Disney'in uzun zamandır beklenen The Little Mermaid filmi ABD'de 26 Mayıs günü ABD'de vizyona girdi. Filmde tüm zamanların en ikonik kötü karakterlerinden biri olan Ursula'yı Melissa McCarthy canlandırıyor.
The Little Mermaid'in animasyon versiyonunda ahtapot gibi sekiz bacaklı bir deniz cadısı olan Ursula, ünlü drag queen Divine model alarak çizilmiş ve Pat Carroll tarafından seslendirilmişti.
Ursula'nın en önemli özelliği klasik bir "kötü karakter" olmasıydı. Kötülük söz konusu olunca hiçbir şeyden sakınmayan, sadece kendi çıkarını düşünen bu klişeleşmiş Disney kötüleri, bir süredir Disney yapımlarında karşımıza çıkmıyor. Animasyonlarda, özellikle de müzikallerde gördüğümüz bu kötü karakterlerin yerini Frozen II ve Encanto gibi güncel yapımlarda kahramanın kendi iç dünyasındaki çatışmalar aldı. Çağımızın kahramanları artık kötülerle savaşmak yerine kendi içindeki şeytanlarla savaşıyor, hatalarını düzeltmeye kendine koyduğu engelleri aşmaya çalışıyor.
Bu değişiklik Disney klasikleri için 2D animasyondan CGI'a geçiş kadar büyük bir kırılma. İlk animasyon filmi olan Snow White and the Seven Dwarfs'taki Kötü Kraliçe'den sonraki yarım asır boyunca, kötü karakterler hikâyenin bel kemiğini oluşturdu. Cinderella'nın üvey annesi, Kaptan Hook ve Maleficient Disney'in Altın Çağı'na damga vuran kötüler oldu. Ardından 1989'da başlayan "rönesans" döneminde de Ursula, Jafar, Scar gibi kötüler geleneği devam ettirdi.
İyinin kötüye karşı savaşı, gelmiş geçmiş en klasik hikâye örüntüsü olabilir. Bu kötüler hikâyeyi ileri taşımakta ve karakterimizin gelişiminde kritik roller oynar. Karakterimizi kuleye kilitleyen, sesini çalan, canına kasteden kötüler, hikâyenin akmasını sağlar ve yenilmesi gereken bir figür olarak önemli bir görev üstlenir.
Ancak son yıllarda bu arketipler gittikçe zayıfladı. The Princess and the Frog (2009) ve Tangled'da (2010) sırasıyla Dr. Facilier ve Gothel Anne'yi izledik ama 2013 tarihli Frozen'dan bu yana geleneksel anlamda bir kötü görmedik. Nitekim orada da Hans'ın kötülüğü Elsa'nın kendi güçleriyle verdiği mücadeleye kıyasla silik kalıyordu. Aynı tema serinin ikinci filminde de devam etti. Elsa film boyunca kendisinin ve güçlerinin nereye ait olduğunu bulmak için mücadele etti.
Benzer şekilde 2016 tarihi Moana'da filme adını veren karakterimiz kendini keşfetmek için okyanusta maceralı bir yolculuğa çıkıyordu. Nihayet 2021 tarihli Encanto'da da Mirabel'in en büyük çatışması zayıflayan güçlerini geri kazanmak için savaşırken hissettiği sihirli ailesine kendini onaylattırma ve amacını bulma arzusuydu
Peki bu değişim neden yaşandı? Elbette Disney'in hikâye örüntüleri zaman içinde sürekli değişti ama o evrimi belirleyen şey geçmişteki başarılar ve başarısızlıklardı.
Örneğin The Little Mermaid, 1989 yılında vizyona girdiğinde Disney Stüdyoları'nın can çekişmekte olan animasyon departmanını hayata döndürmüştü. Bunun üzerine şirket klasik masallar ve müzikallere ağırlık verme kararı almıştı. Bunun sonucunda da Beauty and the Beast ve Aladdin gibi yapımla ortaya çıkmıştı.
Aynı şekilde yakın zamanda The Princess and the Frog'un yaşadığı başarısızlık, filmin adının erkek çocukları salonlara çekememesiyle açıklanınca Rapunzel'in ismi daha cinsiyetsiz bir ifade olan Tangled ile değiştirildi. Bu şekilde Frozen'la başlayan sıfat şeklindeki film isimleri furyası da sürdürülmüş oldu.
Peki geleneksel "kahraman kötü karaktere karşı" modelinden dönülmesinin sebebi neydi?
Pixar'ın 1995 yılında ilk CGI animasyonlu film olan Toy Story ile pazara girişi, animasyon dünyasını temelinden sarstı. Bugün Disney'in bir iştiraki olan Pixar Stüdyoları, animasyon janrını baştan yarattı. Animasyon tarzı kadar anlatılan hikâyeler de değişti. Pixar'ın temaları, çıkış noktaları ve karakterleri her seferinde gelenekleri yıktı. Hatta bir prenses filmi olan Brave'le Pixar, Disney'in kulvarına bile girdi.
Pixar'ın filmlerinin başarısı, yapımcılara da çizginin dışına çıkmak için cesaret verdi ve Disney animasyonuna yeni bir bakış açısı getirmek için bir yol açıldı. Bu sayede üretilen Moana ve Encanto gibi filmler hem gişede hem de eleştirmenlerin gözünde başarılı oldu. Yeni ve heyecan verici hikâyeler anlatılırken kötüler unutuldu.
Ancak 2019'da vizyona giren Frozen II o kadar da başarılı olmadı ve bu yeni yaklaşımın dezavantajlarını ortaya koydu. Filmde Elsa krallığını bir lanetten kurtarmak için gizemli bir sesin peşine takılıp bir öz keşif yolculuğuna çıkıyordu. Bu oldukça soyut bir konsept. Nitekim Into the Unknown: Making Frozen II belgeseli de bu soyutluğun filmin çekimlerine ve ekibine yaşattığı problemleri net bir biçimde ortaya koyuyor. Belgeselden, filmin vizyona girmesine aylar kala, o sesin sahibinin hâlâ belli olmadığını, deneme gösterimlerinde izleyicilerin "Hikâye net değil" yorumlarının ağır bastığını öğreniyoruz. Bu kadar soyut kavramları perdeye yansıtmak çok kolay değil ve böyle zamanlarda bir kötünün varlığının değeri daha iyi anlaşılıyor.
Geleneksel iyi kötüye karşı dinamiği kendi iç savaşını veren kahramanlara kıyasla daha basit ve daha az nüanslı gibi görülse de aslında iki yaklaşım da çoğunlukla aynı şeyi yapıyor. Kötünün var olma sebebi kahramanımızın iç yolculuğuna ve olgunlaşmasına vesile olmaktan başka bir şey değil...
The Little Mermaid örneğine dönelim... Tıpkı Moana ya da Frozen gibi burada da karakterimiz ailesine duyduğu sevgi ile onları ardında bırakma arzusu arasında bir denge kurmaya çalışıyor. Diğerlerinden farklı olarak Ursula'nın varlığı yolculuğun daha çizgisel ve etken bir şekilde ilerlemesini sağlıyor. Ursula, Ariel'i belli bir noktaya doğru ittiğinden, karakterimiz mücadele konuşmalarını monolog formunda değil diyalog formunda yapıyor. "Hayat zor seçimlerle dolu, değil mi?" şeklindeki ünlü repliğiyle Ursula, Ariel'i zor seçimler yapmaya zorlayıp filmin makarasını döndürüyor.
Bu açıdan Ursula gibi kötüler, paha biçilmez bir rol oynuyor. Bazen kahramanın içindeki şeytanları temsil eden ya da büyük planlara taş koyan bu kötüler, bazen de yenildiğini görmekten memnun olduğumuz birer aptal oluveriyor. Üstelik büyüleyici görüntüleriyle, Iago gibi komik yardımcılarıyla, ne olduğunu anlayamadığımız gizemli lanetlere kıyasla daha fala seyir zevki sunuyor.
Şimdilik animasyonların canlı yeniden çevrimleri sayesinde kaybettiğimiz değerleri yeniden keşfediyor gibiyiz. Cruella ve Maleficent gibi yeniden çevrimlerin başarıları da stüdyolara kötü karakterlerin değerlerini yeniden hatırlatıyor. Bu kötülerin animasyonlara geri dönüp dönmeyeceğini ise zaman gösterecek. Kim bilir belki Disney stüdyolarında birileri şu an bir kötüyü çizmeye başlamıştır bile...
Vox'un haberinden derlendi. Sevin Turan Türkçeleştirdi.