İngilizce aslından çeviren: Ali Ersal KAÇAN
Arkeologlar ve Astronomlar Şili’de Bulunan Stonehenge’nin Gizemini Çözdü
Gizemli sütunların üstünde bulunan bir güneş fenomeni, Inka’nın “kutsal gücünü” açıklamak için tasarlanmış.
Kuzey Şili’deki Atacama Çölü’nde yetişen Jimena Cruz, sıklıkla yerli kimliğinden utanıyordu.
Yakındaki petrogliflere yapılan ziyaretlerde, babası tarihlerini açıklarken, annesi onları efsanevi hikayeler olarak anlatırdı. Cruz, “Bilim ve kültür arasında her zaman bu ilişkiye sahiptim.” dedi.
Fakat okulda, bu tür bir bilgi alay konusu ediliyordu.
“Bir gün, bize büyüdüğümüzde ne olmak istediğimizi sordular,” diye ekledi Cruz. “Arkeolog olmak istediğimi söyledim. Ama öğretmen bunu unutmam gerektiğini söyledi, çünkü Kızılderililer sadece doğum yapmak için uygunlardı. ”
Yirmi yıl sonra Cruz, Gustavo Paige arkeoloji müzesinde bir antropolog ve idareci olmuştu. Ayrıca, 500 yıllık bir bilmecenin çözümüne yardımcı olmak için arkeologları, tarihçileri ve astronomları bir araya getiren bir projede önemli bir rol oynamıştı.
Araştırma, yerli Quechua dilinde bilinen destanlar ya da çöl boyunca noktalanmış olan ve güney Kolombiya’dan Şili’nin merkezine uzanan bir Inca yol ağına sahip Qhapaq Ñan’ın antik yollarına yakın olan işaretler dizisine odaklandı.
Şili’nin Kolomb Öncesi Sanat Müzesi’nden Dr. Cecilia Sanhueza, 20 yıl boyunca söylenenleri araştırmıştı.
Ama taşların gerçek amaçlarının anlaşılması güçtü. Çölün ortasında inşa edilmişler, kilometre taşları olmak için birbirlerinden bağımsız olarak uzaklıkları değişkendi ve tabelalar olarak çok az kullanılmışlardı. “Başka bir işlevi olmalıydı” diyor Sanhueza.
Sanhueza, Quechua’lı asilzade Felipe Guaman Poma de Ayala ve 16. yüzyıl Quechua-İspanyolca sözlüklerinin resimli kronolojilerine göz atmıştı. Sözlükler, bu yapıtların eski, astronomik ve dini bir amacı olduğunu söylüyordu. Kış ve yaz gündönümlerinde, güneş tanrısı Inti’nin, onların üzerinde dinlendiğine inanılıyordu.
Sanhueza yakındaki Atacama Büyük Milimetre Dizisi (ALMA) ve Avrupalı Güney Gözlemevi (ESO) gökbilimcilerine ulaştı; burada astronomlar Sergio Martin ve Juan Cortés, seçili tarihlerde güneşin simülasyonunu yaptılar ve güneşin bu yapıtlarla mükemmel bir şekilde hizalandığını gördüler.
Martin, “Normalde yaptığımızdan tamamen farklıydı”, “Ancak işbirliği yaparak, anlamlarının daha derin olduğunu anlayabildik.”dedi.
Görünüşe göre, biraz da Stonehenge’e benziyordu, bu da eş zamanlı olarak kültürel, ritüel ve politik bir amaca sahipti. Sanhueza, İnka taş işçiliğinin üzerindeki cansız biçimde hassas güneş fenomeninin, Cukco’dan 1.000 mil uzakta bile İnka’nın “kutsal gücünü” yansıtmak için tasarlandığını ileri sürdü. Diğerleri farklı iklimsel bölgeler arasındaki sınırları belirliyordu.
Bu arada Cruz, Qhapac Ñan’ın birkaç yıl önce emekliye ayrılmış göçebe llama çobanları ile röportaj yaptı. Cruz, “İnka’nın kışın buradan geçerken ne tür tecrübeler edindiğini anlamak istedim” dedi.
Ekip, 20 yıldan uzun bir süredir ilk defa söylenenleri doğru bir şekilde araştırmak için aşırı sıcaklığa, donma soğukluğuna ve irtifa hastalığına karşı koydu.
Son olarak, 2017’deki sonbahar gündönümünde, Vaquillas adlı bir alanda güneşin doğuşunu beklediler. Cruz koka yaprakları ile küçük bir tören yaptı. Işarette olduğu gibi, güneş doğrudan doğruya yapıtın tepesine vuruyordu. “Çok duygusal ve güzel bir an oldu” diyor Sanhueza. Üç ay sonra, kış gündönümünde, aynı fenomeni ayrı bir alanda gözlemlediler.
Fakat üçüncü bir yerin hizalanması bir sır olarak kaldı. Cruz, Toprak Ana Andean olan Pachamama’nın onuruna gözlemlenen çocukluk aile ritüellerini 1 Ağustos’ta gözlemlemeyi önerdi.
Öneri kabul edilmişti. “Yapıtın arkasında olmak ve güneşin tam üzerine geldiğine şahit olmak… inanılmazdı.” dedi Cruz.
Cruz, onları korumak için yerel gönüllüleri işe almaya başladı.
Bu yılın Nisan ayında açıklanan bulgular aslında kişisel bir başarıydı. Fakat aynı zamanda Kuzey Şili’nin farklı yerli mirasına artan ilgiyi arttırıyordu.
Yakınlardaki Calama kentinin eski belediye başkanı ve yeni bir bölgesel hareketin kongre üyesi olan Esteban Velásquez, “Kendi vizyonuna sahip bir Andean kültüründen geliyoruz”, “Bugün, kendi tarihimizi yazıyoruz ve kurtarıyoruz” sözleri ile yapılan araştırmalara destek verdi.
Çevirmen Hakkında
Ali Ersal Kaçan / TESA İngilizce Çevirmeni / Siyaset Masası Yazarı
İstanbul Üniversitesi
Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Mezunu