... konulu sunumlar: "DEVLETÇİLİK. Devletin Nitelikleri ve Egemenlik Kaynağına Göre Çeşitleri Devletçilik denildiği zaman aklımıza ilk gelen Atatürk'ün ekonomik görüş ve uygulamalarıdır."— Sunum transkripti:
1
DEVLETÇİLİK
2
Devletin Nitelikleri ve Egemenlik Kaynağına Göre Çeşitleri Devletçilik denildiği zaman aklımıza ilk gelen Atatürk'ün ekonomik görüş ve uygulamalarıdır. Ancak devletçilik, yalnızca ekonomik alanda devletin ağırlığını koyması, bu konu ile ilgili kuralları ve sınırları düzenlemesi demek olmayıp bunların yanı sıra siyasi, askeri, kültürel, toplumsal ve diğer konularda da devletin devreye girmesi, belli bir dengeyi kurmasıdır. Ancak bütün bunların gerçekleşebilmesi insana ve devletin varlığına dayanmaktadır. Devletin varlığı, vatan adı verilen sınırları belli bir toprak parçasına, bu toprak üzerinde yaşayan insan topluluğuna, bu topluluğun oluşturduğu siyasi teşkilata ve o siyasi teşkilatın içinden çıkan üstün buyurma gücüne bağlıdır. Devletteki; sınırları dışındaki başka hiçbir güçten emir almayan ve devlet içindeki bütün diğer güçlere emir verebilen bu üstün buyurma kuvvetine, "egemenlik" denilmektedir. Devlet diğer siyasi teşkilatlanma tiplerinden öncelikle bu özelliğiyle ayırt edilir. Egemenliğin kaynağına göre devletler; cumhuriyet, monarşi, teokratik ve oligarşik devlet biçimleri olarak adlandırılır.
3
Cumhuriyet Cumhuriyetlerde egemenlik halkındır. Seçme ve seçilme hakkına sahip olan halk, bu egemenliğini, özgür seçimlerle belirli süreler için seçtiği temsilcileri aracılığı ile kullanır. Eğer egemenlik, ülke halkının belirli bir sınıfına ait ise, yani seçme ve seçilme hakkı yalnızca bu sınıfın elindeyse, buna aristokratik cumhuriyet ya da seçkinler cumhuriyeti denir. Monarşi Monarşi (Hükümdarlık); Bu yönetim biçiminde egemenlik Kral, Kraliçe, İmparator, Şah, Padişah, Prens, Emir gibi çeşitli unvanlar alabilen tek bir kişiye aittir. Bu kişilere "halk üzerinde egemenliği kullanma hakkının, Tanrı tarafından verildiği " varsayımı ortaya atılmıştır. Bu görüş, bütün monarşilerin tarihsel dayanağını oluşturmuştur. Egemenliğin halk üzerinde kullanılmasını sağlayan kişiler, bunlardan emir alırlar ve egemenliği onun adına kullandıklarını iddia etmişlerdir. Yönetme yetkisini halktan almadıkları için de, kendilerini halka karşı değil, Tanrıya sorumlu saymışlardır. Bu kişilerin, mutlak sorumsuzluğu söz konusuydu. Bu kişilerin hiçbir kimseye, ya da kuruma hesap verme zorunluluğu yoktu. Bu tür yönetimler, mutlak monarşi ya da mutlakıyet adını almışlardır. Eğer egemenliği kullanan kişi, bu gücü bir meclis ile paylaşıyorsa ve kabul edilen bir anayasaya uymak zorunluluğu varsa, bu durumdaki yönetim biçimine de" meşruti monarşi" ya da"meşrutiyet" denilmişti. Osmanlı Devleti kuruluşundan 1876 yılına kadar mutlak monarşi; 1876–1878; 1908–1918 yılları arasında ise, meşruti monarşi ile yönetilmiştir.
4
Teokrasi Teokratik devlette, egemenliğin kaynağı Tanrı ve dinsel ilkelerdir. Tanrı adına bir grup din adamı iktidardadır. Oligarşik devletlerde ise, egemenlik, nüfusun çok küçük bir bölümü, bir sınıfın elindedir. Oligarşi Egemenlik, birkaç kişinin, birkaç ailenin veya bir sınıfın elinde ise; bu yönetim biçimine de oligarşi adı verilmiştir. Aristokrasi de oligarşinin başka bir biçimidir. Bu tür yönetimlerde egemenlik, genellikle soylu bir sınıf tarafından kullanılmıştır
5
Devlet-Hükümet İlişkileri Devlet; hukuksal bir varlık, bir tüzel kişilik onu oluşturan ve yöneten bireylerin kişiliklerinden ayrı ve farklıdır. Bu farklılık, devletin hak ve yetkilere sahip olmasını, yani gerçek kişiler gibi hukuksal işlemler yapabilmesini sağlamaktadır. Devlet bu işlemleri yasama, yürütme, yargı gücü dediğimiz asli organları eliyle yerine getirir. Devlet, insan ilişkilerini düzenlemek için hukuk kuralları dediğimiz kanunlar çıkarır. Devletin egemenlik kaynağına göre farklı kişi ya da kurumların elinde bulunan bu güce "yasama gücü" denir. Devletin koyduğu kanunları uygulayan gücüne de "yürütme gücü" yani hükümet denir. Hükümet etmek ya da hükümette olmak; devlet işlerini yapmak veya yaptırmakla görevlendirilmek ve bu suretle siyasi iktidarı kullanır hale gelmektir. Bazı devletler asli organlarını bir elde toplayıp işlerini görürken, bazıları da bu işleri dağıtarak yönetimi gerçekleştirmektedir. Bu uygulamadan farklı hükümet şekilleri ortaya çıkmıştır. Egemenlik kaynağına, oluşumuna, çalışma biçimine, yetkilerine göre hükümetlere; demokratik hükümet, dikta hükümeti, otokratik hükümet, meclis hükümeti, monarşik hükümet, temsili hükümet, yarı temsili hükümet, yarı doğrudan hükümet, doğrudan hükümet gibi adlar verilmektedir. Bu hükümetler içinde çağa en uygunu ve en uygulanabilir olanı, cumhuriyet yönetimiyle bütünleşen "demokratik hükümet"tir. Demokratik hükümet, yönetenlerin halkın denetimine bağlı oldukları siyasal rejim arayışına dayanır.
6
7
Devletin tüzel kişiliğe sahip olmasının en önemli sonucu, devletin sürekliliğidir. Oysa devletin aracı durumundaki hükümetler geçicidir. Siyasal iktidarların, hükümetlerin, hatta insan unsurunun değişmesi durumunda bile devlet devam eder. Seçimler sonucunda parlamentodaki siyasal aritmetik ve buna bağlı olarak gelen hükümet değişikliği, devletin temel niteliklerini değiştirmez. Modern devlette hükümetler, kendi programlarını uygulasalar bile, anayasa ile belirlenmiş devletin temel nitelikleri dışına çıkamazlar. Çıkacak olurlarsa, yasama ve yargı organının yaptırım gücüyle karşılaşırlar. Oysa gerektiğinde müdahale ve kuvvete başvurması toplumca meşru görülen tek kurum, tek sosyal egemenliğin temsilcisi olan devlettir. Devletin kurduğu düzeni korumak ve sürdürmek amacıyla yaptığı ekonomik, siyasi ve toplumsal müdahaleler, "devletçilik" dediğimiz uygulamayı getirmiştir. Devletçilik, devlet yetkilerinin artması, genişlemesi, kamu hizmet ve faaliyetlerinin yayılması demektir. Her devlet modelinde az veya çok devlet müdahalesi vardır. Devletçiliğin ölçüsü; yani, devlet hizmet ve sınırlandırmalarının ölçüsü, o toplumun içinde bulunduğu, ekonomik, kültürel, toplumsal koşullara ve o ülkede uygulanan siyasal rejime göre değişiklik gösterir.
8
Atatürkçü Düşünce Sisteminde Devletçilik Türkiye'nin kalkınmasını isteyecekti. Yabancıların elindeki ve toplumun genelinin faydasını gerektiren kurum ve kuruluşları da millileştirecekti. Yani, bu konuda da devlet 1930'lu yıllara kadar devletçilik yerine, millileştirme politikası uygulayarak, kendisi üretici olmadı. Bu konuları, Türk vatandaşlarının kurdukları şirketlere bıraktı. Bu dönem, devletçiliğe hazırlık yılları oldu. Ancak bazı iç ve dış gelişmeler, varolan uygulama ile Türkiye'nin istenilen düzeyde ilerlemesini sağlamadığını gösterdiğinden, devletin ekonomik hayata doğrudan girmesini gerektirdi. Atatürk'e Göre Devletin Ekonomik Yaşamdaki Rolü Türkiye'nin ekonomik, sosyal ve kültürel açılardan süratle gelişmişliğinin ve çağdaşlığının sağlanması sorunu, Atatürk'ü, Milli Mücadelenin başından itibaren Türkiye'ye özgü bir devletçiliğe yöneltmiştir. Daha 1 Mart 1922'de devletçiliği dile getiren Atatürk, "Ekonomi politikamızın önemli amaçlarından biri de; toplumun genel çıkarlarını doğrudan doğruya ilgilendirecek kuruluşlar ile ekonomik alandaki teşebbüsleri mali ve teknik gücümüzün ölçülerine uygun olarak devletleştirmektir." diyerek, devletin ekonomik yaşamadaki rolünün ne olması gerektiğini ortaya koymuştur. Ancak uygulama 1930'lu yılların başına kadar, İzmir'de 1923'te Türkiye İktisat Kongresinin belirlediği ekonomik esaslar çerçevesinde oldu. Buna göre; devlet doğrudan üretici olarak ekonomik hayata karışmayacak, bireysel girişimin öncülüğünde
9
Devletçiliğe Geçiş Nedenleri Bu dönemde devlet müdahalesini zorunlu kılan iç ve dış nedenler şunlardır. Dış Nedenler 1929'da, sanayileşmiş ülkelerde patlak veren "Dünya Ekonomik Buhranı" liberalizme güvenilirliği azaltmıştı. Buhran nedeniyle sanayileşmiş ülkeler, ellerindeki sanayi mallarını satamaz hale gelmişlerdi. Az gelişmiş ülkeler ise, buhrandan tarım ürünlerinin fiyatlarının süratli biçimde düşmesi şeklinde etkilendi. Türkiye o yıllarda tarım ürünleri ihracatçısı bir ülke olduğundan, ihracatı olumsuz etkilendi. Dünya ekonomik buhranı, Avrupalı ülkeleri, otarşi politikasına (kendi kendine yeterlilik ya da diğer ülke o ülkeden ne kadar mal alıyorsa, onun da diğerinden aynı değerde mal almasına dayanan ekonomik uygulama) yöneltti. Lozan Antlaşması'nın 5 yıl süreyle, 1916 Osmanlı Gümrük tarifelerini bazı ülkelere uygulama zorunluluğu getirmesi, Türkiye'yi, yabancı malların istila etmesine yol açmıştı. Bu durum, emperyalizme karşı kendini daha iyi savunabilmenin tek yolunun, bir an önce devlet eliyle sanayileşmek olduğu düşüncesinin haklılığını ortaya koymuştur.
10
İç Nedenler 1927'de çıkarılan "Teşvik-i Sanayi Kanunu" özel girişimcilere büyük kolaylıklar sağlamasına rağmen, özel yatırımlarda büyük bir artış olmadı. Üstelik özel sektör, halkın ihtiyacı olan alanlara değil de, kendilerine daha çok kar getirecek alanlara yöneldi. Devletin, Türk tarihindeki geleneksel önemi ve ağırlığı halkı birçok şeyi "Devletten" bekleyen bir psikoloji içine itmişti. Halk yığınlarının ilk on yılın gelişmesinden hoşnut olmaması ve bu nedenle de "Serbest Fırkaya" yönelmesi de daha farklı bir ekonomik politika uygulamayı zorunlu hale getirecekti yılının Kasımı ile 1931 Martı arasında Atatürk, çıktığı büyük yurt gezisinde uygulanan ekonomik sistemin, coğrafi dengesizlikleri ve sosyal adaletsizlikleri gideremediğini görmüştü. Bunları sağlamak için, devletin ekonomik açıdan geri kalmış bölgelerdeki etkinliğinin bir an önce her yönden artırılmasını istedi. Henüz yeterince kadroların ve kişilerin yetiştirilememiş olması; yani, "teknik bilgi yetersizliği", sanayi ve ticaretin azınlıkların elinde olması, devletin devreye girmesini gerektirmekteydi. Ülkede yeterli sermaye birikiminin olmayışı büyük çaplı girişimleri önlemekteydi. Geri kalmışlıktan kurtulmak için devlet, yatırımlarda önderlik rolünü yüklenmeliydi. Devletçilik, aynı zamanda halkçılık ilkesinin bir gereği olarak görülmüştür. Bu iki ilkenin uygulanması ile sosyal devlet anlayışının gerçekleştirilebileceğine inanılmıştır.
11
Atatürk'ün Devletçilik Anlayışı Atatürk, Türkiye'nin ulusal bağımsızlığını elde etmeyi, en yüce hedef olarak seçmişti. Ekonomik bağımsızlık olmadan bunu gerçekleşmeyeceğinin bilincinde olduğundan "Devlet siyasi ve düşünsel konularda olduğu gibi ekonomik işlerde de düzenleyici olmalıdır." diyordu. Eğer bu yapılamazsa, ulusal ekonominin savunmasız kalması söz konusu olabilirdi. Az gelişmiş bir ülkenin liberal politika uygulaması, ülke ekonomisini olumsuz yönde etkileyebilirdi. Çünkü özel çıkarlar, sonuçta rekabete dayanır. Oysa yalnızca rekabet anlayışıyla, ekonomik düzen kurulamaz. Öte yandan kişiler, şirketler, devlet örgütüne oranla daha zayıftırlar. Serbest rekabetin Atatürk'e göre toplumsal sakıncaları da vardır: "Zayıflarla güçlüleri bir yarışmada karşı karşıya bırakmak gibi bir şeydir." Sanayileşme aşaması öncesinde Türkiye'de, sınıflar arasında aşırı bir uçurum doğmamıştı. Sanayileşme önüne devlet düzenlemeleri konulmaksızın, kapitalist düzene geçilseydi sınıf çatışmaları başlayabilirdi. Oysa "Devlet girişimleri sınıfsal çıkarlardan çok, ulusal çıkarları gözeteceğinden, bu uygulama toplumsal dayanışmayı güçlendirecekti." Atatürkçü devletçilik, güçlü ve çağdaş bir devlet meydana getirme temel amacının bir aracı olduğu kadar, halkçılık ilkesinin de zorunlu bir tamamlayıcısıdır. Halkçılık ilkesinin gereği olarak sınıf mücadelesinin önlenmesi, sosyal barışın sürdürülmesi, sosyal adalet ve sosyal güvenliğin gerçekleştirilmesi, devletin sosyal ve ekonomik yaşamdaki rolünü azaltan bir anlayışla mümkün değildir. Bu hedeflerin gerçekleşmesi, devletin ekonomi alanında en azından düzenleyici ve denetleyici bir rol oynamasını gerektirir. Ancak öngörülen model, hiçbir şekilde kolektivist ekonomi anlayışı şeklinde olmayacaktır. Atatürk kendisinin yazığı ancak Afet İnan imzasıyla 1930'da yayımlattırdığı "Vatandaş İçin Medeni Bilgiler" adlı kitapta, ilk kez "Ilımlı Devletçilikten söz etmiştir. Atatürk’e göre :" Bizim izlemeyi uygun gördüğümüz mutedil (ılımlı) devletçilik ilkesi, bugün üretim ve dağıtım araçlarını kişilerden alarak, ulusu büsbütün başka esaslar içinde
12
düzenlemek amacını güden, özel ve kişisel ekonomik girişim ve faaliyete meydan bırakmayan sosyalizm ilkesine dayalı kolletivizm, komünizm gibi bir sistem değildir." demiştir. Türkiye'nin uygulayacağı devletçilik, kendine özgüdür ve kendi ihtiyaçlarından kaynaklanmıştır. Bu sistem komünist ekonomi olmadığı gibi, liberalizmden de başka bir sistemdi. Bunu Atatürk şöyle vurgulamaktaydı: Görüldüğü gibi, Atatürk'e göre devletçiliğimiz, sosyalizm, liberalizm ve Batıdaki sistemlerden ayrı; bizim yapımıza özgün bir sistemdir. Onun devletçilik anlayışında birey temel alınır. Bütün tanımlama ve uygulamaları bunu göstermektedir. Atatürk'e göre prensip olarak: "Devletçiliğin manası bizce şudur: Bireylerin özel girişimlerini ve faaliyetlerini esas tutmak, fakat büyük bir milletin büyük ihtiyaçlarını ve birçok şeylerin yapılamadığını göz önünde tutarak, ülke ekonomisini devletin eline almak. Türkiye Cumhuriyeti Devleti, Türk vatanında asırlardan beri bireysel ve özel girişimlerle yapılamamış olan şeyleri bir an önce yapmak istedi ve görüldüğü gibi kısa bir zamanda başardı. Bizim izlediğimiz yol, görüldüğü gibi liberalizmden başka bir sistemdir." 7 Eylül 1931'de yaptığı bir devletçilik tanımlamasında da Atatürk: "Bizim izlediğimiz devletçilik, bireysel emek ve faaliyeti esas tutmakla beraber, mümkün olduğu kadar az zaman içinde ulusu gönence ve ülkeyi bayındırlığa eriştirmek için, ulusun genel ve yüksek çıkarlarının gerektirdiği işlerde özellikle ekonomik alanda devleti fiilen ilgilendirmek önemli esaslarımızdandır." Diyordu. Bu anlayış, özel sektörün yeterli teknik ve sermaye birikimi olmadığı için yapamadığı, ya da karlı görmediği işleri devlete bırakmaktaydı. Aynı zamanda da toplumun genelinin çıkarının söz konusu olduğu alanları, özel girişime bırakmayan bir anlayıştı. Atatürk'e göre; "Bu anlamda devletçilik, özellikle, toplumsal, ahlaki ve milli'dir. Milli servetin dağıtımında daha çok adalet ve emek sarf edenlerin daha yüksek refahı, milli birliğin korunması için şarttır. Bu şartı daima göz önünde tutmak milli birliğin temsilcisi olan devletin önemli vazifesidir." Bu son nokta, dikkatle incelenecek olursa, devletçiliğin sosyal adaletçi bir niteliği olduğu kolaylıkla anlaşılabilir.
13
Devletçiliğin Nitelikleri Devletçilik, CHP programına 1931'de konulmuş, 5 Şubat 1937'de de diğer ilkelerle birlikte Anayasa'da yer almıştır. Devletçiliğin temel niteliklerini kısaca şu başlıklar altında toplayabiliriz: Müdahalecidir: Atatürkçü Düşünce, az gelişmiş bir ülke için devlet müdahalesini zorunlu olarak görmektedir. Bu müdahale, genel çıkarı korumak için de gereklidir. Plancıdır: Kalkınmada belli bir planın uygulanmasını öngörür. Yatırım ve üretimin gelişi güzel değil, genel çıkar doğrultusunda olması esastır. Gerçekçidir: Eldeki olanakların değerlendirilmesini, hayaller peşinde koşulmamasını öngörür.
14
Eklektir (Seçmeci) : Kalkınmada, kamu ve özel kesimin birlikte yer almasını öngörür. Eşitlikçidir: Sınıf ayrımcılığının karşısındadır. Sosyal adaletin sağlanarak, sınıf çatışmalarının önüne geçilmesini öngörür. Bağımsızlıkçıdır : "Ulusal bağımsızlık, ekonomik bağımsızlık ile sağlanır." görüşü egemendir. Yabancı sermayeyi kendi bağımsızlık anlayışı çerçevesinde kabul eder. Açık rejimdir: Özgürlükçü ve demokratik ilkelerin yer aldığı siyasal içerik, bunu kanıtlar. Bu yönüyle, sosyalizm ve kapitalizmden ayrılır.
15
Hümanisttir: Ekonomide insan öğesini ön planda tutar. Tüketicinin korunmasını benimser. Sömürücü değildir: Gerek iç ve gerekse dış sömürüye karşı olan Atatürkçü devletçilik anlayışı, emeğin önemine inanır.