Henrietta Lacks, 30 yaşındayken rahim ağzı kanseri olan Güney Virjinya doğumlu siyahi bir tütün çiftçisiydi. Yaşadığı bazı sağlık sorunları nedeniyle Johns Hopkins Hospital‘da muayene olduğunda rahim boynunda bir yumru olduğu tespit edilmiş ve rahim ağzı kanseri teşhisi konulmuş. Teşhis konulduktan dokuz ay sonra, tüm tedavilere rağmen 1951 yılında hayatını kaybetmiş. Tedavi sırasında, Henrietta’nın rahim ağzındaki tümörden doku alınmış ve alınan parça hastanın izni olmadan insan hücrelerini laboratuvarda büyütmeye çalışan Dr. Gey’in laboratuvarına gönderilmiş. Dr. Gey, o güne kadar insan hücrelerini büyütmeyi uzun yıllar denemiş ancak başarılı olamamış bir araştırmacıydı. Çalıştığı hücreler günler içinde ölüyordu. Ancak Henrietta’nın hücreleri ölmedi. Hücrelerden birini izole etti ve bölünmesini sağladı. Bu hücreler, altmış yıldan uzun zaman sonra günümüzde hala bölünüp üremeye devam ediyor. HeLa hücre hattı, hastanın adı ve soyadının baştaki iki harfleriyle isimlendiriliyor.
Ölmeyen Hücre Hattı
Hücre hatları, hastalıkların etkilerini tespit etmek veya ilaç ve aşı geliştirme çalışmaları için kullanılır. Tıp çalışmalarında paha biçilmez bir değere sahiptir. Deneyleri tekrarlamak ve sonuçları karşılaştırabilmek için geniş popülasyonda aynı tipteki hücrelere ihtiyaç duyulur. Ancak hücrelerin laboratuvar ortamında yaşayıp kendilerini çoğaltmaları çok zor bir işlemdir. 1951’e kadar, araştırmacıların büyütmeyi denediği tüm hücre hattı denemeleri başarısız olmuştu. Ölmeyen HeLa hücreleri, kanser hücresi olmalarına rağmen pekçok açıdan normal hücre gibi davrandıkları için günümüzde en çok çalışılan hücre hattıdır ve Dünya genelinde birçok laboratuvarda çalışılmaktadır.
Biyoloji Araştırmalarının Vazgeçilmezi
HeLa hücre hattı, başlangıçta sadece kanser araştırmaları için tasarlanmıştı. Ancak sonrasında pekçok farklı konudaki çalışmalarda da kullanıldı: Fare embriyosuyla birleştirildi ve ilk hibrit hücre tasarlanmış oldu, kanser hücrelerinin orada da büyüyebileceğini ispat etmek için uzaya gönderildi, insan kromozomları bu hücre hattında boyanarak gözlemlendi ve genetik çalışmalar mümkün oldu, hücreler virüslerle enfekte edilerek viroloji çalışmaları başladı ve çeşitli aşılar üretildi. O günlerde yaygın olan polio hastalığının aşısı da bu hücre hattındaki çalışmalar sonucu tasarlandı. HeLa; Kızamık, kabakulak, HIV ve ebola çalışmalarında, Parkinson ilacı denemelerinde kozmetik ürünü geliştirme çalışmalarında kullanıldı. Rahim ağzı kanserinin sonucu olan bu hücre hattı, kaderin cilvesi denebilecek bir şekilde sonrasında rahim ağzı kanserinin HPV virüsünden kaynaklanabileceğini öğrenmemizi sağladı ve şu an bu virüse karşı geliştirilmiş aşılar var.
Hücre İntiharı Yaşamsal Önem Taşır
Normal insan hücrelerinde zamanla yaşlanma gerçekleşir. Bu yaşlanma, hücresel kontrol mekanizmalarıyla denetlenir. Hücreler kendilerini imha etmeden önce yaklaşık elli defa bölünebilir. Yaşlanma dışında, hücrelerde bir hata olduğunda da hücreler kendilerini programlı hücre ölümüne (apoptoz) götürürler. Bu işlem normal olarak gerçekleşir ve hücre tipine göre değişim gösterebilir. Hücre intiharı olarak da bilinen apoptoz, anne karnındayken parmaklarımızın ayrılması ve şekillenmesi gibi önem taşıyan olaylarda rol oynar. Programlı hücre ölümünün fazlası doku hasarına sebep olurken azı da hücrelerin fazla büyümesine ve kanser gelişimine yol açabilir.
Normal hücrelerden farklı olarak HeLa hücreleri elli defadan sonra kendilerini imha etmez ve şartlar uygun olduğunda ölümsüz bir hücre hattı oluşturabilirler. Kanser hücrelerinin vücudumuzda sınırsız olarak bölünmesi gibi HeLa hücreleri de laboratuvar koşullarında sınırsız bir şekilde büyüyebilir. Ancak Henrietta’nın hücrelerinin neden ölümsüz olduğunu kimse bilmiyor. Teorilerden biri Henrietta’ın sahip olduğu sifiliz ve HPV’nin hücrelerdeki intiharı baskıladığı şeklinde.
İzinsiz deneyler
Tıp tarihini etkileyen araştırmalara kapı açan HeLa hücrelerinin sahibi Henrietta Lacks hücrelerinin böyle bir amaç için kullanılacağı konusunda bilgilendirilmemişti. Yetmişli yıllara kadar Henrietta’nın ailesi de HeLa hücre hattının kaynağından ve öneminden habersizdi. HeLa hücrelerinin ticaretinde büyük paralar dönerken Henrietta’nın ailesi sağlık hizmetlerinden yoksun bir şekilde yoksulluk içinde yaşıyordu. Karısının ölümünden yaklaşık yirmi yıl sonra Henrietta’nın kocası Dave, Johns Hopkins’teki bir görevliden telefon aldığında söylenenleri karısının hücre olarak hala hayatta olduğu ve çocuklarının da kanser olup olmadığını öğrenmek için hastaneye gelip test yaptırmaları gerektiği şeklinde anladı. Bu testler aslında HeLa genetik yapısını analiz etmek için yapıldı. Henrietta’nın ailesinin bu büyük ticaretten para alamaması ve çocukları parasızlık yüzünden eğitim alamayıp sağlık sorunları yaşarken HeLa hücrelerinin birçok kişiyi zengin etmesi aile tarafından hoş karşılanmadı. Bu sebeple HeLa’nın önemi sadece tıp dünyasına katkılarından değil etik tartışmaları alevlendirmesinden de kaynaklanıyor.
Kaynaklar:
https://science.howstuffworks.com/life/cellular-microscopic/hela-cell4.htm
https://www.smithsonianmag.com/science-nature/henrietta-lacks-immortal-cells-6421299/