Makalede Neler Var ?
- 1 Listeriosis
- 1.1 Listeriosis-Silaj Hastalığı Sebepleri ve risk faktörleri
- 1.2 Listeriosis-Silaj Hastalığı Ortaya çıkma şartları ve belirtileri
- 1.3 Listeriosis-Silaj Hastalığı Tedavisi
- 1.4 Listeriosis-Silaj Hastalığı Önleme
Listeriosis-Silaj Hastalığı, genellikle silaj veya değişik yemlerde barınan Listeria monocytogenes bakterisinin yol açtığı bir hastalıktır. Sıklıkla baş sinirlerini tutan sinirsel ansefalit (beyin iltihabı) belirtileriyle veya ender olarak diğer rahatsızlıklarla karakterizedir.
Listeriosisin önemi aşağıdaki hususlara bağlıdır:
- Hayvan sağlığı açısından: Sığır Listeriosisin görülme sıklığı genel olarak yüksektir;
- İnsan sağlığı açısından: Bakteriyi yayan sığırlarla doğrudan temas eden (örneğin yavru atma sırasında) veya daha çok besin ürünleri yoluyla insanlara da bulaşabilir. Hastalığın insana bulaşmasına kaynaklık etme bakımından hastalık taşıyan sığırların rolü diğer kaynakların yanında küçük bir oranda kalır.
Listeriosis-Silaj Hastalığı Sebepleri ve risk faktörleri
Listeriosis-Silaj Hastalığı Bakteri
Listeria monocytogenes ansefalite yol açan Listeria grubundaki tek türdür. Genellikle yalıtılmış haldeki L. İnnocua hastalık yapıcı (patojen) olarak görülmez.
Çevrede, L. Monocytogenes asidik ortamlarda (PH <5,5), yani özellikle silaj içerisinde çoğalmadan varlığını sürdürebilir. Bakterinin çoğalmak için PH değeri >5,5 olan ve oksijen bulunan bir ortama ihtiyacı vardır. Tüketimin yavaş olduğu dönemlerde (hayvanların otlağa çıkarıldıkları dönem) silolardaki yem yığınları, yemlerin iyi istiflenmemesi veya hayvanların yemeden bıraktığı silaj artıkları bakterinin çoğalmasına uygun şartlar oluşturur.
Listeriosis-Silaj Hastalığı Bakteri/sığır etkileşimi
L. monocytogenes sığırın hücrelerinin içinde barınır ve hayvanın bağışıklık sisteminin tepkisinden kısmen korunur. Ağızdan giren bakteri bazı baş sinirlerini izleyerek yukarı doğru hareket eder veya ender olarak, kana karışarak bağırsak duvarını aşar ve beyin iltihabına sebep olur. Bakterinin kana karışmasıyla hastalık belli organları tutabilir (örneğin gebe ineğin uterusu). L. Monocytogenes’in yol açtığı diğer rahatsızlıklar bakterinin farklı bulaşma yollarını kullanmasıyla ilgilidir (örneğin meme başı kanalından girerek meme iltihabına, doğrudan göze girerek üveite sebep olur).
Hayvanın bağışıklık sisteminin çökmesine yol açan faktörler, dengesiz beslenmesi, bağırsak florasının değişikliğe uğraması, vücudundaki parazitler, gebelik ve karaciğer rahatsızlıkları genellikle Listeriosisin ortaya çıkmasına yardımcı unsurlar olarak değerlendirilir. Ancak, bu faktörlerin hastalıkta oynadıkları rol sığırlarda objektif olarak gösterilmemiştir.
Listeriosis-Silaj Hastalığı Bulaşma yolları
Hastalığın üç temel kaynağı belirlenmiştir:
- Hayvanlar: Normal sığırların % 5-15’i dışkı yoluyla L. Monocytogenes yayarlar (bazı dönemlerde bazı Listeria türlerini
daha fazla yayarlar); pek çok başka evcil ve yabani hayvan da bu bakteriyi taşır;
- Besinler: Bakteri silaj ve ambalajlı yeme eşit ölçüde bulaşmaz, belli noktalara bulaşır (çevre noktalar, koruyucu örtülerdeki delikler); bu durumda L. Monocytogenes yoğunluğu yüksektir; yalaklardaki içme sularına dışkı sıçramasıyla bakteri bulaşır; ot, tahıllar, küspelere çok ender olarak ve çok az ölçüde bakteri bulaşır;
- Çevre: Şartların uygun olması halinde, L. Monocytogenes altlık olarak kullanılan saplarda, hayvanların yemeden bıraktığı silaj artıklarında, zeminde, suda yalıtılmış halde ve sporlanmış olsa da üremeksizin aylarca varlığını sürdürebilir.
Bakteri vücuda girmek için ağız yolunu kullanır.
Listeriosis-Silaj Hastalığı Ortaya çıkma şartları ve belirtileri
Hastalığın değişik klinik formlarının aynı anda bir sürünün farklı bireylerinde görülmesine az rastlanır. Hastalığın değişik klinik formları ise aynı hayvanda hiç görülmemiştir.
Listeriosis-Silaj Hastalığı Sinir sistemiyle ilgili formu
Listeriosisin sinir sistemini tutan formu besiye çekilmiş genç sığırlarda, sürüye katılma öncesinde sütten kesilmiş dişi danalarda ve yetişkin sığırlarda görülür. Buzağılar genellikle bu hastalığa yakalanmaz.
Klinik vakaların belli yaş gruplarına göre dağılmasının sebebi kısmen beslenme riskleriyle açıklanır. Sinirsel listeriosis ile hayvanların silaj haline getirilmiş veya paketlenmiş yem bitkileri tüketmesi arasında sıkı bir bağ vardır. Bununla birlikte, bazı ender sinirsel listeriosis vakalarına hayvanlara silaj yem veya paketlenmiş yem verilmiş olmasa da rastlanmıştır.
Hastalığın zaman içindeki gelişimi daha çok mevsimseldir: Kışın ve ilkbaharda vakaların sayısı en yüksek noktaya çıkar (silaj yem dağıtımı, silolardaki yemlerin sonuna gelinmesi).
Bir sürü içindeki hastalanma sıklığı zayıftır (tek tük hastalardan art arda görülen vakalara kadar değişir). Ölüm oranı (ölü sayısı/hasta sayısı) tedavi sonrasında bile genellikle yüksektir.
Bakterinin kuluçka süresi 2-3 haftadır.
Hastalığın genel belirtileri genellikle başlangıçta izlenen ama klinik evre boyunca sürekli olmayan az yüksek ateş (39,5-40 °C) ve işthın azalması hatta yem yemenin tamamen durmasıdır.
Önemli belirtiler spesifik olmayan bir ansefalite, daha doğrusu hastalığın baş sinirlerini sıklıkla tek taraflı olarak etki altına aldığına işaret eder (foto 6.1).
Hayvanda belirgin bir çöküntü izlenir, hafif yalpalayarak yürür; hayvan bazen de “duvara dayanır” veya hep aynı yönde çemberler çizerek yürür. Hayvanın kuyruğu şiddetle bir yana doğru çekildiğinde dengesi bozulur ve eski konumuna dönmesi zaman alır.
Hayvanın baş muayenesinde süreklilik arz etmeyen çeşitli anormallikler görülür:
- Baş öne eğiktir;
- Sık sık ama az miktarda salya akıntısı;
- Alt çene kemiği sarkık, ağız hafifçe açık ve dilin ucu bazen dışarıdadır;
- Kulaklardan biri sarkık, bir göz ve aynı yandaki burun deliği hafif kapalıdır (kısmi yüz felci yani hemipleji);
- Kısmi yüz felciyle birlikte sıklıkla beyaz göz de (keratitis) izlenir;
- Yüz derisinin hassasiyetinde azalma;
- Hayvan yemeye çalıştığında yutkunması imkansızlaşır;
- Dilin normal gerginliğinde azalma.
Hastalığın gelişme süreci birkaç günden bir haftaya kadar gidebilir ve tedavi edilmezse hasta sığır ölür.
Listeriosis-Silaj Hastalığı Yavru atmaya yol açan formu
L. monocytogenes’e bağlı düşükler genellikle gebeliğin son üçte birlik döneminde gerçekleşir. Yavru atan ineklerin plasentayı atamamaları sık rastlanır. Patojen özellikli bir başka Listeria türü olan L. İvanovii hastalığın sorumlusu olabilir. Hastalığın yavru atmaya yol açan formu tek tük veya çok az sayıda birkaç sığırda görülür.
Listeriosis-Silaj Hastalığı Septisemik formu
Septisemi vakalarına sığırlarda rastlanmakla birlikte, geviş getiren küçükbaş hayvanlarda daha ender görülür. Buzağılar septisemiye daha çok yakalanır ama vakalar genellikle çok seyrektir.
Listeriosis-Silaj Hastalığı Gözü etkileyen formu
L. monocytogenes bakterisi “beyaz göz” sendromuna yol açar ve bu aslında gözün damar tabakasının yangısıdır (üveit). Üveitlere daha çok silaj ve paketlenmiş yemin hayvanlara açık havada dağıtıldığı dönemlerde rastlanır. Hastalık çok az sayıda hayvanda görülebileceği gibi aynı anda pek çok hayvanda da görülebilir.
Listeriosis-Silaj Hastalığı Meme iltihapları
Meme iltihaplarına az rastlanır ve L. Monocytogenes bakterilerinin yoğun oranda ve dayanıklı şekilde yayılmalarıyla kendini gösterir. Bu meme iltihapları klinik bir tablo göstermez ve beraberlerinde yüksek somatik hücre sayısı görülmekte veya klinik tabloya meme enfeksiyonunun başında rastlanmaktadır.
Listeriosis-Silaj Hastalığı Tedavisi
Listeriosisin yalnızca sinir sistemiyle ilgili formu için belirlenmiş bir tedavisi vardır.
Eğer hayvan kendi başına ayağa kalkamıyorsa ve hastalık birkaç günden beri seyrediyorsa, tıbbi öngörü, hayvan uygun şekilde tedavi ediliyor olsa da olumsuzdur.
Tedavi için hayvana en az 5-8 gün boyunca bazı anti bakteriyel ilaçlar verilir (oksitetrasiklinler, β-laktaminler, trimethoprim/ sulfonamide gibi).
Ana tedaviye ek olarak, özellikle yutak felcinde, metabolik asidoz düzeltilerek hayvanın sıvı kaybı telafi edilir.
Listeriosis-Silaj Hastalığı Önleme
Hayvanları hastalıktan koruma önlemleri
Kısa vadede, yeni vakaların ortaya çıkmasını önlemek üzere:
- Hayvanlara iyi muhafaza edilmemiş silaj veya paketlenmiş kaba yem verilmemeli;
- Silolardaki yem yığınları korunmalı veya silo kapatılmalı;
- Hayvanların bıraktığı her türlü artık yem sistematik olarak sığırların erişemeyecekleri şekilde bertaraf edilmelidir. Hayvanlara probiyotikler de verilebilir.Uzun vadede alınacak önlemler yemlerin silolara yerleştirilme yöntemleriyle ilgili olup aşağıdaki hedefler gözetilir:
- Yem bitkileri biçilirken ve sıkıştırılarak yığılırken toprak bulaşığının olmamasına dikkate edilmeli (temiz tekerlekli
traktörler);
- Ortamda oksijen bulunmaması sağlanmalı (bitkiler ince biçilmeli, iyi sıkıştırılmalı ve silaj çukurları çift kat örtüyle
kapatılmalıdır);
- Silolanan yemin asitli fermantasyonu sağlanmalı, gerekirse koruyucular veya suda eriyen glüsitler ilave edilmelidir.
Listeriosis-Silaj Hastalığı İnsanları hastalıktan koruma önlemleri
Hastalığın doğrudan insana geçmesini önlemek üzere işletme çalışanları için tavsiye edilen hijyenik önlemler salmonellosis hastalıkları için verilen tavsiyelerin aynısıdır.
Tüketiciler için, sığır işletmelerinden kaynaklanan riskler daha çok çiğ sütün veya L. Monocytogenes bulaşık çiğ sütten yapılan ürünlerin tüketilmesine bağlıdır. Risk taşıyan sığır işletmeleri klinik vakaların tespit edildiği, ayrıca, listeriosis belirtisi göstermese de bakteriyi taşıyan sığırların barındığı işletmelerdir. Kaynak işletmede süte bakteri bulaşması, ender olarak, bakterinin doğrudan sütte yayılmasıyla (klinik belirti vermeyen veya L. Monocytogenes’e bağlı klinik belirti veren meme iltihabı), ama daha çok, süt sağımı sırasında süte dışkı bulaşması yoluyla gerçekleşir. Toplanmış süte veya işletmede ambalajlanan ya da üretilen süt ürünlerine bakteri bulaşması halinde, öncelikle ilk bakteri kaynağının tespit edilmesi gerekir: Meme iltihabı veya sağım malzemesi, sağım yerleri ve sağım uygulamaları.
Meme iltihabı taraması için, her inekten aseptik olarak alınan sütün bakteriyolojik incelemesi yapılır. Bakteri eğer süte çevreden bulaşmışsa, alınacak önlemler işletme binalarında, süt sağımında ve sütün depolanmasında kullanılan malzemelerde tam hijyenin sağlanmasından ve doğru sağım uygulamalarının benimsenmesinden ibarettir (sağım başlıklarının ve pençelerinin temizlenip dezenfekte edilmesi, sağım başlığı lastiklerinin yenilenmesi, elle sağım esnasında meme başından fışkıran sütün kontrol edilmesi, vb.). İnsanları hastalıktan koruma önlemleri ile hayvanları hastalıktan koruma önlemleri aynı anda alınmalıdır.