Osmanlı altı asır vilayet/eyalet sistemiyle yönetildi. Taşra diye isimlendirilen merkezin dışındaki bütün bölgelerin idari yapılanmasına temel olan en büyük idari birimdi eyalet. Köy, nahiye, kaza, sancak diye en küçükten büyüğe doğru sıralanan birimlerin üstünde Beylerbeyi unvanını taşıyan ve vezir yani bakan statüsündeki kişi tarafından idare edilen birimdi eyalet. Nitekim 1590'a kadar eyalet kelimesi yerine Beylerbeyilik tabiri kullanıldı.
Padişaha aidiyet esasına dayanan Osmanlı toprak sisteminin, dolayısıyla vergi ve ordu düzeninin gereğiydi eyalet yapılanması bir bakıma. Anadolu ve Rumeli'de bulunan eyaletlerin geliri yüklenen görev karşılığı bazı idarecilere ve sipahilere tahsis edilmişti. Bunlardan bağımsız Mısır, Bağdat, Yemen, Basra, Lahsa, Habeş ve garp ocakları denilen Cezayir, Tunus ve Trablusgarb eyaletleri vardı. Anadolu ve Rumeli eyaletlerinin 'salyanesiz' yani yıllıksız olarak adlandırılmasına karşılık diğerleri 'salyaneli' yani yıllıklıydılar. Salyaneliler yıllık olarak önceden belirlenmiş olan bir vergiyi merkeze gönderme yükümlülüğü olan; ama askeri, mali, idari, adli bakımdan mahalli örfün ağırlıkta olduğu her biri diğerinden farklı düzenlemeyle yönetilen yerlerdi. Aynı şekilde Doğu Anadolu'da Kürt beyleri de özel statüye sahiptiler. Kendi hanedan hiyerarşilerine dayalı idare edilen sancaklardı bunlar. Genelde hükümet, zaman zaman yurtluk/ocaklık da denilen bu sancakların bütün geliri kabile beylerine aitti. Ve yükümlülükleri belli oranda asker toplamak, istendiğinde bu askerleri merkezin emrine vermekti. Ama diğere eyaletlerde olduğu gibi buralarda da merkezin tayin ettiği bir kadı ve askeri garnizon bulunuyordu.
Eyaletin başında bulunan beylerbeyi hiç şüphesiz o bölgede padişahın otoritesini temsil eden kişiydi. Ayrıca eyaletin her sancağının başında da yine merkezin atadığı sancak beyleri vardı. Özel bir konuma sahip olan ve Paşa Sancağı diye anılan yerlere atanacak yüksek rütbeli kişinin tayini de merkezden yapılıyordu tabii. Eyalet, beylerbeyi tarafından ve merkezdeki Divan-ı Hümayun'u model alan küçük çapta bir bakanlar kurulu eliyle yönetiliyordu. Burada işaret etmek gereken bir husus, sonraki asırlarda 'kuvvetler ayrımı' diye isimlendirilen yapının baştan itibaren Osmanlı idare sisteminde yer aldığıdır. Her çağda 'kadılık' yani yargı bağımsız olmuştur. Eyalet özel statülü olsun ya da olmasın beylerbeyi de dahil kimse kadılık makamının onayı olmaksızın cezalandırılamazdı. Fatih gibi her sözü kanun sayılan bir hükümdar dahi bu kuralı aşamadı. Arnavutluk seferi sırasında bir prensliğin başındaki kişinin hayatını bağışlayan paşanın taahhüdünü aşmak için Fatih'in şeyhülislamdan fetva istediği bilinir.
İlk beylerbeyi Lala Şahin Paşa
Sistemin ortaya ilk çıkışı 1. Murad döneminde. Balkanlar'da fetihler devam ederken ele geçirilen toprakların idaresi için 1362'de Rumeli Beylerbeyi olarak atanan ilk kişi Lala Şahin Paşa. 1. Murad daha sonra oğlu Bayezid'i merkezi Kütahya olmak üzere 1363'te Anadolu'ya Beylerbeyi olarak gönderdi. Yıldırım Bayezid, Kadı Burhaneddin'e ait toprakları ele geçirince 'Rumiye-i sugra' denilen Amasya, Tokat, Sıvas illeri ayrı eyalet oldu. 15. yüzyıl ortalarına kadar devam eden bu üç eyaletli yapıya 1468'de Fatih, Karaman eyaletini, Kanuni Dulkadiriye yani Maraş, Halep, Şam ve Mısır beylerbeyliklerini ekledi. Yine Kanuni devrinde Bağdat, Van, Erzurum, Şehrizor, Budin ve Temaşvar beylerbeylikleri kuruldu ve eyalet sayısı 32'ye yükseldi.
Bu sistem İstanbul'un istediği her an ve kısa sürede 200 bin asker toplamasına imkân veriyordu. Eyaletler ve bağlı sancakların tutmakla yükümlü oldukları tahrir defteri denilen kayıtları Osmanlı asırları boyunca en düzenli istatistik belgeleri olarak duruyor. Bunlara bakılarak merkez, imparatorluk hudutları dahilinde kaç köy, o köylerde kaç küçükbaş kaç büyükbaş hayvan bulunduğundan tutun, kaç evli erkek, kaç bekâr erkek, kaç gayrimüslim bulunduğuna kadar her türlü bilgiyi alabiliyor, göç hareketlerini izleyebiliyordu.
Osmanlı İmparatorluğu'na bağlı ama kendi kendilerini idare eden eyalet sayılmakla birlikte müstakil oldukları kabul edilen yapıları da bu tabloya eklemek gerekir. Kırım Hanlığı bunların başında geliyordu. Hanlar İstanbul'un gözünde padişaha bağlılık sözü vermiş hükümdarlardı. Ayrıca Erdel Krallığı, Eflak ve Boğdan emaretlerinin durumu da buna benziyordu. Buraların hükümdarlarına Osmanlı padişahı taç giydirir resmi kayıtlarda adları kral olarak zikredilir, huzurda bölgeleri 'mümtaz eyalet' diye anılırdı. Günümüzde ABD'nin ve Almanya'nın benimseyip uyguladığı Osmanlı eyalet düzeni imparatorluğun en güçlü olduğu dönemde şu merkezlere dayalıydı: Anadolu (Ankara ve Kütahya), Rumeli (Edirne, Sofya, Manastır), Rum (Amasya ve Sıvas), Bosna (Saraybosna), Karaman (Konya), Dulkadir (Maraş), Şam (Dımaşk), Mısır (Kahire), Trablusşam (Tripoli), Yemen (Zabid ve San'a), Cezayir Bahri Sefid (Gelibolu), Cezayir Garb (Cezayir), Lahza (Katif), Trablus-Garb (Libya), Habeş (Suakin ve Cidde), Kıbrıs (Lefkoşe), Trabzon, Kefe, Halep, Kars, Bağdat, Van, Tunus, Basra, Budin, Tameşvar, Çıldır, Erzurum, Şehrizor (Süleymaniye ve Dahuk), Diyarbekir, Musul.
Son yüzyılda 'vilayet' diye anılan eyaletlerin bir özelliği de Osmanlı'ya devlet adamı yetiştirmesidir. İmparatorluğun kaderinde söz sahibi olmuş ne kadar kumandan, vezir, sadrazam varsa neredeyse tamamının Beylerbeyiliğinden/valilikten geldiğini görmek gerek... Osmanlı bürokrasisinde tırmanışın sancaktan başladığını da...
Şehrizor eyaleti
Türkiye gündemindeki Kerkük dolayısıyla Osmanlı eyalet düzenini anlatırken adı bölgenin gerek coğrafyasına gerekse idare edilmesindeki zorluğa bakılarak Şehrizor olarak konulan eyaletin durumuna ayrıca bakmak gerek. Süleymaniye, Akra, Duhok ve Zahu'yu içine alan Musul eyaletinin ikinci merkezi Kerkük'tür. Kâtip Çelebi'nin Keşfü'z- Zünun'unda Kürdistan, Cezire ve Irak diye üçe ayrıldığını söylediği coğrafyadır bu. Musul'un Mervani Kürtlerinin merkezi daha sonra Selçuklu Atabeklerinin başkenti olduğunu da hatırdan çıkarmamak lazım. Musul tarihi açıdan Bizans zamanında dahi Harran'dan sonra ikinci ordugâhtır. Öyle ki tarihi kayıtlar Diyarbakır, Azerbaycan ve Ermenistan ordugâhlarının bu iki garnizona bağlı olduğunu gösteriyor. Osmanlı kaynaklarında bu durum bölgenin kuzeyinde Kürtlerin ve Türklerin yaşadığı Arapların bulunmadığı yazılı. Türklerin Kerkük, Erbil, Altunköprü bölgesinde, Kürtlerin de Süleymaniye, Zaho ve Duhok bölgesinde yerleşik oldukları var...
Avni Özgürel
Kaynak : Radikal-çevrimiçi / Yorum / Osmanl? eyalet-vilayet sistemi .