Çalışan Kadının Sosyal Hakları
Çalışan kadının hamilelik doğum ve doğum sonrası sahip olduğu haklar İş Kanunu’nda, Devlet Memurları Kanunu’nda ve Sosyal Sigortalar Kanunu’nda düzenlenmiştir. Bu Kanunlardan doğan haklar şu şekilde özetlenebilir.
Devlet Memurları Kanununda;
-Memura doğum yapmasından önce 8 hafta ve doğum yaptığı tarihten itibaren 8 hafta olmak üzere toplam 16 hafta süre ile aylıklı izin verilir.
-Çoğul gebelik halinde, doğumdan önceki 8 haftalık süreye 2 hafta süre eklenir.
-Ancak sağlık durumu uygun olduğu takdirde, tabibin onayı ile memur isterse doğumdan önceki 3 haftaya kadar işyerinde çalışabilir. Bu durumda, memurun çalıştığı süreler, doğum sonrası sürelere eklenir.
-Yukarıda öngörülen süreler memurun sağlık durumuna göre tabip raporunda belirlenecek miktarda uzatılabilir.
-Memurlara, bir yaşından küçük çocuklarını emzirmeleri için günde toplam bir buçuk saat süt izni verilir. Süt izninin kullanımında annenin saat seçimi hakkı vardır denilmiştir.
Yine aynı yasanın 108. maddesinde; doğum yapan memurlara istekleri halinde 104 üncü maddenin (A) bendinde belirtilen sürelerin bitiminden itibaren 12 aya kadar aylıksız izin verileceği düzenlenmiştir.
İş Kanunu’nun 74. maddesinde yapılan düzenlemede 657 sayılı yasadaki hükümlerle benzer niteliktedir.
İş Kanunu’nun 74. maddesinde de;
-Kadın işçilerin doğumdan önce sekiz ve doğumdan sonra sekiz hafta olmak üzere toplam onaltı haftalık süre için çalıştırılmamaları esastır.
-Çoğul gebelik halinde doğumdan önce çalıştırılmayacak sekiz haftalık süreye iki hafta süre eklenir.
-Ancak, sağlık durumu uygun olduğu takdirde, doktorun onayı ile kadın işçi isterse doğumdan önceki üç haftaya kadar işyerinde çalışabilir. Bu durumda, kadın işçinin çalıştığı süreler doğum sonrası sürelere eklenir.
-Yukarıda öngörülen süreler işçinin sağlık durumuna ve işin özelliğine göre doğumdan önce ve sonra gerekirse artırılabilir. Bu süreler hekim raporu ile belirtilir.
-Hamilelik süresince kadın işçiye periyodik kontroller için ücretli izin verilir.
-Hekim raporu ile gerekli görüldüğü takdirde, hamile kadın işçi sağlığına uygun daha hafif işlerde çalıştırılır. Bu halde işçinin ücretinde bir indirim yapılmaz.
-İsteği halinde kadın işçiye, on altı haftalık sürenin tamamlanmasından veya çoğul gebelik halinde on sekiz haftalık süreden sonra altı aya kadar ücretsiz izin verilir. Bu süre, yıllık ücretli izin hakkının hesabında dikkate alınmaz.
-Kadın işçilere bir yaşından küçük çocuklarını emzirmeleri için günde toplam bir buçuk saat süt izni verilir. Bu sürenin hangi saatler arasında ve kaça bölünerek kullanılacağını işçi kendisi belirler. Bu süre günlük çalışma süresinden sayılır. Şeklinde bir düzenleme yapılmıştır.
Bu konuya ilişkin bir diğer düzenlemede 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanununda yapılmıştır.
506 sayılı yasanın 43. maddesinde; sigortalı kadının veya sigortalı erkeğin sigortalı olmayan karısının analığı halinde, aşağıda yazılı yardımlar sağlanır, denilerek;
-Gebelik muayenesinin yaptırılması ve gerekli sağlık yardımlarının sağlanması,
-Doğumda gerekli sağlık yardımlarının sağlanması,
-Emzirme yardım parası verilmesi,
-Sigortalı kadının doğumdan önce ve sonra işinden kaldığı günler için ödenek verilmesi,
-Analık hali sebebiyle gerekirse yurt içinde başka bir yere gönderilmesi düzenlenmiştir.
Aynı yasanın 45. maddesinde de, doğum yardımın hangi kalemleri kapsadığı ayrıntılı olarak düzenlemiştir.
45. maddeye göre; doğum yardımı, sigortalı kadının veya sigortalı erkeğin sigortalı olmayan karısının doğurması halinde, doğum sırasında ve doğumdan sonra gerekli sağlık yardımlarıyla ilaçların ve sağlık malzemesinin sağlanmasıdır.
Bu yardım, gebenin evvelce seçtiği ebe, o yoksa Kurumca tayin ve tesbit edilen ebelerden biri tarafından evde veya sağlık tesislerinde yapılır. Gerekirse doğum sırasında yetkili bir uzman hekim bulundurulabileceği gibi, hekim veya ebenin lüzum göstereceği hallerde, doğum, sigortalı kadın veya sigortalı erkeğin sigortalı olmayan karısı bir sağlık müessesesine yatırılmak suretiyle yaptırılır.
Kuruma ait sağlık tesisleriyle 123 madde gereğince sözleşme yapılmış olan tesislerde doğum yapan sigortalı kadınla sigortalı erkeğin sigortalı olmayan karısının, doğan çocukları için sağlık tesisinde kaldıkları müddetçe yapılmasına lüzum görülen sağlık yardımlarına ait masraflar ilgililerden istenmez
506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanununda düzenlenmiş olan bir diğer konu ise maktu gebelik ve doğum yardımlarıdır.
Sosyal sigortalar kanunun 46. maddesinde; 44 ve 45 inci maddelerde gösterilen sağlık yardımlarının Kurumca veya kurumun sözleşme yaptığı başka sağlık tesislerinde yapılamadığı hallerde, gebelik ve doğum sağlık yardımı yerine, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca onanacak ve önceden bildirilecek tarifeye göre maktu para yardımı yapılır. Birden fazla çocuk doğarsa, maktu doğum yardımı çocuk sayısına göre artırılacağı düzenlenmişti.
Ancak; gebelik yardım parası alabilmek için, gebelik halinin hekim veya diplomalı ebeden alınacak bir belge ile ve doğumdan önce Kuruma bildirilmesi, doğum yardım parası alabilmek için, doğumun üç ay içinde Kuruma bildirilmesi ve hekim veya diplomalı ebeden alınacak doğum kağıdı yahut onanmış nüfus kayıt örneği ile belgelenmesi gerekmektedir.
Yasanın 47. maddesinde emzirme yardımı düzenlenmiştir. Sigortalı kadına veya sigortalı olmayan karısının doğum yapması dolayısıyla sigortalı erkeğe, çocuğun ölü doğmaması şartıyla, Çalışma Bakanlığınca onanacak tarifeye göre her çocuk için bir emzirme yardımı yapılmaktadır..
Ancak burada dikkat edilmesi gereken en önemli husus 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanununda düzenlenmiş olan bu yardımları alabilmek için yasanın 48. maddesi gereği;
-Sigortalı kadın için, doğumdan önceki bir yıl içinde en az 90 gün analık sigortası primi ödenmiş olması,
-Sigortalı erkek için, doğumdan önceki bir yıl içinde en az 120 gün analık sigortası primi ödenmiş olması ve sigortalının doğum yapan kadınla doğumdan önce evlenmiş bulunması gerekmektedir.
Sosyal Sigortalar Kanununda düzenlenmiş olan geçici iş görememezlik ödeneği;
Sosyal Sigortalar Kanunun 49. maddesinde; kendisi için doğumdan önceki bir yıl içinde en az 120 gün analık sigortası primi ödenmiş bulunan sigortalı kadının analığı halinde, doğumdan önceki ve sonraki sekizer haftalık sürede, çoğul gebelik halinde ise, doğumdan önceki sekiz haftaya iki haftalık süre ilave edilerek çalışmadığı her gün için geçici iş göremezlik ödeneği verileceği düzenlenmiştir.
Kadın sigortalının isteği ve doktorun onayı ile doğuma üç hafta kalıncaya kadar çalışılması halinde, çalışılan süreler kadın sigortalının doğum sonrası sürelerine eklenir bu ödeneğin hiçbir şekilde kesilemez.
İlgili kanunlarda kadının hamilelik doğum ve doğum sonrası haklarına ilişkin düzenlemeler bu şekildedir.