Osmanlı İmparatorluğu’nda Sultan I. Süleyman’a neden “Kanuni Sultan Süleyman” denir?
Macaristan’ın önemli bir bölümünü işgale itip Transilvanya’yı vassal yapmasına rağmen, biz – Macarlar da – onu büyük görüyoruz – bir savaş ağası, bir hükümdar olarak. Szigetvár kuşatması sırasında burada öldü ve bugün onu bir anıtla anıyoruz.
Büyük Süleyman (6 Kasım 1494 – 6 Eylül 1566), ölümünden önce İmparatorluğun uzun tarihinin “altın çağını” ilan ederek 1520’de Osmanlı İmparatorluğu’nun padişahı oldu. Süleyman, belki de en çok Osmanlı hükümetinin dönüşümü için hükümdarlığı sırasında, “Kanun Verici” de dahil olmak üzere birçok isim altında biliniyordu. Zengin karakteri ve bölgeye ve imparatorluğa daha da zengin katkısı, önümüzdeki yıllarda büyük bir zenginlik kaynağı olmasına katkıda bulundu ve sonunda bugün bildiğimiz Avrupa ve Orta Doğu’da birçok ulusun kurulmasına yol açtı.
Bir erkek olarak, harikaydı. Gençliğinde teoloji, edebiyat, bilim, tarih ve savaş okudu. Altı dil biliyordu: Osmanlı Türkçesi, Arapça, Sırpça, Çağatay Türkçesi (Uygurcaya benzer), Farsça ve Urduca.
Büyük Süleyman, Osmanlı İmparatorluğu’nun boyutunu önemli ölçüde genişletti ve Osmanlı sanatlarında altın bir çağ başlattı. Edebiyat, felsefe, sanat ve mimarideki başarıların hem Doğu hem de Batı stilleri üzerinde derin bir etkisi oldu. Mimar Sinan tarafından tasarlananlar da dahil olmak üzere, imparatorluğu sırasında inşa edilen binaların bir kısmı bugün hala ayaktadır.
Süleyman, gençliğinde Büyük İskender’den etkilenmiş ve daha sonra kısmen İskender’in fetihlerinden esinlendiği düşünülen askeri genişlemeyi programlamıştır. Süleyman, Sultan olarak 13 büyük askeri sefere öncülük etti ve 46 yıllık saltanatının 10 yıldan fazlasını seferlerde geçirdi.
1521 yılında Şam valisi Canberdi Gazali tarafından isyan çıkarılmıştır. 27 Ocak 1521’de Süleyman, savaşta ölen Gazal’ı yendi.
Aynı yılın Temmuz ayında, Sultan Tuna boyunca müstahkem bir şehir olan Belgrad’ı kuşattı. Şehri kapatmak ve takviyeleri önlemek için hem kara ordusunu hem de gemi filosunu kullandı. Bugün Sırbistan’ın bir parçası olan Belgrad, Süleyman zamanında Macaristan Krallığı’na aitti. 29 Ağustos 1521’de Süleyman’ın ordusunun saldırısına uğrayan şehir, Osmanlı’dan Orta Avrupa’ya ilerlemenin önündeki son engeli de kaldırmış oldu.
Avrupa’ya büyük bir saldırı başlatmadan önce, Süleyman Akdeniz’de can sıkıcı bir engel oluşturmak istedi – haçlı seferleri, haçlı seferleri, şövalyeler. Rodos adasındaki bu şövalyeler grubu, Osmanlı ve diğer Müslüman milletlerin gemilerini ele geçirdi, tahıl ve altın yüklerini yağmaladı ve mürettebatı köleleştirdi. Şövalyelerin korsanlığı, Mekke’ye hac için yelken açan Müslümanları bile tehlikeye attı. Süleyman, Rodos’a en az 100.000 asker taşıyan 400 gemilik bir ordu gönderdi. İngiltere, İspanya, İtalya, Provence ve Almanya gibi çeşitli Batı Avrupa ülkelerini temsil eden 60.000 savunucuyla dolu burçlar boyun eğdirildi.
Üç katmanlı taş duvarların altında topçu bombaları ve mayınların patlatılması yaklaşık yarım yıl sürdü, ancak 22 Aralık 1522’de Türkler sonunda Rodos’un tüm Hıristiyan şövalyelerini ve sivillerini teslim olmaya zorladı.
29 Ağustos 1526’da Süleyman, Mohaç savaşında II’yi yendi. Macaristan Kralı Louis’in ordusu ve bir sonraki Macar kralı olarak asilzade János Zapolya’yı destekledi. Habsburglar Macaristan’ı işgal etti ve Buda’yı işgal etti, II. Louis, kayınbiraderi Ferdinand’ı tahta geçirdi ve Süleyman ve Osmanlı İmparatorluğu ile onlarca yıl süren çekişmeyi kışkırttı.
Güneybatı Asya’nın çoğunu yöneten Safevi Pers İmparatorluğu, Osmanlı’nın “barut imparatorluğu”ndaki en büyük rakiplerinden ve yoldaşlarından biriydi. Hükümdarı Şah Tahmasp, Bağdat’taki Osmanlı valisine suikast düzenleyerek ve onun yerine bir İran kuklasını geçirerek ve doğu Türkiye’nin valisi Bitlis’i Safevi tahtına bağlılık yemini etmeye ikna ederek İran etkisini genişletmeye çalıştı. Macaristan ve Avusturya tarafından işgal edilen Süleyman, ikinci bir orduyla Sadrazamını 1533’te Bitlis’i geri almak için gönderdi ve o da günümüz kuzeydoğu İran’ından Tebriz’i ele geçirdi.
Süleyman, ikinci Avusturya işgalinden sonra geri döndü ve 1534’te İran’a yürüdü, ancak şah, Osmanlılarla açık bir savaşta karşılaşmayı reddetti.
1548 ve 1549 yılları arasında Süleyman, Pers kuşunu bir kez devirmeye ve Safevi İmparatorluğu’nun ikinci bir istilasını düzenlemeye karar verdi. Yine yoğun bir savaşa katılmayı reddeden Tahmasp, bu sefer Osmanlı ordusunu Kafkasların karlı, engebeli arazisine yönlendirdi. Osmanlı padişahı Gürcistan’da ve Türkiye ile İran arasındaki Kürt sınırında toprak kazandı, ancak şah ile baş edemedi.
Süleyman ile Tahmasp arasındaki üçüncü ve son karşılaşma 1553 ile 1554 arasında gerçekleşti. Şah her zaman olduğu gibi açık savaştan kaçındı, ancak Süleyman İran’a yürüdü ve onu işgal etti. Şah Tahmasp nihayet Osmanlı Padişahı ile Türkiye’deki sınır saldırılarını sona erdirme ve Bağdat ve Mezopotamya’nın geri kalanına karşı iddialarından kalıcı olarak vazgeçme sözü karşılığında Tebriz’in kontrolünü ele geçirdiği bir anlaşma imzalamayı kabul etti.
Süleyman’ın saltanatı sırasında, Osmanlı gemileri Babür Hindistan’ın ticari limanlarına doğru yola çıktı ve padişah, Babür imparatoru Büyük Ekber ile mektup alışverişinde bulundu. Padişahın Akdeniz filosu, batıda Barbarossa denilen ünlü Amiral Heyreddin Amiral komutasında devriye geziyordu.
Süleyman Donanmasının Hint Okyanusu sistemine yeni gelen sorunlu Portekizliler de, Portekizlileri 1538’de Aden’in kilit üslerinden birinden Yemen kıyılarından çıkarmayı başardılar. Ancak Türkler, Portekizlileri batı kıyısındaki kalelerinden atamadılar.
Büyük Süleyman’a Türkiye’de “Kanuni, kanun koyucu” denir. Eski Osmanlı hukuk sistemini tamamen değiştirmiştir. Her Osmanlı askerine, düşman topraklarında bile, sefer sırasında alınan yiyecek veya diğer eşyaların parasını ödemesini emretti.
Süleyman ayrıca vergi sisteminde reform yaparak, insanların gelirlerine bağlı olarak değişen şeffaf bir vergi oranları sistemi oluşturdu. Kazanan ofisler, üst düzey yetkililerin kaprislerine veya aile bağlarına değil, liyakat üzerine kuruluydu. Tüm Osmanlı vatandaşları, hatta en yüksekleri bile kanuna tabiydi.
Süleyman’ın 450 yılı aşkın bir süre önce yaptığı reformlar, Osmanlı İmparatorluğu’na tanınabilir modern bir yönetim ve hukuk sistemi kazandırdı. Osmanlı İmparatorluğu’nun Hıristiyan ve Yahudi vatandaşlarına koruma sağladı, 1553’te Yahudilerin kan sayımını kınadı ve Hıristiyan tarım işçilerini serflikten kurtardı.
Büyük Süleyman’ın iki resmi karısı ve bilinmeyen sayıda ek cariyesi vardı, bu yüzden birçok soyundan geçti. İlk eşi Mahidevran Sultan, en büyük çocuğunu Mustafa adında zeki ve yetenekli bir çocuk olarak dünyaya getirdi. İkinci karısı, Hürrem Sultan adında Ukraynalı bir cariye, Süleyman’ın hayatının aşkı ve beş erkek çocuğuydu ve bir kızı padişaha doğurdu.
Hürrem Sultan, harem kurallarına göre, Mustafa padişah olursa tüm oğullarının kendisini devirmeye çalışmasını önlemek için öldürüleceğini biliyordu. Mustafa’nın babasını tahttan indirmekle ilgilendiğine dair bir söylentiyi ateşledi, bu nedenle 1553’te Süleyman en büyük oğlunu çadırdaki bir ordu kampına davet etti ve 38 yaşındaki adam emriyle boğularak öldürüldü.
Bu, Hürrem Sultan’ın yaşayan en büyük oğlu Selim’in dizginlerini serbest bıraktı. Ne yazık ki Selim, üvey kardeşi kadar iyi bir niteliğe sahip değildi ve tarih onu “Sarhoş Selim” olarak hatırlıyor.
1566’da 71 yaşındaki Büyük Süleyman, ordusunu Macar Habsburglarına karşı son bir sefere çıkardı. Osmanlılar 8 Eylül 1566’da Szigetvár Savaşı’nı kazandı, ancak Süleyman önceki gün kalp krizinden öldü. Liderleri, ölüm haberinin dikkatini dağıtmasını ve askerlerini hayal kırıklığına uğratmasını istemediler, bu nedenle Türk birlikleri bölgenin kontrolünü kesinleştirirken ölümünü bir buçuk ay boyunca gizli tuttular.
Süleyman’ın naaşı Konstantinopolis’e gönderilmek üzere hazırlandı. Bozulmayı önlemek için kalp ve diğer iç organlar çıkarıldı ve Macaristan’da gömüldü. Bugün Osmanlı padişahlarının en büyüğü Süleyman’ın muharebe meydanında gönlünü bıraktığı bölgede bir Hıristiyan kilisesi ve meyve bahçesi bulunmaktadır.
Muhteşem Süleyman, Osmanlı İmparatorluğu’nun boyutunu ve önemini büyük ölçüde genişletti ve Osmanlı sanatında altın bir çağ başlattı. Edebiyat, felsefe, sanat ve mimarideki başarıların hem Doğu hem de Batı stilleri üzerinde derin bir etkisi oldu. Mimar Sinan tarafından tasarlananlar da dahil olmak üzere, imparatorluğu sırasında inşa edilen binaların bir kısmı bugün hala ayaktadır.
İşte tüm bu sebepler yüzünden Osmanlı İmparatorluğu’nda Sultan I. Süleyman’a “Kanuni Sultan Süleyman” denmiştir.