kuzey amerika coğrafyası notları
Cihan Altun
DEMOGRAFİK YAPI
OECD ülkeleri arasında çocuk hamileliği en yüksek A.B.D.’ndedir.
Her dokuz yetişkinden birisi yalnız yaşıyor: Ülke içinde de yalnız yaşayanlar ilginç bir dağılım
göstermektedirler: Washington, D.C. nüfusunun yüzde 41,5’i (en yüksek oran burada) tek kişilik
ailelerden oluşmaktadır; Utah ve Hawaii’de de bu oran en düşük düzeydedir.
1970’den beri evlenmeden birlikte yaşayan çiftlerin sayısı on üç misli olmuştur 1970’de 523
bin olan sayıları 2010’da 6,5 milyona çıkmıştır.
“Tipik” Amerikan ailesi değişime uğradı: Anne-baba ve çocuktan oluşan çekirdek aile tipi artık
yüzde 10 dolayındadır. Artık, daha çok, ebeveynin tekinin bulunduğu ailelerin oranı ve sayısı
artmaktadır.
Toplam doğurganlık oranı azalmıştır:
A.B.D. ’ye olan göçler ülkeyi çökmekten kurtaracaktır: Doğal artış yeterli gelmeyince A.B.D.
yeniden göçleri teşvik etmeye başlamıştır. Halen nüfus artışının üçte birini göçmenler meydana
getirmektedir. Örneğin 2010 yılındaki yasal göçmen sayısı 1.042.625’dir ki bunların büyük kısmı,
başta Meksika (139,120) olmak üzere, diğer Amerika ülkelerinden (toplam 423,784) ve Çin
(70,863) ve Hindistan (69,162) başta olmak üzere Asya’dan (toplam 422,058) gelmişti.
Amerikan nüfusu yaşlanmaktadır. Yaş arttıkça, cinsiyet oranı düşmektedir: 1970'lerde “güneş
kuşağı" eyaletlerinin çoğu A.B.D.'nin tümü için geçerli nüfus artış oranının çok üstünde artış
oranları göstermiştir". Göçler 1970'lerde “buz kuşağı" (frost belt) ya da “kar kuşağı"nı (snow
belt) boşaltmıştı. Örneğin 1 milyondan fazla New Yorklu bavullarını toplayarak 1975-1980
arasında 375,000’i Florida'ya olmak üzere yollara düşmüşlerdi.
A.B.D.'nde halen toplam nüfusun yüzde 12.6'sı (40 milyon) zencilerden oluşmaktadır. Bunların
yaklaşık üçte biri yoksul durumdadır. Zenci nüfus Güney eyaletlerinde büyük oranda egemen
durumdadır: Gary (Indiana) nüfusunun 52.8’i, Atlanta nüfusunun yüzde 51.3’ü zencidir.
En büyük zenci nüfusu Washington D.C.’dedir -tam %71.1.
İkinci büyük grup İspanyol kökenli nüfustur. Her 3 İspanyol kökenlinin 2’si de Meksika
kökenlidir.
Kanada da A.B.D. gibi çok kültürlü ve çoklu etnik yapıda bir ülkedir. En az 100,000 üyesi olan 34
etnik grup vardır ki bunlardan 11 ’i 1.000.000’un üzerinde nüfusa sahiptir. Aşağıdaki tabloda
belirlenmiş büyük grupların ülke oranlan ve en yüksek oranda bulundukları eyaletler yer
almaktadır.
1
Cihan Altun
KANADA’DA ETNİK YAPI, 2010
15.8
En çok bulundukları eyaletteki
Nüfus
payları
10.066.290 Ouebec (%66,2)
Newfoundland -Labrador
6.570.015 (%43.2)
4.941.210 Quebec (%28.9)
15.1
4.719.850
Prince Edward Island (%40.5)
İrlandalı Kanadalılar
Alman Kanadalılar
13.9
10.2
4.354.155
3.179.425
Prince Edward Island (%29.2)
Saskatchewan (%30.0)
İtalyan Kanadalılar
4.6
1.445.335
Ontario (%7.2)
Çinli Kanadalılar
4.3
1.346.510
British Columbia (%10.6)
Kuzey Amerika Yerlisi (Namerind) 4.0
1.253.615
Northwest Territories (%36.5)
Ukraynalı Kanadalılar
1.209.085
Manitoba (%14.8)
Etnik köken
Kanadalı Kanadalılar
%
32.2
İngiliz Kanadalılar
Fransız Kanadalılar (Acadianlar &
Quebecliler hariç)
İskoç Kanadalılar
21.0
3.9
BÖLÜM 3: KUZEY AMERİKA'NIN BEŞERİ COĞRAFYASI (devam)
KUZEY AMERİKA'DA 1970'E KADAR SÜREN SANAYİ ŞEHİRLEŞMESİ
1790’dan 1970’e kadar “modern” olarak kabul edilen gelişme çerçevesi en iyi bir şekilde John
Borcherf in geliştirdiği, ulaşım teknolojisi ve sanayi enerjisine dayanan metropoliten evrimin
dört devresinden oluşan modelde özetlenmiştir:
(1) Sanayi-öncesi, Üstü Kapalı Araba Dönemi (1790-1830): Gelişmenin ilk aşamasıydı ve ağır,
ilkel karayolu ve suyolu hareketiyle dikkati çekiyordu.
(2) Demir At Dönemi (1830-1870): Bu dönem, dönem sonuna doğru kıta-aşırı hat
tamamlanıncaya kadar, batıya doğru yayılışını durmadan sürdüren buharlı trenlerin işlediği
demiryollarının egemen olduğu dönemdir.
(3) Çelik Ray Dönemi (1870-1920) olan bu dönem Amerikan Sanayi Devrimiyle ilişkiliydi ve
ulusal metropoliten sistemin tam olarak kurulması ve büyümesini biçimlendiren kitlesel güçler
arasında şunlar yer alıyordu:
(a)Chicago- Detroit-Pittsburgh aksı boyunca çok önemli çelik sanayi faaliyetlerinin ortaya
çıkması; (b) sanayi için hammadde ve pazar bakımından en uygun yerlerde toplanmasını
gerektiren imalat faaliyetlerinin artması ve (c) daha fazla hız kazandıran, daha büyük yüklerin
daha uzun mesafelere taşınmasını sağlayan ve birbirinden uzak yerleşmeler arasındaki zaman
mesafeyi önemli ölçüde kısaltan demiryolu inşasında çeliğin kullanılması.
(4) Otoyolu-Havayolu-İyi Yaşama Koşulları Dönemi (1920-1970) Kuzey Amerika’nın sanayi
şehirleşmesinin ve ulusal şehir hiyerarşisinin olgunlaşmasındaki son aşamayı oluşturur.
2
Cihan Altun
BÜYÜK ŞEHİRSEL ALANLARIN ORTAYA ÇIKIŞI
En dikkat çeken bölgesel dönüşüm yüzyılın başlarında kıta çekirdek alanının, yani Amerikan
Sanayi Kuşağı'nın ortaya çıkışıdır. Burası, gerek A.B.D.’ndeki gerekse Kanada’daki sanayi
faaliyetlerinde aslan payını kapmıştır.
Ulaşımın şehirleri birbirine bağlamak üzere yayılması ve megalopolis halinde (büyük şehirlerin
birbirine yaklaşarak tek bir büyük şehir haline gelmesi) büyümeye izin vermesiyle, büyük
şehirlerin büyüyen kenar kesimleri de çok sayıda konürbasyon oluşturacak şekilde kısa sürede
birbiriyle birleşmişlerdir.
Öteden beri bunların en önemlisi ise Atlantic Seaboard Megalopolis olmuştur. Burası,
Amerikan siyasetinin, iş aleminin ve kültürünün merkezi olduğu kadar, kıta ile dünyanın geri
kalan yerleri arasındaki ticaretin de “menteşesi" dir.
1970'DEN İTİBAREN AMERİKA'DAKİ SANAYİ-SONRASI ŞEHİRLEŞME
Sanayi sonrası ekonominin yükselişi bazı şehirsel mekânlardaki yakın zamanlı değişimlerle aynı
zamana rastlamıştır. Ülke düzeyinde metropoliten büyüme, her ne kadar birçok “Güneş Kuşağı"
(güneydeki Teksas, New Mexico, Arizona eyaletleri ile Kaliforniya ve Florida) şehri ve başka
yerlerdeki banliyöler yayılmalarını hâlâ sürdürüyorlarsa da, ülke çapında sabitleşmiştir.
AMERİKA BİRLEŞİK DEVLETLERTNİN EN BÜYÜK 10 METROPOLİSİ
Merkezi şehir
Nüfus
1
New York City
19,015,900
2
3
4
5
6
7
8
9
Metropoliten alan
Bölge
Los Angeles
Chicago
Dallas-Fort Worth
New York-New Jersey-ConnecticutPennsylvania
12,944,801 Los Angeles-Long Beach-Santa Ana
9,504,753 Chicago-Joliet-Naperville
6,526,548 Dallas-Fort Worth-Arlington
Northeas
t
West
Midwest
South
Houston
Philadelphia
Washington, D.C.
6,086,538
5,992,414
5,703,948
South
Northeas
tSouth
Miami
Atlanta
10 Boston
5,670,125
5,359,205
4,591,112
Houston-The Woodlands-Sugar Land
Philadelphia-Camden-Wilmington
Washington, DC
Miami-Fort Lauderdale-Pompano
Beach
Atlanta-Sandy Springs-Marietta
B oston-Cambridge-Quincy
South
South
Northeas
t
1973’de toplam istihdamda banliyöler merkezi şehirleri geçmiş durumdaydılar.
A.B.D. Sayım Bürosu’nun kabul ettiği esaslara göre nüfusları 2,500 ve daha fazla olan
yerleşmeler şehirsel yerleşme sayılmaktadırlar.
3
Cihan Altun
KANADA’DAKİ EN BÜYÜK METROPOLİTEN ALANLAR, 2011
Merkezi şehir
Toronto
Eyalet
Ontario
Montreal
Nüfus
5,583,064
Quebec
British
Vancouver
Columbia
OntarioOttawa-Gatineau Ouebec
3,824,221
Calgary
1,214,839
Alberta
2,313,328
1,236,324
Kanada şehirleri, görüntü bakımından, Amerikan şehirlerinin hemen hemen aynısı oldukları
izlenimini verebilirler.
Downtown Toronto denilen merkezi iş alanı, Toronto şehirsel alanının hâlâ fonksiyonel kalbidir
aynı şey Montreal, Vancouver, Calgary, Winnipeg ve diğer Kanada şehirleri için de geçerlidir.
Roadside, modem karayollarının eseridir.
Hamlet bir yol kavşağında yer almış, 20 ile 150 nüfustan oluşan, gerek evler gerek işyerleriyle
kırsal görünümden ayrı bir görünüme sahip yerleşme türüdür.
3.7. AMERİKAN ŞEHİR KALIBININ ULAŞIM BAĞLAMINDA DEĞİŞİMİ
Ulaşım ilişkisi, Amerikan şehirleri için hazırlanan modellerin çeşitli gelişme dönemlerine göre
değişmesine yol açmıştır.
Metropoliten alanlardaki büyüme şehiriçi yapısal evrim çağları (dönemleri) halinde bir ayırıma
tabi tutulabilir. Bu büyüme dönemlerini bir alıntı olarak, aşağıda verelim:
Başlangıç aşaması I.Yürüme - Atlı araba Çağı (1888 öncesi), temelde halkın çoğunluğunun bir
yerden diğerine yürüyerek gittiği bir yaya şehrini temsil etmektedir.
Elektrikli Tramvay Çağını (1888-1920) 1888’de atlı arabalara eklenebilen elektrikli motorların
keşfi. Saatte 32 km'lik hız şehirden 30 dk mesafe içinde yolculuğu ve şehirsel alanın belli başlı
tramvay hatları boyunca önemli ölçüde yayılması.
III. Aşama ise Rekreasyonel Otomobil Çağı (1920-1945); otomobil ve karayollarının başlangıçta
yarattığı etki metropolitenin dış halkasına erişebilirliği daha da iyileştirdikçe, şehirsel sınır (ve de
yarım saatlik zaman-mesafe yarıçapı) daha da öteye uzanarak kitlesel banliyöleşme dalgası
meydana geliyordu.
IV. Hızyolu Çağı (1945'den günümüze) yüksek hız yapılan ekspres yollar (çevre yolu)
metropoliten gelişmeyi ve zaman-mesafe sınırlarını bazı sektörlerde şehrin merkezinden 50 km
daha uzağa ittikçe, böylece de kitlesel yeni banliyöleşme hareketleri devamlı tekrarladıkça
otomobilin tam etkisi görülmüş oluyordu.
Gerçekten de, Amerika’da şehirlerin tıkanma noktasına gelmesiyle başlayan banliyö hareketi bu
ülkenin “banliyöler ülkesi” olarak anılmasına yol açmıştı. İlk yapılan banliyölere halk rekor
sayılarla gelmişti -bunun sonucu da dev tarımsal alan kaybı oldu. “Urban sprawl" denilen bu
olay artık dile iyice yerleşmiş durumda.
4
Cihan Altun
BÖLÜM 4: KUZEY AMERİKA'NIN EKONOMİK COĞRAFYASI
GİRİŞ: KUZEY AMERİKA EKONOMİSİ
Amerika Birleşik Devleri ve Kanada karma bir kapitalist ekonomiye sahip ülkelerdir. Ancak bunu
Kanada’ya göre 10 misli nüfus büyüklüğünde olan A.B.D.’nde gözlemek daha kolaydır.
A.B.D. dünyanın en büyük dışalımcısı ve ikinci büyük dış satımcısıdır. En büyük ticari partnerleri
Kanada, Çin, Meksika, Japonya ve Almanya'dır. 2010’da en büyük dışalım maddesi petroldü;
ulaştırma aksamları ise en büyük dışsatım kalemiydi.
Liberal ekonomiye inanan bir ülke olduğu halde A.B.D. ekonomisinin halen %86.4'ü özel
sektörün elindedir.
Kimyasal maddeler en önemli imalat sektörüdür.
A.B.D. en büyük dışalımcı olduğu petrolde aynı zamanda dünyanın üçüncü büyük üreticisidir.
Elektrik, nükleer enerji, likit doğal gaz, sülfür, fosfat ve tuz üretiminde dünyada birincidir.
Çok önemli olduğu, dışsatıma yöneldiği ve çok makineleşmiş bir faaliyet olan tarım ise milli
gelirin, ancak % 1 'ini sağlamaktadır. Bununla birlikte, mısır ve soya fasulyesinde açık ara en
büyük üreticidir. Son olarak dünyaya birçok ünlü marka ihraç etmiştir. Coca-Cola ve McDonald's
bunların en başında gelmektedir.
Turizm bakımından dünyada en çok gelir elde eden birinci ülke, 67 milyon turistle de Fransa'nın
ardından en çok turist çeken ikinci ülkedir.
Kanada, dünyanın en büyük onbirinci ekonomisi, dünyanın en zengin ülkelerinden birisi, G8
üyesidir. Günümüzde, Otomobil sanayisi ve uçak yapımıyla da önemli bir sanayi sektörüne
sahiptir. Ticari balıkçılık, kıyıları boyunca büyük önem taşırken, Dünya eğlence sektöründe de
film yapımları vasıtasıyla liderlerden birisi olmuştur.
4.2 TARIM FALİYETLERİ
Tarımın A.B.D. (ve Kanada) için önemi büyüktür.
Her ne kadar tüm eyaletlerde tarım yapılıyorsa da tarım alanları en çok Büyük Ovalar’da
yoğunlaşmıştır. Dümdüz uzanan bu topraklarda tarlalar göz alabildiğince dikkat çekerler ve
burası ülkenin tarımsal kalbini oluşturur.
Tarımın ticarileşmesi A.B.D.’nin birçok üründe başta gelmesine yol açmıştır; Örneğin dünya mısır
üretiminin bazı yıllar neredeyse yarısı (2011'de yüzde 36’sını) tek başına A.B.D.tarafından
sağlanmaktadır. Pamuk üretiminde dünyada Çin ve Hindistan’ın ardından üçüncü sırada yer
almaktadır. Soya, et ürünleri, kümes hayvanları ürünleri ve sayısız başka üretimde A.B.D.
dünyada birinci durumdadır. Üstelik bu üretimlerin büyük kısmı, belirtildiği gibi, dışsatıma
yöneliktir.
5
Cihan Altun
AMERİKA BİRLEŞİK DEVLETLERİ'NDE EN ÇOK ÜRETİLEN TARIMSAL ÜRÜNLER
1
Ürün
Mısır
Üretim değeri (1000$)
26,390,352
Üretim miktarı (ton)
313,918,000
2
înek sütü, taze
27,642,426
89,015,200
3
4
5
Soya fasulyesi
Buğday
Şeker kamışı
21,536,632
7,709,853
821,115
83,171,600
54,413,300
26,655,800
Kanada da dünyanın en büyük tarımsal üretim ve dışsatım yapan ülkelerinden birisidir. Kendi
ihtiyacının çok üzerinde üretim yapmakta, ticari tarıma önem verirken bazı ürünlerde de
dünyada birinci durumda bulunmaktadır: Örneğin mercimek, bezelye, kolza ve benzeri gibi.
Donmuş patateste dünyada üçüncü gelmektedir.
Kuzey Amerika’nın her iki ülkesinde de (A.B.D. dünyada 3., Kanada 8.) çok miktarda yetiştirilen
tahılların türleri belirli amaç ve koşullara göre geliştirilmişlerdir.
KANADA’DA EN ÇOK ÜRETİLEN TARIMSAL ÜRÜNLER
1
Ürün
Buğday
Üretim değeri (1000$)
3,344,884
Üretim miktarı (ton)
25,261,400
2
Kolza
3,933,695
14,164,500
3
4
Mısır
İnek sütü, taze
600,196
2,621,312
10,688,700
8,400,000
5
6
Arpa
Soya fasulyesi
300,445
1,074,466
7,755,700
4,246,300
MADENCİLİK
Kuzey Amerika'da Meksika Körfezi’nden Kanada Kalkanı’na kadar uzanan alan A.B.D. ve
Kanada madenlerinin büyük bölümünün çıkarıldığı yerleri içine almaktadır. Çıkarılan madenlerin
başlıcaları petrol, doğal gaz, maden kömürü, sülfür, potas, tuz, kurşun, çinko ve altındır.
Kuzey Amerika’da yukarıda belirtilen alan içinde kalan Appalaş yayla ve vadileri maden
kömürü, hidrolik enerji, kalker, tuz, jips, demir cevheri ve yer yer petrol çıkarımı ile
tanınmışlardır. Appalaşlar’ın batısındaki yayla ve havzalardan A.B.D. maden üretiminin yaklaşık
olarak dörtte biri çıkarılır. Burada da çıkarılan başlıca madenler petrol, doğal gaz, bakır,
molibden, altın, çinko, uranyum ve fosfattır.
Kanada Kalkanı’nın güneyinde demir cevheri, nikel, bakır, uranyum, altın, kurşun, platin ve
başka maden yatakları vardır. Kanada Kalkanı, aynı zamanda, Appalaş yaylaları gibi hidroelektrik
olanakları bakımından dünyanın sayılı zengin alanlarından biridir.
Kuzey Amerika’da maden yataklarının yer almış olduğu bir başka alan olan Meksika Körfezi kıyı
ovaları ise değişik yapıdadır. Buralardaki yatakların çoğunluğunu petrol yatakları oluşturur.
6
Cihan Altun
Demir cevheri
A.B.D.’nde daha önceleri 22 eyalette demir cevheri çıkarılmakta, fakat yalnızca Superior bölgesi
çıkarımın dörtte üçünü vermekteydi. A.B.D. demir cevheri çıkarımının hemen tamamı iki
eyalette, Minnesota ve Michigan’da elde edilmektedir. Halen 62 milyon ton dolayında olan (40
milyon tonu metal içerikli) A.B.D. demir cevheri çıkarımının yüzde 76’dan fazlasını ise
Minnesota’daki yataklar verirler. Burada, Superior Gölü bölgesinde yer alan Mesabi en
önemlisidir.
Demir cevheri çıkarımında 1976’ya kadar sürekli artışın görüldüğü Kanada’da, bu tarihten
itibaren, çıkarımda azalma başlamıştır.
Kanada'da cevher çıkarılan başlıca alanlar New Foundland, Ontario’nun Superior Gölü
madencilik bölgesi ve Quebec-Labrador arasıydı. New Foundland'de Belle adasında Wabana'da
yer alan cevher yatakları demirce zengindir.
Kanada çıkardığı demir cevherinin büyük bölümünü başka ülkelere satar. Dışsatımının yüzde
60’ını Büyük Göller-St Lawrence yoluyla A.B.D.’ne, geri kalanı da Batı Avrupa ve Japonya’ya
yapmaktadır.
Bakır
ABD bakır çıkarımında Şili’den sonra ikinci sıradadır.
A.B.D.’nde A.B.D. bakır çıkarımının büyük kısmını 5 batı eyaleti (Arizona, Utah, New Mexico,
Montana ve Michigan) vermektedir. Halen ülkenin en büyük bakır madeni Utah'daki Bingham
madenidir. Salt Lake City’nin 35 km kadar güneybatısında bulunan bu maden açık işletme
yöntemi ile çalıştırılmaktadır.
Utah ülkenin en büyük bakır madenine sahip olmakla birlikte, A.B.D. bakır çıkarımının yarısını
Arizona'daki yataklar verirler. İki eyalet arasında yatakların dağılışı yönünden de fark vardır.
Arizona’nın en büyük bakır madeni, aynı zamanda molibden, gümüş ve altın da elde edilen ve
yakın zamanlarda daha da genişletilen Morenci yataklarıdır.
Montana’da Butte yakınındaki yataklar A.B.D.’nde bakır çıkarılan üçüncü alanı oluştururlar.
Bakır çıkarılan ülkeler arasında dördüncü sırada olan Kanada’nın (710 bin ton) bakır çıkarımı,
esas olarak, dört alandan elde edilmektedir. Bunlardan Ontario ve Quebec’de bulunan iki alan
çıkarılan bakırın yüzde 83’ünü vermektedir. Ontario’da Sudbury en büyük yatağa sahiptir.
Quebec eyaletinin batısındaki Norand ve çevresindeki yataklar ikinci önemli maden alanını
oluştururlar. Quebec’de Gaspé yarımadasındaki yataklar bir başka önemli bakır çıkarılan alandır.
Diğer Madenler
Çinko çıkarımında Kanada, Çin ve Avustralya ile yaklaşık aynı miktar çıkarım yaparak (1 milyon
tondan biraz fazla) önde gelmektedir. Kanada'nın başlıca çinko madeni yıllık çıkarımının yarıdan
fazlasını veren İngiliz Kolombiya’sındaki Kimberley’de bulunan Sullivan madenidir.
A.B.D.’nde kurşun çıkarımının yarısına yakın kısmını Missouri’deki 7 maden karşılamaktadır.
Nikelde Kanada ikinci durumdadır. Sudburry en çok çıkarılan yerdir. Kanada’da Ontario’un
güneyindeki Sudbury bölgesi uzun zaman Kanada’nın başlıca çıkarım alanıydı.
A.B.D. (54 bin ton) ve Kanada (18 bin ton) Şili (19) ve Çin (33) ile birlikte dünya molibden
çıkarımının yüzde 83’ünü vermekte, dünya rezervlerinin de yüzde 90’ına sahip
bulunmaktadırlar. Dünya çıkarımının yüzde 46’sını veren A.B.D.'nde Colorado’daki Climax
madeni dünyanın en zengin yatağıdır.
7
Cihan Altun
Altın Madenleri Nevada (243 ton), Kaliforniya (25 ton), Alaska (16 ton), Montana (10 ton) ve
Idaho'dan (8 ton) elde edilmektedir. Tüm altının çıkarıldığı 35 madenden 14’ü “Gümüş Eyalet”
denilen Nevada’da yer alır; en büyüğü de buradaki Eureka'dır. Onu. Bingham'daki (Utah) bakır
madeni izler; altın burada bir yan ürün olarak çıkarılmaktadır.
Üçüncü büyük altın madeni olan Twin Creeks'den (Nevada) sonra gelen, Güney Dakota’daki
Black Hills’de yer alan 120 yıllık Homestake madeni ülkedeki en büyük yeraltı madeni olarak
büyük önem taşımaktadır.
A.B.D.'nde gümüş 46 kadar madenden çıkarılmakta, fakat ancak dördünde değer bakımından
gümüş diğerlerinden önde gelmektedir. Bunlardan da yalnızca Idaho'dakilerde gümüş cevher
halindedir. Ülkedeki en büyük gümüş madeni ise aslında bir altın madenidir: McCoy/Cove
madeni (Nevada) 343 ton gümüş vermektedir.
Kanada'nın gümüş yatakları bakır, altın ve kurşun-çinko madenlerinde düzenli dağılmıştır. Eskay
Creek altın madeni aynı zamanda Kanada’nın en büyük gümüş çıkarım alanıdır.
ENERJİ KAYNAKLARI
Kuzey Amerika ülkelerinden A.B.D. dünyanın en büyük ikinci enerji tüketicisidir. Enerjinin büyük
kısmını fosil yakıtlardan elde eder.
Sanayinin güç kazanmasında, hammaddeler yanında, enerji kaynakları da büyük rol oynamıştır.
Dünya maden kömürü bilinen kömür rezervlerinin hemen hemen yüzde 23,3’üne A.B.D. sahip
bulunmaktadır. Çin’den sonra ikinci büyük üreticidir.
Bu ülkedeki üretimin çok büyük kısmı Appalaş kömür havzalarından sağlanmaktadır. A.B.D. aynı
zamanda, Avustralya’dan sonra kömür dışsatımı yapan ikinci ülkedir.
Dünyanın en zengin petrol yataklarından bazıları A.B.D.’nde yer almaktadır. Örneğin Meksika
Körfezi ve ve kuzeyindekiler A.B.D. için çok önemlidir. Dünya rezervlerinin yüzde 2,9’una sahip
olduğu hesaplanan A.B.D.’nde Teksas en önemli petrol üretim bölgesidir.
Kanada’nın petrol yatakları ise, esas olarak, Alberta ve Saskatchewan’da yer almakta;
Alberta’da, ayrıca, dünyanın en büyük petrol rezervleri arasında sayılan katranlı kum/petrollü
kayaç yatakları da bulunmaktadır. Kanada, ayrıca, New Foundland açıklarında denizde de petrol
çıkarmaktadır.
Ham petrol işleme (rafineri) bakımından ise A.B.D. açık ara öndedir.
Doğal gaz üretiminde de halen birinci durumda bulunan A.B.D.’nde Teksas, Louisiana,
Oklahoma, New Mexico ve Kansas’ta bulunan doğal gaz yataklarından, yerel kullanıma ek
olarak, kuzeydoğudaki Sanayi Kuşağı’na ve Kaliforniya’ya da boruhatlarıyla pompalanmaktadır.
Dünyada doğal gaz çıkaran üçüncü büyük ülke olan Kanada’da da hem batı eyaletlerinden
doğudaki şehirlere gönderilmekte hem de A.B.D.’ne büyük miktarlarda dışsatım yapılmaktadır.
Nükleer enerji bakımından en çok kullanan ve üreten ülkelerin başında A.B.D. gelmektedir.
KUZEY AMERİKA'DA SANAYİ
Kuzey Amerika’nın sanayi kompleksinin de dünyada rakibi yoktur. Amerika Birleşik Devletleri’nin
kuzeydoğusunda ülkenin altıda biri kadar bir alanda ve Kanada’nın bitişik kısmında sanayi
faaliyetlerinin kesintisiz uzandığı bir alanın varlığı, 1920’lerde İsveçli coğrafyacı Sten de Geer’in
burasını Kuzey Amerika Sanayi Kuşağı (North American Manufacturing Belt; kısaca NAMB)
olarak adlandırmasına neden olmuştu.
8
Cihan Altun
New York’tan başlayıp, Pittsburgh ve Detroit üzerinden Chicago’ya uzanan ve yaklaşık 100
milyon dolayında insanın yaşadığı bu kuşak içinde belirli sektörlerin ağırlık kazandığı bölge
kalıpları da vardır. New England, Pitisburgh-Cleveland ve Chicago- Milwaukee bunların
başlıcalarıdır.
Çöküş ve Yeniden Gençleşme: Yirminci Yüzyılda New England
New England, Kuzey Amerika’nın ondokuzuncu yüzyıldaki büyük sanayi bölgelerinden biriydi;
hatta birincisi.
Yüzyılın sonuna doğru ise, A.B.D. üretiminde artık egemenlik kuran bölge çok sayıda küçük
tesisin toplanması ve dokuma ile ayakkabı üzerinde yoğunlaşma gibi bir yanlışlığa da
düşülmüştü.
Büyümenin başlıca özellikleri oldukça genç firmaların (İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra kurulmuş),
sayısız girişimcinin ve yeni firma oluşumlarının hızla yayılması şeklinde özetlenebilir. Silikon
Vadisi’nde olduğu gibi, buradaki işlemler de Massachusetts Institute of Technology (MIT) gibi
kurumların çok sayıdaki iyi yetişmiş mezunlarına, diğer yüksek teknoloji şirketleri ve araştırma
laboratuarlarından ayrılmış girişimcilere ve Boston alanında uzmanlaşmış, özelleşmiş bir
altyapının gelişmesine bağlıdır.
Özellikle uçak sanayisinin, petrol, giyim-kuşam, gıda ve film sanayilerinin geliştiği, kuzeyden
güney Kaliforniya'ya kadar bütün Pasifik kıyısında en kuzeyde Vancouver-Seattle arası; kuzey
Kaliforniya'da San Francisco-San Jose çevresi ve Silikon Vadisi; ve, güney Kaliforniya'da Los
Angeles ve San Diego'da odaklaşmış olan sanayi merkezleri; petrolle ilgili sanayilerin
yoğunlaştığı Meksika Körfezi kıyısı ve ucuz enerjinin ve çeşitli sanayi faaliyetlerinin toplandığı
Piedmont-Tennessee Vadisi de dikkat çeken bölgesel toplanma alanlarıdır.
Sanayi sonrası devrimin başlattığı “bilgi toplumu”, “elektronik çağı” denilen dönemin en yoğun
belirtileri de New York Şehri'nde, Kaliforniya'nın Silikon Vadisi’nde, Boston yakınında 128
numaralı karayolu (Route 128) boyunca, Kuzey Carolina'nın “Araştırma Üçgeni Parkı" nda,
Austin’de (Teksas), Atlanta’da (Georgia) ve eğitim-araştırma kurumlarının becerili işgücünün
bulunduğu başka yerlerde toplanmıştır.
Bilindiği gibi uçak imalatında da A.B.D. dünyada liderdir. Boeing, Cessna, Lockheed Martin ve
General Dynamics dünyadaki sivil ve askeri uçak taleplerinin büyük kısmını karşılamaktadırlar ve
fabrikalar ülke yüzeyine yayılmıştır (özellikle iklim koşulları gözetilerek).
Ayrıca dünya çapında firmaları ulusaldan çıkıp küresel hale gelmişlerdir: merkezi A.B.D.’nde olan
çok sayıdaki firmadan 4’ü Exxon Mobile, Apple Inc., Chevron Companies ve Microsoft dünya
çapında pazar payına sahip en büyük şirketlerdir.
Dünyanın en büyük borsası New York Stock Exchange (diğer adıyla Wall Street) dünyanın
kendinden sonra gelen borsasından üç kat daha büyüktür.
9
Cihan Altun
KUZEY AMERİKA'DA ULAŞIM SEKTÖRLERİNİN DURUMU
Demiryolları
A.B.D. 224,792 km ile dünyada en çok demiryoluna sahip olan ülkedir.
A.B.D. hükümeti demiryollarını iyileştirmek için 1971'de yan devlet kuruluşu olan National
Railroute Passenger Corporation'ı (AMTRAK) kurdu.
İlk kıta-aşırı taşımacılığını da 1993’de Los Angeles ile Miami arasında (58 saatlik bu yolculukta
iki katlı "superliner” vagonlar kullanılır) gerçekleştirmiş olan bu kuruluş taşımacılık
faaliyetlerinde iki yöntem izlemektedir:
Birincisi, Unit Train; belirli yerler arasındaki belirli malları taşıyan, İkinci gelişme demiryolu ve
karayolunu bir araya getiren COFC/TOFC (Container on Freight Car-Trailer on Freight Car)
sistemidir.
Kanada’da ilk kıta-aşırı hat olan “The Canadian Pasific” 1880 yıllarında trafiğe açıldı. Bu hat
ülkenin biçimlenmesinde ve iç kesimlerin yerleşmeye açılmasında büyük rol oynamıştır.
Karayolları
Amerika Birleşik Devletleri dünya karayollarının yaklaşık beşte birine sahiptir ve bu bakımdan
birinci durumdadır.
Havayolları
Toplam uçak filosu 220 bini aşmış olan A.B.D.'nde havayolu şirketleri dünyanın en büyükleri
arasında yer alırlar.
Dünyanın en büyük 4 hava taşımacılık şirketi A.B.D.'ne aittir. Bunları yakın yıllarda taşıdıkları
yolcu sayısına göre sıralarsak: Delta Air Lines, United Airlines, Southwest Airlines, American
Airlnes
Büyük Amerikan havayolu şirketleri A.B.D.'nde 29 şehri ana işletme merkezleri (ya da hub)
olarak belirlemişlerdir. Bunlar ikiye ayrılmaktadır (l)iç merkezler (hub) ve (2) uluslararası giriş
kapıları.
Kanada havayollarının genel karakteri de A.B.D.’ninkilere benzer. Toplam 1453 havalimanıyla
dünyada dördüncü durumdadır.
Petrol ve Doğal Gaz Boruhatları
İlk uzun mesafeli boruhattı olan (1600 km) Teksas-Illinois hattının tamamlanması işe ayrı bir
görünüm vermiştir. İkinci Dünya Savaşı yıllarında, Alman denizaltılarının A.B.D.'nin Atlas
Okyanusu kıyıları, Meksika körfezi ve Karayipleri de petrol tankerlerini sık sık batırmaları
Amerikalıları ülkenin doğusu için gerekli olan petrolü boruhatlarıyla göndermeye zorlamış ve bu
ülkede boruhatlarının yapımını son derece hızlandırmıştı. Bu amaçla, Federal hükümet kısa bir
süre içinde, aynı zamanda dünyanın en büyük boru taşıma sistemi de olan, “Big Inch” ve “Little
Inch" i yaptırdı.
10
Cihan Altun
Kanada da önemli bir petrol ülkesi olarak petrolü taşımak üzere boruhatları inşa etmiştir.
Kanada’daki Interprovencial Line halen dünyanın en uzun boruhattıdır. Alberta’da
Edmonton’dan (Minnesota, Wisconsin ve Michigan yoluyla) Ontario’da Sarnia ve Toronto’da
Port Credit’e kadar uzanır (2,856 km). Kanada’nın ikinci önemli petrol boruhattı Edmonton’dan
İngiliz Kolombiyası’nda Vancouver’a kadar dağlık ve ormanlık bölgelerde birçok akarsuyu da
geçen, 1,150 km uzunluğundaki Dağaşırı “Trans Mountain” hattıdır.
TURİZM COĞRAFYASI
Amerika Birleşik Devletleri
A.B.D.'nde iç turizm son derece gelişmiştir. A.B.D. tatil yolculuklarında, dış turizmde de olduğu
gibi, en çok tercih edilen eyaletler Kaliforniya, Florida ve Teksas gibi güneş kuşağı eyaletleriyle
bir dünya şehri çeşitliliğine sahip New York’tur.
Dış Turizm
Ziyaretlerin en yüksek ölçüde gerçekleştiği (toplamın 50'den fazlası) iki ülke Kanada ve
Meksika’dır.
ÜLKE DIŞINA GİDEN AMERİKALILARIN TERCİHLERİ: KANADA ve MEKSİKA
AMERİKALILARIN EN ÇOK ZİYARET ETTİKLERİ ÜLKELER: MEKSİKA, KANADA, İNGİLTERE,
FRANSA, İTALYA
ABD’YE EN ÇOK TURİST GÖNDEREN ÜLKELER: KANADA, MEKSİKA, İNGİLTERE, JAPONYA,
ALMANYA
ABD’NE GELEN YABANCILARIN EN ÇOK ZİYARET ETTİKLERİ ON ŞEHİR: NEW YORK, LOS
ANGELES, MIAMI, SAN FRANCISCO, LAS VEGAS, ORLANDO, WASHİNGTON, OAHU, BOSTON,
CHİCAGO
A.B.D.’nde turizmin değişik yapılarda da olsa, özel bir önem taşıdığı başlıca üç alan vardır:
Adirondack ve Catskill dağlarını da içine alan, ülkenin kuzeydoğusu (ya da New England)
bölgesi, Florida ve Kaliforniya.
Kanada
KANADA’YA EN ÇOK TURİST GÖNDEREN ÜLKELER: ABD, İNGİLTERE, FRANSA, ALMANYA,
JAPONYA
Kanada için turizm hem döviz dengesi sağlamak hem de istihdam yaratmak bakımından
önemlidir. İç gezilerde en çok tercih edilen yerler, dış turizmde de olduğu gibi, ezici bir
çoğunlukla Ontario ve Quebec’tir.
11
Cihan Altun
KUZEY AMERİKA'NIN BÖLGELERİ
Çevresel farklılıklar esas alınarak Kuzey Amerika’yı çeşitli bölgelere ayırma girişimleri yapıldığını
görüyoruz. Aşağıda alınacak bölge ayrımında, haritada da görülen aynı numaralarla, McKnight'in
15 bölgesi kullanılacaktır:
1. KUZEYDOĞU: NEW ENGLAND VE KANADA'NIN ATLANTİK EYALETLERİ
Appalaşların kuzeyinde A.B.D.’nin New England ve Kanada’nın hemen bunun yanında yer alan
New Brunswick, Nova Scotia, Prince Edward Adası ve New Foundland eyaletleri birlikte bu
bölgeyi oluştururlar. Labrador’un iç kesimleri ise Boreal Orman bölgesi içinde kalır.
“Atlantik Kuzeydoğu” olarak da anılan bu bölge harika manzaralarıyla tanınır. Bunun nedeni de
yerşekilleridir: Genellikle 1000 m’nin altında yükseltiye sahip, sert ağaçlar ve koniferlerle kaplı
olan New England ve Atlantik eyaletlerinin alçak dağları üç ayrı dağ sırasından oluşmaktadır.
12
Cihan Altun
2. FRANSIZ KANADA'SI
Fransız Kanada’sı Kuzey Amerika’daki en ayırt edici kültür bölgelerinden birisi ve Kuzey
Amerika’daki ayrı bir Kanada kimliğinin başlıca var olma nedenidir. Fransız Kanadalılar,
Kanada’nın kendi eserleri olduğunu, İngiliz Kanada’sının 1776’daki Amerikan Devrimi’nden
sonra İngilizlerin kuzeye doğru ilerlemesi sonucunda ortaya çıktığını iddia ederler.
Fransız Kanadalı topluluklar her ne kadar Kanada’nın her tarafına ve kuzey New England’a
dağılmışlarsa da, Fransız Kanada’sı, temelde, koloniyal dönemdeki adı Yeni Fransa olan Quebec
eyaletiyle özdeşleşmiştir.
Fransız kökenli Kanadalılar Saint Lawrence Nehri Vadisi nin alçak alanlarında toplanmışlardır.
Kanada'nın federal başkenti Ottawa Fransız Kanadalı nüfusla kuşatılmış adeta bir ada gibidir.
Saint Lawrence Vadisi’nin en büyük limanı, içeride yer aldığı halde, St Lawrence Suyolu üzerinde
yer alarak Montréal ’dir. Aynı zamanda da Kanada’nın Toronto’dan sonra ikinci büyük şehri ve
en önemli sanayi, maliye, ulaştırma ve eğitim merkezidir. Montréal’in Fransız Kanada’sında ezici
bir ekonomik ve siyasal, ağırlığı vardır. Bölgedeki ikinci, ve üçüncü büyük şehirler olan Quebec
City ya da Trois-Rivières ile karşılaştırıldığında, Montréal’in Fransız Kanada’sının nüfusunun
yaklaşık yarısına sahip olduğu görülür.
3. MEGALOPOLİS
Atlas Okyanusu kıyısında kuzeyde Portland’dan başlayarak Güneyde Norfolk’a (büyük şehirler
açısından Boston’dan Washington’a) kadar uzanan bu bölgenin temelini oldukça büyük bir
nüfus yığılmasının oldukça küçük bir alanda meydana gelmiş olması oluşturur.
Ülke yüzölçümünün yüzde birinden azıyla A.B.D.’nin en küçük bölgesi olan bu kesimde, yüzde
90’dan fazlası şehirli olan 60 milyon dolayında nüfus yaşamaktadır.
Bölge, Avrupalı yerleşmecilerin ilk geldikleri yerlerin en önemlisidir.
Yine bölge, Kuzey Amerika’daki ekonomik ve toplumsal üstünlüklere sahip birinci bölgedir.
Açıkçası burası ülkenin önde gelen iş ve yönetim merkezidir. Kuzey Amerika’daki en yüksek
nüfus yoğunluğu, bütünüyle Megalopolis sınırları içerisinde kalan New Jersey ve Rhode
Island'dadır.
Gerçekten de, Boston’dan Washington’a kadar olan Atlantik Kıyı Ovası şehirleri A.B.D.’nin sanayi
ve ticari gücünün hemen hemen yarısını kendilerinde toplamışlardır.
Üç eyalete yayılmış nüfusuyla New York, hem Megalopolis’in hem de dünyanın en büyük
şehirsel alanıdır. Ülkenin en büyük limanı olan New York yine ülkenin yurt dışı havayolu yük ve
yolcu trafiğinin yaklaşık yarısını da elde tutar. Şehir, aynı zamanda A.B.D.’ndeki en önemli sanayi
ve hizmet merkezidir.
BANKACILARIN NİRVANASI VE YENİ KALKÜTA: NEW YORK
1950'lerde New York havayoluyla ilk büyük göç dalgasını Porto Riko’dan almıştı. Günümüzde
hemen hemen 400,000 New Yorklunun bir Porto Rikolu atası vardır.
13
Cihan Altun
Gerçekten de göçmenler şehri yeniden dönüştürüyor. Ve artık bu kez dış ilçelere de kalabalıklar
halinde gidiyorlar. E.B. White şehre yazdığı kısa övgüde “kabaca üç New York vardır” diyordu:
(l)“onun büyüklüğünü ve çalkantısını doğal ve kaçınılmaz kabul eden” yerel halkın şehri; (2)“her
gün çekirgeler gibi şehri istila edenler tarafından ve her gece kavgalarla-ağız dalaşlarıyla yenilip
bitirilen” banliyö insanlarının şehri ve (3)“bir şeyler aramak için New York’a gelmiş”
göçmenlerin şehri.
New York, Wall Street’in ve finansal kuruluşların küresel ölçekteki önemi nedeniyle bir yandan
“Bankacıların Nirvanası” olarak anılırken, diğer yandan da çok çürümüş ya da yetersiz altyapısı,
önemli şehirsel sorunları ve sokaklarında yaşayan 100,000’den çok evsiz-barksızlar nedeniyle de
“Yeni Kalküta” adlarını da taşımaktadır.
Ülkenin en büyük on bankasından altısı New York’tadır; kapitalist ekonomiye sahip bir ülke için
çok önemli bir durumdur bu. Daha da önemlisi Megalopolis ülkenin beyni ve sinir merkezidir.
4. APPALAŞLAR VE OZARKLAR
Appalaş yaylaları Ozark-Ouachita tepelerinden yaklaşık 480 km’lik olağanüstü düz bir alanla
ayrılmış bulunmaktadır.
Appalaş Dağları’nın tepeleri ve vadileri (Ridges and Valleys) kuzeydoğuda hemen Megalopolis’in
kenarından, New York eyaletindeki Catskill Dağları’ndan başlayıp güneybatıya doğru az
nüfuslanmış bir kuşak halinde uzanırken Virginia’nın Blue Ridge Dağları ile daha güneyde Great
Smoky Mountains doğu sınırını oluşturmakta ve dağlar Meksika Körfezi (Gulf) kıyı ovasının
içerideki başlangıcında sona ermektedir.
Appalaşların en önemli özelliği arazinin büyük kısmıyla dik yamaçlardan oluşması ve böylece de
yaşamın vadilerde odaklaşmış olmasıdır.
Yerleşmenin geçmişi 160 yıl kadar öncelere, William Penn’in Pennsylvania’yı kurmasına kadar
gider. Bununla birlikte, Appalaşların vadileri ondokuzuncu yüzyıl sonları ve yirminci yüzyıl
başlarında işgal edilmeye başlanmıştı.
Bu bölge, yani genellikle çağırıldığı adıyla “Appalachia”nın ekonomisi her ne kadar federal
hükümetin desteklediği programlarla daha 1930’lardan itibaren canlandırılmaya çalışılmışsa da,
1950’lerin sonlarında ve 1960’ların başlarında ülkedeki kitle iletişim araçları sık sık, esas olarak
nüfusun azalmasına dayanan “Appalaş Sorunu” “The Appalachia Problem” üzerinde
duruyorlardı. “Appalaş Sorunu” ise geride terk edilmiş kasabalar, kötü durumdaki tarım,
sorunları kemikleşmiş kömür madenleri ve alt bölgeleri yanlış işletilmiş bir coğrafi görünüm
bırakmıştı.
Pittsburgh Appalaş Yüksek Alanları’nın en büyük metropoliten merkezidir ve demir-çelik
sanayisinin coğrafyasına klâsik bir örnek oluşturmaktadır.
Ozarklar ise, Appalaşlara fiziksel bakımdan bağlı durumda değilse de, yapısal olarak onun
devamı halindedirler. Ozark yaylalarının Ouachita ve Wichita dağlarıyla birlikte oluşturdukları
alan birçok bakımdan Appalaşların aynısıdır.
14
Cihan Altun
5. GÜNEY: İÇ KESİMLER
Amerikan İç Savaşı’nın efsanelerine tutkuyla bağlı bir halkın yaşadığı yer olan Güney geçmişte
“Pamuk Kuşağı” ya da “Eski Güney” gibi adlarla da anılıyordu. Ancak, A.B.D.’nin bu geniş
kesiminin coğrafyasında yakın yıllarda çok büyük değişimler yaşanmıştır; bu nedenle artık "Yeni
Güney” ya da “Doğu Güneş Kuşağı” şeklinde kavramsallaştırılması daha doğru gelmektedir.
Güney İç Kesimleri’nin doğu ve güney sınırları, Meksika Körfezi ve Güney Atlantik kıyılarının
120-160 kilometrelik bir kuşak halindeki uzantısına paralel bir uzanım gösteren bir geçiş kuşağı
halindedir.
Güney, ülkenin diğer yerleriyle olan “kültürel mesafe'sini her zaman korumuştur.
Güney Appalaşları ve batıya doğru devamı olan yüksek alanları içine alan Güney’in iç kesimleri
kültür bakımından “güneyli’dir, fakat ekonomik açıdan Güney’in kıyı kesimlerinden temelden
farklıdır.
Güney’in İç Kesimleri bölgesinde şehirsel hiyerarşinin en tepesindeki iki metropoliten şehir “giriş
kapısı” tanımına uygun işlevlere sahiptirler. Doğuda Atlanta ve batıda Dallas (Forth Worth ile)
ticaret, finans, taşımacılık ve başka ekonomik bakımlardan bölgesel başkentler gibidirler.
Halen Güney’de en hızla büyüyen şehirlerden birisi olan ve 100 milyon yolcuyla dünyanın birinci
durumdaki havalimanıyla Atlanta, A.B.D. güneydoğusunun da giderek bir bankacılık ve ticaret
merkezi haline gelmiştir. Dallas yakın yıllardaki görkemli gelişmesini sanayiye borçludur ama
şimdi ekonomisi çeşitlenmiştir.
Daha alt düzeyde Memphis, Forth Worth ve Birmingham da hızla büyümüşlerdir. Memphis, orta
Mississippi havzasında bir geleneksel nehir şehri ve bir kara içi limanıdır ve New Orleans ile St
Louis arasındaki bölgeye egemendir.
Bölgede, önemi geçmişteki kadar olmamakla birlikte, pamuk üretimi hâlâ sürdürülürken,
pamukla birlikte anılan ve hemen her çiftçinin birlikte yetiştirdiği mısırda da azalma olmuştur.
Bölgenin batı kesiminde mısırın yerini sorgum ve başka tahıllar almış, toplam mısır ekili alanlar
azalmış ama birim başına verim çok artmıştır. Bölgenin kuzeydoğusundaki en dikkat çeken
uzmanlaşma ürünü tütündür. İlk göçmenlerle birlikte başlamıştır; şimdi ise tümüyle
makineleşmiştir. Diğer ürünler arasında önemlilerden birisi, bölgeyle adeta özdeşleşmiş olan yer
fıstığıdır; pecan (pikan) denilen fıstığın da ülke toplamının dörtte üçü burada yetiştirilirken,
şeftali üretiminde de bölge üçüncü durumdadır.
Petrol üretimi, yakın yıllarda azalmış olmakla birlikte, bölgenin birçok yerinde önem taşır
(Teksas, Louisiana, Oklahoma gibi).
6. GÜNEYDOĞU KIYI KESİMLERİ
Virginia'da Megalopolis’in bittiği noktadan (Dismal Bataklığı) Teksas’ta Meksika sınırında Rio
Grande nehrine kadar Güney'in alçak kıyıları topografık olarak birbirine benzerler. Geniş, açık
koylar ve yarımadalar bataklık, nemli bir çevrede yer alırlar. Bölgenin iç sınırlarını, yani
Güney’in İç Kesimleriyle sınırlarını çizmek kolay değildir; zaman zaman geçiş bölümleri yer
alır.
15
Cihan Altun
Virginia, Carolina’lar, Georgia, Alabama, Mississippi ve Teksas’ın oldukça dar kıyı şeritlerini
içine alırken, bölge, Louisiana’nın yaklaşık yarısını fakat Florida’nın tümünü içermektedir.
Sanayileşmiş Kuzey’in tersine, şehirleşme oldukça sınırlı kalmıştır ama bazı yerlerde de uzay çağı
şehirsel patlamasının yaşandığı bile görülür. Florida’nın en eski şehri olan Jacksonville de kıyı
ovalarında yetiştirilen pamuk, tütün, fıstık gibi ürünlerin ihraç merkezi olarak oldukça
gelişmiştir.
Meksika Körfezi Kıyı Ovası’ndaki en büyük şehirler New Orleans ve Houston liman şehirleridir.
Anglo-Amerika şehirleri içinde en değişiklerden birisi olan New Orleans Fransız etkisindeki
karakterinin eşsizliğiyle bilinir. Mississippi’nin antreposu ve güney kıyılarının “pamuk başkenti"
dir.
New Orleans'ın eskiliğinin tersine, Anglo "Amerika’nın modern şehirsel büyümesinin aynası olan
ve ormanlık bir alçak alana inşa edilmiş olan Houston şimdi A.B.D.’ndeki en kalabalık dokuzuncu
ve dünyada alan bakımından en geniş yer kaplayan şehirdir. Bölgede petrol ve doğal gaz
bulunması Houston'ı A.B.D.’nin petro-kimya merkezi haline getirmiştir. NASA Merkezi’nin
Houston’a yerleştirilmesine karar verilmesi de şehri bu kez bir yüksek teknoloji merkezi
durumuna sokmuştur.
7. KUZEY AMERİKA'NIN ÇEKİRDEK ALANI: "HEARTLAND"
“Heartland” A.B.D.’nin Üç eyaletinin (Indiana, Illinois, Iowa) tamamı ile oniki başka eyaletinin
çeşitli kısımlarını ve Kanada’nın Ontario eyaletinin önemli bir bölümünü içine alan bir bölgedir.
Ekonomik Faaliyetler:
Chicago dünyadaki en büyük demiryolu merkezi olurken, havalimanı da dünyada halen ikinci
durumdadır (birinci Atlanta). Niagara Şelaleleri gibi büyük çekicilikler de turistleri bölgeye
çekmektedir.
Heartland, etkisi alansal uzantının dışına taşan Anglo-Amerika’daki en büyük bölgedir. Tam
merkezinde "Mısır Kuşağı” yer alır; burada merkezi Ohio’dan doğu Nebraska’ya kadar uzanan
bir şerit üzerindeki tarımsal manzarada yalnızca mısır vardır. Mısır Kuşağı'nın kuzeyinde
Minnesota-Wisconsin-Michigan’da belirginleşen “Mandıracılık Kuşağı” yer alır.
Toronto Kanada’nın en büyük şehridir ve Ontario eyaletinin başkentidir. Ontario Gölünün
kuzeybatı kıyısında yer almıştır. Kanada’nın ekonomik merkezi olarak Toronto bir “küresel
şehir”dir; dünyanın da finans merkezlerinden birisidir (dünyanın 7.büyük borsası).
Erie Gölü’nün en büyük merkeziyse A.B.D. içindeki Cleveland'dir (Akron ile birlikte) ve uzun
sanayi faaliyetleri listesi ancak Büyük Göller bölgesine özgü tipik sanayi farklılığını
yansıtmaktadır.
Erie Gölü ile Saint Claire Gölü’nün Huron Gölü ile birleştikleri Detroit şehri otomobil sanayisinin
merkezi durumundadır.
16
Cihan Altun
Daha da batıda, A.B.D.’nin üçüncü büyük metropoliten alanı Chicago başlangıçta bir demiryolu
merkezi olarak büyümüştür. Amerika’nın “ekmek sepeti” denilen tarımsal bölgelerine, özellikle
de Ortabatı’ya, demiryollarıyla bir ağ halinde bağlanması bu sonucu yaratmıştır.
Aynı şekilde, aynı bölge içinde yer alan daha kuzeyde Kanada'daki Winnipeg de Kanada aşırı
taşımacılık ağının merkezidir.
8. BÜYÜK OVALAR VE PRERİLER
A.B.D.'nde bölge tam anlamıyla “büyük Ovalar” olarak benimsenmiştir ve öyle bilinir. Kanada'da
ise bu terim ender olarak kullanılır ve ülkenin Büyük Ovaların devamı olan kesimine Kanadalılar
“preriler” demeyi tercih ederler ve arada sırada “iç ovalar” adının kullanıldığına da rastlanır. Her
iki adı birleştirmek üzere ele alınacak bu bölgeye “Büyük Ovalar ve Preriler” demek uygun
olacaktır.
En kuzeyde, ilkbaharda ekilen Yaz Buğdayı Kuşağı, bir bat boyunca batıda Edmonton’dan
doğuda Winnipeg’e, Kuzey ve Güney Dakota’lar ile Minnesota ve Montana’nın bazı kesimlerine
uzanır. Her ne kadar “Yaz Buğdayı Kuşağı” olarak anılıyorsa da, burada Amerika’nın diğer
kesimlerinden daha çok çavdar ve yulaf yetiştirilmektedir. Büyükbaş hayvancılık da önemlidir ve
bu hayvanlar güneydeki “Mısır Kuşağı”nda besili hale gelmek üzere genç olarak satılırlar.
Dünyanın en büyük, en iyi işletilen ve en verimli çiftliklerinden bazıları bu bölgede yer
almaktadır.
Bölgenin güney kesiminin altında uzanan petrol yatakları nedeniyle Teksas başta olmak üzere,
eyaletlerin birçoğunda petrol çıkarılmaktadır; Kanada kesiminde Preri eyaletleri ise doğal gaz
üretimi önemlidir ve Kanada toplamının onda dokuzunu verir. Maden kömür yatakları da
zengindir ve önemli bir kısmı işletilmektedir.
Kanada’daki Preri eyaletleri şehirleri ise hâlâ evrimlerini sürdürmektedirler. Edmonton II.Dünya
Savaşından sonra Alberta petrol yataklarının gelişmesini izleyen devrede büyümeye başlamıştır.
9. KAYALIK DAĞLAR
Amerikan Batısı iç mesafelerin dev uzunlukta olduğu, büyük topografık çeşitlilikler ve farklı bir
yerleşme tarihinin bulunduğu bir bölgedir.
Büyük Ovalar’ın hemen batısında yer alan Kayalık Dağlar, iç ovaların dümdüz uzanımından
başlayarak Batı’nın dağlararası havzalarının düzensiz topografyası arasında dünyanın en belirgin
yüksek alanlarından birisini oluşturur.
Özellikle zengin maden yataklarının keşfiyle birçok şehir ortaya çıkmış ve gelişme olanağını
bulmuşlardır. Kurşun madeniyle bağlantılı Leadville (Colorado) gibi. Bazıları da madencilik
kasabası olarak başlamış ama sonra turizm açısından patlama yaşamışlardır; Aspen (Colorado)
gibi. Turizm açısından büyük bir çekiciliğe sahip olması bölge için de bu faaliyeti yaşamsal
kılmıştır. Örneğin dünyanın ilk ulusal parkı olan A.B.D.’deki Yellowstone Ulusal Parkı (1872),
hemen birkaç km ötesinde Grand Teton Ulusal Parkı, Kayalık Dağlar Ulusal Parkı gibi yerler
özellikle yaz aylarında rekreasyon talebine cevap verirken, Kayalık Dağlar’da çok az büyük şehir
vardır; daha doğrusu bu bölgeye “şehirsiz” demek de mümkündür.
Büyük Ovaların en büyük şehri Denver’dir.
17
Cihan Altun
10. DAĞLARARASI HAVZALAR
Kuzeydeki Columbia Platosu kurak vadiler ve ormanlık dağ sıraları halindedir. Kuru tarım (dry
farming) yöntemleri ticari tahıl tarımının uygulanmasını mümkün kılar. Washington eyaletinin
doğusunda ve Kanada’da British Columbia’da sulama yapılan vadiler ülkenin en önemli elma ve
armut üretilen alanlarındandır.
Nevada’daki erozyona uğramış yaylalarda merkezileşen Büyük Havza, A.B.D.’ndeki en kurak
iklime sahip yerlerden birisidir.
Büyük Havza’daki en büyük nüfus yoğunluğunun yer aldığı Utah’daki Tuz Gölü depresyonu
çevredeki dağlardan aşağıya akan akarsuların taşıdığı sularla sulanan bir vahadır. Bu kesimde
birkaç büyük ve devamlı tuz gölü yer alır: Nevada’da Walker ve Piramit gölleriyle Utah’taki
Büyük Tuz Gölü en önemlileridir.
A.B.D.’nde nüfusu en çok artan şehirlerden birisi olan Las Vegas da bölgenin en önemli
şehirlerinden birisi haline gelmiştir. Bir madencilik kasabasından ülkenin en büyük otel
yatırımlarının yer aldığı bir turizm ve kumar merkezi haline büyümüştür.
Carson City ve Reno gibi diğer şehirler ilk başlarda altın, bakır, kurşun ve çinko madencilik
işletmeleri şeklindeki özel çıkarım faaliyetlerine hizmet veriyorlardı; fakat çekici manzaralar,
kumar ve sıcak-kurak iklim insanları bu alana çekmiştir. Arizona’da Tucson ve Phoenix’un
muhteşem gelişmesi doğrudan doğruya kışı olmayan bir iklim arayışından dolayıdır.
Colorado Platosu ise merkezi Utah’ın, kuzey Arizona’nın, New Mexico’nun ve batı Colorado’nun
geniş çapta yerleşilmemiş yüksek alanlarından meydana gelir.
Bütünüyle bölgede çok sayıda ve A.B.D.’nde en büyükleri olan (örneğin Arizona’daki Navajo
Rezervasyonu 39 milyon hektar) Kızılderili Rezervasyonları da yer alır. Bölgenin su sıkıntısı çok
sayıda barajın yapımına yol açmıştır. Columbia nehri üzerinde yalnızca Washington ve Oregon
eyaletlerinde 11 baraj inşa edilmiştir; bunlardan Grand Coulee süper barajdır ve dünyadaki en
büyük hidroelektrik tesisini barındırmaktadır; ayrıca ülkenin altıncı büyük baraj gölü
F.D.Roosevelt’i de içine almaktadır.
11. KALİFORNİYA
Kaliforniya bölgesi aynı adı taşıyan eyaletin yerleşilmiş kesimlerinin çoğunu (doğuda uzanan
Sierra Nevada’yı da) içine alır.
Ama en önemlisi, gerek fiziksel ve gerekse psikolojik olarak, bölgenin iklimidir. Kuzey
Amerika’nın, genelde “Akdeniz” olarak anılan yazları kurak subtropikal iklim koşullarına sahip
tek kesimidir.
Bölge büyük yer kabuğu hareketlerinin meydana geldiği bir yerdir.
Kaliforniya’da büyük ölçüde makilerden oluşmuştur ki bunlara Kaliforniya’da chaparral denir.
Dünyaca ünlü dev segoyalar ise 1350-2250 m’ler arasında Sierra Nevada’nın batısı boyunca yer
alır.
18
Cihan Altun
Ülkenin en çok nüfuslu eyaleti olan Kaliforniya’da 38.041.430 (2012) kişi yaşamaktadır.
Bölgede tarım vadi ve ovalarda sulamanın da yardımıyla son derece gelişmiştir. Üretimin dörtte
üçü tek başına Central Valley’den gelir.
Los Angeles metropolisi, söz konusu “Güney Kaliforniya megalopolisi” denilen şehirsel sistemin
bir parçası halindedir.
Los Angeles’in güneyindeki Kaliforniya manzarasına ve şehirsel sistemine, önemli bir deniz üssü
ve emeklilerin yerleştikleri bir merkez olan San Diego egemendir. İçerilerde, Kıyı Sıradağları’nın
doğusunda yer alan, Salton Denizi’ni çevreleyen kurak Imperial Vadisi deniz seviyesinin altında,
yoğun sulamalı tarım yapılan bir merkezdir.
San Francisco, Kuzey Amerika’daki en büyük iki üniversitenin de yurdudur: Kaliforniya Berkeley
ve Stanford Üniversiteleri (aslında toplam üniversite sayısı 6’dan çok). Ama daha önemlisi,
çeşitli çekicilikleriyle, etnik nüfus yapısıyla San Francisco A.B.D.’nin en büyük turizm ve
rekreasyon merkezidir.
Los Angeles ise Disneyland ve Hollywood ile turizm açısından ülkenin en önemli
destinasyonlarından birisini oluştururken, bölgedeki Yosemite National Park, Kings Canyon ve
Tahoe Gölü gibi çekicilikler de Kaliforniya turizmini çeşitlendiren doğal çekicilikler olmaktadır.
Central Valley tarımsal alanı yılda 51,800 ha gibi bir miktarla şehirsel alan haline
dönüştürülmektedir.
12 HAWAİİ (ADALARI)
Hawaii Adaları Anglo-Amerika’nın belli başlı bölgelerinin en küçüğüdür.
Hawaii Adalarının toplam yüzölçümü yaklaşık 16,835 km2’dir ve bunun hemen tümü 8 büyük
adadan oluşmaktadır. Büyüklük sırasına göre bu 8 ada: Hawaii (Büyük Ada 8,150 km2), Maui,
Oahu, Kauai, Molokai, Lanai, Niihau ve Kahoolawe (125 km2 kadar ve yerleşilmemiş).Yalnızca
Hawai Adası’nın yüzölçümü diğer yedi adanın toplamının yaklaşık iki mislidir.
Adaların Kökeni ve Yapısı: Hawaii adaları, yeryüzünde volkanik faaliyetler sonucu oluşmuştur.
İklim: Hawai’nin okyanus konumu iklimi üzerinde muazzam bir etki yapmaktadır.
Nüfus: Bir Polinezya yerleşmesi olan Hawai sakinleri buraya yaklaşık 1000 yıl kadar önce belki
de 4,000 km güneybatıdaki Markiz adalarından gelenlerden oluşmaktadır. Çok daha uzak
geçmişten kalan bir miktar Polinezyalı-öncesi nüfusun 500 ya da 600 yıl kadar daha sonra
gelenler tarafından absorbe edildiği düşünülmektedir. 18.yüzyıl sonlarında yaklaşık 300,000
kadar nüfusu barındırdığı hesaplanmaktadır.
Adalara gelen ilk Avrupalı 1778’de Kaptan James Cook idi.
Nüfusun büyük çoğunluğu Oahu’da Honolulu’da toplanmıştır.
Dünya şeker üretiminde Hawai önemli bir ağırlığa sahiptir. Eyalet ayrıca dünyanın en büyük
ananas üreticisidir. Eyalet ekonomisinin yüzde 80’den fazlası Oahu’da yoğunlaşmıştır.
19
Cihan Altun
13. KUZEY PASİFİK KIYISI
Kuzey Kaliforniya’dan Pasifik kıyısı boyunca Alaska’ya kadar, Kuzey Amerika’nın şehirleşmiş geri
kalan kesimlerinden büyük mesafelerle ayrılmış, çok geniş araziler yer alır. A.B.D.’nin “Pasifik
Kuzeybatısı olarak anılan eyaletleri (Oregon ve Washington), Kanada’nın British Columbia’sı ve
Alaska’nın yirminci yüzyıldaki sınırları aynı çevre koşullarıyla karakterize olurlar.
Kuzey Pasifik Kıyı Bölgesi’nin dikkat çeken özelliklerinden birisi de doğal kaynaklarının sınırlı
çeşitlilikte ama büyük miktar ya da hacimde olmasıdır.
Bölge, insanların bazıları için zevk bazıları için umutsuzluk ifade ettiği “uzaklık" kavramıyla
birlikte yaşamak zorunda olduğu bir bölgedir.
Kanada “Batı”sının metropolisi olan Vancouver, Fraser Nehri ağzında yer almıştır. Şehir 1800’lü
yılların başlarında Hudson Bay Company’nin bir ticaret noktası ve yirminci yüzyıl başlarında da
bir kerestecilik merkeziydi. Günümüzde, Vancouver önemli bir sanayi şehri ve preri eyaletlerinin
buğday ihraç merkezi durumundadır.
14. TUNDRA YA DA ARKTİK BÖLGE (KANADA'NIN KUZEY KESİMLERİ VE ALASKA'YA UZANTISI)
Büyüklük bakımından dev ama nüfus bakımından fakir Arktik Bölge Kuzey Amerika’nın tüm
kuzey kenarı boyunca uzanır.
Bunlar, Kuzey Buz Denizi’nde (Arktik Deniz) batıdaki Banks Adaları’ndan Grönland yakınındaki
Ellesmere adalarına kadar uzanmakta ve güneyde de 2,400 km kadar aşağılara inmektedirler.
Donmuş topraklar yaygındır.
Yüzölçümü 1,3 milyon km2’nin üzerinde olan Kanada Arktik’i (Kanada Kutup Bölgesi) üzerinde
80,000’den daha az nüfusun yaşadığı bir tundradır. Eskimolar bu bölgede yaşar.
Kızılderili gruplarından ise, tümüyle Kanada’da olmak üzere, en çok Dene olarak anılanlara
rastlanır.
15. BOREAL ORMAN
Kuzey Amerika’daki en büyük bölge olan “Boreal Orman” bir okyanustan diğerine kadar uzanır.
Aslında burasının temelde Kanada’nın bir bölgesi olduğu söylenebilir, çünkü Kanada’nın alansal
uzantısının yaklaşık yarısını kaplamaktadır. Bununla birlikte, A.B.D. içinde de Yukarı Büyük
Gölleri ve A.B.D.’nin bir eyaleti olan Alaska’nın merkezi kesimini de içine almaktadır.
Özellikle Kanada Kalkanı’nda yüzbinlerle ifade edilen göl de yer almaktadır. Tüm bölgede
yerleşenler ezici bir çoğunlukla çıkarım, yani madencilik faaliyetleriyle uğraşmaktadırlar. İkinci
önemli faaliyet ise ormancılıktır.
20