ABD Ulusal Arşivi’nin Birinci Elden Kaynak Olarak Kullanımı
Gazi Üniversitesi'nden Yasin Doğan'ın ve Niğde Üniversitesi'nden Erkan Dinç'in "Birinci Elden Tarih Kaynaklarının Sosyal Bilgiler ve Tarih Derslerinde İnternet Üzerinden Kullanımı: ABD ve İngiltere'den Uygulama Örnekleri" başlıklı makalesinin bir bölümünü aynen yayınlıyoruz.
ABD Ulusal Arşivi’nin Tarih Öğretiminde Birinci Elden Kaynak Olarak Kullanımı
Birinci elden kaynaklara ulaşılması ve bunların öğretimde kullanımı, mevcut arşiv, müze ve kütüphanelerin artması ile paralel olarak yükselen bir çizgi göstermiştir.
Birinci elden belgeleri kullanmak, öncelikle öğrencilere gelişimin karmaşıklık ve gerçeklik hissini vermektedir. İkinci olarak, birinci elden belgelerin parça parça, özel ve aykırı doğası öğrencilerin bu kaynaklar ve tarihi kanıtların şüpheli doğasını anlamasına yardımcı olacağı gibi ön yargıları yıkacak eleştirel düşünme becerilerini de geliştirme potansiyeline sahiptir. Üçüncü olarak, çoğu dijital (sayısal) arşivin görsel, işitsel ve metinsel formatlarını birleştiren multi-medyanın doğası, öğrencilere çeşitli öğrenme stilleri ile tarihi ve kültürel sorunlar hakkında düşünmek için bir çok yol sunar. Son olarak, çoğu dijital (sayısal) arşive eşlik eden araştırma ekipmanları (doküman analiz yaprakları vb.) öğrencilerin alışılmışın dışında bir yolla materyallerin doğruluğunu sorgulamalarını mümkün kılarak onların bir uzman gibi eleştirel düşünme becerisi kazanmalarına yardımcı olur. Öğretmenlerin dijital (sayısal) arşiv destekli birinci elden kaynakları kullandıkları sınıflarda öğrenciler, derse aktif olarak katılmakta ve belge analizi ile tarihsel yorumlama becerilerini öğrenmektedirler. Tanımlanan bu çeşit etkinlikler öğrencilerin tarihsel düşünme becerilerini geliştirerek öğretmen gözetiminde kendi tarih bilgilerini yapılandırmalarına olanak sağlamaktadır.
Öğretmenlerin ve öğrencilerin “okuma” ve bir çok kaynak materyalden (foto, harita, mü- zik, konuşma ve karikatür) anlam oluşturma üzerine kurulu beceriler hakkındaki literatüre katkıda bulunmaktadır. Bu beceriler; yakın gözlem, belge inceleme, kaynak araştırması, çıkarım yapma ve doğrulamayı v.s. içermektedir.
Söz konusu literatürden yola çıkarak yapılan bu araştırma da birinci elden kaynak kullanımıyla ilgili ABD Ulusal Arşivi incelenmiştir.
ABD Ulusal Arşiv Web Sitesi (U.S. National Archives and Records Administration)
Bu site Amerikan federal hükümetinin resmi arşiv, bilgi, belge merkezine aittir. Site kullanıcı yelpazesini çok geniş bir alana yaymayı amaçlamıştır. Siteden hizmet almak amacıyla özel alt sayfaların hazırlandığı sınıflandırma şöyledir: genel halk, aile tarihçileri (soy kütüğü araştırıcıları), savaşlarda yaralananlar ve aileleri, eğitimciler ve öğrenciler, araştırmacılar, kayıt yöneticileri, koruma ve arşiv uzmanları, bilgi güvenliği uzmanları, federal çalışanlar, kong- re üyeleri ve gazeteciler. Listeye bakıldığında ulusal arşiv sitesinin, geçmişle ilgili yaşam boyu öğrenme için uygun bir ortam olduğu söylenebilir.
Bu araştırmada bunlardan yalnızca biri, eğitimciler ve öğrenciler alt sayfası incelenmiştir. Bu sayfayı açtığımız da misyon olarak şu ifadeyi görmekteyiz: “Eğitimciler (öğretmenler) ve öğrenciler için birincil kaynaklardan araştırmalar ve etkinlikler yoluyla tarih öğretimine giriş kapısı olmak” (www.archives.gov). Sayfanın başında görülen “dijital sınıfa hoş geldiniz” ifadesi de sayfanın niteliğini ve iddialılığını yansıtmaktadır. Sayfanın alt linklerine bakıldığında sırasıyla ders planları ve öğretim etkinlikleri, ulusal arşivde araştırma yapmak, öğretmenlerin eğitimi, okul atölye çalışmaları ve toplu grup temsilleri, video konferansları, başkanlık kütüphanesinin eğitim programları, eğitim için bölgesel kaynaklar, ilişkili yayınlar, ham, çiğ (işlenmemiş tarih), ulusal tarih günü temalarıyla ilgili kaynaklar başlıkları yer almaktadır.
Aynı sayfada öğretmenler ve öğrenciler için gerekli olan bilgilerin yer aldığı başlıklar da oluşturulmuştur. Öğretmenlere gerekli bilgiler kısmında dokümanla öğretim ders planları, dokümanla öğretim sergisi, ulusal arşivle işbirliği, öğretmen eğitimi, okul atölye çalışmaları, ulusal arşive sınıfınızı getirmek ve arşiv arama katalogu sekmeleri yer almaktadır.
Öğrencilere gerekli bilgiler bölümünde ise başlık olarak Amerika’nın kurucu liderleriyle görüşme, bağımsızlık bildirgesini imzala, ulusal arşiv nedir, araştırma etkinliklerine giriş, ulusal arşivi ziyaret, online (çevrim içi sergiler) başlıkları yer almaktadır.
Bu sayfanın önemli bir diğer işlevi de öğretmen ve öğrenciler için konu arama katalogunun yer almasıdır. Ayrıca öğrenciler ve öğretmenler için nasıl kullanılacağını açıklayan bilgiler bulunmaktadır. Sınıfta yapılan çalışmalarla ilgili yorumların iletilebileceği elektronik posta girişi de hazırlanmıştır. Ulusal arşivin şebeke sistemiyle birbirine bağlı olduğu pek çok eyaletteki şubelerine eğitim amaçlı bağlantılar da unutulmamıştır. Ayrıca elektronik çalışma atölyeleri oluşturulmuştur. Öğrenciler için video konferans ortamında belirli zamanlar için hizmet paketi hazırlanmıştır. Öğretmen ve öğrencilere yönelik hazırlanmış ana sayfanın son başlığı ise öğretmenlere verilen yaz dönemi kurslarıdır. Kursların süresi on gün olup sınıfta birincil elden kaynak kullanımının incelikleri anlatılmaktadır.
Amerikan ulusal arşiv sitesinin öğrenme sayfasında dersler 1754 yılından günümüze kadar geçen zamanı değişik dönemlerde ele almaktadır. Bu da ulusal arşiv sitesindeki kaynakların kapsadığı dönemin yaklaşık 250 yıl olduğu anlamına da gelmektedir.
1. Ders planları
Bu bölümde Amerikan tarihiyle ilgili her hangi bir dönemle ilgili konuda birincil elden kaynakların kullanıldığı çok sayıda ders planı yer almaktadır. Bölümde dikkat edilen hususların başında konunun ulusal okul tarih ders programı, ulusal sosyal bilgiler ders programı ve ulusal vatandaşlık dersi programı ile diğer derslerin programlarının standartlarını göz önünde bulundurulması gelmektedir. Ayrıca ders dışı ilişkilendirmelere de yeri geldiğinde atıf yapılmaktadır.
Pek çok konu ile ilgili ders planları program ilişkilendirmeleri yapılarak sınıf ortamında kullanılmaya uygun bir şekilde yer almaktadır. Dikkat edilen diğer bir husus da konuların hangi yaş grubuna veya sınıfa elverişli olduğudur.
Ders planlarında konuyla ilgili birinci elden kaynaklara geçmeden konunun tarihsel arka planı sunulmaktadır. Bunun amacı belgelerin veya birinci elden kaynakların tarihsel bir bağlamda değerlendirmesine zemin hazırlamaktır. Kullanılan birinci elden kaynakları tanımlayan kimlik numaraları mutlaka belirtilmekte ve belgenin kısa künyesi verilmektedir.
2. Birinci elden kaynak analiz çalışma yaprakları
Arşiv sitesindeki yazılı belge, resim, fotoğraf, karikatür, poster, harita, eşya, hareketli resimler (film, belgesel) ve ses kayıtları için doküman analiz çalışma yaprakları hazırlanmış ve ilgili sorulara cevap verilmesi için boşluklar bırakılmıştır. Bu doküman analiz yaprakları arşivin eğitim uzmanları tarafından hazırlanmıştır. Ulusal arşiv sitesiyle ilgili diğer bir husus da her türlü kaynak materyalin ücret ödenmeden elde edilebilmesidir. Arşivdeki tüm kaynaklar öğretim amaçlı ortamda yer almamaktadır. Sadece eğitim ortamına uygun seçilmiş kaynaklar hizmete sunulmuştur.
Amerikan Kongre Kütüphanesi Amerikan Hafızası Öğrenme Sitesi
Kütüphanelerin bilgiyi depolama ve sunma konusundaki temel görevlerindeki teknolojiye bağlı değişim “bilgi demokrasisi” ifadesinin ortaya çıkmasına yol açmıştır. Bu ifade ilk kez Amerikan Kongre Kütüphanesi “Amerikan Hafızası” Projesi için kullanılmıştır. Amerikan Hafızası tarih koleksiyonlarında yaklaşık yedi buçuk milyon birinci elden kaynak, ücret ödenmeden erişilebilir durumda, etkili kullanmaya hazır olarak eğitimci ve öğrencilerin hizmetine sunulmuştur. Amerikan Kongre Kütüphanesinin Ulusal Dijital Kütüphane Programının hazırladığı Amerikan Hafızası Sitesinde doküman kullanım etkinlikleri, aşağıdaki gibi sıralanmaktadır:
1. Birincil kaynağın seçimi
Öğretmen, hangi çeşit kaynağın, öğrencilerinin dikkatini çekeceğine karar verir ve bu kaynağı, sınıfta hangi etkinlikler çerçevesinde kullanacağını belirler.
2. Odaklaşma Etkinlikleri
Öğretmen, bir ya da iki kısa birincil kaynağı sınıfta ders başlangıcı olarak kullanabilir.
3. Soruşturma etkinlikleri
Öğretmen, öğrencilerin birincil kaynağa soruşturma yaklaşımıyla yaklaşmasını sağlayarak, öğrenciye ana kavramları buldurur.
4. Uygulama etkinlikleri
Öğretmen, öğrencilerin kitaptan öğrendikleri kavramları uygulamalarda hareket noktası olarak kullanabilir.
5. Değerlendirme Etkinlikleri:
Öğretmen; birincil kaynakları, öğrencilerin becerilerdeki ve kavramlardaki ustalıklarını değerlendirmek için işlevsel bir araç olarak kullanabilir.
Sonuç ve Öneriler
Bugün,dijital (sayısal) ortama aktarılmış olan bilgi, yer ve zamanla sınırlandırılmayacak bir aşamaya gelmiştir. Bu bilgiler ucuz ve hızlı bir şekilde internet aracılığıyla sını ara ve öğrencilerin evlerine ulaştırılabilmektedir. İnternet bağlantılı bir bilgisayarla herhangi bir okulda öğrenciler araştırmaları için gerekli bilgiyi elde edebilmektedir. Bu artan erişim gücü, aynı zamanda olumsuz etkilere de sahip olacaktır. Bu olumsuz etkilerin başında sayısız bilgi kaynağından, doğru ve gerekli olanlarını seçememe gelmektedir. Söz konusu olumsuz etkilere karşı koyabilmek için öğrencilere eleştirel düşünme ve sorgulama becerileri kazandırmak gerekmektedir. Uygulama örnekleriyle eleştirel düşünmenin nasıl gerçekleştirildiği açıklanmaya çalışılmıştır. Tarihin kendi ana kaynaklarıyla yüzleşmek her ne kadar geçmişi sorgulamak adına fayda sağlasa da günlük yaşamda bir olay veya bir durumla ilgili farklı bilgi kaynaklarının güvenirliğini sorgulamak açısından da vazgeçilmezdir. Çünkü geçmişe doğru gidildikçe bilgi kaynaklarının sayısında ve niteliğinde düşüş kaydedilirken günümüzde ve gelecekte bir konu hakkında oldukça fazla kaynağın olması da kaçınılmaz hal almıştır. Her iki durumda konuyu aydınlatma ve gerçeğin kendisine ulaşma konusunda sorun teşkil etmektedir. Yetersiz bilgi tarihle ilgilenen araştırmacıları yoruma ve tahmine zorlamaktadır. Günümüzde bir konuyla ilgili kaynak sayısının oldukça fazla olması da hangisinin doğru hangisinin yansız, hangisinin güvenilir olduğu konusunda kafalarda karmaşıklığa sebep olmaktadır. Bu çalışmada öğrencilere sadece kaynakların sağlanması değil aynı zamanda kaynakların nasıl sorgulanacağı da yansıtılmaya çalışılmıştır.
Yeni tarih eğitimi olarak ifade edilen anlayışın dünya ölçeğinde kabul görmesiyle birlikte Türkiye’de de özellikle ilköğretim Sosyal Bilgiler, TC. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük derslerinin programlarında yer almaya başlaması tarih öğretimini daha zevkli ve öğrencileri de keşfedici bir tutuma yöneltecektir. Programın ders kitaplarına yansıtılması sonucu bilginin sunumunda da değişim gözlenmeye başlanmıştır. Bu değişim, salt bilgiyi öğrenciye kazandırmakla yetinmeyip tutum ve becerileri de kazandırarak tarihe olan ilginin artmasına sebep olacaktır. Bu süreçte eksiklikler ortaya konulmaya çalışılmış ve öneriler de sunulmuştur.
Gerek lisans eğitimi yoluyla gerekse öğretmenlik yaparken binci elden kaynaklarla öğretim konusunda özel bir eğitimin verilmemiş olması tarih ve sosyal bilgiler öğretmenlerinin derslerinde birinci elden kaynakları kullanmaları noktasında karşılaştıkları önemli bir engeldir. Tarih ve Sosyal Bilgiler öğretmen adaylarının hizmet öncesi eğitim sırasında “dokümanla öğretim” konusunda eğitilmesi bu eksikliği giderme noktasında bir çözüm olarak düşünülmelidir. Kıdemli tarih öğretmenlerine de bu konuda hizmetiçi eğitim seminerleri verilebilir.
Tarih ve sosyal bilgiler öğretmenliği A.B.D.larında uygulanan profesyonel gelişim programları, öğretmenlerin tarih bilgisini arttırmanın yanı sıra belge ve görsel kaynağı analiz etme konusundaki becerilerini yapılandırma ile de ilgili olmalıdır.
Bu çalışma ayrıca, sosyal bilgiler ve tarih programlarının standartlarına, amaçlarına destek sağlayacak uygun birincil elden her türlü tarihsel kaynak, ilgili resmi kurumların internet sitelerinde (Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Türk Tarih Kurumu, Milli Kütüphane ve Milli Eğitim Bakanlığı ) ulaşılmaya açık, ücretsiz ve öğretime yönelik olarak sunulmasını önermektedir. Ekonomik güçlükler vb. nedenlerle bunun uzun vadeli bir hedef olarak planlanması durumunda ise çeşitli konu ve temalar ile ilgili birincil elden kaynak paketlerinin CD ortamında veya basılı formatta hazırlanarak okullara ulaştırılması öncelikli olarak ele alınmalıdır.