak dönemi, otuz yillik istikrarli bir yönetim gösteren Duva Han ( 1277-1307) dönemidir. Duva Han'dan sonra gelen hanlar döneminde yine devletin kurulusundan beri süregelen meseleler devam edecektir. Mübarek Sah (1251-1261) Müslüman olan ilk Çagatay hanidir. Kazan Timur Halilullah Han (1340- 1345)'dan sonra Çagataylilar içinde Müslüman olmayan kalmayacaktir.
Baskentin Maveraünnehir 'de Karsi sehrine nakledilmesinden sonra idarede Islâm tesiri iyice artmistir. Kazan Timur'un ölümünden sonra (1345) devletin dizginleri emirlerin eline geçmistir. Böylece merkezin gücü büsbütün zayiflamis, basta Çagatay soyundan bir han bulunmakla beraber emirler bunlari istedikleri gibi yönlendirmislerdir. Tugluk-Timur Han'in zamaninda, hanlik bir ara kendini toparlar gibi olmussa da bu durum Timur'un devletini kurmasina kadar (1370) devam etmistir . Türkistan' da konusulan dil Çagatay Hanligi ile ilgili olarak Çagatay Türkçesi diye anilmaktadir.
TIMUR IMPARATORLUGU
Babasi Barlas kabilesi lideri Turgay olan Timur, 1336'da Semerkant yakinlarinda Kes (Yesil Sehir)'de dogmustur. Timur'un ortaya çiktigi tarihlerde, Çagatay Hanligi sarsinti geçirmekte idi. Otorite boslugundan faydalanan, Cengiz hanedanindan olmayan emirler, Çagatay hanligi içerisinde idareyi ele alarak nüfuzlarini artirmaktaydi. Nitekim 1360 yilindan itibaren adindan söz edilmeye baslayan Timur, önce Emir Hüseyin ile 1370 yilindan itibaren de tek basina Maveraünnehir'de hâkimiyet kurmustur. Bu dönemde girdigi bir savasta ayaginin sakat kalmasi sebebiyle tarihlerde Aksak Timur (Timurleng) diye anilacak olan Timur, Cengiz soyundan gelmedigi için emir unvanini kullanmistir.
Emir Timur, 1370-1405 yillari arasinda yaptigi seferlerle, Harezm, Dogu Türkistan, Iran, Azerbaycan, Hindistan Delhi Sultanligi, Irak, Suriye, Altin Orda Hanligi ve Osmanli