Hiperenflasyon Nedir?
Hiperenflasyon, bir ekonomideki hızlı, aşırı ve kontrol dışı genel fiyat artışlarını tanımlayan bir terimdir. Enflasyon, mal ve hizmetler için artan fiyatların hızının bir ölçüsü olsa da, hiperenflasyon hızla yükselen enflasyondur ve tipik olarak ayda %50’den fazlasını ölçmektedir.
TEMEL ÇIKARIMLAR
- Hiperenflasyon, bir ekonomideki hızlı, aşırı ve kontrol dışı fiyat artışlarını, tipik olarak zaman içinde her ay %50’yi aşan oranlarda tanımlamak için kullanılan bir terimdir.
- Bir merkez bankasının aşırı miktarda para basmasıyla bağlantılı olarak, temeldeki üretim ekonomisindeki savaş ve ekonomik kargaşa zamanlarında hiperenflasyon meydana gelebilir.
- Hiperenflasyon, gıda ve yakıt gibi temel malların fiyatlarında bir artışa neden olabilir.
- Hiperenflasyonlar tipik olarak nadir olmakla birlikte, başladıktan sonra kontrolden çıkabilirler.
Hiperenflasyonun Temeli
Hiperenflasyon, fiyatlar belirli bir süre boyunca ayda % 50’den fazla arttığında ortaya çıkar. Karşılaştırma amacıyla, Çalışma İstatistikleri Bürosu’na göre Tüketici Fiyat Endeksi (CPI) ile ölçülen ABD enflasyon oranı tipik olarak yılda % 2’den azdır. TÜFE, yalnızca seçilmiş bir mal ve hizmet sepetinin fiyatlarının bir endeksidir. Hiperenflasyon, tüketicilerin ve işletmelerin yüksek fiyatlar nedeniyle ürün satın almak için daha fazla paraya ihtiyaç duymasına neden olur.
Yiyecek alışverişinin maliyetinin haftalık 500 $ ‘dan sonraki ay haftada 750 $’ a, sonraki ay ise haftalık 1.125 $ ‘a çıktığını hayal edin. Bir ekonomide ücretler enflasyona ayak uydurmuyorsa, insanların yaşam standardı düşer çünkü temel ihtiyaçlarını ve geçim masraflarını karşılayamazlar.
Ayrıca, insanlar paralarını finans kuruluşlarına yatırmayabilir ve bu da bankaların ve borç verenlerin işsiz kalmasına neden olabilir. Tüketiciler ve işletmeler ödeme yapamazsa vergi gelirleri de düşebilir ve bu da hükümetlerin temel hizmetleri sağlamamasına neden olabilir.
Hiperenflasyon Neden Oluşur?
Hiperinflasyon birkaç nedenden dolayı tetiklenebilse de, aşağıda hiperinflasyonun en yaygın nedenlerinden birkaçı yer almaktadır.
Aşırı Para Arzı
Şiddetli ekonomik çalkantı ve bunalım dönemlerinde hiperenflasyon meydana gelir. Depresyon, daralan bir ekonominin uzun süreli bir dönemidir, yani büyüme oranı negatiftir. Bir durgunluk , tipik olarak en fazla iki çeyrek ya da altı ay için oluşur. Öte yandan bir depresyon yıllarca sürebilir. Depresyona verilen yanıt genellikle merkez bankasının para arzındaki artıştır. Ekstra para, bankaları tüketicilere ve işletmelere harcama ve yatırım yaratmaları için borç vermeye teşvik etmek için tasarlanmıştır.
Ancak, para arzındaki artış gayri safi yurtiçi hasıla (GSYİH) ile ölçülen ekonomik büyüme tarafından desteklenmiyorsa , sonuç hiper enflasyona yol açabilir. Bir ekonomide mal ve hizmet üretiminin bir ölçüsü olan GSYİH büyümüyorsa, işletmeler karlarını artırmak ve ayakta kalmak için fiyatları yükseltir. Tüketiciler daha fazla paraya sahip olduklarından, daha yüksek fiyatlar öderler, bu da enflasyona yol açar. Ekonomi daha da kötüleştikçe, şirketler daha fazla ücret alır, tüketiciler daha fazla ödeme yapar ve merkez bankası daha fazla para basar. İşte bu da kısır bir hiperenflasyon döngüsüne yol açar.
Ekonomiye veya Parasal Sisteme Güven Kaybı
Savaş zamanlarında, hiperenflasyon genellikle bir ülkenin para birimine ve merkez bankasının para biriminin değerini sonradan koruma kabiliyetine duyulan güven kaybı olduğunda ortaya çıkar. Yurt içinde ve yurt dışında mal satan firmalar , fiyatlarını yükselterek paralarını kabul etmeleri için bir risk primi talep etmektedirler. Sonuç üstel fiyat artışlarına veya hiper enflasyona yol açabilir.
Bir hükümet düzgün yönetilmezse, vatandaşlar kendi ülkelerinin para biriminin değerine olan güvenlerini de kaybedebilirler. Para biriminin çok az değeri olduğu ya da hiç değeri olmadığı algılandığında, insanlar değeri olan mal ve malları istiflemeye başlar. Fiyatlar yükselmeye başladıkça, gıda ve yakıt gibi temel mallar kıt hale gelir ve fiyatları yukarı doğru bir spiral şeklinde artırır. Buna karşılık, hükümet fiyatları istikrara kavuşturmak ve likidite sağlamak için daha da fazla para basmak zorunda kalır ki bu da sorunu daha da kötüleştirir.
Çoğu zaman, güven eksikliği, ekonomik çalkantı ve savaş zamanlarında ülkeyi terk eden yatırım çıkışlarına yansır. Bu çıkışlar gerçekleştiğinde, yatırımcılar kendi ülkelerinin yatırımlarını başka bir ülkenin yatırımları karşılığında sattıkları için ülkenin para birimi değeri değer kaybeder. Merkez bankası sık sık sermaye kontrolleri uygulamak durumunda kalır ve bu da parayı ülke dışına çıkarmayı yasaklar.
Hiperenflasyon Örneği
Daha yıkıcı ve uzun süreli hiperenflasyon dönemlerinden biri, 1990’larda eski Yugoslavya’da meydana geldi. Ulusal çözülme eşiğinde, ülke zaten yıllık % 75’i aşan oranlarda enflasyon yaşıyordu. Dönemin Sırp eyaletinin lideri Slobodan Miloseviç’in, Sırp merkez bankasının dostlarına 1,4 milyar dolarlık kredi açtırarak ulusal hazineyi yağmaladığı ortaya çıktı.
Hırsızlık, hükümetin merkez bankasını, mali yükümlülüklerini yerine getirebilmek için aşırı miktarda para basmaya zorladı. Hiperenflasyon, ülkenin servetinden geriye kalanları silerek ekonomiyi hızla kuşattı ve halkı mallar için takas yapmaya zorladı. Enflasyon oranı, ayda 300 milyonluk akıl almaz bir orana ulaşana kadar neredeyse her gün ikiye katlandı. Merkez bankası, ekonomi aşağı doğru ilerlerken hükümeti ayakta tutmak için daha fazla para basmak zorunda kaldı.
Hükümet hızla üretim ve ücretlerin kontrolünü ele geçirdi ve bu da gıda kıtlığına yol açtı. Gelirler %50’den fazla düştü ve üretim durdu. Sonunda hükümet para birimini Alman markıyla değiştirdi ve bu da ekonominin istikrar kazanmasına yardımcı oldu.