Yüksek Oranda Doku Yenileme Kapasitesine Sahip 8 Hayvan
İnsanlar ve hayvanların çoğu bedenlerinde kopan bir uzvun yerine tamamen yenisi büyüyemez. Fakat kopan uzuvlarını tekerrür yerine getirebilen bazı hayvanlar vardır. Yaralanmaları daha tesirli biçimde rehabilitasyon edebilmek için bilim insanları, kendini ileri seviyede yenileyebilen bu hayvanlarda bulunan mekanizmaları incelemektedir. 1 Meksika Aksolotl Meksika aksolotl, temel olarak bir semenderdir ve yürüyen balık olarak da sınıflandırılır. Amfibi […]
İnsanlar ve hayvanların çoğu bedenlerinde kopan bir uzvun yerine tamamen yenisi büyüyemez. Fakat kopan uzuvlarını tekerrür yerine getirebilen bazı hayvanlar vardır. Yaralanmaları daha tesirli biçimde rehabilitasyon edebilmek için bilim insanları, kendini ileri seviyede yenileyebilen bu hayvanlarda bulunan mekanizmaları incelemektedir.
1 Meksika Aksolotl
Meksika aksolotl, temel olarak bir semenderdir ve yürüyen balık olarak da sınıflandırılır. Amfibi sınıfındadır ve faal bir yaşam döngüsü vardır. Yaşam döngüsü; yemek aramayı, doğumu ve yavrulara bakımı kapsar. Evvelki senelerde Meksika’da artan aksolotl popülasyonu olmasına karşın, son senelerde giderek eksildiler ve nesli tükenme riski altında olan cinsler listesine girdiler.
Aksolotl sanki bir fotokopi cihazı gibi bedenini yenileyebilir. Alt çenesini, tüm uzuvlarını, beyninin bir kısmını ve kalbini yenilebilir. Ayrıca tamamen yeni bir kuyruk oluşturabilir. Bu yenilenme potansiyeli sebebiyle bilim insanları tarafından popüler bir araştırma mevzusudur. Yenilenmiş beden parçalarını desteklemek için beyninde kolaylıkla yeni bir ağ yaratabilir.
Aksolotl kopan bir beden parçasının yerine yenisini nasıl oluşturu? Bir uzuv bedenden ayrıldığında kan akışı süratle durur ve o bölgede kan pıhtısı oluşur. Arkasında, bir katman hücre süratle, kesilmiş kısmı örter ve yeni bir epidermis dokusu oluşturur. Birkaç gün süresince, bu epidermis katmanındaki hücreler süratle artar. Kısa bir vakit sonra, epidermis katmanının altındaki hücreler de süratli bir biçimde artar ve blastema adlı koni eşi bir yapı oluştururlar. Bu blastema yapısı; kemik, kıkırdak ve adale dokularını oluşturma kapasitesine sahiptir. Blastema hücreleri çoğalmaya devam ettikçe, kopan uzvun aynısını oluşturur ve bu yeni uzuv, yeni bir asap ve damar ağıyla bedenin geri kalanı ile irtibat kurar.
2 Geyik
Geyikler, aksolotl gibi kopan uzuvlarını tamamen yenileyemezler. Fakat aynı vaziyet boynuzları için geçerli değildir. Bir geyik, boynuzu koptuktan sonra tamamen yeni bir boynuz oluşturabilir ve bunu takribî üç ay gibi bir vakitte yapar.
Vasati bir geyik boynuzunun ağırlığı 27-30 kilo ağırlığındadır. Bu sebeple, geyik bedeninin bir parçasını yenileyebilen tek hayvan olmasa da, 30 kilo ağırlığında bir yapının tamamen yenilenmesi tabiatta ender bir vaziyettir.
3 Deniz Yıldızı
Deniz kestanesi ve deniz hıyarı canlıları ile beraber teni dikenliler sınıfında olan deniz yıldızları, uzuvlarının beşini de yenileyebilme kapasitesine sahiptir. Yalnızca tek bir kolu kalsa dahi, merkezi asap sistemi sağlam kalırsa tam kollarının yerine yenisini yapabilir. Yenilenmesi birkaç ay ya da seneler sürebilir. Deniz yıldızın bir öteki garip özelliği seksüel ve aseksüel olarak üreyebilmesidir. Aseksüel faize sırasında kollarından birini bedeninden ayırır ve ayrılan parçadan yeni bir deniz yıldızı büyür. Böylece, kopan kolunu yine geliştirebilmesinin yanı gizeme, kopan parçasından da aseksüel olarak ürer.
4 Deniz Hıyarı
Deniz yıldızı ile aynı sınıfta olan deniz hıyarının kayış şertliğinde bir teni ve gergin bir bedeni vardır. Okyanus tabanında bulunurlar. Bir çoğu insanlar tarafını harcanır.
Şayet bir deniz hıyarı parçalarına ayrılırsa, her bir parçadan yeni bir deniz hıyarı büyür. Deniz hıyarların bu özelliklerinin insan bedeninin yenilenmesi için de kullanılıp kullanılamayacağı mevzusunda bilim insanları faal olarak çalışmaktadır. Yapılan çalışmalarda, fibrinojen proteini ile ilişkili genlerin deniz hıyarında çok fazla ölçüde protein birleşimlediği ve yüksek yenilenme kapasitesinden de bu genlerin mesul olduğu görüldü. Fakat deniz hıyarında yenilenmeyi sağlayan moleküler mekanizma henüz bütün olarak öğrenilmiyor ve bu mevzuda yapılan çalışmalar henüz oldukça yenidir.
5 Kertenkele
Bir Haylimiz, kertenkelelerin kaçarken kuyruklarını geride vazgeçtiklerini görmüşüzdür. Kertenkelenin yaptığı bu hareket bir korunma mekanizmasıdır. Kertenkeleler atağa uğradıklarında kuyruklarını saldıran canlının dikkatini dağıtmak amacına vazgeçerler. Yakaşık 9 aylık bir vakitte kopan kuyruğun yerine yeni bir kuyruk oluşur.
6 Örümcekler
Örümceklerin bacaklarından rastgele biri koparsa, kopan bacağının yerine tamamen yenisini oluşturabilir. Bilim insanları aynı özelliğin insanlarda da taklit edilmesi üzerine çalışmaktadır.
7 Yassı Solucan
Şayet yassı solucan iki parçaya ayrılırsa, her bir parça yeni bir yassı solucanı oluşturabilir. Yassı solucan, kendini tamamen yenileyebilir ve öğrenilen azami yenilenme kapasitesine sahip canlıdır. Öteki canlılarda görülmeyen özelliği, kopan başının yerine dahi yeni bir baş geliştirebilmesidir. Kafası da dahil tam bedenini tamamen yenileyebilir. Yetişkin olanları da dahil olmak üzere tüm yassı solucanların bedeninde çok sayıda pluripotent kök hücre bedendeki tüm hücre tiplerine değişikleşebilen hücrelerdir ve öteki canlılarda erişkinlik aşamasında bedende bulunmaz bulunması yenilenme kapasitesini çoğaldırır.
8 Dikenli Fare
Dikenli Fare atağa uğradığında derisine vazgeçebilir ve bu tenin yerine tamamen yenisini oluşturabilir. Buna ek olarak, kıl foliküllerini, kıkırdağını ve ter bezlerini de yenileyebilir. Dikenli farede yenilenmeyi sağlayan gen, insanlara da aktarıldığında aynı biçimde yenilenmeyi sağlayabileceği düşünülmektedir. Buradaki ehemmiyetli nokta dikenli farenin de insanlar gibi memeli sınıfında olmasıdır. Başka bir deyişle, akrabalık açısından insana en yakın, kendini yüksek oranda yenileyebilen canlıdır. Bu sebeple faredeki yenilenme mekanizması insana uyarlanabilirse, galibiyet kısmeti yüksek olabilir.
Doku yenilenmesi üzerine yapılan çalışmalar gelecekte, insanların da muhtelif sebeplerle kesilmek zorunda kalan kol ve bacaklarının yerine yenisini geliştirmemizi sağlayabilir. Yenilenme mekanizmalarına dair bilgimiz çoğaldığında, gelecekte kol ve bacak kayıpları, kalıcı yara izleri tarih olabilir.