Noel Kutlamaları
İsa’nın doğum günü olarak kabul edilen 25 Aralık, yani Noel gününün, tarihte ilk kez Roma’da, 4. yüzyılın ikinci çeyreğinde kutlandığı biliniyor. 6 Ocak’ta ise İsa’nın vaftizi kutlanıyordu. 4. yüzyılın sonlarında 25 Aralık İsa’nın doğumunun kutlandığı gün olarak doğuda (Kudüs dışında) yerleşti; 6 Ocak ise vaftizin kutlandığı gün olarak kaldı.
Batı’da bu süreç daha farklı gelişmişti. 6 Ocak, yani Epifanya, Müneccim Kralların (doğuda gördükleri yıldızdan esin alarak, yeni doğmuş olan Hz İsa’yı görmeye gelen üç müneccim [Matta 2:1-12)) Beytlehem ’e gelmelerinin kutlandığı gün olarak yerleşmişti.
Roma’da 25 Aralık …Roma’da 25 Aralık, kış gündönümünde daha fazla parlamaya başlayan “fethedilmemiş” Güneş’in (natalis solis invieti) doğum gününün kutlandığı İmparator Aurelius tarafından belirlenmiş bir putperest festivali idi. MS 336 yılından önceye rastlayan bir tarihte Roma’daki kilise, aynı günde hem İsa’nın doğum gününün hem de doğruluk timsali Güneş’in doğum gününün kutlanması kararını aldı.
Mısır’da 6 Ocak… İskenderiyeli yazar ve ilahiyatçı Titos Flavios Clemens, MS yaklaşık 200 yılında Mısır’daki Gnostikler (Gnostisizim: Hıristiyanlığın başlangıcında ruhani sırları ve yaradılışın sırlarını bilme iddiasında olan mezhep)’in İsa’nın vaftizini, doğru tarihin 6 Ocak olduğu söylenmesine karşın,10 Ocak’ta kutladıklarını bildiriyor. Her iki durum da da kutlanan gün vaftiz olayının yıldönümü idi. Mısır’da Gnostikler’den farklı olarak 6 Ocak tarihinin kilisenin bir festivali olarak kutlanması, yaklaşık 5. yüzyılda gerçekleşti.
İmparatorluğun Doğu Kesiminde Noel Kutlaması… Doğu’da Noel’in ayrı bir festival olarak kutlandığına ilişkin ilk kanıt, başkent Konstanrinopolis’te bulunuyor. Noel’in Antakya’da da Konstantinopolis ile aynı zamanda kutlanmaya başladığı biliniyor. Burada da kutlama gününe ilişkin karşıtlıklar yaşandığı: ancak 4. yüzyılın sonlarında İsa’nın doğum gününün 25 Aralık, vaftizi ile birlikte insanlara görünmesinin de 6 Ocak olarak kabul edildiği anlaşılıyor.
Noel’in doğunun diğer kesimlerinde yayılışı çok daha çabuk oluyor. Mısır’da İsa’nın doğum ve vaftiz gününün iki ayrı tarihe bölünmesi ilk kez 432’de gerçekleşiyor. 431 ‘de Efes Konsili’nin Meryem’den doğan çocuğun sonsuz ilahiliği konusundaki üstelemelerinin de bu kutlamanın yayılmasına hız kazandırdığı son derece açıktır, düs’te ise Noel gününe olan karşıtlık uzun bir süre devam etti ve nihayet 6. yüzyılda İsa’nın doğum günü 6 Ocak olmaktan çıkıp, 25 Araiık’ta kutlanmaya başladı. Ermeni kilisesi, do ğum gününü hala 6 Ocak olarak kabul ermek e ve kutlamayı da o gün yapmaktadır.
Batı Dünyasında Noel Kutlamasına İlişkin Gelenekler… Doğu kiliseleri Noel’i aynı gün bir melekten iyi haberler aldıklarına inanılan çobanların ziyaretini ve Müneccim Kralları anma amacıyla kutlarlar. Batı kiliselerinde ise Müneccim Krallar’ın İsa’nın önünde secde etmeleri. Epifanya gününe dahil olduğundan, doğum olayı ve çobanlar yalnızca hatırlanır. Noel’in bu şekilde kutlanmasının kökeni, Roma’ya, 5. yüzyıla kadar uzanmakla birlikte, bu konuda açık ve kesin kanıt yoktur. Roma Katolik kilisesinde yapılan üç ayinden biri gece yarısında. İkincisi de şafakta yer alır.
Noel’e ilişkin geleneksel adetler, İsa’nın doğum gününün kutlandığı yortu ile putperest kültüründe kış ortasında yapılan tartma ve Güneş’e yönelik ayinlerin aynı zamana rastlaması sonucu, birkaç kaynağa dayanmaktadır. Roma kültüründe Satürn bayramı (17-24 Aralık), insanların birbirlerine iyi dileklerde bulunup, armağanlar verdikleri bir dönemdi. Noel kutlamaları bu adetlerden dolaylı olarak etkilenmiş olsa da Noel’in gündönümü sırasında kutlanması, mevsime, Güneş’e dayalı bir temel vererek: yılın ilk günü yani 1 Ocak günü evlerin yeşil, ışıklı nesnelerle süslenmesi, çocuklara ve yoksullara armağanlar verilmesi adetini beraberinde getirdi. Kilisenin 1 Ocak gününün yeni yılın ilk günü olarak kutlanmasına karşı çıkışının nedeni de, bunun bir anlamda putperest uygulamaya dönüşü simgelemesidir.
Germen kavimler Galya, İngiltere ve Orta Avrupa bölgelerine yerleşmeye başladıklarında, gündönümüne ilişkin törelere Germen- Kelt Noel adetleri de eklendi. Kutlama ve ölüm adetlerine ilişkin gelenekleri de içeren Noel mevsimi, bir değişim süreci içinde olan gündönümüne ait yeni yıl kutlamaları ile birleşti. İnsanların birbirlerine yakınlaşmaları ve iyi dileklerde bulunmaları, özel yiyecekler yenmesi, süslü çam ağaçlarının kullanılması, içki içilmesi, armağanlar verilmesi gibi adetlerin tümü, bu şenlik mevsiminin farklı yönlerini ifade etmektedir. 8. yüzyılda Aziz Boniface’nin Almanya’nın hıristiyanlaşmasını tamamlamasından sonra, Odin’in kutsal meşesinin yerini almak üzere çam ağacını Kutsal çocuğa (İsa) atfetmesi ile, yeşil rengin yaşamsallığın sembolü olarak kullanılmaya başladığı görülür.