Rüzgar nedir?
Atmosferin hareketleridir. Bu hareketlere yer ve hava sıcaklığındaki değişmeler sebep olur.
Bu sıcaklık farkları yüksek ve alçak basınç alanlarının doğmasına yol açar. Sıcak bölgeler, «alçak basınç», soğuk bölgeler de, «yüksek basınç» alanlarını meydana getirir. İki bölge arasında basınç farkı meydana gelince hava, yüksek basınç bölgesinden alçak basınç bölgelerine doğru akar.
Rüzgarlar estikleri yönlere göre isim alırlar. Dünyanın çeşitli ülkelerinde, ülkelerin çeşitli bölgelerinde rüzgarlar değişik adlarla anılır. Esiş yönüne göre Marmara Bölgesinin başlıca rüzgarları yıldız, poyraz, gündoğusu, keşişleme, kıble, lodos, günbatısı ve karayeldir. Gündoğusu ve günbatısı adından anlaşılacağı gibi tam doğu ve batıdan eser. Tam kuzeyden esen «yıldız», tam güneyden esen de «kıble» diye anılır. «Lodos» güneybatıdan, «poyraz» da kuzeydoğudan eser.
Bunların aksi de «karayel» (kuzeybatı) ve «keşişleme» (güneydoğu) dir. Dünyanın başka yerlerinde de rüzgarlar özel adlarla anılır. Mesela tropiklerden ekvatora doğru esen rüzgarlara, «alize» denir. Bu rüzgarlar atmosferin alt tabakalarında olur, ekvatorda ısınıp yükselen hava da kutuplara doğru akmaya başlar ki bunlara da «üst alize» denir.
Dünyanın en önemli rüzgarlarından biri de «muson» rüzgarlarıdır. Musonlar kışın kıtalardan okyanuslara, yazın da okyanuslardan kıtalara doğru eser. Sıcak ve soğuk rüzgarlar da ayrıca kendi aralarında adlandırılırlar. Sıcak rüzgarlar estikleri bölgelere göre «föhn, sirocco, hamsin», soğuk rüzgarlar da «mistral, bora, krivetz» diye adlanır.
Rüzgarların şiddeti saniyedeki hızına göre derecelerle gösterilir. Saniyedeki hızı 2 ila 10 metreye kadar olan rüzgarlar, esinti ve meltem adlarıyla anılır. Bunlar 5'e kadar derecelenmiştir. 6. derece saniyede 8-10 metre hızla eser ki adı, «rüzgar» dır. 7. derece 12-14 metre hızla eser ve, «fırtınalı rüzgar» diye anılır. 8 ve 9. dereceler, «hafif bora» ve «bora» diye anılır ki bunların hızı saniyede 16 metreye kadar çıkar.
Bora ağaç gövdelerini sallayacak şiddette bir rüzgardır. 10. dereceden olan ve hızı saniyede 20 - 25 metreyi bulan şiddetli bora dalları kırar. Günlük dilimizde her zaman kullandığımız, «fırtına» deyimi ise saniyede 25-30 metre hızla esen rüzgarı gösterir ve dalları kırar. Nihayet saniyede 30 metreden yukarı esen rüzgarlar, «tayfun», ya da «kasırga» diye anılır, ağaçları kökünden sökerler.
Sürekli rüzgarlar
Yıllık bazda ele alındıklarında sürekli aynı yönde esen rüzgarlardır. Bu rüzgarların görüldüğü alanlarda sabit şekilde olan yüksek basınç ve alçak basınç merkezleri sürekli rüzgarın oluşmasını sağlamaktadır. Alizeler, kutup rüzgarları ve batı rüzgarları sürekli rüzgarlar arasında yer alan rüzgar tipleridir. Sürekli rüzgarların en önemli özellikleri arasında daimi olarak aynı yönde esmeleri yer almaktadır. Sürekli rüzgarların oluşmasındaki temel sebep dünyanın hareketidir. Daimi rüzgar tipleri olduklarından dolayı etkisi altına aldıkları yerlerde iklimi ciddi anlamda etkilendikleri bilinmektedir.
Alizeler
30 derece kuzey ve 30 derece güney enlemleri arasında yer alan dinamik yüksek basınç alanından ekvator bölgesine yakın yerlerde bulunan alçak basınç alanlarına doğru esen rüzgar türüdür. Alizeler yıl boyunca esen rüzgar tipleri arasında yer almaktadır. Yapılan araştırmalar sonucunda alizeler adlı rüzgar tipinin dünyanın hareketinden kaynaklandığı tespit edilmiştir. Dünyanın hareketi alizeler üzerinde ciddi anlamda etkili olduğundan dolayı alizeler kuzey yarım kürede kuzeydoğu yönünden, güney yarım kürede güneydoğu yönünden esmektedir.
Batı rüzgarları
30 derece 60 derece enlemleri arasında yer alan alçak basınç kuşakları ile yüksek basınç kuşakları arasında esen rüzgar türüdür. Diğer birçok rüzgar türünde olduğu gibi dünyanın hareketi batı rüzgarlarının oluşmasında etkilidir. Kuzey yarım kürede güneybatı yönünden esen bu rüzgar, güney yarım kürede kuzeybatı yönünden esmektir. Batı rüzgarlarının genelde cephe yağışlarına neden olduğu bilinmektedir.
Kutup rüzgarları
Kutup bölgelerinde yer alan ve termik yüksek basınç olarak adlandırılan 60 derece paralelinde bulunan dinamik alçak basınç alanından esen rüzgar türüdür. Hakim olduğu bölge kutuplar olduğundan dolayı kutup rüzgarları soğuk rüzgarlar sınıfında yer almaktadır.
Mevsimlik rüzgarlar musonlar
Özellikle okyanus sularında meydana gelen sıcaklık farkları rüzgarın oluşmasında etkilidir. Kaya parçalarıyla okyanusların sıcaklıkların farklı olması basınç alanlarının oluşmasına neden olmaktadır. Yaşanan bu durumda muson rüzgarlarının oluşmasının sağlar.
Kış musonu
Kış mevsimi geldiği zaman özellikle Asya’nın iç kısımlarında ciddi soğumalar meydana gelir. Meydana gelen bu soğumalar ciddi anlamda kuvvetli olan yüksek basınç alanının oluşmasına neden olmaktadır. Asya’nın güney kısmında yer alan Hint okyanusu ve güneydoğusundaki Büyük okyanus, Asya’nın iç kısımlarına oranla daha geç soğumaktadır. Buda ilgili kısımlarda alçak basınç alanının oluşmasına neden olmaktadır. Asya kıtasında meydana gelen bu basınç farkları kış musonu adı verilen bu rüzgarın oluşmasına neden olur. Kış musonlarının ciddi anlamda soğuk hava getirdiği bilinmektedir. Bu nedenden dolayı ilgili rüzgarın hakim olduğu bölgelerde ciddi anlamda soğuk hissedilir. Okyanus üzerinden geldiklerinden ötürü zaman zaman yağış bıraktıkları da biliniyor.
Yaz musonu
Yaz mevsimi geldiği zaman Asya’nın iç kısımları Hint okyanusuna oranla daha erken ısınır. Hint okyanusu ise Asya’nın iç kısımlarına oranla daha geç ısınmaktadır. Yaşanan bu durumda Asya’nın iç kısımlarında alçak basınç alanının, Hint Okyanusu’nda ise yüksek basınç alanının oluşmasına neden olur. Oluşan bu basınç farkından dolayı meydana gelen rüzgara da yaz musonu adı verilmektedir. Denizden karaya doğru estiğinden ötürü yaz musonları aşırı neme sahiptir. Bu durumda yaz musonlarının etkili olduğu alanlarda bol yağışın olmasına neden olmaktadır.
Yerel rüzgarlar
Sadece belirli bölgelerde meydana geldiklerinden dolayı bu rüzgarlara yerel rüzgarlar denilmektedir. Yerel rüzgarlarının yöresel basınç farkları nedeniyle ortaya çıktıkları bilinmektedir. Makalemizin devamından yerel rüzgarların tamamı hakkında detaylı bilgi alabilirsiniz.
Meltemler
Gece ve gündüz arasında yönü değişen bir rüzgar türüdür. Birbirine yakın konumda olan iki bölgenin sıcaklıkların farklı olmasından dolayı meydana gelmektedir. Kara-deniz ve vadi-dağ meltemi şeklinde çeşitleri bulunmaktadır. Kara ve deniz meltemlerinin oluşmasının temel sebebi gece ve gündüz süreci içerisinde karaların ve denizlerin sıcaklıkların farklı olmasıdır. Örneğin akşamları karalar denizlere göre daha soğuktur. Bu durumda karalarda yüksek basınç alanının, denizlerde ise alçak basınç alanının oluşmasına neden olur.
Basınç farklarından dolayı oluşan bu rüzgar türüne de kara-deniz meltemi demektedir. Vadi ve dağ meltemleri ise dağlar ile vadilerin farklı sıcaklıkta olmasından dolayı meydana gelen basınç alanlarının etkisiyle oluşmaktadır. Akşam saatlerinde dağlar vadilere oranla daha soğuktur bu durumda akşam saatlerine gelindiği zaman dağ ve vadi meltemlerinin oluşmasına neden olmaktadır.
Sıcak yerel rüzgarlar
Sıcaklığı yükseltici etkilerinin olmasından dolayı bu yerel rüzgarlara sıcak yerel rüzgarlar ismi verilmiştir. En çok karşımıza çıkan türü fön rüzgarlarıdır. Fön rüzgarları ısınan havanın bir dağın yamacını aşarak dağın arkasında yer alan yamaca ulaşmasıyla meydana gelmektedir. Fön rüzgarları dağın yamacını aşarken sürtünmenin etkisiyle ısınır ve diğer yamaca ulaşıldığında başlangıca oranla daha fazla sıcak bir rüzgar edilmiş elde edilmiş olur. Ülkemiz sınırları içerisinde en yüksek yerlerden birisi olan Toros dağlarında fön rüzgarlarını gözlemlemeniz mümkündür.
Cezayir ve Tunus bölgelerinden ülkemizin en sıcak yeri olan Akdeniz bölgesine doğru esen rüzgar türü siroko adı verilen rüzgardır. Ülkemizi aşıp İspanya ve Fransa gibi ülkelere ulaştığında, denizden beni almış olmasından dolayı ilgili ülkelere yağış bıraktığı bilinmektedir. Sıcak yerel rüzgarlar arasında yer alan bir diğer rüzgar türü ise samyeli adı verilen rüzgardır. Ülkemizin güney bölgelerinde etkili olmaktadır. Havayı kurutucu etkisi olmasından dolayı bunaltıcı rüzgarlar sınıfında yer alır. Etkili olduğu bölgelerdeki su kaynaklarındaki buharlaşma hızını arttırdığından dolayı ciddi anlamda kuraklığa neden olduğu bilinmektedir.
Soğuk yerel rüzgarlar
Adından da anlaşılacağı gibi havanın soğumasına neden olan rüzgar türleridir. En çok gözlemlenen türü bora adı verilen rüzgar türüdür. Aşırı hızlı olan bu rüzgarlara özellikle Dalmaçya kıyılarında sıklıkla rastlanmaktadır. Krivetz adı verilen rüzgar Romanya’dan Karadeniz bölgesine doğru esen rüzgar türüdür. Kuzey yönlü bir rüzgar olduğundan dolayı soğuk yerel rüzgarlar sınıfında yer alır. Son soğuk yerel rüzgarlar mistral adı verilen rüzgardır. Kaynağı Fransa olan bu rüzgar Akdeniz bölgemize doğru esmektedir. Etkili olduğu dönemlerde Akdeniz bölgesinde ciddi soğukların yaşanmasına neden olur.
Tropikal rüzgarlar
Sıcak kuşakta yer alan bölgelerde birdenbire oluşan basınç farklarının etkisi ile meydana gelmektedir. Tropikal rüzgarların yüksek hıza sahip olmaları hakim olduğu bölgelerde ilgili rüzgardan kaynaklı sorunların oluşmasına neden olur. Bu rüzgarların en korkulan etkisi hortum oluşmasıdır. Tropikal rüzgarlar etkisiyle oluşan hortumların birçok yerleşim yerini katlederek yaşam kayıplarının olmasına neden olduğu biliniyor.
Rüzgar nedir ve rüzgar çeşitleri nelerdir konusunda sizlere aktaracağımız bilgiler bu şekilde. Sizlerde bir rüzgar gözlemcisiyseniz rüzgarlar hakkında bildiklerinizi yorum yaparak bizlerle paylaşabilirsiniz. Rüzgar yönleri ve isimleri makalemize göz atarak rüzgarlar hakkında daha fazla bilgiye de ulaşmanız mümkün.
Sebepleri
• Yüksek basınç alanından, alçak basınç alanına akarken:
• Dünyanın dönüşü
• Yüzey sürtünmeleri
• Yerel ısı yayılması
• Başka atmosferik hadiseler
• Toprağın topografik yapısı
• Rüzgar, alçak (siklon) ve yüksek (antisiklon) alanlarda farklı özellikler taşır.
• Siklon içerisinde;
• Basınç radyal olarak içe,
• Doğru santrifüj kuvvetler dışa doğru,
• Coriolis kuvvet dışa doğru etki eder.
• Antisiklon içerisinde;
• Basınç değişmesi radyal olarak dışa doğru,
• Santrifüj kuvvet dışa doğru,
• Coriolis kuvvet içe doğru etki eder.
Bütün bunların etkisi sonucunda rüzgar eşit basınç noktalarında yoluna devam eder. Bu hatların çizilmesiyle meteoroloji haritaları elde edilir. Yüzey sürtünmeleri rüzgarın yönünü alçak basınç yönüne doğru çevirir. Denizlerde bu Açı 20°, karalarda ise 30° ile 45° arasında değişir. Atmosferin alt tabakalarında meydana gelen rüzgarlar, yerin ısı ve mekanik özelliklerinden dolayı türbülans oluşturur.
Türbülans yapmadan basınç alanları arasında dolaşan rüzgarlara, meyilli rüzgarlar denir. Eğer karadan denize doğru hafif meyilli eserse logaritmik olarak alçalan bir spiral hat çizerek ilerler. Kuzey yarımkürede bu spiralin dönüş yönü saat ibresi yönündedir. Atmosferin üst tabakalarında rüzgar hızı saatte 400 km'ye kadar çıkabilir.
Cinsleri
Bölgelere ve meydana geliş sebeplerine göre isimler alır. Atmosferin genel devridaimine bağlı olarak meydana gelen devamlı rüzgarlar; Kutuplara doğru esen Kutup Rüzgarları, 40° ve 60° enlemleri arasında kuvvetli esen Batı Rüzgarları,Kuzey yarımkürede kuzeydoğu yönünden, güney yarımkürede güneydoğu yönünden devamlı ve kuru esen Alize Rüzgarları. Yaz ve kış atmosfer basıncında ters yönde değişiklik olması ve bölgede basınç alanları arasında büyük fark olmasından meydana gelen rüzgarlara ise muson rüzgarları denir. Yazın karaya, kışın denize doğru eser. Kış musonu soğuk ve kuru, yaz musonu oldukça nemlidir.
Sözlükte "rüzgar" ne demek?
1. Yel.
2. Yel.
Rüzgar kelimesinin ingilizcesi
n. wind, breeze, blow, flatus
Köken: Farsça