1
Mesleki Rehberlik ve Kariyer Danışmanlığı Alanındaki Kuramlara Giriş
2
Kuram nedir? Kuram nedir? Mesleki gelişim kuramları ne işe yarar? Mesleki gelişim kuramları ne işe yarar? Nasıl sınıflandırılır? Nasıl sınıflandırılır? Nasıl değerlendirilir? Nasıl değerlendirilir?
3
Acaba KURAM nedir? KARİYER GELİŞTİRME KURAMLARI ne işe yarar? Okula gidince Binnur Hocama bir sorayım…
4
KURAM; Olaylara, olgulara ilişkin gözlemleri düzenleme ve yorumlama için bir çerçeve sağlayan genel kavramların ve fikirlerin sistematik bir açıklamasıdır.
5
Mesleki gelişim kuramları ise, bireylerde meslek fikrinin nasıl doğup geliştiği,mesleki seçim ve kararın nasıl oluştuğu, bu seçimi etkileyen etmenlerle birlikte bu süreci açıklamaya çalışan bilimsel görüşlerdir.
6
KAR İ YER GEL İŞ T İ RME KURAMLARI Ne İŞ E YARAR? Danışma sürecinde hangi yaklaşımın daha uygun olduğuna karar vermeye Gözlemlerimizi düzenleme ve yorumlama için bir çerçeve oluşturmaya Deneyimlerimiz ve bilinmeyen arasında köprü kurmamıza Bilgiyi özetlemeye ve açıklamaya Tahminler yapmaya/yordamaya Araçlar ve sonuçlar arasındaki ilişkiyi belirlemeye Amaçları formüle etme ve süreci değerlendirmeye Kariyer danışmanlığı için gerekli bilgi ve becerileri geliştirmeyi amaçlayan araştırmalar yapmayı teşvik eder.
7
Kariyer kuramları ne sağlar? Farklı perspektifler sunar Etkileşimleri gösterir Uygulamayı yönlendirir ( ‘nerede? ne zaman? hangi amaçla? nasıl? davranılabilir..) Birbirini tamamlayan bir bütünsellik oluşturur Kuram bir haritadır, Gerçeğin bir resmidir, Devasa bir yap-boz bulmacasıdır Danışanı anlamada bize farklı ‘lens-mercek’ler sunar.
8
Kuramlar nasıl sınıflandırılır? Farklı ölçütlere göre değişen sınıflamalar Osipow (1968) Jepsen (1984) Savickas (2000) Herr,Cramer &Niles (2004) Yeşilyaprak (2011)
9
Kuramlar nasıl değerlendirilir? Kapsamlılık boyutu Yeterlilik boyutu Bütünlük boyutu Uygulama boyutu Araştırma desteği boyutu Geliştirme ihtiyacı boyutu
10
Hazır mısınız? Şimdi kuramları incelemeye başlıyoruz!... Özelik-Faktör Uyumlu Kuramlar Psikodinamik Yaklaşımlar Gelişimsel Yaklaşımlar Sosyal-Bilişsel Yaklaşımlar Yeni Yaklaşım ve Modeller bizi izlemeye devam ediniz….
11
Özellik-Faktör Uyumlu Kuramlar Sunu planı: Özellik ve etmen Kuramı İş Uyumu Kuramı Holland’ın Tipoloji Kuramı
12
Özellik ve Etmen Kuramı Anımsama: 1.bölümde incelediğiniz tarihçede Frank Parsons’un çalışmaları… Meslek Bürosu Meslek Seçimi adlı ilk kitap ile başlayan ve ‘farklılıklar psikolojisi’ne dayalı çalışmalar Minnesota Üniversitesinden Peterson ve diğ.tarafından geliştirilen testler Williamson ile gelişen bir kurama dönüşür.
13
Temel kavramları ve varsayımları Özellik : Bireye ait ölçülebilen nitelikler Etmen/faktör: Başarılı meslek/iş performansı için gereken özellikler Varsayımlar : Her bireyin geçerli ve güvenilir bir şekilde ölçülebilen kendine has özellikleri vardır. Meslekte başarı elde etmek için çalışanların belli başlı kişilik özelliklerine sahip olması gerekmektedir. Meslek seçimi açık ve anlaşılır bir süreçtir Kişilik özellikleri ve mesleğin gerekleri arasındaki uyum yakınlaştıkça o meslekte başarılı (üretken olma, doyum sağlama, vb.) olma da artar.
14
Kariyer Danışma Süreci Danışma sürecinin amacı - Parsons’a göre, danışanın kendini tanımasına, meslekler, iş olanakları hakkında bilgi edinmesine ve bu iki etmenden elde ettiği bilgileri mantıklı bir şekilde eşleştirebilmesine yardım etmektir. Danışmanın rolü şu 3 aşamada özetlenebilir: 1.Bireyi çeşitli özellikleri açısından tanımak 2.İş ve meslekler hakkında bilgiler toplamak 3.Üstteki iki grup bilgileri en mantıklı ve gerçekçi bir şekilde ilişkilendirmek ve uygun eşleştirme yapmak
15
Williamson’a göre danışma süreci: 1.Analiz (çözümleme) 2.Sentez (birleştirme) 3.Teşhis (tanı) 4.Tahmin (öngörü) 5.Psikoloik danışma 6.İzleme süreci
16
Danışma sürecinde kullanılan yöntem ve teknikler neler? Bireyi tanıma teknik ve araçları Mesleki bilgi kaynakları Karar verme becerilerini öğretmek İlişkilendirme ve eşleştirme yapmak Öneri sunma ve ikna etme
17
Kuramı Değerlendirme:Güçlü ve sınırlı yönleri neler? Temelindeki varsayımların geçerliği? Bireyi ve meslekleri “statik” kabul etmesi Otoriter,güdümlü bir yaklaşım olması Meslek seçiminde ‘duygusal’ boyuta yer vermemesi Araştırma desteğinin yetersiz olması ‘Sınırlı’ bir hizmet olması
18
Alana katkıları yok mu? Kuşkusuz özellik-etmen kuramı kendinden sonraki tüm kuramları etkilemiş ve bu alanda temel yaklaşımı ile günümüzde de etkisini sürdürüyor… Bu alanda ölçme araçlarının gelişimine öncülük etme Kişilik analizi ve iş/meslek analizlerini başlatma
19
Özellik-Etmen Kuramını inceledik: Sorular? Yorumlar? Kuramı özetleyiniz. Bu kategoride yer alan diğer iki kuram (İşe uyum kuramı ve tipoloji kuramı) ile karşılaştırmak için kuramın temel varsayımlarını,danışma sürecini, kullanılan yöntem ve teknikleri bildiğinizden emin olunuz!...
20
İş Uyumu Kuramı “Her birey çevresiyle uyum kurmaya ve bu uyumu sürdürmeye çabalar” Kurucuları R.Dawis ve L.Lofquist (1964) Birey ve çevre arasındaki etkileşim karşılıklı “doyum”u sağlamalıdır. Birey ve çevre “uyuşma/benzeşme” içinde olursa doyum artar.
21
Temel kavramları ve varsayımları Doyum: kişinin değerleri ve ihtiyaçları ile çevrenin pekiştireçlerinin ne kadar uyum içinde olduğuna ilişkin algısıdır. Bir pozitif duyuşsal tepki doyum, negatif duyuşsal tepki ise doyumsuzluktur. İhtiyaçlar/değerler- İş uyumu kuramına göre doyum, ihtiyaç/değer-pekiştireç uyumunun bir fonksiyonudur. Pekiştireçler ve pekiştirici faktörler- İş uyumu kuramında çevre değişkenleri olarak belirlenen pekiştireç ve pekiştirici faktörler kuramsal olarak, doyum için yordayıcı olan K-Ç uyuşma/benzeşmesinin oluşturulmasını sağlarlar. Beceriler ve yetenekler- Beceriler, tanımlanan görevlere yönelik olarak tekrarlanabilen davranışlardır. Temel beceriler kendi arasında duyusal, algısal, bilişsel, motor ve fiziksel beceriler olarak gruplanırlar.
22
Beceri ve Yetenek Gereklilikleri- Meslek, tipik olarak uygulanmasına ihtiyaç olan iş görevleri olarak tanımlanabilir. Uyuşma/benzeşme- Birey ve onun iş çevresi arasında çeşitli faktörler bakımından uyum olarak tanımlanabilir. Meslekte Kalma Süresi- Meslekte kalma süresi birçok problem içerir. Stil Değişkenleri- Bireyin geniş bir zaman dilimindeki tecrübelerinin sonucu olarak gelişen kararlı davranışsal eğilimleri olarak tanımlanabilir. ( sürat, tempo,ritim, dayanıklılık) Diğer Faktörler -İlgiler,kişilik,aileye ilişkin faktörler ve işgücü piyasası..
23
İş uyumu kuramının varsayımları: 1. Her birey, çevre ile benzeşmeyi/uyuşmayı başarmak ve sürdürmek için çaba gösterir. 2. Ev, okul, iş ortamları bireyin ilişki kurması gereken çevrelerdir. 3. Birey, iş çevresinde kendisinde belli ödüller, para, prestij, kişisel ilişkiler sağlayan belli becerilere sahip olmalıdır. 4. Bireyler ve iş ortamları sürekli değişmektedir. 5. Birey ve iş çevresi arasındaki bu uyuşma/benzeşmenin dengeliliği meslekte kalma süresini belirler. 6. Meslekte kalma süresi uyuşma/benzeşmenin en temel göstergesidir. 7. İş çevresi bireyin gereksinimlerini tamamiyle karşıladığında birey işinden doyum sağlar.
24
Kariyer Danışma Süreci danışma sürecinin amacı, danışanın kendine en uygun kariyeri seçebilmesi için kariyerler hakkında olabildiği kadar fazla bilgiye ulaşmasını sağlamak, danışanın kendisinini, ölçme araçlarının sonuçlarıyla daha iyi tanımasına yardımcı olmak ve kendisine en uygun mesleği seçmesini sağlamaya çalışmaktır. Danışmanın danışma sürecinde öğretici rolü ağır basar. Tüm iş uyumu danışma yardımları güdümlü bir danışma sürecini içerirler. (Kariyer seçimi danışmanlığı ile mesleğe/işe uyum danışmanlığı sürecindeki aşamaları inceleyiniz ve karşılaştırınız.s )
25
İş uyumu kuramını değerlendirme Çeşitli ölçme araçları yoluyla işlevselleştirilmiş, dikkatlice tanımlanan yapılara sahip “oldukça titizlenerek geliştirilmiş kariyer gelişimi ve seçimi teorilerinden birisi” olarak tanımlanmaktadır. İş uyumu kuramı, birey ve onun iş çevresi arasındaki ilişkileri betimleye çalışır. Meslek psikolojisindeki araştırma programlarına bir çerçeve oluşturmak için geliştirilmiştir.. İş uyumu kuramı mesleki rehberlik alanında pek çok ölçme aracının geliştirilmesine öncülük etmiştir. Bu alanda geliştirilmiş ölçeklerdenbir çoğu kültürümüze de uyarlanarak araştırmalarda kullanılmıştır.
26
Sorular?..Akılda kalanlar… İş uyumu kuramını özetleyiniz: Genel kavramları Varsayımları Danışma süreci Kullanılan yöntem ve teknikler Kuramı değerlendirme
27
(TİPOLOJİ KURAMI) JHON L. HOLLAND’IN KİŞİLİK KURAMI
28
çocuk Yeteneklerim Geleceğim? Hayallerim ilgilerim
29
Kuramın dayandığı kuramsal temeller Meslek seçimi kişiliğin ifadesidir. İlgi envanterleri aynı zamanda kişilik envanterleridir. İnsanlar altı kişilik tipinden birine uygun olarak sınıflandırılabilir. Altı kişilik tipinin karşılığı olan altı tür mesleki çevre vardır. Her birey kendine uygun çevre arayışındadır. Mesleki doyum, kişilik ve çevre etkileşiminin bir ürünüdür.
30
gerçekçi Araştırmacı sanatçı sosyal gelenekçi girişimci
31
Uygunluk (Congruence) Tutarlılık (Consistency) Yüksek tutarlık Orta tutarlık Düşük tutarlık Farklılaşma (Ayrışma) Temel kavramlar
32
Kişilik tipleri ve özellikleri
33
Gerçekçi (Realistic) Tip
34
Araçlar, objeler, makineler, ya da hayvanlarla çalışmaktan hoşlanırlar. İnşa veya tamirle ilgili işleri tercih ederler. El ile yapılan işleri tercih eder. Ayakları yere basar ve pratik olma eğilimindedirler. Gerçekçi (Realistic) Tip
35
- Sosyal ilişkilerden, zihinsel faaliyetlerden hoşlanmazlar, -Problemlerin çözümünde gerçekçi ve pratik yöntemleri seçer. -Mekanik ve atletik yetenekleri, açık hava ilgileri gelişmiştir -Somut ve akla yatkın önerilere, para, güç ve statüye önem verirler. Gerçekçi Tip
36
Gerçekçi Tipler şu kişilik özellikleri ile betimlenirler: Utangaç / Asosyal Doğal İç görüsü Zayıf Geleneklere bağlı Maddeci İçten Pratik Kendini kolay kaptırmayan Samimi Sebatkar Dengeli
37
Gerçekçi Çevre Somut şeyleri içerir. Fiziksel görevler gerektirir. Mekanik beceriler gerektirir. Kişiler arası becerilere çok az ihtiyaç duyar.
38
Araştırmacı (Investigative) Tip:
39
Araştırmacı (Investigative) Tip: Fiziksel, biyolojik ve sosyal olayları anlamak ve kontrol etmek için onları sistematik olarak gözlemlemekten, soyut kavramlarla uğraşmaktan hoşlanırlar. Başkalarını ikna etmekten, sosyal ilişkilere girmekten kaçınırlar.
40
Araştırmacı (Investigative) Tip : -İş ortamında problem çözümünde araştırıcı yeteneklerini kullanırlar. -Kendilerini akademik yeteneklere sahip, zihinsel bakımdan güçlü algılarlar. -Başlıca ilgi alanları bilimsel çalışmadır.
41
Araştırıcı tipler şu özellikleri ile betimlenirler Analitik düşünen İç gözlem yapabilen Mantıklı Eleştirel tutuma sahip İçe dönük Çekingen Tedbirli Sistematik çalışan Popüler olmayan Meraklı Bağımsız Aydın(entelektüel) Titiz
42
Araştırıcı Çevre Kişisel algılamalardan çok soyutlama ve yaratıcılık yeteneklerinin kullanımını gerektirir. Tatmin edici bir performans, hayal gücü ve zeka gerektirir. Başarı için sıklıkla dikkate değer bir süre gerektirir.
43
Araştırıcı Çevre Entelektüel ve analitik faaliyetler. Sistematik deneysel çalışmalar. İnsanlardan çok düşünceler ve yaratıcı çalışmalar ile ilgili.
44
Sanatçı (Artistic) Tip
45
Net, belirli ve sistemli olmayan serbest faaliyetlere yönelirler. Açık, sistematik ve düzenli faaliyetlerden kaçınırlar. Davranış eğilimleri kişiyi, resim, müzik, drama, yaratıcı yazarlık gibi alanlarda yetenek ve beceri geliştirmeye sevk eder. Meraklı ve bağımsız olma eğilimindedirler. Sanatçı (Artistic) Tip
46
Hep aynı şekilde yapılan işlerden hoşlanmazlar. Karşılaştıkları sorunları artistik yeteneklerini kullanarak çözmeye çalışırlar. Estetik değerlere önem verirler. Dil, resim, müzik ve/veya darama becerilerini gerektiren alanlardan hoşlanırlar. Sanatçı (Artistic) Tip
47
Hayal gücü zengin Hayalci Yenilikçi Düzensiz Pratik olamayan Yaratıcı Duygusal Fevri Kurala uymayan Bağımsız İdealist Kendini gözlemleyen Sanatçı tipleri betimleyen kişilik özellikleri
48
Yaratıcılığın ve yorumculuğun kullanılmasını gerektiren bir çevredir. Problemlerini çözmede duygusal yaşamından, sezgilerinden yararlanır. Bilgi, kişisel kriterlerle değerlendirilir. Sanatçı Çevre
49
Sosyal (Social) Tip
50
Başkalarını bilgilendirmeye, eğitmeye, geliştirmeye, iyileştirmeye, aydınlatmaya yönelik faaliyetlerden hoşlanırlar. El ile yapılan, teknik işlerde yetenekleri zayıftır. Sosyal meslekleri ve ortamları tercih ederler, gerçekçi ortamlardan kaçınırlar. Sosyal (Social) Tip
51
İş hayatında ve diğer ortamlarda karşılaştıkları sorunları sosyal yeteneklerini kullanarak çözmeye çalışırlar. Başkalarına yardım etmekten hoşlanan, başkalarını anlayan, öğretme yeteneği olan kişilerdir. Yardımsever ve arkadaş canlısıdırlar. Sosyal-Social Tip
52
Yardımsever Sosyal İşbirliğine yatkın Sorumluluk sahibi Empatik Nazik İç görü sahibi Anlayışlı Dostane Sözel yetenekleri gelişgin İnce düşünceli Cömert Sorumlu Sosyal tipleri betimleyen özellikler
53
Anlatma ve insanları motive etme yeteneği, başkalarıyla birlikte olma veya onları koruma ilgisi gerektirir. İş sıklıkla uzun süreli kişisel ilişkiler gerektirir. Öğretmenlik, hemşirelik ve danışmanlık vb meslekler. Sosyal Çevre
54
Girişimci (Enterprising) Tip
55
Ekonomik çıkar elde etme veya bir kurumun hedeflerine erişmek için insanları manipule etmeye yönelik faaliyetleri tercih ederler, İş yerlerinde ve dışarıda karşılaştıkları problemleri girişimci yetenekleri ile çözmeye çalışırlar. Girişimci (Enterprising) Tip
56
Önde olmasına veya başka insanları etkilemesine fırsat veren etkinliklerden hoşlanırlar. Girişim gerektiren meslekleri tercih ederler(satıcılık, diplomasi, yönetim vb.) Liderlik, etkileme yönleri gelişkindir. Tutkulu, dışadönük, enerjik ve kendilerine güvenli olma eğilimindedirler. Girişimci (Enterprising) Tip
57
İstediğini elde eden Başkalarına hükmeden Maceracı Enerjik Kendine güvenen Hırslı Girişken Tartışmacı İyimser Ekonomik kazanca yönelik Girişimci tipleri betimleyen özellikler
58
İnsanları ikna etme ve yönlendirmede sözel beceriler gerektirir. İş yönlendirme, kontrol etme, başkaları için etkinlik planlama. Sosyal-Eğlendirici etkinlikler. Satış, yönetme, organizasyon vb. işler Girişimci Çevre
59
Gelenekçi (Conventional) Tip
60
Gelenekçi (Conventional) Tip Bilgileri sıralı ve özenli bir şekilde düzenleme fırsat veren etkinliklerden hoşlanırlar. Büro işleri, hesaplama ile ilgili faaliyetler ilgi alanını oluşturur.
61
Gelenekçi-Conventional Tip Belli başlı yetenekleri, ayrıntıyı algılama ve hesaplamadır. İşyerlerinde ve diğer ortamlarda karşılaştıkları sorunları, geleneksel yöntemlerle çözmeyi tercih ederler.
62
Boyun eğen Katı Pratik Tutarlı İtaatkar Kendini denetleyen Savunucu Düzenli Hayal gücü kısır Becerikli Sebatkar Geleneksel tipleri betimleyen özellikler
63
Geleneksel Çevre Bilgileri sıralı ve özenli bir şekilde düzenleme fırsat veren etkinlikler. Düzen, kırtasiye ve matematik beceriler. Düşük düzeyde kişiler arası ilişkiler gerektirir. Kayıt tutma, hesaplama, daktilo veya bilgisayar kullanmayı içeren işler. Sorumlu, bağımlı ve ayrıntıya dikkat gerektiren işler.
64
KENDİNİ KEŞFETME ÖLÇEĞİ (Self-Directed Search) Ölçek 4 (dört) alt boyuttan oluşmaktadır: 1- Etkinlikler(İlgiler): 54 madde 2- Yeterlikler (Beceriler): 54 madde 3- Meslekler: 60 madde 4- Kendini Değerlendirme: 12 madde
65
ÖLÇEĞİN UYGULANMASI Ölçek danışana uygulanır (KKÖ), elde edilen üç harfli kod muhtemel olarak şu sonuçlara karşılık gelir. 1- İlgiler ayrışmıştır (iyi ayrışmış profil) 2- İlgiler ayrışmamıştır: Yüksek,düz profil Düşük, düz profil NOT:Ölçeğin uygulaması için web sitemizi ziyaret ediniz..
66
67
Kuramın Kariyer danışmanlığına kattıkları Kişiler ve işler hakkında geniş çaplı bir veri sağlanmış. Meslek danışmanlarının kullanabileceği araçların geliştirilmiş olması. Meslek seçiminin kişiliğin bir ifadesi olduğu ve tesadüfi gerçekleşmediğini göstermiş.
68
İnsan kişiliği ile çalışma ortamı arasında bir ilişki olduğu ve bunun bir üçlü bir kombinasyonu olduğu yönünde bir sınıflandırma yapmış olması. Bireyin kişiliğine uygun çevreyi araması ve bu çevrede daha başarılı olduğu ve kişi ile çevre uyumunun önemini belirtmesi. Mesleki davranışın kişilik ile çevre arasındaki bir etkileşimin sonucu olduğunu belirtmiş olması.
69
Kuramın getirdiği kategorileme sistemi okul ve iş yerlerine uygulanabilir niteliktedir. Kuram farklı gruplara, profesyonel olmayan çalışanlara da uygulanabilir niteliktedir. Bu kuram ilgilerin ölçülebileceğini ortaya koymuş ve bu amaçla birçok araç geliştirmiştir.
70
Kurama yöneltilen eleştiriler Her birey kendine özgü bir örüntüye sahiptir, onları kategorilemek özgür değerlendirmeyi ve esnekliği sınırlar.(Her birey ötekinden farklıdır ve biriciktir) Kişilik tiplerinin içindeki özelliklerin yeterli bir tanımı yapılmamış ve ortaya çıkmaları konusu da yeterince açıklanmamıştır.