

17-İSRA:
Meâl-i Şerifi
56- De ki: "Allah'tan başka, ilâh olduğunu sandığınız şeyleri çağırın,
size yardım etsinler. Onlar, ne sizden sıkıntıyı kaldırabilirler, ne de
değiştirebilirler.
57- Onların yalvardıkları da, Rablerine daha yakın olmak için vesile
ararlar. Ve O'nun merhametini umarlar, azabından korkarlar. Çünkü
Rabbinin azabı korkunçtur.
58- Hiç bir şehir (halkı) yoktur ki, kıyamet gününden önce biz onu helak
etmeyelim, yahut şiddetli bir azab ile azablandırmayalım. Bu, Kitap'ta (Levh-i
Mahfuzda) yazılıdır.
56-58- Buradaki kitaptan maksat Levh-i Mahfuzdur.
Meâl-i Şerifi
59- Bizi, âyetler (mucizeler) ve peygamber göndermekten alıkoyan şey,
ancak öncekilerin onları yalanlamış olmalarıdır. Semûd'a, açık bir
mucize olarak o dişi deveyi vermiştik de ona zulmetmişlerdi (deveyi
boğazlayarak kendilerine yazık etmişlerdi). Oysa biz, o mucizeleri ancak
korkutmak için göndeririz.
60- Vaktiyle sana şöyle vahyettiğimizi hatırla: "Şüphesiz Rabbin
insanları kuşatmıştır." (İsrâ gecesi) sana açıkça gösterdiğimiz o
temâşâyı ve Kur'ân'da lanet edilen ağacı da, yalnız insanlara bir
imtihan için yapmışızdır. Biz onları, korkutuyoruz, fakat bu onlara
ancak büyük bir taşkınlıktan başka bir sonuç vermiyor.
59- O âyetlerle (mucizelerle) peygamber göndermekten bizi hiçbir şey
alıkoymuş değil, ancak onları öncekiler yalanlamış oldular.
Ve bundan dolayı tamamen imha ve yok edildiler. Âyetler, yani Allah'ın
kudretine delalet eden alâmetler üç kısma ayrılır. Bir kısmı herşeyi
kapsar.
"Her şeyde onun (Allah'ın) bir âyeti vardır ki, bir olduğuna delalet
eden." Âlimlerin düşüncesi bu âyettedir. Bir kısmı gök gürültüsü, güneş
tutulması gibi alışılagelmiş âyetlerdir. Cahillerin düşüncesi de
bundadır. Bir kısmı olağanüstüdür. Ki peygamberlerin mucizeleri,
velilerin kerametleri bu çeşittendir. Mucizeler arasında inadına istek
ve ısrar edilen bir kısım vardır ki, bunlara "âyât-ı mukteraha" denilir.
Bunlar, gösterildiği zaman (Peygambere) inanmayanlar, Semûd kavmi gibi
köklerini kesecek bir azab ile derhal yok edilmişlerdir.
Buradaki belirli bir şeye delalet eden belirleme edatı "lâm-ı ahd" ile,
işte bu cinsten "âyât-ı mukteraha"ya işarettir ki, Kureyş müşriklerinin
inadına olarak istedikleri âyetler (mucizeler) demektir. Nitekim biraz
sonra "Dediler ki: Biz sana asla inanmayız tâ ki bizim için şu yerden
bir pınar akıtırsın." (İsrâ, 17/91) diye açıkça ifade edilecektir.
Halbuki biz bu âyetleri ancak korkutmak için gönderiyoruz. Yani ey
Muhammed! Sana gönderdiğimiz âyetleri azab ve yok etmek için değil,
ahiret azabından korkutmak için gönderiyoruz. Bundan dolayı onların inat
ederek istedikleri mucizelerin gönderilmemesi Allah'ın kudretine karşı
bir engel bulunduğundan dolayı değil, Hz. Muhammed'in ümmeti hakkında
Semûd kavmi gibi hepsinin kökünü kesecek bir azab Allah'ın maksadı
olmadığından dolayıdır.
Bu âyetin iniş sebebinde İbnü Abbas'tan yapılan rivayete göre, Mekke
halkı Safa tepesinin altın yapılmasını ve Mekke etrafındaki dağların
ortadan kaldırılıp ekilebilir bir arazi haline getirilmesini
istemişlerdi. Resulullah (s.a.v) bunu yüce Allah'tan dileyince buyuruldu
ki: "İstersen yaparım. Fakat şu şartla: Eğer dinden çıkarlarsa önceki
kavimler gibi onları da yok ederim." Bunun üzerine: Ya Rabbi! bunu
yapmanı istemem. Sabır dilerim." dedi. Ve bunun üzerine bu âyet
indirildi. Bu rivayeti, Ahmed b. Hanbel, Nesaî, Hakim, Taberânî ve diğer
muhaddisler rivayet etmişlerdir.
60-Buna karşı belki bunlar, (daha sonra) Peygamberi yalanlamazlardı gibi
bir ihtimalin hatıra gelmemesi için buyuruluyor ki; Hani hatırlarsın ya,
biz sana: Hiç şüphe yok ki Rabbin, insanları çepeçevre kuşatmıştır
demiştik. Yani ilmi ile insanları kuşatmıştır. "Rabbin, göklerde ve
yerde olan herkesi en iyi bilendir." (İsrâ, 17/55) buyurulduğu üzere
hepsinin içini, dışını, önünü, sonunu tamamen bilir. Bundan dolayı
istedikleri mucizeler gönderildiği takdirde, önceki insanlar gibi
bunların da Peygambere inanmayacaklarını Allah bilir. Her insanın
amelini veya kaderini boynuna bağlayan O'dur. Bir de onların Peygamberi
yalanlayacakları şu delilden hareketle de anlaşılır:
Baksana: Biz, Mirac gecesi o sana gösterdiğimiz manzaraları, ancak
insanları imtihan etmek için sana gösterdik. Rüyayı, bazıları Fetih
Sûresi'nde gelecek olan Mekke fethi rüyası, bazıları da Bedir'de
müşriklerin ileri gelenlerinden her birinin yıkılacakları yerleri
gösteren Bedir'le ilgili rüyadır, demişlerdir. Fakat bu âyet, Mekke'de
indiğinden dolayı Medine'de olan o rüyalarla yorumlanması uygun olamaz.
Doğru olan görüş, âlimlerin çoğunun açıkladığına göre, bu gösterme ve
görmenin, sûrenin başında geçen İsra âyetindeki "Ona âyetlerimizi
göstermek için" görmesine işaret olmasıdır. Çünkü orada uzun uzadıya
açıklandığı gibi bu olağanüstü Mirac olayı üzerine o müşrikler iman
etmek şöyle dursun, iman edenlerden bazılarının bile dinden çıkması gibi
büyük bir fitne olmuşlardı. Burada rüya olarak ifade edildiğinden dolayı
Mirac'ın uykuda meydana gelen bir rüya olduğunu zannedenler olmuşsa da
bu da doğru değildir. Çünkü uykuda görülen rüyada şuraya buraya gitmek,
göklere çıkmak herkesin başına gelebilir. Ve açıkça biliniyor ki, böyle
bir rüya gördüğünü söyleyen kimseye karşı çıkarak onun bu rüyasını kabul
etmemekle de hücum edilmez. Eğer Mirac uykuda görülen bir rüyadan ibaret
olsa idi, onun bir fitne yapılmasının anlamı olmazdı. Doğrusu rüya
aslında vezninde masdardır. Örfe göre uyku halinde görülen şeylere isim
olmuşsa da aslında mânâsı, görmektir, görmek demektir. Bu âyette de bu
esas mânâsı üzerine söylenmiştir. Ancak burada buna rü'yet (görmek)
denilmeyip de rüya denilmesinin nüktesini düşünmek gerekir. Bunda üç
görüş vardır: Birincisi, bu görme geceleyin meydana gelmiş bir görmedir.
İkincisi, bu anlatıldığı zaman müşrikler, sen bir rüya görmüşsün
demişler. Üçüncüsü, Mirac hadislerinde görüldüğü üzere, o geceki
görmeler arasında rüyadaki gibi örnek olarak gösterilmiş kısım da vardı.
Mesela cennet ve cehennemi açıkça görürken içlerindeki bütün
cennetlikleri ve cehennemlikleri de görmüştü. Halbuki bunların birçoğu
henüz dünyaya bile gelmemiş olduklarından bunların, olmadan önce
kendilerine benzeyen şekilleriyle görülmüş oldukları anlaşılır. Öyle ise
mânânın özeti şu olur: İsrâ gecesi sana gerçekten bizim gösterdiğimiz o
Mirac görüşü âyetlerimizden en büyük bir âyet olduğu halde, biz onu inat
ederek âyet (mucize) istemekte olan o insanlar için sırf bir fitne ve
imtihan vesilesi yaptık. Gösterilen olağanüstü alâmetlere rağmen
inanmadılar da inadına yalanladılar. Bundan dolayı Rabbinin bildiği gibi,
bu imtihan ile de anlaşılır ki, hangi âyet gösterilse yalanlayacaklardır.
Kur'ân'da lanet edilmiş olan ağacı da, aynı şekilde onlar için bir fitne
(vesilesi) kıldık. Bu lanetlenmiş ağaçtan maksat, Buharî ve diğer hadis
kitaplarında rivayet olunduğu üzere zakkum ağacıdır. Ki Sâffât
Sûresi'nde: "Yoksa zakkum ağacı mı? Biz o ağacı zalimler için bir fitne
(vesilesi) yaptık O, cehennemin dibinden çıkan bir ağaçtır. Tomurcukları,
şeytanların başları gibidir. Onlar, ondan yiyecekler ve karınlarını
onunla dolduracaklar. Sonra üzerine kaynar su katılmış bir içki,
şüphesiz onlar içindir" (Sâffât, 37/62-67); Duhân Sûresi'nde: "Şüphesiz
zakkum ağacı, günahkârların yemeğidir. Pota gibi karınlarında kaynar.
Sıcak suyun kaynaması gibi." (Duhân, 44642-46); Vâkıa Sûresi'nde: "Sonra
siz ey doğru yolu kaybetmiş yalanlayıcılar! Mutlaka zakkum ağacından
yiyeceksiniz. Onunla karınlarınızı dolduracaksınız. Onun üzerine de
kaynar su içeceksiniz." (Vâkıa, 56/51-54) buyurulmuştur. Rivayet
ediliyor ki, bu âyetler indiği zaman Ebu Cehil demiş ki: " Muhammed sizi
öyle bir ateşle korkutuyor ki, taşları yakarmış. Sonra da diyor ki o
ateşte ağaç biter!" İbnü'z-Ziba'ra da: "Biz zakkum diye ancak hurma ile
kaymağı tanırız" demiş. Bunun üzerine Ebu Cehil cariyesine emredip hurma
ve kaymak hazırlatmış ve arkadaşlarına: "haydi zakkumlanın!" demiş ve
bunun üzerine zakkuma aşık olup İslâmiyet'ten çıkanlar olmuştu. Bu
beyinsizler, deve kuşunun köz ve kızgın demir yuttuğunu ve yeşil ağaçta
ateş gizlendiğini gördükleri halde, bunları yapan Allah'ın kudretinin
ateşin kökünden cehennemin dibinden çıkaracağı ağacı inkâr etmek ve
küçümsemekle ne kötü aldanmışlardı. Bu lanetlenmiş ağaç hakkında birkaç
söz daha söylenmiş ise de en güvenilir ve en doğru görüşe göre zakkum
ağacı olmasıdır. Bunun bu şekilde bu âyetin sonunda zikredilmesi ise,
İsrâ'yı yalanlayan o inatçıların lanete hayranlıklarına işaret eden
dehşetli bir uyarıdır. Nitekim buyuruluyor ki ve biz onları korkutuyoruz
da o korkutma onlara, büyük bir azgınlıktan başka bir şey artırmıyor.
Neden mi?
Meâl-i Şerifi
61- (Yine unutma ki) Bir vakit meleklere: "Âdem'e secde edin" demiştik.
İblis'ten başka hepsi secde ettiler. O ise: "Ben bir çamurdan yarattığın
kimseye mi secde ederim?" demişti.
62- (Yine İblis) dedi ki: "Şu benden üstün kıldığını gördün mü? Yemin
ederim ki, eğer beni kıyamet gününe kadar ertelersen, pek azı hariç,
onun zürriyetini kendi buyruğum altına alacağım."
63- Allah buyurdu ki: "Haydi git! Onlardan kim sana uyarsa, şüphesiz ki,
cezanız cehennemdir, hem de mükemmel bir ceza. "
64- "Onlardan gücünün yettiğini yerinden oynat. Atlıların ve yayalarınla
onların üzerine yaygarayı bas! Mallarda ve çocuklarda onlara ortak ol!
Ve onlara vaadlerde bulun." Fakat şeytan onlara aldatmadan başka bir şey
vaad etmez.
65- Doğrusu benim (ihlaslı) kullarım üzerinde senin hiçbir hakimiyetin
yoktur. Vekil olarak Rabbin yeter.
61-65- "Benim kullarım" ifadesindeki tamlama şereflendirme içindir.
Maksat, ihlaslı kullardır. "Doğrusu şeytanın, inananlar ve yalnız
Rabblerine güvenenler üzerinde bir nüfuzu yoktur." (Nahl, 16/99)
âyetinde buyurulduğu gibi.
Ey İnsanlar!
Meâl-i Şerifi
66-70- 66- Rabbiniz, lütfundan nasib arayasınız diye, sizin için denizde
gemileri yürüten kudret sahibidir. Şüphesiz O, size çok merhametlidir.
67- Denizde başınıza bir felaket geldiği zaman, Allah'tan başka
yalvardığınız bütün putlar kaybolur. Allah sizi tehlikeden kurtarıp
karaya çıkarınca da yüz çevirirsiniz. Zaten insan çok nankördür.
68- (Denizden karaya çıktığınızda) O'nun sizi karada yerin dibine
geçirmeyeceğinden, yahut üzerinize taş yağdıran bir kasırga
gördermeyeceğinden emin misiniz? Sonra kendinize bir vekil de
bulamazsınız.
69- Yoksa sizi tekrar denize döndürüp de üzerinize kasırgalar
göndermeyeceğinden ve böylece ettiğiniz nankörlük sebebiyle sizi
boğmayacağından emin misiniz? Sonra bu yaptığımıza karşı, bizim
aleyhimize size yardım edecek bir koruyucu bulamazsınız.
70- Andolsun ki biz, insanoğlunu şan ve şeref sahibi kıldık. Karada ve
denizde taşıtlara yükledik ve temiz yiyeceklerden onları rızıklandırdık.
Onları yarattıklarımızın birçoğundan üstün kıldık.
Meâl-i Şerifi
71- Kıyamet günü bütün insanları önderleriyle çağıracağız. O gün, kimin
amel defteri sağ eline verilirse, işte onlar kitaplarını okuyacaklar ve
en küçük bir haksızlığa uğratılmayacaklar.
72- Her kim bu dünyada (manen) kör ise ahirette de kördür. Ve gidişçe
daha şaşkındır.
73- (Ey Muhammed!) Az kalsın seni bile, sana vahyettiğimizden başkasını
bize karşı iftira edesin diye, fitneye düşüreceklerdi ve o takdirde seni
dost edineceklerdi.
74- Eğer biz sana sebat vermemiş olsaydık, nerdeyse sen onlara birazcık
meyledecektin.
75- O takdirde, muhakkak hayatın da, ölümün de azabını sana kat kat
tattırırdık. Sonra bize karşı kendin için hiçbir yardımcı bulamazdın.
76- (Ey Muhammed!) Yakında seni yurdundan çıkarmak için, muhakkak ki
rahatsız edecekler ve o takdirde onlar da senin ardından pek az
kalacaklardır.
77- Bu, senden önce gönderdiğimiz bütün peygamberlerimiz hakkındaki
sünnetimizdir. Bizim sünnetimizde herhangi bir değişme göremezsin.
71-77- Her insan toplumunu önderleriyle çağıracağımız o günü düşünmeli.
İmam, hidayet ve delalette öne geçirilip arkasına düşülen, kendisine
uyulan kimse demektir ki, bir peygambere, bir kitaba, bir dine, bir
mezhebe veya herhangi bir başkana, bir kumandana denilebilir. Şu halde o
gün, her insan topluluğu ilâhî veya şeytanî önderlerine nisbet edilerek,
mesela: Ey İbrahim ümmeti, ey Musa ümmeti, ey İsa ümmeti ve ey Muhammed
ümmeti diye veya ey Firavun halkı, ey Nemrud halkı v.s. diye veyahut
dinlerine, kitaplarına, mezheplerine nisbet ile ey falan ümmet, falan
millet diye çağırılacaklar. "Kimin kitabı sağ eline verilirse işte onlar
kitaplarını okuyacaklar ve en küçük bir haksızlığa uğratılmayacaklar" Ve
bu dünyada kör olan, yani bu dünyada kalp gözü kör olup da doğru yolu
görmeyen, hak imama uymayan, o üstün kılınma ve şereflendirme
nimetlerine karşı nankörlük eden ahirette, yani ahiret hususunda daha
kör ve yolca daha yanlıştır. Onun için ahirette kör, sağır ve dilsiz
olarak ve yüzün koyu sürünerek haşr olunacaklar ve kitapları sollarından
verilecektir.
Sen şuna bak:
Meâl-i Şerifi
78- Güneşin batıya kaymasından, gecenin karanlığına kadar (belirli
vakitlerde) gereği üzere namazı kıl, bir de sabah namazını kıl. Çünkü
sabah namazında, gece ve gündüz melekleri hazır bulunur.
79- Gecenin bir kısmında da sadece sana mahsus bir nafile olmak üzere
uykudan kalk, Kur'ân ile teheccüd namazı kıl, Rabbinin seni bir makam-ı
mahmuda (şefaat makamına) göndermesi kesindir.
80- (Ey Muhammed!) De ki: "Rabbim! Beni, takdir ettiğin yere gönül
rahatlığı ve huzur içinde koy ve çıkacağım yerden de dürüstlükle ve
selametle çıkmamı sağla. Bana katından yardım edici bir kuvvet ver."
81- (Ey Muhammed!) De ki: "Hak geldi, batıl yok oldu. Elbette batıl yok
olmaya mahkumdur."
82- Biz Kur'ân'dan, iman edenler için bir şifa ve rahmet kaynağı olan
âyetler indiriyoruz. Zalimlerin de ancak zararını artırır.
83- Biz insana nimet verdiğimiz zaman, Allah'ı anmaktan yüz çevirip
uzaklaşır. Ona fenalık dokununca da ümitsizliğe kapılır.
84- De ki: "Herkes bulunduğu hal ve niyetine göre iş yapar. Bu durumda
kimin en doğru yolda olduğunu Rabbiniz daha iyi bilir."
78- Namazı devamlı kıl ve kıldır. Güneşin zevali (batıya kayması)
dolayısıyla gece karanlığına kadar ki öğle, ikindi, akşam, yatkı
vakitlerini içine alır.
Rivayet edildiğine göre Hz. Peygamber buyurmuştur ki: "Güneşin batıya
kayacağı vakitte Cebrail geldi, bana öğle namazını kıldırdı" Sabah
Kur'ân'ını da, yani kırâeti özellikle önemli olan sabah namazını da
dosdoğru kıl. Muhakkak sabah Kur'ân'ı şahitlendirilmiştir. Ona gece
melekleri de gündüz melekleri de hazır ve şahid olur ve bütün kâinat
uyanır, insanın gözle görme zevki yükselir.
79- Gecenin bir bölümünde de sadece sana ait bir nafile olarak teheccüd
namazını kıl Rabbinin seni öğülmüş bir makama göndermesi kesindir.
Burada "Kulum nafile namazları kılmakla bana yaklaşmaya devam eder,
nihayet ben onun kulağı, gözü ve kalbi olurum." kudsi hadisinin
mânâsıyla olan ilgi açıktır. Makâm-ı Mahmud: Herkesin hamd ile
yücelteceği muazzam makam demektir ki, hamdin gerçek anlamının dayanağı
olan mutlak yakınlık makamı, yani hadislerde rivayet edildiği üzere
Livaül'l-hamd altında büyük şefaat makamıdır.
80- Ve de ki, yani teheccüd namazını kılıp şöyle dua et ki: Rabbim!
Gireceğim yere dürüstlükle girmemi sağla ve çıkacağım yerden de
dürüstlükle çıkmamı sağla. Yani herhangi bir işe veya herhangi bir yere
koyarken tam dürüstlükle kabul olunan ve razı olunan bir şekilde koy ve
herhangi bir işe veya bir yere çıkarırken de yine tam bir dürüstlük ile
kabul olunan ve razı olunan, övülen bir şekilde çıkar. Bundan dolayı
emrettiğin kulluk vazifelerinin girişinde, çıkışında, yüklediğin
peygamberlik görevinin yerine getirilmesinde ve tamamlanmasında doğruluk
ve dürüstlükle başarı ihsan edip ahiretin girişi olan mezara koyduğunda
dürüstlükle koy ve çıkarıp öldükten sonra dirilttiğinde de dürüstlükle
dirilterek gönder ve tarafından bana, kâfirleri, mağlup edecek kudretli
bir yardımcı ver. Bana gizli kahredici bir delil, mağlup edici bir
kudret tahsis et ki, onun saltanatı karşısında kâfirler mağlub ve
kahredilmiş, iman edenler üstün gelmiş ve zafer kazanmış olsun.
81- Dikkat etmeye değerdir ki, bu duanın kabul edildiğini müjdeleme
tarzında da şöyle buyurulmuştur: Yine de ki:
Hak geldi batıl yok oldu Gerçekten batıl, daima yok olmuştur. Hz.
Muhammed'in peygamberliği ile hak dinin gelmesi anından itibaren
gerçekten kâfirlik ve Allah'a ortak koşmanın yok oluşu başlamış, daha
sonra Mekke fethedildiği zaman Ka'be'den putları atarken Hz. Peygamber
bu âyeti okuyarak önce verilen bu haberin doğruluğunu ilan etmişti.
82- Hak ne ile geldi, denecek olursa, işte cevabı şudur: Biz Kur'ân'dan
öyle âyetler indiriyoruz ki, müminler için şifa ve rahmettir. Burada
dünya türlü türlü kaygı ve hastalıklar, bela ve sıkıntı ile dolu bir
hastahaneye, Peygamber bir doktora, Kur'ân da şifa verici ilaç ve
yeterli gıdaya benzetilmiş oluyor. Şüphe ve iki yüzlülük, kâfirlik ve
uyuşmazlık, zulüm ve haksızlık, hırs, ümitsizlik, işsizlik , cahillik,
taklid, bağnazlık, kötü niyetli olmak gibi ahlâkî ve sosyal, psikolojik
hastalıklara karşı Kur'ân'ın şifa ve rahmet olduğu kesin bir gerçektir.
Bundan başka maddî hekimliğin, tedavisinde aciz kaldığı nice vücut
hastalıklarına karşı da Kur'ân'ın şifa bağışlayan özellikleri, yetkili
kimselerin öteden beri gördükleri bir husustur. Bununla beraber
zalimlerin ise, ancak zararını artırır. Hakkı sevmeyenler inanmazlar da
o şifa ve rahmetten faydalanamazlar ve bu şekilde zararlarını
artırmaktan başka bir şey yapmazlar, kendi nefislerine zulmederler.
83-Bunun sebebi de biz o insana, o çok zalim ve çok bilgisiz olan insana
nimet verdiğimiz zaman yüz çevirir ve yan çizerek uzaklaşır. Nimetle
şımarır, nimet verenden yüz çevirir, nankörlük eder. Ona zarar ziyan
dokununca da son derece ümitsizliğe düşer. İşte böyle nimet halinde
teşekkür, zarar halinde ümit ve dua özelliği bulunmayan insanlardır ki,
o zalimlerdir. Kur'ân böylelerinin zararını artırır. Böyleleri,
müjdelemekle de yola gelmez, korkutmakla da.
84- De ki hepsi, iman edenler de etmeyenler de kendi hal ve niyetine
göre iş yapar.
"ŞÂKİLE" kelimesi tabiat, âdet, din, ahlâk, niyet, mizaç ve yaratılış,
birbirine benzeyen yollar gibi değişik ve fakat birbirine yakın
mânâlarla tefsir edilmiş ise de en kapsamlı mânâsı sonuncusudur. Yani
herkes kendi durum ve mizacına uygun olan yolda hareket eder. Başka bir
ifade ile özel hislerine göre iş yapar. Bu durumda en doğru yola gideni
Rabbiniz en iyi bilendir. Yani herkes kendi mizacına göre hareket ederek
hoşuna giden yolu tutmakla doğru yol tutmuş olmaz. Bir din veya mezheb
herhangi bir kişinin veya toplumun mizaç ve duygularına uygun gelmekle
hemen doğru olamaz. Hak din, Allah'ın kitap ve Resulü ile bildirdiğidir.
Buna göre mizacı hakka uygun olan kimselere ne mutlu! Mizac, ruh
meselesine temas etmek dolayısıyla:
Meâl-i Şerifi
85- Ey Muhammed! Sana ruhtan soruyorlar. De ki: "Ruh Rabbimin bildiği
bir iştir ve size ilimden ancak az bir şey verilmiştir."
86- Yemin olsun ki, dilersek sana vahyettiğimizi ortadan kaldırırız;
sonra bize karşı kendine bir vekil (koruyucu) bulamazsın.
87- Fakat Rabbinden bir rahmet olarak (biz bunu yapmadık). Gerçekten
O'nun senin üzerindeki lütfu çok büyüktür.
88- Ey Muhammed! De ki: "Yemin olsun, eğer insanlar ve cinler bu
Kur'ân'ın benzerini getirmek üzere toplansalar ve birbirlerine yardımcı
olsalar bile, yine onun bir benzerini meydana getiremeyeceklerdir."
85-86- Sana ruhtan da sorarlar veya soruyorlar Siyerde İbnü Abbas'tan
nakledildiğine göre Kureyş Nadr b. Hâris ile Ukbe b. Ebî Muayt'ı
Medine'deki yahudi hahamlarına gönderip: "Onlar, kitap ehlindendirler,
siz de bulunmayan bilgiler onlarda bulunur. Muhammed'i sorun bakalım"
demişler. Bunun üzerine ikisi birlikte Mekke'den çıkıp Medine'ye
varmışlar ve sormuşlar.
Yahudiler: "Ona mağara halkından, Zulkarneyn'den ve ruhtan sorunuz. Eğer
hepsine cevap verir veya susarsa peygamber değildir. Ve eğer bir kısmına
cevap verip bir kısmından susarsa peygamberdir" demişler. Çünkü ruh,
Tevrat'ta kapalı olarak ifade edilmiş. Onlar, gelmişler sormuşlar. Bunun
üzerine iki kıssa, yani Ashab-ı Kehf ve Zülkarneyn kıssaları açıklanıp
ruh kapalı bırakılmış olmakla sorduklarına pişman olmuşlardır. (Ashab-ı
Kehf ve Zülkarneyn Kıssaları için Kehf Sûresi, 18/9-22,
83-101Ayetlerinin tefsirine bkz.)
Ahmed, Nesaî, Tirmizî, Hakim ve İbnü Hıbban ve daha birtakım muhaddisin
İbnü Abbas'tan yaptıkları rivayette ise; Kureyş, yahudilere demişler ki:
"Bize bir şey veriniz şu adama soralım." Onlar da "Ruhtan sorunuz"
demişler. Onlar sormuşlar, onun üzerine bu âyet inmiştir. "Sana ruhtan
sorarlar..." Bunlara göre bu âyet de Mekke'de inmiştir. Fakat Buharî'de
ve Müslim'de ve diğer kitaplarda rivayet edildiğine göre Abdullah b.
Mes'ud (r.a.) demiştir ki: "Ben Hz. Peygamber (s.a.v.) ile Medine'de bir
tarlada yürüyordum ve o, bir değneğe dayanıyordu. O sırada bir bölük
yahudi rastladılar, birbirlerine: "Şuna ruhtan sorunuz" dediler. Bunun
üzerine bir kısmı kalktı, ruhtan sordu. Sorunca Resulullah, ona karşı
bir şey söylemeyip sessizliğe daldı. Ben derhal bildim ki, kendisine
vahiy geliyordu. Olduğum yerde dikildim. Vahiy inince buyurdu ki: "Sana
ruhtan sorarlar. De ki: Ruh Rabbimin emrindendir. Size ilimden sadece az
bir şey verilmiştir." Buna göre ise bu âyet Medine'de inmiştir. Bu
bakımdan bazıları bu âyetin biri Mekke'de biri Medine'de olmak üzere iki
defa indiğini söylemişlerdir.
Yukarılarda da geçtiği üzere ruh denildiği zaman başlıca üç görüş açısı
göz önünde bulundurulmuştur: Kendisi ile hareket yapılan şey, yani
hareketin başlangıcı; kendisi ile hayat olan şey, yani hayatın
başlangıcı; kendisi ile anlaşılan şey, yani anlayışın başlangıcı.
Hareketin başlangıç noktası olması düşüncesiyle ruh, maddenin tam
karşılığı olarak kuvvet demek olur. Madde veya kuvvet, madde veya ruh
denildiği zaman bu düşünce kastedilir. Bu mânâ, ruhun en genel
mânâsıdır. Mesela elektrik bu mânâya göre bir ruh ve her hareket edici
güç bir ruh demektir.
Hayatın başlangıcı düşüncesi ile ruh ise, bundan daha özel bir şeydir.
Fakat bunda da iki ayrı düşünce vardır. Birisi genel mânâsı ile hayattır
ki, bitkilerin hayatını da kapsar. Bu mânâya göredir ki, genel olarak
bitkilere bile ruh (canlı) denildiği olmuştur. Birisi de meşhur mânâsı
ile hayat, yani hayvanlara ait hayattır ki insana ait hayat ile son
bulur. Bu mânâya göre ruh, bitkilere ait ruhtan daha özel olup onu da
kapsamaktadır.
Sonra idrak (anlayış)ın başlangıcı, yani duyumla beraber olan sade
vicdandan, bilgi, anlama, ilim, irade, konuşma ve diğer şeyler gibi en
yüksek derecelere kadar şuurla ilgili bütün olayların ve dolayısıyla bir
manevî hayatın vasıtası olması itibariyle ruh gelir ki, ruhun en seçkin
özelliğini ifade eden bu mânânın en açık görüntüsü insanın nefsinde
tecelli ettiğinden buna insan ruhu denilmiştir. İnsanın nefsini hayvanî
ruhtan ayıran ve insana ait bilgiyi hakka ulaştırarak kendini ve
başkalarını bildiren bu ruh hakkındadır ki "Ruhumdan ona üflediğim
zaman..." (Hıcr, 15/29) buyurulmuştur. Biz bunu (ruhu) kendisi ile
duyar, vicdan, irade, akıl erdirme, içten konuşma gibi etkileri ile
tanırız. Her insanda bu ruhun bir parıltısı bulunduğunda şüphe yoksa da
insan nefsinin, bu ruhun aynı olup olmadığında ihtilaf edilmiştir. Fakat
ruh gerçeği, insan gerçeğinin ötesinde olmasaydı, insan, eşyanın bizzat
kendisinden hiçbir gerçeği anlayamaz veya bütün gerçeğin, insandan
meydana gelmiş olması gerekirdi. Halbuki insanın bilmediği pek çok şey
vardır. Ne kadar az olursa olsun bildiği de yok değildir. Bundan dolayı,
idrakin başlangıcı olan ruh, insanın fizikî hayatında vücuduna üfürülen
hava, ışık, sıcaklık gibi manevî hayatında nefsine üfürülen bir
başlangıçtır ki, insan nefsinin yaratılışı hidayet ve doğru yolu
kaybetmemedeki payı olan üfürme derecesi ile uyumludur.
De ki: Ruh, Rabbimin emrindendir. Burada emr, "ümur"un müfredi (tekili),
yani iş; yahut "evâmir"in tekili, yani kumanda mânâsına gelir.
Tefsircilerin bir çoğu min" in beyaniye veya bazısı, bir kısmı mânâsına
tebîziye, emrin (işin) Rabbe izafeti'nin (rabb ile tamlama halinde
bulunması) de bilginin tahsis edilmesi mânâsına olması üzere şöyle
tefsir etmişlerdir: "Ruh, ancak Rabbinin bileceği iştendir, ruhun
hakikatı öyle şeylerdendir ki, onunla ilgili bilgiyi Allah Teâlâ kendine
tahsis etmiştir" Bu şekilde cevap, "İlim, ancak Allah katındadır" (Mülk,
67/26) denilmiş gibi olur. Eğer ruh hakkındaki soru "niçin herkese aynı
derecede ruh verilmiyor da yaratılış değişiyor diye herkesin ruhî
durumlarındaki ayrılığın hikmetinden sorulursa bu tefsire diyecek
yoktur. Çünkü bu husus, yaptığından sorumlu olmayan yüce Allah'ın yalnız
varlıklar üzerindeki iradesine ait olduğundan ancak onun bileceği bir
iştir. Âyetin hemen ardında "eğer biz dileseydik" buyurulması da bununla
ilgilidir.
Fakat ruhun gerçek mahiyeti veya hükümleri açısından soru düşünüldüğü
zaman, bu cevapta hiçbir şey bildirilmemiş denemez. Bilakis bunda ruhun
özü ve hükmüyle ilgili bütün fizik ötesi tartışmaları kesip atan bir
tanımlama verilmiştir. Şöyle ki: "Bir şeyin olmasını dilediği zaman,
O'nun emri sadece "ol" demektir. O da hemen oluverir." (Yasin, 36/82)
âyeti gereğince Rabbin emri, bir şeyi irade edince Allah'ın işi başka
hiçbir şart ve sebebe muhtaç olmaksızın yalnız "ol" demekle hemen
oluvermekten ibaret bir emirdir: Fiilî bir yaratılıştır, bir gereklilik
ve etkidir ki "Bizim emrimiz bir defadır. Ve göz kırpması gibidir."
(Kamer, 54/50) âyetinin mânâsına göre basit bir göz kırpmasının ifade
ettiği ani bir irade veya his işi gibi bir defadır. Şu halde ruhun,
Allah'ın emrinden olması, yüce Allah'ın yalnız "ol" emrinden yaratılan
ve başka bir unsur ve çıkış yeri bulunmayan ilâhî bir harika olması
demek olur. Birtakım müfessirler de bu mânâyı tercih etmişlerdir.
Bu mânâda "emir" kelimesinin fâiline mûzaf olduğu bellidir. "Min"
başlangıç mânâsına olduğu takdirde ruh, emrin eseri olan basit ve
yaratılmış özel bir cevher olarak düşünülebilir. "Min", maddeyi açıklama
mânâsına geldiği takdirde ise ruh, Rabbin emri cinsinden yalnız bir iş,
özel bir etki demek olur. Burada şöyle meşhur bir soru vardır: "Allah
her şeyin yaratıcısı ve herşey Allah Teâlâ'nın yaratma emri ile meydana
getirilmiş ve yaratılmış olduğuna göre bu mânâ, "ruh, eşyadan bir şey
veya işlerden bir iştir" demeye eşit olmaz mı? Ve o durumda bununla
ruhun özelliğini anlatan bir tanımlama verilmiş olduğu nasıl
söylenebilir? Yukardaki açıklamalarda bu soruyu geçersiz kılan kayıtlar
ve işaretler vardır .Bunu daha fazla bir açıklıkla anlamak için de "İyi
biliniz ki, yaratmak ve emretmek O'na mahsustur." (A'râf, 7/54) yüce
âyetini göz önünde tutmak gerekir. Görülüyor ki orada emir, yaratmaya
karşılık olarak zikredilmiştir. Burada ise iki yorum vardır:
Birincisi: Yaratma, takdir, yani miktar ve nicelik vermek mânâsı
itibariyle madde ve cisimleri yaratma ve icad etmektir. Kayıtsız
yaratmada kullanılması ise genelleştirme iledir. O halde buna karşılık
emir, maddeye karşılık ve hacimsiz olarak düşünülen genel kuvvetler
gibi, soyut olan işleri gerektiren fiil ve etkidir. Nitekim Âdem
hakkında "Allah Âdem'i topraktan yarattı. Sonra ona "ol" dedi ve o da
oluverdi." (Al-i İmrân, 3/59) buyurulması bu farkı gösterir.
İkincisi: Emirde kumanda mânâsının esas olmasıdır. Bu yönüyle emir,
yaratılan bütün yaratıklar üzerinde yapılan ve yapılacak olan tasarruf
ve egemenlik işleri ile, bu işleri meydana getiren gereklilik ve etki
fiiline uygun olur ki, Rab olma sıfatının tecellisi bununladır. "Daha
sonra kudretiyle Arşı kuşatan Allah'tır. Bütün işleri nizama koyan
O'dur." (Yunus, 10/3) ifadesi, bunu gösteriyor. Şu halde yaratma, emrin
tatbik yerini meydana getiren iş, emir de mahlukatın zorlama veya
iradeye bağlı terbiye işlerini ifade eden fiildir. Ve ruhun tarifindeki
emir, yaratılışın karşılığı olan Allah'a ait bu itibarı ifade için,
özellikle Rab ismine muzâf (tamlanan) kılınmıştır. Bununla beraber bu
tamlama, ruhun bütün kuvvetleri kapsayan genel mânâsını ortaya koyarsa
da özel mânâsı ile ruhun ancak cinsini bildirir. Bu cins içinden özel
mânâsı ile ruhu tanıtacak olan husus ise Rab kelimesinin birinci şahsa
olan "Rabbî = benim Rabbim" izafetidir. Şu halde ruhun cinsi, Rabbin
kendisine özel olarak izafeti de bir bölümü hükmünde olarak ruhun bir
gerçeği ile ilgili olarak bir sınırını ifade eden tanımlamasını vermiş
olur. Mânâsı şu olur: "Ruh, benim malikim olup beni terbiye eden
Rabbimin bütün mahlukatı üzerindeki ilâhlık emrinden bir emirdir ki,
bana kendimi ve Rabbimi tanıtır". Demek ki bir ruh tasarlanmasında
aslolan şu üç duygudur: ben, emir, Rab. Ruh, işte eneye Rabbin özel bir
etkisi ile tamlamasını ifade eden emirdir. Bu özel tamlama, bu emir
olmayınca kimse kendini duymaz, herkes bu tamlama nisbetinin özelliğine
göre kendisini duyar, kendini duymayanda ruh olmaz. Kendini tanımayan, o
izafet nisbetinden hissesine göre ruhu duyar; ruhu duyan, Rabbini duyar.
Bundan dolayıdır ki, ruhu Rab zannedenler, Rabba ruh diyenler, üçlü ilâh
inancına sapanlar olmuştur. Onun için cevabında bu yanlışlar da
düzeltilerek anlatılmıştır ki ne ben, ne de ruh, rab değildir, Ruh,
enenin Rabbinin emrindendir.
Burada dikkate değer önemli bir nokta daha vardır. hitabında Rabbin
muzafın ileyhi (tamlayanı) olan birinci şahıs zamiri yâ, her şeyden önce
Resulullah'ın sidir. Ona olan izafet-i Rabbaniye (Rab kelimesinin
tamlaması), Muhammed realitesinde meydana çıkan tecelliler ise
"Gerçekten Rabbinin sana lütfu çok büyüktür" diye açıkça ifade edileceği
üzere çok büyük olduğundan bu görüş açısından tamlamanın ifade ettiği
tanımlama kendisine Rûhü'l-Kudüs ve Rûhü'l-Emîn denilen Cebrail'i bile
kapsamına alan yüksek bir topluluğu içine alır. Bu itibarla tarifinden
tasarlaya bileceğimiz mânâ şu olur: "Ruh, beni terbiye eden, bu cümleden
bana vahiy ve peygamberlik veren, beni İsrâ ile Mirac'a yükselten, beni
bir şefaat makamına gönderen ve bana Kur'ân'ı indirmekte bulunan
Rabbimin emrinden bir emirdir ki, ben kendimi ve Rabbim olan yüce
Allah'ı onunla bilirim."
Ve size ilimden ancak biraz verildi. Hiç verilmedi değil, fakat az
verildi. Bildiğiniz de az, bilişiniz de azdır. Çünkü ilminiz, sonradan
olmuştur, bağıntılıdır. Sofestâîlerin dediği gibi hiçbir şey bilmez
değilsiniz, bazılarının iddia ettikleri gibi bütün gerçekleri bilir de
değilsiniz. Hak'tan bazı şeyler bilirsiniz, amma gerçeğin bütün
derinliğine değil, bazı yönler ile, ruhunuzun mertebesine göre,
Rabbinizi tanıyacak, vazifelerinizi anlayacak kadar orantılı bir şekilde
bilirsiniz. Şu halde ruh hakkında bilebileceğiniz de bu kadardır.
Bazı müfessirler bu hitabın soruyu soranlara ait olduğunu
söylemişlerdir. Çünkü " = de" emrinin söylenilenin içinde bulunarak
cevabın tamamlayıcısından olması akla daha yakındır. Fakat rivayet
olunuyor ki: Yahudiler, bu cevabı işitince: "Bu hitap bize mi muhtaç?"
demişler. Hz. Peygamber (s.a.v) de: "Bilakis biz ve siz" buyurmuş. Bunun
üzerine demişler ki: "Durumun amma da tuhaftır, bazen "Kime hikmet
verilirse ona, çok hayır verilmiş olur" (Bakara, 2/269) dersin, bazen de
böyle söylersin. Bize Tevrat verildiğini ve onda her şeyin açıklaması
bulunduğunu Kur'ân'dan okuduğun halde, bize verilen ilme nasıl az
dersin?" Resulullah (s.a.v) da: "O, Allah'ın ilmine göre azdır. Allah,
size o kadarını vermiştir ki amel ederseniz faydalanırsınız" buyurmuş ve
bu sebeple "Yeryüzündeki ağaçlar kalem, deniz de mürekkep olsa ve yedi
deniz de katılsa da yazılsa, Allah'ın kelimeleri bitmezdi..." (Lokmân,
31/27) âyeti inmiştir. Şu halde bu hitap, emrinin içinde olmayıp,
yeniden başlayarak ona eklenmiş bir cümle olmak üzere bütün insanlara
genel bir hitap demektir. Bütün insanlık ilmi, Allah'ın ilmine göre
azdır. O'nun tarafından verilmiş, itibarî, bitmeye mahkum ve sınırlıdır.
Allah'ın ilmi ise zatına ait olup herşeyi kuşatmış ve bilgileri
sonsuzdur. İlmin tamamı yüce Allah'ın zatî hakikatini bilmeye bağlıdır
ki, onu ancak kendi bilir.
Burada şunları da kaydetmemiz yararlı olacaktır:
1- Demek ki "Allah, Âdem'e bütün isimleri öğretti". (Bakara, 2/31) âyeti
gereğince Âdem'e bütün isimlerin öğretilmesi, ismi olan her şeyin
gerçeğinin öğretilmesi demek değildir. İsimleri öğretmek Allah'ın ilmine
göre az bir ilimdir. Bu nokta felsefede "ismiyye" ekolüne bir temel
olabilir.
2- "Herşeyi açıklamak için..." (En'âm, 6/154), "Herşeyi etraflıca beyan
etmek için..." (Nahl, 16/89) gibi âyetler, bütün eşyanın hakikatı
mânâsına olmayıp insanların din ve ahkâm (şerî hükümler) açısından
muhtaç oldukları her şey mânâsına izafî (göreli) bir kapsama sahiptir
demektir. Ve nitekim öteden beri öyle tefsir edilmiştir.
3- İnsan bilgisinin azlığı, yalnız ruhu bilme açısından
zannedilmemelidir. Çünkü diğer şeylerle ilgili bilgilerimizin bile
dayanağı ruh olduğundan onlarla ilgili bilgimiz, ruhumuza ait olandan
çok değildir.
4- Bu hitapta insanlara ilimden pay veren bir şeref ve aynı zamanda
insanlığın ilmî gururunu kıran bir darbe ile, Hakk'ın huzurunda "Biz
seni, sana layık olan bir şekilde tanıyamadık" itirafı ile alçak gönüllü
olmaya davet eden bir uyarı vardır. Demek Allah katında ilmin
sonsuzluğu, insanlar için her hususta ilmin elde edilmesinin mümkün
olduğunu ortadan kaldıran bir ümitsizlik delili değil, ilimde ilerleme
imkanının sonsuzluğunu sağlayan bir bilgi başlangıcıdır. Bundan dolayı
insan sonsuzluğa giden bir aşk ve inanç ile Allah için ilme çalışması ve
fakat ilimde hangi ilerleme mertebesine ulaşırsa ulaşsın insan ilminin
az yine az; Allah'ın ilmine göre, denizlere oranla bir damladan bile az
olduğunu bilerek hiçbir zaman gururlanmaması gerekir.
Şunu da unutmamak gerekir ki, insanın ilmi Allah tarafından verilmiş
olduğu gibi, yok olabilir de. Bir insana en büyük ruhun, en yüksek ilmî
mertebenin verildiği de farzedilse, onu emriyle dilerse bir anda
alıverir. İşte gururdan sakınmak için bu gerçeğin bilinmesi çok önemli
olduğundan bakınız, yüce Allah, Peygamberine olan üstünlüğünün
büyüklüğünü âyette ifade etmekle ona verdiği ilmin azlıktan istisna
edilmiş olduğunu açıklama sırasında, her şeyden önce bu gerçeği öne
alıp, açıkça ifade ederek, hem de yemin ve pekiştirme ile, yücelik ve
ululuk ifade eden çoğul kipi ile ve diğerlerine son derece etkili ve
anlamlı bir ibret olması için özellikle Hz.Peygambere hitapta açıkça
anlatarak buyurmuştur ki: "And olsun ki, dilersek o sana vahyettiğimizi
elbette ortadan kaldırırız." Yani Rûhü'l- Kudüs ile indirdiğimiz, bütün
fitnelere karşı tesbit ettiğimiz, müminlere şifa ve ilmimizin ruhu olan
o yüce Kur'ân'ı bile hafızalarınızdan siler alıveririz. Sonra kendin
için bize karşı bir yardımcı da bulamazsın. Yani aldığımızı bizden
bizzat kendin geri alamayacağın gibi vasıta ile geri alabilmek için, ne
ruhtan ve ne başka şeylerden dayanacak bir vekil, tutunacak bir kuvvet
bulmana da imkan yoktur.
87- Ancak Rabbinden bir rahmet olursa başka. Her zaman yalnız ona
dayanabilirsin ve işte ona vahyettiğimiz gibi onu koruyan ve sürekli
kılan da O'dur. Rabbinin sana özel izafeti ile nimet vermesi ve ihsanı
ve bu yüzden âlemlere yaymak istediği geniş rahmetidir. Gerçekten
Rabbinin sana olan fazileti, ihsanı ve lütfu çok büyüktür. Diğerlerine
benzetme kabul etmeyecek derecede büyüktür.
88-Onun için tam güvenle Yemin olsun ki bütün insanlar ve cinler, bu
Kur'ân'ın benzerini getirmek için bir araya gelseler hiçbir zaman onun
bir benzerini getiremezler. İnsanlar ayrı, cinler ayrı uğraşsalar
getiremezler ya. Hatta birbirlerine yardımcı olsalar bile (benzerini)
getiremezler. Kur'ân böyle büyük bir mucizedir. Şimdi yalnız bu âyetin
ne kadar kapsamlı, ne kadar kuvvetli, bütün insanlar ve cinler ile
gelecek üzerinde böyle en yüksek bir yakîn (kesinlikle) hüküm vermenin,
ne büyük bir gayb ilmini kapsadığını ve dolayısıyla başlı başına nasıl
büyük ve kalıcı bir mucize meydana getirdiğini insaf ile etraflıca
düşünmeli. Bu sözün Allah'ın ilminden bir ilim getirmiş olduğuna nasıl
şüphe edilebilir?.
Bu âyetin iniş sebebinde rivayet ediliyor ki, önceki yahudilerden bir
grup: "Ey Muhammed!" demişler. "Bize şu getirdiğin hakkı açıkla, bu
Allah katından gelen bir hakk mıdır? Çünkü biz bunu Tevrat'ın düzenli
bir şekilde dizilişi gibi birbirine uygun olup nizamlı bir şekilde
dizilmiş olarak görmüyoruz" Hz. Peygamber (s.a.v) buyurmuş ki: "Vallahi
siz, bunun Allah katından gelen bir hakk olduğunu çok iyi biliyorsunuz."
Bunun üzerine onlar: "Amma bu senin getirdiğin gibisini biz de sana
getiririz." demişlerdi ve bunun üzerine yüce Allah, bu âyeti indirdi.
Diğer taraftan Kureyş'ten bir topluluk da: "Bize bu Kur'ân'dan başka
olağanüstü bir âyet getir, yoksa bunun benzerini biz de yapabiliriz."
demişlerdi ki, olağanüstü âyet dedikleri bundan sonra "Kâfirler şöyle
dediler: Bizim için yerden suyu kesilmeyen bir kaynak çıkarmadıkça sana
iman etmeyeceğiz." (İsrâ, 17/90) âyetlerinde açıklanacak olan öneriler
olacaktır. Bu âyet, ile bütün bunlara kesin cevap verilmiş, o gün bu gün
bunca asırlardan beri bütün tecrübe ve teşebbüslerin karşısında bu
cevap, tam bir doğrulukla gerçekleşerek heybet ve ululuğunu artırmış
durmuştur. (Bakara, Sûresindeki "Onun benzeri bir sûre meydana
getirin."; (2/23) Hûd Sûresi'ndeki, "De ki: Siz de Kur'ân'ın benzeri, on
uydurma sûre meydana getirin bakalım. Eğer iddianızda doğruysanız,
Allah'tan başka yardımını isteyebileceklerinizi de çağırın..."; (11/13)
Hıcr Sûresi'ndeki "Onun (Kur'ân'ın) koruyucusu da şüphesiz ki biziz"
(15/9 âyetlerinin tefsirine bkz.) İşte Kur'ân'ın her hükmü böyle ilim,
böyle şüphesizdir.
Meâl-i Şerifi
89- Yemin olsun ki biz bu Kur'ân'da insanlar için çeşitli misaller
vermişizdir. Yine de insanların çoğu inkârlarında ısrar ederler.
90- Kâfirler şöyle dediler: "Sen, bizim için yerden suyu kesilmeyen bir
kaynak fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız."
91- "Veyahut hurmalıklardan ve üzümlüklerden senin bir bahçen olsun da
ortasından şarıl şarıl ırmaklar akıtmalısın."
92- "Yahut söyleyip zannettiğin gibi, göğü başımıza parça parça
düşüresin veya Allah'ı ve melekleri söylediğine şahit getiresin. "
93- "Yahut altından bir evin olsun, ya da göğe çıkmalısın. Ona çıktığına
da asla inanmayız. Ta ki bize, okuyacağımız bir kitap indiresin." De ki:
"Rabbimi tenzih ederim. Nihayet ben de, peygamber olan bir insandan
başka bir şey değilim."
89-93-Böyle bir peygamberi gören o kâfirlerin iman etmeyip de bu kadar
inat etmelerinin sebebi nedir, denecek olursa:
Meâl-i Şerifi
94-100- 94- Kendilerine doğru yolu gösteren peygamber gelince,
insanların iman etmelerine engel olan sebep sadece: "Allah bir insanı mı
Peygamber gönderdi?" demeleridir.
95- (Ey Muhammed! Mekkelilere) şöyle de: "Eğer yeryüzünde huzur içinde
yürüyüp duran melekler olsaydı, elbette onlara gökten peygamber olarak
bir melek indirirdik."
96- De ki: "Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. Çünkü O,
kullarının yaptığından haberdardır, yaptıklarını çok iyi görendir."
97- Allah kime hidayet verirse, o doğru yoldadır. Kimi de hidayetten
uzak tutarsa, artık bunlar için Allah'tan başka hiçbir yardımcı
bulamazsın. Ve biz, o kâfirleri kıyamet günü kör, dilsiz ve sağır
oldukları halde, yüzleri üstü sürünerek haşredeceğiz. Varacakları yer
cehennemdir; ateşi dindikçe onun ateşini artırırız.
98- Bu onların cezasıdır! Çünkü onlar, âyetlerimizi inkâr etmişler ve:
"Sahi bizler, bir yığın kemik ve ufalanmış toz olduğumuz zaman mı, yeni
bir yaratılışla diriltilmiş olacağız?" demişlerdir.
99- Onlar, gökleri ve yeri yaratan Allah'ın, kendilerinin aynı olan
insanları yaratmaya da kadir olduğunu görüp bilmediler mi? Allah onlar
için şüphe edilmeyen bir vâde takdir etmiştir. Fakat zalimler,
inkârlarında yine de ısrar ederler.
100- (Ey Muhammed!) De ki: "Eğer siz Rabbimin rahmet hazinelerine sahip
olsaydınız, fakirlik korkusunu yine de elden bırakmazdınız." Doğrusu
insan çok cimridir.
Meâl-i Şerifi
101- Andolsun biz Musa'ya apaçık dokuz mucize verdik. (Ey Peygamber!)
İsrailoğullarına sor, Musa kendilerine geldiğinde Firavun ona: "Ey Musa!
Ben senin büyülenmiş olduğunu sanıyorum" demişti.
102- Musa dedi ki: "Ey Firavun! Pekâlâ bilirsin ki, bu mucizeleri, birer
ibret olmak üzere, ancak göklerin ve yerin Rabbi indirdi. Ey Firavun!
Ben de seni helak olmuş zannediyorum."
103- Derken Firavun, Musa'yı ve İsrailoğullarını Mısır'dan sürmek
istedi. Biz de onu ve beraberindekilerin hepsini suda boğduk.
104- Arkasından İsrailoğullarına şöyle dedik: "Firavun"un sizi çıkarmak
istediği arazide siz oturun! Sonra ahiret vaadi (kıyamet) geldiği vakit,
hepinizi toplayıp bir araya getireceğiz."
101-104- Ahiret vaadi (kıyamet) geldiği vakit, hepinizi toplayıp
biraraya getireceğiz. Buradaki ifadesinin sûrenin başında geçen yani
"ikinci defa olan fesadın zamanı" mânâsına olması düşünülebilirse de
"eğer siz kötülüğe dönerseniz, biz de cezalandırmaya döneriz." (17/8)
âyetinin) mânâsına bakılarak "ahiret yurdu vaadi" mânâsına olması
tekrardan uzak ve daha açıktır ki, kıyamet demek olur...
Özetle ey Muhammed!
Meâl-i Şerifi
105- Biz bu Kur'an'ı hak olarak indirdik, O, bütün hakikatleri içinde
toplayarak indi. Ey Peygamber! Biz seni ancak müjdeci ve uyarıcı olarak
gönderdik.
106- Sana Kur'ân'ı verdik ve onu insanlara sindire sindire okuyasın diye
(kısımlara) ayırdık ve biz onu yavaş yavaş indirdik.
107- Ey Muhammed! De ki: İster ona (Kur'ân'a) inanın, ister inanmayın; o
daha önce kendilerine ilim verilenlere okunduğunda onlar, yüzleri üstü
secdeye kapanırlar.
108- Ve derler ki: Rabbimizi tenzih ederiz. Şüphesiz ki Rabbimizin vaadi
gerçekleşir.
109- Ve ağlayarak yüzleri üstü secdeye kapanırlar. Hem de bu Kur'ân'ı
işitmek onların Allah'a teslimiyetlerini daha da artırır.
110- (Sen onlara) de ki: İster "Allah" deyin, ister "Rahmân" deyin,
nasıl çağırırsanız çağırın. En güzel isimler O'nundur. Namazında sesini
pek yükseltme, çok da gizli okuma, orta yolu seç.
111- Ve şöyle de: Hamd o Allah'a ki, hiçbir çocuk edinmedi, mülkte
ortağı yoktur, aciz olmayıp bir yardımcıya da ihtiyacı yoktur. Tekbir
getirerek O'nu noksanlıklardan yücelt de yücelt.
105- Onu, Kur'ân'ı hak ile indirdik ve o, hak ile indi. Yani hiç
bozulmadan indirdiğimiz gibi hakkıyla indi; nazmı da hak, inişi de hak,
indiği de haktır. Hakk'ın hikmeti ile hakikaten hak Peygambere inmiştir.
Onun haber verdikleri muhakkak olacaktır. Ve seni ancak bir müjdeci ve
uyarıcı olarak gönderdik. İman ve itaat edenlere sevabın ve kâfirlere,
isyan edenlere azabın olacağını bildireceksin. Yoksa herkesin istediğini
yapacak, inatçı kâfirlere zorla iman verip kurtaracak değilsin. O halde
sen müjdeleme ve uyarma vazifeni yap, sonundan korkma! Fakat o müjde ve
uyarma bir defada bitecek değil, devam etmesi gerekir.
106- Hem bir Kur'ân olarak ki ağır ağır zaman zaman insanlara okuman
için, biz onu ayırt ettik, kısım kısım yaptık ve onu peyderpey indirdik.
Yani hepsini birden değil, asıllardan ayrıntılara doğru, insanların her
türlü menfaat ve ihtiyaçlarına ve durumların gereğine uygun olmak üzere
yavaş yavaş indirdik. Onun için Kur'ân'dan bir hizib (cüzün dörtte biri)
veya bir aşır (on âyet) ve hatta bazen bir âyet, bağımsız bir kitap
gibi, başlı başına müjdeleme ve uyarmayı kapsayan bir derstir.
Alûsî, tefsirinde der ki: "Beyhakî, Şuâb'ında Ömer (r.a) den şöyle
dediğini rivayet etmiştir: 'Kur'ân'ı beşer âyet, beşer âyet öğreniniz.
Çünkü Cebrail (a.s) onu beşer beşer indirdi". İbnü Asâkir de Ebu Nadre
kanalıyla rivayet etmiştir ki: "Ebu Sa'id-i Hudrî bize Kur'ân'ı sabah
beş ve akşam beş âyet öğretir ve Cebrail (a.s) beşer âyet, beşer âyet
indirdi, diye haber verirdi." demiştir. Bununla birlikte beşten daha
fazla ve daha az olarak inmesinin de gerçekleştiği sahih rivayetlerle
sabit bulunduğundan maksat, çoğu demektir."
107- De ki: Ey bu Kur'ân'a inanmayan cahiller! Siz buna ister inanın,
ister inanmayın; yani Kur'ân'ın doğruluğuna ve kemaline karşı sizin
gibilerin inanıp inanmamasının hiç önemi yoktur. İnanmanız onun kemalini
artırmaz, inanmamanız da ona eksiklik vermez; iman ederseniz faydası
kendinize, etmezseniz zararı yine kendinizedir. Artık siz düşünün.
Şüphesiz ki bundan önce kendilerine ilim verilen kimseler, Kur'ân
inmeden önce, daha evvel indirilen kitapları incelemiş olup da vahyin,
kitabın, din ve şeriatin ne olduğunu anlamış, peygamberlik delillerini
öğrenmiş değerli âlimler kendilerine Kur'ân okununca çeneleri üstü
düşerek secdelere kapanıyorlar.
108- Ve diyorlar ki: "Rabbimizi tesbih ederiz, ne büyük şan. Rabbimizin
vaadi gerçekten yerine getirildi." Yani önceki kitaplarda vaad ettiği o
Peygamber geldi. Haber verdikleri şeylerin hepsi olacaktır diye tesbih
ve şükrediyorlar.
109- Ve ağlayarak çeneleri üstü kapanıyorlar ve o Kur'ân okundukça
onların huşularını (boyun eğmelerini) artırır.
Bunun bir benzeri de "Peygambere indirileni işittikleri zaman, onun hak
olduğunu öğrendiklerinden dolayı, gözlerinin yaşla dolduğunu görürsün.
Onlar: "Ey Rabbimiz! İman ettik derlerdi." (Mâide, 5/83)
110- De ki: İster "Allah" diye dua edin, ister "Rahmân" diye dua edin
Hangi isimle çağırırsanız, güzeldir. Çünkü en güzel isimler hep
O'nundur, O eşsiz zatındır. Resulullah (s.a.v) bir gün Mekke'de "Ey
Allah, ey Rahman " diye dua ederken müşrikler işitmişler. Ve "Muhammed
bir ilâha davet ediyordu, halbuki kendisi iki ilâha dua ediyor"
demişler. Onlara cevap olarak Allah'ın bu emri inmiştir. Yani yüce
Allah'ın bir çok isimleri vardır ki onlar, en güzel isimlerdir. En
yüksek güzellik, ululuk ve saygı ifade eden en güzel isimler hep
O'nundur. Bunların herhangisiyle olursa olsun dua caizdir. Çünkü ismin
bir kaç tane olmasından, isim sahibinin birkaç tane olması gerekmez.
Bütün esma-i hüsna (en güzel isimler) ile dua, ortağı olmayan o bir zata
(Allah'a) duadır.
Hem namazda sesini fazla yükseltme. Namazda okurken veya dua ederken
bağırma, gösteriş ve saygısızlık lekesi olmasın. Büsbütün gizli de
okuma. Yani kendin işitmeyecek kadarda gizli okuma, Allah'tan
başkasından korkuyormuş gibi olmasın. Bunun arasında bir yol tut.
111-Ve de ki Hamd, Allah'a, her türlü yüceltme ile şükür, Allah'a. O
Allah ki çocuk edinmedi. Doğurmaktan uzak olduğu gibi evlatlık da
edinmedi. Bundan dolayı çocuk edindi diyenler onun şanını bilmediler.
Yalan söylediler. Mülkte O'nun ortağı yok. İki veya üç (Allah) diyenler,
başkalarını karıştıranlar iftira ettiler. O'nun acizlikten ötürü bir
dosta da ihtiyacı yoktur. Yani acizliğinden meydana gelen, zilletten
korunmak, izzet (yücelik) bulmak için yardım etmesine muhtaç olunan
dosttan, sevgili ve yardımcıdan ve ittifak eden kimseden de uzak ve
beridir. Üstünlük ve rahmetiyle sevdiği, velilik verdiği, Allah'ın
dostları denebilecek dürüst kulları olmaz değil ise de herhangi bir
ihtiyaçtan dolayı dost edindiği hiçbir veli de yoktur. Alçaklıktan uzak
bizzat aziz ve kuvvetlidir. "Kuvvet ve kudret tamamıyla Allah'ındır."
(Fatır, 35/10) Ve onu tekbir ile yücelt de yücelt. Zatında da yücelt,
sıfatında da yücelt; yaptıklarında da yücelt, isimlerinde de yücelt.
"Allah, en büyüktür, Allah en büyüktür, Allah'tan başka hiç bir ilâh
yoktur, Allah en büyüktür, Allah en büyüktür. Hamd yalnız Allah'a
mahsustur."
Rivayet ediliyor ki, Abdulmuttalib çocuklarından konuşmaya başlayan her
oğlan çocuğa Hz. Peygamber (s.a.v) bu âyetini belletirdi. Ve buna
"yücelik ve ululuk âyeti" ismini vermişti.
Tesbih ve İsrâ (gece yolculuğa çıkartma) ile başlayan bu sûrenin bu de
hamd ve tekbir emirleriyle bitmesi ne kadar güzel, ne kadar beliğdir. Bu
hamd ve tekbir emrinin "Gerçekten Rabbinin sana lütfu çok büyüktür"
(İsrâ, 17/87) nimetine şüphesiz özel bir bağlantısı vardır.
İmam Ahmed b. Hanbel, Tirmizî, Nesaî ve diğerleri Hz. Aişe (r.a) den
rivayet etmişlerdir ki, Resul-i Ekrem (s.a.v) bu sûre ile Zümer
Sûresi'ni her gece okurdu. Sahih-i Buharî'de İbnü Mesud'dan rivayet
olunduğu üzere yüce Peygamber (s.a.v) bu sûre ile bundan sonra gelen
Kehf, Meryem, Tâhâ, Enbiya Sûreleri hakkında buyurmuştur ki: "Bunlar ilk
değerli sûrelerdendir, yani Mekke'de inen sûrelerdendir ve bunlar, benim
eski servetimdendir." Yani Hz. Muhammed'e ait şan ve makama özel
ilişkileri olan, eskiden beri ezberlediğim sûrelerden, bana ait
virdlerimdendir. İşte "Rabbin seni Makam-ı Mahmud'a ulaştıracaktır."
(17/79) müjdesini veren İsrâ Sûresi'nden "Ey Muhammed! Biz seni ancak
âlemlere rahmet olarak gönderdik." (Enbiyâ, 21/107) ululamasını veren
Enbiya Sûresi'ne kadar bu beş sûrenin tertibi de bu temel üzeredir.
Bakınız hamd ve tekbir emri ile biten İsrâ Sûresi'nden sonra Kehf
Sûresi'nin hamd ile başlaması ne ahenklidir!