Çok çeşitli disiplinleri bir arada toplayan Bölgesel İktisat ortaya çıkmadan önce, ilgili disiplinler birbirlerinden bağımsız olarak hareket etmiş ve bu nedenle bölgesel sorunların çözümüne ilişkin yeterli analitik çerçeve oluşturulamamıştır. Bu çerçeve çizilene kadar, iktisatçılar kalkınma yaklaşımlarında, bölge bazında “nerede” sorusunu dahil etmemişler dolayısıyla analizlerinde mekânsal boyutu ihmal ederek bütüncül bir bakış açısıyla hareket etmişlerdir. Coğrafyacılar “ne nerededir” sorusuna yanıt aramalarına rağmen, insan davranışlarını ve üretimin neden belli yerlerde toplandığını açıklayacak teknikler geliştirememişlerdir. Şehir planlamacıları ise, yerleşimle ilgili olarak sadece fiziksel ve estetik kaygılarla hareket etmişlerdir. Farklı disiplinler arasındaki yaklaşım sorunu 1940’lardan itibaren Walter Isard tarafından tersine çevrilmiştir. Isard’ın öncülüğünde iktisatçılar, coğrafyacılar, bölge ve şehir planlamacıları, ekolojistler ve bölge bilimcilerden oluşan girişimci bilim insanları bir araya gelip, zamanın bölgesel kalkınma sorunlarına çözüm bulma arayışına girmişlerdir (Hoover, 1971, s.3-4). Nitekim bu çabaların ürünü olan Regional Science Association International ve bünyesinde barındırdığı The Pacific Regional Science Conference Organization, The North American Regional Science Council ve The European Regional Science Association gibi kurumsal organizasyonlar bölgesel analizin akademik çalışmalarda yer bulmasına önemli katkılarda bulunmuşlardır.
Isard bölge bilimin ve dolayısıyla Bölgesel İktisat’ın gelişim sürecini, o dönemin koşullarına, olgularına, süreçlerine ve yapısal unsurlarına bağlı olarak ele almıştır (2003, s. 1-2). Öncelikle, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra başlayan dönemin koşullarını inceleyen Isard, bu dönem ve sonrasında bölgesel analizlere artan ve yoğun bir ilginin ortaya çıktığını gözlemlemiştir. Artan ilginin nedeni, dünyanın çoğu bölgesinde savaşın bölgesel sorunlar meydana getirmiş veya var olan sorunları daha da büyütmüş olmasından kaynaklanmıştır. İktisat alanında, “Kuruluş Yeri Teorisi” iktisat biliminden kopuk bir teori olarak algılanmıştır. Kentsel veya bölgesel iktisat disiplini oluşamamıştır
çünkü bölgesel çalışmalar küçümsenmiştir. Özetle, Isard, savaştan sonra kent ve bölge analizi için acil bir ihtiyaç ortaya çıkmasına rağmen bu ihtiyacı giderecek sosyal bir bilimin henüz ortada olmadığını vurgulamıştır.
Burada dikkat çeken husus, iktisadi kalkınmanın çeşitli nedenlerle iktisadi faaliyetlere elverişli koşullara sahip olan ayrıcalıklı bölgelerde ortaya çıkmasının tarihi bir gerçek olarak ortada durmasına rağmen, bölgesel farklılıkların ancak 1929 Büyük Bunalımı’ndan sonra dikkatleri çekmeye başlamış olmasıdır. Ancak İkinci Dünya Savaşı’nın yarattığı yıkım, gerek halkın, gerekse akademik çevrelerin bölgesel sorunlara duyarlılığını arttırmış ve savaş öncesi zaten var olan bölgesel farklılıklar, savaş sonrasının da ekledikleriyle çözüm bekleyen bir soruna dönüşmüştür.
Sanayileşmeyle birlikte kalkınma yolunda ilerleyen ülkeler ilk başlarda yatırımların hangi sektörlere ve hangi yörelere yapılacağını piyasa güçlerine bırakırken, zamanla ortaya çıkan bölgeler arası dengesizlikler ve bunun yarattığı sosyoekonomik sorunlar, ülkelerin devlet müdahalesini gerekli görmeye başlamasına neden olmuştur (Dinler, 2005, s.1). Özellikle İkinci Dünya Savaşı yıllarından sonra kalkınma plan ve programlarında, bölgesel dengesizlik sorununa yönelik politikaları görmek mümkündür.
Bölgesel politikalar önem kazanırken, bölgesel kalkınma ve bölgesel iktisat gibi kavramların tartışılmaya başlanması kaçınılmaz olmuştur. 1950 yılından önce “bölgesel analiz” konjonktür teorileri bağlamında incelenirken, daha sonrasında bu alan dış ticaret ve kuruluş yeri teorileriyle bağdaştırılmış ve böylelikle gelişmeye başlamıştır (Meyer, 1966, s.375).
Bölgesel İktisat’ın gelişim sürecinde karşılaşılan güçlüklerden birisi tanımlanmasıyla ilgilidir. Meyer’e göre (1966, s.370) Bölgesel İktisat’ın farklılığı ve tanımlanmasının zorluğu bu disiplinin sosyoloji, coğrafya, tarih ve nüfus bilgisi gibi farklı disiplinlerle olan sıkı ilişkisinden ileri gelmektedir. Nitekim Perloff bölgesel iktisat alanında incelenebilecek konuları;
- Fiziksel öğeler ve doğal kaynaklar, - Nüfus ve beşeri ekoloji,
- Bölgesel iktisadi kalkınma,
- Şehircilik çalışmaları ve planlama,
- Bölgenin tarih, edebiyat ve sosyo-kültürel öğeleri, - Bölgesel tahlillerde kullanılan metod ve teknikler ile
- Etraflı bölgesel çalışmalar olarak sınıflandırmıştır (Aktaran: Meyer, 1966, s.
370).
Bölgesel analizin daha çok iktisadi yönüne ağırlık veren Isard ise, yaptığı tanımla bölgesel iktisat kavramını daha dar bir çerçevede ele almıştır:
Bir araştırmacı, bir bölgeyi incelerken karşılaştığı bir sürü problem karşısında şaşkına döner. Bir problem o bölgede ayrı ayrı ya da birlikte en verimli şekilde ve kâr amacıyla işletilecek belirli endüstrileri belirlemek olabilir. Diğer benzer problem, o bölgede yaşayan insanların refahını arttırmak, yani kişi başına düşen geliri arttırmak ve daha adil bir gelir dağılımı elde etmek olabilir; ayrıca gelirin ve toplumun üretkenliğinin ölçülmesi gibi ek bir problem de vardır. Yine başka bir problem, ulusal ve uluslararası iş hayatındaki gelişme ve daralmalara çok duyarlı olan ve aşırı derece eski, yavaş büyüyen ya da azalan endüstrilerden oluşmuş endüstriyel bileşimden kaçınmak olabilir. Bu aynı zamanda bir çeşitlendirme problemidir. Son olarak akla gelebilen dördüncü problem ise, bütün bölgeler için tutarlı ve bölge düzeninin parçası olacak şekilde, belirli bir bölgedeki sınaî kalkınmanın planlaması olabilir…Bölgelerin karşılaştığı en önemli ve acil problem ise…bir bölgedeki kıt kaynakların en verimli şekilde nasıl kullanılacağıdır (1963, 413).
Bölgesel İktisat’ın tanımı ile ilgili net bir görüş birliği sağlanamamış olsa da, Bölgesel İktisat’ın ilgi alanı “Ne, nerededir ve neden?” olarak tek bir soruda özetlenebilmektedir (Hoover, 1971,s.3). Buradaki “ne” hanehalkları, şirketler, kamu ve özel kuruluşları gibi iktisadi ajanların tüketim ve üretime ilişkin her türlü iktisadi faaliyetini kapsamaktadır.
“Nerede” ise diğer iktisadi faaliyetlere ilişkin olarak “kuruluş yerini” ifade etmektedir.
Nerede sorusu, mekânsal yapıyla ilgili dengesizlikler, coğrafi yakınlıklar, yoğunlaşmalar, dağılımlar ve benzerlikler konusuyla ilgilidir. “Neden” sorusunun yanıtı ise iktisatçının konuya ilişkin yapacağı yoruma göre şekillenmektedir.
Bölgesel analiz ile ilgili çalışmalar incelendiğinde Bölgesel İktisadi Kalkınma kavramının çok önemli bir yere sahip olduğu görülmektedir. Daha önce bahsedildiği üzere, Perloff’ a göre, Bölgesel İktisadi Kalkınma, Bölgesel İktisat’ın bir inceleme konusudur ve bu çalışmada daha çok Bölgesel İktisadi Kalkınma ile ilgilenildiği için kavramın açıklığa kavuşturulması gerekmektedir6. Bölgesel İktisadi Kalkınma, refah ve
6 Aslında bölgesel iktisat, bölgesel iktisadi kalkınma, alansal iktisat ve bölgesel büyüme gibi kavramlar günümüzde nerdeyse aynı anlamda kullanılmaktadır ancak az da olsa farklılıkları ortaya koymak adına ayrı tanımlamaya ihtiyaç duyulmuştur. Bu çalışmada bölgesel iktisat daha genel bir anlayışı ifade
refahın gelişiminin coğrafyası ile ilgili olarak tanımlanmakta ve iktisadi coğrafya, bölgesel iktisat, bölge bilimi ve iktisadi büyüme teorisi ile iç içe olduğu belirtilmektedir.
Bu kavram doğal kaynak donanımları, emeğin miktar ve kalitesi, sermaye birikimi ve sermayeye ulaşım, üretken yatırımlar, girişimci kültür ve tutumu, fiziksel altyapı, sektörel yapı, teknolojik altyapı ve teknolojik değişim ile kamu desteği gibi çok çeşitli unsurlar tarafından belirlenen ve bu nedenle sosyo-ekonomik çeşitlilik gösteren çok boyutlu bir kavramdır. Ayrıca bölgesel iktisadi kalkınma yazınının “bölgesel refah nasıl yaratılır ve bölgeler arası istenmeyen refah farklılıkları nasıl ortadan kaldırılabilir?”
olmak üzere iki ana soru etrafında şekillendiği görülmektedir. İlk soru kaynakların etkin dağılımıyla ilgili olmakla beraber, ikinci soru daha çok sosyo-politik bir olgu olup, bölgeler arasındaki eşitliği sağlamaya yönelik müdahale ve politikaları içermektedir (Nijkamp ve Abreu, 2009, s.1-3).
Bölgesel iktisadi kalkınma kavramına ilişkin daha farklı ve net bir tanımlama, bu kavramı hem bir sonuç hem de bir süreç olarak gören Stimson, Stough ve Roberts (2006, s. 4-7) tarafından ortaya konmaktadır. Buna göre bölgesel iktisadi kalkınma, iktisadi kalkınmanın sonucudur çünkü bölge temelinde gözlemlenen yaşam standardı, yatırım ve servet düzeyi ve çalışma koşulları gibi ölçütlerin yükselmesi veya gelişmesi iktisadi kalkınmayla özdeştir. Bu aynı zamanda bir süreçtir çünkü planlama yapan iktisatçılar en çok sanayi desteği, altyapı, işgücü ve piyasaların gelişimi ile ilgilenerek çeşitli politika, analiz ve stratejilerle istenilen kalkınma düzeyine ulaşmaya çalışmaktadırlar. Bu tanımdan hareketle, bölgesel iktisadi kalkınmanın niceliksel ve niteliksel boyutlarının olduğu söylenebilir çünkü bu sonuç ve süreçler hem niceliksel hem de niteliksel bir boyut taşımaktadırlar. Niceliksel boyutu, bölge temelinde başarılan kalkınmanın servet ve gelir seviyesi, ürün ve hizmetlerin elde edilebilirliği ve finansal güvence gibi ölçülebilen faydalarından ileri gelmektedir. Niteliksel boyutu ise, daha fazla sosyal ve finansal eşitlik yaratılmasından, sürdürülebilir kalkınmaya ulaşılmasından, istihdam alanında çeşitlilik oluşturulmasından ve bir bölgedeki yaşam kalitesinin arttırılmasından ileri gelmektedir. Özetle, bölgesel iktisadi kalkınma bölgelerin sorunlarına yalnızca niceliksel olarak var olan üretim faktörleri üzerinden
ederken, bölgesel iktisadi kalkınma daha çok bölgesel refah düzeyini geliştirmek için kullanılan politikaları kapsamaktadır. Başka bir deyişle, Hoover’ın tanımından yola çıkarak bölgesel iktisat “ne, nerededir ve neden” sorularına yanıt ararken, bölgesel iktisadi kalkınma bir de“ nasıl” sorusuna yanıt aramaktadır.
değil, toplumun ihtiyaçlarına göre gelişen yeni değer sistemleri üzerinden de yanıt aramaktadır.
2.2. BÖLGE KAVRAMI VE BÖLGESEL İKTİSADİ KALKINMA İLİŞKİSİ