This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
kanallarını kullanmışlardır. Bunun yanında, tarihsel süreç içinde geliştirilen çeşitli teknolojik araçlarla yüz yüze iletişimin yanı sıra “teknolojiyle aracılanmış iletişim” tarzlarını da geliştirmişlerdir. Bunlar; yazılan bir mektuptan, çekilen bir telgraf ya da faksa, dinlenilen bir radyo programından izlenilen bir TV programına ya da sinema filminden, gönderilen bir e-mail mesajına kadar değişir. Kapitalizmin gelişmesiyle birlikte, özellikle 19.yy’da kitle üretiminin egemen hale gelmesiyle kentlerde “kitle” denilen kalabalıklar ortaya çıkmıştır. Bu dönemde kitleleri birleştirme, bütünleştirme ve onlarla ilişki kurmada iletişimin çok önemli olduğu anlaşılmıştır. Kapitalizmin gelişmesi ile birlikte ortaya çıkan kitlesel üretim ve kalabalıklar, çeşitli endişe ve kaygıların yaşanmasına ve dile getirilmesine neden olmuştur. Bunlardan en önemlisi, egemenlerin ve seçkinlerin kitleleri yıkıcı bir güç olarak görmeleri ve kitleleri kontrol altına alma ve yönlendirmeyi amaçlayan kitle toplumu yaklaşımıdır. İletişim, egemenlik ve mücadelenin dinamik örgütlenişidir. İletişim toplumsal gerçekliği tanımlar ve tarihsel olarak belirlenmiştir. Dolayısıyla iletişim sistemlerinin birincil işlevi, “mesaj aktarmak” değil, “farklı söylemlerin mücadeleye girişecekleri bir alan oluşturmak”tır. Bu nedenledir ki, Golding ve Murdock’ın da belirttiği gibi, sınıflı toplumlarda üretim araçlarını kontrol eden sınıflar, düşünce üretim araçlarını da kontrol ederler. Kapitalizmin gelişmesi ve burjuva devrimler çağında kendi çıkarını toplumun genel çıkarı olarak sunan burjuva sınıfı, egemen güç haline geldikten sonra kendi denetimindeki bilimi, çalışan sınıfları denetlemek ve var olan üretim ilişkilerini sürdürmek için kullanmıştır. İletişim bilimleri de örgütlü bir araştırma faaliyeti olarak kitleleri denetlemek ve yönlendirmek ihtiyacından doğmuştur. Aynı nedenle, denebilir ki, iletişim bilimlerinde bütün toplumun gerçeğini açıklayacak tek bir kuram yoktur. Farklı sınıfların farklılaşan çıkarları, farklı kuramlar aracılığıyla dile getirilmektedir. Bu bağlamda, iletişim alanında var olan toplumsal düzeni meşrulaştırma ve sürdürmeyi amaçlayan kuram ve yaklaşımlar ana-akım kuramlar olarak adlandırılırken; mevcut sistemi ve iletişimi eleştirel bir tarzda irdeleyen çalışmalar eleştirel kuramlar olarak değerlendirilmektedir. Pozitivist-ampirik iletişim yaklaşımlarında, özellikle iletişimin propaganda içinde incelendiği 1940’lar, 50’ler ve 60’larda, iletişim “yüz yüze iletişim”, “grup iletişimi” “kalabalık” ve “kitle davranışı” sınıflandırması yapılarak incelenmiştir. Fakat “kalabalık” ve “kitle” kavramları, ayaklanma ve başkaldırıların incelenmesi ve kontrolüne eğilmeyi gerektirdiği için, dayanışmayı ima eden “yüz yüze iletişim”, sonradan bireyciliği ifade eden “kişiler arası iletişim”e çevrilmiştir. Aynı şekilde, bu yıllarda yoğunlaşan “nüfus ve aile planlaması” uygulamaları da yine kitlelerin kontrol edilmesi amacıyla yapılmıştır. İletişim kuramında Gustave Le Bon’un “kitle” anlayışı Laswell’ci görüşte de yansımıştır. Korkuyu biraz azaltan gelişme, Gabriel Tarde’ın öncülüğünü yaptığı “taklit eden halk” ve “kamuoyu” anlayışının yaygınlaşmasıyla olmuştur. Öte yandan, John Fiske’nin yaptığı başka bir ayrıma kulak verecek olursak, iletişim bilimi alanının kuramsal donanımını ve çalışma yöntemini ortaya koyan başlıca iki okulun varlığından söz edilebilir: Süreç Okuluve Göstergebilim Okulu.Süreç okulu,genel olarak iletişimi iletilerin aktarılması süreci olarak görür. Göstergebilim okulu ise, anlam üretimi ve değişimi konularıyla ilgilenir. Süreç okulu, etkililik ve doğruluk gibi konulara odaklanır ve iletişimi bir kişinin diğerinin davranışlarını ya da zihinsel durumunu etkileme süreci olarak görürken; göstergebilim okulu anlamların üretilmesinde iletilerin ya da metinlerin kültür üzerindeki rolü üzerinde durur. Son olarak, süreç okulu, kendini “iletişim eylemlerine” adama eğilimindeyken; göstergebilim okulu kendini “iletişim ürünlerine” adama eğilimindedir. Columbia Üniversitesi araştırmaları ise, medyanın, insanların daha önceden sahip olduğu inançları güçlendirdiğini ortaya koymuştur. Özellikle Klapper, 1950’ler ve 1960’lar boyunca üretilen “seçici izleme”, “seçici algılama” ve “seçici hatırlama” gibi kavramlara dayalı araştırmaları özetleyerek “fonksiyonalist bir iletişim anlayışı geliştirmiştir. “Medya tutumları değiştirmez, var olan tutumları destekler” diyen Klapper, böylece medyayı sosyal sorumluluk anlayışından da kurtarmıştır. Klapper, sonradan, Kullanımlar ve Doyumlar yaklaşımına da önemli katkılarda bulunmuştur. 1960’tan sonraki gelişmeler, “Kültürel İncelemeler” denen ve kapitalist iletişimi Marksist açıdan inceleyen araştırmaları beraberinde getirmiştir. Kültürel İncelemeler, endüstriyel ülkelerdeki anlam dolaşımı ve yaratılması üzerinde dururlar. Bu incelemelere göre anlamlar, sosyal yapıyla bağlantılıdır. Kapitalist toplumlar sınıf, ırk ve cinsiyet gibi farklılıklara göre gruplaşmışlardır. Toplum, sosyal gruplar şebekesidir. Kültür alanında da mücadele vardır. Bu, karşıt ideolojik mücadeledir. 1960’ların ikinci yarısında, Marksist siyasal ekonomiye dayanan ve iletişimin ekonomik yapısını ve ilişkilerini inceleyen araştırmalar da geliştirilmiştir. Gelişmiş kapitalist ülkelerdeki bu araştırmalar ve araştırmaların dayandığı kuramlar uluslararası ilişkilere de genişletilerek, medya emperyalizmi, kültür emperyalizmi, tek yönlü enformasyon akımı, kültürel ve ekonomik egemenlik gibi konularda araştırmalar yapılmış ve kuramlar geliştirilmiştir. ĠLETĠġĠM ALANINDAKĠ ĠLK ÇALIġMALAR Modern iletişim çalışmalarının tarihsel kökleri 19.yüzyıla kadar uzanmaktadır. Okuryazarlığın yayılmazı ve bu dönüşümün bir parçası olarak popüler edebiyatın gelişmesi ile kamuoyunun oluşmasında en güçlü araçlar olan günlük gazeteler dikkatleri üzerinde toplamıştır. Fransız tarihçi siyaset kuramcısı Alexis de Tocqueville’in 1835’te belirttiği gibi, insanların artık sağlam ve sürekli bağlarla birbirlerine bağlanamadığı bir dönemde, birbiriyle
dağınık) bir görünümde olması ve çalışma yapanlar arasında epistemolojik. doğrudan iletişim alanı ile ilgili olmayıp. silahlı kuvvetlere yeni kaydolanlar için ordunun hazırlamış olduğu farklı oryantasyon filmlerinin ikna edicilik düzeyini araştırmışlardır.n Alman Sosyoloji Derneği’nin 1910’daki ilk toplantısında. erlerin tutumlarını hangi ölçüde değiştirmiştir? Bu değişiklikler sürekli midir? Sürekliyse. alış-veriş yapanlar arasındaki tartışmanın grup kararına bağlı olarak değişiklikler gösterdiğini ortaya koymuştur. bu alanda yapılan çalışmaların eklektik (derme çatma. Lasswell. 1920’li ve 30’lu yıllarda yapılan ilk çalışmalardan da hareketle diyebiliriz ki. Araştırmada: Yeni alınan enformasyon. çeşitli bilim dallarının çeşitli nedenlerle yapmış oldukları. Weber. yöntembilimsel ve kavramsal düzeyde ortak bir zeminin bulunmamasıdır. Lewin ve Hovland’ın araştırmaları ana-akım yaklaşımların temelini oluşturur. basının geniş bir düzlemde incelenmesini önermesi. Max Weber’. bunun yerine. bilişsel süreçlerle ilgilenmiştir. gazete kurumunun bireysel gazetecilere sağladığı rahat ortamdan. Lasswell. Hovland. bir çalışma alanı olarak kitle iletişimine olan ilgi artmıştır. modernleşme ve kentleşme gibi süreçleri anlamaya yönelik çalışmalar olduğu görülmektedir. O dönemde alan. Bu deneyler. doğrudan iletişim alanı ile ilgili olmaktan öte. daha başka disiplinlerin farklı nedenlerle yapmış oldukları ve dolaylı olarak iletişimi konu alan araştırmalardır. egemen literatürde akademik bir disiplin olarak iletişim çalışmalarının kurucu babaları olarak kabul edilirler. bu doğrultuda atılmış olan ilk adımlardan birisidir. 1930’lardan 50’lere kadar iletişim alanındaki çalışmalarda çok etkili olmuşlardır. daha genel bir saptama yapmak gerekirse. İletişim alanında propaganda araştırma ve çalışmaları iki açıdan önemlidir: öncelikle toplumbilimsel verilerin toplanması suretiyle düşman propagandalarının başarısı analiz edilip anlaşılır ve potansiyel olarak kontrol altına alınabilir. ya da Chicago Okulu üyelerinin yaptıkları gibi. hangi koşullar altında süreklidir?.bağlantı kurma olanağı ancak gazetenin “aynı anda ortaya çıkmışlık duygusu veya fikrini üstlenmesiyle” söz konusu olmuştur. Kitle iletişim kuramlarının temelinde 1910’lu ve 20’li yıllarda savaş ve kriz yılları boyunca kitleleri yönlendirme ve denetleme ihtiyacından kaynaklanan propaganda ve kamuoyu oluşturma çalışmaları yer almaktadır. Amerika’da genel olarak et kıtlığının yaşandığı dönemlerde. İletişim disipliner bir konumdan yoksundur. Dünya Savaşı’nda ve sonrasında Nazi propagandaları sayesinde. disiplinler arası bir görünümdeydi. Bunlar. Carl Hovland’ın başkanlığı altında çalışan bilişsel ruhbilimciler grubu ise. İlk dönem iletişim çalışmalarının ya genel olarak siyaset bilimi ağırlıklı. İlk dönem çalışmaları daha çok siyaset bilimi ağırlıklıydı. İletişim alanındaki ilk çalışmalar 1920’lerde ve 1930’larda ABD’de başlamıştır. bu soruların bazılarının yanıtlarının bizzat gazete sayfalarının içinde bulunduğuna inanıyordu. siyasi iktidarla. İkinci olarak da bu tekniklerle kamuoyu oluşturmak ve kitleleri yönlendirmek olasıdır. Sözgelimi Kurt Lewin. Sadece Lazarsfeld iletişim sorunlarıyla ilgilenmiş ve o da daha sonra matematik alanına geri dönmüştür. iletişimi konu alan araştırmalardır. . 1930’lu yıllardan itibaren iletişim alanında Lazarsfeld. neler girmez? -Gazetelere girmesi gerekenlere ilişkin görüşler nasıl değişmiştir ve bu görüşler hangi sosyal ve ideolojik değişkenlerle bağlantılıdır? -Bir enformasyon kaynağı olarak basın ile reklam aracı olarak basın arasındaki gerilimin neden ve sonuçları nelerdir? -Zincirleme mülkiyetin ve tekelciliğin kamuoyunun gelişmesine etkileri nelerdir? -Basının haber kaynaklarıyla olan ilişkileri nelerdir? Weber. İçerik çözümlemesi bağlamında ilk gazete incelemelerinin başladığı dönem ise. Alman faşizmi örneğinde olduğu gibi. olgusal haberciliğe doğru eğilimden ve daha genel olarak basın derneklerinin ve 1980’lerde “bilinç endüstrisi” olarak adlandırılacak olan şeyi temsil eden şirketlerin varlığından etkilenen gazetecilik geleneklerine kadar pek çok başka konu üzerinde de odaklanıyordu. daha ziyade. iletişim alanındaki çalışmalar. vb. Bu dönemin egemen kitle iletişim araçları basın ve radyodur. I. bir gazetenin bayii satışlarına bağımlılığından. pergel ve makasla gazete haberlerini ölçmek suretiyle içerik analizlerine girişti. ailelerin yiyecek alma ve yeme alışkanlıklarını değiştirmeye ve hâlâ bol miktarda bulunan belli besin değeri olan etleri “yenmez halde” diye atmaktan bu aileleri vazgeçirmeye nasıl ikna edeceğine ilişkin deneyler yürütmüştür. sorular sınanmıştır. Ele alınmasını istediği sorular bugün bile hâlâ büyük ölçüde geçerliliğini korumaktadır: -Gazetelere neler girer. olayların ve olguların niye öyle olduklarını açıklayan tarihsel ve toplumsal nedenleri bulgulamayı hedefleyen değer yargılarından arınmış bir araştırma biçimini öne çıkarıyordu. iletişim çalışmaları alanının en belirgin özelliği. Lewin. görünüşte akıl dışı olan şeyler akli olarak gösterilebilir. Bununla birlikte. Araştırmacılar daha çok radyo ve basın aracılığıyla propaganda yapılması ve bu durumun kamuoyunun oluşmasına etkisi konularında çalışmaktaydılar. Weber. Bu çalışmalar. ahlaki değerlendirmelerle ilgilenmiyor. grup fonksiyonlarıyla. Özellikle ismi anılan bu dört akademisyen. 1910’lu yılların başıdır. Bu yanıtları bulmak için.
“kaybedilmiş bir devrimin başvurduğu psikolog” gibiydi. uzun süreli işsizlik radikalizme değil. Lazarsfeld. yazıları. çizgisel bir nedensellik ilişkisine dayanmakta ve tarihsel / toplumsal gerçekliği bir bütün içinde açıklama noktasında yetersiz kalmaktadır. ve insanların eylem ve davranışlarını etkileyen “davranışsal unsur”lardır. hangi etki ile ne söylüyor?” şeklindeki formülasyonu iletişim araştırmalarındaki temeli teşkil etmektedir. radyo ve yazılı basın izlemektedir. ilgisizliğe götürmektedir. hangi kanalla. yerel profesyonellerle görüşmeleri/mülakatları. Buna göre. hayat anlatısı görüşmelerini. sendikaların ve sosyalistlerin “sivil toplum” kurma çabalarının yoğun olduğu bir dönemdi. sosyoloji. daha sonra reklâmcılık ve siyasi seçim kampanyalarının temel varsayımlarına dayanır. İlk bilinen akademik araştırması Viyana’nın dışında hemen herkesin işsiz olduğu Marienthal köyünde işsizlikle ilgili araştırmadır. 1959 yılı iletişim kuram ve araştırmalarında bir dönüm noktası olmuştur. Buna göre. insanların tuttuğu günlükleri ve kayıtları. Katolik tutucular ile sosyalistlerin yarıştığı ve Viyana’da yönetimin. bu kitabında. çeşitli alt bölümlere ayrılarak incelenmiştir. Kendisi ve öğrencilerinin yaptığı araştırmalar. Aynı şekilde. Özellikle “sihirli mermi” ya da “hipodermik iğne kuramı” ve Lasswell’in “kim. bütüncül bir iletişim kuramı üretilememiştir. medya alanında “ya hepsi ya da hiçbiri” varsayımını ortaya koymuştur. I. medyanın. ortanın üstü seviyede. Columbia Üniversitesi araştırmaları ise. Son olarak. sosyalist toplumun yaratılmasının dayandığı insan davranışını anlamak için bilimsel bir yöntem olarak gördü. PAUL LAZARSFELD VE KURDUĞU GELENEK Paul Lazarsfeld (1901-1976) sosyalist hareketi benimseyen. 1925’te Vienna Üniversitesinden matematik doktorası aldı ve matematik ve fizik öğretmeni olarak çalışmaya başladı. Bunlar. gruplara katılımcı gözlemi ve psikolojik testleri yöntem olarak kullandı. Araştırma resmi istatistikleri ve dokümanları. Medyanın etkileri konusundaki çalışmalarda. medyayı az kullananların siyasette de daha az etkin oldukları ve bu kişilerin daha geniş cemaat yaşamındaki düşünsel faaliyetlere katılımlarının da fevkalade kısıtlı olduğu tezi üzerinde durulmuştur. insanların zihinlerini ve düşünce haritalarını şekillendiren bir araç olduğu görünüşünü dile getirmektedir.İletişim sürecinin çeşitli parçalarına yönelik pek çok araştırma yapılmasına rağmen. Lazarsfeld burada. özellikle radyoya diğer iletişim etkinlikleri bağlamında bakılması gerektiği konusunda ısrar etmiş. yüz-yüze iletişim en etkili olanıdır. kime. annesi de psikolog ve yazardı. Yazar. film. medyanın. bir aracı daha fazla tüketenler başka araçları da çok fazla tüketme eğilimi göstermektedirler. Konuşma ve Gazetecilik gibi bölümler “iletişim” ya da “kitle iletişimi” başlığı altında toplanmaya başlanmıştır. medya içeriklerinin okuyucu / izleyici üzerinde son derece güçlü bir etkiye sahip olduğunu iddia ettiği “hipodermik iğne” modelini geliştirmiştir. Avusturya. Yine bu çalışmalarda daha kişisel araçların daha ikna edici olduğu ortaya çıkmıştır. Çünkü ekonomide ağır sanayinin yanında bilişim ve enformasyon sektörleri ağırlık kazanmaya başlamış ve iletişime ilişkin meslekler de geleceğin meslekleri olarak görülmüştür. Çünkü kitle insanı propaganda etkisine karşı direnecek eleştirel bir akıldan ve bilgi birikiminden yoksun olarak görülüyordu. 1933’te kitap olarak yayınlanan araştırma sonuçlarından en önemlilerinden birine göre. Bu tarihten itibaren iletişim. . Lasswell’in yaklaşımı da. etki. medyanın insanların düşüncelerini biçimlendirmesi olan bilişsel unsur. kitle iletişiminin status quo’nun sürdürülmesinde temel bir toplumsal etkiye sahip olduğunu belirtmişlerdir. Bu suretle üniversitelerde yeni “iletişim” bölümleri açılmıştır. Bu konudaki önemli ilk çalışmalardan birisi Walter Lipmann’ın 1921 yılında yazdığı “Kamuoyu” (public opinion) isimli kitabıdır. Lazarsfeld üniversiteye başladığı zamanlar. İletişim alanındaki asıl gelişmeler 1960’lı ve 1970’li yıllarda görülmüştür. psikoloji ve siyaset biliminden ayrılarak bir uzmanlık alanı olmaya başlamıştır. medyanın seçim kampanyaları esnasında oy verme davranışı üzerinde göreceli olarak birkaç doğrudan etkisinin bulunduğunu belirtmiştir. “ETKĠ ARAġTIRMALARI”NDA ÇEġĠTLĠ KURAMSAL YAKLAġIMLAR İletişimin etkileri konusundaki çalışmaların tarihi 1920’li yıllara kadar gider. insanların daha önceden sahip olduğu inançları güçlendirdiğini ortaya koymuştur. kitle iletişim araçlarının propaganda amaçlı kullanıldığını ve böylece kamuoyunu doğrudan etkilediği görüşüne dayanmaktaydı. Babası avukat. Friedrich Adler’in önerisi ve teşvikiyle matematik alanında eğitim gördü. Sosyal psikolojiyi.Dünya Savaşı’nda ve sonrasında propaganda. Bu yaklaşım. İletişimin bu kadar önemli hale gelmesinde Amerikan ekonomisinde yaşanan gelişmeler ve dönüşümlerin önemli olduğu görülmektedir. radyo konusunda sırf ölçme işleminin ötesine geçmiştir. Bunu sırasıyla TV. Paul Lazarsfeld de “Halkın Tercihi” (The People’s Choice) adlı çalışmasında. entelektüel Yahudi bir ailede yetişti. Yine Paul Lazarsfeld ve Robert Merton 1948 yılında yayınladıkları Düşüncelerin İletişimi (The Communication of İdeas) adlı eserlerinde. Düşünür. Onun bu görüşüne dayanan Harold Lasswell. insanların tutumlarını etkileyen “duygusal unsur”. Özellikle ana-akım yaklaşımların geliştirdiği kuram ve modeller.
CHĠCAGO OKULU 1910’lu ve 20’li yıllarda. Park. v. Bu konuya müzik programları alanından bir dizi örnek verilebilir. meslek yaşamının önemli bir bölümünde her türden medya etkilerini ortaya koyacak bir survey (tarama) yönteminin tasarımı ve çözümlemesiyle ilgilenmiştir: İnsanlar nasıl oy kullanıyor. Onlara göre iletişim. sürekliliği olan ve içinde kültürün inşa edildiği simgesel bir süreç gibi kavramışlardır. bunların toplumsal yaşamı bir etkileşim sistemi olarak görmelerinden kaynaklanır. Örneğin geçen yüzyılın başında biyografilerin bu kadar tutmasının nedeni nedir? Bunların içerikleriyle ilgili bir çalışma. Lazarsfeld. göreneklerde. Bu araştırmalarda yasa dışı faaliyetlerin yoğunlaştığı bölgelerle. bu sorunların dinleyicilerin kendi hayatlarından kaynaklanması da gerekmez. radyo yayınlarının izleyiciler üzerindeki etkisini ölçmeye yönelik bu “Radio Research Project” araştırması sırasında.s… Lazarsfeld’in icadı olan ve “panel tekniği” adı verilen bir yenilik de 1940’lı yıllarda oy verme davranışını iletişime maruz kalmayla bağlantılı olarak açıklamanın en popüler yöntemi haline gelmiştir. Chicago Üniversitesi’nin üç entelektüeli.Lazarsfeld. Lazarsfeld. insanların ya da insan ruhunun genel kurallarına uygun bir dille yazıldıklarını ve aynı zamanda bahsettikleri tek bir kahramanın emsalsiz büyüklüğü ve önemine işaret ettiklerini göstermiştir. de eklenmiştir. Medya teknolojileri toplum için mükemmel değildir ve yıkıcı bir güce sahiptir. KÜLTÜREL ĠNCELEMELER EKOLÜ 1970’li yıllarda – özellikle 1968 gençlik ve sol hareketlerin başarısız olması üzerine – kültürü temel sorun haline getiren çeşitli kuramsal yaklaşımlar geliştirilerek. kültür aracılığıyla. siyasette. neyin mantıklı olup neyin olmadığını anlamak. bunu değerlendirebilecek kişisel deneyime sahip değildir. hem olayların gerçekleştiği. Park. kentteki örgütlü ve örgütsüz faaliyetleri incelemişlerdir. Stanton ve Lazarsfeld. yeni sorunları olan yeni bir dünya sunmaktadır ki. yönetimsel-eleştirel çalışma sentezine birkaç örnek vermektedir: Şayet bir program yayınlandığında ya da bir dergi basıldığında. Bu dünya. içeriği özgün bir biçimde incelemesi mümkündür. Sözgelimi “Başyapıtlar” olarak bilinen ve nispeten az sayıdaki eserin bitmek bilmeyen tekrarları. iletişimin tekelleşmesiyle bozulmaya uğrar. Chicago Okulu’nun üyeleri modernleşme ve kentleşme gibi süreçleri anlamaya ve anlamlandırmaya çalışmışlardır. dille kuşaktan kuşağa aktarılan simgesel ve moral bir dünyada gerçekleşir. kurallarda. bu okuyuculardan pek çoğunun kendi sosyal sorunlarına ilgilerini kaybettiklerinin bir göstergesi olarak algılanmıştır. Yine Dewey’e göre iletişim özgürlüğü. Ardından. Radyoların yayın akışının neredeyse yüzde 50’sinin ayrıldığı popüler müziğin sosyal önemi ve muhtemel etkilerine dair bir tartışma da vardır ve bu. “Lazarsfeld-Stanton Program-Analyzer” ismiyle bir veri toplama aracı geliştirdi: İzleyicilerin saniyeden saniyeye izledikleri programlara yönelik memnuniyetlerini ve memnuniyetsizliklerini kaydetti. bunlar iletişim alanıyla ilişkilendirilmiştir. Toplumsal yaşamda kolektif faaliyetler. Lazarsfeld. Bugün radyo. Onlar iletişimi. eleştirel sosyal araştırma bakış açısından kitle iletişiminin bugüne kadarki en ayrıntılı analizini temsil eder. Orta sınıf okuyucular arasında bu tarz edebiyatın başarısı. Yani başkaları ile iletişim kurularak ve onun aracılığıyla gelişmektedir. Park da kendi iletişim kuramını. kamu hizmeti yayınlarını radyonun ticari yönüyle daha uyumlu bir çizgide tutma gereksiniminden kaynaklanır. tüm insan ilişkilerinin temelinde yer alır. Bu düşünürler. Chicago Okulu düşünürleri. Fakat konu gerçekten de bu kadar basit mi? Bir çiftçi. hem de görünmez olduğu sihirli bir karaktere sahiptir ve pek çok dinleyici de. törelerde. v. adaptasyona ve asimilasyona dönüştürmeye çalışmışlardır. Amerikan iletişiminin liberal-demokratik biçiminin kurucuları olmuşlardır: John Dewey. hepsinin de her bir bireyin itaat ettiği toplumun. Dewey içinse iletişim. iletişimin hem rekabet hem de çatışmayı beslediğini ileri sürer. azınlık gruplara karşı tutumları nasıldır?. Çok değişkenli çapraz-tablo karşılaştırması kullandı. Mead’e göre. iletişimi salt ileti nakli ile sınırlı tutmamışlardır. İletişim aracılığıyla toplumsal çatışmaları toplumsal uyuma. toplumsal ilişkilerin iletişim aracılığıyla yürüdüğüne dikkat çekmişlerdir. Pembe diziler (soap opera) ve yarışma programlarını izleyenlerin kullanım ve doyumlarını keşfetmek için niteliksel görüşme tekniğini ve programların karakterlerini belirlemek için içerik analizini geliştirdi. Bu çalışmaların hepsi. bireylerin dünyasını genişleterek yaptığı katkıyı övüyor ve bu övgüyü hak ettiğinden şüphe duymuyoruz. davranışçı psikolojiden hareketle yapılan çalışmalardır. memnuniyet ya da memnuniyetsizliklerinin nedenlerini anlamak için insanlarla derinlemesine mülakat (focus group interviewing) yaptı. Chicago kenti. Dewey’in “toplum iletişim içinde ve iletişimden geçerek var olur” görüşü üzerine kurmuştur. Daha sonra bu isimlere Edward Ross. Robert E. neyin önemli olup neyin olmadığını ayırt etmek için gereken yeteneğe sahip olabilir. endüstriyel bir kent olarak yoğun bir biçimde sürekli göç alan bir yerleşim birimidir. eleştirel yaklaşım ile yönetimsel araştırmalar arasında köprü kurmaya çalışmakta ve bu köprünün olasılıkları üzerinde durmaktadır. eleştirel araştırmanın. iletişim alanında ilk araştırma yapanlardan birisi de Chicago Okulu adı verilen ekolün üyeleridir. sanatta ve mimaride kendini göstermektedir. düşünce toplumsaldır. . Radyonun. Lazarsfeld Avrupa kuramıyla Amerikan ampirizmini kaynaştırmayı ummuştur. Chicago Okulu’nun iletişim bilimleriyle ilgisi. Charles Cooley ve Herbert Mead. doğanın karşısına çıkardığı sorunlarla başa çıkmak. ne satın alıyorlar.d. Princeton Radio Project (1937) projesiyle kitle iletişim araştırmaları alanını kurdu.
etnoloji. Wilbur Schramm’ın da dediği gibi. genellikle. Marksizm’deki determinizm anlayışına karşıdır. medyanın sahipliği ve kontrolü. Marksizm’in aksine. Kültürel Çalışmalar Yaklaşımı. Ekonomipolitik. kurulu toplumsal düzeni içerdiği tüm eşitsizlikleriyle birlikte yeniden üretmek ve doğallaştırmak olduğunu savunur. Geliştirilen yeni iletişim teknolojilerinin toplum üzerindeki etkileri. 2. Tarihsel olarak belirlenmiştir ve üretim güçlerinin gelişim düzeyine bağlı olarak toplumdaki egemen güç ve iktidar mücadelelerinden ayrı düşünülemez. kültürün altyapıya (ekonomiye) bağımlı ve onunla uyumlu olduğu tezini reddederek. devlet otoritesinin kullanılmasındaki kötü uygulamaları açığa çıkarma biçiminde tanımlanmaktadır. yapısalcılık. psikoloji. Bunlar kuramsal müdahalelerden ve araştırmacıdan etkilenmez. ikna ve davranış değişikliklerine yönelik verileri toplamaktır. genel olarak iletişim araçlarını kültürel ve ideolojik araçlar olarak görür. devleti gözleyen bir kamu gözcüsü olarak hareket etmek olduğunu ileri sürer. Bu yaklaşımlar. Marksizm. geleneksel Marksist doktrinin eleştirisine dayanır. Kültürel İncelemeler. Kültürel kuramı ise. Kültüre yaklaşırken. Uluslar arası yönü. İletişim toplumsal olarak var olmanın koşuludur. kitle iletişim araçlarının işlevinin. meta üretimini. incelenen konunun ve toplumun kendine özgü değişme mantığı ve kuralları vardır. tarih. inceledikleri konuları evrimci bir yaklaşımla ele alırlar. emeğin yabancılaşmasını görmezden gelir. Araştırmacı ile incelediği konu arasında bir mesafe olduğu ve araştırmacının toplum dışı ya da toplum-üstü ayrıcalıklı birisi olduğu varsayılır. temel olarak. bu yaklaşım. kültürün tanımını genişleterek seçkinci kültür tanımı yerine. bu akımlardan İngiliz Kültürel Çalışmalar Okulu. Eleştirel akımlar. 1. ELEġTĠREL YAKLAġIMLAR Eleştirel Paradigma. feminizm. egemenlik ilişkilerini. Kültürel İncelemeler adıyla İngiltere’de geliştirilmiştir. Buna göre. Medya.Eleştirel Paradigma. ayrıca.Ana-Akım / Egemen Yaklaşımlar. iletişim etkinliğinde kurumları. kültürün özgül ve ekonomiden görece özerk bir alan olduğunu belirtmişlerdir. Başat paradigma. hatta dönüştürmesi gerektiği düşüncesinden hareket eder. genel olarak şu konularla ilgilenir: İletişimin endüstrileşmesi. üretim sürecini. ideolojik olarak Batı Marksizmi ya da Yeni Sol olarak adlandırılabilecek düşünce geleneğine dayanırken. Buna göre. ana-akım yaklaşımlarda iletişim yalnızca bir enformasyon alış-verişine indirgenir. Ana-akım yaklaşımların geliştirdiği kuram ve modeller çizgisel bir nedensellik ilişkisine dayanmakta. Medyanın ve genel anlamda iletişimin ekonomi politiği konusunda yapılan çalışmalarda. kültürü Raymond Williams’ın bütün bir yaşam biçimi olarak değerlendirdiği daha genel bir yaklaşıma dayandırmaya çalışmıştır. 2. Amerikan toplumbiliminin kuramsal ideolojisi olan liberal çoğulculukla sınırdaştır. Birmingham Üniversitesi’nde Çağdaş Kültürel İncelemeler Merkezi’nin kurulmasıyla başlamıştır. post yapısalcılık. temelde alana iki paradigma hakimdir: 1. Bu yaklaşım. egemen toplumsal yapıyı. ancak dış uyarılara verdiği davranışsal tepkiler gözlemlenerek anlaşılabilir. egemen grup ya da çevrelerin çıkarlarına hizmet eder. Bu alanda başvurulan başlıca disiplinler göstergebilim. Medyaya bir diğer eleştirel yaklaşım da Ekonomi-Politikçi Yaklaşım’dır. Marksist tabanlı olmasına karşın. incelediği konuyu ve toplumu dönüştürebileceği. medyanın mülkiyet biçimiyle ilgilenir. güç ve iktidar yapısını. Oysa iletişim bir toplumsal ilişki biçimidir. Bu yaklaşım. Ana-akım iletişim çalışmaları alanındaki “davranışçı gelenek” en eski gelenektir. Frankfurt Okulu. toplumsal kontrol. Bu bakış açısı “uyarıcı-tepki” / (S-R) modeline dayanır. Eleştirel olmayan ana-akım yaklaşımlar. medyanın temel demokratik rolünün. ĠLETĠġĠM KURAMLARINDA ĠKĠ ANA PARADĠGMA İletişim alanında yapılan çalışmalar çok çeşitlilik arz etmesine rağmen. bu ortamda üretilen medya içeriklerini ve kültürel alandaki üretim ve dağıtım süreçlerini inceler. Bu rol. Başat (Ana-akım) paradigmanın toplumsal kuramı. Ana-akım iletişim çalışmalarının temel amacı.Dolayısıyla bu alanda egemen davranışçı yaklaşıma karşı önemli bir yaklaşım. üretim güçlerinin ve üretim ilişkilerinin belirleyiciliğini. İletişimin ekonomi-politiği v. edebiyat kuramları ve edebiyat eleştirileridir. ANA-AKIM YAKLAġIMLAR İletişim çalışmalarında egemen (ana-akım) paradigma bireye dayanır. insan davranışı. kendi içlerinde farklılaşırlar. medya endüstrilerinin diğer .b. Bu gelenek. Sözgelimi. Bu da. köken olarak Marksizm’den etkilenmelerine rağmen. liberal demokrasinin kuramıdır. davranışçı psikoloji geleneği içerisinde geliştirilmiştir. tarihsel ve toplumsal gerçekliği bir bütünlük içinde açıklama konusunda yetersiz kalmaktadır. Bu yaklaşıma göre. Ortodoks Marksizm’e eleştirel yaklaşmayı seçerek. medya kuruluşları kapitalist pazar ekonomisinin ve siyasal bir otoritenin sınırlandırdığı bir ortamda faaliyette bulunurlar.
toplumu dinamik ve diyalektik bir süreç olarak görürler. araştırma tekniklerini ve kuramsal çerçevelerini belirler. Bu yaklaşımın önemli temsilcileri. mülkiyet ve örgütsel yapıyı. kurumsal güdüler. ayrıca. Dilbilimsel yaklaşımın öncüleri Habermas. Bu tip çalışmaların metodolojisi. Barthes. Bu araştırmaların amacı. yönetim araştırması. “değerler”e ilişkindir. c. vb. Buna karşılık eleştirel araştırmacılar. Herbert Schiller. yönetim araştırmacıları akademik bilginin gelişmesine katkıda bulunmazlar. din.Sorun tipi seçimi açısından. Dallas Smythe ve Armand Mattelart’tır. iktidarı ve egemen ideolojiyi dikkate almaz. Oysa eleştirel araştırmacılar. bunun mümkün olmadığını ileri sürerler. yoğun bir şekilde survey (tarama) araştırma metodolojisini kullanırlar. araştırma sorunu olarak bir örgütün eylemlerinin nasıl daha etkin hale getirilebileceğini araştırır. Buna en somut örnek reyting sistemidir: bu sistemde marjinal insanlar (yoksullar) reyting dışında bırakılır. ekonomik ve siyasal yapıyı. Saussure. Buna karşılık. Bu yaklaşımın ilgi alanı içinde kısaca. Bu araştırma türünün amacını. pazar araştırmasını içerir. Bunlar. Yani bir şirketin kârlılığının nasıl artırılacağını araştıran bir inceleme. eleştirel medya çalışmaları. araştırmanın kendisinin de toplumsal süreçlere bir müdahale olduğundan hareketle. Edward Herman. “ELEġTĠREL” / “YÖNETĠMSEL ARAġTIRMALAR” AYRIMI İletişim alanında eleştirel ve yönetimsel araştırmaların arasında da tarihsel bir ayrılık vardır. araştırmayı finanse eden şirketler belirler. Yönetim araştırmaları kuramsal sorunlardan ziyade. ilgili toplumsal katmanların kolektif ihtiyaçlarının karşılanmasında toplumsal kurumların nasıl yeniden biçimlendirileceği gibi konular araştırılır. Başka bir deyişle. Bilimsel araştırmalar toplumsal değişimi etkileyecek süreçlerdir. onların güvenliğini ve karlılığını garanti altına almaktır. nicel araştırmadır. ekonomik olarak zayıf olan ve kültürel bakımdan sürülmüş. b. Buna karşılık. araştırmacının değer yargılarını araştırmasına katmasını istemezler. yönetimsel araştırmaların genellikle ampirik yöntem ve araştırma tekniğini kullanırken. Eleştirel araştırmalar ise. tarihsel arka plan analizlerini. Başka bir deyişle. Yönetimsel araştırma. politik karar alma süreçlerini kontrol edenlerce kullanılır. tüketici olarak eksik becerileriyle her tür toplumsal iletişime katılması reddedilen veya sınırlanan bireyleri bir köşeye atar. Nicolas Garnham. aile. Bilim adamlarının ideolojik eğilimleri onların sorun seçimlerini. a) Sorun tipi seçimi açısından bakıldığında. b)Kullandıkları araĢtırma teknikleri açısından bakıldığında. bir yönetim araştırmasıdır. konular yer almaktadır. Çünkü yönetim araştırması yaptıran ve bunları finanse eden kuruluşların öncelikleri. eleştirel araştırmalar daha ziyade anlamın üretimi ve yeniden üretimini. toplumsal çatışma. kitle iletişim sürecini ve medya kuruluşlarını devlet. kontrollü deneylerde deneysel “psikolojik öğrenme” kuramına dayanır. yönetimsel araştırmalarda ampirik metod. ekonomik ve siyasal yapıların medya alanına etkisi. diyalektik ve neden-sonuç ilişkisi bağlamında. Yönetim araştırması yapanlar. Yine eleştirel araştırmacılara göre. pratik sorunlara çözüm üretmeyi amaçlar. iktidar gibi kategorileri dikkate alır. egemen kurumsal yapının kendisini yeniden üretmesine hizmet etmektir. Sözgelimi. toplumda güç dengelerinin nasıl oluştuğu. Bir şirket tarafından finanse edilen bir ürün ya da markanın tanıtımı ve güvenirliğiyle ilgili bir alan araştırması ya da kurumsal kârlılık araştırması da bu tip araştırmalardandır. Yönetim araştırmasının amacı. Öte yandan. Yani iletişim araştırmaları eleştirel ve yönetim araştırmaları şeklinde sınıflandırıldığında 3 noktada birbirinden farklılaşırlar: a. eleştirel araştırmayla. büyük ölçüde nicel verilerin dökümü ve sıklığıyla ilgilenir. sıkça dile getirilen bilimsel tarafsızlık sadece bir kuruntudur. Ör: TRT tarafından finanse edilmiş bir “TRT Tarihi” incelemesi ya da Anadolu Ajansı’nca finanse edilmiş olan “Anadolu Ajansı Tarihçesi”yle ilgili bir araştırma bu türe girer. çünkü onlar potansiyel alıcı/tüketici olacak ekonomik güce sahip değildirler. Çünkü bilimsel araştırmaların sonuçları. yönetimsel araştırma alanında ilk araştırma tipi. Strauss. entelektüel ve bilimsel öncelikler değildir. Noam Chomsky. tarihsel süreçleri.endüstriyel yapılarla bütünleşmesini sorunsallaştırır. içerik ve söylem analizlerini kullanır. ekonomik kurumlar. üretim süreci ve ilişkilerini ortaya çıkarmaya dönük ekonomi-politikçi yapısal analiz yöntemleriyle. Böylece güçsüzün dışarıda bırakılması süreçleri ve alanları genişler.Kullandıkları araştırma teknikleri açısından. sendikalar ve siyasi partiler gibi diğer toplumsal kurum ve kuruluşlardan soyutlamadan. onlarla ilişkileri içerisinde ele alırlar. eşitsizlik. ideolojik yaklaşımların önde gelen kuramcıları ise Althusser ve Gramsci’dir.Araştırmacının ideolojisi açısından. Eleştirel ve Yönetimsel araştırmalar arasındaki farklardan birisi de. . Bu.
siyasal iktidarlar. siyaset bilimi kuramcısı Harold Lasswell’in Dünya Savaşı’nda Propaganda Teknikleri’dir. halklarına tek yönlü olarak istedikleri biçim ve içerikte bilgi sunmak isteyen siyasal iktidarlar. İlkinde. Yani kendi bakış açılarını ve yöntemlerini de sorgulayarak işe başlarlar. ideoloji ve bakış açılarını sorguladıkları alana dâhil ederler. kavram ve araştırma metodolojileri ve bunun yorumlanmış sonuçlarıyla. rüşvetten ya da daha başka yönetim . İKİ AŞAMALI AKIŞ VE EŞİK BEKÇİLİĞİ KURAMI” “Savaşta dört gazeteci. Eleştirel yaklaşımlar da. Beklentiyi Yönlendiren Kişiler) üstlenmiştir denilebilir. GÜÇLÜ ETKĠLER DÖNEMĠ Güçlü etkiler dönemi olarak adlandırılan bu dönem 1910’lu yıllardan 1940’a kadar olan süreci kapsar. iletilerin hedef kitleyi oluşturan bireyleri tıpkı bir iğne veya mermi gibi etkilediğini ifade etmişlerdir. Her iki araştırma türü arasında ideolojik yönelim açısından bir başka husus da şudur: Yönetim araştırması. Bunun sonucu olarak da. neyi duymayacağına karar verdiği bu rejimlerde. seçtiği sorunlar. Bilişsel Çelişki. konudan ya da incelenen sorundan bağımsız tutarken. şiddetten. Kitle toplumunun doğuşu. döneme ilişkin başlıca üç tarihsel özellik karşımıza çıkmaktadır. Yine bu görüşü savunanlara göre.Dünya Savaşı’ndan sonra.Sınırlı etkiler dönemi (İki Aşamalı Akış. Propaganda kitlelerin katılımını sağlayacak tek araçtır. siyasal iktidarlar temel bilgi kaynağı olarak iletişim araçlarına yönelmişler. devletçe kontrol edilen ve yönetilen iletişim araçları. I. yüz bin askerden daha etkilidir” Napolyon Bonaparte Kitle iletişim kuramları ile ilgili araştırmalar. 2. Gazeteciler de Parti’yle toplum arasındaki bütünleştirici harcı sağlayan resmi görevlilerdir. araçlar ve araştırmanın sonuçları / yorumlarıyla statükoyu desteklediği için ideolojiktir. iletişim araçlarının etkilerini sihirli mermi ya dahipodermik iğne kuramlarıyla açıklamışlardır. propaganda demokrasiye uyaklıdır. Yöneticilerin sansür ve diğer baskı yöntemlerini kullanarak. etki derecesini artıran bir faktör olarak yorumlanmıştır. İletişim kaynağından gönderilen iletileri sihirli mermi olarak nitelendiren sosyologlar. düşmana karşı nefret uyandırmak için de kitle iletişim araçlarının gücünden yararlanmışlardır. özellikle savaş döneminde. kendi düşünce. propaganda ile demokrasi arasında dolaysız bir ilişki mevcuttur. kendi bakış açılarını inceledikleri konuya dâhil etmeksizin. totaliter rejimler kendi varlıklarını sürdürmek ve korumak için kitle iletişim araçlarını eşsiz bir propaganda malzemesi olarak kullanmışlardır. Bu dönemdeki gelişmeler incelendiğinde. kitleyi oluşturan bireylerin birbirleriyle ilişkisinin ve bağlantısının olmayışı. Etki-Tepki Modeli). Kullanımlar ve Doyumlar). Güçlü Etkiler Dönemine ait ilk kuramın “Görevselci Medya Sosyolojisi” tarihi içinde “Lasswell Modeli” olarak belirdiği görülmektedir. LASSWELL MODELĠ (Etki-Tepki Modeli / Sihirli Mermi Kuramı / Hipodermik ġırınga) LASSWELL VE PROPAGANDA Kitle İletişim Araştırmaları akımının kavramsal donanımına ilişkin ilk yapıtın tarihi 1927’dir.Güçlü etkilere geri dönüş (Gündem Kurma. Benzeri bir rolü “Hür Dünya’da Körfez Savaşı sırasında Spin Doctors’lar (Fırıldak Doktorları. Suskunluk Sarmalı). atomize olduğu ve kendi haline bırakılmış bireyler haline geldiği görüşü temel hareket noktasını oluşturmuştur. Üçüncü durumda ise. kendileriyle ilgili haberleri halkı etkilemek için istedikleri gibi sunmakla kalmamışlar. devletin bir organı olarak faaliyetlerini sürdürmüşlerdir. savaş boyunca. GÜÇLÜ VE SINIRLI ETKİLER DÖNEMİ: LASSWELL MODELİ. Sovyetler Birliği’nde gazetecilik mesleği bir halkla ilişkiler etkinliği olarak yürütülmüştür (Pravda / Gerçek). Sihirli Mermi. 3. Deyim yerindeyse. yönetimsel tipte sorun seçimi. kurulu düzende köklü değişiklikleri savundukları için ideolojiktir. aynı zamanda.c) AraĢtırmacının ideolojisi açısından yönetim araştırmacıları. Söz konusu dönem içinde yapılan araştırmaların sonucu olarak sosyologlar. İkincisinde ise. 1. genel olarak 3 dönemde incelenmektedir: 1. Lasswell’e göre. bireylerin bazı davranışlarını yitirdiği. iletişim araçlarını kontrolleri altına almışlardır. savaşla ilgili konularda.Dünya Savaşı’nın ortaya çıkardığı gelişmeler ve totaliter rejimlerin yükselişi. eleştirel araştırmacılar. halkın neyi duyup. Ayrıca. siyasal ekonomik ve toplumsal alanlarda gerçekleşen birçok değişim ve dönüşümün miladı olarak da kabul edilen I. Bu yapıt.Güçlü etkiler dönemi (Hipodermik Şırınga. Denge Modelleri.
Lasswell’e göre“fikirlerin fikirlerle savaşı”dır ve bu kadar önemli hale gelmesinin nedeni ise. Burada. İyi amaçlarla kullanılabileceği gibi. kötü amaçlarla da kullanılabilir. savaşın ayırıcı ve derin değişimini getiren özellik ne teknolojidir. propagandanın çocuk hikâyeleri ile olan benzerliklerini yazarken. ulusu krizlerden çıkarmak ve tek bir örgütlü birim olarak savaşabilir hale getirmek için kullanılan yan bir mekanizmadır. araştırma alanlarına dönüştürüldüğünde. Bunlar. LASSWELL VE KURAMI Taşıma Kemeri (Transformation Belt) olarak da bilinen bu modele göre. 60 yıllık bir dönem boyunca 5 ülkenin belli başlı gazetelerindeki başyazılarda kullanılan simgeleri gözden geçirmiştir. iletinin istenilen etkiyi ortaya çıkartmadaki yapısal nitelikleri. “Taşıma Kemeri” deyiminin ifade ettiği şey. Lasswell. güvenilirliği gibi konular üzerinde durur. propagandadaki ahlaksallığı ele alan Platon’unGorgias’ı. . Bir iletişim başlıyor. propaganda ve özellikle de duygusal propaganda. Klasik çalışmalar arasında. nasıl elde eder?” formülünün kitle iletişim alanına uyarlanmasıdır. sosyal fikirler ileri sürerek doğrudan manipülasyon yoluyla yönetilmesi” şeklinde tanımlamıştır. Propaganda. propagandayı “seçeneklerin ve davranışların mevcut koşulları değiştirmeksizin. John Stuart Mill’in Mantık Sistemi (1840) adlı eseri. Ancak. Medyanın izleyiciler üzerindeki etkisinin. Lasswell’e göre propaganda bir “meslek” haline gelmiştir. propagandanın ne sinsi ve hilekâr. aynı zamanda tanıdık bir kişiye de karşılık gelebilir. Block. medya “etkili simgelerin dolaşımını sağlayan” önemli bir güç olarak tasarımlanmaktadır. 1930’lu yıllarda ise. Hangi Kanaldan. o bir diğerini. bir savaşın kaybedilmesi ya da kazanılması noktasında“sivillerin desteğinin önemli olması”dır. anılabilir. iletinin ima ettikleri. Bu bakış açısından. siyasal propagandayı karşılaştıracak bir araç olarak içerik çözümlemesinin kullanımını başlatmıştır. Aynı şekilde. Bu da. üretim. ne de uğursuz olmadığını anlatan ilk esaslı Amerikan çalışmasıdır. Bu formülde yer alan KİM sorusu ile ilgili araştırmalar. İçeriğin sınıflandırılması. Nasıl Bir Etkiyle Söyler?” Bu formül aslında. izleyici kitlesi pasif konumdadır ve büyük ölçüde birbirinden yalıtılmış bireylerden kuruludur. o birini etkiliyor. şu sonuç ortaya çıkmaktadır: KİM? Denetim çözümlemesi. uluslar arasında olmasıdır. 19. zincirleme bir şekilde mesajlardan etkilenen kişilerin olmasıdır. Çünkü propaganda bir anlamda savaşın kamuoyuna (sivil halka) pazarlanması amacına hizmet eder. Dünya Savaşı sırasında. KANAL ile ilgili araştırmalar ise. “Kim” öğesi. propaganda kalıcıdır. ne de çok belirleyici olmalarına karşın kitle imha silahlarıdır. Bu durumda. propagandayı. Lasswell. modern askeri savaşların ve modern hayatın diğer alanlarının da vazgeçilmez bir unsurudur. savaşların ordular arasında değil. özellikle de propaganda incelemeleri Antik Yunan’la birlikte başlamaktadır. Quaker’a göre. bir banka reklamında oynatılırsa daha etkili ve inandırıcı olur. Tıpkı bazı eski Türk filmlerinde kapı önlerinde toplaşarak dedikodu yapan kadınların bir olayı kulaktan kulağa zincirleme bir şekilde aktarmalarında olduğu gibi… Yine bu modele göre. İletişimcinin / göndericinin toplumsal ve kişisel özellikleri. 1936’da siyaset biliminin temel sorusu olarak ortaya attığı “Kim. İLETİ ile ilgili çözümlemeler. neyi. herhalde bir deterjan reklamında değil. Neyi. Lenin’in. “siyasal propaganda kuramı” üzerine ilk açıklamalarından birinde (1927). inanılırlığı. yoksullukla ilgili düşüncelere verilen önemde bir azalma ve refaha duyulan ilgide bir artış gibi eğilimleri ortaya koymuştur. Yine bu formül. hemen şunu belirtmekte yarar vardır ki. Araç sayısı. Bu yapıtların tümü iletişim üzerine olmakla birlikte. Kime. ortak kültürel etkinliklerle ilişkisi ve 1970’li yılların ikinci yarısından sonra da ideoloji kavramı üzerinde durmuştur. “hipodermik şırınga” modeline göre işlediği varsayılır. I. Lasswell’in çalışması. Modern savaşlar artık kitleler arası savaşlara dönüşmüştür ve propagandacıların rolü de bu yeni duruma adapte edilmiştir. böylece zincirleme mekaniksel bir değişim süreci meydana geliyor. Lasswell iki savaş arasında Amerikalıların propagandaya olan güvensizliklerini kandırılmış bir kumarbaza benzetmektedir. Hoover Enstitüsü’ndeki RADIR araştırmaları. sözgelimi güvenilir bir hukukçu. iletişim literatürüne dâhil edilebilecek türden siyaset. farklı dönem ve yerlerde. Ona göre. dağıtım ve tüketimle ilgili istatistikleri kapsar. büyük bölümü bir Rus gazetesinin Bolşevik Devrimi’nde oynayacağı role ayrılmış olan Ne Yapmalı?’sı (1902). maddi koşulları değiştirmeksizin durumun genel algılanışının değiştirilmesi demektir. ne zaman. yüzyıldan bu yana. ikna edici tartışmayı çözümleyen Aristo’nun Retorik’i. Dolayısıyla da medyanın etki-tepki şemasına körlemesine riayet ederler. özellikle Lenin’in Ne Yapmalı’sı tam anlamıyla kitle iletişimi üzerinde odaklanmaktadır. Lasswell’in. Bu yüzyılda savaşlardaki asıl değişim. Lasswell 1948 yılında “Düşüncelerin İletişimi” adlı eserinde şu ünlü formülü ortaya atar: “Kim. Lasswell. kötü adam tiplemeleriyle ünlenmiş bir oyuncuyu da bir çocuk yuvasının açılış konuşmasını yaparken görmeyi düşünemezsiniz. iletişimde ifade özgürlüğüne izin vermenin sistematik etkilerini ele alan John Milton’ın Areopagitica ve yine Mill’in Özgürlük Üzerine’si (1885). belirttiği anlamlar.tekniklerinden daha ekonomiktir. “anlamlı simgelerin manipülasyonu aracılığıyla kolektif tutumların yönetimi” şeklinde tanımlamıştır.
Paul F. 7. Mills. okuyucu. basında gazetecilik yapan iletişimciye gönderme yapmaktadır. Her soru kendine özgü bir çözümleme alanını çağrıştırmaktadır: Lasswell’e göre. Merton. hedefte istenen düşünce ve davranış kalıplarını oluşturmaktır. iletişimin etkilerini içermektedir. 8. gözlenebilen ve ölçülebilen bir değişkendir”. Modelde yer alan “ikna süreci”yle ilgili gerçekleştirilmiş çalışmaların temelinde Pavlov’un etki-tepki. etkinin derecesinin de değişmesine neden olur. ileti. Bu modelin yarattığı ilgi. reklâm ve propaganda alanında oldukça önemlidir. İletişim sürecindeki kaynak. Lazarsfeld-Stanton Çözümleyicisi olarak da adlandırılan ve önce radyo için yaratılmış olan bu yöntem. c) Toplumsal mirası aktarmak. dinleyici olarak her birey “kendisine iğne batırılan birer özne” gibi tasarlanmaktadır. Bu modelde. Sihirli mermi kuramının “sihirli” yönü. Uygulamada ise. Sonraki yıllarda Braddock. sihirli mermi kalabalığa atılır. çok çeşitli biçimlerde işletilmeye ve kullanılmaya müsaittir. daha ziyade nasıl kanıtlanacağı . Çünkü uyaranın amacı. “entertainement”. Lasswell’in formülüyle bağıntılı ampirik araştırmaları “soyut ampirizm” olarak niteler: Soyut ampirizmde neyin doğruluğunun kanıtlanacağı ciddi bir sorun olarak düşünülmez. Lasswell’in yaklaşımında tarihsellik boyutu eksiktir. 2. Sorunun bu tarafı kullanılan tekniği de kapsamaktadır. İçinde yaşanılan tarihsel ve toplumsal koşullarda güç ve iktidar mücadeleleri ile gerçek üretim süreçlerine yer verilmez. bu sonuçlardan sadece ikisi etkili olabilmiştir: Etkilerin çözümlenmesi ve içerik çözümlemesi. KİME? İzleyici çözümlemesi HANGİ ETKİYLE? Etkilerin çözümlenmesi. Birinci soru olan "kim". Frank Stanton ile Paul Lazarsfeld’in işbirliği. hoşnutsuzluğunu da sol elindeki kırmızı düğmeye basmak suretiyle dile getirir. bir diğer eleştiri konusunu da. Aynı söylemle Lasswell iletişimin farklı tiplerini daha da açmaktadır. yani “eğlendirme”yi katarlar. 5. Braddock’un çalışmasında “amaç” ve “şart” gibi iki unsur ilave edilerek şu şekilde bir formülasyona gidilmiştir: Kim – Ne Diyor – Hangi Kanal ile – Kime Hangi Şartlar altında? Hangi amaçla? Lasswell’in. "Ne dedi" sorusu iletilere ilişkindir ve bunlar seçilen bir kanalla (gazete. Bu düşünce. iletişimi “ikna süreci” olarak lanse ettiği noktasından yola çıkarak “modelde etki konusunun abartıldığı” şeklinde bir eleştiride bulunulmuştur. İki toplumbilimci. savaş dönemlerindeki propaganda kuramlarına dayanmaktadır. Sürecin unsurlarından herhangi birinde yapılacak en ufak bir değişiklik. 9. bu üç işleve dördüncüsünü. Lazarsfeld ile Robert K. Ayrıca. kanal. modelde “feedback unsuruna yer verilmediği” hususu oluşturmuştur. "Kime" sorusu izleyici ile ilgilidir ve iletişimcinin kamusuna değinmektedir. İletişim eyleminin söylem yapısını sunan bu formül. radyo.NE? İçerik çözümlemesi. “etki. izleyici hoşnutluğunu sağ elinde bulunan yeşil düğmeye. dostlara ve tarafsızlara zarar vermeden gidip düşman ya da hedefi bulur. özellikle izleyicinin beğeni. 4. Nihayet sonuncu "hangi etkiyle" deyişi. Lasswell’e göre. televizyon veya radyoda. her birey aynı uyarılara benzer tepkiler veren tek biçimli bir doğaya sahipmiş gibi düşünülmektedir. Benzer şekilde. Bu ölçüm cihazına göre. hedef kitle ve feedback gibi öğeler etkiyi oluşturan unsurlardır. toplumu oluşturan kişiler arasındaki ilişkiyi sağlamak. 1. 3. bütün insanlara etki yapmaksızın geçmesidir. 6. b) Çevreye karşı bir yanıt geliştirmek için. iletişim sürecinintoplumda başlıca üç işlevi vardır: a) Bir topluluğun değerler sistemini etkileyip onu bozacak her şeyi bildirerek “çevrenin gözetimini yapmak”. Lasswell Modeli’ne bazı eklemeler yapmıştır. tiksinti ya da ilgisizlik tepkilerini kaydetmekle yükümlü“profil makinesi”nin ya da “program çözümleyicisi”nin gelişmesine yol açar. yani “şartlı refleks” kuramı bulunmaktadır. televizyon) iletilmektedir. kısa süre sonra uzman kişiler tarafından sinema seyircilerinin tepkilerini çözümlemek için kullanılır (Günümüzde bazı Hollywood yapımı filmlerin vizyona girmeden önce test edilmesi). İzleyici. Sonuç olarak Lasswell Modeli’nde. Medya bir propaganda aracı olarak görülmektedir. KANAL? Medya çözümlemesi.
2. yani koşullu reflex kuramı bulunmaktadır. bu sorunu yeniden ele aldı. diğer üyelere medyadan daha fazla ileti üretmektedirler. ETKĠ TEPKĠ (S/R) MODELĠ: HĠPODERMĠK MODEL İkna süreciyle ilgili gerçekleştirilmiş çalışmaların temelinde Pavlov’un etki-tepki. Söz konusu iki aşamalı bu sürecin. Yine bu dönemde iletişim araçlarının etkileri konusu açıklanmaya çalışılırken.Bireyler. 2. Bu model kitle iletişimine uygulandığında. 3. Protestan kentli kişilerin Cumhuriyetçilere oy verme yöneliminde olduğunu. bu kuramda. bireyleri şu ya da bu adaya oy vermeye veya şu ya da bu ürünü tüketmeye yönlendiren karar süreçlerini derinlemesine inceledikleri two-steps flow (“iki aşamalı akış”) kuramını ortaya attılar. farklı grupların (birincil. kişilerin kanaatlerini. İletiler . toplumsal ilişkiler içinde aşamalanmaktadır. Örneğin Paul Lazarsfeld ve Elihu Katz. R=Reaksiyon) Modele göre. “kanaat önderleri”nin rolünün kesin biçimde ortaya çıktığı iki aşamalı bir iletişim sürecidir. zengin. Bu buluş. 1920’lerde davranışçı model. görevselci medya toplumbiliminin tarihi. Aynı şekilde. toplumsal ilişkilerin yanı sıra. gündelik yaşamlarında. 1948 Başkanlık Seçimleri döneminde. kitle toplumu. ĠKĠ AġAMALI AKIġ (TWO–STEP FLOW) KURAMI 1940’lı ve 50’li yıllarda. özellikle önderler. buna karşılık. Her birey. Modelin ardında bir kitle toplumu kavramı yer almaktadır. Yani iletişim alıcıya ani bir etki yapmaktadır. sınırlı bir etkiye bırakır. Etkileri. İKİ AŞAMALI AKIŞ kuramı geliştirilerek “kanı önderi”. aksi türdeki kişilerin de Demokratlara yöneldiğini öğreniyoruz. tutum ve davranışları değiştirmede doğrudan etki etmediği. başlangıçta. çok küçük parçaların bir bütünü olan toplumun harcı gibi düşünülmüştür. İnsan. medyayı daha az izleyen ve bilgilenmek için başkalarına bağımlı olanlar bulunur. “denge”. Bu araştırmayla. toplumsal dokudan yalıtılmış ve parçalanmış değildirler. İllinois’nin 60 bin nüfuslu Decatur kentinde 800 kadın üzerinde “kişisel karar verme” sürecini incelerken. özel bir uyarı alıcıya doğrudan bir etkide bulunmaktadır. iletişim akışını iki aşamalı bir süreç olarak incelediler: Lazarsfeld ve Elihu Katz. iletişim sürecinin başlangıç ve bitiş noktaları arasında “bir ara öğenin” bulunuşunu bir yenilik gibi göstermiştir.düşünülür. aynı uyarılara benzer bir tepki veren tek biçimli bir doğaya sahipmiş gibi düşünülmektedir. Fakat Amerikan siyasetinin dinamikleri hakkında çok az şey öğreniyoruz” diye yazar. belirli konularda. Lazarsfeld ve arkadaşlarınca gerçekleştirilen bir diğer çalışma da. yerini. düzenli bir şekilde bazı kişilerin etkilemesini anlatmaktadır. beklenmedik sonuçları gündeme getirmiştir. Modelde yer alan “kamuoyu önderi” kavramı.Medyanın bireyler üzerinde doğrudan bir etkisi yoktur. iletişim akışını. (S=Semptom. “kanaat önderi” ya da “kamu önderi” kavramı literatüre sokulmuştur. medyaya doğrudan açık oldukları için olaylardan iyi haberdar olan. Bu durum. kuram ve modellere genel olarak göz atalım. görece daha bilgili kişiler. “birincil grubun” önemini yeniden keşfettiler. İKİNCİ AŞAMASINDA ise. seçmenlerin oy verme davranışları üzerinde medyanın etkilerini saptamaya yönelik araştırmaları. 1940’larda kitle iletişim araçlarının etkilerini sorgulayan Amerikan kökenli iletişim sosyolojisi. “seçici algılama” gibi konuları kapsayan modeller geliştirilmiştir. kitle iletişim araçlarının. bireylerin kendi düşünce ve kanaatlerine yakın buldukları ve önceden benimsemiş oldukları fikirleri destekleyici iletilere daha duyarlı olduklarını ortaya çıkarmıştır. Berelson ve Gaudet’in ABD’deki 1940 Başkanlık Seçimleri sırasında. alıcıyı edilgen bir rol içine hapsetmişti. Buna göre her toplum üyesi uyarıyı aynı biçimde kabullenmekte ve az veya çok birbirine yakın bir yankı uyandırarak toplumdaki bireylerin tümünü yakalamaktadır. Bu modelin temel önermeleri şunlardır: 1. İLK AŞAMASINDA.Toplumdaki bazı kişiler. Bu açıdan. kamuya sunulan iletilerin onlar üzerinde doğrudan doğruya bir etkisinin olduğu sonucuna ulaşılmaktadır. Bu önderlik işlevi. Lasarsfeld’in yaptığı People’s Choice araştırmasında. medyanın sınırsız gücüne duyulan ilgi de. bireysel kanaatleri. Şimdi sınırlı etkiler dönemi kapsamında geliştirilen yaklaşım. Böylece. Bundan sonra ise “bilişsel çelişki”. SINIRLI ETKĠLER DÖNEMĠ: Lazarsfeld. Bu dönemlerin başında. ikincil) bir parçasıdır. kanı önderlerinin rolünün kesin biçimde ortaya çıktığı iki aşamalı bir süreç gibi kavramalarını sağladı. kültür ve inanç sistemlerinin de etkili olduğu sonucu ortaya çıkmıştır. bireylerin kendi grubuna mensup diğer kişilerle medya arasında “aracı rolü” üstlenilmesini simgelemektedir.
kısaca tanımlandığında. denetim yoluyla bu kanaldan akan şeyin gruba ulaşıp ulaşmayacağı konusunda karar verir. çoğulcu bir toplumda kitle iletişim mesajlarının akışının kanı önderlerince dolayımlandığını öne süren bir yaklaşımdır. “ortaya koyma ya da gizleme”. “şekillendirme”. yeni-sömürgeciliğin yaygınlaşmasında. Eşik bekçileri. “sınırlama”. Medya kurumlarında. Eşik bekçisi ya da kapı tutucu. etkinliği de son derece fazla olmaktadır. “İki Aşamalı Akış” görüşünde kanaat önderi. Basın konferansları. toplumu olduğu gibi ortaya koymayan ve kitle iletişim araçlarının “toplumsal denge”yi sağlaması gerektiğini savunan bir niteliğe sahiptir. “zamanlama”. “EġĠK BEKÇĠLĠĞĠ” (GATEKEEPER) YAKLAġIMI “Eşik Bekçisi” kavramını ilk kez 1947 yılında Kurt Lewin kullanmıştır. gün yüzüne çıkartılan bu gözlemlerin incelenmesi (Personal Influence. Reuters gibi haber servisleri de önemli gündem belirleyiciler ya da kapı tutuculardır. enformasyon arasında seçim yaparken izleyicileri düşünmezler. Eşik bekçileri. “kişiler arası iletişim sistemlerini dışarıdaki bir şeye bağlayan kişiler” olarak nitelenir. haber olmak üzere gelen olayların seçimini ve yorumlamasını yaparlar. M. aile içindeki yiyecek alımına ilişkin bir araştırmasında bu kavramdan ilk kez söz eden kişidir. İki aşamalı akış ve kamuoyu önderi yaklaşımı. haber üretim sürecinin ilk aşamasında karar alan kişilerdir. White tarafından geliştirilen “eşik bekçiliği” modelinde.Kapı tutucular. en az iletişim aracının güvenilirliği ve inandırıcılığına sahip olmalıdır. kırsal alanlarda muhtarlar. Eşik bekçileri öncelikle çalıştıkları kurumların gündemini belirlerler ve böylece toplumun gündeminin belirlenmesine katkıda bulunurlar.b. AP. daha sonra gazeteye alınacak haberler için kullanılmaya başlanmıştır. kendi kanalında ya da gazetesinde belli bir habere yer verip diğerini yayımlamamaya karar verebilir. Araştırmacılar. Şimdi White tarafından geliştirilen “eşik bekçiliği” yaklaşımına daha yakından bakalım. resmi demeçler. bağımlı yapılmaya) çalışılmıştır. Bu tanımlama ile birlikte. toplumda güvenilir ve saygıdeğer bir kişi olarak görüldükçe. bir kanalın stratejik bir kısmını kontrol etmektir. Buna göre. bu anlamda. genellikle haber editörleridir. Bu önderlik işlevi. Kapı tutucuların kararları daha çok basımcının ya da yayıncının ne düşündüğüne bağlıdır. konuların haberleri ya resmi ya da yarı resmi kaynaklardan elde edilir.diğerlerine ulaşmadan önce bu önderler tarafından “süzülmektedir. medya etkisini genellikle “tutum ve davranışlardaki kısa dönemli etkiler” olarak görür ve değerlendirir. . hangi olayın hangi sırada ve ne kadar süreyle haber olacağına karar verirler. “tekrarlayıp tekrarlamama” v.b. Bunlara ek olarak. “eşik bekçisi” olarak adlandırılan yeni bir kavramı daha ortaya koymuştur. Aynı şekilde.” İki aşamalı akış. Kitle iletişim araçlarının gönderdiği mesajları kendi kişisel etkisi aracılığıyla yayan kanaat önderleri. kapı tutuculardır. Bu model. Kapı tutucu. kitle toplumu kuramlarının aksine. medya sunumlarını kamuoyu önderlerinin önce alıp sonra toplumun daha az aktif üyelerine bu bilgileri aktardıkları düşüncesinden hareket etmektedir. medya mesajlarını belirleyen kişi olarak eşik bekçileri üzerinde durulmuştur. “Kapı tutucular” şeklinde de adlandırılan bu olgu. Daha sonraD. köy öğretmenleri ve kentsel alanda ise burjuva entelektüelleri olarak tanımlanmıştır. basın bildirileri v. Eşik bekçileri. Bu kanal bilgi ya da mal akımı olabilir. AA. Özellikle kapı tutucuların habere ilişkin “seçme”. haber üretim sürecinde neyin haber olacağına ya da olmayacağına karar vermede eşik bekçisi kavramsallaştırması önemlidir. Eşik bekçiliği ya da kapı tutuculuğun anlamı. kalkınma adı altında sürdürülen programlarda. kararları.Kapı tutucuların haber kaynaklarının çoğu resmidir. “az gelişmiş” ülkelerde. enformasyon denetiminin önemli bir parçasını oluşturur. Örneğin gümrükler. yazı işleri sorumlusu ya da bir yayıncı olabilir. Lewin. Yine bireysel davranışların gözlemiyle olgunlaşan bu kuram. kapı tutucuların gündem belirlemede üstlendikleri rollere ilişkin önemli bazı bulgular şunlardır: 1. Bu. Kavram. hükümet seremonileri. etki arayışında “kapıyı tutan fikir liderleri”etkilenmeye (satın alınmaya. grubuna mensup diğer kişilerle medya arasında aracı rolü üstlenilmesini anlatmaktadır. 2. Eşik bekçileri. Bu modelin anahtar kavramlarından olan “kamuoyu önderi”. 1955) "iki aşamalı iletişim" modeli üzerinde temellenmiş olmaktadır.
Eşik bekçileri yoluyla çeşitli alanlarda kaynak ve enformasyon seçme ve süzme işlemi yapılır. Profesör Leon Festinger’ın “bilişsel çelişki” kuramı bunlar arasında en çok bilinenidir. Dolayısıyla önemli gündem konularını onlar üzerinden kurarlar. sosyal gerçekliğin bilinci belirlediği' tezini sınıf bilinci (proleter bilinci) oluşumunun temeline koyan Marksist yaklaşımla paralellik göstermektedir. 'bilincin sosyal gerçekliği değil. genellikle imkânsızdır. kanaat önderleri ise alıcı araçtan sonra yer alırlar. Bu yaklaşıma getirilen eleştirileri başlıca 4 grupta toplayabiliriz: Yaklaşım. davranışlarını değiştirmekten geçtiğini ortaya koymaktadır. Alan araştırması bulgularına göre.s. Bu anlamda bilişsel çelişki teorisi. insanlar medyadan ya da herhangi bir enformasyon kaynağından kendi tutum ve düşünceleriyle tutarlı olmayan mesajlar aldıklarında yapacakları iki şey vardır: 1. bu konsensüsün değiştirilmesine çalışılabilir ya da bu kişi veya gruplar terk edilebilir. Bu kurama göre. Yaklaşım. Bu yaklaşımların temel varsayımı. bir kurum veya iş yerindeki mevkiimiz ile iş yerimiz hakkındaki görüşümüz arasında bir ilişki vardır. . özdeşleştiği kişilerin konsensüsünden ileri geliyorsa. Fakat fiziksel gerçeklik yerine. eylemlerimiz ile tutumlarımız. günlük hayatımızda olabildiğince sık karşılaştığımız bir olgudur. Bu nedenledir ki. meslekleri ile ilgili pozitif görüş taşırlar. Ancak. yani kapı tutucuları etkilerler. 4. devletin haber kaynağı olmada. haber üretim sürecinde kapitalist toplumsal formasyonun belirleyiciliğini ihmal eder. Bunun anlamı ise şudur: Özellikle dış haberlerde ve siyasal haberlerde kapı tutucular. Eşik bekçileri birden fazla yerde konumlanmışlardır. Yaklaşım.Kapı tutucuların Amerika’daki en bilinen işlevi. benzer konular üzerinde durur ve benzer haberleri verirler. Ya kendi düşünceleriyle tutarlı olan mesajları alırlar. kâğıt yardımı ve kamusal ilanların dağıtımındaki rolünü dikkate almaz. kanaat önderleri her statü düzeyinde vardır ve her düzeydeki kimseler arasında bulunabilir. başkanlık seçimlerinde üstlendikleri önemli manipülatif rolde göze çarpar. ideolojimiz arasında bir tutarlılık ararız.3. “DENGE MODELLERĠ & KULLANIMLAR VE DOYUMLAR YAKLAġIMI” DENGE VE TUTARLILIK MODELLERĠ 1. “eşik bekçisi” ile “kanaat önderleri” birbirinden ayrı kavramlardır: Eşik bekçileri kitle iletişiminde gönderici araçtan önce. Haber ajansları editörlerinden önce ve sonra yer alırlar ve haberin seçildiği “sahadan”.LEON FESTĠNGER VE “BĠLĠġSEL ÇELĠġKĠ” KURAMI Bilişsel çelişki. Davranışlarımız.Haber servisleri. çoğu kez bir biçimde davranmamızı ve bir başka biçimde davranmamamızı gerektiren birtakım dış talep. Davranışlarımız. reklâm verenlerin etkisini göz ardı eder. bilişsel öğeyi değiştirmek için dış dünyayı değiştirmek gerekir. vergi indirimi sağlamada. insanların tutumlarını değiştirmenin yolunun. sahada habercilerin ilişki kurduğu “haber kaynaklarından” “haber servisine”. Yaklaşım. görüşlerimiz. sosyal gerçeklik söz konusu olduğunda. oradan da bu servisi kullanan “haber örgütlerine” ve sonunda da “halka” gönderilmesine kadar geniş bir alanda yer tutarlar. fiziksel gerçeklik söz konusu olduğunda bu. ya da kendi düşünceleriyle çelişen mesajları reddederler. emir veya zorlamalara bağlıdır. hareketlerimiz. Çelişkinin kaynağı dış dünya ise. İletişim bilimleri alanında da 1950’ler boyunca bir dizi tutarlılık kuramı geliştirilmiştir. görmezden gelir. vatandaşların siyasal oy verme davranışı üzerinde etkili olurlar. Berelson ve Katz’ın açıklamalarına göre. Ayrıca her ikisi de etkinin sağlanmasındahem seçici. ilk olarak yazı işleri sorumlularını. medya kuruluşlarının mülkiyet ve örgütsel yapıları ile diğer endüstrilerle olan ilişkilerini v. bilişsel çelişki teorisi. insanların inançlarının ve yargılarının birbiriyle tutarlı olduğudur. örneğin çelişki bireyin bağlandığı. İki adaydan birini desteklemek suretiyle. örneğin hiyerarşik konumumuz yükseldikçe. nispeten daha pozitif düşünürüz ("taç giyen baş akıllanır" sözü. genellikle bir mesleği seçenler. örnek aldığı. hem de yorumcu rolünü üstlenirler. Nihayet. bu çerçevede değerlendirilebilir).
izleyiciler. yalnızca kendi istediklerini hatırlarlar. etrafındakilerden sosyal destek ararlar. o konudaki mevcut bilgisini değiştirir. Yine Festinger’a göre. Örneğin.2. 1. bu davranışı haklılaştırmak için. Algı seçiciliği kuramında iki alan vardır:Seçici maruz kalma ve Seçici hatırlama. Bu yaklaşıma göre. delikanlı. 3. Bazı insanlar da kendi düşüncelerine karşı olan TV kanallarını izlemez. Sözgelimi “mantığa bürüme”yi tercih ederek “sigara stresimi azaltıyor” v. yeni bir araba satın alan kişi. 1986 yılındaki Çernobil Nükleer Kazası’ndan sonra. onun için epey sıkıntı verici olduğundan. yaptıkları şeye ilişkin yeter derecede haklı kılıcı nedenlere veya açıklamalara sahip olmamaları ve bu davranışlarına ilişkin ilave haklı-kılımlar (justification) aramalarıdır. kolaylıkla değiştirmeleri mümkün olmayan kanaatlerdir ve bu yüzden de uyumsuzluk azaltımına girişen bireyler kabul etmeye hazır oldukları yeni görüşlerle karşılaştıklarında.Seçici Maruz Kalma: Bazı insanlar. şayet delikanlı. bunlardan bilinçli olarak kaçınırlar. gireceği sınavın ne kadar önemli bir sınav olduğunu etrafındakilere söyleme ihtiyacı duyar. günde en az üç kere diş fırçalamak gerektiğinin farkındadır. ülkemizde. v. Aynı şekilde. aldıkları bu mesajla uyumlu hale getirirler. bu tür insanların günde üç kere diş fırçalamanın zararlı olduğunu söyleyen veya belli bir diş macununun kullanılması halinde günde tek bir kez bile diş fırçalamanın yeteceğini söyleyen bir enformasyon karşısında kolaylıkla etkilenebileceklerini düşünebiliriz. Sözgelimi sonuncu örneğimize geri dönersek. bu okulun kendine özgü üstünlüklerini abartarak başkalarını bu kararın değerine inandırmaya çalışır. genç kızla yemeğe çıkan delikanlının sahip olduğu enformasyonu. 2. Örneğin. örneğin “mantığa bürüme”yi kullanarak. kızın ne kadar güzel ve olağanüstü ilginç bir kişiliği olduğunu anlatmaya başlar. işin giriştiği eyleme uygun düşen yanını abartarak bu sıkıntıyı küçülterek azaltmaya çalışmaktadır. çocuklarını o okula göndermeyeceklerdi. sahip olduğu bilgiye / tutuma aykırı bir davranışta bulunan kişi “bilişsel çelişki”ye düşer. Bu davranışa “seçici maruz kalma” denir. sigaranın kanserle ilişkisini bilen birisi günde bir paket sigara içiyorsa. Şayet öğrenci. bilişsel çelişkiye düşecektir. istemediklerini hatırlamazlar. Bu tür ilişki. yaptıkları bu işlerden niçin bu denli söz etme ihtiyacı duymaktadırlar? Bunun nedeni. bu reklamları daha çok okur. Ya uyumsuzluk konusunun önemini azaltırlar.Psikolojik savunma mekanizmalarından birisini. ertesi gün arkadaşlarına bundan söz etmesi gerektiğinde. Örneğin dersine çok fazla çalışan bir öğrenci. çalıştığı sınavın çok önemli bir sınav olduğunu düşünce olarak benimsememiş olsaydı. medyadan gelen mesajları algılamada “seçici” davranırlar. radyasyonlu olduğu ileri sürülen çayları içenlerin “bilişsel çelişki”ye düşünce. etraflarında söz söyleyecek birilerini ararlar. v.s… Sonuç olarak. ya da kendi düşünceleriyle uyumsuz olan mesajları kabul edip. belki de bireylerin bu davranışlarda bulunurken. kendi tutum ve davranışlarını. çelişkisinin yarattığı rahatsızlıktan kurtulmaya çalışır. Bu duruma daha başka bir örnek vermek gerekirse.Tutumunu değiştirir ya da yeni bilgiler edinerek. yukarıda belirtilen yollardan birisini seçecektir. öncelikle uyumsuz (dissonant) bir ilişkidir. gerçekte üç kere dişlerini fırçalamadıkları da bilinmektedir. Yine herkes bilir ki. insanlar medyadan edindikleri enformasyon ve düşüncelerden. o kadar sıkı çalışmayacaktı.s… Tüm bu örneklerde alınan kararlar ya da sergilenen davranışların failler tarafından haklılaştırılması durumu söz konusudur. Ya da genç bir kızla sadece bir tek akşam yemeğini birlikte yemek için gücünün üstünde zahmete katlanan bir delikanlı. maddi gücünün üstünde paralar harcayıp onunla akşam yemeği yemeyecekti… Bütün bunların aslında doğru ve insanı rahatlatan açıklamalar olarak kabul edilmeleri gerekir.Davranışını değiştirir. Delikanlının bilgisi ile davranışı arasındaki uyumsuzluk. çoğu kez. bilişsel çelişki kuramına göre. mali durumu hakkındaki bilgisi. a) Tutum değişikliği yerine tutum istikrarını. Hal böyle olunca. Yine bu kuram. başka araba reklamlarına yönelmek yerine. Fakat ortada bir soru durmaktadır: Bütün bu bireyler. bazı dergi ve gazeteleri okurlar. Ya da E-5’teki travesti-fuhuş trafiğinde AİDS ile burun buruna gelenlerin bilişsel çelişkiye düşünce. 2. yaptığı işe hiç de uygun değildir. yemeğe götürdüğü genç kızın olağanüstü ilginç bir kız olduğuna inanmamış olsaydı. Dolayısıyla. bazı TV kanallarını izler. delikanlının giriştiği eylem ile mali durumu hakkındaki bilgisi arasındaki ilişki.s… diyecektir. bu kanı ile yapılan davranış arasında apaçık bir uyumsuzluk vardır. “acı patlıcanı kırağı çalmaz” türünden savunma mekanizmalarına başvurdukları gözlenmiştir. “atın ölümü arpadan olsun” türü savunma mekanizmalarına yönelmeleri. sözgelimi pek çok insan. İşte burada. bireylerin sahip oldukları kanaatler. bu kuramın ana konusudur. sınava hazırlanırken. Oysa böyle düşünen insanların çoğunun. . Bu çelişkinin vereceği rahatsızlıktan kurtulabilmek için. Çocuklarını özel bir okula göndermeyi kararlaştıran bir anne-baba. bilerek. insanlar bir davranışta bulunduktan sonra. yaptığı seçimi destekleyecek enformasyon aramaya yönelir. gazete ve dergileri okumazlar. her yemekten sonra bir kez olmak üzere. ana-bana özel okulun çok iyi olduğunu düşünmemiş olsaydı.Seçici Hatırlama:Buna göre. Bu çelişkiden kurtulmak için şu 3 yoldan birisine yönelir: 1. kanaatleri ve inançlarını ele alalım: Delikanlının kız hakkındaki istek ve arzuları söz konusu davranışa uygun olmakla beraber.
A ve B arasında X’e ilişkin mesajların aktarılmasında C bir faktör olarak araya girer ve nelerin aktarılacağını belirler. kişiler arasında kurulan iletişimsel ilişkilerde. Ör: İki kişi. daha çok kişiler arası iletişim sürecini açıklar.izleyici C--. A ve B. Ya da iletişimde bulunan iki kişi. hem kendi içsel iletişimlerinde. Kitlesel bir “linç olayı”nı sunan bir TV kanalı. bir kanal veya araç yoluyla B’ye göndermek gibi görevleri vardır. C ile sembolize edilen kitle iletişimcisinin kanal rolünü oynadığı bir durum söz konusudur. X ise. olgu ya da objedir. Politikacı. Katılanlardan en az birisi için nesne önemli olduğunda. kodlayarak. X nesnesi her iki kişinin de ortak ilgi alanı içinde olduğunda. bazı bilinçli amaçları ve niyetleri olan bir iletişimcidir. A--. Böylece bireyler. v. Bu modele göre. sanayi odası.b) Enformasyon alma yerine enformasyon aramayı. politikacı. X’i (olayı. Şayet A ve B. Böylece bu iki kişiden birisi diğerine ya da X’e karşı olan tutum ve düşüncesini değiştirebilir. olay. B. X veya B arasındaki bağlantının C rolünün tekelinde olmadığını göstermektir. Modelin bu versiyonunda. B--.bir izleyici (toplumun bir üyesi) --. olgu. eylem veya kişiler hakkındaki görüşlerden birisini seçerek B (izleyici) birimine ileti olarak gönderir. hem de diğer insanlarla olan iletişimlerinde bir denge ararlar. c) Gönderici yerine alıcıyı ön plana çıkarır. Newcomb.bir kaynak (toplumsal bir kaynak) ---reklamcı. olguyu ya da eylemi) kendisi de görebilir ve A’ya bir reaksiyon gösterebilir. C ise. iletişim kaynağını oluşturan bir kitle iletişim kurumudur. reklâmcı ya da haber kaynağı olabilir. Bu modelin ikinci bir versiyonunda. söz konusu kitlesel linç olayına tanık olan B tarafından da algılanıp tepkiyle karşılanabilir. B’nin gereksinmelerini yorumlama ve sonra düşüncelerini ortak sembol sistemiyle ifade ederek. A ve B arasındaki iletişim ilişkisinde bir dengesizlik durumu göze çarpar. Ya da alternatif tıbba inanan birisiyle modern tıp tekniklerine inanan birisi arasındaki düşünce ve inanç farklılığı da böyledir. birbiriyle iletişimde bulunan iki farklı kişiyi sembolize eder.ise. tutum ve davranışlar önemli bir yere sahiptir. iletişimin ancak belli koşullar altında meydana gelebileceğini belirterek. modeline şu koşulları eklemiştir: Bireyler arasında güçlü bir cazibe olduğunda. Örneğin fiyat yükselmesi ya da hava durumu değişikliği konularında… . medya kurumunda çalışan bir tür eşik bekçisi de olabilir. bu kişilerin iletişim etkinliğinin içeriğini. Ör. medya örgütü ya da örgütte çalışan bir kimsedir. A savunmacı bir rol üstlenir. Westley ve MacLean tarafından kitle iletişim sürecine uyarlanmıştır. B ve A’nın gereksinmelerine hizmet eden bir ajan durumundadır.THEODOR NEWCOMB’UN ABX DENGE MODELĠ Bir psikolog olan Theodor Newcomb tarafından geliştirilen ABX Modeli. herhangi bir iletişim örgütüdür.s. Bu kurum. toplumda meydana gelen olay. iletişimde bulunan insanların sahip oldukları inanç. Buna göre. aralarında bir uzlaşmaya varıncaya kadar bu gerilim durumu devam eder. Modelin amacı. konusunu oluşturan bir başka kişi.WESTLEY & MACLEAN’IN “ARACILANMIġ” ĠLETĠġĠM MODELĠ Newcomb tarafından kişiler-arası iletişim sürecini anlamak ve açıklamak için geliştirilen ABX Denge Modeli. A ile doğrudan ilişkilere de sahip olabilir. bu rol temelde bilinçli değildir. mesajı B’ye aktaran bir aracıdır ---iletişimci C. Ayrıca B. X’e karşı farklı bir bakış açısı ya da düşünce ya da tutuma sahipse. Bu modele göre. daha sonra yaptığı çalışmalarda. A. aynı sanatçının ya da yazarın niteliği konusunda benzer şeyler düşünmeyebilirler. C’nin. 2. A. ya da X hakkında doğrudan deneyim sahibi olabilir. Burada. 3.
biri olumluysa k’nın zihninde denge durumu var demektir. bu durumda ilişkiniz dengelidir. denge bulunduğu durumda. Oysa her biri birbiriyle çok az ilişkili olan amaçları gerçekleştiriyor olabilirler. Ya da eve alınacak bir mobilya veya çocuk yapıp yapmama konusu da olabilir. özel gereksinimleri olmaksızın kendilerine ne gösteriliyor ise izliyor olabilirler (örneğin. söz konusu kişinin (k) görüş açısından ele alınmıştır: Buna göre: Şayet k-d-o ilişkisinde her üç ilişki de k’ya göre olumluysa ya da ilişkilerden ikisi olumsuz. iki insan arasında üçüncü bir insan ya da nesne hakkında varolabilecek düşünce uygunluğu veya uygunsuzluğunun düzeyiyle ilgilenir. Bir kişinin (k). Yani. Sözgelimi kaynak konumunda olanlar (A). “denge modeli”nde. Durumu bir başka somut örnekle daha açıklayacak olursak. bazıları ise dengelenmeyecektir. A’nın C üzerinde bir gücü ve etkisi olabilir ve C. Heider’in denge modeline göre. 1946–1958 yılları arasında yaptığı araştırmalarla dikkati çeker. bu fikir farklılığı ilişkilerinizde bir dengesizlik yaratacaktır. ya da karısı ile kendisi arasında olumsuz bir ilişki olduğu halde. koca. Bir başka deyişle. düzenleyici ve bütün katılanlara karşılıklı olarak fayda sağlayıcı olduğunu varsayar.+ + . A ve C arasında. Heider. özgür olmalarını ve erkek-kadın arasında ayrım yapılmamasını. ancak bu incelemede durum. siz kadınların da artık ev dışına çıkmasını. Aynı şekilde. denge halini yeniden sağlayacak bir değişiklik oluşmasıyla ortadan kalkar. İzleyiciler (B) ise. Modelin bir başka zayıf yönü de. diyelim ki bir karı-koca ile eve alınmış bir köpek arasındaki ilişkiyi düşünelim: Şayet. ilişkiler sisteminin kendi kendini dengeleyici. Bunun sonunda. kocaya göre. verici ve alıcının çıkarları dengelenecektir. Şekil1. bazen de C ve B arasında politik bir ilişki olabilir.Dengesiz durum değişime açıklık --Şimdi bu durumu örneklerle anlatalım. 4. k için dengesiz bir durum var demektir. kitle iletişim sürecinin entegrasyon düzeyine ve savunucuların (A) iletişimcilerle (C) ve izleyicilerle (B) süreç hakkında aynı görüşü paylaştıkları yolunda yaptığı aşırı vurgudur. gerçekten arzu etmedikleri iletileri gönderiyor olabilirler. Kadınların da erkekler gibi çok iyi yerlere geldiği konusunda arkadaşınızla anlaşamıyorsanız. magazin programları). Bu gerginlik.Model. denge durumunun düzenli olduğu ve dış etkenlere direndiği varsayılır. sosyoloji hocasının iyi bir insan olduğunu düşünüyor ve siz de bu düşünceye katılıyorsanız. iki birey ve bir tutum objesi arasındaki ilişki üzerinde odaklaşır.+ + + + . pratikte üç ana katılımcı arasındaki ilişkiler nadiren dengelenir ve bu durum yalnızca bir iletişim ilişkisinde görülmez. iki insanın birbirlerine karşı ya da bir nesneye karşı geliştirdikleri hoşlanma ya da hoşlanmama şeklindeki tutumlarında bazı ilişki kalıpları dengelenecek. Aynı zamanda. her ikisinin de köpeğe karşı sempatik (olumlu) bir yaklaşımı varsa. kendi örgütlerinin amaçlarını gerçekleştirme peşinde olabilirler. Şekil 2. Oysa McQuail ve Windahl’ın (1993) belirttikleri gibi. köpek. arkadaşınız da bunun tam tersini savunuyorsa. Dengesizlik ise kişide psikolojik bir gerginlik yaratır. her üçü arasında dengeli bir ilişki var demektir. bir ilişki olumsuzsa ya da her üç ilişki de olumsuzsa. neredeyse her zaman bir ölçüde bilgi sağlamak için A rolüne bağımlı olarak çalışabilir. Bir arkadaşınız. Kişiler arası algı olayını en basite indirgeyen Heider. İletişimciler (C) . iletişime katılanların her biri değişime karşı çıkar. FRITZ HEIDER VE “YÜKLEME TEORĠSĠ” . bir diğer kişi (d) ve bir tutum objesi (o) arasındaki ilişkiyi incelemiş. Heider’e göre. sorumluluklar taşımasını..FRITZ HEIDER’ĠN DENGE MODELĠ Tutarlılık kuramlarının babası olarak kabul edilen psikolog Fritz Heider. karısı ve köpek arasında olumlu bir ilişki varsa. Serbest hareket edildiğinde. koca ve karısı birlikte yaşamaya devam ederler.Dengeli durum değişime direnç Yok şayet iki ilişki olumlu.
Bu ihtiyaçlardan dolayı. Fritz Heider (1958). bedene sımsıkı oturtulmuş klasik kesimler ciddiyeti ifade eder. onların gerçek kiĢilik özellikleriyle ilgili önceki beklentilerimizi kullanırız. yoldan geçen birinin yangını söndürmeye katkıda bulunması. Bu ihtiyaçlar sonucunda insanlar. Sözsüz iletişimin ikinci işlevi ise sözlü iletişimi desteklemesi. baĢkalarının davranıĢlarını yorumlarken. tek renk. Örneğin. büyük ölçüde psikolog Elihu Katz’ın araştırmalarına ve çalışmalarına dayanır. ne zaman ve nasıl "niçin?" sorusunu sorduklarıyla ilgilenen alanıdır. Kullanımlar ve doyumlar yaklaşımı. Burada enformasyon. atfetme sürecinin temelinde. “halkın bu araçlarla ne yaptığına” dikkat edilmesi gerektiğini söyler. Heider'e göre insanların iki güçlü motivasyonu vardır: Dünyayı tutarlı bir Ģekilde anlama Çevreyi kontrol etme ihtiyacı. insanlar baĢkalarının nasıl davranacaklarına yönelik önceden kestirimlerde bulunmak isterler. Bu yaklaşıma göre. insanların toplumsal ve psikolojik kökenli ihtiyaçları vardır. Yükleme yapılırken dikkate alınan noktalardan biri. sosyal psikolojinin temel kavramlarından biridir. Burada medya. B. Bu yaklaşıma göre. izleyici merkezli olduğundan. iletişim sürecinde izleyiciyi aktif olarak kabul eder. “kişinin zaman ve mekân içinde hareket ederken yaşamdan çıkardığı anlam” olarak nitelenir. yakaya takılan rozetle meslek. Katz. davranıĢın toplumsal bir rolün bir parçası olup olmadığıdır. Kullanımlar ve Doyumlar Yaklaşımı “egemen model” kapsamı içine girer. Son olarak. Medyanın etkisi sınırlıdır.Heider’e mal edilen teorilerden birisi de Yükleme Teorisi (İng. 70’li yıllarda Kullanımlar ve Doyumlar diye anılan bir yaklaşımla “insanlar medyadan nasıl yararlanıyorlar?” sorusunu sorarak “kullanıcıların doyumu” ile ilgilenmeye başlamıştır. metinlerle okuyucuların üstlendiği rollerin etkileşiminden oluşmaktadır. Bunlardan birincisi. Medyanın etkisi hemen olamaz. KULLANIMLAR VE DOYUMLAR (USES AND GRAFITICATIONS) YAKLAġIMI Görevselci medya toplumbilimi. iletişim araçlarının kullanımını “gereksinim doyumu” ve “gerilim süreci” olarak görür. sözsüz iletişim yoluyla birtakım anlamlar iletilebilmesinin mümkün olmasıdır. sosyal psikolojinin insanların bir davranıĢla ilgili olarak. adeta bir ilan tahtası işlevi görür. Yani bir itfaiyecinin yangın söndürmesi onun yardımseverliğiyle değil. medyadan ve diğer kaynaklardan bu ihtiyaçlarını gidermek için birtakım beklentiler içine girerler. mesleğiyle açıklanırken. Bu model. çünkü etkileme süreci zaman alır. kişi kendi enformasyonunun yaratıcısıdır. “gerçeğin çoğul olduğu”na ilişkindir. Yükleme teorisi. İnsanlar medyayı farklı nedenler ve . çünkü arada başkaları vardır. bunu onun babasıyla tartıĢmaya girmekten kaçınmasıyla açıklarız. Kuramın epistemolojik varsayımı. sözsüz iletişimin önemli işlevleri vardır. izleyicilerin “seçiciliği” bu etkiye engel oluşturur. bireyler medyaya bakarak “ne düşünmeleri gerektiğine” değil. Yeni kişilerle karşılasan bireylerin birbirlerinin sözlü–sözsüz davranışlarından. 80’li yıllarda kendisine özgü “pazarlıklı okuma” kavramını derinleştirmiştir. Bu işlevler iki ana gruba ayrılabilir. 1959’da kitle iletişim araçlarının halka ne yaptığından çok. Kullanımlar ve Doyumlar Yaklaşımı. yani bir dıĢsal yükleme yaparız. Bilindiği üzere. kişiye yapılan bedensel temasla duygu ya da bir baş hareketiyle onay ifade edilebilir. “ne hakkında düşünmeleri gerektiğine” karar verirler. Attribution Theory)’dir. anlam ve etkiler. onun kiĢilik özellikleriyle iliĢkilendirilir. Buna göre. Ya da yine örneğin ağırbaşlı biçimler. giyiniş tarzlarından edindikleri izlenimlerle başlayan bu atfetme (yükleme) süreci. insanın kendini ve çevresini anlama isteğinin yattığını söyler. onun akıcılığına katkıda bulunmasıdır. iletişim alanında. Bu yaklaşıma göre. Katz’a göre. Kullanımlar ve Doyumlar yaklaşımı. kişiler arası iletişimde. Medyanın etkisi doğrudan değildir. Yani eğer solcu olduğunu bildiğimiz bir arkadaĢımız bir akĢam yemeğinde babasının muhafazakâr görüĢlerini onaylıyorsa.
Suchman ve Berelson’un çalışmaları ön plana çıkmaktadır.Gözetme: Çevreyi bilip tanıma. güldürücü filmler. değerleri destekleme ve gerçekleri arama. tarihsel açıdan Klasik ve Modern Dönem olmak üzere başlıca iki dönemde ele almak mümkündür: 1) Klasik Dönem: Bu dönemde Herzog. . İrfan Erdoğan. elde edilen doyumları 4 gruba ayırmışlardır: 1. 2. kitle iletişim araçlarında “dinlenme”. Günlük yaşantı için bir araç olarak. çocuklar. 2. olaylar ve tüketim ürünleriyle ilgili bilgi edinme. ihtiyaç ve beklentilerini tatmin etmek isteyen bireylerin. KURAMIN ĠÇERĠK SINIFLAMASI Bu yaklaşıma göre araştırmalarda en çok görülen içerik sınıflaması.gereksinimler için kullanırlar. Okul öncesi dönemde. Dolayısıyla.Vakit Geçirme:Günlük baskılardan. her bireyin farklı ihtiyaç ve beklentileri olduğu. hikâyeler. * Herzog. 3. “etkiye karşı direnen bireyin bilinçli bir seçim yaparak ihtiyaç ve beklentilerini en iyi şekilde karşılayacağına inandığı iletişim araçlarına yöneleceği” varsayımı geliştirilmiştir. radyoda “Arkası Yarın” programlarını dinleyen bireylerin ne tür doyumlar sağladığı konusunda. Kişiler. 4. 1945 yılındaki gazete grevi esnasında gazete okuyamayan bireylerin en çok neyi özledikleri konusunda araştırmalar yapmıştır. ulusal ve uluslar arası haberler.Gerçek Dokunaklı İçerik: Tiyatro ve oyun gibi estetik bir şekilde sunulan ve aynı zamanda hayali olmayan içerik (Ör: reklâmlar. Kullanımlar ve Doyumlar Yaklaşımını temel alan bazı araştırma örneklerini şu şekilde sıralamak mümkündür: Schramm. 2) Modern Dönem:Bu dönem içerisinde. canlı spor yayınları. genellikle büyüklerin seyrettiği programları seyretmektedirler ve bunların çoğu fantezi ve eğlence programlarıdır. ağlatıcı.Hayali Dokunaklı İçerik: Romanlar. Buldukları sonuçlara göre. “eğlence”. Dinlendiriciliği için. yarışma programları). yaptıkları araştırmalar sonucunda.Gerçek Enformasyon Veren İçerik: Bölgesel. çocukların okuduğu dergiler. radyoda “klasik müzik” dinleme motivasyonları konusunda. araştırmalarında içeriği 3 sınıfa ayırmıştır: 1. toplumsal yarar. Sosyal temas için. Bu dönemde. Sosyal prestij için. Bir şey okumuş olmak için. * Berelson ise. kuram insanların büyük çoğunluğunun özgür iradelerine göre davrandıklarını varsayar. 3. Berelson ve arkadaşları. “heyecan” ve “sorunları unutma” gibi çeşitli doyumlar arar ve elde ederler. çocukların televizyonla ne yaptığını incelemişlerdir.Kişisel İlişki: Arkadaşlık. belgeseller ve yorumlar. 1949 yılında. insan ihtiyaçlarının sonsuz ve sınırsız olduğu gerçeğinden hareketle. “yalnızlığı giderme”. birçok şeyi fantezi programlarından öğrenirler. Lyle ve Parker. İzleyicilerin davranışlarını bireyin ihtiyaç ve ilgileriyle açıklaması nedeniyle “Mesaj Alma Süreci Modeli” olarak da nitelenen bu modeli. okuyucuların gazete kullanımı yoluyla elde ettikleri doyumları şu şekilde sıralamışlardır: Kamu işleri ve yorum için. TV eğlence oyunları. genellikle farklı şekillerde medyaya yöneldiği kabul edilmiştir.Kişisel Özdeşlik: Toplumla ilgili olaylar hakkında bilgilenme. sıkıntılardan ve sorunlardan kaçma. KURAMA ĠLĠġKĠN BAZI ARAġTIRMA ÖRNEKLERĠ Kullanımlar ve Doyumlar yaklaşımına yönelik araştırmaların çoğu 1960’lı ve 70’li yıllarda yapılmıştır. konuşma programları. genellikle “Gerçeğe” ve “Fanteziye” dayalı içerik ayrımıdır. * Suchman. McQuail. Blumler ve Brown ise.
Tarihe tanıklık etmek için. Bu bulgulara göre. Başkalarının hatalarını görmek için. çocuğun toplumsal ilişkileri kötüleştikçe. düş kırıklığı arasında doğrudan bir ilişki olduğunu bulmuştur. Dolayısıyla kitle iletişim örgütleri ve profesyonelleri üretilen etkilerden sorumlu tutulmazlar.İzleyiciler aktif bir şekilde. zira bunları kendileri için dünyaya açılan pencereler olarak gördükleri saptanmıştır. izleyici kendi etkisini kendi seçtiği zaman. Ancak burada izleyicinin ne dereceye kadar aktif olduğu ve iletişim sürecindeki öteki öğelerin (iletişim örgütleri.” Gazetelerin ise ek bir enformasyon kaynağı olduğunu ve Radyo ile TV’nin verdiği materyallerin yorumu için kullanıldığını saptamışlardır. iletişim araçlarından doyum ararlar. gençleri yetersizlik duygusundan kurtulmak için TV’yi kullanmaya yöneltmektedir. Katz ve Peled. Kafayı dağıtmak ve oyalanmak için. bireylerin bunları niçin izlediği tespit edilmeye çalışılmıştır. gönderenler) önemi yeterince belirtilmemektedir. dolayısıyla kendi etkilerini kendileri meydana getirirler. Tanrısal ve ilahi olanla özdeşleşmek için. Kullanımlar ve Doyumlar Yaklaşımı kapsamında. bu seçimin sonuçlarından kendisi sorumludur. Otoriteyi temsil eden kişilerin yüceltilmesini veya aşağılanmasını görmek için. 2. televizyon kanallarındaki dizi ve filmler incelenerek. kişilerin kitle iletişim araçlarını öteki olanaklara tercih edip kullanmalarının toplumsal sonuçlarını açıklamamaktadır. Dünya hakkında bilgi sahibi olmak için. televizyon kullanımı ve fantastik içerik arayışı artar. . GÜNÜMÜZ ĠNSANININ MEDYAYA YÖNELME VE MEDYAYI KULLANMA NEDENLERĠ Günümüz toplumlarında bireylerin Kullanımlar ve Doyumlar Yaklaşımı çerçevesinde medyaya yönelme ve medyayı kullanma nedenlerini ise şu şekilde sıralamak mümkündür: Eğlenmek için. v. Bu eleştirileri şu şekilde sıralayabiliriz: 1. “Seçici algılama”. etkiye karşı da direnç gösterdiğini savunmaktadır. Taklit edilecek modeller bulmak için.Aktif izleyici savına göre. sonradan bu dizilerin “sabun köpüğü” (soap opera) olarak nitelenmesine yol açmıştır. “seçici izleme” ve “pekiştirme” gibi yaklaşımları gündeme getiren Kullanımlar ve Doyumlar Yaklaşımı. Başkalarının tecrübelerinden yararlanmak için. Empati için. Araştırmalar sonucunda kadınların dizi ve filmleri çok fazla izlediği. TV’nin iki önemli işlevi olduğuna işaret etmiştir: “Bilmek gereksinimi” ve “gerginlikten kurtulma. günaha girmeksizin ele almak için. 3. Deterjan firmalarının bu tür dizilere bol reklâm vermesi ise. Merakı tatmin etmek ve bilgilenmek için. Dünyaya düzen verildiğini görmek için. savaş gibi özel bir durumda. toplumsal bütünleşmede başarısızlık hissi. Sorumluluk almaksızın uç heyecanları yaşamak için. seçici. Tabuları. ayrıca 1960’lı yılların ardından yapılan araştırmalarda ise. bireylerin aktif.s… KULLANIMLAR VE DOYUMLAR YAKLAġIMINA YÖNELTĠLEN ELEġTĠRĠLER Kurama karşı çeşitli eleştiriler de yöneltilmiştir. gençler arasında iletişim araçlarının kullanımı ve toplumsal bütünleşme ilişkisini incelemiş ve yoğun TV izleme ile statü. Johnson. niyetli ve katılımcı olduğunu. Güzelliği yaşamak için.Yaklaşım. Bir kimlik kazanmak için. Hoş olmayan duygulardan kurtularak deşarj olmak için.büyüdükçe basılı iletişim araçlarına yönelirler.
” Modele göre. KULLANIMLAR VE ETKĠLER KURAMI Kullanımlar ve Doyumlar Yaklaşımı ile Etki Modeli’nin birleşmesiyle de “Kullanımlar ve Etkiler Yaklaşımı” ortaya çıkmıştır.Yaklaşım. -THE END- . başka güç ve iktidar yapılanmalarına bağımlı konumda olmasıdır. aksine.Bu yaklaşımda. tüketilen kitle iletişim içeriğinin türü. 6. Ayrıca. izleyicinin kontrolü elinde tutan asıl güç olmaması. bu içerik tüketiminin sonuçlarını kestirmede önemli rol oynar. 5. Kullanımlar ve Etkiler. bireyin gereksinimleri ve bunları doyurma ya da tatmin etme yöntemlerini şartlandıran ekonomi-politik çevreyi oluşturan sınıfsal koşullar ve bakış açıları ihmal edilir. izleyiciler için tek mesaj kaynağı medya değildir. 7. ne miktarda tüketildiği ve nasıl tüketildiği gibi unsurlar. Bu kuramın ana savı şudur: “İletişim araçlarının farklı kullanım türleri farklı sonuçlar üretir.Bu yaklaşım. kitle iletişim araçları ile yayılan mesajların nasıl “ortak anlamlar” oluşturduğu ve bu anlamların daha sonra nasıl “ideolojiye dönüştüğü” sorusunu yanıtsız bırakır.Bu yaklaşımın gözden kaçırdığı bir başka nokta da. Sven Windahl’in ürettiği bir iletişim modelidir.4. kitle iletişimini önemli toplumsal etkilerden soyutlanmış olarak inceler.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue reading from where you left off, or restart the preview.