This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
İngilizce'den Çeviren Jülide JErgüder
ALAN YAYINCILIK : 40 Çağdaş Edebiyat Dizisi : 13 KATALONYA'YA SELAM HOMAGE TO CATALONIA 1938 İngilizce'den Çeviren : Jülide Ergüder Birinci Baskı : Nisan 1985 Dizgi/Baskı: Can Matbaa Kapak Düzeni : PANO GRAFİK
George OrwelI
BLAİR den ORWELLe* Eric Arthur Blair, 1903 yılında, İngilizler'in hâkimiyeti altındaki Bengal'de (Hindistan) Motihari de doğdu. Richard Walmes-ley Blair ile İda Mabel Limouzin'in ikinci çocuklarıydı. Orwell doğduğunda 46 yaşında olan babası, Hindistan Sivil Servisi'nin Uyuşturucu Bölümü nde vazifeliydi. Eric Blair dört yaşında iken aile İngiltere'ye dönerek Hen-ley'e yerleşti. Babası kısa sürede Hindistan'a geri gitti ve 1912'de emekli oluncaya kadar orada çalışmaya devam etti. Dolayısıyla Orwell, daha sonraları kaydettiği gibi, babasını sekiz yaşından önce çok az görebildi. Kocasından sekiz yaş genç olan annesi, 1908'de üçüncü çocuklarını dünyaya getirdi. Böylece Blair ailesi, 5'er yıl arayla iki kız ve bir erkek çocuğa sahip oluyordu. Eric Blair sekiz yaşında iken, Sussex'deki özel bir hazırlık okuluna başladı. Orwell, beş sene müddetle tatiller dışında tüm zamanını geçirdiği bu okulun, İngiliz sınıf sistemine ilişkin fikirlerini belirlediğini öne sürmüştür. Daha sonra burslu olarak, bir dönem Wellington ve dört buçuk yıl Eton olmak üzere, iki özel ortaokula gitti. Tatil günleri dışında yine hep okuldaydı. Eton'dan ayrıldığı sırada ailesi Oxfordshire'den Suffolk'a taşındı. Hindistan İmparatorluk Polisi'ne katılan Eric Blair, 1922 ilâ 1927 yılları arasında hizmet ettiği Birmanya'da polis eğitimi gördü. İzinli olarak evine geldiği sırada, Birmanya'ya dönmemeye karar verdi. Hindistan İmparatorluk Polisi'nden istifası 1928 yılbaşında yürürlüğe girdi. Bulûğ çağından beri yazar olmayı düşleyen Orwell, İmparatorluk Polis Teşkilâtı'nın böylesi bir meslek için hiç de uygun olmadığını düşünmüştü. Daha sonra cereyan eden hadiseler, Orwell'in bu dönemde emperyalizme hizmet ettiğini (kavradığını ve bu sisteme karşı çıktığını göstermiştir. Blair'in yirmi dört yaşına kadarki hayatını, başlıca, emper5
''İspanya'da döğüşen gönüllüler, bu savaşın anılarını yüreklerinde kötü bir yara gibi taşımışlardır. Çünkü, insan, haklı olduğu halde yenilebileceğini, zorbalığın gayrete boyun eğdireceğini, bazen cesaretin kendi kendisinin ödülü olmadığını İspanya'da öğrenmiştir.'''
Albert Camus
yalist Britanya'nın yönetici orta sınıfında bir yer edinmesi için elzem eğitim belirlemiştir. Ana ve baba tarafından ailesi, Hindistan ve Birmanya'da uzun seneler yaşamış, laskerî, idarî ve ticarî alanda hizmet vermişti. Yetişkin yıllarındaki yaşantısı ta-mamiyle bu çerçeve içinde geçti. Bir anayurt üssü ve yönetici yetiştiren okullar ağından oluşan İngiltere'deki hayatı ise, olağan bir aile yaşamından mahrum yıllar anlamına geliyordu. 1927'de bu çerçeveyi kırdığında, kendini hayatının üçte ikisini geçirdiği İngiltere'de buldu. Ancak tüm bu zaman, belirli türden ilişkiler bütününün, pek,.seyrek, olarak da aile durumunun, ta-iiımladığı kurumlar içinde geçmişti. Britanya'da yirminci yüzyılın ilk yarısında, benzer', bir birikim ve maziye sahip erkeklerin siyasi ve kültürel eğemenliği öylesine belirgindi ki, Orwell'in yeyetişmesi genellikle olağan ve usulüne uygun olarak vasıflandırılabilir. Bir başka ifadeyle, Britanya'daki' çoğu insanın hayatı da dahil bir çok önemli yönden bu garip hattâ yabancı idi. Or-well'in bundan sonraki dokuz yılını incelerken, bu noktanın ha-tırlanması ve vurgulanması gerekir. Çünkü, tüm bu unsurları» baliğ olduğu şey, yeni bir toplumsal ilişkiler ağının kurulması ve önemli bir bağlamda, yeni bir toplum kimliğinin yaratılması dır. bu Blair'in Orwell'e evriminde dönüm noktasıdır. İlk İlk kopuşun nedenlerii kuşkusuz hayli karmaşık olmakla birlikte, iki unsur çok aşikârdır. Büyüme çağında yazar olma arzu-su nekadar berrak berrak idiyse, yaptığı işin uygunsuz bir meslek olduğu fikride zamanla oluşmuştu. Değişiminin sonunda, emper-yalizmin kötü bir şey olduğunu yazıyordu; işinden ne kadar ça-buk ayrılırsa o kadar iyi bir şey yapmış! olacaktı (CEJL, I, 236). Henüz emperyalizmin hizmetinde iken tepkisi daha karmaşıktı. daha sonraları gözlemlediği üzere, hizmetinde olduğu imparatorluğa duyduğu nefret ile imparatorluğa karşı olan yerli halka ka duyduğu öfke arasında sıkışıp kalıyor; ve bu, ivedi işini zorlaş-tırıyordu. Teorik olarak, tamamiyle Birmanyalılar'dan yana ve tamamiyle onları ezen İngilizlere karşı olduğunu söylüyordu. fiiliyatta ise, hem emperyalizmin kirli işlerini reddediyor hem de onun içinde yer alıyordu. Hayatının geri kalan kısmı incelendiğinde, bu karmaşık tep-kinin bazı bölümleri anlaşılabilir. Kopuş anında hâlâ can alıcı olan bir husus da, onun İngiltere ile, yani tanıdığı ve ait olduğu ancak, soyutlama hariç, başka yönlerden hiç bilmediği bir toplumla olan kararsız ve bulanık ilişkisidir. Bu yüzden, İmparator6
luk Polisi'nden ayrılması ve aynı sınıf ağı içinde yaşamak üzere İngiltere'ye yerleşmesi mümkündü. Sadece emperyalizmin açık tezahürlerine tepki gösteriyor olsaydı, böyle davranması olağan da sayılırdı. Lâkin, İngiltere ile olan ilişki meselesi daha da na-ziktl Serbest kalışının ilk altı. ayında Blair'ln fiilen yaptığı şey, Londra'nın Doğu Ucu'nu keşif seferine çıkmak, İngiliz yoksul sınıfını tanımak oldu. Notting Hill'de bir odayı hareket üssü olarak tuttu. Sonra, 1928 ilkbaharında, Paris'in işçi mahallesinde bir oda kiraladı. Notting Holl'de aynı caddede ikamet etmiş olan sevgili teyzesi Nellie Limouzin, Orwell'in on sekiz aylık kalış süresi boyunca Paris'te bulunuyordu. Doğu Ucu'na yaptığı sefer, sonraları onun sık sık yenileyeceği bir tür oldu: sıradan İngiliz'i keşfetme yolculuğu. Yeni hayatının iki buçuk senesi bir bütün olarak alınırsa, onun yazar olanak kendini tanıtmasındaki ana dürtüyü anlama imkânı doğar. Bu açıdan, Paris'in seçilmesi döneminin tipik bir özelliğidir. On yıl sonra, 1920'lerin Parisi'nin «sanatçılar, yazarlar, öğrenciler, sanat meraklıları, seyyahlar, ayyaşlar ve benzeri görülmedik basit âvâreler tarafından istilâ edilmişti..., şehrin bazı semtlerinde sözde sanatçı sayısı, fiilen, çalışan nüfustan daha çok idi»; «sonra bu tabaka yeni bir Buz Çağı misali çözülüverdi, kozmopolit sanatçı kalabalığı da yok oluverdi» diye yazdı (OEJL, I, 493). Bir zamanlar bir parçasını oluşturduğu bir olgunun horlayıcı ve yozlaşan şartlarında yazma tutkusuna, deneyiminin pek çok evresinde karakteristik olan bu alışkanlığa, dikkat etmemiz gerekir. Paris'te iken, sonradan kaybolan, iki roman yazdı; Fransızca ve İngilizce bazı makaleler yayınladı. Zatürre oldu, on hafta kadar bulaşıkçı ve mutfak hizmetlisi olarak çalıştı, sonra da 1929 yılının sonunda İngiltere'ye döndü. İzleyen iki buçuk yıl boyunca, kendisini farklı temelde bir yazar olarak kabul ettirmeye çalıştı. Yazmak için ebeveyninin Suffolktaki evini kullandı; ara sıra makale yazarak ve öğretmenlik yaparak para kazandı. Kendi seçimi olmaksızın «Down and Out in Paris and London» (Paris ve Londra'da Perperişan) adı verilen ilk kitabının çeşitli uyarlamalarını hazırladı. «Perperişan yerine bulaşıkçı'yı tercih ederdim.» diyor. (CEJL, I, 107). Kitap tecrübelerinin yazıya dökülmesiydi, ama «herkes için aynı şey geçerliyse, müsteâr adla yayınlanmasını» yeğleyeceğini belirtti. Kitabın neşri sırasında hayatım öğretmenlik ederek kazandığı için, bir yerde bu tercihi anlamak mümkün. Ancak, isim sorunu,
7
aynı zamanda da. buhran ve oldukça değişik boyutlarda yaşanan bir değişim yılıydı. edebiyat dünyasında. esas olarak. Daha sonra. Haziran'da evlendi. Giderek daha uzun dönemler baba evinden uzakta yaşamaya başladı. Bu tecrübe birikimi onu antikomünist yapmadı. afyonkeşlerle işçi mahallelerinde yaşıyordu. temsilcisine şunları yazmıştı: «Bir takma isim bulmamı istiyorsan. I. eğer uygun görmezsen. tecrübî olarak Birmanya gibi çok uzak bir dünyadan taşıdığı haberlerdi. serserilerle. arızî dönemlerde de olsa. 106). çok daha önceden doğmuştu. ebeveyninin Suffolk'taki evinin güneyine düşen bir nehrin adıdır. Orwell. Fakat Temmuz'da İspanyol İç Savaşı patlak verdi.M. görevini yerine getiriş biçimi. çatışmalara bizzat karıştı. Madrid'deki Uluslararası Tugay'a katılmaya çalışmıştı. Marxizm olarak bildikleri dahil. Komü-nist-POUM rekabetini doğrudan yaşamasıdır. kitabın ilk bölümünde ondan talep edilen zaten çok iyi yapabildiği rapor türünde iken. serserilik ederken hep kullandığım P. Sınıf-bilinçli bir kültüre. Önce ortodoks ilişkilerini kopardı. kesin olarak oluşmuştu. Sıradaki kitabı bu kesin kimlikle üstlen8 diği bir görevdi. Clergyman's Douggter (Papazın Kızı) 1935'te. Öğretmenlik yaparak. Bunu izleyen üç yılda kendisini bir yazar olarak tanıttı. zorluklarla dolu bir geçiş devrinden sonra.S. onun bu vazifeyi kabul ettiği 1936 yılı. İspanya buhranında yine de Uluslararası Tugay'a katılmaya gayret etti.» (CEJL. [makaleleri için malzeme toplamak. Keep the Aspidistra Flying (Umut Çiçeği) ise 1936'da piyasaya çıktı. onbaşı. İki ay sonra. Barselona'ya vardıktan hemen sonra P. emperyalizme ve sınıf sistemine muhalefetini yineleyerek. yoksul ve işsizlerin dünyasında araştırma. bir kitapçı dükkânında çalışarak ve eleştirmenlikle para kazandı. Burton var. bilinçli olarak ve tekrar tekrar onların dışına çıktı. Lancashire ve Yorkshire'a bir gezi yapmıştı. Down and Out in Paris and London'un yayınlanmasına ilişkin meseleleri tartışırlarken. izleyen ilki veya üç yıl için. (Par-tido Obrero de Unification Marxista) milisine katıldı. özel bir kimlik kazandırmıştı. onun. Onun antikomıünizmini olumlu yönde bileyen şey. Down and Out in Paris and London'u Burmese Days (Birmanya Günleri) adlı romanı takip etti. Onvell'in yazar ve gazeteci olarak bu yıllarda kazandığı şöhreti. sınırlı da olsa. Orvvell'in ilk kitabı 1933'te neşredildi. The Road to Wigan Pier'de (Wigan Rıhtımına Giden Yol) yeni bir tasarıya girişini. artık özgürlük ve eşitliğe ilişkin sosyalist tanımlara bağlılığını ilâve ederken. çünkü bağlanabileceği Sovyet çizgisindeki komünizmi uzun seneler önce reddetmişti. İngiltere'de keşifler olarak düşündüğü işleri hâlâ sürdürüyor. Ondan sonra iki romanı. devrimci sosyalist oldu. Mayıs ortalarında yaralandı. Nisan ayında. Ne var ki. POUM ile saf tutan Bağımsız İşçi Partisi'ne geçti. genel bir yoksulluk ve buhran anında geri getirdiği şey. ve belki de. Oxford İngiliz edebiyatı bölümü mezunu (1927) daha sonra psikoloji dalında Londra'da doktora öğrenimi yapacak olan (1934) öğretmen ve gazeteci Eileen O'Shaughnessy ile evlendi. Wellington'da öğleden sonraları açtığı dükkânına yerleşmez-den önce. sonbaharın sonuna doğru. Şubat ve Mart aylarında.O. bayatının geri kalan kısmında devam edecek siyasî yazarlığım işaret ediyordu. çoğu ortodoks İngiliz sosyalist mevzilere hücum 9 . Savaş ve devrimci siyaset üstüne edindiği tecrübeler. Cumhuriyetçi yetkililer ile POUM -arasındaki çatışmaya bulaştı ve neka-hat döneminden sonra POUM kanun dışı ilân edildiğinde. Aynı yılın ilkbaharında. sonra da. onun konumunu bir çok yönden pekiştirdi. Ama.daha önemlisi kimlik meselesi.U. esas olarak yoksulluk ve buhran dönemi öykülerine dayanıyordu. Aynı zamanda. ikinci bölüm Orwell'in siyasî konumunun ilk etkin anlatımı olan. Artık Eric ve Eileen Blair idiler ama. bütün yaz ve sonbahar boyunca kitabını yazdı. Orwell. Çünkü. Görev esnasında bir yazar olarak eski kimliğini sürdürürken. Keşif seferleri ve inandırıcı haberleri ona. sonra teğmen oldu. Burada. Lewis Allways Ben George Orwell'i tercih ederim. Ne var ki. bir vergi tahsildarının kızı. itibar gören George Orvrell kimliği. Bu roman İngiliz yayıncının anavatanda kızgınlığa yol açabileceğinden korkması nedeniyle. 1937 yılının Ocak ayında onlarla birlikte çarpıştı. şunlara ne dersin? Kenneth Miles George Orwell H. Sol Kitap Klübü adına. ilk olarak ABD'de yayınlandı. 1932 sonlarında. sınıf ve sosyalizm üzerine bir makale olarak düzenlenmiştir. örgütlü sosyalizmin çoğu biçimlerine ve bilhassa da İngiliz ortca-sınıf sosyalistlerinin çeşitli türlerine saldırmaktadır. Wellington'daki (Hertfordshire) bir köy dükkânına taşındı. savaşmak için İspanya'ya gitmeye hazırlandı. Haziran'da Fransa'ya kaçtı.
bu yüzden. Animal Farm'ın kazandığı olağanüstü ticarî başarı yaklaşık yirmi sene önoe. Encyclopedia of World Biography'nin (The Mc Graw-Hill) «Orwell» maddesinden yararlanılmıştır.ettiği The Road to Wigan Pier. 1943'ün sonlarına kadar kaldığı. daha o cephede iken yayınlanmıştı. Kışları Londra'ya dönmekle birlikte. kazanmak mecburiyetinde olduğumuz kanlı bir savaşın içindeyiz. 1941'in ilk günlerinden itibaren. bir çok bakımdan bir dönüm noktası oldu. siyasî gerekçelerle 'yayıncılar tarafından reddedildi. hastalık ve ıztırap içinde geçecek son yıllarını yaşıyordu. Kitap eleştirmenliği gibi daha düzenli olan bir işi üstüne aldı.. 1944'te karısıyla birlikte bir erkek çocuk evlat edindiyseler de. 1940 Mayısı'nda. bu gerçekleştiğinde. Eileen 1945 Martı'nda bir ameliyat esnasında öldü. buraya yerleşti. Animal Farm 1945 Ağustosu'na kadar piyasaya çıkamadı. savaş muhalifi bir sol yeraltı hareketinin ana hatlarını çizdiği mektuplar yazıyordu. sohbet programları yapımcısı olarak girdi. Arada sırada yazı yazma imkânları çok azaldığından.) 10 11 . Aneurin Bevan'ın yönetimindeki Tribune'a edebiyat editörü oldu. 1948'de ise. (*) Orwell'in hayat hikâyesini aktaran yukarıdaki bölüm. ortodoks sol ile kesin »kopuşunu tamamlayan Homage to Catalonia'yı (Kata-lonya'ya Selâm) yazmaya başladı. BBC'den ayrılarak.H. Yeni bir 'kitap yazmak için Hindistan'a gitmek istiyordu. L. Orwell muhabir olarak Fransa'ya. yanında kendisine bakan ablası olduğu halde. gerisin geriye Londra'ya taşındı.N. en kesin ve önemli olay. Mart ayında Orwell'in annesi öldü. (Ç. Bir süre Sivil Koruma Servisi'nde ve yangın gözcüsü olarak hizmet etti. İmparatorluk Polis Teşkilâtı'ndan ayrılma kararını verdiği andan bu yana. Ve. İngiltere'ye dönüşünden sonra. ve savaşın ilk aylarına kadar partide kaldı. 410) çürüğe çıkarıldı. kendi sıhhati ise her geçen gün biraz daha kötüleşmekteydi. (Fontana Modern Masters. Fakat. 1949 Ey-lülü'nde Londra'da hastahaneye yattı. Lâkin savaş başladığında görüşlerini. BBC'nin Doğu Ser-visi'nin Hindistan bölümüne. Fas'ta geçirdiği kış boyunca dördüncü romanı Corning Up f'or Air'i yazdı. Haftalık Çocuk Dergileri üzerine. 1938 kışının sonunda yeniden veremi depreşti ve yaz sonuna kadar senatoryumda kaldı. Ancak. 1947'de yeniden azan vereminin ilk aylarında Nineteen Eighty-Four'un (Bindokuzyüzseksendört) ilk taslağını. (4 th ed. yıl sonunda Animal Farm'ı (Hayvan Çiftliği) yazmaya başlamasıydı. Fas'ta iken. Hastalandığı için Sivil Koruma Servisi'nden ayrılmak zorunda kaldı. Haziran'da Orwell Bağımsız İşçi Partisi'ne katıldı. ondan sonra da Almanya ve Avusturya'ya gitti. bazı saldırılar arasında. I. İspanya'dan avdet eder etmez. 1979) adlı kitabının ilk bölümünden çevrilmiştir. yeniden beş parasız kaldı. Kitap. Avrupa'da savaş nihayete ererken. Orwell çocuğu yanında alakoydu ve aynı yıl İskoçya sahilleri açığındaki Jura adasına ilk seyahatini yaptı. 1937 Martı'nda. Ufak eklemeler için. O yılın sonunda artık cidden hastaydı ve başka bir şey yazamıyordu. 1950 yılının Ocak ayında öldü. Aynı yılın sonbaharında. ikinci taslağını yazdı. 1944 Şubatı'nda kitabı tarnamladıysa da. Myers'dan (The Near and the Farın yazarı) aldığı borçla. 1946'da. 1939 ilkbaharında İngiltere'ye geri döndü. Ray-mond 'Williams'm Onvell. 1943 senesi Orwell için. Ne var ki. Amerikan Partisan Review için «London Let-ters»i (Londra Mektupları) kaleme almaya başladı. Bünyesi elvermediği için (CEJL. ve tam savaş başlarken tamamladığı «İnside the Whale».» sözleriyle açığa vurdu. Britanya'da giderek faşizme kayışa karşı tek etkili önlem olmak üzere. alt başlığı «Socialism and the English Genius» (Sosyalizm ve İngiliz Dehası) olan «The Lion and The Unicorn» (Arslan ve Tek Boynuzlu At) adlı bir deneme] yazdı. ve ben de buna yardım etmek isterim. bir yazar olarak çektiği malî sıkıntılara bir son verecekti. en çok tanınan bir kaç denemesini kaleme aldı: Dickens üzerine. 1938 Nisanı'nda yayınlandı. «şu anda. kışı geçirmek üzere Fas'a gitti. Ekim'de Sonia Brownell ile'evlendi. Sonra Ağustos ayında. Ablası 1946 da öldü.
New York. Keep the Aspidistra Londra. CUA AF : Coning Up for Air. Çünkü. 1934. New Statesman'ııııın Şubat sayısında. 4 Cilt.ORWELL'İN KİTAPLARI : DOPL : BD CD KAF : Dow and Out in Paris in London Londra'da Perperişan). 1936. 12 Terhis kâğıtlarımı alabilirsem. Journalism and Letters of George Orıoell (George Orvvell'in Bütün Denemeleri. Orwell'in ölümüne kadar onun en yakın arkadaşlarından biri olarak kaldı. 1938. «Connolly yardım etmeseydi. (Sonia Orwell ile lan Angus tarafından basıma hazırlandı). Londra. İspanya üstüne yazdığın makalelerden birini okuyordum. Londra. Sanatori Maurin Sama. Londra. Flying (Umut Çiçeği) . 1920 . Londra. Cyprian ile Eton'da öğrenci olan Connolly. : A Clergyman's Daughter (Papazın Kızı). : Burmese Days (Birmanya Günleri). Londra. Denys King Farlow ile bir sohbetinde. Journaligm and Letters of George Orwell. s. hemen eve dönmek ve doğru dürüst bir tedavi görmek istiyorum. Buradaki doktorlar sesime tekrardan kavuşup kavuşmayacağım konusunda kesin bir şey söylemiyorlar. Gazete Yazıları ve Mektupları).. HC : Homage to Catalonia (Katalonya'ya Selâm). Cilt 1. "An Ase Like This". (Paris ve CYRIL CONNOLLY1'e MEKTUP. 1938.1940. her şeye bir yazar olarpık yeniden başlayamazdım sanırım. IW : inside the Whale (Balinanın. İğrenç bir şekilde yaralandım. 13 . Horizon'un editörü (1940-1950). Barselona 8 Haziran 1937 Sevgili Cyril.» demiştir. : Animal Farm (Hayvan Çiftliği). 1940.. Ne w Leader gibi bir kaç mütevazi yayın organının (i) Cyril Connolly (doğ. CEJL : The Collected Essays. NEF : Nineteen Eighty-Four (Bin dokuz yüz seksen dört). Her halükârda. Şahsen ben. sesim bazı günler eskiye kıyasla bayağı iyi oluyor. İçinde). Orwell. düpedüz beni öldürebilecekken. Londra. sağ kolumdaki sinirlerimi haşat etti ve bu arada sesimi de aldı götürdü. 1935. sesimin geri geleceği kanaatindeyim. (The Collected Essays. 1949. 1945. 186'daki dipnotu. Birmanya'dan döndüğünde. 1939. Aslında pek kötü bir yara değil: boynumu delip geçen bir kurşun. 1937. iki hafta içinde evde olacağım demektir. Londra. Londra. yazar ve eleştirmen. Londra. 1968. RWP : The Road to Wigan Pier (Wigan Rıhtımı'na Giden Yol). 1903). Orwell ile aynı tarihlerde St.
Şu lanet olası kolum iyileşir iyileşmez. «Belind Barcelona's Barricades» (Barselona Barikatlarının Gerisinde. Oak. Sonıa Brownell ve lan Angus. Bir siperde sana çay ikram.haricinde. You tu?» — «İtaliano. bu kitabı yazacağım3 İspanya'da harikulade şeyler gördüm.çok seyrek rastlamışımdır. çatık kaslarıyla. 14 . Ben başından sonuna kadar olan bitenin içindeydim ve gazetelerin uydurduğu yalanlardan haberdarım. Sevgiler. ss. Burada L. Nedendir bilmem. Bu. Warburs. (3) Homage to Catalonia (Katalonya'ya Selâm). dostu için gözünü kırpmadan adam öldürebilecek ve hayatım tehlikeye atabilecek bir adamın yüzüydü. Eric Blair4 1 Milise katılışımdan bir gün önce. bizim mevziye gelmemen ne yazık. New Statesman açısından taktire şâyân bir durum. Secker.» Biz dışarı çıkarken. Ezik büzük deri kasketi hırsla tek gözünün üstüne çekilmişti. İspanya üstüne bir kitap yazmam gerektiğini ifade eden son açıklaman için de teşekkür ederim. Böylesi bir çehre olsa olsa bir Anarşiste ait olabilirdi. Barselona'daki Lenin Kışlası'nda subayların (masasının önünde ayakta duran bir İtalyan milis gördüm. Kendisini yandan görüyordum : çenesini göğsüne doğru eğmişti. Ed.yani. kısmen az bilinen bir cephede bulunduğum için de çok memnunum. arada geçen bir lâf benim. halbuki. Londra'da 25 Nisan 1938'de. Haritadan hiç bir şey anlamadığı.1940. Bir yabancıya karşı böylesine mu15 (2) Liston M. Onlar masanın etrafında konuşurlarken. Madrid'i göremediğim için çok üzgünüm. İtalyan başını kaldırdı ve çabucak sordu : —• «İtaliano?» Berbat İspanyolcamla cevap verdim: «No. Komünist versiyonun dışına çıkan görüşlere yer verişi. yirmi beş ya da yirmi altı yaşlarında genç bir adamdı. (4) The Collected Essays. Kızıla kaçan sarı saçları ve kuvvetli omuzlarıyla külhanbeyi görünüşlü. (İngiltere İşçi Partisi) yerine CP'nin (Komünist Parti) tavsiyesi ile gelmiş olsaydım katılmak zorunda kalacağım Uluslararası Tugay'da değil de Anarşistler ve POUM'dakiler ile birlikte. Yüzünde yakaladığım bir şey derinden çarptı beni. New York'da ise 1952'de Harcourt. odayı baştan başa katetti ve hararetle elimi sıktı. subaylardan birinin masanın üzerine yaydığı haritayı inceliyordu. nihayet sosyalizme inandım. Ingles. ve daha önce hiç inanmadığım halde. 1970. Hem dürüst ve vahşi bir ifadeydi bu. Cilt 1 «An Age Like This» 1920 . harita okumayı harikulade entellektüel bir iş saydığı besbelliydi. anında bu derece ilgimi çeken birine . etmek beni çok sevindirirdi.bir yabancı olduğumu ortaya çıkardı. kuşkusuz.P. Ara-gon'da iken. bir erkeğe . New Statesman and Nation. büyük bir ihtimalle adam Komünist değildi. 300-301. 15 Mayıs 1937. Journalism and Letters of George Orwell.Bütünü itibariyle. Penguin Books. hem de cahil insanların üstleri olarak kabullendikleri kişilere besledikleri dokunaklı hürmet hissini de taşıyordu. Liston Oak'ın geçenlerde yayınlanan Barselona çarpışmaları üstüne makalesi çok iyi ve çok dengeliydi2. Brace tarafından neşredildi.
Pejmürde üniforması ve haşin ama dokunaklı yüzü. Hiç özel binek otomobili yoktu. Aralık'ta hattâ Ocak'ta bile. sandıkları da kırmızı ile siyaha 'boyanmıştı. ama uğrunda çarpışmaya değer bir şeyler yaşandığını hemen farkettiğim. kalabalığın arzettiği manzaraydı. «şık-giyimli» bir Allah'ın kulu yoktu. Her duvara orak . çünkü hepsi müsadere edilmişti. Bahşiş kanunla yasaklanmıştı. İşçi sınıfının eyer üstünde oturduğu bir şehri ilk kez görüyordum. ve 17 . Bütün tramvaylar ve taksilerle öbür vasıtaların çoğu kırmızı ve siyaha (boyanmıştı. Küçüklü büyüklü bütün binalar fiilen işçiler tarafından zapte-dilmiş ve kızıl (bayraklarla ya da Anarşistler'm kırmızı -siyah bayraklarıyla donatılmıştı. Ama. dosdoğru İngiltere'den gelen biri için Barselona'nın görünümü şaşırtıcı ve kuşatıcıydı. savaşın hışmına uğramış kasabalar. Her yerde devrimci posterler asılıydı : açık kırmızı ve mavi duvarlarda dalgalanan bu posterler yüzünden öbür reklâm afişleri (birer çamur lekesi gibi görünüyordu. ikimizin de ruhu. Aynı zamanda. İspanya'da bu tür temaslar hep kuruluyordu. bu zaman parçasını. onu bir daha hiç (görmemem gerektiğini de biliyordum. 1936 Aralık ayının sonunda. Kimse «senör». (bangır bangır devrimci şarkılar yayınlanıyordu. benim anlamadığını. Şehirde edindiğimiz ilk tecrübe. Halbuki. görünenin gerçekten olup bittiğine. cephe hattının ilerisindeki gri suratlı. İspanya'ya gazete makaleleri yazma fikriyle gelmiştim. Bu manzara. şu satırları yazdığım günümüzden yaklaşık yedi ay önce vuku buldu. tasvirleri de yakılmıştı. Onun anısı. Ve söylemek (bile gereksiz. aramızdaki dil ve gelenek uçurumunu lâhzada aşmayı ve büyük bir samimiyetle (buluşmayı başarmıştı. Şurada buradaki kiliseler işçi çeteleri tarafından sistemli olarak tahrip ediliyordu. Fakat. Bütün (bunlar tuhaf ve çarpıcıydı. devrim dönemi nihayete eriyormuş gibi görünebilirdi. daha şimdiden müthiş uzakta kalmış bir zaman dilimi gibi. Her dükkân veya kahvehanede. Daha sonra meydana gelen hadiseler. (bana göre.Barselona'daki kızıl (bayraklar. Bu olay. Anarşistler Katalon-ya'da hâlâ fiilî denetimi ellerinde tutuyorlardı ve devrim henüz en canlı safhasını yaşıyordu. Çünkü o sırada ve o atmosferde. zengin sınıfla-rın fiilen ortadan kalktığı bir şehir görünümündeydi. hattâ bazı yönlerden hoşlanmadığım. asansörcü çocuğa (bahşiş vermeye kalkıştığım için.çekiç ve devrimci partilerin isimlerinin baş harfleri çiziktiril16 mşti. savaşın o dönemine ait hatıralarımla iç içedir. Garsonlar ve dükkân hizmetkârları dosdoğru gözünüzün içine bakıyor ve size onların eşitiymişsiniz gibi davranıyorlardı. Kalabalığın mütemadiyen oradan oraya aktığı. üniformaları sırtlarından dökülen askerlerle dolu halde cepheye doğru emekleyen kasvetli trenler. benim onu sevdiğim kadar sevdiğini ümit ederim. Herkesin üstünde kaba saba işçi kıyafetleri ile mavi tulumlar veya milis üniformasını andıran giysiler vardı. 1935 yahut 1905'i olduğundan çok daha tamamiyle unutturdu. Ama üzerimde bıraktığı izlenimi muhafaza edebilmem için. hoparlörlerden gün boyunca ve gecenin geç saatlerine kadar. fazladan bir anlam taşıyordu. (bunun hakiki bir işçi devleti olduğuna. Şöyle üstünkörü bakıldığında Barselona. herkes birbirine «Comrade» (Yoldaş) ya da «Thou» (Sen) diye hitap ediyordu. Hemen hemen bütün kiliseler kundaklanmış. aniden milise katıldım. Hatta ayakkabı boyacıları bile devletleştirilmişti. İşin başından beri orada bulunan birisine. Onun da beni. onu bir daha asla göremedim. dağlardaki çamurlu ve donmuş siperler. otel yöneticisinden dinlediğim nutuk oldu.habbet duymak ne tuhaf! Sanki. şehrin ana caddesi Ramfblas'dan aşağı doğru. yapılabilecek tek makul iş buymuş gibi gelmişti. o dönemin özel havasını temsil eder. devletleştirildiğini belirten bir yazı asılıydı. «Buenos Dias» (İyi Günler) yerine «Salud!» (Selâm) kullanılıyordu. Herşeyin en garibi. Köle emeği ve hattâ şatafatlı hitap şekilleri giderek yok oluyordu. Hafızama çok canlı bir şekilde nakşolduğu için bu İtalyan'dan söz ettim. «Don» veya «Usted» dahi demiyor. Az sayıdaki kadınların ve ecnebilerin dışında.
Hali vakti yerinde burjuvaların büyük bölümünün düpedüz sindiğini. bir süvari kışlası olan bu binalar Temmuz çarpışmaları esnasında işgal edilmişti. yemek pişiren yirmi küsur de kadın bulunuyordu. ya öldürüldüğüne ya da gönüllü olarak emekçilerin saflarına geçtiğine inanmıştım. halkın mutlu ve ümit dolu olduğuna hükmedebilirdi. Yine de insan. bu idealist İspanyollar'ın harcıâlem devrimci sloganlara nasıl da harfi harfine uyduklarını görmenin dokunaklı bir yanı vardı. ortalıkta hiç dilenci yoktu. Okuma yazması olmayan bir milisin bu türkülerden bir tane satın alıp zahmetle kelimeleri hecelediğine ve sonra sözlerin mânâsını kavrar kavramaz. insanların fikirleri değişmeye başlamıştı bile. Kışlada muh-temelen bin erkek ile. aniden bir eşitlik ve özgürlük çağının doğduğuna inanılıyordu. Çingeneler hariç. Anarşistler'in -berberlerin çoğu Anarşist idi. doğal olarak. Ne var ki. O günlerde ben hep Lenin Kışlası'ndaydım. İnsanlar. ekmek kuyrukları sık sık yüzlerce yardayı buluyordu. fukaralığı bariz şekilde görülen pek az insan vardı. çakıl taşı döşeli binicilik okulunda. otuz kişilik «müfreze»den. ertesi günü cepheye gönderileceğim söylenmişti. Faşist hatlarının ötesinde dinledim). dükkânların çoğu perişan durumdaydı ve yarı yarıya yok satıyordu. Komuta birimleri. Atların hepsi gasbedilmiş ve cepheye gönderilmişti.vakur bir dille. kadınlara gülüyor ve 19 . milislerin karılarından ayrı olarak. Berber dükkânlarında. Et ender bulunuyordu. Çünkü. Gelin görün ki. Aslında. henüz düzenli ordu temeline göre örgütlenmemişti. ve şimdilik proleter görünerek kendilerini maskelediklerini idrak edememiştim. Devrim zamanında pek tabii karşılanan bir şey bu. Şehir kasvetli ve derbeder (görünüyordu.burjuvazinin ya kaçtığına. şeker ve akaryakıt sıkıntısı çekiliyordu. uy18 gun bir nağmeyle söylemeye başladığına çok sık şahit oldum. Lenin Kışlası. müstehzi uygarlığından gelen herhangi biri için. ve ekmek (gerçekten kıttı. en sâfîyâne türden devrimci türküler. Bütün bu saydıklarımın yanısıra savaşın keder verici atmosferi hüküm sürmekteydi. Sayıları çok olmamakla birlikte hâlâ miliste hizmet veren kadınlar vardı. süt bulmanın ise mümkinâtı yoktu. Sokaklarda. kabaralı çizmelerin kışla avlusunda yankılanan tok sesini. Kömür. hava hücumlarından korkulduğu için geceleri caddeler çok sönük ışıkla aydmlatılabiliyordu. insan gibi davranmaya çalışıyorlardı. Savaşın başında sendikalar tarafından alelacele kurulan işçi milisleri. bir binicilik okulu ve kaldırım taşları döşeli muazzam avlularla tamamlanan debdebeli bir taş binalar topluluğuydu. kış güneşinin altında uzun sabah tâlimlerini. kapitalist makinanın dişli çarkları gibi değil de. Daha önceki çarpışmalarda. ellişer kişilik takımlarla yapılan sert futbol maçlarını hatırlıyorum. berberlerin artık köle olmadıklarını bildiren ilânları asılıydı. kalk-borusunun titrek sesini (bizim borazancıların hepsi amatördü -doğru dürüst İspanyol boru sedalarını. güya cephe için eğitim görüyordum. ama her yer hâlâ at sidiği ve çürümüş yulaf kokuyordu. İngilizce konuşan ırkların kül yutmaz. sokaklar ve binalar bakımsızdı. sokakta tanesi birkaç kuruşa sa-tılmaktaydı. Milise katıldığımda. Başlıca at kokusunu. üzerlerinde süvarilerin isimlerinin hâlâ kayıtlı olduğu taş yemliklerin altında uyuyordu. Herşey bir yana. Kadınlar talim yaparken erkekleri binicilik okulundan uzak tutmak gerekiyordu. Bu dönemde bile. İşsizlik yoktu. Kışlada yaklaşık bir hafta kaldım. kadınlar da erkeklerle omuz omuza savaşmıştı. hayat pahalılığı ise hâlâ fevkalâde düşüktü. orospulara fahişelikten vaz geçmeleri çağrısında bulunan renkli posterlere rastlanıyordu. yeni bir centuria'nın (bölük) hazırlanmasını beklemek zorunda kaldım. devrime ve geleceğe imân söz konusuydu. yaklaşık yüz kişilik «bölük» ten (centuria) ve fiilen çok sayıda askerden oluşan herhangi bir birliği ifade eden «kol»dan ibaretti. O günlerde hep devrimci kardeşlik ve Musso-lini'nin günahkârlığından dem vuran. Benim centuria'm ahırların birinde. ilk kez.
O. O tarihte milis kolu denen şey. üstelik bu ceketler akla hayale gelebilecek her renkte olabiliyordu. hemen sıradan çıkıp subayla hareretli bir münakaşaya başlıyordu. Disiplin diye bir şey yoktu. Beri yandan. Hepsi devrimci şevkle doluydu ama savaşın neyin nesi olduğu konusunda tamamen cahildiler. bir başkasınınki ise yünlüydü. milislerin başlarına gelenleri hatırladıkça nefret ediyorum. Porrön'un kullanıldığını ilk gördüğüm an. Kışladaki ikinci günümde. Bütün rütbeler arasında ka21 . eğer askerin biri verilen emri beğenmezse. «çok tipli» (multiform) demek. her öğün bir sepet dolusu ekmek atılıyordu. olağanüstü düzensiz görünüşlü bir güruhtu. Bizi talim ettiren teğmen. Bu porron. samîmi ve ateşli bir Sosyalist idi. özellikle de ekmek. Halbuki bir kaç ay evvel. Kasketin ön kısmına parti rozetini takmak âdetti.U. buna ilâveten herkes boynunda kızıl veya kırmızı .Bu çocukları düzgün bir sıraya sokmak bile mümkün değildi.Yiyecek. Bana sorarsanız bu nesne. temiz yüzlü. pislik kol geziyor ve büyük bir karmaşa hüküm sürüyordu. her şey parça bölük veriliyor. hiç de kötü sayılmazlardı. porrön denen iğrenç bir nesneden de içiyorduk. şu veya bu fabrika imal ettikçe. Sehpalar üzerine kurulu uzun masalarda. israfı ürkütücü boyutlardaydı. çok komik bir şekilde «talim» adını verdikleri şey başladı. ama bazısınınki deri.tiplik de burada bitiyordu. Acemi askerlere kademeli olarak üniforma dağıtılmaya başlanmıştı. Herkesin giysileri aynı genel planı izliyordu ama kıyafeti birbirinin tıpatıp aynısı olan iki kişi bulmak mümkün değildi. ama burası İspanya olduğundan. daha doğrusu milisin işgal ettiği her binada. daha çok bir idrar şişesine benziyordu. sağlam yapılı. Bir milis «üniforma»sından bahsettim ama bu muhtemelen yanlış fikir veriyor. devrimin yan ürünlerinden biriydi.. parçalanmış mobilya.M. daha münasip olurdu. Ama. Hayatınızda eğer bir defa siperde uyuduysanız.bilhassa siviller ekmek sakıntısı çekerken böylesine bir ziyan utanç verici. ebediyyen yağlı teneke tavalarda yemek yiyor. Ve gariptir.siyah renkli eşarp takıyordu. Acemi askerlerin çoğu. Sadece kışlanın benim kaldığım bölümünden. Orduda herkes fitilli kadifeden kısa pantolon giyiyordu ama bütün tek . Kışlanın tamamında. Anlaşılan hu. gömlekler ve çoraplar ise pek âdi şeylerdi ve soğuk havada hiç bir işe yaramıyorlardı. üzerine her basıldığında ince bir şarap huzmesi fışkırtan sivri uçlu bir musluğu bulunan bir tür cam şişeydi. Başlangıçta dehşet uyandırıcı karmaşa sahneleri cereyan etti. dolayısıyla da kimin ne aldığını kesinkes bilmek mümkün olmuyordu. elbiselerin dağıtılması gerekiyordu. cepheyi teftişten dönen bir P.işlerini geciktiriyorlardı. şayet şartlar dikkate alınırsa. Kasketler neredeyse kasket giyen adam sayısı kadar çeşitliydi. Henüz hiçbir şeyin doğru dürüst örgütlenemediği o ilk aylar zarfında. kırık eyer pirinç süvari miğferleri. Kimisi dolak takıyor. muhtemelen. daha başkaları ise deri tozluklar ya da yüksek çizmeler giyiyordu. önceden Nizamî Ordu'da muvazzaf subaylık yapmış. özellikle beyaz şarapla doluysa. Barselona'nın arka sokaklarından gelmiş onbeş onaltı yaşında delikanlılardı. öbürleri fitilli kadi20 feden tozluk kullanıyor. silâh tutan bir kadına gülmek kimsenin aklına gelmezdi. yiğit bir gençti. İki ay öncesinin tarihini taşıyan bir gazetede. Tam manâsıyla tek tip bir kıyafet ya da üniforma değildi çünkü. hemen greve gittim ve bir içki kabı talep ettim. Bel kayışı ve fişek kutusu gibi en ziyade ihtiyaç duyduğumuz çeşitli eşyalar. trenin bizi cepheye götürmek için beklediği en son ana kadar verilmiyordu. Herkesin fermuarlı bir ceketi vardı. dudaklar şişeye değdirilmeden şarap içilebiliyor ve porrön elden ele dolaşabiliyordu. liderinin «her milisin bir battaniyeye kavuşması» için uğraşacaklan şeklindeki bir beyanâtına rastladığımı hatırlıyorum. Her köşede. boş kılıç kınları ve çürüyen yiyecek yığınlarına rastlanıyordu. Şık tavırları ve gıcır gıcır üniformasıyla hâlâ parlak bir subay gibi görünüyordu. Bu musluk sayesinde. böylesi bir ifade tüylerinizi diken diken etmeye yeter.
Askerî eğitim diye bir şeyin mevcut olmadığını keşfedince. Makineli tüfeğin nasıl kullanıldığını öğrenmeye pek hevesliydim. hattâ bir bombanın pimini nasıl çekecekleri bile öğretilmemişti. Söylemek bile gereksiz. ve geri kalanı da. bütün ecnebilerin askerî konularda kendilerinden daha bilgili olduğuna inanıyorlardı. kışlada eğitim amacıyla kullanılacak silâh bulunmayışından ileri geldiğini kavramamıştım. Parktaki manzara tuhaf ve yüreklendiriciydi. yüzün de beliren acılı hayreti hatırlıyorum. bu silâhı hiç elime alma fırsatı bulamamıştım. Plaza de Espana'nm ötesindeki tepede bulunan parklarda sabah yürüyüşüne çıkarmaya başladılar. (Dikkat ettiğim kadarıyla İspanyollar. gayet tabii ben öbür-leriyle birlikte talimlere katıldım. Hemen cebimden Hugo'nun sözlüğünü çıkarıp dünya kötüsü İs-panyolcamla anlatmaya. Üç saat ileri geri taban teptikten (İspanyol yürüyüş nizamı küçük adımlı ve çok hızlıydı) sonra duruyor. daha onbeş yaşındayken öğrendiğim bir alay saçma sapan şey. acemi askerler 'kendilerine faydası dokunacak en ufak bir askeri eğitim dahi görmemekteydiler. insan içine çıkacak hale geldiğimize kanaat getirmiş olmalıdır ki. tarifsiz kederlere garkoldum. 23 . merminin tüfeğin hangi ucundan çıktığını biliyor idiyseler. Hepsi de silâhsızdı. Bir İngiliz olarak dehşet merak uyandırıyordum. cepheye varan taze birlikler. Her seferinde hep aynı şeyi yapıyorduk. CaraJbinerolar'ın ve yeni oluşturulan Halk Ordusu'-na ilk kaydolan askerlerin ortak tâlim sahasıydı. P. Açıktır ki. bu nedenle Carabinero subayları benden azamî derecede istifade etmeye gayret sarfedi-yorlar ve bana içki ısmarlıyorlardı. makineli tüfeğin nasıl kullanıldığının bendenize öğretilmesi için feryat figan ricada bulunuyordum. bunun. başlıyordum : «Yo se manejar fusil. Burası. Sözüm ona eğitim dedikleri. nasıl nöbet tutulur ve nasıl istihkam siperi inşa edilir . nuh-i nebiden kalma.Herkes bana çok dostça davranıyordu. (herhangi bir kıstasla dökülüyor sayılmamız lâzımken). Bu arada. en çok ihtiyaç duyacağı noktalan öğretmen gerekir: nasıl siper alınır.U. sola dönüş. göğüslerini kabartarak umutsuzca askere benzemeye çabalıyorlardı. «Ne Senör mu? Bana Senor diyen de kim? Hepimiz yoldaş değil miyiz?» Bu tutumunun işini kolaylaştırdığından kuşkuluyum. sıraları bozuyor ve susuzluktan ölmüş bir halde. anında çakı gibi hazırola geçmeyi öğrendiler ama. tam dönüş. No se manejar atmetralladora. Qviero apprender ametralladora Çuando vamos apprender ametralladora?» Teğmenin cevabı her zaman tedirgin bir tebessüm ile manana makineli tüfek eğitimi yapılacağı vaadi oluyordu. çiçek tarhlarının arasında.tıksız bir toplumsal eşitliğin sağlanması hususunda askerlerden daha bile ısrarlıydı.) Ama. manana asla gelmedi.'da silâh kıtlığı öylesine had safhadaydı ki. budalaca bir yürüyüş talimiydi: sağa dönüş. Bu meyanda. Câhil acemilerden biri boş bulunup kendisine Senör» diye hitap ettiğinde. koca Lenin Kışlası'nda. silâhlarını cephe hattında nöbeti devraldıkları birliklerden temin etmek mecburiyetinde kalıyorlardı.ve hepsinden önemlisi. Her patika ve geçitte.O. parti milislerinin. Öyle zannediyorum ki. bizim teğmeni ne zaman bir köşede sıkıştırmaya muvaffak olsam. bizi. Gelin görün ki. nöbetçilerin kullandığının dışında bir tek tüfek yoktu.M. açık arazide nasıl ilerlenir. Bana ecnebilerin talimlere katılmak mecburiyetinde olmadıkları söylenmişti. üstelik çoğunun üstündeki üniformalar orasından burasından parçalanıyordu. bölük bölük askerler dimdik halde bir aşağı bir yukarı yürüyüp duruyorlar. bir askeri yetiştirmek için yalnızca bir kaç günün varsa. 22 Bir kaç gün sonra. birkaç güne kadar cepheye yollanacak bu hevesli çocuklar güruhuna bir tüfeği nasıl ateşleyecekleri. Bir gerilla ordusu için pek fevkalâdeden bir eğitimdi bu. tepeden inen yolun yarısındaki ortalığı çınlatarak ucuz şarap satan dükkâna koşuyorduk. hiç birinin üniforması tamam değildi. silâhları nasıl kullanılır. Çok günler geçti ve acemi askerler uygun adım yürümeyi. üçlü sıralar halinde resmi geçit yürüyüşü. O sırada.
Fakat İspanya'da. 'bütün. Savaş sırasında İspanya'ya giden bazı gazeteciler ye öbür ecnebiler.arasına karışıp da. dahil olduğum takımda. Onbeş yaşındaki delikanlıları milise kaydettirmek üzere ana babaları getiriyordu. Fransızlar'm çok cesur olduğunu söyledikten sonra şevkle ilâve ettiler: «Mâs valien-tes gue nosotros» (Bizden daha cesurlar!) Bittabiî hemen itiraz ettim. çünkü. Kural olarak daha geç vuku bulur. Savaştaki ehliyetsizlikleri. subaylar dahil tek kelime Fransızca bilen yoktu. İspanyolca ile olağan boğuşmam devam ediyordu. İspanyollar bir çok yönden harika insanlar. Daha o tarihte gönüllü asker yazılanların sayısında düşüş başlamıştı. daha derinlere inen bir cömertliğe. Bir İngiliz böyle bir şeyi itiraf etmektense parmağını kesip atmayı tercih ederdi. üstelik en iyi adamların çoğu da ya cephedeydi ya da ölmüştü. Bir propaganda kitabı yazmıyorum ve P. ecnebileri. Her mümkün olduğunda. Ancak. bu tür bir duyguyla hiç karşılaşmadığımdır. bırakılıyordu. milisini yüceltmek gibi bir arzum da yok. Kışladan ayrılışım-dan birkaç (gün önce. izinle cepheden dönen bir grup milisi hatırlıyorum. ama savaşırken asla. Bir gün silâhlı bir Carabinero yanımıza ıgeldi ve tüfeğini incelememize izin verdi. Bu süre zarfında. Besbelli milislerin ücreti olan günde on pesata ile milislere mebzul miktarda dağıtılan ve ihtimal. bir kaç Aragonlu ve Endülüslü hariç.O. Yoldaşların kendi aralarında sohbet ettiklerinde Katalan lisanını tercih ettiklerinden. koca kışlada sadece bir İngiliz vardı. dile getirdikleri şey çok anlamlıydı. Bu müşkülü aşmanın tek yolu. Bir ecnebinin öğrenmekten kaçınamayacağı İspanyolca kelime mânana "yarın" (sözlük mânâsı «sabah») idi. Nasıl nişan alınacağını bilen daha da azdı. işim daha da zordu. bir tüfeğin nasıl doldurulduğunu benden başka bilen olmadığı meydana çıktı. Benim duyduğum öfke. Lâkin. makineli tüfekler ve benzeri konularda uzman olduğunu izah ettiler. İspanyol işçi sınıfının-belki de Katalan işçi sınıfı demem daha uygun olur. onların köklü namusluluğundan etkilenmeyecek ve herşeyden ziyade dürüstlükleri ve cömertliklerinden çarpılmayacak insan düşünemiyorum. kelimenin alelade anlamıyla.U. İspanyollar hile kendi kendileriyle alay ediyorlardı. en ümitsiz şartlarda tekrar tekrar yüz yüze geldiğim. bunun üzerine Fransızlar'ın harp sanatını daha iyi bildiğini. kırk yılda bir de erken oluverir. Bu yüzden hiçbir şeye «nasıl 25 . İspanya'da yemekten savaşa kadar hiçbir şey kararlaştırılan saatinde gerçekleşmez. İspanya'da insanlarla ahbap olu-vermek ne kolaydır! Bir iki gün içinde beni vaftiz ismimle çağıran yirmi küsur adam oluvermişti. cephe hattındayken bazan hiddet mertebesine erişiyordu. Huesca'-da yanıbaşlarında savaşan Fransız askerlerinden mu -habbetle bahsediyorlardı. bütün paketi almanız için sıkboğaz ederdi. Tüm milis sisteminde ciddî hatalar yapılıyordu. eşit ölçüde dehşete düşürüyordu. bombalar. ve. Adamdan bir siga24 ra isteseniz.Bütün söyleyebileceğim. arada sırada eve de kaçırabilecekleri ekmeğin hatırınaydı bu. İspanyolların yabancı yardımı gizliden gizliye fena halde kıskandıklarını açıkladılar. kimi zaman neredeyse tedirgin edici olabiliyordu. Milislerin kendileri de karma bir gruptu. Bunun ötesinde. İspanyollar'-ın cömertliği.tüm (bildikleri de bundan ibaretti.M. Katalanlar ile bir aradaydım. Büyük bir heyecan içinde cephe hattında edindikleri tecrübeleri anlatıyorlardı. Bu huyları öylesine kötü bir şöhret kazanmıştı ki. bana yol yordam gösterdiler ve beni büyük bir dostlukla kuşattılar. ve herşeyden önce çıldırtıcı gayri dakiklikleri. çoğu ülkelerden çok daha kısa süre yabancı kalınır. benim olduğum gibi. Ben hariç. bugünün işi manana'ya. İşin sonunda. gerçek bir ruh zenginliğine sahiptiler. buhran anlarımda cebimden çıkarıverdiğim küçük bir sözlüğü her yere taşımaktı. Milise katılan her yabancı ilk birkaç haftasını İspanyollar'ı sevmeyi öğrenmekle ve kendilerine has özellikleri yüzünden öfkelenmekle geçiriyordu. Aramızda her zaman belli bir nisbetle hiç bir işe yaramaz adam bulunuyordu.
O şamatayı ve heyecanı. sırt çantalarını omuzlarına atmış. manana'-lardan ve tehirlerden sonra daha teçhizatımızın büyük bölümü dağıtılmamışken. yedi buçukta kalkacağı tutar. Meşale tutuşturma sahnesini gayet canlı hatırlıyorum. sıkıntıdan kan ter içinde kalmış subaylar bizi kışla avlusunda bir hizaya dizmeye muvaffak olduklarında. çok sayıda milis teçhizatını tamamlamadan kışladan ayrılmak mecburiyetinde kaldı. maateessüff. Ardı arkası kesilmeyen rivayetlerden. Fetih ve kahramanlık edebiyatı al baştan yenilendi. fazlasıyla kadınsı mahlûk. Trenin sekizde kalkması lâzımdı. iki saat içinde cepheye hareket etmemiz emredildi. Tren. emeklemeye taşladı. normal olarak sekizde hareket etmesi (gereken bir tren. ben de zaman nevrozu yaşayanlardan biriyim. 2 Cepheden hayli uzak olmasına rağmen. dokuzla on arasında herhangi bir zaman kalkabilir. saat sekizi on geçiyordu. tepesinde dalgalanan muazzam bir kızıl bayrağın altında duran siyasî komiserin Katalan dilinde söylediği nutku. bizi görebilmek için kaldırımlara yığılan dost kalabalıklar. ama bizi şehir halkına gösterebilmek maksadıyla üç ya da dört mil tutan en uzun güzergâh seçilmişti. ısınmaya çalışarak sokaklarda bir aşağı bir yukarı kaynaşıyordu. Barbastro ürpertici ve budanmış göründü. Katalonya'dan Aragon vadisine doğru. bizim kuzeyli zaman nevrozumuzdan nasiplerini almadıkları için. Ramb-las'da biraz durakladık.bağrışmalar. zeminde bile oturacak yer yoktu. alabildiğine iyimserlik. Kışla birdenbire yerden bitmiş gibi. O gün bütün bunlar bana ne kadar doğal görünmüştü. O sırada.olsa geç olur» diye güvenemezsiniz. Son anda. İspanyollar'a hayranlık duyuyorum. İaşe subayının ambarında dehşetli bir patırtıdır gidiyordu. bırakın koltukları. erkeklerinin battaniyelerini dürmesine ve avadanlıklarını yerleştirmesine yardım eden bir alay kadınla doluverdi. ve en nihayet sessizliği sağlayan o dehşetli ve ba26 şarılı ıslığı. Bu tür hadiseler yorucu olabiliyor. Teorik olarak. dürülmüş battaniyelerini omuz kayışı gibi göğüslerine çapraz takmış milis kümelerini. Fakat. Ancak. Ödünç alınma bir bando bir iki devrimci şarkı çalarken. pencerelerden el sallayan kadınlar. makinistin aklına öyle estiği için. hayat boyu hep beşik sallamış gibi görünüyor idiyse de. meşalenin aydınlığında dalgalanan kızıl bayrakları. Solmuş renkleriyle nasıl da terkedilmiş bir hali vardı! O meşhur yakışıklı boğalarla yakışıklı boğa güreşçileri acaba şimdi neredeydiler? Anlaşıldığı kada-rıyla.bu aralar Barselona'da bile hemen hiç boğa güreşi 27 . Pejmürde üniformalar içinde yığınla ımilis. Sonunda. bugünse ne kadar uzak ve ihtimal dışı geliyor! Tren milislerle öylesine tıka basa doluydu ki. Yıkılmış bir duvarda sekiz yakışıklı «boğa»nm arenada falanca gün öldürüleceğini ilân eden. Williams'm karısı perondan koşarak geldi ve bize bir şişe şarap ile tadı sabunu andıran ve insanı ishal yapan o parlak kırmızı sosislerden verdi. savaşın bir önceki yılına ait bir afişe tesadüf ettim. Lâkin. işin sonunda. savaşın patlak verişinden tam on ay sonra doğacak ve belki de bir barikatın gerisinde peydahladığı çocuğuna hamileydi. Temmuz'daki sokak çatışmalarında yiğitçe çarpışmıştı. Meselâ. her bir yanda uçurulan kızıl ve kırmızı siyah bayraklar. Yeni meşin fişek kutumu nasıl takınacağımı İspanyol bir genç kızın (öbür İngiliz milis "Williams'ın karısı) göstermesi biraz gurur kırıcıydı doğrusu. zayıf nahif. harp zamanının saatte yirmi kilometreyi bulmayan süratiyle. o velveleci bağrışmayı ve çizmelerle teneke tavaların çıkarttığı takırtıyı. Bu kara gözlü. ihtimal haftada bir de. istasyona doğru yürüyüşe geçtik.
Birisi çamur bataklarının arasından. nereden geldiği anlaşılmayan yoğun bir sis her yanı sarıyordu. Dar toprak yollar kimi yerde iki ayak derinliğinde birer çamur deryasına dönüşmüştü. Artık cephe hattının yakınına gelmiştik -savaşın karakteristik kokusunu alacak kadar yakın.gidişleri köyü tarifi imkânsız derecede pis bir hale sokmuştu. sıçan leşleri ve kertikli süt tenekeleriyle dolu olduğunu keşfettiğimde şafak sökmüştü. kemikler. Temiz olduğu takdirde. Bu asker kaçakları hayatımda gördüğüm ilk «gerçek» Faşistler idi. Alcubierre'nin sahip olduğu tüm manzarayı görebiliyordunuz. bezgin askerlerdi. Umumî hela veya lâğım türü birşey bulmak söz konusu değildi. bizden ayırdedilecek hiçbir yanlarının olmayışı beni çok şaşırtmıştı. köşeleri gübreyle kabuk bağlamış biçilmiş soğuk tarlaları hatırlamadan edemiyorum. Berbat bir soğuk vardı. sonra batıya doğru Zaragoza önlerindeki cephenin tam gerisine düşen Alculbierre'ye gönderdiler. çünkü. Evlerin hiçbirinin bahçesi yoktu. nedendir bilinmez ülkenin en iyi matadorları Faşist idi. Aşağı pek az yaralı taşındığına göre. Biribirine sokulmuş çamur evler ve kiliseyi çevreleyen taş yığınlarıyla bir kale gibi inşa edilmiş bu köylerde. Bence bu.500 ayak irtifada idik. Alcubierre hiç isabet almadığından cephenin hemen gerisindeki çoğu kasabadan daha iyi durumdaydı.baktığınızda. bize hâlâ tüfek tevziatı yapılmamıştı. asker kaçaklarının artacağı kuşkusuzdu. köylüler ise. Şimdi deniz seviyesinden 1. Benim de dahil olduğum bölüğü kamyonlar önce Sietamo'ya. cepheden köye muhafız refaketinde getirilen Faşist asker kaçaklarıydı. samandan ise daha iyi. Kamyon şoförü Sietamo ile Aleubi-erre arasında bir yerde yolunu kaybetti (bu savaşın vak'a-i âdiyyelerinden biriydi). kesinlikle Anarşistler'in eline geçtiği Ekim'e kadar üç defa savaşılmıştı. ufalanmış saman. yalnızca arka avluda katır gübresi birikintilerinin üstünde kümes hayvanları seke seke dolaşmaktaydı. Kilise ve etrafındaki çeyrek millik saha uzun zamandan beri hela olarak kullanılmaktaydı. zaten hiç olmamıştı. Başlıca heyecan kaynağı. Ne zaman savaştaki ilk iki ayımı düşünsem. Yağmur ve sisin bir28 birini takip ettiği iğrenç bir hava hüküm sürüyordu. Birliklerin daimî geliş . barış zamanında bile. Bastığınız yere dikkat etmeden yürüyebileceğiniz bir yardalık toprak parçası bile bulunmuyordu. Yine de İspanya'nın bu bölgesinde. bu yüzden siste saatlerce dolaştık durduk. İçinde uyuduğumuz kümenin ekmek kabukları. birbiri ardına dizilmiş. Cephenin karşı tarafındaki birlikler aslında Faşist falan değildi: savaş patlak verdiğinde silâh altında bulunan ve kaçmaya dünden razı. Gece geç saatlerde Alcubierre'ye vardık. Aragon köylerinin alışılmadık sefilâne yoksulluğundan etkilenmeden gezmenin mümkün olmadığına inanıyorum. Şehrin bazı kısımları şarapnelle paramparça olmuş. içinde uyumak için hayli iyi. evlerin çoğu da yoğun tüfek ateşi yüzünden çiçek bozuğuna dönmüştü. Comite de Guerra'ya gidip duvardaki sıra sıra kurşun deliklerinden -delikler tüfek salvolarının marifetiydi.yapılmıyordu. İki gün geçtiği halde. yırtılmış gazeteler. Arada sırada birkaçı birleşip cephenin bizim tarafımıza kayma tehlikesini göze alıyorlardı. yukarda cephe hattında işler hayli sakindi anlaşılan. Sietamö için. Köye vardıklarında genellikle kurt gibi acıkmış oluyorlardı. Bu yollarda tekerlekleri patinaj yapan kamyonlar güçlükle ilerliyor. kimi yerde sayıları altıyı bulan katırların çektiği hantal yük arabalarını sürüyorlardı. Eğer akrabaları Faşistler'in elinde bulunan bölgelerde yaşamasa. ufalanmış saman kümelerinde eşelenip süratle uykuya daldığımız bir katır ahırına götürdü bizi. Askerden arınmış bölgede bir iki gün oradan oraya kaçtıkları için aç olmaları pek doğaldı ama hep müzafferâne bir edayla Faşist birlikleri29 . ama biçilmiş kuru ot kadar değil. bahar aylarında bile bir tek çiçeğe rastlayamazdınız. Haki renkli tulumları dışında. kazurat ve tefessüh eden yiyeceklerin çıkardığı pis kokuydu. çünkü burada çok sayıda Faşist kurşuna dizilmekteydi.
soğuk beni düşmandan daha çok korkutuyordu. . hiç kuşkusuz çatlatana kadar sürüp helak etmekte olan milis gücüne devredilmişti. onbeş asker kaçağı birden çıkageldi. çizmemin konçlarından içeri dolan yarı donmuş çamuru düşünmekten kaç gece gözüme uyku girmemişti. bir köylünün evinde karnını doyururken seyrettim. On yıllık olan en iyi tüfek. hiç aklımdan çıkmamıştı. makineli tüfeklere ve çamura yaklaşıyorduk. sayıda köpekten müteşekkil centuria düzensiz bir halde yoldan yukarı kıvrıldı. tahta namlu mafhazası çatlaktı. Seksen kişi ve çok. Önümüzde ise Alcubierre ile Zaragoza arasında uzanan alçak dağ silsilesi görülüyordu. beş dakikalık bir «eğitim» yaptı. kendisine pitoresk pozlar takınıyordu. eşkiya kolunu andıran milis süvarisinden bir delikanlı tepede yerden külliyetli miktarda toz kaldırarak atını ileri geri zıplatıyor. açlık ve soğuk demekti. bit. Unutulmaz bir gün. Kaçaklardan birini. bombalara. Yol geçen yılki hasattan beri hiç dokunulmamış sarı ve kıraç tarlaların arasından büklüm büklüm kıvrılıyordu.O. buz tutmuş bir tüfekle saatlerce nöbet bekleyişleri. Ondokuz yaşında. Ayrıca. Kaba koyu sarı çehreli bir çavuş. ateşin yanına çömelmiş. Bu kafile. sonra saflar halinde dizildik. üstelik. Tuhaf görünecek ama. Onun biraz ötesinde. damgalanmıştı ve sanki görünüşünde bir tuhaflık olduğunun farkmdaymışcasma garip yürüyordu. gümbürdeyen top gülleleri ve sıçrayan çelik parçaları. Büyük Savaşı hatırlayacak kadar yaşlıydım. bir tava dolusu güveci umutsuz bir süratle gövdeye indirirken. elbiseleri yırtık pırtık bir delikanlı. Devrim esnasında İspanyol süvari alaylarının. Alcubierre'deki üçüncü sabahımızda tüfekler geldi. uzun boylu.M. Onu köye getiren silâhlı adam durmaksızın omuzunu okşuyor ve emniyet telkin edici sesler çıkarıyordu. Şu anda cephe hattının hayli sakin olduğunu biliyordum ama çevremdeki adamlardan. hayatları boyunca ellerine hiç silâh almamışlardı ve öyle zannediyorum ki pek azı nişangâhın ne işe yaradığından haberdardı.U. katır ahırında tüfekleri dağıttı. bir zafer nişanesi gibi köyde dolaştırıldı. Artık cephe hattına. Bizimle birlikte gelen biçare hayvanın üstüne kocaman harflerle P. Milislerin çoğu. etrafından çember olmuş kendisini seyreden milisleri asabı nazarlarla inceliyorduSanırım. en çok bilgi sahibi olana en iyi tüfekleri vermek gibi bir çaba da gözlenmiyordu. tüfeğin nasıl doldurulacağı ve süngünün nasıl parçalarına ayrılacağından ibaret. tüfek ağzından içeri şöyle bir göz atmak tüfeğin paslandığını ve asla iflah olmayacağını keşfetmeye yeterliydi. tan yeri ağarırken dondurucu soğukta tetikte duruşları. Çavuş 'bize. Adam başına elli adet olmak üzere. elden ele fişekler dağıtıldı. bulanık bir fotoğrafını çekmeyi becermiştim. Soğuk korkusu Barselona'da geçirdiğim günler boyunca. muharebelere iştirak edecek kadar değilse bile. geri zekâlı bir ufaklığa verilmişti. İçten içe korkuyordum.Bana göre harp.bu kana susamış «Kızıllar» m yemeğini bitirir bitirmez kendisini kurşuna dizeceklerinden şüpheleniyordu. Bu sahnenin. başlarında beyaz ata binmiş (bir muhafız olduğu halde. Bana verdikleri nesneyi görür görmez resmen şoke oldum. avadanlığımızı sırtımıza 30 bağladık ve yaklaşık üç mil ötedeki cephe hattına doğru yola düzüldük. muhteşem atlarından çok sayıda ele geçirilmişti ve hepsi.nin açlıktan kırıldığının kanıtı olarak (gösteriliyordu. gözleri fıldır fıldır. fena halde rüzgâr yanığı. onları. Kolun başında kızıl bayrağın yanında. Hayli merhamet uyandırıcı (bir sahneydi. sürgüsü sıkışmıştı. yürekli Belçikalı yoldaş Georges Kopp siyah bir atın üstünde ilerliyordu. Her milis kolunun kendisine maskot seçtiği en az bir köpeği oluyordu. daha sonra çaldırdığım. hattâ siperlerdeki soğuğu. bazısı daha bile beter haldeydi. İmalat tarihi 1896 olan bir Alman mavzeriydi bu yani yaşı kırktan fazlaydı! Kir pas içindeydi. herkesin marıcon (ibne) diye tanıdığı on beş yaşında. herşeyden önce de çamur. Aralarında yürüdüğüm insanlara bir kaç 31 . Tüfeklerin çoğu eşit ölçüde kötüydü.
iki mil kadar bir mesafe katettiğimizde. burun delikle32 rimden haftalar sonra dahi bir türlü çıkmak bilmeyen. kazurat ve paslı tenekelerden oluşmuş derin bir çöp yığını. en önde kızıl bayrağın yanındaki gençler. Yüksek yamaçlarında bodur çalılar ile süpürge otundan başka bir şey yetişmez.U. Tüfeğini ateşlemiş ve. Gelin görün ki. nasıl kullanacaklarını bilmedikleri eski püskü tüfekler taşıyan bu pejmürde çocuklar olduğunu düşünmek. uzaktan. son derece mutlu ve heyecanlıydılar. sola kıvrıldık ve dağın yamacından dolanan dar bir katır yolunu tırmandık. pike yapar ve makineli tüfeğini ateşler miydi? Çünkü. her yerde kireç taşı görülürdü. İspanya'nın bu bölgesindeki dağların teşekkülü bir garipti. içinde barınılabilir intibaını veren en yakınımızdaki ilk ve boş sığmağa daldık. Bir koyun sürüsünden çok daha gayri nizamî sürükleniyorduk. ne olurdu diye merak ettiğimi hatırlıyorum. Bu bağırışların savaşçı ve korkutucu olması kastedilmişti ama çocuk hançerelerinden çıka çıka kedi enciklerinin viyaklaması gibi dokunaklı sesler duyuldu. nasıl becerdiyse. patlayan hartuç sandığının kıymıkları yüzünden şerit şerit yırtılmıştı. Asıl adı Levinski olduğu halde herkesin Benjamin diye çağırdığı. kendi kendimize verdirdiğimiz ilk zayiat idi. bir tür dehşete kapıldığımı itiraf etmeliyim. Dağ silsilesine vardığımızda. en nihayet cepheye gidiyor olmaktan ötürü. «Visca P. sürgüyü patlatmıştı.M!». «Fascistas maricones» ve benzeri sloganları haykırmaya başladılar. Akşamüstü ilk nöbetimizi tuttuk ve Benjamin bize mevziyi gezdirdi. Üç aydır cephe hatundaydılar. her bayırın tepesine oturtulan ve hep «mevzi» denen. bir «bang» sesi daha işitildi. yirmi beş yaşlarında bir delikanlıydı. Daha yakma geldiğinizde ise. insanı ürkütüyordu. bizim gerçek birer asker olmadığımız o irtifadan bile görülebilirdi. kum torbalarından yapılmış sefil bir barikattan oluşan mevziinizi. Mevzinin hemen gerisindeki yarıkta ayların süprüntüsü birikmişti . Cephe hattının bu kısmı. Polonya doğumlu bir Yahudi iken anadili olarak Fransızca konuşan mevzi komutanı yüzbaşı. çoğunun sakalı uzamıştı. Bu bizim. Kafatası derisi. Biz tam avadanlığımızı sırtımızdan atmış. Acaba pilot. Ve. kısmen de kireçtaşı topaklarından yapılmıştı. gür siyah saçlı. duyuluyordu. tiksinti verici tatlımtırak kokuyu duyabilirdiniz. istihkâm siperi ise kısmen kum torbaları. çünkü en büyüğü on-altı yaşındaydı. Wiliiams. bu düpedüz. ben ve Williams'ın İspanyol kayınbiraderi. sığınağından çıkıp bizi selâmladı. son derece ilkel mazgal delikleriyse kireçtaşı kümelerinden yapılmıştı. üniformaları çamur kaplıydı.basbayağı çocuk demek istiyorum. Cepheye yakınlaştıkça. adam dediklerimizin yarıdan fazlası çocuktu . Atnalı şeklindeki yassı tepeleri ve derin ırmaklara inen çok sarp yamaçlarıyla.ekmek parçalan. çizmeleri lime İlmeydi.O. Kısa boylu. Mevzi yaklaşık elli yarda genişliğinde yarım daire biçimindeydi. Ne menem bir güruha benzediğimizi imkânı yok tasavvur edemezsiniz. yüzü kan revân içinde istihkâm siperinden gerisin geriye koştuğunu gördük. savaşın bu döneminde daima çok pis olan solgun ve heves dolu yüzlü. Tepesinde dalgalanan kızıl bayrağı ve siper oyuklarından tüten dumanıyla. at nalının üstünde bir başlık gibi görebilirdiniz. Bizim varışımızdan sonra cepheyi terkedecek olan bölük avadanlıklarını topluyordu. kolun bir ucu görünmez olmuştu. böylesi bir dağlık ülkede imkânsız olduğundan. zahmet edip. Başımızın üstünde bir kaç mermi çatırdayıp duruyordu. İstihkâm siperinin önünde kayalara oyulmuş dar bir siper düzeni oluşturulmuştu. Tepemizden o anda bir Faşist uçağı geçse. Cumhuriyeti savunacak kişilerin. tahkim edilmiş mevziler zinciriydi. Önümüzde bir yerlerdej kayalık tepeler arasında garip bir akis yapan tek tük tüfek ateşi. pek tipik bir şekilde. Siperlerin ve iç siperin arkasında çeşitli noktalara 33 . Sıçan delikleri misali toprağa oyulmuş otuz ya da kırk sığınak vardı. mütemadî bir siperler dizisinden oluşmuyordu. bizim bölükteki çocuklardan birinin. sığmaktan dışarı emekliyorduk ki.nazar atfettikçe de.
uzakta. kara böcekler35 . Siperin önünde dikenli tel uzanıyordu. Ateş etmenin hiç bir yararı olmayacağı aşikârdı. Benjamin'in işaret ettiği noktayı hayretler içinde farkettim: en az yediyüz metre ileride. düşman en sonuncusu olmak üzere. hiç kimsenin düşmana aldırdığı yoktu. sonra. Nokta gözden kayboldu. Zahmet edip başımı siper seviyesinden aşağıda bile tutmuyordum. önemlerine göre böyle sıralanıyorlardı. Ama asker daha çocuktu. üzerimden ilk kurşun geçtiğinde başımı eğmeyeceğime dair kendi kendime söz vermiştim. Buna savaş mı diyorlardı?! Düşmanla herhangi bir temasımız bile yoktu.yeşil bayrağı —Faşist mevzii— gösteriyordu. 3 Siper çarpışmalarında beş unsur önemlidir: yakacak odun. Adamlara hiç de yakın değildik! Bu menzilde tüfeklerimiz kesinlikle hiç bir işe yaramazdı. küstahça duralayıp bakıyordu. Beklenmedik bir baskının her an olabileceği geceler dışında. istihkam siperinin gerisinde. Faşist siperini bulmaya çalışarak. Kısa bir süre sonra. Hayatımda bir insana ilk defa ateş ediyordum. Kışın Zaıagoza cephesinde bunlar. tepenin yamacı dibi görünmeyen dereye doğru kayıp kayboluyordu. nişangâhımı yediyüz metreye ayarladım ve ateş ettim gitti. Tam karşımızda tek tük sarp kayalıkların görüldüğü çıplak tepeler vardı. bir taraftan öbür tarafa sekip duruyor. Kurşunun adamı sıçratacak kadar yakınına düştüğünü umarım. Heyhat! Başımı eğiverdim. tüfeğiyle siyah noktaları işaret edip duruyor. kurşunun biri şeytanî bir çatırtıyla kulağımı sıyırıp geçti ve gerideki arka siperine saplandı. «Düşman nerede?» Benjamin elini coşkuyla dalgalandırdı. nerede?» Benim siper savaşından anladığıma göre. böylesine ıızak bir menzilden ve elimizdeki türden tüfeklerle bir adama isabet ettirmenin imkânsız olduğunu izah etmeye çabaladım. siperleri çok iyi gizlenmişti— sonra. Klik! Mermi patlamadı. hiç bir yerde hayat belirtisine. bir tek kuşa bile rastlanmıyordu. bir askerin siyah bir nokta gibi görünen başı. hedef gözetmeksizin dehşetli bir tüfek ateşine başladılar. bunun hiç de hayır a alâmet olmadığını düşündüm. bir an için. Düşman. mum ve de düşman. siperlere girer girmez. Benjamin en yakınındaki adamın tüfeğini kapıp hemen nişan aldı ve tetiği çekti. her şey gri ve soğuktu. Ne var ki. tütün. Yeni gelen askerler. mazgal deliğinden dışarısını dikizledim. Ama hiçbir şey göremiyordum —anlaşılan. bir taş atılmasını bekleyen bir köpek gibi. Sonunda. Karınca kadar minnacık Faşistler'i görebiliyordum. yukarıya tırmanıyorlardı.serpiştirilmiş oniki nöbetçi noktası vardı. yiyecek. Cephede gördüklerim bende büyük bir bezginlik yaratmıştı. so34 lumdaki asker siperinden çıkıp pek İspanyolvarî bir edayla yanıma sokuldu ve ateş açmam için beni kışkırtmaya başladı. heyecan dolu bir feryat duyuldu. Fakat tam bu esnada.) «İyide. ama galiba insan insiyakı hareket ediyor ve hemen herkes en az bir kez böyle bir şey yapıyor. Faşistler' in elli veya yüz yarda ötede olması gerekiyordu. Uzaktan grimsi iki küçük heykelcik gibi görünen iki Faşist.» (Benjamin İngilizce —dünya kötüsü bir İngilizce— konuşuyordu. arasıra oraya buraya sıçradıkları görülen. Tarif edilemez bir sukut-i hayale uğramıştım. hevesle sırıtıyordu. Tüm hayatım boyunca. tam karşıdaki çıplak tepede. derenin öbür tarafında tam karşımıza düşen tepede hayal meyal seçilen istihkâm siperini ve kırmızı . «Oğada. bazen de. Kaza eseri olmadığı taktirde.
di düpedüz. Çok uzakta. âni kanat sesleri geceleyin insanı ürküten keklik sürülerinden ibaretti.S. Sık sık. Gökyüzünde hemen hiçbir zaman kuş olmuyordu. kırmızı. bir fotoğraf negatifine benzerdi. hiç de kolay anlaşılır birşey olmayacaktı. sivri noktalarının üstünde birçok küçük Faşist karakollarının benek benek yayıldığı mahmuz gibi bir tepenin karşısında da bir P.M. Haziran'da. sözde cephe hattı denilen şey. bir geri zikzak biçiminde uzanan. siper kazmak. ve bu cephede. Sırası gelmişken. Ne var ki.U. solumuzda. Normal olarak savaşın dehşet verici yanları diye düşünülebilecek şeylerin çok azı başıma geldi. 37 . yavaşça havada süzülen kartal sürüleri görülüyordu. nöbet tutmak. bana elli yardalık bir uzaklığın içinde hiçbir top mermisi patlamadı ve göğüs göğüse çarpışmaya da yalnız bir kere katıldım. Huesca'nın daha ilerisinde bizimkilerle aynı düzende.O. Bir süre sonra. mevzii vardı. Ovanın ortasına zarlar atılmış gibi birkaç küp serpilmişti. çevredeki kış manzarasına sabit gözlerle bakar. Faşistler genellikle kralcı bayrağı (kırmızı sarı . bazen de Cumhuriyetçi bayrağı (kırınızı . çok sık ağır makinalı tüfek ateşi altında kalıyordum. siper kazmak. (Bir keresi yetti de. tuhaf bir biçimde. devriye gezmek. Böylesine bir savaşın sonunun gelmeyişi! Daha önce.U. Huesca'da bile_ insan bir parça ihtiyatlı davranırsa. ama ben bu olaydan önce yaralanmış ve saf dışı olmuştum. aldırış etmek tenezzülünü göstermedikleri tüfek atışlarının izlediği.M. ama bana pek az iş düştü. 36 silâh ve özellikle topların yokluğu. Burada. Bütün gün ve gece boyunca gayesiz kurşunlar boş vadilerde vızır vızır geziyor ve yalnız pek küçük bir olasılıkla bir insan vücudunda yerini buluyordu. Anarşistler kırınızı ve siyah. o da yine P.C. ama bu ateş hep uzakça menzillerden oluyordu. tüm bu tepeler için vahşi çarpışmalar yapılmıştı. görünüş harikuladeydi. Ekim başlarında. her ordu siper kazıp kendi zaptettiği tepeye yerleşmişti. U. Pek seyrek olarak da. İki ordunun da asıl uğraşısı ısınmaya çalışmaktı. Huesca'ya karşı bir tek gün içinde binlerce insanın öldüğü feci bir saldırı yapıldı.' lu olan küçük bir ileri karakol. saatin akrebinin yediyi gösterdiği yönde. asker.C. bu yüzden çevreye boş konserve kutularının karmakarışık saçıldığını ve herşe-yin bokla kaplandığını unutabilseydiniz. Teruel'deki çarpışma bir yana. Ocak ile Mart'ın sonlarına kadar hemen hemen hiçbir şey olmadı. Nöbet tutmak. Sağımızda.mor) kullanıyorlardı. dağ silsilesi güneydoğuya doğru kıvrılıyor ve geniş ebrulî bir vadi bırakarak Huesca'ya doğru uzanıyordu.. Faşist ya da Cumhuriyetçi.U. genellikle güvenli sayılırdı. Bir ileri.S. devriye gezmek. Her tepede. Her dağ tepesinin birlikler tarafından işgal edildiğini. P. eğer her mevzide bir bayrak sallanmasa. Sağımızda. biçimleri kar yüzünden günden güne değişen daha başka tepeler vardı. soğuktan titreyerek bayraklarının çevresinde dönüyor ve ısınmaya çalışıyordu. Zaragoza'nın çevresindeki tepelerde önemli olan. Cumhuriyet'e sâdık kalanların elindeki Robres şehriydi. İspanya'da geçirdiğim tüm o zaman boyunca çok az çarpışma gördüğümü söylemeliyim. Aşağıdaki ovada bile herşey ölü ve çorağa benziyordu. Arasıra görülebilen kuşlar. bu.kırmızı). arttı bile). pejmürde ve pis adamlardan bir küme. Tam karşımızdaki tepeler fil derisi gibi kırış kırış ve griydi. durgun savaş halinin karışık can sıkıntısı ve rahatsızlığıydı. Hayatımda kuşların bu kadar az olduğu başka bir ülke gördüğümü sanmıyorum. Sabahları vadi sık sık bir bulut denizinin arasından düz ve mavi olarak yükselir ve görünüş. Hiçbir uçak yakınlarımda bir yere bomba atmadı. beyhudeliğine şaşardım. Mart ayında Huesca çevresinde yoğun çarpışmalar başladı. Ocak'tan Mayıs'a kadar Aragon cephesindeydim. bir çeşit saksağanla. Kuşkusuz. karın hiçbir zaman erimediği heybetli doruklarıyla Pireneler havada yüzer gibi görünüyordu. Bir şehir kâtibinin hayatı kadar olaysız ve neredeyse bir o kadar düzenli bir hayat. ve P. geniş çaplı bir harekâtı olanaksız kılmış.sarı ..O.
Çünkü. Sonra. seslerini dinlemek için dikenli telin oraya doğru süründüm. birdenbire çok küçük görünüveren bir fidanın arkasına sindim. geceleri mevzide gereği gibi nöbet tutturmak hemen neredeyse olanaksızdı. Çok yoğun bir sis vardı. az bir zaman sonra. Fakat uzun zaman. bizimle Faşistler' in arasına. Bazen bütün gün boyunca devam eden ve tepelerin doruğuna yapışıp vadileri açıkta bırakan yoğun sis geceden daha iyiydi. Korkudan. bana doğru geldiklerini duydum. düşman fazla atılgan değildi. Başlangıçta. bu çocuklar cephe gerisinde hafif işlerde kullanılıyorlardı. dışarısı çok soğuk ve kaybolmak çok kolaydı. Her nedense başka yöne gittiler ve benim görüş alanıma girmediler. çatırdayan çalılar ve takırdayan kireçtaşları arasında gürültüsüz ilerlemek çok güçtü. aslında hepsi birer siyasî örgüt olan çeşitli sendikalar ve siyasî partiler tarafından toplanmışlardı. «siyasî almayan» ve aşağı yukarı olağan kurallara göre örgütlenen. ama bazen cephe hattına kaymayı becererek hepimiz için ortak bir tehlike oluşturuyorlardı. hava tabancaları kuşanmış yirmi erkek izci ya da oyun labutları ile silâhlanmış yirmi kız izci. Ve çok uzun bir süre böyle kaldılar. eğitilmemiş bir güruhtu. yolun girdisini çıktısını. çoğu yirmisinin altında oğlan çocuklarından oluşan. parti milis güçleri ilkece bununla birleştirilmişlerdi. Monte Pocero'da onbeş yaşından küçük kimsenin bulunduğunu sanmıyorum ama yaş ortalaması kesinlikle yirmiden aşağıydı. Bu yaştaki çocuklar asla cephe hattında kullanılmamalıydılar. karanlık vadilerde başıboş dolaşmak oldukça eğlenceliydi. ne kadar istersem o kadar sık devriye çıkmak için izin alabileceğimi keşfettim. «şaka» diye sığınağın ateşine bir el bombası attığını hatırlarım. ancak birbirini izleyen seyahatler yaparak ve her keresinde yeni işaretlere dikkat ederek bulabilirdiniz. Franco'nun başkaldırısının ilk günlerinde. tüm 39 . Bereket. beni fena halde telâşlandırarak birçoğunun tepeden aşağı. Milis gücünde sık sık. Bayrağı alıp mev-ziye götürdüm— insafsızca yırtıp temizlik bezi olarak kullandılar. Saklandığım fidanın arkasında önceki çarpışmaların bir sürü yadigârı ile karşılaştım —bir yığın boş fişek kovanı.Geceleri ve sisli havalarda vadiye. karakolu bırakıp sığınağa süzülüyorlardı. 1937 başlarında. Halk 'Ordusu kurulduğunda. Bu tepelerin yamaçlarında. korkunç soğuğa rağmen siperin duvarına dayanıp derin bir uykuya bile dalıyorlardı. üstünde mermi deliği olan bir deri kasket ve besbelli bizimkilerden kalma bir kırmızı bayrak. Centuria. Kuş uçuşu ile en yakın Faşist karakolu bizimkinden yediyüz metre uzaklıktaydı. milis güçleri. Tepenizde serseri kurşunlar kuşlar gibi ötüşerek uçuşurken. siper savaşının ayrılmaz bir parçası olan uykusuzluğa dayanamıyorlardı. Katalonya milis güçleri hâlâ savaşın başındaki esaslar üzerindeydiler. özellikle ilk başta. Kural olarak. Küçük bir canavarın.ön iki kişilik bir muhafız mangasının 38 komutanı. Kocaman pürüzlü uçurumlarda patika ya da dağ yolu cinsinden hiçbir şey yoktu. Faşist hatlarının yakınlarında kaplumbağa gibi sürünmek zorunda idiniz. Benim kesimin fırlama oğlanları ancak ayaklarından çekip sürüklenerek sığmaktan çıkartabiliyorlar ve daha sırtımızı döner dönmez. onların deyişiyle cobo olmuştum . ama tek geçilebilir yoldan giderseniz bir buçuk mil tutuyordu. ense yapılacak bir İşe hiç benzemiyordu. gürültüsüzce tüfeğimi kurmaya çalıştım. Dahası var. Faşistler'in içeride konuştuklarını ve şarkı söylediklerini işitebiliyordum. Devriyelik hiç makbul bir iş değildi. Faşist hatlarına giden yolu ancak üçüncü yada dördüncü girişimde bulabildim. mevzimizi hallaç pamuğu gibi ata-bilirlermiş gibi geliyordu bana. Cobo'luk. bazı geceler. devriyeler gönderiliyordu. Aslına bakarsanız. Bu dönemde. Milisler merkezî hükümete olduğu kadar kendi partilerine de bağlıydılar. hemen hep Faşistler'in bölgesinden göçmen olarak gelen ve bakılsınlar diye en kolayından milis kaydedilen onbir oniki yaşlarında çocuklara rastlıyordunuz. Cepheye varır varmaz onbaşı.
Emirlere itaat gereği anlaşılmıştı ama. İnsanı yönetmekte hiç tecrübesi olmayan kuşkucu kişiler hemencecik bu usulün «yürümeyeceğini söylerler. Tabiatıyla katıksız bir eşitlik söz konusu değildi. bir emir verdiğiniz zaman. döner dolaşır gelir korkuya dayanır. bu arada milis sistemi de değişmeden kaldı. bunu üstten asta değil. Normal askerî cezalar vardı ama ancak çok ciddî durumlarda uygulanıyordu. aynı yemeği yiyor. ilk önce yoldaşlık adına ısrar edilirdi. Generalden ere kadar herkes aynı parayı alıyor. kısa bir süre. ama. Subay ve astsubay ayırımı vardı. bunun yanısıra anlaşılan ikinci şey de şuydu. dolayısıyla da yetişme ve silâh yetersizliğinden ileri gelen hataların eşitlikçi sistemin sonucu olduğunu iddia etmek moda oldu. mekanize bir ordu yerden bitmez ve Hükümet. Modern. Aragon cephesine. ne de selâm verme. Sonraları. bir çeşit sınıfsız toplum modeli oluşturmaya kalkmışlardı. demokratik devrimci tipi disiplin umulabileceğinden daha güvenlidir. ama gerçekte uzun vadede. halbuki. Ateş altına gireli daha beş ay olmuştu ki. Milis gücüsistemini aşağılayan gazeteciler. ama olağan anlamında askerî rütbe hiç yoktu: ne unvan. İşçi ordusunda disiplin. cephe hattında işlerin ne halde olduğunu ilk görüşümde dehşet içinde kaldım. Halk Ordusu geride yetiştirilirken. subay ve erler arasında sosyal eşitlikti. böyle birşey yapabiliyordunuz ve hiç kimse bunu tuhaf bulmuyordu. Teorik olarak bir milis birliği. (Milis güçlerinin yerini alan Halk Ordusu. burjuvaların askerliği zorunlu olan ordularında disiplin. ve herkes tam bir eşitlikle kaynaşmıştı. hiyerarşi değil. ne topuk çarpma. yeni toplanmış bir milis birliği disiplinsiz bir güruhtu. akla da aykırıydı bu. Mayıs'ta ise. Çünkü. acemi birlikler her zaman disiplinsiz 40 güruhtur da ondan. bin kişi biraraya gelip cepheyi bırakmaya karar vermiş olsalardı. ama şimdiye kadar gördüğümden ya da savaş zamanında olabileceğini düşündüğümden çok fazla eşitlik vardı. yetiştirilmiş birlikler emrine hazır olana kadar beklemiş olsaydı. subaylar erlere «Yoldaş» dediği için değil. milis güçlerini yermek. Fakat itiraf etmeliyim.) Olağan ordularda sürüp giden zorbalık ve horlama. Ocak ayında bir düzine acemi askeri eğiteyim derken az kalsın saçlarım ağarıyordu. ne rozet. İngiliz-İspanyol karışık otuz kadar adama teğmen vekili olarak kumanda ediyordum. teorik olarak. Tümen komutanından. ensesine tokat atıp bir sigara almak isteseniz. bir adamı kışla avlusunda talim ettire ettire robota çevirmek de zaman alır. Milis güçlerinin savaş alanında kalması bile «devrimci» disiplinin kuvvetinin bir kanıtıdır. onları hiçbir güç durduramazdı. «Devrimci» disiplin siyasal bilince clayanır -neden emirlere uyulması gerektiğinin anlaşılmasına: bu anlayışı yaymak zaman aldığı gibi. En kötü milis kıtalarındaki disiplin bile zaman ilerledikçe gözle görülür bir biçimde düzeldi. doğru olmakla birlikte. Dünya yüzünde böyle bir tip ordu ile nasıl savaş kazanıl abilirdi ki? O sırada zaten herkesin söylediği de buydu. ta Haziran'a kadar. demokrasiydi. halihazırdaki şartlar altında milis güçleri olduklarından daha iyi olamazlardı. Bu sistemin temel noktası. geçici olarak işleyecek. milis güçlerinde bir an bile hoş görülemezdi. bal gibi de «yürüyor». Sınıf sadâkati esasına dayanır. gönüllüdür. emre itaat konusunda ya da tehlikeli bir görev için gönüllü bulmakta en ufak bir güçlüğe uğramadım. en azından. Milis güçlerinde. Gerçekten. Franco'ya karşı hiçbir zaman direnilemezdi. 1 937 Haziranı'na kadar. Çünkü. bu iki tip arasında bir yerdeydi. Uygulamada. milisleri oldukları yerde tutacak sı nıf sadâkatindan başka hiçbir güç yoktu. önemsiz sayıda yeni Halk Ordusu birlikleri ulaşabildi. aynı elbiseleri giyiyordu. milis güçlerinin cephe hattını tutmak zorunda kaldıklarını pek hatırlamazlar. üstelik. Eğer erin biri emre uymayı reddederse ona hemen ceza verilmez.değişiklikler yalnız kâğıt üstünde kaldı. Aynı şartlar altında. zorunlu askerliğe dayanan 41 . bir yoldaştan bir başka yoldaşa veriyordunuz. Tek tek asker kaçakları kurşuna dizilebilirdi —ara sıra kurşuna diziliyordu da— ama.
bat42 taniyeler ve tüfekler hemen baştan aşağı çamura bulanıyordu. Ben taşıyabildiğim kadar bir sürü kalın elbise getirmiştim. birçok geceler hava dona bile çekmiyordu. anlatılmaz bir soğuk vardı. Bir insan bedeninin taşıyabileceği giyecek miktarını göstermesi bakımından hayli ilginç. Dağın yamacında yetişen her bitkiyi yanma niteliklerine göre sınıfladık. yakacak odun sorunundan veya daha doğrusu yakacak odun yokluğundan söz etmediğim yer olmamış. Bazen insanı tir tir titreten rüzgârlar kasketinizi başınızdan çekip alıyor ve saçınızı her yönde karıştırıyordu. coşkunlukla üstüne atılmaktır. İspanyol milisleriyse kesinlikle İngiliz Ordusu'na uymuyordu. yine milislerin çoğunda ancak bir tane battaniye bulunuyordu. Kireçtaşının üstündeki çok ince toprak tabakası hemen yağ gibi kayganlaşıyor. üzerimdeki giyeceklerin bir listesini yaptım. hava gerçekten çok soğuk değil idiyse bile. neredeyse dimdik yamaçlarda insanın postallarını param parça eden çentikli ki-reçtaşının üstünde bir aşağı bir yukarı inip çıkmak ve minik bir dal görünce. Halbuki milisler. sönüp gidiyordu. vadide yakacak topluyorduk. dolaklar. Karanlık gecelerde. bunlardan ikisi de hayli kesin bir olasılıkla. sığınağın ateşini ancak bir saat yanar tutmaya yetecek kadar ıvır zıvır toplayabiliyorlardı. daha iyi idiler. Bu zamana ilişkin tüm anılarım. vahşi biberiye ve karaçalı dalları ateş iyice tutuşunca yanarlardı. ama cephe hattını da tuttular. Günler boyu. insana çok soğukmuş gibi geliyordu. kaldı ki. ama adamların çoğu korkunç giyimsizdi. Deniz seviyesinden iki üç bin ayak yüksekte ve. Yemek yemediğimiz. uyumadığımız. Yakacak odun gerçekten önemli bir sorundu . gün ortasında bir saatliğine parlıyordu da. ben soğuğa karşı olağanüstü hassasımdır. milise bilgi edinmek için kaydolmuş casuslardı. iki saat durmadan yakacak arayan üç kişi.M. Buna rağmen soğuktan tir tir titriyordum. onlar da nöbetçiden nöbetçiye devredilmek zorundaydılar. müflonlu deri eldivenler ve yün başlık vardı. bir boyun atkısı. çeşitli çalı ve otlar ateş yakmak için çok iyiydi ama birkaç dakikada. Buzlu bir gece. hep yamaçta yürdüğünüz için de. bazen de sis.O. Üstümde kalın bir iç fanilâsı ve don. tanrı bilir. inanın bana.U. bir fanila gömlek. Yakacak arama hevesi sonunda hepimizi botanist yaptı. postallar. bektaşi üzümünden da43 . kalın çoraplar. sağlam bir trençkot. Fakat şartlar göz önünde tutulursa. yakacak odun sorunu devam ediyordu -hep yakacak odun. pek az zafer kazandılar. kış ortasındaydık. Isı olağanüstü denecek kadar düşük değildi. Sık sık yağmur yağıyor ve çeyrek saatlik yağmur bile şartlan büsbütün dayanılmaz bir hale getirmeye yetiyordu. yakacak odunun resmen hiçbir yerde bulunmamasıydı. pamuklu kadifeden golf pantolon.işin en can alıcı noktası da. iki kazak bir yünlü ceket. siperin içine sıvı gibi doluyor ve insanın kemiklerine işliyormuş hissini veriyordu. aylardır soğuktan donan milisler tarafından talan edilmişti. Yüz kişilik bütün garnizonda. insanın beklemeye hakkı olabileceğinden. nöbet tutmadığımız ya da angarya iş görmediğimiz zamanlar. Bu arada. Önceleri ortalıkta görünen karışıklık. genel eğitim noksanlığı. Bizim sefil dağımız en iyi zamanında bile ağaç ve ottan yoksundu. dola-yısiyle insan parmağından biraz kalın ne varsa çoktan yakılmıştı. fakat. elbiseler. P. tüfek tetiğinin çamurdan tıkanıp sıkışmasına yol açtığı için tehlikeliydi de. çoğu kez yirmi yardalık bir yerde altı kere düşmüşümdür. Bütün bu dönem boyunca günceme ne zaman birşey yazmışsam. bir emre uyulmasını sağlamak için beş dakika tartışmak zorunda olmak beni hem öfkeden kudurttu hem de dehşet içinde bıraktı. mevzinin gerisinde. üstelik düşmek. milisinde dört beş ay içinde sadece dört kişinin kaçtığını duydum.bir ordu —savaş polisi uzaklaştırılmışa— çoktan eriyip kaybolurdu. postallar. bir domuz derisi ceket. tek tük asker kaçakları bile görülmüyordu. Fakat itiraf etmeliyim ki. Çoğu kez kış güneşi. sadece oniki tane kaput vardı. dengenizi korumanız imkânsız oluyordu. Kafamda İngiliz Ordusu'nun ilkeleri vardı.
Başka ihtiyaçlar bakımından çok kötü durumda sayılmazdık. adam başına günde bir çeyrek galon düşüyordu. ama sıçan da fare de bol bol bulunuyordu.ha küçük olan bodur meşe ağacı ise hiç yanmıyordu. Ama pislik beni asla tasalandırmadı. Ama kurşunlar bazen çok rahatsız edici bir yakınlıkta kireçtaşını çatlatır ve yontarlardı. Sonradan kibrit ve mum kıtlığı hayatı çekilmez hale getirdi. Mevzi iğrenç bir şekilde pis kokuyordu. Yetecek kadar yiyecek ve bol şarap vardı. Soğuğun yanında öbür rahatsızlıklar çok önemsiz görünüyordu. Noel pastasının üstündekiler gibi. İnsanın mendilsizliğe ve içinde yıkandığı teneke tavadan yemek yemeğe ne kadar çabuk alıştığına şaşarsınız. Aslında. ama arasıra gündüzleri elbiselerimi çıkarmayı beceriyordum. yalnız alevsiz yanıyordu. ikisine birden yetecek kadar su hiçbir zaman olmazdı. O sırada henüz mum satın alınabiliyordu. daha uzunca bir süre çarpışma olmayacaktı. insan karanlıkta yürümek zorunda kalınca iğrenç şeyler oluyordu. Bu su. Kuşkusuz. Böyle olmasına rağmen yine kamış toplamaya giderdiniz. Fakat besbelli. işte o zaman kendinizi hemen yüzüstü yere atardınız. Her milis kav çakmağı ve birkaç yarda sarı fitil sahibiydi. İnsan böyle şeylerin yokluğunu hissetmeden önemini kavrıyamıyor.» diyordu. «Bu savaş değil. Etrafta bit olabilmesi için hava henüz çok soğuk44 tu. durmadan neden hücum etmemize izin verilmediğini öğrenmek için gürültü patırdı ediyorlardı. hattâ mum bile veriliyordu. Bir iki gün içinde. ben de beraberimde birkaç libre mum getirmiştim. hiç zorluk çekmeden elbise ile uyumaya da. ama yedek birliklerin yokluğunun büs45 . düşman başlatmadıkça. yalnızca mevzinin solundaki tepenin doruğunda yetişiyordu. Yiyeceğimiz gibi suyumuz da katır sırtında Alcubierre' den geliyor. Genellikle yükseğe nişan alıyorlardı ve mermiler insanın başının üstünde kuşlar gibi şakıyordu. Faşist makineli tüfekçiler sizi görürlerse hemen koca bir şarjör dolusu fişeği üstünüze boşaltırlardı. alev elde etmek için tek çıkar yolumuz. çünkü hiçbir şey yakacaktan daha önemli değildi. sütten biraz daha berrakça berbat bir-şeydi ve teorik olarak yalnız içmek içindi. yeteri kadar yiyecek olursa. oraya gitmek için de ateş hattından geçmek gerekti. Kibrit kıtlığı had safhaya vardığında. Zaten bir gün yıkanıp bir gün traş oluyordum. gayet inceydi. Ne var ki. tüfeğinden sonra bir milisin en önemli malıydı. bal gibi bulunuyor. Bir çeşit kurumuş kamış ilk başta ateşi yakarken çok iyiydi. eğer buna savaş diyebilirseniz tabii. ara sıra bir insanın ölüverdiği bir komik opera. bunlar. merminin çekirdeğini çıkarmak ve kav çakmağı ile barutu tutuşturmak oldu. ben sabahları yıkanmak için hep bir matra dolusu aşırıyor-dum. Her sığınağa günde üç parmak uzunluğunda mum veriliyordu bu da ancak yirmi dakika yanıyordu. Bizim yaşadığımız olağanüstü bir hayattı. Herkesin kiliselerden yağma edildiğini tahmin ettiği bu mumlar. barikatın küçük kapalı arazisinin dışında heryer kazurat doluydu. Bunlar. Seksen gecenin ancak üçünde soyunup yattım. insanın gece elbiselerini ve postallarını çıkarması olanaksızdı. Milislerin bazısı siperde abdest bozmayı âdet edinmişlerdi. bir gece alarmında. herkes bir saldırı anında hemen ortaya çıkabilecek biçimde hazır olmak zorundaydı. Sigara hâlâ günde bir paket dağıtılıyor. Kav çakmağının en büyük avantajı rüzgârda çakılabilmesiydi. Aragon cephesindeki durgunluğun o sırada benim hiç bilmediğim siyasî sebepleri vardı. sığmakta herkes tüfeğini kapışır ve telâşla başkalarının suratına basarken. dolayısıyle ateş yakmaya hiçbir faydası yoktu. savaşta oluşun da olağanüstü bir tarzıydı. Hep. Bütün milisler hareketsizliğe sinirleniyor. bir ışık yakabilmek hayatla ölüm kadar büyük fark yapabiliyordu. Örneğin. gün aşırı kibrit. Pislik halkın üzerinde lüzumsuz yere gürültü kopardıkları bir-şeydir. Belli aralıklarla tekrarlanan teftiş turlarında Georges Kopp bizimle çok açık konuşuyor. Şüphesiz hepimiz devamlı olarak pistik. ama gelin görün ki. sıçan ve farenin aynı yerde olmayacağı seylenir.
berbat şeyin sıkışmasından çok korkardım ve işe yarayabilecek bir atımlık fişeği saklamaya da fazlasıyla meraklıydım.ama topçu yoktu. Bizim ve Faşistler'in cephe hattı. ama üç yüz dört yüz yardalık bir uzaklıkta oldukça isabetliydiler. gerçi bunlar eskiydi. Dahası var. Fakat uygulamada.birincisi uzun Mauser'ûi. yalnızca tüfeklerimiz vardı. Ayrı ayrı silâhlardan çıkarılıp yeniden birleştirilen parçalardan yapılmışlardı. nispeten daha yeniydiler ve işe yarar görünüyorlardı. taban47 . dörtte üçü beş atıştan sonra tutukluk yapıyordu. hiçbiri hedefini bulmuyor ve gülleler bir işe yaramadan boş uçurumlara dalıyordu. birkaç top bataryası olmasını —oh. ya hareketsizlik ya da intihardan ibarettir. Bunların ötesinde. gezle arpacığı kırık bir sürat ölçme aleti ne kadar işe yararsa o kadar işe yarıyordu ve çoğunun yiviseti ümitsizce paslanmıştı. Milislerin o sırada ne kadar kötü silâhlanmış olduklarını kavrayabilmek büyük bir çaba ister. elli atımlık fişek veriliyordu. bir modern orduya bizden daha çok benzerdi. Tabii bu mermiler ateşlenemeye46 cek kadar çok kıymetli idiler ve havan topları Alcubierre'de tutuluyordu. Bir kere. ama dehşet isabetsiz atışlar yapıyorlardı. hem de ne büyük bir iştiyakla— isterdim. şarjörleri olmadığı için tek seferde ancak bir atım ateş edilebiliyordu. ezici sayıda olmadıkça. üstelik. en iyi tüfeklerde bile sıkışıklık yapıyordu. çoğu son derece kötü. açıklıkta ilerlemek ve kalbura dönmek ya da genel durumu değiştirmeyecek küçük ölçüde gece hücumları yapmak. iki makineli tüfek ve bir düzine adam. bir taburu asla yaklaştırmayabilirdi. Bazen çevredeki manzaraya dikkatle bakar. Bir de. ama bu yalnız esirlerden ve bizim tarafa kaçanlardan elde edildiği için pek bulunmuyordu. Makineli tüfeğe karşı top olmadan ancak üç şey yapabilirsiniz: kendinizi güvenceli bir uzaklıkta. Almaşıklar hemen hemen. İnsan çekiçle fındık kırar gibi kolaylıkla düşman mevzilerini birbiri arkasına yok edebilirdi. Üç tip tüfek kullanılıyordu . kolay taşındıkları ve siperde daha az rahatsızlık verdikleri için beğeniliyordu. Cephe hattının bu kesiminde bütün topçu gücü. Tepelerin doruğunda tüneklemiş halimizle nefis topçu hedefleri olabilirdik . en başta ülkenin doğal durumu geliyordu. top falan yoktu. o anî tehlike geldiğinde tüfeğimi pek ateşleyemedim. Aşağı yukarı elli kişiye bir makineli tüfek düşüyordu. herbir silâh için onbeş atım mermisi bulunan dört havan topundan oluşmuştu. Gerçekte. Bunları kullanmak zevkliydi. çoğu da hurda demirdi. Bu bahsettiğim silâhlar. on tüfekte biri fena sayılmazdı. hemen tümü hiç bir işe yaramazdı. Silâhlarımızın kötülüğü ayrıntılarını kaydetmeye değecek kadar şaşırtıcıydı. İspanyol fişeklerinin hepsi yeniden doldurmaydı. Sonra bir de kısa Mauser veya mousçueton vardı ki. Acil zamanlarda kullanmak için hep cebimde Alman ya da Meksika mermisi dolu bir şarjör saklardım. diyelim dört yüz yarda ötede sipere gömmek. bu yüzden makineli tüfek için saklanıyordu. her cinsten savaş malzemesi noksandı. İngiltere'de herhangi bir özel okulun askerlik kampındaki yedek subay taburu bile. Bunlar çok ender olarak yirmi yaşından genç çıkıyordu. Bizim mevzimizde ve etrafımızdaki mevzilerin çoğunda. Cephane o kadar azdı ki. bu gerçekte bir süvari silâhıydı. Ne madenî miğferimiz.bütün dışındaki salt askerî güçlüklerin herkes farkındaydı. Winchester tüfekleri vardı. kural olarak yalnız tek yandan yaklaşılabilen. hiçbir sürgü üstündeki tüfeğe ait değildi ve tüfek en iyi cinsten bile olsa. uçsuz bucaksız doğal bir sağlamlık içinde uzanıyordu. piyade askeri ile ele geçirilemezdi. ne süngümüz vardı. Fakat bizim tarafta. cepheye her yeni gelene ancak. her nasılsa. Arada sırada Faşistler Zaragoza'dan bir iki top getirmeyi beceriyor ve birkaç mermi atıyorlardı -bunlar da öylesine azdı ki. Meksika fişekleri daha iyiydi. Birkaç siperin kazılmış olması şartıyla bu gibi yerler. En iyisi tabiî Alman yapısı cephane idi.
ama muhtemelen. O sırada kullanılan elbombası. birçok kez tüfeğimi vazelin. fener ya da cep feneri de yoktu— sanıyorum bu sırada. Mills bombası ilkesine göre yapılmıştı. gittikçe artan bir kuşkuyla. «Ateş etmeyin. Tüfeğinizi zeytinyağı ile temizliyordunuz. Silâhlar bir yana. «Oh hayır. hiç değilse genç bir İspanyol'u.A. Tüfeğinizi temizlemek istediğiniz zaman çavuşa götürüyordunuz. belki daha ilkel ama daha az tehlikeli olanları— bombayı atan için demek istiyorum. akşam karanlığı daha yeni çökmüşken. bulunabilirdi. hiç kimse vurulmaz. siste devriye çıkmış ve mevziden ayrılmadan önce muhafız komutanına tenbih etmiştim. hattâ domuz yağı ile yağlamak zorunda kaldım. Kuşkusuz. Bir gece. ama emniyet düzeni bir pimle değil bir parça şeritle tutturulmuştu. «F. bazı milislerin elindeki bir iki tane dışında çiftli dürbün. yarı şaka yollu.kasten demiyorum. mermiler zarar vermeden üzerimden uçtular. dipçik hafifçe toprağa vurulduğunda ateş almak gibi iğrenç bir huyu vardı.I. bombası» diye bilinen korkunç bir nesneydi . onun uzun bir pirinçten harbisi vardı. nöbetçinin biri yirmi yarda uzaktan bana ateş etti. almak isteseniz Barselona'dan yakında bulamazdınız. Ayrıca. namlunun içindeki set ve yivi ka-zırdı. Barcelona'da bile binbir güçlükle. ha!» dedim. Siperler birbirinden beşyüz yardadan fazla uzaktaysa. ama bir yarda ile kaçırdı . Faşistler geliyor diye bağırmaya başladı. ama bunların büyük çoğunluğu durdukları yerde kendi kendilerine zarar veriyorlardı. Başka bir keresinde. şu şaşı gözlü savaşa bir canlılık ya da olay getirecek mi diye. bir yerden ele geçirebilirseniz tabii.camız da pek azdı. Atılmaya değecek bir bomba gördüğümde Mayıs ayını bulmuştuk. bu yüzden kendi elini yaralayan bir adam gördüm. İspanya'da gördüğüm ilk beş yaralı. Bizim aşınmış tüfeklerimiz kendi başlarına birer tehlike idiler. teleskop. İspanya'nın bu zamana kadar tümüyle haritası çıkarılmamıştı. zatürre idi. ateşli silâhların tehlikeli olduğuna inandıramaz. Şeriti kopardığınızda bombadan mümkün olan en yüksek hızla kurtuluyordunuz. Hiçbir şey bir İspanyol'u. Bizim karşısında savaştığımız düşman değil.İspanyol nişancılığının bu düzeyde olması tanrı bilir. Ben de muhafız komutanının benden tarafa hepbirden çabucak ateş açılması için emir verdiğini duymak zevkini tattım. Daha başka çeşitler de vardı. bu sonuncudan hayli zaman sonra. ateş etmeyiz. Örneğin. birkaç makineli tüfekçinin silâhlarını bana doğrultmuş bir şekilde resimlerini çekiyordum. İspanyollar temizleme tıkacı denen şeyin adını hiç duymamışa benziyorlardı. kaç kere hayatımı kurtarmıştır. beş ya da on kişiye de bir el bombası düşüyordu.savaşın ilk yıllarında Anarşistler tarafından imal edilmişti. yağlı krem. çünkü hem bombayı atanı hem de kendisine bomba atılanı öldürüyordu. kaza ya da dikkatsizlik yüzünden. periskop.» Hemen akabinde korkunç bir gürleme oldu ve bir 49 . ama bu harbi her zaman eğri büğrü olduğu için. tel kesici. işaret fişeği. cephenin bizim bütün kesimimiz boyunca cep feneri diye bir nesne yoktu. acaba herhangi bir şey. bizim bulunduğumuz araziyi gösterenler eski askerî haritalardı —onların da hemen hepsi Faşistlerin elindeydi. Yanlış hatırlamıyorsam. silâh tamir takımlarından hiçbiri yoktu— temizlik malzemesi bile zor bulunuyordu. arada bazı kayıplar oluyordu. Bir keresinde. 48 Zaman geçtikçe ve düzensiz tüfek ateşi tepeler arasında çatırdadıkça. Makineyi ayarlarken. kendi silâhları ile yaralanmışlardı . Bazılarının. merak etmeye başladım. Bu bombalar için «tarafsız» deniyordu. Dahası var. Ayrıca acemi askerler karanlıkta durmadan birbirlerine ateş ediyorlardı. ben bir tane yapınca pek şaşırdılar. ürken nöbetçi. hiç haritamız ya da krokimiz yoktu. bir sürü ufak tefek zorunlu savaş gereçleri çok zor bulunuyordu. Fakat. uzaklık ölçü aleti. Tabii derhal yere yattım. kaza hariç. geri dönerken bir çalıya takılıp tökezledim. Tüfek yağı bile yoktu.
nöbetçi isabet ettiremedi.U. bir İspanyol (Ramön. Burası tam yolun el değiştirdiği yerdi. 4 Cepheye geleli yaklaşık üç hafta olmuştu. Alcubierre yolunun kıvrımında bir P. 1936 Ağustosu'ndan beri şehri bu uzaklıktan gözlemişlerdi. savaş abur cubur kimseleri cezbeder— İngilizler. bunlardan biri. Sol tarafta. Genellikle. bir düzine de İspanyol makineli tüfekçi vardı. Dil güçlüğüne rağmen. bunun valiente ile aynı anlama geldiğini söyledim. yemek pişiren üç hatun kişi yüzünden her milis askeri için son derece çekiciydi.'nin (Bağımsız İşçi Partisi'nin) gönderdiği 50 yirmi ya da otuz kişi Alcubierre'ye vardılar.L. nöbetçi bağırarak parola sordu : • «Alto! Cataluna!» «Valiente!» diye bağırdı Jaime. «Eroica . Güm! Nasıl oldu ise. biri söylendi mi öteki ile karşılık verilmesi gereken usandırıcı çifte parolalardı. Monte Oseuro'da ve Zaragoza'dan görülebilecek bir yerdeydi. mevzii vardı. Geceleyin. İngiliz ve İspanyollar'ın devamlı 51 . bu arkadaşlar bir katır sürücüsünün kaza kurşunu ile vurulduğunu göreli daha birkaç gün olmuştu: otomatik tabanca ile oyun oynayan bir siyasî delege. hem fizik hem zihin yönünden olağanüstü iyi bir gruptu. Biraz sonra. herkes herkesi ıskalıyordu. kireçtaşının üstüne tüneklemişti. Williams'ın kayınbiraderi) dahil olmak üzere hepimiz otuz kişi kadardık.M. maden işçileri sendikalarının meşhur liderinin torunu. Bunlar toprağın altında şaşılacak kadar uzaklara gidiyordu. Oniki mil güneybatıda ise.O. ince bir ışık çizgisi halinde Zaragoza'nın kendisi seçilebi-lıyordu. Jaime Domenech. kum kırlangıcı yuvaları gibi yarın içinde dikeyine oyulmuş sığınaklarıyla. bir geminin aydınlatılmış lombozları gibi.U. ablak yüzlü bir köylü delikanlısı. bu mevzii öbür birliklerin askerlerinin gitmelerine izin verilen sınırların ötesine çıkarmak gerekmişti. Bunlar. ve cahil nöbetçilerin sık sık bu tumturaklı sözleri hatırlamaları imkânsız oluyordu. Yeni mevzimiz birkaç mil daha batıda. şu. Bu hanımlar öyle pek aman aman güzel değildiler. insanî sınırlar içinde mümkün oldukça. Muhtemelen takımın en iyisi. sonradan kötü ve anlamsız bir biçimde Valencia'da öldü. Jaime karanlıkta siperin üstünde tökezliyordu ki. hem bizim Alcubierre'den gelen erzak kamyonlarının ışıklarını ve hem de Zaragoza'dan gelen Faşistler'inkini seyredebilirdiniz. yine de.C. apışmış bir halde bu sözü açıklamamı istedi. Bir çeşit usturanın tersine benzeyen. Bir iki kaçınılmaz başbelâsmın dışında —çünkü herkesin bildiği gibi. sonunda katır sürücüsünün ciğerine tam beş kurşun yerleştirmişti. Cultura-progreso ya da Seremos-invencibles gibi coşturucu ve devrimci nitelikteydiler. İngilizler'i bu cephede birarada tutabilmek için Williams ve ben o gruba gönderildik.P. Burada. içleri zifirî karanlıktı. bana yaklaştı. Beş-yüz yarda sağımızda. mevzi. Bu savaşta. ama makineli tüfekçiler muazzam bir şaka olarak almışlardı. Bob Smillie idi. yanağım dumansız barut kırıntılarıyla kavruldu. Oysa. Hatırlıyorum bir gece. tepelerin doruklarında iki tane daha P. parola Cataluna-eroica idi. öylesine alçaktılar ki ayakta durmak bir yana.S. karakolu vardı. Bu önceden tasarlanmış birşey değildi. dizüstü bile gidemezdiniz.eroica ne demek?» Ona.kurşun yağmuru o kadar yakından yüzümü sıyırıp geçti ki. Hükümet birlikleri. İngiltere'den I. doğru şeyi söylediğinden çok emindi. hâlâ da gözlüyorlar-dı. Ordunun bu dönemde kullandığı çetrefil parolalar ikinci dereceden tehlike kaynağı oluyordu.
tepesinde monarşist bayrak dalgalanan çiftlik evini bile görebilirdiniz. Hem biz hem de Faşistler gün ışığında buraya devriyeler çıkarırdık. pek gösterişli olsalar bile. Fakat öyle sabahlar oluyordu ki. En yakın mevzileri tam bizim karşımıza düşüyor. Dağlardan nefret ederim. onlara tüfekle bir salvo açıp makineli tüfekçiler yerimizi bulmadan siper tümseğinin al52 tına kayıyorduk. Fasistler'in tüfek ateşi açmak pek umurlarında değildi ama azıcık kendini gösterene makineli tüfekle gayet isabetli atışlar yapıyorlardı. bazen öğle üzeri güneşli oluyor. sonra kıpkızıl korların içinde ayakta dururduk. ama birkaç yüz yarda daha yakın bir mesafede hiç Faşist devriyesi görmedim.birarada çok iyi geçindiklerini söylemek. Burada işlerin hepsine yetişemiyorduk. Cephe hattındaki ilk üç dört ayımda. ömrümde daha önce seyrettiklerim bir araya konsa. ve en azından üç saat daha yemek bulamamanın umutsuzluğu ile irkilip somurttuğunuzda bile. Bu. dağların doruklarından doğan güneşi seyretmek için sabahın köründe yataktan kalkmaya değerdi. Düşman bize burada bir dereceye kadar daha yakın. ama uzaklık sağlam sekiz yüz metreydi ve bizim tüfeklerle bu menzilden koca bir evi bile vuracağınızdan emin olamazdınız. muhtemelen üç dört yüz yarda ilerdeydi. K. hazır-ola geçiliyordu. Bütün İspanyol-lar'ın yalnızca iki söz bildiklerini keşfetmiştik. ispanyol insanının karakteri için çok şey ifade eder. Sabahın ilk saatlerinde nöbetten döndüğümüzde. ölü bir Faslı'nın cesediydi. Besbelli bahar geliyordu. seher vakti arkamızdaki dağlarda. ama soğuk yine devam ediyordu. Biri «O. karanlığı yaran kılıçlar gibi ilk beliren incecik altın ışınlar. alçak uzanan ve sık ağaçlıklı. postallar için çok fena. Hava çoğunlukla açık ve soğuktu. Göbeğinizin üstünde sürünerek Faşist hatları arasında kısmen yolunuzu bulabilir. Daha önceleri bir zamanlar orada Faslılar da bulunmuştu —fukaracıklar. durmaksızın fişek israf etmemize yol açıyordu. ömrümün geri kalanı boyunca göreceğim şafaklardan da daha çok olacaktır. sadece mermilerin rasgele çatırdıları ile. mazgallı makineli tüfek yuvası insanı baştan çıkarıyor. umarım. ilk kazamız on. bu manzara seyredilmeye değerdi. Bu sefer sırasında seyrettiğim şafaklar. Karşımızdaki birlikler İspanyol'du. aralıksız gece alarmları veriliyor. ayaklar içinse çok iyiydi. ama pek yavaştı bu geliş. Cephe hattı boyunca hâlâ hiçbir şey olmuyordu. İzcilik oynamaya benzeyen bu iş hiç de fena eğlence değildi. bu da daha uzun nöbetler ve daha fazla yorgunluk demekti. öbürü ise Barselona'daki orospulann İngiliz denizcileriyle pazarlık ederken kullandıkları bir kelimeydi— korkarım matbaacılar bunu basmazlar. sonra büyüyen aydınlık ve insan aklının alamayacağı uzaklıklara yayılan lâl rengi bulutlar denizi oluşuyordu. Mamafih. Geceler her zamankinden daha soğuktu. aralarında birkaç Alman astsubayı vardı. baby». çok seyrek olarak da. bacaklarınızın dizden aşağısı uyuşmuş olsa. Etrafta toprağın arasından başını uzatmış susam çiçeklerini ya da yabanî çiğdemlerin yeşil gagalarını bulabilirdiniz. Fakat bazen. yine onlardan daha sıktı ya da. Faşist-ler'e de bize de ait olmayan. En durgun bir savaşta dahi kaçınılmaz olan uykusuzluğu çekmeye başlamıştım biraz biraz. yirmidört saat üstüste hiç 53 . şarapnellerin hangi tepelerde patladığım görmek için herkesi tepedeki sipere koşturan Faşist havan topunun tarrakası vardı. hattâ Faşistlerin karargâh olarak kullandıkları. Bir iki mil solumuzda cephe hattı artık düz bir çizgi biçiminde uzanmıyordu. kimbilir soğuktan neler çekmişlerdi!— çünkü. Nöbet tutma ve devriyelerden ayrı olarak. ama asker kaçaklarından öğrendiğimize göre. Bütün gece yatmamış olsanız. toprağa oyulmuş felâket bir delikte ayaklarınız soğuktan titrerken adam gibi uyuyamazdınız. Arada sırada. Bütün bunlar olmasa bile her halükârda. mutfak ateşinden arta kalanı bir araya toplar. silâhtan arınmış bölgede o çevrenin en görülecek şeylerinden biri. on beş gün sonra oldu. kırlık bir saha uzanıyordu.
damla damla artan Faşist asker kaçaklarının. Faşistlerin tarafından: «Viva Espana! Viva Franco!»— ya da karşılarında İngüizler'in de olduğunu öğrendiklerinde. bu lâmbalar dumanlı bir alevle. Fakat başlangıçta bu durum hepimizin cesa55 . hayvanın husyelerini tekmelemek son derece olağandı. kendi sınıflarına ihanet ettiklerini v. millerce öteden katır sırtında ya da çok eziyet edilen küçük eşeklerle geliyordu. açıklamak gerek. ve baktım ki. herhalde onun üzerinde ergeç bir etki yapar. hem de ne aç! Bütün yiyecekler iyi görünüyordu.aman yarab-bi. megafonla haykırma nöbeti veriliyordu. tüfek değil. kısmen de olsa haykırma propagandalarının sonucu olduğunda herkes hemfikirdi. insanın. kulübesinde donarken. Düşmanı vurmak yerine kandırmak fikri. Genellikle. Bir düşünün. Her nedense. tepelerde aşağı yukarı tırmanmak kolaylaşacağına zorlaşıyor. çünkü bol bilgi verebilirler. küçük bir konserve tenekesi.s. Tüm uygun mevzilerde askerlere. düşmanın moralini temelinden çürütmek için bağırarak propaganda yapma işi düzenli bir teknik olarak geliştirilmişti. kendisine aynı oranda zarar vermeden. ne demek efendim! Şimdi ise. eşeklerine ise çok kötü davranıyorlardı. Bunun etkileri sanıldığı kadar kötü değildi.s. İspanyollar bize. Suyumuz. «Evine dön İngiliz! Burada yabancıları istemiyoruz!» Hükümet tarafından. bazen de bütün gece devam ediyordu. «Fascistas—maricanesf». ama birisini vurmuş olabileceğime kesinlikle aklım yatmıyor. kibritler de gittikçe azalıyordu. Bir adamı öldürmek için bin mermi gerek derler. haklı bir düzendi diye düşünüyorum. onun yerine karşınızdakine bağırıyordunuz. Mum dağıtımı durmuştu. Gerçekten asker kaçakları size cesetten daha çok faydalı olur. o su denilen şey her ne idiyse. parti milislerinde ise. Belirli sayıda askeri kaçırtarak hareketten alıkoyabilirdiniz. kulaklarında tekrar tekrar çınlayan «Kendi sınıfına ihanet etme!» sloganı. böyle bir hareket tarzı İngiliz savaş kavramına sığmazdı. bu cephede ve savaşın bu döneminde. bizim tarafa kaçmakla kaçmamak arasındaki farkı yaratacak bir etkiydi. olağan siper savaşında. İspanya'da herkesin en sonunda görünüşünden nefret etmeyi öğrendiği demirbaş kuru fasulye bile. bu yapılan. bir düzineden fazla olmadı sanırım. Faşist askerlere düpedüz milletlerarası kapitalizmin satın alınmış adamları olduklarını. düşmanı vurması son derece güç bir işti. Bütün bunların etkili olduğuna hemen hiç şüphe yoktu. devamlı bir siperden sipere bağırma dalgasıdır gidiyor54 du. gerçek silâh. Bir eşek yürümemekte direnince. Düşmanı öldüremeyince. megafondu. ancak yanınızda tüfeğinizi arayıp bulmaya yetecek kadar. Haftada yirmi otuz saat uyku oldukça normaldi. Topçu gücü olmadığı zaman. Belki de bu. anlatan devrimci sözlerle dolu önceden hazırlanmış parçalar haykırıyorlardı. bu hesaba göre benim ilk Faşist'imi öldürmem yirmi sene alacak demekti. pek sık olmuyordu ya. Monte Oscuro'da hatlar daha yakın ve ateş daha sıktı. Monte Pocero'dan ayrıldığımızda fişeklerimi saymıştım.uykusuz kaldığım. hababam tekrarlanıyor. Biraz zeytinyağımız olduğu zaman. insan gittikçe aptallaşıyor. Öte yandan. neredeyse üç hafta içinde düşmana sadece üç kere ateş etmişim. bu işin yapıldığını ilk gördüğümde çok şaşırmış ve utanmıştım. adam gibi uyuduğum geceler de kesinlikle bir düzineyi geçmez. İtiraf edeyim. çok muhtemelen kendi isteği dışında askere alınmış bir Sosyalist ya da Anarşist sendika üyesi olan zavallı nöbetçi. bu ne kadar çok olursa o kadar iyidir. v.. Aslında. boş bir mermi şarjörü ve bir çaput parçasından nasıl zeytinyağı lâmbası yapılacağını öğrettiler. Ortalıkta gerçek bir çarpışma umudu görünmüyordu. ama insan kendini gayet iyi ve devamlı aç hissediyordu . Bizim taraftan. hangi açıdan bakılırsa bakılsın. Kuşkusuz. Bu haykırış.. bir mumun dörtte biri kuvvetinde ışık veriyordu. Bu savaş biçimi o kadar olağan dışı ki. Hatlar nerede karşılıklı seslenecek kadar yakınsa. Aragon köylüleri katırlarına çok iyi. (çoğu kere makineli tüfekçiler seçiliyordu bu iş için).
gazetelerdeki savaş haberlerini daha bir inanmaz gözle okumayı öğretmesiydi. makineli tüfek ateşinden korunmak için daireler yaparak uçarlardı. ama güvenli bir uzaklığı muhafaza etmiş. ama çevremizde bir yere isabet etmedi.C. Bazen. Başımızın üstünde yoğun bir kurşun nehri akmaya başladığı ve birisi sığınaktan içeriye «Saldırıya geçtiler!» diye bağırdığında. Ortalık alabildiğine karanlıktı. haykırma işini gören arkadaş olağanüstü sanatkârdı. benim bile ağzımın suyu aktıktan sonra. uçaktan bomba. Gerçekte Faşistler saldırmıyor. Olağan olarak makineli tüfek açıklığa çekilmiş. üstelik. bizim koruyucu duvarımızı hallaç pamuğu gibi atmaya kalkışmamışlardı. ve (bu savaşta olağan olduğu üzere) çoğu da patlamadı. Bu. şen şakrak gürültü ediyorlardı. Faşistler askerden arınmış bölgeye bir çift makineli tüfek sokmuşlardı. Bütün bunlar olup biterken sadece bir kayıp vermiştik. dehşet korktuğumu utanarak keşfettim. Malağa 'nın düştüğünü bildiriyorlardı. Yalan söylediğini bildiğim halde. Faşistler'e bizim nasıl onlardan daha iyi beslendiğimizi anlatıyordu. küçük bir grup Faşist'in tüfeklerinin yeşilimsi alevlerinin aydınlığını görebiliyordum. Heraîde de Aragon'un. İspanyollar bu savaşı yeterince ciddiye almıyorlar sandık. bana. O akşam Faşistler başarısız bir saldırı yaptılar. devrimci sloganlar yerine. Bunlar bir Faşist gazetenin. Hükûmet'in çıkardığı tayını anlatışı azıcık hayal mahsulü olmaya yatkındı: «Tereyağlı kızarmış ekmek!» ıssız vadide baştan başa yankılanan sesini duyabilirdiniz. ayakta durup vurulmaktan başka yapacak hiçbir şey kalmamıştı. dağın tepesinin ön tarafında bir başka makineli tüfek ateşe başladığında bir an fenalık geçirdim . o anda bana arkadan kuşatılmışız gibi geldi. yerine havada dönen beyaz parıltılı birşeyler çıktı. yaklaşan bir Faşist uçağı gördük. Birkaç fişek ıslık çalarak geldi. muhtemelen bir devriye kolunun toprağı kazdığı yerde. sayılarıydı. çevrenizde çatırdayarak vınlayarak uçuşuyordu. Bir iki saat sonra ateş yavaşladı ve giderek söndü. Bu sefer uçak dümdüz üstümüze geldi. Vadinin aşağısında solumuzda. bu iğrenç fişeklerle hep başıma geldiği gibi. kural olarak. neresinden vurulacağını bileme-yişinden ileri geliyor. Bizden aşağıya doğru. Bizim tecrit edilmiş mevzilerimiz bombalanmaya değmezdi. Tüfeğimi kaptım ve kayarak mevzinin tepesinde makineli tüfeğin yanındaki yerime gittim. ben tam döşeğime giriyordum. Bizim kesimde. Şubat ayında bir gün. Çok koyu bir karanlık ve şeytanî bir gürültü vardı. benim doğru dürüst ateş altında ilk bulunuşumdu. İspanyol makineli tüfekçiler siper almaya bile tenezzül etmediler. yolu düşen birkaç Faşist uçağı. ben de aynısını yapmak zorunda kaldım. ateş etmek için çok yüksekteydi. gazete57 . Sanırım beş makineli tüfek üstümüze kurşun yağdırıyordu ve Faşistler'in en budalaca bir biçimde kendi koruyucu duvarları üzerine hızla attıkları bombaların marifetiyle bir seri yoğun yıkılmalar 56 oluyordu.retini kırdı. yalnız fişek harcıyor ve Malaga'nm düşüşünü kutluyor. Besbelli. Mermiler karanlıkta. ama buzlu gecelerde kızarmış tereyağlı ekmeğin haberi pek çok Faşist'in ağzını sulandırmıştır. Bütün olan bitenler arasında acaba kurşun neremi yakacak diye merak ediyorsunuz ve bu vücuda hiç de hoşa gitmeyecek bir hassaslık veriyor. karakolunda. sağımızdaki P. Birkaç tanesi mevzinin içine düştü. «Şimdi burada kızarmış tereyağlı ekmeğin başına oturuyoruz! Kızarmış tereyağlı ekmeğin nefis dilimleri!» Bu arkadaşın tıpkı öbürküler gibi haftalar ve aylardır tereyağı görmediğinden hiç kuşkum yoktu. ne yapayım. herkes iyi nişan alabilmek için sırtüstü yattı. bir de üstelik kasten kendilerini teşhir ettiler. namlusu dikilmişti. tecrübe bütünüyle hayli ilgi çekiciydi. insan ateş altında iken hep aynı şeyi hissediyor— o dehşet korku insana vurulacağından değil. Önemsiz olmasına rağmen. Dikkat ettim.aslında bu bize destek olsun diye getirilmişti ama. Bir iki gün sonra. U.S. O sırada. Bu olayın en önemli tarafı. bizim makineli tüfeğin mekanizması sıkıştı ve mili gözgözü görmez karanlıkta kayboldu.
olayların birbirini izleyiş sırasına daha sâdık kalmış olurum. İlk kez. Faşistler bize Malaga'nın düştüğünü haber verdiklerinde bunu bir yalan olarak kabul ettik. üstelik habersizdim de. Huesca' yi kuşatan orduya katılmak üzere gönderiliyordu.ler ve radyo. bu dönemde hayli ilgimi çeken şeyler oldu. Malaga'nın düştüğü resmen açıklandı. bu hikâyenin siyasî kısımlarını ayrı ayrı bölümlerde anlatmaya çalışıyorum. general yanılmıştı.U. ama ne biçim bir savaş olduğuna dair en ufak bir fik-ıim yoktu. İspanyol İç Savaşı siyasî bir savaştı. Bu düşüşün yüz kızartıcı öyküsü. Bu kesimdeki bütün P. Bu haberler. lütfen buraları hemen atlayın. 58 5 Mart sonlarına gelinceye kadar Huesca'nm doğu tarafında hiçbir şey olmadı —hemen hemen hiçbir şey. cephe boyunca bir çeşit serin hava estirdi. parıldıyordu. Başta savaşın siyasî yanını önemsememiştim.içi çatışmalar hakkında bir miktar fikre sahip olmadıkça anlaşılamaz. Şubat ayının ortasında Monte Oscuro'dan ayrıldık.O. Aylarca önce Sietamo alındığında. Sürüp giden bir savaş olduğunu biliyordum. ancak bu sıralarda dikkatimi zorlamaya başladı. belli belirsiz kuşkular. Bana milis gücüne neden katıldığımı sorsay-dmız. kukla evlerden yapılmış bir şehir gibi küçük ve aydınlık. News Chronicle gazetesiyle New 59 . Hükümet tarafındaki iç politika durumundan burada biraz söz edersem. Huesca'da bir fincan kahve içmeyi ihmal etmeyeceğim. ihanetten ve bölünmüş gayelerden söz edildiğini işitiyordum. Faşistler Huesca'ya geri püskürtüldûkleri günlerde. Huesca. bunlardan bazılarını ilerde anlatacağım. Yeni siperlerimizden dört kilometre ötede. Ve neyin uğruna savaştığımı sorsaydmız. süvari ve tankla takviyeli korkunç saldırının raporlarını neşrediyorlardı. zihnimizi tek işgal eden şey. Eğer bir daha İspanya' ya dönersem. İspanyol İç Savaşı'nı tümüyle askerî açıdan yazmak olanaksızdır. Çok kanlı bir saldırı yapılmış ama şehir düşmemişti. en azından. «Dürüstlük uğruna» derdim. Öte yandan. derece derece sızıyordu: şehrin nasıl bir tek kurşun bile atılmadan boşaltıldığı. biçare sivil halk üstüne yağdığı. ilk defa. milis gücünde herkes Malaga'nın kaybının ihanetten ileri geldiğine inanıyordu. birlikleri topluca. gerçek ne olursa olsun. Savaşın ilk yılındaki hiçbir olay. bu yüzden. Herşey bir yana. Hükümet birliklerine komuta eden general neşeyle şöyle demişti: «Kahvemizi yarın Huesca'da içeceğiz!» Nasıl olduysa.M. Donuk ovayı kamyonla geçiş elli millik bir yolculuktu. ısınmak ve yeterince yiyecek bulmaktı. nasıl şehri terkeden birlikler üstüne değil de. Aslında. (dimdik bir tepenin yamacında) kahraman İngilizler'in püskürttüğü. siyasî duruma karşı yalnızca ilgisiz değil. İspanya'ya geldiğim zaman ve ondan bir süre sonra. bazılarının yüz mil boyunca kovalanıp makineli tüfek ateşine tutulduğu. Şimdiye kadar doğruların ve yanlışların çok güzel bir biçimde basit göründükleri bir savaşa ilişkin. cephe cebe benzer bir biçim aldı. O günden sonra «Kahvemizi yarın Huesca'da içeceğiz!» sözü bütün orduda en çok tutulan şaka oluverdi. cephenin bu kısmını elinde tutan Cumhuriyetçi Ordu ilerlemekte aşırı bir heves göstermemişti. Hükümet hatlarının gerisinde olup biten parti . «Faşizme karşı döğüşmek için» diye cevap verirdim. Daha sonraları ordu ilerlemek zorunda kalacaktı —ateş altında gayet nazik bir iş— ama şimdiki durumda ortalıkta düşman falan yok gibiydi. ama ertesi gün ortalıkta daha inandırıcı söylentiler dolaşıyordu: Bir iki gün içinde. zihnimde yer ediyordu. Ovada budanmış asmalar yeni tomurcuklanmıştı. Düşmandan bin ikiyüz metre uzaklıktaydık. kış arpalarının ince yaprakları yumru topraktan henüz başlarını uzatıyorlardı. Ancak. İtalyanlar'ın gazabının. Parti siyasetinin dehşet verici yönleri sizi ilgilendirmiyorsa. çünkü.
P.T. savaşın nasıl başladığını hatırlamak zorunludur. «demokrasi» ve status quo adına Franco'ya karşı direnmemişti. Bir kere. Ispanyollar'ın musibet bir baş harfler hastalığı varmış gibi geliyordu.. Fakat herkesin dikkatinden kaçan birçok nokta vardı. elliüç devlet (sanırım elliüçtü) «off» diye sofu sesler çıkarırken. İlk bakışta insana. aynı şey başımıza gelseydi muhtemelen bizim İngiltere'de yapabileceğimiz gibi.I. Habeşler'i bombalamıştı. A. bir adım geriden polisin adımlannı duyarak İspanya'dan kaçarken bütün bunlar. İspanyol işçi sınıfı. özellikle Katalonya'da. istemese de.C. Barselona'nın devrimci havası beni çok derinden çekmişti. bu biçimiyle.M. F. Fakat İspanya'da. Adına P. Çünkü.M. başıma hep P.C. denilen birşeyde görev aldığımı biliyordum (bir başkasına değil de..U.I.O.— bunlar yorucu isimleriyle.. insan siyasî partileri ve onların çatışan «çizgi» lerini hiç takmasa bile.C.N. yalnızca. İki takım baş harf arasındaki fark. «Hepimiz Sosyalist değil miyiz?» diye sormuştum. Bu bana. ona karşı çıktı. İspanyol halkı.T.M.S. aristokrasi ve Kilise'nin desteklediği bir askerî isyandı ve işin aslında. P. Bundan daha önemlisi. en sonunda. tüm beklenilenin aksine.M.'da değil de. Onun yaptığı. Dağ yamaçlarında yakacak odun aşırır ve bir yandan da.S. hiç kimsenin tutmadığı ya da koruyamadığı bir tutumdu. Eninde sonunda herkes. Bu. talihin dönüşü — muhtemelen öyleydi— gibi göründü.I. benim tavrım her zaman «Neden bütün bu siyasî saçmalıklardan vazgeçip savaşın üstüne gitmiyoruz?» yönündeydi. Temmuzun 18'inde çatışma patlak verdiğinde. milisine girişim.U.S.S. Mussolini. ama bunun neyin nesi olduğunu anlamak için hiçbir çaba göstermedim.U. sırf Barselona'ya vardığımda elimde Bağımsız İşçi Partisi'nin kâğıtları olduğu içindi). işin içine kişinin kendi kaderi karışıyordu.O.' Franco. Monte Pocero'da solumuzdaki mevziyi göstererek «Bunlar Sosyalistler» (P. J.U. Franco ılımlı bir sol kanat hükümeti düşürmeye çabalayınca. Siyasal parti ve sendikaların renkler dizisine gelince —P.Statesman dergisinin savaşın. modern biçimi ile ortaya çıktığında faşizmin en büyük destekleyicileri olan liberal burjuvazinin çeşitli kesimlerini de bulması anlamına geliyordu.U.C. Önceki yıllarda sözüm ona demokratik ülkeler her adımda faşizme teslim olagelmişlerdi. acaba bu gerçek bir savaş mı yoksa News Chronicle'ın uydurması mı diye merak ederken.O. doğru «anti-Faşist» tutumdu.. ama siyasî partiler arasında belli birtakım farklar bulunduğunu anlayamamıştım.U. Canları pahasına çarpışan insanların ayrı siyasî partilerden olmasını çok budalaca bulmuştum. Franco'nun karşısında yalnızca işçi sınıfını değil. C. sabrımı tüketiyorlardı. anlamına) dedikleri zaman. Hitler iktidara gelmiş ve bunu. Bu kuşkusuz. ama aynı zamanda iki siyasî teoriden çıkan büyük bir mücadelenin aracı oluyordunuz. bu kadar büyüktü işte! Hükümet safındaki dizilmeyi anlayabilmek için. Franco'ya karşı savaşan bir askerdiniz. Hitler ya da Mussolini ile bire bir oranlanabilecek biri değildi.'de görev aldığım için geldi. Bir milis olarak. her düzeydeki siyasî muhaliflerini katletmesi izlemişti.U. P. faşizmi zorlamaktan çok feodalizmi yeniden canlandırmaya yönelik bir girişimdi. özellikle başında. devrimci bir patlayış ile bir-likte gelmişti —hattâ neredeyse bu patlayıştan ibaretti 61 . Hitler tarafından parayla tutulmuş Albay Blimpler ordusunun manyakça başkaldırmasına karşı uygarlığın savunması olduğu yolundaki yorumunu kabul etmiştim. muhtemelen Avrupa'da faşizme karşı olan herkes yüreğinde bir umut kıpırtısı hissetmişti. Fakat. bir taraf tutuyordu.O.. mutlak. Barselona'daki ayaklanma60 da Komünist makineli tüfeklerinin ateşinden sakınmak için yerlere yatarken ve en sonunda. bu bana bilmece gibi gelmiş. besbelli ki. halkın mücadelenin gerçek niteliğini kavramasını önlemek için İngiliz gazetelerinin dikkatle yaydıkları... Çünkü bu noktada demokrasi.U. Japonlar'ın Mançurya'da canlarının istediğini yapmalarına izin verilmişti. faşizmin karşısına dikiliyordu.A. onarın direnişi. J.
Katalonya'da ilk birkaç ay. Franco'yu Katolik rahiplerin alkışları arasında. Toprak köylülerce. Kuşkusuz. Bu arada. Hükümet bir yıl sonra zorla ortadan kaldırana kadar devam ettiler. 62 kineli tüfeklerle donanmış eğitimli askerlerin elinde bulunan taş binalara saldırmışlardı. yalnızca bir iç savaş değil.bile denilebilir. eski kapitalizm yanlısı polis kuvvetinin yerini alacak işçi devriyeleri.b. Daily Mail. Dava. ülkesini zâlim «Kızıl» sürülerinden kurtaran bir yurtsever olarak gösterebiliyordu. öbür bölgelerde ise bu kurumlar.Sendikalistler'in 30. Erkekler ve kadınlar ellerinde yalnızca dinamit çubukları ile açık meydanları geçip ma(*) Quiroga. Endüstri ve ulaşımın kollektifleştirilmesinin yanısıra. sırf şiddetli halk yaygarasına cevap olsun diye ve isteksizce gerçekleştirilmişti. devlet depolarından silâh talep ederek ve kısa bir mücadeleden sonra da bunları elde ederek cevap verdiler. yerel komiteler. yerel Sovyetlerin kurulduğuna v. bu süreç tek biçimli değildi ve Katalonya'da heryerden daha çok ileri gitti. Hernehâl ise. özellikle bu durumu örtbas etmeyi kendine iş edinmişti. örgütlenmiş şehir işçileri buna. Aslında İspanya'da olan şey. gerçekten. kapitalist demokrasinin savunması için— yapıldığına inanmak zor olurdu. tüm direnişin belkemiği olan Anarşistler ve Sosyalistlerce —hele Anarşistler'in gözünde merkezileşmiş bir madrabazlık makinasından başka birşey olmayan. papazlar ya kovulmuş ya da öldürülmüştü. gerçek devrimci niyetiyle -yani. bir devrim başlangıcıydı.) Faşizm yanlısı büyük toprak ağalarının pek çok yerde arazileri ele geçirilmişti. kurulu düzenden daha iyi birşey için çarpıştıklarına inanarak— çarpışan insanların gösterebileceği bir çabaydı. Faşistler'in stratejik noktalara yerleştirdikleri makineli tüfek yuvaları. Bu ancak. silâhlar dağıtılmıştı. çok önceden sezilegeldiği halde ayaklanmanın önüne geçmek için çok az çaba gösterdi ya da hiç göstermedi. işçilerin ellerinde silâh vardı.b. sendikalardı. Birkaç yerde bağımsız Anarşist komünler kurulmuştu. sokaklarda üçbin kişinin öldüğü sanılıyordu. o kadar ki. durumu kısa vadede kurtarabilecek olan tek adım. bu konuda kesin olan bir şey yoktur. dair hiçbir şey bilinmese bile. devrimci komitelerle omuz omuza yaşıyorlardı. bir genel grev çağrısı yaparak. (Bir yıl sonra bile. sendikalara dayalı işçi milisleri gibi yollarla kurulacak bir işçi hükümetinin ilkel başlangıcını yaratmak için çaba harcanıyordu. bunların.Sendikalistler'in ellerindeydi. birçok fabrika ve taşıma araçlarının çoğu da sendikalarca ele geçirilmişti. Barrios ve Giral. giderek «Demokrasiye karşı Faşizm» e indirgendi ve devrimci yönü olabildiğince gizlendi.) yardımı ile başlıca işçi sınıfının muazzam çabaları sonunda bozguna uğratılmışlardı. Kendiliğinden ve bir miktar da bağımsız hareket etmemiş olsalardı. Basının daha çok merkezîleştiği ve halkın başka herhangi bir yerden çok daha kolay aldatıldığı İngiltere'de. Hükûmet'e sadık kalan bazı silâhlı kuvvetlerin (Hücum Taburları v. ama hiç olmazsa böyle düşünmek için nedenler var. kiliseler yıkılmış. Yerel hükümetin kurumlarına hemen hiç dokunulmadan kaldığı yerler vardı. büyük bir olasılıkla Franco'ya karşı hiç direnilmeyecekti. Ayaklanma başlar başlamaz. bunların bazıları. üzerlerinden saatte altmış mil hızla taksiler geçirilerek ezilmişti. İspanyol 63 . doğu İspanya'nın büyük şehirlerinde Faşistler. Kuşkusuz. iktidarın çoğu. Hükümet. Katalonya'daki Anarşist . İspanya dışındaki anti-Faşist basın. İlk ikisi. yani işçilerin silahlandırılması. İşte. bir tek gün içinde İspanya'nın başına üç tane başbakan geldi geçti. Belâ başladığında Hükû-met'in tutumu çok zayıf ve çekingendi.000 tüfeği olduğu hesaplanmıştı. Savaşın ilk birkaç ayında Franco'nun asıl düşmanı Hükümet değil. İsyanın çeşitli merkezlerinde bir tek günde. bütün kilit endüstriyi denetimleri altında tutan Anarşist . sendikalara silâh dağıtılmasını reddettiler. Toprağı işçilerin işgal ettiğine. (*) Dahası var. bu aşamada onları teslim etmediler.
hiçbir kilisenin yeniden açılmasına ve âyîn yapılmasına izin verilmemişti. Devrimin bu aşamada ölüme mahkûm olduğu dolayısıyla İspanya'da işçi sınıfı egemenliğini değil. kiliseler heryerde yağma edilmiş ve zaten İspanyol Kilisesi'nin kapitalist dolandırıcılığının bir parçası olduğu gayet iyi anlaşılmıştı. Devrim nasıl olsa bastırılacağına göre. «şanlı devrimimiz»den söz ediyorlardı. Fakat. Yabancı anti-Faşist gazetelerin bazıları. Gerçekte. her olayın gerçek anlamı örtülebilir. v. adamakıllı tuhaf görünüyordu. halbuki kapitalist cumhuriyet hüküm sürseydi yabancı yatırımlar güvence altında kalacaktı. demokratik Cumhuriyet ya da onun kâğıt üstünde kalan Anayasa'sı için değil.savaşının kamuoyunda geçerlik kazanan yalnız iki türlü yorumu vardı: bunu. düpedüz tümden yabancı hainlere. Devrim ilerlemiş olsaydı.S. istediklerini yapabilecek güce sahip oldukları zaman bile Hükû-met'i devirmediler ya da tümüyle değiştirmediler. Fakat herşey bir yana. ellerinden kan damlayan Bolşevikler'e karşı Hristiyan yurtseverlerin savaşı olarak gösteren Sağ-kanat yorum ve askerî bir ayaklanmayı bastıran efendi Cumhuriyetçiler'in mücadelesi olarak gösteren Solkanat yorum. olan biten yalnızca bir devrimin başlangıcıydı. «Liberal» kapitalist bakışın da neden aynı çizgide olduğuna ayrıca işaret etmeye hemen hiç gerek yok. hiçbir tazminat alma olanağı kalmayacak ya da çok az olacaktı. tamamı değildi. Katalonya'-da kesinlikle ve muhtemelen başka yerlerde de. Özellikle. ama bunların «herhangi bir siyasî önemi» yoktu. tüm ağırlığını devrime karşı koymuştu. ya da burjuva demokrasisinden başka birşey uğruna döğüştüğünü söyleyenler «düpedüz yabancı hain»lerdi. uğrunda savaşmamız istenilen Hükûmet'in üyeleri de dahildi. her ülkede görülen küçük devrimci gruplar dışında. arkasında Sovyet Rusya olmak üzere. İşçiler.b. Bunun pek çok nedenleri vardı. yabancı ülkelerdeki Komünist gazeteler hiçbir yerde herhangi bir devrim belirtisi görülmediğini haykırıyorlardı. Örneğin. İspanya'nın içinde 64 ise bundan kuşku duyan yoktu. bunu yapamayacakları apaçıktır. bu arada. Asıl merkezî sorun başarıyla gizlenmişti. Bir kere. İspanyol Halkı'nın bir toplumsal devrim. 6 Ağustos 1936 tarihli Daily Worker'a göre. İspanya'da çok fazla yabancı sermaye yatırımı vardı. Ülke tam bir geçiş dönemindeydi. İspanya'nın dışında çok az insan bu ülkede bir devrim olduğundan haberdardı. işçi komitelerinin kurulması. fabrikaların işgal edilmesi. iyi niyetli propogandacılar da İspanya'nın «kızıllaştığı»nı inkâr ederek. Komünist Partisi. Bu yolla. 1937 Temmuzu'na kadar Madrit'teki bir ya da iki protestan kilisesi dışında. kiliselere yalnızca Faşist müstahkemi olarak kullanıldıkları zaman saldırılmıştır diye yalan uyduracak kadar bile alçaldılar. İspanyol Hükûmeti'ne yardım ettiklerini sanıyorlardı. hiç devrim mevrim olmamış gibi davranmak birçok şeyi basitleştiriyordu. sendikalardan merkezî Hükûmet'e her güç kayması. Bu arada. Fran-co'nun kapıları yumruklamaya başladığı ve orta sınıfın bazı kesimleri kendi taraflannda olduğunda. Komünist denetiminde bulunan ve devrimci olmayan bir politikaya bir hayli bağlanan P. Faşizm yanlısı gazeteler dehşet verici zulümlere ilişkin yalanlar yayıyorlardı. bir burjuva demokrasisini hedef almak gerektiği Komünist teziydi. sendikalar Katalonya'daki tüm ulaştırma işlerini ellerine geçirmişlerdi. İspanya'da geçirdiğim altı ay içinde tahrip edilmemiş yalnızca iki kilise gördüm. 1937 Şubatı'nda «İspanyol halkının kanını. hiç olmamıştı —ya da olmuştu. gazeteleri bile.U. Valensiya Hükümeti üyelerinden Juan Lopez. Ortaya çıkan durum. yeniden bir askerî örgütlenme için gerekli bir adım olarak gösterilebilirdi. Barselona Demiryolu Taşıma Şir-keti'nde on milyon sterlin İngiliz sermayesi yatıyordu. Öte yandan. durum ya sosyalist yönde gelişebilir ya da eskisi 65 . bir devrim için döktüğü»nü ilân etti.C. Görülüyor ki. kuşkusuz. bunun asıl nedeni. bütün dünyanın İspanya'daki devrimi önlemeye azimli olmasıydı.
Sonra U.C. S.M. Bu komitenin delegeleri. Bu şartların. İkincisi. eninde sonunda denetimi kazanan gruba bağlı olacaklardı. birkaç Rus uçağının (belki bunlar bile Rus uçağı değildi) dışında.B. 1936'nın Ekim-Kasım ayları(*) Comite Central de Milicias Antifascistas. Dokuz delege sendikaları. Konıü nistler ve öbürleri gibi.gibi olağan bir kapitalist cumhuriyete dönebilirdi. en sonunda. işçi sendikalarını ve çeşitli sol kanat partileri temsil etmek üzere yeniden kuruldu.N. yoksa size silâh yok» olduğundan pek az kuşku duyuluyordu. ama bu nokta öyle çok önemli değildir. genellikle devrimci bir politikaya karşı. sol-kanat bir Sosyalist olan Caballero idi. kısa bir süre sonra C. Generalite'den kapı dışarı edildi. (Sosyalist sendikalar) ve C. sonra aynı biçimde Anarşistler'e ve Sosyalistlerin Caballero kesimine ve giderek. zengince köylüleri kendilerine çekmeleri bayağı kolay oldu. 66 na rastlar. Yerel Katalan Hükûme-ti'nin yerine bir süre sonra.T.M. devrimci unsurlara karşı ilk hareket olarak P.T.B. Rusya ve Meksika hariç.O. S. İspanyol Komünist Partisi'nin de P. Örneğin. baş eylemci olduğu inkâr edilmemektedir. tüm Komünist ülkelerin partileri aynı politikanın izleyicileri diye düşünülebilir. Liberaller ve Komünistler'den oluşmuş bir Hükümet kaldı. bir hafif makinalı tüfekti. kendi örgütlerinin üyelik paylarına göre seçilmişti. özetle. hiçbir ülke Hükümetin yardımına koşacak kadar namuskârlık göstermedi. Rusya'ya duyulan şükran ve özellikle Enternasyonal Tugaylar'm gelişinden sonra Komünist Partisi'nin savaşı kazanacak yetenekte görünmesi Komünistlerin prestijini dehşet yükseltti.G. fiilen sendikalardan gelen delegelerin oluşturduğu Anti-Faşist Savunma Komitesi (*) geçti.'a. ortada. S.B.M. çok sayıda silâh yardımı yapamadığı için.T. Meksika. Toprağın çoğu köylünün elindeydi ve Franco kazanmadığı sürece. işe karışınca Komünist Partisi'nin zaferi garanti edilmişti. kollektifleştirilmiş kalsalar ve kapitalizm yeniden sokul-sa da. Sağa doğru genel kayma.U.U. Başlangıçta. Rus Hükûmeti'nce doğrudan baskı yapıldığı inkâr edilegelmiştir. Merkezî Hükümet ile Generalite de Cataluna'nm.N. Bir kere. tümüyle sağ-kanat Sosyalistler. İlk önce P. 67 . devrimci olmayan bir politika isteyerek. Hükû-met'in başı. arkasından C.U.T. Bunun yanısıra. «Devrimin önünü alın. altı ay içinde Cabellero'nun yerine sağ kanat Sosyalist Negrin getirildi.. Partinin üye sayısında muazzam bir artış vardı ve bu akın (*) Çoğunlukla Anarşist birliklerin çarpıştığı Aragon cephesinde çok az Rus silâhı olmasının nedeni de buydu.T. Bütün büyük endüstri kolları kollektifleştirilmişti.'un Katalan Genera-lite'sinden çıkarılması.'nin Hükûmet'e silâh yardımına girişmesiyle iktidarın Anarşistler'den Komünistler'e geçmesine. apaçık ortada olan nedenlerle. savaşın ve devrimin patlak verişinden bir yıl sonra. kabine üyeleri U. ama. Çünkü. P. Anarşistlerin kolektifleştirme politikasına karşı. onlar da siyasî karşıtlarının ellerine olabildiğince az silâh geçmesine çalışıyorlardı (*). Hükûmet'ten atıldı.G.M. Generalite'den çıkarıldı.O.S. daha önceleri aşırıların ödünü kopardığı unsurları kendi çevrelerinde toplamayı becermişlerdi.O.S. bunu ellerinde tutmaya niyetli görünüyorlardı. Ruslar istedikleri şartları kabul ettirmek durumuna geldiler.U. 3 delege Kata-lan liberal partilerini ve 2 delege de. (yarı özerk Katalan Hükümeti) her ikisinin de işçi sınıfını temsil ettiği söylenebilirdi. 1937 Nisanı'na dek..S.C. çeşitli Marksist partileri temsil ediyordu. cephede gördüğüm tek silâh. Üçüncüsü.'nin emirleriyle yapılmıştı.N. Fakat ondan sonraki her hükümet değişikliği sağa doğru bir kayma oldu.O. (Anarşistlerin denetimi altındaki sendikalist işçi birlikleri) temsilcisi bakanlardı. Rus silâhları Komünist Partisi ve onunla anlaşmış partiler aracılığıyla sağlanıyordu. Sonradan Savunma Komitesi feshedildi ve Generalite.C.
demokrasi ve devrim. tüm süreci anlamak kolaylaşır.ve savaşın başında faşizme sempati duyduklarından kuşkulanıldığı için kaçmak zorunda kalan Cortes üyeleri İspanya'ya dönüyorlardı. derece derece gerilemek zorunda kaldılar. ama bu adım Katalonya'da herhangi bir başka yerdekinden daha geç atıldı. sendikaların elinde kalan iktidarı yeniden ele geçirmekti. işçi devriyeleri lâğvedilmiş. sendikalara dayalı işçi milisleri giderek parçalanmış ve üyeleri. hali vakti yerinde köylüler. İçinde bulunduğumuz özel durumda bu.gerçekleştirildi. gerçekten. bu süreç içindeki olaylardan biriydi! En sonuncu ve en önemlisi. genel bir «burjuvalaştırma» hareketi ve ilk birkaç aylık devrimin eşitlikçi ruhunun bile bile yıkılmasıydı/Herşey o kadar çabuk oluyordu ki. yüzeyde ve çok kısa bir an için bir işçi hükümeti gibi görünen şey.geniş ölçüde orta sınıftan kaynaklanıyordu —bakkallar. acı bir dille P. dur durak bilmeden. askerî zorunluluk olarak ihtiyaç duyulan şey her durumda. Ne var ki. Komünistler bu durumun gayet iyi farkındaydılar. işçilerin 1936'da kendileri için kazandıkları her ne ise onun teslimiydi besbelli. bir ortağın öteki69 .M. kendi denetimleri altında bir miktar silâhlı kuvvet tutmaktı. her keresinde kendilerini sanki başka başka ülkelere gelmiş gibi hissettiklerini belirtmişlerdi. 1937 Mayısına kadar da kuvvet kullanmak pek gerekmedi. subaylar. bir yandan milis güçlerini yeniden örgütlemek ve daha etkili duruma getirmek. bununla beraber Hükûmet'in aynı anda nişan aldığı bir başka hedef de. milis güçlerinin parçalanması da askerî etkililik adına yapılmıştı. fakat bu iddianın etkisiz kalması zordu. çünkü savaşın kaybedilmesi partilerin en son istedikleri şeydi. milis güçlerinin demokratik ruhu onları devrimci fikirlerin doğum yeri yapmıştı. Sosyalizm ve Anarşizm anlamsız sözler olacaklardı. eskiden sendikaların denetimi altında olan çeşitli kilit endüstri kolları Hükûmet'çe devralınmıştı. vb. üç köşeli bir mücadeleydi. «Bunları. Franco'ya karşı yürütülen savaş sürmeliydi. Ortalıkta olup biten. Ortada genel ve apaçık devrimciliğe karşı bir eylem yoktu. (Mayıs ayındaki çarpışmalara yol açan Barselona Telefon Santrali'nin zorla alınması.'a ve tüm rütbelere eşit maaş ödenmesini isteyen Anarşist ilkesine sövdüler. eğer savaş kaybedilirse. işçileri her zaman yola getirmek olanaklıydı. ayrıcalıklı subay kastı. insanın gözünün önünde olağan fakir-zengin ayırımı ile sıradan bir burjuva cumhuriyetine dönüşüyordu. memurlar. Halk Cephesi diye bilinen bu ittifak temelinde bir düşmanlar ittifakıydı ve öyle görünüyordu ki. Anarşistlerin kendilerine özgü bir orduya sahip olmamalarını güvenceye almaktı. ile yanburjuva çizgisinde bir siyaset dışı bir ordu olan yeni Halk Ordusu arasına dağıtılmıştı. vb. yerel komiteler dağıtılmış.U. Anarşistler. Bu eylemler tümüyle hayli kurnazcaydı. Bu gelişmelerin faşizmin belli kalıplarda burjuvazi ve işçi sınıfı üstüne baskı yaparak kurduğu geçici bir ittifaktan ileri geldiği hatırlanırsa. * «Sosyalist» Negrin 1937 sonbaharında yaptığı resmî konuşmalarda «özel mülkiyeti tanıdığımızı» ilân ediyor . Göründüğü kadarıyla. bir iğne batırma (pin-pricks) politikasıyla. Etkili olabilecek ölçüde büyük tek devrimci parti. şunları ya da ötekileri yapamazsanız savaşı kaybederiz» demeye bile gerek kalmaksızın.O. kesin sonucu belirleyen adım oluyordu. bir dizi ufak hamlelerle— birisinin dediği gibi. İspanya'yı birkaç ay arayla ziyaret edenler. Her zaman olduğu gibi. Kolektifleştirme süreci durdurulmuştu. geniş ölçüde takviye edilen ve çok iyi silâhlandırılan savaş-öncesi polis gücü yeniden kurulmuştu. Esasında savaş. Dahası var. işçilerin kazandıklarını elden kaçırmamak için sahip olabilecekleri tek güvence. değişikliğin temel nedeni. farklılaştırılmış maaş. öte yandan da milis güçlerini sendikaların doğrudan denetimi altında tutmak pekâlâ mümkündü. çünkü buradaki dev68 rimci partiler en güçlüleriydi. Bu hedef. Apaçık görülüyordu ki. hiç kimse esaslı bir yeniden askerî örgütlenmeye ihtiyaç olduğunu inkâr etmiyordu.
Ve onun için de. Büyük Britanya. (*) Fransız işçilerinin hiçbir zaman kanıp da Alman yoldaşlarına karşı savaşa sokulmayacaklarını ilân edeli üç yıldan az oldu. sağ-kanat güçleri tüm denetime sahip olduklarında Komünistler. durum belirsiz.B. beni en çok aydınlatan şeyler henüz ortada yoktu. özellikle Fransa'daki Komünist Partisi'nin taktiği.P. İspanya'nın durumunda beklenilmeyen tek nokta bu. o ülkenin S. yeniden silahlanmaya karşı. Konakladığımız çiftlik evinin kötü-kokan rüzgârlı ahırında. dünyanın durumu gözönüne alınırsa —mazur görüleceği üzere— bir askerî ittifaklar sistemine dayanan S. Fransız Komünistleri artık üç renkli bayrağın arkasında geçit resmi yapıp Marseillaise söyleyecekler anlamına gelmeyip.L. şimdi ise kendisi Fransa'daki ciğerleri en güçlü vatanseverlerden biri.. çünkü başka yerlerdeki. İspanya dışında korkunç yanlış anlamalara yol açmıştı Hükümet yanlısı partiler arasında. Fransız kolonilerindeki bütün etkin kışkırtmalarını da yüzüstü bırakacaklar demekti. kapitalist emperyalist bir ülke olan Fransa ile ittifak halindedir. Örneğin. demek istemiyorum. çünkü bunu bilmek. Fransız Komünist Partisi Sekreteri Thorez. Bu kısmen savaşın siyasal yönünün beni sıkmasından ileri geliyordu. S.C. İngiltere'de İngiliz Komünist Partisi hâlâ Millî Hükû-roet'e düşman ve görünüşte. Fakat. daha Şubat ayında yukarıda değindiğim bütün kanılara ulaşmıştım. 70 tan başka çıkar yolu yoktur. İspanyol İç Savaşı üzerine uzun bir süredir yayınlanmış en yetkili kitaptır. Şimdi Komintern politikasının tümü. ile ittifak ya da askerî anlaşmaya girerse. Fransız Komünist Partisi gibi İngiliz Komünist Partisi'nin de iyi bir vatansever ya da emperyalist olmak(*) Millet Meclisi.B. İspanya'da devrimi önleyenler.L. kendimi haftalar boyu hiç bitmeyen bir siyasal tartışmanın tam ortasında buldum. yakınlık duyduğum şeyler de şimdikilerden bir bakıma farklıydı. bu nedenle. herhangi bir andaki durumu daha kolay anlaşılır hale getiriyor.S.M. Aslında. Moskova'nın paraca desteklediği kızıl devrim masallarıyla her zamankinden bile daha çılgınca gerçek-dışıydı.O. görüşüne— doğal olarak tepki gösteriyordum. devrimci önderleri avlamakta Liberaller'den çok daha ileri gitmeye istek gösterdiler (*).ni yutmasıyla her an sona erebilirdi.B. Özellikle S. Huesca dolaylarında hiçbir şeyin olmadığı kasvetli dönem de. resmî komünizmin devrime-karşı bir güç olarak göz önüne alınması gerektiğini apaçık ortaya koymuştu.'-nin savunmasının gerekleriyle bağlantılıdır. birkaçı da Komünist idi ve bunların çoğu siyaset alanında benden çok daha bilgiliydiler. üyesiydi.B. Sonradan. aşırı solun ilerisinde değil de aşırı sağın ilerisinde durmasıydı.'yle gerçek ya da gizli askerî ilişkilerinde saklıdır. Bir kere. daha da önemlisi.C. hiç değilse şimdilik. Rusya'nın müttefiki Fransa'nın devrimci bir komşuya şiddetle karşı olacağı ve İspanyol Fası'nın bağımsızlığını önlemek için dünyanın altını üstüne getireceği gerçeği. S.C. İlk yıl boyunca İspanyol devriminin genel gidişini kabataslak vermeğe çalıştım. Bu. bu hiç hayret uyandırmamak. Herhangi bir ülke Komünist Partisi'nin tutumunu açıklayan anahtar. Bu yalnızca. bu ittifakın Rusya'ya çok az faydası olacaktı. Aralarında olduğum İngilizler'in çoğu I.U.S. Daily Mail. Mart 1935. her nasılsa. I. Gerçekse. en çok işittiğim görüşe de —yani P. Fransa'daki Komünist politikası devrimci olmayan bir çizgi izlemek zorundaydı.S. Komünistler'in. herkesten önce Komünistler'di. Fransız kapitalizmi güçlü olmadıkça.P. 71 . Ispanya'daki Komünist «parti çizgisi»ni kuşkusuz çok etkilemişti. çatışan «parti çizgi» (*) Hükûmet'i oluşturan partiler arasındaki etkileşimi en iyi Franz Borkneau'nun The Spanish Cockpit adlı yapıtında anlatılmıştır.C. sığmakların havasız küflü karanlığında gece yarısının dondurucu soğuğunda koruyucu duvarın arkasında. Nitekim şimdiden bunu haber veren belirtiler görülüyor.
Kısmen sabık komünistler.N. P. Şimdi.C.U. Herşey bir yana. gerçekte ihanet halindedir.S.C.G. «çizgi»si aşağı yukarı şuydu : «Şimdiki halde savaşı kazanmaktan başka hiçbir şey önemli değildir.bu parti en sonunda zafere ulaştı.S. ve kabataslak Anarşistler diye tanımlanan C.U. Aralık 1936'da 70.U. çünkü Faşistler'ce bize karşı kullanılabilecek bölünmelere yol açar. düpedüz kötüdür. memurların ve zengince köylülerin— partisiydi.I. bu sayılar P. P. kuşkusuz savaşın önemi dışında.U.S. kısmen de İşçiler ve Köylüler Bloku denen daha eski bir partinin üyelerinden kurulmuştu. yalnızca ilerlemeye engel olmakla kalmayıp.C. katlanamayız.000.U.M. (Partido Obrero de Unificacion Marxista).A. karşı-devrimci bile olabilir. Haziran 1937'de 40.» P.M. gereği gibi yetiştirilmiş ve birleşik komuta altında baştan aşağı silâhlandırılmış bir ordumuz olmalıdır.S. etkili olabilmek için.M. devrimci kargaşalığı dağıtmak zorundayız.P.T. Siyasal teori açısından önemli olan yalnızca üç partiydi. niyeti bu olmasa bile. «çizgi»sinden söz edildiğinde. İnsanın çeşitli partilerin neyi savunduklarını bir nebze anlamaması için. (Union General de Trabajadores)'in. son birkaç yıl içinde birçok ülkede «Stalinizm»e. Bundan ötürü bu an. yukarıdaki açıklamalardan. Üye sayısı açısından küçük bir partiydi (*). İspanyollar arasında da durum hep aynıydı ve alabildiğimiz gazetelerin çoğu partilerarası çatışmayı konularının en önüne almışlardı.N.C.'un çeşitli tarihlerdeki üye sayısı şöyleydi: Haziran 1936'da 10. P.U. çünkü ilk «devrimci» günlerde her çeşit insan U.000. .C. P. U. 72 Komünist ve komünist yanlısı basının bütün dünyaya yaydığı P. Savaşın başında Katalan Komünist Partisi de dahil olmak üzere çeşitli marksist partilerin birleşmesiyle kurulmuştu.S. esas çizgiden ayrılan komünist partilerden biriydi.N. devrimi ileri götürmekten söz etmenin zamanı değildir. gerçekte bunun Komünist Parti «çizgi» si anlamına geldiğini açıklamak gerekir. bütün noktalarda ayrılıyordu.C. Kabaca söylendikte. Yerel komiteler yerine.O.O. ya da C. ancak savaşın patlamasından beri geniş orta sınıf üyelerinin akışı ile de şişmişlerdi.U. ama komünist görüşü ile sağ-kanat Sosyalist görüşü her yerde aynı sayılabilirdi.U. ama şimdi tümüyle. Her kim iç savaşı toplumsal devrime döndürmeye çabalıyorsa Faşistler'in ekmeğine yağ sürüyordur. yani komünist politikasındaki görünür ya da gerçek değişmeye karşı muhalefet sonucunda ortaya çıkmış. Bu aşamada biz. Ancak. savaşta zafer olmayınca herşey anlamsızdır.G. İspanya'nın bir başka yerinde Sosyalistlerle Komünistler arasında hiç böyle resmî bir birleşme olmamıştı. beden işçilerinin birçok kesimlerini içlerine almışlar.O. en önemlisi olduğundan P. (Partito Socialista Unificada de Cataluna) Katalonya'nın (Birleşmiş) Sosyalist Partisi idi.P. İşçilerin denetimi edebiyatına ve papağan gibi tekrarlanan devrimci sözlere sıkı sıkıya bağlanmak faydasızda değil.U.S. Katalonya (*) P. T. yani —sosyalist sendikaların.'ye katılmayı faydalı bulmuşlardı..'un verileri73 .T. P. güçlü bir merkezî hükümetimiz. . Ben.U. proletarya diktatörlüğü için değil.S.M.T.O. siyasal organıydı. Bunlar.M.C.U. o sırada bile gözle görülür bir biçimde yükselme yolundaydı. parlamenter demokrasi için çarpışıyoruz.U. komünist denetimi altındaydı ve Üçüncü Enternasyonal'e bağlıydı.O.leri durmadan tartışıyorlardı. kısmen işçilerin kısmen de küçük burjuvazinin —bakkalların. P. sağır ya da budala olması gerekirdi. P.'yi ilk önce anlatmalıyım .U.C. Bundan ötürü. Kolektifleştirmeyi zorla uygulamaya kalkarak köylülerin yabancılaşmasına göz yumamayız ve bizim safımızda çarpışan orta sınıfları ürkütmenin sonuçlaınna da. Sendikaların iki bloğu içiçe geçmişti ama bu ikisinden C. kesinlikle bir işçi sınıfı örgütüydü.T.000. «çizgi»si. bu işçi birliklerinin bir baştan bir başa İspanya'daki üyeliklerinin sayısı birbuçuk milyon kadardı.S.
ama fiilî parti üyeleri genellikle U. Uygulamaya ilişkin olarak.T. olsa olsa faşizmi arka kapıdan içeri almış olursunuz. kazandıkları her hakka sıkı sıkıya yapışmalı-dır. kapitalizmin bir biçimine karşı. Bundan çok sonra da Anarşist milis gücü. (3) Burjuvazi ve Kilise'ye karşı taviz kabul etmez bir düşmanlık. C. «demokrasi» adına faşizme karşı savaşmak. .'ye bağlıydılar. 74 azzam sendikalar blokunun siyasal organı F. anarşist vurgusu ise özgürlük ve eşitlik üzerindedir. P. Hükûmet'e girmekle de tüm ilkelerine karşı gelmişlerdi. ya da.T. en önemli olanıydı. her zaman bir parça Anarşist felsefeye bulanmış olmakla birlikte. herhalde. 1937 Şubat'ından itibaren. İşçi milisleri ve polis güçleri şimdiki durumlarında tutulmalı ve bunları «burjuvalaştıracak» her çabaya karşı direnilme-lidir. P.M.U. Faşizm de öyledir. (2) Yerel komitelerle idare ve her türlü merkezî otoriteciliğe karşı direnme. «çizgi»si de aşağı yukarı şuydu : „ «Faşizme burjuva «demokrasi» si yoluyla karşı koymaktan sözetmek saçmadır. Ne var ki. İspanya'daki siyasal partilerin üye sayılarına ilişkin olarak kesinlikle söylenebilecek tek şey.N. katıksız anlamında.U. Yine de P. ayrıcalığa ve adaletsizliğe olan nefretleri tümden gerçekti. zorunlu olarak.I.N. muhtemelen.. ya zaferi Franco'ya kaptırırsınız. yine onun her an birincisine dönüvermeye yatkın olan başka bir biçimi adına savaşmak demektir.U. bütün İspanyol kuvvetleri arasında en iyi savaşçılardı.M.» Anarşist görüşü tanımlamak daha da zordur. silâhlı kuvvetler işçileri denetimleri altına alır.I.N.'yi (Confederation Nacional de Trabajodores) oluşturan. Karşıt bir tahmin yukarıdaki sayıların.T.I. Burjuva «demokrasi»si yalnızca. P. Savaşın ilk iki ayı boyunca durumu kurtaranlar.M. komünizm ve anarşizm iki kutup gibi ayrı şeylerdir..U. M. Anarşistler'di. tekstil fabrikaları . Bu arada işçiler. ama bağdaştırılacak gibi de değildir. kandırılacaklarına emin olabilirler. herhangi bir şeyi yarı-burjuva Hükûmet'e teslim ederlerse. bu gerçek bir anarşist örgüttü.'un bir miktar etkili olabildiği örgüt yalnızca C. Anarşistler ve P. Anarşistler. Komünist vurgusu daima merkeziyetçilik ve etkililik.O. Hiçbir sendika bloğunu temsil etmiyordu. İşçiler silâhlı kuvvetleri denetimleri altında tutmazlarsa.A. çok çeşitli kanılara sahip bir sürü kişiyi kapsayan bir biçimde kullanılıyordu. adları dillere destan olarak.M. ilkeleri hayli belir-siz olmakla birlikte. üyeleriydi.. gibi endüstri kollarında çalışan işçilerin bütün endüstri üstünde denetim sahibi olması. bir kerteye kadar biraraya gelebiliyorlardı. o kadar ki. dörtte birini doğru kabul ederdi. Katalonya'daki kalesi Lerida'ydı. Ve. bir vurgu davasıdır. herkesten çok. idi. savaşın başından beri olağan Sosyalizm yönünde hareket etmişlerdi.A.U.G. C. en az belirgin olmasına karşın. Gevşek bir terim alarak «Anarşist» sözü. P.N.O. üyeleri bile. Özellikle. toplam iki milyon üyesiyle mudir. disiplinsizliklerine rağmen. En son nokta. muhtemelen tüm İspanyollar'ın olduğu gibi. her partinin üye sayısını çok abarttığıdır. koşullar onları merkezî idarede görev almaya zorlamış.O.O. Komünistler'den temelli olarak ayrılıyorlardı. sözüm ona devrimcilerin çoğuna ters düşüyorlardı. Anarşizm İspanya'da derinlere kök salmıştır. 75 . kapitalizme verilmiş başka bir addır.A. yani toplumun hedef aldığı biçim bakımından bu ayrılık. Anarşistler daha az dogmatikçe olmakla birlikte.O.F.'un sloganını kabul etmişlerdi. Bundan daha aşağı bir amaca razı olmanız halinde. Rus nüfuzu çekildiğinde komünizmi söndüreceğe benzer. Faşizme karşı tek gerçek seçenek işçi denetimidir. parlamenter demokrasi yerine işçi denetimini hedef aldıkları için. milisleri çoğunlukla C. Savaş ve devrim birbirinden ayrılamaz.dışında fazla etkili değildi ve başlıca önemi üyelerinin siyasal bilincinin olağanüstü yüksek olmasından ileri geliyordu.T. (Federation Anarquista Iberica) idi ki. gibi. F.U. Felsefece.O. anarşist değildiler.vb.M. ana hatlarıyla şunları savunuyordu: O Ulaştırma.T.
'un devrimci arıklığı. tepelendiğinde. yıkıcı sayılan her-hangibir şey yazdıklarında.O.Anarşistle^ P. işin başında birleşecek ve gerçekçi bir politikayı dirençle yürütecek sağduyuya.S. Bu sırada benim komünist görüşü neden P.C.O.'un günü birliğine kararlaştırılan politikası. kendi ülkelerinin dışındaki basında hiçbir destekleyicileri yoktu.U.T. gazetelerde. gazeteleriydi. kapatılmak ya da para cezasına çarptırılmak tehdidiyle karşı karşıya bulunmaları demekti. onu savunmak için seslerini yükseltmeye cesaret edenler yalnızca Anarşistler olmuştu. Kısacası. işçi denetimini savunan C. Komünistlerin saldırıları ise çok farklıydı.N. P.O.U.' unkine yeğinlediğimi anlamak çok kolaydır. marksist olduğundan. bunların «karşı-devrimci» P.U. Rus silâhları ve başlıca komünist denetimi altındaki 76 birliklerin yaptığı muhteşem Madrit savunması. tepemizde uçan her Rus uçağı bir Komünist propogandasıydı. Herbirşey bir yana.U. polemiklerini başlıca gazete makalelerine saklıyorlardı.U. güçlerin sıralanması şöyleydi: Bir yanda.U.U. Birisinin söylediği gibi. heryerde menhus bir partilerarası düşmanlık sürüp gidiyordu.I. İspanya içinde de çok zarar gören bir durumdaydılar. Herşeyi bastıran. P.U. Daha geniş halk kitlelerine yönelik büyük renkli afişleri (okuma yazma bilmeyenler çok olduğu için İspanya'da duvar ilânları önemlidir) partilere saldırmıyor. Burada yalnızca.M. Anarşistlerle Sosyalistler arasında nuh-u nebiden kalma kıskançlıklar vardı.O.M. P. bana ukalâca ve usandırıcı geliyordu.N. gazetelerinin. kitaplarda.. çünkü basın sansürü başlıca komünist denetimi altındaydı. Komünistleri İspanya'nın kahramanları haline getirmişti. Milislerin söyledikleri şarkılar da böyleydi. C. aksi takdirde daha büyük bir kitleyi peşlerinden sürükleyebilirlerdi.U.O. P. kabaca söylendikte. afişlerde. Fakat. kısmen devrimcilere karşı orta sınıflara başvurarak. komünist taktiği iki tarafı biraraya getirmeye eğilim gösteriyordu. Anarşistler ve biz iş yapmazken — bana öyle geliyordu— Komünistlerin savaşı sürdürmeleri oldu. bunların devrim üstüne sonsuz söylevler çekmelerine ve Le-nin'den ad nauseam (uyutuncaya kadar) parçalar vermelerine rağmen. Bunlardan bazılarına bu kitapta daha sonra değinmek zorunda kalacağım.U.'un neredeyse kusursuz olduğunu anladım. devrimci partilerin oyunu ellerine almış göründükleri ilk dönemde bu olanaksızdı. Üstelik.M.U. Liberaller ve Komünistler. P. P.O. Mayıs'ta Barselona' daki çarpışmaya katıldığı zaman. P. bu söylediğim şeyler herkeste ortak bir duyguydu. Maamafih.M. bu da.'un hakkını yememek için.T.M. Bu sırada. 77 . Komünistlerin tersine. Komünistlerin kesin pratik bir politikaları vardı ki.'ye durmadan kusur bulmaları.S.M. propagandası vb. sahip olmuş olsalardı. aynı zamanda katıksız anarşist görüş açısından P. F.O. Komünistler güç kazanmışlardı ve üye sayısı. onların olanakları çok daha dardı. bundan önce de böyle olmuş olmalıydı. fakat kısmen de yalnız bu insanlar savaşı ka zanmaya yetenekli göründüklerinden çok genişlemişti. P.U.O.O.O.U.A. Hem. ancak düpedüz anti-faşist ya da soyut düzeyde devrimci oluyordu. bu besbelli.M. Sonradan. anarşizme kuşku ile bakıyordu.M. bana hayli abes görünüyordu. komünist saldırı çizgisi hakkında kısa bir fikir verebilirim.O. La Batalla ve Adelante adlı P.U.'yi desteklemeleri bir iç güdüden ileri gelmiş ve sonradan P. ve Sosyalistlerin sol kanadı. savaşın tarihi başka türlü olabilirdi. broşürlerde. öte yanda merkeziyetçi hükümet ile silâhlı orduyu savunan sağ kanat Sosyalistler. «Stalinizm»e pek yeğinlenecek birşey değildi.'un «Troç-kizm»i de. mantığını anlamama rağmen. genellikle kişisel iftiralara girişmediklerini söylemek gerekir.M. asıl önemli olan savaşı kazanmaktı. sözü edilemeyecek kadar kötüydü. ve komünist basını yakından incelediğimde. Ne de olsa.O. Bu arada.M. benim sık sık gördüklerim. birkaç ay ilerisini gören sağduyu açısından daha iyiydi.O.M. ve Sosyalistlerin bir kesimi. O sırada.M.C.M.U. karşıtlarına oranla P.
Komünistler'le P.O. Enternasyonel Tugay'dan zaman zaman karşılaştığım Komünistler bana hiçbir vakit Troçkist yahut hain demediler. faşist davaya yardım olsun diye sahte-devrimci bir politikada direnen. P.. bundan Komünistler'i haklı gösteren kanıtlar çıkarılabilirdi. Bu kitaba ilişkin olarak. Bu savaşın benim üstümdeki en müthiş etkilerinden biri.S. Valencia'daki gazete idarehanelerindeydiler.'un. esrarkeş ve süp-rüntü sürülerinden oluştuğunu söylüyordu. kaatil. Demek ki.bütün bunlar hep döğüşmeyen ve çoğu kez savaşmaktansa yüz mil koşmaya razı olacak kimseler tarafından yapılıyordu.U.U.Yüzeyde. bu çocuğun kılık değiştirmiş bir Faşist olduğunu ispatlamak için risaleler yazıp durduğunu düşün78 mek hiç de güzel değildi. baştan aşağı sol basının da sağ basın kadar sahteci ve dürüstlükten uzak olduğunu öğrenmek oldu. Troçkist. şamatalar. Üstelik. gerilmiş bembeyaz bir yüzle battaniyeler arasından bakışını görmek. «Troçkist» bir örgüttü ve «Fran-co'nun Beşinci Kolu»ydu. bangır bangır öten yalanlar ve nefretten oluşan tüm savaş propagandasının. düşmanın kötülenmesi . faşizme karşı çarpışmak için İspanya'ya gelip hayatlarını ve milliyetlerini feda eden yüzlerce yabancı da dahil. Toplamaya kalksam. sonra daha yüksek sesle. ön cephe siperlerinde donmakta olan sekiz on bin asker. Bu masal.M. Bize karşı risaleler yazan ve gazetelerde bize kara çalanlar. yoluyla bütün İspanya'ya yayılmıştı ve tüm dünyanın komünist ve komünist taraftarı basınında da durmaksızın tekrarlandı. bu türlü alıntılarla bir düzine kitap doldurabilirdim. Partiler-arası çatışmanın iftiraları bir yana. Fakat. Çarpışma daha başlar başlamaz. (*) Bütün içtenliğimle bizim tarafımızda —yani Hükümet tarafında— savaşın olağan. Franco ve Hitler'den para alan. işin içine komünist taktiklerinin niteliği girdi. Faşist hain. dürüstlüğü ile.U.M. 79 . Faşist-ler'in kılık değiştirmiş bir çetesinden başka birşey olmadığı ilân edildi. emperyalist savaşlardan farklı olduğunu hissediyordum. hiç değişmez bir biçimde doğrudan doğruya savaşmayanlardan gelmesidir. öte yanda Daily Warker de Franco'nun Yabancılar Lejyonunun her Avrupa ülkesinin katil.O. biz.U. bende büyük bir saygı uyandırdı. casus ve böyle şeylerdik. P. bütün o bilinen savaş-edebiyatı. böylece savaşı tehlikeye soktuğunu iddia ediyorlardı. 1937 Ekim'(*) Manchester Guardian'ın bir istisna olduğunu belirtmeliyim.C.M..O. Daily Mail'in duvar ilânını hepimiz hatırlarız: «Kızıllar Rahibeleri Haça Geriyor». vb. Ben nihai olarak aynı kanıda olmamama rağmen.U. bu gibi şeyleri gerideki gazetecilere bırakıyorlardı. İlk önce yavaş yavaş deneyerek. propagandasının Hükümet kuvvetlerini böldüğünü ve zayıflattığını. Cephede tanıdığım P. Buraya kadarı iyiydi ve her iki taraf için de söylenecek çok şey vardı. ama savaş propagandasının niteliği yüzünden bunu hiçbir zaman anlayamazdınız. bile bile böldüklerini iddia etmeye başladılar.M. kahramanlık şişirmeleri. cart curtlar. İşte bizim için hep bunlar söyleniyordu. kendi vatanlarında güvenlik içindeydiler.U. Onbeş yaşında yaralı bir İspanyol çocuğunun tezkere üstünde cephe gerisine taşınışını. mermilerden ve çamurdan yüzlerce mil uzakta. Komünistler P.M. Sağ ve Sol gazeteleri aynı anda aynı kötülemelerin bok çukuruna dahverdiler. haydi bilemediniz. duvar ilânları.O. P. özellikle insan bazı kişilerin bundan sorumlu olduğunu düşünürse. Komünistler ise değildi.'un Hükümet kuvvetlerini yalnız yanlış düşünmekten ötürü değil. Bizim büyük gazetelerimiz içinde Manchester Guardian. hemen devrim taraftarıydı. korkak. milisleri. arasındaki kavga taktik konusundaydı. P. Savaşın insanı en çok dehşete düşüren özelliklerinden biri. işçi sınıfından yirmi bin kadar kişi düpedüz düşmandan para alan hainlerdi.M.. sonra Londra ile Paris'te gayet inandırıcı birtakım kişilerin.O.O. dosyalar dolusu İngiliz gazetesini incelemek zorunda kaldım.U. Bunun pek hoş birşey olmadığını itiraf etmeliyim. beyaz kadın taciri.
Bütün bu zaman süresince cephedeydim.C. hiç olmazsa dış görünüş bakımından. dilenci. Mamaafih. işçileri üstün bir 81 . bunu iyi niyetle önerdiklerine inanmayı güçleştiriyordu. Mr. muhtemelen. bu bahane hep hazırdı. ama devrimi geri itmeye yetenekli olabileceklerini kavrayamamıştım. rahip. herkes aynı parayı alıyor.S.U. ama bana bir iç ağız kavgası gibi görünmüştü. Bunları yazanlar asla savaşa gitmezler.. olağan olarak. «savaşı kazanana dek devrimin sözünü edemeyiz» demeğe gelen komünist görüşünü kabul etmiştim. daha sonralarına kadar da— Anarşistler ve P. Kâğıt üzerinde Komünistler'in görüşü iyi birşeye benziyordu.U.'un haklı.U. Eşitlik havasını teneffüs ediyordum. daha doğrusu Komünistler'den daha haklı olduğuna karar verdiğimde. İspanya'da devrimi uygun bir zaman kadar ertelemek değil. onu ilk tanıdığım zamanki gibi kaldı. görüşünü değil. «İleri gitmek zorundayız yoksa gerileriz» diyen P. ama etkisi. Zaman ilerleyip iktidar işçi sınıfının elinden giderek daha çok sıyrıldıkça ve her renkten devrimciler daha çok kodese tıkıldıkça. cephede toplumsal ve siyasal hava değişmiyordu. bütün bu zaman —gerçekten. zamanında bunu fazla ciddiye almamıştım. bu tutum gitgide belir-ginleşiyordu.M. Barselona'dan Ocak başlarında ayrılmış ve Nisan'a kadar izine çıkmamıştım.O. bu kanıya teorik bir noktadan gelmemiştim. Bazen. gazeteciler bağrışır ve palavracı yurtseverlerin hiçbiri kısacık propaganda gezilerinin dışında.M. Sık sık tekrarlanan «Önce savaş. cephedeki siperlere yanaşmaz bile. tersine böyle bir şeyin hiçbir zaman olmamasını güvenceye almaktı. topuk vurup selâm verme hiç yoktu. bir ölçüde bir rastlantı sonucu. başka kesimlerde olup bitenlerden soyutlanmış olduğumu idrak etmemiştim. askerler çarpışır. avukat. gerçekteki davranışları.U. bundan sonraki ilk büyük savaşta. Bütün olarak ele alındıkta. bütün savaşlarda böyledir.U. Arthur Bryant «Muhafazakâr bir tüccarın bacaklarını testereyle kesip atmanın» Hükûmetçi İspanya'da «olağan» bir şey olduğunu ilân ediyordu. za-man geçtikçe Komünistler ve P. savaş karşısında salt askerî bir tavır alınamayacağını. Bu husumetin birşeyleri değiştireceğine ya da gerçekten bağdaştırılamayacak bir politika farklılığı olduğuna inanmıyordum. denetimi altındaki Aragon cephe şeridinde. uşak takımı. Siyasî yönden benden daha bilgili arkadaşlarım bana. köylü ile milis hâlâ eşit olarak biraradaydılar. Belki de. devrimin ilerlemesine karşı direndiklerini kavramıştım.O. Bunun için iyi bir nedenim vardı. Her eylem askerî gereklilik adına yapılıyordu. Devrimci atmosfer. bir göz boyamadan başka bir-şey değildi. Sonradan P. uçağın savaş koşullarını değiştirdiğini düşünerek rahatlıyorum. patron-smıfı. General ile er. Komünistler'in ve Liberallerin. düşman için söylerler. savaş kazanıldığında devrimin devam edeceğine dürüstçe inanan ortalama P. çizme yalama. seçimin devrimle faşizm arasında yattığını söylediklerinde. oysa bu olayda.O. Fakat ortada şu fark vardı: gazeteciler en öldürücü sözlerini. tarihte daha önce eşine rastlanmamış bir manzara görebiliriz: gövdesinde kurşun deliğiyle bir savaş taraftarı. Bu. ancak. aynı yemeği yiyor ve herkese «sen» ve «yoldaş» diye hitap ediyordu. sonra devrim» sloganı. milisleri tarafından sofuca kabul edilmesine rağmen. bunun bütün İspanya'da da varolduğunu hayal edecek kadar safdildim daha İspanyol işçi sınıfının aşağı yukarı en devrimci kesimi arasında. orospu. aynı ko80 şullar sürdü gitti.inde bile hâlâ New Statesmen bize Faşistlerin canlı çocuk gövdeleriyle yaptıkları barikat hikâyelerini (barikat yapmaya en yaramayacak şey) anlatıyordu.M.M. Gazetecilerin ilgilendiği kadarıyla bu savaş bütün öbür savaşlar gibi bir üç kâğıtçılıktan ibaretti.O. içimden yüzlerine gülmek gelmişti. biribirleri hakkında Faşistler için kullandıklarından daha acı sözler yazmaya başladılar. Komünistler'in uğraştığı şey. bunu yazmanın savaşmak yerine geçtiğine inanırlar. Partilerarası düşmanlık herkesin canını sıkıyordu. aynı elbiseleri giyiyor.
durumdan geriye almak ve savaş sona erdiğinde kapitalizmin yeniden sahneye girmesine karşı direnemeyecekleri bir duruma itmek oluyordu. Lütfen, sıradan Komünistlerin, hele hele Madrit dolaylarında kahramanca can veren binlerce Komünistin aleyhinde hiçbir şey söylemediğime dikkat ediniz. Fakat parti politikasına yön verenler bu adamlar değildi. Daha yukarıdakilere gelince, gözleri açık hareket etmediklerine inanılamaz. Fakat, devrim kaybedilse bile savaş kazanılmaya değerdi. Ne var ki, işin sonunda, komünist politikasının uzun vadede zafere yöneldiğinden de kuşkulanmaya başladım. Çok az kişi, savaşın değişik dönemlerinde farklı politikaların uygun düşeceğini düşünmüş gibidir. Anarşistler, muhtemelen, ilk iki ayda durumu kurtardılar, ama belirli bir noktanın ötesinde direnişi örgütlemeye yetenekleri yoktu. Komünistler, muhtemelen, Ekim-Aralık aylarında durumu kurtardılar, ama savaşı kazanmak ayrı bir davaydı. İngiltere'de komünist savaş politikası hiç kuşkusuz kabul edilmişti, çünkü bununla ilgili eleştirilerin basında yayınlanmasına pek izin verilmemişti, ayrıca, devrimci kargaşaya son vermek, üretimi hızlandırmak, orduyu etkinleştirmek diye özetlenen genel çizgisi, gerçekçi ve yetenekli bir izlenim yaratmıştı. Bu politikanın iç zayıflıklarına işaret etmek yerinde olur. Her devrimci eğilimi denetim altına almak, savaşı imkânlar elverdiği ölçüde olağan bir savaş yapmak için, fiilen var olan birtakım stratejik fırsatları fırlatıp atmak gerekli hale gelmişti. Aragon cephesinde nasıl silâhlandığımızı, ya da silâhtan yoksun olduğumuzu anlatmıştım. Silâhların, bunları sonradan devrimci amaçlarla kullanacak olan Anarşistlerin eline geçmesinler diye kasten alıkonulduğunda çok az kuşku vardır. Bu yüzden, Franco'yu Bilbao ve muhtemelen Madrit'ten geri çekilmek zorunda bırakacak büyük Aragon hücumu hiçbir zaman gerçekleşmedi. Fakat bu nisbeten küçük bir davaydı. Daha önemlisi, bir kere savaşın amacı «demok82
rasi için savaş» olarak daraltılınca denizaşırı işçi sınıflarının yardımı için geniş ölçüde çağrıda bulunmak imkansızlaşmıştı. Eğer gerçeklerle yüzyüze geleceksek itiraf etmek zorundayız ki, dünya işçi sınıfı İspanyol Sava-şı'na benimsemeden bakıyordu. Bunların onbinlercesi döğüşmek için geldi, ama milyonlarcası da duyarsız kaldı. Savaşın ilk yılı boyunca tüm İngiliz halkının çeşitli «İspanya'ya yardım fonları» na çeyrek milyon sterlin kadar bağışta bulunduğu hesaplanmıştır —muhtemelen, bir tek haftada sinemaya giderek harcadıkları paranın yarısından azını. Demokratik ülkelerde işçi sınıfının gerçekten İspanyol yoldaşlarına yardım edebilecekleri yol, endüstriyel eylemlerdi— grev ve boykotlar. Bunun gibi şeyler hiç olmadı değil, başlamadı bile. İşçi ve komünist önderleri her yanda, bunun düşünülemeyecek birşey olduğunu ilân ettiler. Kuşkusuz haklıydılar, şunun için ki, seslerinin en yüksek perdesiyle «kızıl» İspanya'nın «kızıl» olmadığını haykırıyorlardı. 1914-18'den beri «demokrasi için savaş» kötü bir söz olagelmişti. Yıllardır Komünistlerin bizzat kendileri militan işçilere «demokrasi» nin kapitalizme verilmiş kibar bir isimden başka birşey olmadığını öğretmişlerdi. Önce «demokrasi üç kâğıtçılıktır» demek, sonra da «demokrasi için çarpışın» demek iyi bir taktik sayılmaz. Arkalarında Sovyet Rusya'nın büyük prestijiyle, dünya işçilerine «demokratik İspanya» adına değil de, «devrimci İspanya» adına seslenmiş olsalar da, karşılık bulamayacaklarına inanmak güçtür. Fakat hepsinin en önemlisi, devrimci olmayan bir politikayla Franco'yu arkadan vurmak olanaksız değilse bile, zordu. 1937 yazında Franco, aşağı yukarı aynı sayıda birliklerle, Hükümetin tuttuğundan daha geniş bir nüfusu denetim altında tutuyordu. —kolonileri de sayarsak bu nüfus çok daha fazlaydı. Herkesin bildiği gibi, geride düşman bir nüfus varsa, haberleşmeyi korumak, sabotajları önlemek v.s. için eşit sayıda asker olmadan, savaş alanında orduyu ayakta tutmak olanaksızdır. Onun içindir ki, besbelli Franco'nun gerisinde hiçbir
83
gerçek halk hareketi olmuyordu. Bölgesindeki halkın, en azından şehir işçileri ve fakir köylülerin, Franco'yu sevmeleri ya da istemeleri akıl almayacak birşeydi, ama sağa doğru her kaymada Hükûmet'in üstünlüğü daha az belirgin hale geliyordu. Herşeyi apaçık ortaya koyan, Fas örneğidir. Fas'ta neden hiç ayaklanma olmuyordu? Franco kepaze bir diktatörlük kurmaya çalışıyordu ve Faslılar, onu, Halk Cephesi Hükûmeti'ne tercih ettiler. Kolay anlaşılacak gerçek şudur ki. Fas'ta bir ayaklanmayı yüreklendirecek hiçbir atılım yapılmamıştı; çünkü böyle bir hareket, savaşa devrimci bir nitelik vermek demek olacaktı. Faslılar'ı, Hükûmet'in iyi niyetine inandırmak için ilk yapılması gereken şey, Fas'ın bağımsızlığını ilân etmek olurdu. Fransızlar'ın bundan nasıl hoşnut olacaklarını tasavvur edebilirsiniz! Savaşın en iyi stratejik fırsatı, Fransız ve İngiliz kapitalizminin gönlünü etmek gibi boş bir umutla fırlatılıp atılmıştı. Komünist politikasının tüm eğilimi, savaşı, Hükûmet'in yoğun bir biçimde engellendiği olağan ve devrimci olmayan bir duruma indirgemekti. Böyle bir tür savaş ise, mekanik unsurlarla kazanılmak zorundadır, yani sınırsız bir silâh stokuyla! Hükûmet'e silâh verenlerin başında gelen S.S.C.B., İtalya ve Almanya ile karşılaştırıldığında coğrafî yönden çok elverişsiz bir konumda bulunuyordu. Belki, P.O. U.M.'un ve Anarşistler'in «savaş ve devrim biribirinden ayrılamaz» sloganı, ilk bakışta sanıldığından daha az hayalciydi. Komünistler'in devrim aleyhtarı politikasını yanlış saymakta hangi nedenlere dayandığımı gösterdim, ama savaş üstündeki etkisine gelince, yargımın doğru olmadığını umuyorum. Bu savaşın, ne gibi araçlar kullanılırsa kullanılsın kazanıldığını görmek isterim. Kuşkusuz, henüz neler olacağını söyleyemeyiz. Hükümet yeniden sola kayabilir. Faslılar kendiliklerinden ayaklanabilirler, İngiltere İtalya'yı rüşvetle buradan uzaklaştırmaya karar verebilir, savaş işe hile karışmadan askerî araçlarla ka84
zanılabilir, bilinmez ki... Yukandaki fikirleri olduğu gibi bırakıyorum, nereye kadar haklı ya da haksız olduğumu zaman gösterecek. Fakat 1937 yılının Şubat ayında olayları bu ışık altında görmüyordum. Aragon cephesindeki eylemsizlikten hasta olmuştum, henüz çarpışmada kendi payıma düşeni yapmadığımın belirgin bilinci içindeyim. Bazı bazı Barselona'da asker toplamak için —yoldan geçenleri suçlayarak «Sen demokrasi için ne yaptın?» diye soran— asılmış duvar afişini hatırlar ve yalnızca «Ben tayınlarımı yedim» diye cevaplayabileceğimi düşünürdüm. Milise katıldığımda, kendi kendime bir Faşist öldüreceğime söz vermiştim —ne de olsa, hepimiz bir tane hakla-sak kısa sürede tükenirlerdi— oysa daha kimseyi öldürmemiştim, hemen hiç bir fırsat elime geçmemişti. Ve kuşkusuz, Madrit'e gitmek istiyordum. Orduda, siyasî fikirleri ne olursa olsun, herkes, hep Madrit'e gitmek isterdi. Bu da, Uluslararası Tugay'a geçmek demekti; çünkü şimdi P.O.U.M.un Madrit'te pek az birliği vardı, Anarşistler'in birlikleri de eskiden olduğu kadar çok değildi. Şimdilik, cephe hattında kalmak zorunluydu kuşkusuz; ama herkese izne çıktığımızda Uluslararası Tugay'a geçeceğimi söylüyordum —bu da, kendimi komünist denetimi altına sokmak istiyorum demekti. Birçokları beni caydırmayı denedi, ama hiç kimse işime karışmaya kalkışmadı. Hakçası, P.O.U.M. da pek az sapık —düşünce avcılığı vardı, içinde bulunduğu özel koşulları düşünürsek, yeteri kadar yoktu bile; faşizm taraftarı olmadıkça hiç kimse yanlış siyasî fikirlerinden ötürü kovuşturulamıyordu. Milisdeki zamanımın çoğunu P.O.U.M. «çizgi»sini acı bir dille eleştirmekle geçirdim, ama bu yüzden hiç başım belâya girmedi. Milislerin çoğunun böyle olduğunu sanmama rağmen, partiye siyasî üye olsunlar diye hiç kimseye baskı bile yapılmıyordu. Ben, kendim hiçbir zaman partiye katılmadım— sonradan, P.O.U.M. lâğvedildiğinde buna hayli üzülmüştüm.
85
6
Bu arada, günlük daha doğrusu gecelik devriye ortak görevimizdi. Nöbet, devriye, siper kazma, çamur, yağmur, acı acı öten rüzgârlar, ve arada sırada kar. Gecelerin fark edilecek kadar ısınması Nisan ayının ortalarını bulmuştu. Burada vadide, Mart günleri, parlak mavi gökyüzü ve durmadan uğuldayan rüzgârlarıyla İngiltere'deki Mart aylarına çok benziyordu. Kış arpası bir ayak yükselmiş, kiraz ağaçlarında kızıl tomurcuklar açmaya başlamıştı. Cephe hattı burada, çoraklaşmış meyve ağaçları ve sebze bahçeleri arasından geçiyordu, eğer hendekleri araştırırsanız menekşeler ve zavallı mostralık bir sümbüle benzeyen bir çeşit çiçek bulabilirdiniz. Hattın hemen berisinde, fevkalâde yeşil köpüklü bir ırmak akıyordu— bu, cepheye geldiğimden beri gördüğüm ilk şeffaf su idi. Bir gün, altı haftadır ilk banyomu almak için dişimi sıkıp ırmağa daldım. Sizin kısa banyo diyeceğiniz cinsten bir banyo idi bu, çünkü su esasında kar suyuydu ve donma noktasından da pek yukarıda değildi. Bu dönemde hiç bir şey olmadı, zaten olup biten hiç bir şey yoktu. İngilizler bunun bir savaş olmadığını, kanlı bir pandomim olduğunu söylemeyi huy edinmişlerdi. Faşistler'den gelecek doğrudan bir ateş altında hemen hiç kalmıyorduk. Tek tehlike, her iki tarafta da hatlar ileriye doğru kıvrıldığı için her yönden gelen serseri mermilerdi. Bu arada verdiğimiz tüm kayıplar bu serseri kurşunların marifetiydi. Arthur Clinton'a sol omuzunu parçalayan ve kolunu hareket edemez hale
86
getiren esrarengiz bir kurşun isabet etmişti. Korkarım, hiç bir zaman iyi olmayacaktı. Çok az top ateşi vardı, ama fevkalâde tesirsizdi. Şarapnel parçalarının çığlığı ve çarpışı gerçekten vahşi bir eğlence gibi görünüyordu. Faşistler güllelerini bizim koruyucu duvar üzerine hiç bir zaman atmadılar. Bizim bir kaç yüz yarda arkamızda, çevresindeki büyük çiftlik müştemelâtı, cephenin bu kesimi için dükkân, genel kurmay ve mutfak, olarak kullanılan, La Granja isimli bir kır evi vardı. Faşistler'in asıl vurmaya çabaladıkları yer burası idi, ama beş altı kilometre uzaktaydılar ve iyi nişan alamadıklarından pencereleri çatır çatır parçalamaktan ve duvarları yontmaktan başka bir şey yapamıyorlardı. Yalnızca, ateş başladığı ve şarapnel parçaları her bir yanınızda yere saplandığında, tesadüfen yoldan yukarı geliyor iseniz, tehlikede sayılırdınız. İnsan güllenin sesine kulak vererek, aşağı yukarı ne yakına düşeceğini çıkarmanın esrarengiz sanatını hemencecik öğrenirdi. Faşistler'in bu sırada ateşledikleri gülleler felâket kötü şeylerdi. 150 mmlik olmalarına rağmen yalnızca altı ayak genişliğinde ve dört ayak derinliğinde bir krater açıyor ve hiç olmazsa dört tanesinden bir tanesi patlamıyordu. Faşist fabrikalarmdaki sabotajlar ve içinde barut yerine 'Kızıl Cephe' yazılı kâğıt parçaları taşıyan patlamamış mermilerle ilgili her yerde anlatılan hikâyeler vardır, ben böyle bir şey hiç görmedim. Gerçek şudur ki top mermileri artık hiç ümit kalmamışçasma eskiydi; birisi, üzerine tarih damgalanmış pirinç bir demir başlık buldu, tarihi 1917 idi. Faşist tüfekleri bizimkilerle aynı çapta ve aynı değerdeydi; patlamamış mermiler sık sık tamir edilip yenileniyor ve yeniden ateşleniyordu. Kendi kendine özel bir takma ad edinen eski bir güllenin, her gün bir o yana bir bu yana seyahat ettiği ve bir türlü patlamadığı anlatılıyordu. Geceleri, silâhtan arınmış bölgeye, Faşist hatlarının yakınlarındaki hendeklere yatıp Huesca'daki faaliyetlerini gösteren sesleri dinlemek için (düdük sesleri,
87
Durgun savaş halinde askerlerin istedikleri üç şey vardır: çatışma .daha çok sigara. Biz oraya gündüzleri giderdik.'da görevli bir kaç yüz Alman mültecisi vardı. «Ne zaman saldıracağız? Niçin saldırmıyoruz?» soruları. Biz şimdi. Faşist birlikleri devamlı olarak gidip geliyordu ve bunların sayıları dinleyicilerin raporlarıyla belli bir uzaklıktan kontrol edilebiliyordu. Merak ediyorum. hâlâ hiç bir şey olmuyordu. tarla bizim makinalı tüfeklerin hâkimiyeti altında olduğundan Faşistler yalnız gece gelebiliyorlardı. Stratejik nokta. her nasılsa. milis gücünün geri kalan kısmından çok farklı bir düzeyde idiler— gerçekten. Bir çuval dolusu bulursanız. Her şeyin tam harman zamanı durdurulduğu bu bomboş verimli tarlalarda sürünerek ilerlemek çok tuhaf oluyordu. Daha ilerde bir tarla daha bulduk. ama yine de hiç kuşkuya yer vermiyecek biçimde döğüşmek istiyorlardı. P. hayvan pancarı ve şeker pancarları aşırı büyüyerek muazzam odun yığınları haline gelmişlerdi. herhangi bir esaslı eylemin olmayacağını görebilmek için fazlaca bir askerî bilgiye ihtiyacım yoktu.M. çünkü patatesler gittikçe azalı88 yordu. hiç olmazsa şimdilik. daha önce olduğundan daha iyi silâhlanmıştık. Bir gece. pencereleri yumruklayıp açtığınızda içerisi yakılmış bir kibritle araştırılmaya elverişliydiler. Faşistler bizi dehşet kızdıran bir biçimde topluca gelip bütün tarlayı temizlediler. ve bir haftalık izin. Sonradan. Huesca'nın bu tarafında. mısır koçanları taş gibi olmuş. ortalıkta siper alınacak hiç bir şey olmadığından patatesleri göbeğinizin üstünde çalmak zorundaydınız— yorucu bir iş. Gündüz vakti de aynı şekilde araştırma yapabilirdiniz.otomobil kornaları ve bunun gibileri) devriyeler gönderiliyordu. çelik miğferler ve az miktarda bomba dağıtılıyordu. Benim sırf birliklerin çarpışma ruhunu ayakta tutmak için önceden tasarlanarak yayıldığını düşündüğüm gelecek çatışma söylentileri ortalıkta dolaşıyordu.O. Ve. bir şey oluyormuş gibi bile görünmüyordu. Her zaman kilise çanlarını haber vermemiz emredilmişti. Geçen senenin ürününe hiç dokunulmamıştı. Batallion de Choque adı verilen özel bir tabur halinde örgütlenmişlerdi. Eğer Faşist makinalı tüfekçiler sizi farkederse bir kaç tarla berinizde kurşunlar toprağı keserken kendinizi bir kapının altında solucan misali kıvrılan sıçan gibi. acaba bu savaşta Hükümet tarafındaki harekâtın 89 . yamyassı etmek zorundaydınız. Tarlaların ve yemiş bahçelerinin arasında çamur duvarlı kulübeler. Her askerin elli atımlık cephanesi vardı. Çarpışmanın ne demek olduğunu düşünürseniz askerlerin döğüşmek istemesi tuhaftır. Sağımızda. Hücum Birlikleri ve Enternasyonal Tabur'un bir kısmı hariç. Anarşistler Jaca yoluna saldırıya geçtiklerinde bizim görevimiz «tutma saldırıları» yapmak ve Faşistleri birliklerini öteki taraftan boş yere çevirmeye zorlamak olmuştu. Jaca'ya giden yoldu. Bazen bir takım adamlar parti parti silâhtan arınmış bölgeye patates toplamaya gidiyordu.U. İspanya'da gördüğüm herhangi bir kimseden daha çok askere benziyorlardı. aşağı mutfağa götürebilir ve bir şişe dolusu kahveye trampa edebilirdiniz. cephe hattının bizim kesimimizde yalnız bir tek hareket görüldü. Askerî görüş açısından. Bu. hatların bir birine daha yakın olduğu yerde hem Faşistler'in hem de bizim dadandığımız küçük bir patates tarlası vardı. Anlaşılan Faşistler çarpışmaya girmeden önce hep ayin yapıyorlardı. Bütün bu altı haftalık süre boyunca. Sırasında bütün bunlara değecek bir iş gibi görünüyordu. derece derece süngüler. Bazen küçük bir balta ya da bir Faşist matarası (bunlar bizimkilerden iyiydi ve hararetle aranıyordu) gibi değerli ganimet parçasına rastgelirdiniz. İspanyollar ve Ingilizler'den gece gündüz işitilen sorulardı. Budanmamış asmalar toprağın üzerinde yılan gibi uzanıyordu. Her zaman olduğu gibi saldırı berbat olmuştu. bir mil ötede. ama bu araştırma dört ayak üzerine yerde sürünerek yapılmak zorunluğun-daydı. Baskın Birlikleri'miz Monicomio'ya —Faşistler'in tahkim ettiği metruk bir tımarhaneye— saldırdığı sırada oldu.
Bir keresinde. namussuzlukta hiç birisi bitin eline su dökemezdi. gerçekten!. Bir kısmını yatakta geçirmek üzere orada on gün kaldım. Bitten başka hiç tür şey beni o buz gibi soğuk ırmağa girmeye zorlayamazdı. şeker çok seyrek bulunmasına rağmen. iki yüz yarda uzaktayken bir bomba fırlatarak Faşistler'i uyardı. ortalıkta bulunabildiği zaman. Verdun. giyim eşyaları. Waterloo. baskın hareketi artık baskın olmaktan çıkmıştı. Yüzbaşı. hâlâ soğuk olmasına rağmen hava bitli olmaya yetecek kadar ısınmıştı. yumurtadan çıkınca korkunç bir hızla kendi ailesini üreten. ağır yaralıları da sarsıntıdan öldürdüler. Londra'da her-gün gördüğümüz bir şeyi hayatımda ilk defa. İspanya'da gördüm— yerden izmarit toplayan insanlar. Mart sonlarına doğru elim iltihapladı ve yarılıp boynuma asılması gerekti. Bütün giydiklerimizi yakmanın dışında bilinen bir başka kurtuluş yolu da yoktur. hiç olmazsa hava yeterince ısındığı zaman. Bu sırada karım Barselona'daydı ve bana. Flodden. ani bir korku ya da hiyanet yüzünden. İngiltere'den buradaki İngiliz askerlerine devamlı olarak paketler gönderiliyor. Başlangıçta. yiyecek. sigara. ama' böyle ufak tefek bir yara için beni Sietemo'ya göndermeye değmezdi. Savaşın Görkemi. çikolata. günde bir paket sigara veriliyordu. tütün barikadın Franco tarafına gidiyor olsaydı. muvazzaf ordu subaylarından biriydi—sadakatlerinin derecesi kuşku götürür olduğu halde Hükümet bu subayları hizmete almakta İsrar etmişti.. Bunları idare eden yüzbaşı. karıma çay paketleri — unutulmayacak bir keresinde de bir teneke bisküvi— göndermeyi başaran tek firma. İnsan biti bir bakıma küçük bir İstakoza benzer ve başlıca mekânı pantolonlardır. tepeden püskürtüldüler ve gece inerken Baskın Birlikleri Manicomio'yu bırakmak zorunda kaldılar. Bu sırada hepimiz bitliydik. Biz yumurtalarını yakmak ve katlanabildiğimiz kadar sık yıkan90 mak yoluyla. sabun. Savaşta bütün askerler bitlidir. Senlac ve Thermopylae'de döğüşmüş insanlardan herbirinin husyelerinde ağır ağır gezinen bitler vardı. zeytinyağı. bundan ötürü Monflorite'deki sözüm ona hastaneye gittim. çay bir tanrı nimetiydi. her şey ya oradaki pcstahanede reddediliyor ya da bunlara Fransa'da el konuluyordu. ama Barselona'da bile herşey. tütün. adamların çoğunun postalları yoktu. Hey gidi Army and Navy Stores!. İlginç olan şu ki.sıra sıra cankurtaranlar Sietamo yoluna dizildiler..kaç tanesi berbat olmamıştı? Baskın Birlikleri Manicomio'yu şiddetle hücum ederek zaptettiler. Üniformalarımız lime lime olmuştu. hattâ puro gönderirdi. ama hiç olmazsa onlar vücutta yerleşmiş haşereler değildir. Manicomio'ya komşu hâkim tepeleri ele geçirerek Baskın Birliklerini desteklemekle görevlendirilmiş birlikler çok kötü oyuna gelmişlerdi. Pantolonunuzun ek yerlerine. parıltılı minik pirinç tanelerine benzeyen beyaz yumurtalarını bırakırlar. Bütün gece boyunca . Pasifistler savaş aleyhtarı bildirilerini büyütülmüş bit fotoğraflarıyla süslemeyi hayli yararlı bulabilirler sanırım. Öteki böcekler. Hastane hademeleri 91 . özellikle tütün. bu alçak hayvanları en aşağı bir kertede tutmayı becerdik. Tütün kıtlığı hepsinden kötüydü. çay. bir ocak ateşini iki gün aralıksız yalnızca ve yalnızca postallarla yaktık— hiç de fena yakıt değildi. ama hangi milisten olduğunu unuttum. Army and Navy Stores'-du. giyecek. örneğin sivrisinekler insana daha çok sıkıntı çektirir. Hiç sütümüz olmamasına. Nihayet hiç tütün dağıtılmadığı on ölümcül gün geçirdik. azalıyordu. kibrit. sonra günde sekiz taneye. postal yığınlarına rastgeliyordunuz. Askerlerin onu hemen oracıkta öldürdüklerini söylemekten çok hoşnudum. Hastaneye gitmek zorundaydım. kendilerini daha mutlu hissederlerdi. ama belki de. yalnızca tabanları ip örgülü sandallar giyiyorlardı Her yerde hurda. mum. Çeşitli vücut haşereleri üstüne büyük bir tecrübe edindim. sonradan da beş taneye düştü. ama hiç bir zaman yerlerine ulaşmıyorlardı. Görevlerini soyluca yerine getirdiler. milisler yoğun ateşle biçildiler. Herşey gittikçe azalıyordu —postallar. Fakat.
daha gerilerdeki birliklere yakacak bulmak için. Odaların döşemelerini içerde el bombası patlatarak parçalıyorlardı.U.. teskereciler kol saatini aşırmışlar. eski bir ordu şarkısını doğruluyordu : Fareler var. üzerlerine ateş etmedikçe kaçmıyacak kadar arsızdılar.. kendisine bitişik bir çiftlik eviyle kocaman un değirmeni vardi. Hava düzelir düzelmez. doğru dürüst keşfedemedim bile. Burası P. muhtemelen. Ona bitişik küçük kilisenin duvarları şarapnel oyuklarıyla eleğe dönmüştü. Köylü delikanlıları canlı canlı saç levhalar üzerinde kızartacakları salyangozları avlamak için kovalarla araziye çıkıyorlardı. milislerin ellerine geçirdikleri evleri nasıl kullandıklarını görmek. insana. bunların. burasını sistematik olarak tahrip etmek üzere.M. hava aniden daha bir huzur verici olmuştu. bahar gerçekten gelmişti. Bu durum. Bizim depo ve mutfak olarak kullandığımız La Granja. Kolum askıdayken kırlarda gezip dolaşarak bir sürü mutlu gün geçirdim. bir İtalyan denizaltısmın batırdığı bir gemiyle Enternasyonal Tabur'a katılmaya gelen bir Amerikalı bana. Nihayet. Nehrin hemen berisinde. Bazan. köylülerin sefil kulübelerine yansıyan zenginliklerini görebilirdiniz. İçinde otuz kırk kadar at barındıran bir ya da daha fazla dönümlük kocaman avlulara ve müşte-melâta sahipti. döşemesi de birkaç karış kalınlığında bokla kaplı idi. Sonradan Barselona'daki hastanede. Kediler kadar fareler.(practicates). Monflorite. katır gübresi ve çürüyen yiyecek döküntüsünün dünya kötüsü bir görünüşü vardı. ama hastanedekiler her zaman hepsinin en kötüsüydü. ama kireçle badanalanmış taşdan yuvarlak kemerli ve muhteşem çatı 92 kirişleri olan çiftlik binaları —muhtemelen yüzyıllar boyunca değişmemiş bir plân üzerine inşa edilmiştir— soylu şeylerdir. tahtadan un oluklarının yakacak odun diye kopartılıp alındığını görmek çok ha-yıflandırıcıydı. Ahçılarm kepçe ile karavana dağıttıkları büyük avluda paslı teneke. İspanya'nın bu bölgesindeki kır evleri mimarî yönden hiç de ilginç değildir. bir zamanlar manastır idi. köylüler ilk bahar için çift sürmeye çıktılar. La Granja'daki fareler hani neredeyse kedi kadar büyüktüler gerçekten. kamyonlarla parti parti adamlar gönderilmişti. Gökyüzünün mavisi daha yumuşak. kamyonlar dar dolambaçlı yollarını ayın kriterlerine dö-nünceye kadar aşındırıp durmuştu.O. La Granja'da kullanılmayan her oda apteshaneye dönmüştü —korkunç bir parçalanmış mobilya mezbahası ve kazurat. buradaki toprak kollektifleştirilmiş mi yoksa düpedüz köylüler toprağı kendi aralarında mı paylaşmışlar. çamur. bu evlerin eski Faşist sahiplerine karşı sinsi bir sempati duygusu veriyordu. fareler. yaralı olarak kıyıya nasıl taşındığını anlattı— cankurtarana taşırken bile.. öylesine parlaktılar ki berilerindeki taze çimen donuk görünüyordu. Kilise çok kötü harap olmuştu ama askerî depo olarak kullanılıyordu. Hendeklerin içinde kurbağalar gürültüyle çiftleşiyorlardı. Levazımcının deposunda. Cephede herkes çalıyordu. İspanyol toprak reformunun bürün-düğü aşırı belirsizliğin tipik bir örneği şuydu ki. pislik yığınları arasında badi badi gezinen göbeği yağ bağlamış koca koca canavarlar. Sonradan. bu da kıtlığın kaçınılmaz bir sonucuydu. fotoğraf makinem ve bütün resimlerim de dahil. sahip olduğum her türlü kıymetli nesneyi çaldılar. o alışılagelmiş çamur ve taş evler karması kasabalardan biriydi. büyük ve pahalı makinenin bir işe yaramadan paslanmış öylece durduğunu. Bütün çevrede yalnızca iki tane şöyle böyle durumda çiftlik -Torre Lorenzo ve Torre Fabiân.besbelli bir zamanlar bu araziye hükmetmiş toprak sahiplerinin evleri. Köydeki katırların yararlandığı su birikintisinin çevresinde bir peni büyüklüğünde gayet hoş yeşil kurbağalar buldum. olan iki tane büyük bina vardı. yani Anar93 . cephe hattının yakınında.
Bu engel arada sırada belleklerinden uçup gidiyordu. toprağı. Bir keresinde. hepsinin akrabaları vardı. dürüst. aralarındaki bazı yaşlılara mutlaka anlamsız görünüyordu. iki tane zamana uygun çiftlik traktörü de vardı. Hiç olmazsa toprak ağaları ortadan kalkmıştı. değişmez bir biçimde dostça davranıyorlardı —sanıyorum. Yalnız bir kere «Bilmem kimin ruhu için dua ediniz» diye Katolik mezarları için olağan sayılan bir yazı gördüm sanıyorum. Beller nadiren postal sahibi olan bir halk arasında bilinmiyordu. çift sürüyorlardı. siyah fitilli kadifeden kısa pantolonlu.şist bölgesi olduğuna göre. Savaş. Partal mavi gömlekli. sonra ikimiz birden güldük. İç savaş tuhaf bir şeydir. Fakat köyde. Düven olduğunu kavrayana dek uzun bir süre bunun üzerinde kafa yormak zorunda kalmıştım. kulakları ahenkle inip kalkan katır sürülerinin gerisinde. O zamandan beri sanayileşmeye karşı daha yumuşak hislerle doluyum. biz. Bütün tarım araçları Nûhî nebiden kalma idi. hiç kuşkusuz büyük toprak sahiplerinden kaldırılmış. Yine de bize. ama saban izi diyebileceğimiz bir biçimde yarmıyordu. neredeyse dehşete benzer duygulara kapıldığımı hatırlıyorum. üzerine yüzlerce delik açılmış ve her deliğe de insanların onbin yıl önce yonttuklarının tıpkısı yontulmuş taş parçaları sokulmuştu. bunlar köyün ölüleriydi. Normal olarak cepheden gelen ölüler Sietamo'ya gönderilirdi. Merhumun erdemlerine dair gülünç şiirlerle dolu kitabelerin çoğu hâlishâne bir biçimde dünyevî idi. elinde. Sabanları pek zavallı şeylerdi. «Bunun gibi bir kandili nereden satın alabilirim?» dedim. ancak bu da çoğucası gayretkeş bir dinsizin çelik keskisiyle yontulup çıkartılmış olurdu. 95 . Tırmık ve çatallar tahtadan yapılmıştı. Ve şimdi sekiz aydır. arada dikenli tel ve makineli tüfekten yapılmış geçilmez bir engel uzanıyordu. Bu araç bir mutfak masası büyüklüğünde levhalardan yapılmıştı. çünkü gözle görülür bir biçimde her şeyde kıtlık ve herkes için kasvetli iç karartıcı bir yaşam demekti ve en iyi zamanlarda bile köylüler askerî birliklerin kendi sırtlarına yerleştirilmesinden hiç hazet-mezler. Huesca beş milden daha yakındı. Burası bir İngiliz mezarlığından tuhaf denecek kadar farklıydı. çevresi alçak bir duvarla çevrilmiş mezarlığa doğru gezintiye çıktım. «Huesca'dan» diye cevap verdi. köylülerle onların eski toprak ağaları arasında yer alıyorduk. tarlalar işleniyor ve halk hoşnut görünüyordu. hayatları boyunca her hafta tavuk ve sebze satmaya gitmişlerdi. Belki. düşündükçe başka bakımlardan ne kadar çekilmez olsak da. orası bu insanların pazar yeri idi. Böyle bir nesne ortaya çıkarmak için yapılması zorunlu çalışmayı ve çelik yerine çakmak taşı kullanmayı gerektiren yoksulluğu düşünmek beni hasta etti. dört beş mezardan birinde küçük bir haç ya da Tanrı'ya ilişkin baştan savma bir işarete rastlanıyordu. Düşünmeden. köyden bir mil kadar uzaktaki. Fakat gerçekten şaşırtıcı olan şey. hemen tüm mezar taşlarının her türlü dinî yazıdan yoksun olmasıydı. Toprak ağalarının geri gelmesini biz önlüyorduk. toprağı yalnızca karıştırıyor. geniş kenarlı hasır şapkalı adamlar. bunlardan birini askerden arınmış bölgede terk edilmiş kulübede gördüğümde. Köylülerin bize gösterdikleri dostluk beni sürekli şaşırtıyordu. madenlerin pahalılığı herşeye hâkimdi. Taş Devri'nin sonlarından kalmışa benziyen bir çeşit düven de kullanılıyordu. baştan ayağa yamalı olana dek tekrar tekrar yaman94 mıştı. Ölülere saygı diye birşey yok burada!. erkeksi tavırlı mükemmel canlı yaratıklardı. Bir iki kere. İspanyollar'ın içinde zeytinyağı yaktıkları ufak kandillerden taşıyan yaşlı bir kadınla konuşuyordum. İlk defa. Köylü kızları kömür gibi kapkara saçlı. insan kemikleri her yere dağılmıştı. salına salına yürüyen. hepsinin tarihi devrimden önce olmasına rağmen. herhalde devrimin bir yan ürünü olan. teorik olarak kollektiıleştiril-diğini sanırım. Herşeyi dallar ve âdı çayır otu örtmüş. kırık bir sabanın uç demiri yamalıydı ve kimi yerde. Hindistan'da yaptıkları gibi kartal çapalarla kazıyorlardı. Örneğin.
Casa Francesa'nm kare biçimindeki beyaz bloku. gece ve Cizvitler her zaman geri dönerler). bir iki karış yukarıda mermilerin çatırtısı. Altmış yetmiş saat süren uykusuzluk anılarımı bir çeşit maviliştiriyor ya da daha çok bir seri resim arasında yutuluyordu. den bizim orada olduğumuzu farkedişleri. şafağın söküşüyle birlikte Faşistler'in bir. Hastahaneden geri geldiğim gün. altımda siper zemininin nemli kili. 96 ama kurbağaların korosunun dışında tam bir sessizlik vardı. dediğine göre. ama orada oturup kitap okurken neler hissettiğimi çok iyi hatırlıyorum. alık alık orada durup makineli tüfeklere bakıyorduk. devrim olsun ya da olmasın. silâhtan arındırılmış bölgede dinleme nöbetindeydik. Faşistler'in bizi neden göremediklerini merak ederek. insanın vücudunun giderek daha derine indiği sazlık kokan su: sazlık kokusu. Faşist cephe hattının bir parçası olan Casa Francesa adlı tahkim edilmiş çiftlik evinden yüz yarda uzakta. kum torbaları konulmuş yukarı pencerelerindeki makineli tüfekler doğrudan doğruya siperin içini hedef almış gibi görünüyordu. bir kere bile haç çıkaran birini görmedim. Şu anda cephe hattımız. Şimdi yapılmasının amacı Jaca yoluna doğru hücuma geçen Anarşistler'in bu tarafa ilerleyebilmek için birlikleri bizimle karşı karşıya getirmiş olmalarıydı. Yedi saat içinde altıyüz adam— faşist hatlarından yüz ya da yüzelli ilâ üçyüz yarda uzaklıkta— binikiyüz metre uzunluğunda siper ve korunma duvarı inşa ettiler. Hepimiz. herkes kendini hızla dizlerinin üstüne atmıştı. genellikle kabul edilen fikirleri kastediyorum— yoksun olmaları beni çok çarptı. Bu hareket aylarca önce yapılmış olmalıydı. kurbağaların kulakları tırmalayan vıyaklayışları. faşist hattmında da bir kaç yüz yarda ilerisiydi. Bütün harekât gayet güzel planlanmıştı. Sonra. cephe hattını gerçekten uygun bir yere getirmişlerdi. Thomas Parker kalçasının üst kısmına bir kurşun yedi. böylesine bir hareketin içgüdüleşmiş olacağı düşünülebilir. siperi çılgınca kazıyor. Kuşkusuz. Ve muhtemelen. ertesi gün daha fazla kayıplar oldu. Tüm gece boyunca yalnızca bir tek ses —kürekle düzlenen bir kum torbasının tanıdık sesini— duydum. Yalnızca yüz yarda berimizde bir iş bölüğü sıkı sıkıya çalışıyordu. ikiyüz yarda ötede olmasına rağmen. hiç olmazsa Ka-talonya ve Aragon'da. Kilise gerçekten. kapkara gökyüzünde hiç kımıldamayan yıldızlar. ama devrimin patlayışının onu çökerttiğine ve bir dereceye kadar —benzer şartlar altında Anglikan Kilisesi için dahi düşünülemiyecek ölçüde— parçaladığına hiç kuşku yok. Herkese görev dağıtımı yapılmıştı. İspanya'da olduğum sürece. İspanya'da hatırladığım en soğuk geceydi. Hrıstiyan inanışı bir dereceye kadar. Nisan ayı olmasına rağmen bu. İspanyol halkının gözünde. bin yarda kadar ilerideki bir küçük ırmak boyunca uzanıyordu ve. Bütün gece boyunca yalnızca bir tek kayıp verdik. uyuşturucu soğuk. Ve sonra. felâket bir kurşun yağmuru başladı. adamlar aceleyle gelip gittikçe devamlı olarak bacaklarımın yerini değiştirişim. iş tamamlandığında içine brendi katılmış kovalar dolusu şarapla aniden geliveren mutfak hizmetlilerine bile. daha derinleştiriyor ve yanlarda küçük sığmaklar oyuyordu. etkisi çok yaygın ve hiç kuşkusuz bir çala dinsellik kokan anarşizm tarafından yerinden edilmişti. Kolum hâlâ sargılı olduğundan ben siper kazamadım ve o günün büyük bir bölümünü bir dedektif hikâyesi okuyarak geçirdim— adı «Kaybolan Alacaklı»-idi.İspanya'nın bu bölgesindeki halkın kesinlikle dinsel duygulardan —dinsel duygu deyince. Korkunç bir bataklıkta yedi saat yatış. İspanyol kilisesi geri gelecek besbelli. (meşhur deyimiyle. bu yara onu madalya almaya kendi istediğinden da97 . tepemizde kule gibi yükseliyormuş. bu işlerin hepsi öyle bir sessizlik içinde oldu ki Faşistler hiç bir şey işitmediler. düpedüz bir dolandırıcılık şebekesiydi. hayretten ağzımız açılmış. İspanyollar'm nasıl olup da arasıra parlak bir örgütçülük başarısı gösterebildikleri tuhaftır. Konusunu hatırlamıyorum.
Ateş alanı Huesca'-yı çevreleyen cephe hatlarına derece derece yayılacak ve biz.. Ve sonra.. Hayatta en nefret ettiğim şey. Şimdi bile.ha fazla yaklaştırmıştı. unutulmaz bir başarı.C.I. Torre Fabian'da bir hücum beklerken. bombardıman edilmiş ve kısmen yıkılmıştı.C. Faşistlerin koruma duvarından elli altmış yarda ötede saldırı emrini bekleyiş. bizi toptan imha etmeleri işten değildi. sesleri duyulurdu Bunu. Faşistler bunlara ateş açmayı adet edinmişlerdi— haklı olarak. uzun bir sıra halinde doluşmuş bir sürü adam. sonra bir vızıltı ve boru! Çatının parçalanmış tahtaları yükseliyor ve bir uralit levhası. Bundan sonraki gülle bir binanın köşesini. aldı götürdü. bir gülle öne.'na karşılık). öbür beşi ise karanlıkta sürünerek kaçmayı becerdiler. Öyle de yaptık. topçu ateşini güvenceli bir uzaklıktan seyrettiğiniz zaman. millerce uzaktan bile kulağa şeytanî ve yırtıcı gelen. Yeni mutfağımız Torre Fabian. Tuhaftır. Gece indiğinde yedisi ölmüştü. kısa sürelerle.M.O. tüfek ve makineli tüfeklerin aralıksız gürleyişi izledi. üyesi bir düzine zavallı çocuk (P. O sabah Faşistler çok iyi ateş ediyorlardı. ancak bir devin bıçakla yapabileceği kadar düzgün bir biçimde. bu gürleme. Hep aynı ses. omuzlarına kayışla bir telsiz alıcısı bağlı bir adamla çömelmiş oturuyorlar. İçinde beklediğimiz ahırın tabanı. son anda telsizle iptal edilmesi. fa. Batı ufkunda muazzam patlamalar saniye aralıklarıyla ardınca gül rengi top alevlerinin aydınlıklarını izledi.S. Toprak zeminin her yanından pis hayvan kokuları kaynıyordu. Dizleri kanla kararmış bir zavallıyı sedyesinden fırlamış. Ve sonra. Yaralıların bir iki mil taşınması gerekiyordu.C. hedefte akşam yemeğiniz ve bazı yoldaşlarınız da olsa. Yaralıları dar ve kalabalık siper boyunca taşımak sıkıntılı bir işti. ertesi gece.U. Ansızın. birine bir yumruk yapıştırmak ve havada uçurmak mutluluğuna erdim.. Bütün cephe hattı boyunca kayıplar oluyordu ama bu. belki de iş görenler Alman topçularıydı. Bir gülle arkaya. Faşistler Torre Fabian'ı güzelce makasa âldılar.U. düzensiz ve anlamsız bir ateş yağmuru tepemizi sıyırıp geçerken. havadan süzüle süzüle iniyor. heyecandan nefes nefese gördüm. bunu izleyen günler boyunca Huesca tarafında Anarşist saldırılarının gürültüleri duyuldu. Fakat ahcılar akşam yemeğini zamanında yetiştirdiler— hayranlık uyandırıcı. bizi gece harekât esnasında yakalamış olsalardı vereceğimiz kaybın yanında hiç bir şeydi. üzerimde dolaşmasıdır. yuvarlanan bir sesti. Kopp ve Benjamin arkamızda. J. beş Faşist nöbetçisi görevi ihmal nedeniyle kurşuna dizilmişti. isabet ettirmesini istersiniz. Ve sonra. U. sürekli trampet çalmışına benzeyen yoğun. üzerlerini doğru dürüst örtmeyen kırtipil ot tutamlarıyla yerde yatmak zorunda kaldılar. P. birkaç havan topu getirecek kadar girişken olsaydılar. saçılmış bir dizi iskambil kâğıdı gibi. her-bir kımıldayışlarında Faşistler ateş açıyordu. çünkü yol olsa bile cankurtaranlar hiçbir zaman cephe hattının çok yakınma gelemiyorlardı. Toplar gündüzleri ahenkle gürlüyordu. Bütün gün orada. koruma duvarına uyuşuk uyuşuk yaslanmak için kendimizi sipere atacaktık. Cankurtaranlar çok yakına gelse bile. Her neyse. Bir asker kaçağının sonradan bize söylediğine göre. bir sıçanın karanlıkta. ama yeterince çabuk kıvıramadık. insan ve sığır kemikleri karışımı kemik tabakalarının üzerini örten bir saman katından oluşmuştu ve fırıl fırıl sıçanlarla doluydu. karanlıkta gözlerinin akları parlıyor. çünkü modern savaşlarda cankurtaranları cephane taşımak amacıyla kullanmaktan kimse çekinmez. bazı zamanlar aynı anda patlayan yirmi librelik bombalarının. Tarlaları sulamak için açılmış bir hendeğin içine. Sonra telsizden gelen pip-pip-pip sesi ve her şey iyi giderken bulunduğumuz yerden çıkmamız gerektiğini bil98 diren fısıitılı emir. ansızın şafak bastırıverdi —kaçmalarına olanak yoktu.. süngüleri dışarı çıkmış. topçunun hedefine.'nin J. Tuhaftır. 99 .'un gençlik kolu. şist koruma duvarından yalnızca kırk yarda ötede iken.
Huesca'ya giden yollardan birini koruyordu. zınk edip patlamalar! Yüz yarda ötede. İspanyol Hükümeti nihayet adama benzer bir bomba imalinde başarıya ulaşmıştı. Köprünün çevresindeki zavallılar günün büyük bir kısmını siper tarafında oyulan küçük insan çukurlarında saklanarak geçiliyorlardı. Bunlar gördüğüm —ya da daha doğrusu seslerini işittiğim— ilk Rus toplarıydı. İki yüz yarda sağımızda. Bazan bizim uçaklarımız tepemizde uçar ve düşman hedeflerine hava torpidoları atardı. gözle görmediğimiz fakat seslerini işittiğimiz toplar farklı bir kişilik kazanmaya başladılar. Felâket saçan ufak gülleler tepede vızıldıyordu— asfalt yola kondukları zaman iki kat şeytanî bir ses çıkararak zınk edip patlamalar. faşist havan toplarıyla. Faşistler'in daha yukarıda kaldığı yerden ateş eden gizli nişancılar birkaç yoldaşımızı vurdular. aşağıdan kuşların kanat sesleri gibi gelir. Bir uçak pike yapıp makinalı tüfeklerini kullanmaya başlayınca mermilerin tıkırdısı.Günler geçtikçe. ama ben bunlardan birinin bir uçağa bin yardadan fazla yaklaştığını hiç görmedim. Meksika yapısı on fişeğimi yağladım. Bu. yükseldi. Monflorite'nin arkasında. Her birimize üçer tane bomba dağıtıldı. ırmağın üstündeki köprüde. tıpkı kocaman bir çelik bilya bir örsün üstünde dağılıyormuş gibi infilâk ederlerdi. Şeytanî bir madenî patlamayla.onun için fişeğin infilâkini. vızıltıyı ve güllenin patlamasını neredeyse aynı anda duyuyordunuz. Fakat kayıplar beklendiği kadar çok olmadı. 7 Bir akşamüstü Benjamin onbeş gönüllü istediğini söyledi. Barlarda elle hedefe atılan ucu iğneli arkası tüylü oklar gibi. günde birkaç kez zincire vurulmuş ejderhaların uluması gibi boğuk bir gürlemeyle ateşlenen iki top bulunuyordu.) geçmişi mutlaka ondokuzuncu asra uzanan büyük bir top vardı. iki makineli tüfek ve bir sahra topu mazgalıyla barikat. bunların yankılanan gümbürtüleri iki mil uzaktan bile toprağı titretirdi. sihirli ağaçlar gibi havaya yükselen toprak sütunlarını ve kara dumanları seyredebilirdiniz. Bu topun kocaman gülleleri ıslık çalarak öylesine yavaş giderdi ki. kötü bir sulu-boya tablosunun bulutçukları gibi göğü noktalardı. Alçak bir mahrekleri ve çok yüksek bir ivmeleri vardı . bisikletine binmiş ıslık çalarak giden bir adam gibi ses çıkarıyordu. Geçen kere iptal edilen faşist palankasına yapılacak saldırı bu gece gerçekleştirilecekti. bir puroyu paket ettim. güvenceli bir uzaklıktan. Faşist uçaksavar toplarının attığı mermiler. siper havanlarının sesi hepsinin en kötüsüydü. karımın Barselona'dan gönderdiği. Cephenin bizim tarafımızda kalan kısmında fazla 100 bir şey olmuyordu. üç parmak kalınlığında sucuk ve uzun zamandan beri sakladığım. betondan yapılmış iki kadem kalınlığında sağlam bir duvardı. köprü üstünde bir beton barikat kuranlar arasında bir çeşit düello sürüp gidiyordu. bu. süngümü kirlettim (fazla parlak olursa derhal yerinizi belli eder) ve iri bir ekmek parçası. Daha yukarıda Mount Aragon'da (söylendiğine göre tarihinde ilk defa olarak) Hükümet birliklerinin geçen yıl ele geçirdiği orta çağdan kalma bir kalede (bu kale. İkiyüz yarda solumuzda. Küçük olmalarına rağmen. Hemen berimizde çok yakından ateş eden ve her nedense belleğimde golf topuna vuran şişko bir adamı çağrıştıran iki tane 75 mm. Gülleler. milis bombası 101 . birlikte koşup yetişeceğinize emin olabilirdiniz. ufak bir şişe büyük!üğündey-diler. Beton eski karyola kirişleriyle pekiştiriliyordu— bu amaç için bulunabilecek tek demir oydu besbelli. Mermileri gerçekten kanatlı bir çeşit torpidoydu. lik Rus bataryası vardı.
Bir başkası bir iskambil destesi çıkarıverdi. Kopp bize önce İspanyolca sonra İngilizce hitap ederek saldırı planını açıkladı. sırılsıklam olmuş elbiselerimizden buharlar çıkıyordu. Faşist korunma duvarı yüzelli yarda kadar ötedeydi. tüfeklerimiz çamurla kaplanmıştı. Faşistler'in buradaki cephe hattı L biçiminde bir kıvrım yapıyor. Jorge. Jorga atacak. ele yatkın küçük bir bombaydı. Pimleri' çektikten sonra bomba patlayana dek.esasına göre yapılmıştı. karanlık avluda kahvenin nerede olduğunu araştırdık durduk. Kahve verecek yerde bizi biraraya çağırdılar. dı-şarda otların üstünde hepimiz çıkana kadar bekledi. Katır ahırının üzerindeki zahire anbarı şarapnel ateşiyle öylesine harap olmuştu ki. ama bir yerine iki pimi vardı. bizim saldırmamız gereken korunma duvarı ise. Heyhat! Kahve falan yoktu. Foşş!? Yeniden yarı belimize kadar suya girmiştik. Koruma duvarında aracı olarak küçük bir küme adam. doktor ve bir dizi sedyeci bekliyordu. Sulama hendekleri taşmıştı. Bulunduğumuz yere gelmeden çok önce. ikiyüz yarda ötede uzanan ve öbürüne bir haberleşme siperiyle kenetlenmiş bir sonraki faşist «mevzii» ne aniden saldıya geçeceklerdi. Çamur. Akşamdan beri bardaktan boşanırcasma yağmur yağıyordu. herkes daha koruma duvarımızdan ayrılırken birçok kereler düşmüş. balçık çamur sızıyordu. Biz bu işleri kıvırırken. Tabur komutanımız (milis gücünde tabur aşağı yukarı dört yüz kişi kadardı). Yağmur hâlâ yağıyordu. 103 . Jorge Roca ve Benjamin'in komutası altında. Bizim karanlıkta birbirimizi vurmamızı önlemek için beyaz pazubent takılacaktı. Karanlığın içinden yırtınırcasına bir ses yükseldi: «Bizim 102 yerimize Faşistler'in beyaz pazubent takmalarını sağlayamaz mıyız?» Bu işe daha bir iki saat vardı. öbürünün çok gevşek olmasıydı. Bu yüzden iki şeyden birini yapabilirdiniz: ya her iki pimi de yerde bırakmak ve acil bir durumda sıkışık olanı çıkaramamak ya da sıkışık olanı çıkarmak ve cebinizde ha patladı ha patlayacak diye ecel terleri döke döke dolaşmak. bir haberci hiç beyaz pazubent bulunmadığını bildirmeye geldi. ışık olmadan içeride hareket etmek olanaksızdı. Tam bu sırada. Konyaklı sıcak kahve dağıtılacağına dair bir söylenti —savaş sırasında devamlı salgın halinde olan o esrarlı söylentilerden biri— aramızda do-laşıverdi. sözü edilemiyecek kadar berbattı. yarısı İngiliz yansı İspanyol otuz kadarımız yukarı doğru tırmanacak ve Faşistler'in telgraf tellerini kesecektik. Gece yarısından az önce Benjamin topumuzu alıp Torre Fabian'a götürdü. yedi saniyelik bir süre geçiyordu. İlk işaret bombasını. belinize kadar su içinde kalıyordunuz. geri kalanımız da onları izledik. hendeklere her düşüşünüzde. Fakat yine de atmaya elverişli. birkaç dakika içinde ateşimiz tutuşmuştu. ileriye doğru iki büklüm emeklemeye başladı. Sıraya girip çökmek üzere olan merdivenden dolanarak hevesle aşağıya indik. Birisi sivri bir kazma buldu ve kaldıraç gibi kullanarak yerden parçalanmış bir kalas söktü. En büyük kötülüğü. postallarımızın tepesinden pis. aşağıdaki taşlara kadar yirmi ayak bir boşluk oluşturmuştu. Buraya düşen bir gülle zeminin yarısını koparmış. sonra Jorge ve Benjamin karanlığa daldı. Oraya varabilmemiz sessiz hareket etmemize bağlıydı. etraf koyu karanlıktı ama rüzgâr durmuştu. tek sıraya dizdiler. Korunma duvarındaki gedikten sırayla çıktık ve başka bir sulama hendeğinde yürümeğe başladık. hayâl meya' seçilen bir insan topluluğu çiftlik avlusunda bekliyordu. Pancar tarlaları arasından geçen patikalar yağlı bir direk gibi kaygan bir dizi bataklığa dönüşmüştü. Sonra. Zifirî karanlık ve ortalığı çarşaf gibi örten yağmurun altında. L kıvrımının köşesinde yükselen arazi üzerinde uzanıyordu. pimlerden birinin çok sert. aynı zamanda yetmiş Baskın Birlikçisi. geri kalanımız Faşistler'i bomba yağmuruna tutarak koruma duvarının dışına sürecek ve yeniden toparlanmalarına fırsat vermeden koruma duvarını ele geçirecektik. Her yerde kocaman havuzlar oluşmuştu.
nasıl olduysa hedefe vardık. Gitgide yavaşlıyarak durmadan ileriye doğru ilerliyorduk. Oraya varmak için nasıl derin bir arzu duyduğumu size ifade edemem. Jorge dizlerinin üstüne çökerek beceriksiz bir tavırla cebini aradı. artık yanlış yola girdiğimizi düşünmeye başlamıştım. kaçınmanız gerekli hışırdayan uzun sazlar. Demek içteki tele varmıştık. Yine de. Jorge bir kere daha dizlerinin üstünde eğildi ve beceriksizce teli kesti. Kırt kırt! Uzanan nesne itinayla bir yana kaldırıldı. dünya kötüsü yapışkan küçük çamur gölcükleri. Biraz daha çabuk hareket ederek dört ayak üstünde geçtik. Durmadan ileriye. Kırt. millerce uzaktaki Faşistler'in bu sesi mutlaka duyacaklarını düşünerek ölümcül anlar yaşadım. Bir vahşi hayvanı sinsi sinsi izlerken de tam tamına aynı şeyi hissetmiştim. Her başımı kaldırışmıda. Fakat vıcık vıcık çamur olmuş toprakta ses çıkarmadan hareket etmek nerdeyse olanaksızdı. haddi hesabı olmayan umutsuz bir özleyiş duyarsınız. Faşist koruma duvarı artık seçilebiliyordu tepemizde bir karaltıya benzeyen silik siyah bir tümsek. Yağmur inceden inceye yüzümüzü dövüyordu. kırt! Bu nesneyi ses çıkarmadan kesmenin yolu yoktu. hem de iki büklüm! Hırsızlama sinsi bir adım. Onlar sizi duymadan bir bomba atılabilecek kadar yakına gelebilmek!! Böyle zamanlarda korku duymazsınız bile. arazideki eğri büğrü-lüklerin ne kadar büyük olduğunun farkına varırsınız. Şimdi yayılacak 105 . Bir kere bizi duyarlarsa işimiz bitikti.Ben. sonra dinlemek için duracak ve bir adım daha atacaksınız. sessizlik. Menzile girebilmek için aynı işkenceden kıvrandı-ran arzu. Otuz adamın duyulmadan oraya kadar gidebilmesi bana akıl almaz görünüyordu. gürültü etmeden üzerinden aşılması olanaksız görünen. Bütün yapacakları. Şimdi herhalde faşist korunma duvarına elli yarda uzaklıktaydık. Benjamin elini enseme koyarak başımı aşağı çekti. her adım atışınızda şap şap sesler çıkınca ne yapabilirdiniz ki. Ayaklarınız çamura saplanmış. ancak yüzelli yarda kadardı ama bana bir milmiş gibi geliyordu. iyice kapkara birşeyden belli belirsiz paralel çizgiler göründü. Sonra karanlıkta. Bir teneke kutuya çarptım. İşin kötü tarafı. Nefes alışlarımız bile bizi ele vermeye yeterliydi. İçteki telin koruma duvarından ancak yirmi yarda uzakta olduğunu biliyordum. Dörtayak üstünde süründüğünüz zaman. çok yakınımdan gelen Benjamin kötü bir İngilizceyle bana. nerdeyse insana umudunu kaybettirecek taş yığınları. zifiri karanlıkta hani nerdeyse her adımda daha yavaşlayarak dört ayak üzerinde emekliyorduk. herhangi bir ses çok uzaklara gidebilirdi. yalnızca araya giren uzaklığı aşmak ister. böyle bir durumda kaçmak ya da vurulmaktan başka yapılacak bir-şey yoktu. rüzgâr durmuştu ve yağan yağmura rağmen gece çok sakindi. Tek tel makasımız ondaydı. yirmi adımdan daha yakında olmadıkça hiç kimsenin görülemiyeceğini tecrübelerimle biliyordum. bunun olanaksız olduğunu bildiren aynı rü104 yamsı kesinlik!! Uzaklık nasıl da büyüyordu! Araziyi çok iyi tanıyordum. ileriye doğru kayan kocaman siyah mantarlar gibi bir takım kambur şekiller halinde görebiliyordum. Asırlar kadar uzun gelen bir zamandır sürünüp duruyorduk.. Sessiz ilerlemek çok daha önemliydi. Orada burada yumuşak otların parlak tarhları. Fakat hayır. Gelenler korkunç gürültüler çıkarıyorlar gibiydi. Dışdaki tel örgü olacaktı (Faşistler iki sıra tel kullanıyordu). Karanlık bir gecede. bir karınca gibi. bir fare yuvasına yaklaşan kedinin becerebileceği kadar nazikâne ayağınızı alçaltacak. Jorge ve Benjamin ile önde gidiyordum İki büklüm ama kafalarımız kalkık. bana en yakından emekleyen adamları. faşist hatlarında bir hareket yoktu. Bir keresinde başımı kaldırdım. Geriye baktığımda. «Başını aşağıda tut! Başını aşağıda tut!» diye fısıldıyordu. bir ses. cevap veren bir atış. Jorge geridekiler yaklaşsınlar diye bekledi. Ona. tasalanmasına gerek olmadığını söyleyebilirdim.. makineli tüfekleriyle karanlığı taramaktan ibaretti.
köşede. Her mazgal. tam aralarında kaldığımın bilincindey-dim. koşarken sol elimi yanağıma yapıştırdım —sanki bir insan eli kurşunu durdurabilirmiş gibi. bunların bazıları koruma duvarına kadar yetişemiyordu. Aniden Faşistler'in ateşi durgunlaşmış gibi görünüyordu. Her nedense. Dizlerimin üstünde doğruldum ve ikinci bombayı fırlattım. Bu. Patlamaların kızıl ışığında kum torbaları teker teker görülüyordu. Ah! Bu kere kuşkusuz yerini bulmuştu. düşünülemiyecek kadar büyük bir hızla. bana doğru kımıldadığını gördüm. bombanın birinin pimiyle yırtınırcasına güreşiyordum. faşist koruma duvarından on yirmi tüfek gürlemesi geldi. Jorge ve Benjamin sürüne sürüne sağa doğru gittiler. krikette top atan oyuncu gibi kolunu kıvırdı. herşey iyi gidiyordu. tam makineli tüfek yuvasının yanında patladı. Ona doğru koştum. başka bir bomba önümde patlayıverdi. çevremdeki pek çok insanı yaralamıştı. Faşistler ateş ediyordu. alev püskürten mazgal şeridini bir baştan bir başa geçmek demekti. şeytanî bir ifadeyle tek dizinin üstünde eğilmiş. Benjamin ayağa sıçradı. beni ıskalayamazdı. Bu işler olur biterken yapış yapış çamurun içinde yan yatıyor. Ayağa kalkıp adama bağırdım: «Bana ateş etmesene aptal herif!» O anda on onbeş yarda sağımda Benjamin'in kolunun. koruma duvarının içinde. «hantal hantal yürüdük» demek daha doğru olurdu. mümkünü yok. yüzümü çamura hızla çarpınca boynumu incittim ve yaralandığımı sandım. Nereye gittiğini hatırlamıyorum. Koruma duvarının yükseldiği alçak yamaca doğru atıldık. Bir yerde. Benjamin yüzünde hoşnut. bana dokun106 mayan bomba. sırılsıklam ıslandığınız ve baştan ayağa çamur içinde olduğunuzda ağır bir tüfek. gerçek şu ki. Pimi dışarı çekerek dizlerimin üstünde doğruldum. teldeki küçük gedikten geçebilmek için tek bir sıra olmak zorundaydılar. her nedense . ama yaralandım diye dehşet duyuyordum. Gündüz vakti yalnızca infilâkin patlama sesi duyulur. oluktan fışkıran bir alev fıskiyesi gibi görünüyordu. Bir patlama! Attığı bomba koruma duvarı üzerinde bir yerlerde patladı. bir süngü ve yüzelli fişekle aşağı cloğru çekilirken hızlı hareket edemezsiniz. Tam bu anda. Tepede mutlaka bir Faşist beni bekliyordu. Budalaca bir hareket. Bomba koruma duvarının dışında sağda bir yerde patladı. İlk ateşte kendimi yere atmıştım. korku hedefimi şaşırtmıştı. Jorge dizlerinin üstünde pozunu aldı. Çok gerideki adamlar bombalarını fırlatıyor.onun bana ateş edeceğini hiç beklemiyor. ortalıkta görünmüyordu— bir yerlerde olmalıydı. Demek ki Faşistler bizim yolumuzu gözlüyorlardı. Adam bu menzilden ateş ederse. Kendimi yere yapıştırdım. Fakat geride yayılmış olanlar.zamanımız olursa. «Atıldık» diyorum. peşinen süngülerimizin çarpıştığını hissediyor ve onun kollarının benimkinden güçlü olup olmayacağını merak ediyordum. bizi bekleyen hiçbir Fa107 . Nöbetçi. karanlıkta ise bir de insanı kör eden kamaştırıcı kızıl ışık vardır. Bir bombanın çok yakınınızda patlayışını görmeden bunların ne dehşet verici şeyler olduğunu kavrayamazsınız. Ama en kötüsü bombalardı. yine de. Lanet şey. Jorge ilk atışta yaralı düşmüş. En sonunda pimi yanlış yöne çekiştirdiğim kafama dank ediverdi. O şamatanın arasından usul usul «vuruldum» diye İngilizce konuşan birinin sesini duydum. Karanlıkta üstünüze ateş açılması her zaman Allahm belâsı bir şeydir —her tüfek alevi dosdoğru size nişan alıyormuş gibi gelir. bombayı fırlattım. Bomba. öylesine ya-kmımdaydı ki infilâkin sıcaklığını duyabiliyordum. «İleri! Hücum!» diye bağırdı. tam bu anda faşist koruma duvarından bir şimşek çaktı ve bir patlama oldu. en sonunda bizi duymuştu. kendimi tekrar yere attım. otomatik tabancasıyla tüfek alevlerine dikkatle ateş ediyordu. bir türlü dışarı çekilmiyordu. geride bizimkiler ateş ediyordu ve ben. Benjamin'nin arkasında diz çöktüm ve üçüncü bombayı fırlattım. Bir atışın ani patlayışını duyunca hemen arkamda bir adamın ateş etmekte olduğunu farkettim. Gerçekten. yalnızca süngüyle üstüme geleceğini düşünüyordum. Birden.
Karımın Barselona'dan becerip aldığı bir ufak elektrik feneri de olmasa. omuzlarına sardığı battaniyeden başka üstünde bir şeyi yok gibiydi. koruma duvarına her geri gelişinde. İlk yardım konusunda bir miktar eğitim görmüş Belfastlı bir İrlandalı. daha azalmıştı. Mevziyi araştırmaya başladık. İçerde herşey paramparça olmuş. Kehanette bulunurmuş gibi «Burasını bir buçuk saat elimizde tutabiliriz. Şimdi geriye baktığımda. elinde sargı bezleriyle gidip geliyor ve tabiatıyla. Tüfeğimi dipçiğinden tutup adamın sırtına doğru salladım. harap olmuş kulübelerden birinin tepesinden aşağı zıpladı ve sola doğru atıldı. «POUM» diye feryat etmesine rağmen üstüne ateş açılıyordu. Koruma duvarının içinde. Başı açıktı. mevzinin ortasındaki büyük kulübe sığmaklarını eşelemeye başlamışlardı bile. Mevziye döndü108 ğümde ortalık bir sürü bağnşan adamla dolmuştu. Kıl payı farkla kurtuldu. bir ikisi de yaralı olmak üzere. ama bunlar yüz ikiyüz yarda kadar gerilerde kalmışlardı. Faşistler hâlâ üç yandan bize ateş yağdırıyorlardı. ama onun için daha az komiktir. Benjamin. Toprak altında bir yerde gizlenmiş olduklarını sanıyordum. Bombalarımız bütün kulübeleri ve sığmakları tahrip etmişti. Ateşin gürültüsü. Fakat birbirimizi vururuz korkusuyla koruma duvarına girdiğimizde yalnızca süngü kullanmamız emredilmişti. Küçük aralarla ayni şeyi yapmaya devam ediyorduk. Yerde bir sürü ölü 109 . Patrick O'Hara.» dediğimi hatırlıyorum.» Doğruydu bu. «Yoldaşlar! Cephane! Burada çok cephane var!» «Cephane istemiyoruz» dedi birisi. hâlâ ortalıkta in cin top oynuyordu. Ve. «Biz tüfek istiyoruz. Aklım yirmi yıl geriye dönerek. Tüfekler temizlenebilirdi. Kural olarak. kısa zamanda elimden kaçıp kurtuldu. İngiliz ve İspanyol karışık birkaç yaralı dışarıda yatıyordu. Neden bir buçuk saati uygun gördüğümü bilmiyorum. Ateş etsem adamı biçivermem işten bile değildi. içimizde hiç kimsenin buna benzer bir ışığı olmayacaktı.şist yoktu. Kuşkusuz. Sağ koldaki koruma duvarının üstünden baktığınızda karanlığı delen yeşilimsi sayısız tüfek alevlerini görebilirdiniz. hiçbir zaman tam olarak yetişemiyor. Cevap yok. ben de peşinden kovalıyordum. mekanizmayı tutar bir yerlere koyar. okuldaki boks öğretmenine gitti. Başka bir hamle daha yaptım. Herhalde pek yakın olacağım ki. Süngümü karanlığın içine gelişi güzel sallayarak peşinden koşmaya başladım. Tüfeklerimizin yarısı çamurla dolmuştu ve kullanılmaz haldeydi. ama karanlıkta tüfeğin mekanizmasını çekip çıkarmak tehlikelidir. Şimdilik onları geri püskürtmüştük. Benjamin ve birkaç kişi daha. bir adam. Sonra yarı ışık altında gölgeli bir siluet. o sipere doğru kaçıyor. ama bu çok uzaktan geliyordu. bir cephane sandığının ipten sapını çekerek heyecanla seslendi. onaltı kişiydik. sanıyorum. adamı açık seçik görebiliyordum. bu olay benim için oldukça komik bir anı. sonra da kaybedersiniz. Hiç kimse çok süratli ateş etmeye cüret edemiyordu. bunların üstünden aşmak pek zordur. adam araziyi benden daha iyi biliyordu. yine kurtuldu. Bizim işimiz mevziyi araştırmak ve yağmalanmaya değer herşeyi yürütmekti. daha fazla değil. kirişler ortalığa dağılmış. İngilizce olarak (o anda tek kelime bile İspanyolca düşünecek halde değildim) «Dışarı çıkın! Teslim olun!» diye bağırdım. büyük uralit parçaları her yere yığılmıştı. Belli belirsiz bir rahatlama duygusuyla koruma duvarının alçak olduğunu ve kum torbalarının ayak basacak iyi bir destek verdiğini keşfettim. her nasılsa. en iyi tüfek bile çok ısınınca sıkışmaya yatkın olurdu. İyi tüfekli birkaç kişi uzaktan rasgele ateşe başladılar. bana Çanakkale Boğazı'nda bir Türk'ü nasıl süngülediğini canlandırarak gösteri yapan. adamın kürek kemiklerini ancak dürtüştürüyordum. Kulübenin köşesini dönünce bir adam gördüm— önceden gördüğüm adam mıydı bilmiyorum— ulaşım siperinden öbür faşist mevziine kaçıyordu. Zaten ateş etmeyi aklıma bile getirmedim.
Eğer az buçuk akılları varsa. silâhtan arınmış bölgeyi geçmek ve kendi koruma duvarlarına saldırmak demekti. ama makinalı tüfek yoktu. Dışarda yattığımız sürece. Hattın yukarısmdaki öbür faşist mevziinden geliyor olmalıydı. yirmi yarda ileriye taşıyor ve kabaca üstüste yığıyorduk. Fakat Faşistler'in sağdan karşı saldırıya geçmeyecekleri besbelliydi. ama her an ateşi indirebilirlerdi. kısa mesafeden duymağa alıştığım kesintisiz. yiyecek. bir işe yaramadan sarkan yaralı koluyla Douglas Thompson koruma duvarına dayanıyor ve tek eliyle alevlere ateş ediyordu. Dört ayak uzunluğunda. bize karşı yüz ikiyüz kişi kadar olduklarını anlıyabiliyordum. Makinalı tüfek yuvasında elektrik fenerini yaktım. kısmen toprağın üzerinde kalan. üstünüzden başınız111 . kuşkusuz. Teleskopu bir zafer alayıyla getirdik ve sonradan taşınmak üzere koruma duvarına dayadık. çürümüş çuval yırtılıyor. birkaç millik çevreye yayılıyordu. Feneri pencereden içeri doğru tuttuk. Tehlikeli nokta. Yanımda. ikinci derecede bombalardı— bir ikisini hatıra eşya diye alıp cebime koydum. Emir üzerine hareket ettikleri kuşkusuzdu. Şimdi ateş. silâhsızlıktan canı çıkmış ordumuzda ondan bile daha kıymetli birşeydi. Ben asıl. böyle bir şeyin ilk olarak tam ortasında kalıyordum. doğrudan hiçbir siperin olmadığı ön cephedeydi. Bu yönden yoğun bir ateş geliyordu. Bu cins teleskoplar cephenin bizim tarafında yoktu ve bunlara şiddetle ihtiyacımız vardı. Hızla sığmağın çevresini dolaşıp kapısından içeri girdik. hayli âdî. Tepemizden bir kurşun yağmuru akıyordu. çünkü makinalıyı yerinde tutsalar topumuzu biçmeleri işten bile değildi. Kuşkusuz. Bu besbelli bir makineli tüfek namlusuydu. Berbat bir işti bu. ama gerçekte pek büyük bir dert değildi. makinalı tüfeğin neden ateşlenmediğini merak etmiştim. girdik ama bulduğumuz nesne makinalı tüfek değil. küçük pencereli ufacık bir sığınak vardı. Faşist sığmaklarının açık sefaleti karşısında çarpılmamak olanaksızdı. belirsiz bir biçimde. Mevzi. deri bir kılıf içinde duvara dayalı duruyordu. Tüfeği sıkışan bir başkası da onun tüfeğini dolduruyordu. bir sürü cephane sandıkları ve yedek parçaları oradaydı. Sığmakların öte tarafına gittim. Bizim sığınaklarda görülen yedek elbise. Orayı burayı araştırdık.yatıyordu. Yerde bir sürü faşist elbombaları vardı— bunlar. cephe hattının içinden üstümüze gelirlerdi. bu zavallı maaşsız kur'a askerlerinin battaniye ve ıslak birkaç ekmek parçasından başka birşeyleri yoktu anlaşılan. Kum torbaları pek büyüktü. silindir biçimde bir nesne. kabaca atnalı biçimindeydi. böylelikle bizi soldan ateş altına alabilecek başka bir koruma duvarı vardı. Fakat bu kere gürültü sağır ediciydi. katlanır sehpası olan kocaman bir sahra dürbünüydü. özel eşya gibi pılı pırtı yığınları hiç yoktu. çünkü bu. Bir makinalı tüfek ele geçirmeyi içtenlikle istemiştik. 110 Bu sırada birisi bağırarak Faşistlerin yaklaştıklarını haber verdi. sığmaklar ortada olmak üzere. Acı bir düş kırıklığı! Makinalı tüfek falan yoktu! Sehpası. Ve sonra. En azından altmış yetmiş büyüteçli. Kum torbalarını yerinden kaldırmaya başladık. ama durup incelemedim. altı • parmak çapında. ateşin gürültüsü daha da artmıştı. Bu seferki. makinalı tüfeğin peşindeydim. Hâl-i hâzırda ateş geliyordu. davul gürle-mesini andıran bir tüfekler yığınının gürlemesiydi. lâhzada bir yaşa sesi yükseldi. bir ipi çekince emniyet tertibatları açılan. Ne yapmamız gerektiği apaçık ortadaydı. ama dişe dokunur fazla birşey bulamadık. kitap. Baskın Birlikleri burasını ele geçirmemişlerdi. Bu tarafta dört beş kişi kadardık. her tarafta görülen alevlere bakarak. her biri elli kilo ağırlığmdaydı ve bunları kaldırmak gücünüzün her dirhemini alıp götürüyordu. Ve bu işleri çok çabuk yapmak zorundaydık. ama makinalıyı götürmek budalaca ve korkakça birşeydi. Cephedeki duvardan kum torbalarını sürükleyerek savunmasız tarafa yığmalı ve orada bir barikat kurmalıydık. İlk alarmda söküp götürmüş olmalıydılar. En uçta. Korkunç öfkelendik.
Faşistler şimdi bir makinaiı tüfek getirmişlerdi. çünkü kaybederim korkusuyla bir yere bırakamıyordum. karanlık. Dışarıda. yaklaşan alevler. Bu da hayli tehlikeliydi ama onlar bizim menzili bulana kadar epeyi zaman kaybedeceklerdi. Bir hafif maki113 . mevzinin bu tarafındaki birkaç adam yere yatarak ateş edebilsinler diye. üç Alman ve bir de İspanyol. Yani sonunda. Besbelli ulaşım siperinden yol bulup geliyorlardı. karanlık. korkudan yarı yarıya hasta olmuştum.) Elimde faşist bombalarından başkası kalmamıştı ve bunların nasıl işlediğini iyice bilemiyordum. Şimdi. Topu topu yirmi yarda ötede bir alev gördüm. Bir yerde fena eğlence değildi hani. Fakat aynı anda. çamur içinde kayarak gidiş gelişler. Azıcık düşünecek kadar bile zaman bulunuyordu. Arada bir torba. Ötekilere fazla bombanız var mı diye bağırdım. Herşeye karşı derin bir dehşet duyduğumu hatırlıyorum. bu gelenler ise bir şans eseri kaybolan dört tanesiydi. kestane fişeği gibi tükürüşünü görebilirdiniz -—mermileri üstünüze devamlı ve ayaz bir çatırdamayla geliyordu. geçici bir süre için onları geri püskürtmüştük. Patlamayı beklerken hepimiz siper aldık. Bombayı fırlatıp kendilini yüzüstü yere attım. Herkes lanet okumaya ve neden destek kuvvetleri öndermediler diye söylenmeye başladı. gelenler yalnızca dört kişiydi. Bir infilâk gümbürtüsü. zavallı! Çığlığını duyunca belirsiz bir hüzün duydum. Zavallı adam. alevlere ateş açan adamlarımız. Birden bire koruma duvarının cephesinden ardarda bir takım uzun boylu şekiller atladı. Fransızca ya da İspanyolca konuşmuyordu. patlayan kum torbalarıyla boğuşma— bütün bu zaman süresinde tüfeğimi taşıyordum. Yüzündeki küçük bir yaradan boylu boyunca kan akan Bop Smillie. ama hiç kuşkusuz çok kötü yaralanmıştı. (Bu bombaların en azından dörtte biri işe yaramazdı.birçokları vurulmuş. Güçlükle ve bir sürü el kol işaretleriyle ne yaptığımızı açıkladık da. dizlerinin üstüne kalkarak bir bomba fırlattı. Ne var ki. kaos. Onların arkasında dizlerimin üstüne çökmüştüm. Almanlar tek kelime İngilizce. ve hemen sonra şeytani çığlıklar ve iniltiler duyuldu. alçak bir siper kurmak için yeterince kum torbası çektik. sekiz dokuz kişi biraraya toplanmıştık ve bir tek. Uzaklık yirmi yarda olunca bomba atacak kadar yakına gelmiş olacaklardı. adam gibi atılmış bomba topumuzu paramparça edebilirdi. bize yardım etmelerini sağlayabildik. gürültü. Bu kere kuşkuya hiç yer yoktu. Bombanın fitili havada uçarken kırmızı kırmızı fıs diye ateş aldı ama bomba patlamadı. Douglas Moyle cebini yokladı ve elden ele geçirerek bir bomba yolladı. muhtemelen daha az tehlikede iken. Yüz ikiyüz yarda öteden. korkutucu şamata. Hani şu insana senede bir kere rastlayan talih vardır ya. Bir havan mermisi tepemizde vızıldadıktan sonra silâhtan arınmış bölgede bir yerlerde patladı. öldü mü ölmedi mi bilmiyorum. o dünya kötüsü kum torbalarıyla güreşi bitirmiştik. «Ne Allanın belâsı şey değil mi?» diye bağırdım bile. ayakta duran bir şekil gördüm. Acaba korkuyor muyum diye merak 112 ettiğimi ve korkmadığıma karar verdiğimi hatırlıyorum. Daha başka bir sürü bombalar atılmıştı. ama halâ bombanın etkisi devam ediyordu sanıyorum. Başka bir çığlık daha. Araziyi iyi bilmiyorlarmış ve karanlıkta yanlış yere yönelip faşist tel örgülere yapışmışlar . Birini yakalamıştık. bir bağırış Faşistler'in yeniden bastırdığı haberini verdi. Tüfeğimi doğrulttum ve ateş ettim. çünkü tüfek alevleri çok yakındaydı. birisiyle sendeleye sendeleye yürürken «Buna savaş diyorlar!». Baskın Birlikleri'nin başına gelenleri sonradan duyduk. Baskın Birlikçileri-nin üniformalarını giymiş olduklarını gördük ve destek kuvvetleri diye düşünerek tezahürat yaptık. Daha yakma geldikçe. tüfeğin daha önce ateş aldığı yerde. onun sayesinde bombayı tamtamına tüfeğin ateşlendiği yere düşürmeyi becerdim. Çok geçmeden.dan —ensenizden kıçınıza kadar— nemli topraklar dökülüyordu. Aniden. Ondan sonra gördüğümüz tüfek alevleri yüz yarda hattâ daha da ötedeydi.
Birden belleğim mevzinin öte tarafında. koruyucu duvarın karanlıkta önümüzde hayâl meyal.nalı tüfekle ya da temiz tüfekli yirmi adamla burasını bir tabura karşı tutabilirdik. seçilen alçak çizgisini gördük. Bir çok kereler yönümüzü değiştirerek ve cephane sandığını sırayla yedekte çekerek daha ilerilere doğru süründük. Çoğumuz sığınmak için koruyucu duvarın gerisinde çömelmiş oturuyorduk. Mermilerin her iki yandan yağışından başka birşey düşünemez halde. Kopp mırıldanıyordu. Paddy korunma duvarında bekliyordu. şeytanî bir ateş altında kalıyorduk. önceden aldıkları bir takım esrarlı emirlere göre hareket ettiklerini sandığım dört Baskın Birlikçisi'nin haberleşme siperinden yukarı doğru koşmaya başladıklarını gördüm. çok solgun görünüyordu. Kopp koruyucu duvarın içinde bir kaç İspanyol ile bizi bekliyordu. en sonunda «Atrâs!. kendimizi çamurlu tarlada yılan gibi sürünür bulduk. öbürlerini de geri getirdi. «Haydi çabuk olun. 114 Üstüne üstlük. En sonunda.O. her halde düşündüğüm anlama geliyordu. «Merhaba! Haydi çıkın buradan! Herkes hemen geri çekilsin!» «Ne?» «Geri çekilin! Çıkın buradan!» «Neden?» «Emir böyle. Koruyucu duvarın yolunu bulduk. Doktor ve sedyeciler gitmişti. Jorge ile Hiddlestone adında bir adamımız hariç bütün yaralılar götürülmüşe benziyordu.M. ama gökyüzü azıcık aydınlıktı. Atrâs!» diye bağırdım.eğer oraya varırlarsa tabii-kuşkusuz ölüme _ gidiyordu. Fakat bu sırada. Benjamin göbeğinin üstünde . Bir kaç dakika içinde. Bizim hatlarımız Huesca'nm doğusunda uzanıyordu. Paddy geçebilmem için teli yana çekti. Hangi yana dönsek yeni bir mermi akını tozumuzu alıp geçiyordu. korunma duvarına yaslı bıraktığım teleskoba uçtu gitti. ele geçirilen bir cephane sandığıyla —hani şu 1750 atımlık. Karanlığın içinde kaybolmak üzereydiler. Müthiş birşey bu! Müthiş!» Jorge onun yakın arkadaşı ve en iyi subaylarından biriydi. Aniden bize dönerek kaybolan115 . ayağa fırladık. kimsenin ne yöne gittiğimiz konusunda en ufak bir fikri yoktu. Bizimki de olabilirdi. Bu sırada Benjamin'in muavini ve emir vermek için geriye gönderilmiş olan Paddy Donovan cephe duvarından atladı. Faşistler'inki de.» Millet cephe duvarının ön tarafına tırmanmaya başlamıştı bile. bir koruyucu duvar ile öteki arasmdaki uzaklık ikiyüz yardadan az olmasına ve de çoğumuzun araziyi tanımasına rağmen. alçak koruyucu duvarın üstünde uçuşan ve başının çok yakınında çatırdayan mermilere hiç aldırış ettiği yoktu. Bu yol öteki faşist mev-zine. ben şafağın ilk ışıkları bize nerenin doğu nerenin batı olduğunu gösterinceye kadar olduğumuz yerde kalmak istedim.» diye bir haykırış cevap verdi. bizimkilerden geliyordu. İspanyol olan dediğimi anladı.otlarm arasından koruyucu duvara yirmi yarda kalana kadar süründü ve parolayı denedi. bir kere daha sulama hendeğine daldık —Şap— ve artık emniyetteydik. Kuşkusuz bunun bîr kısmı. «Jorge! Cagno! Jorge!» sonra işi İngilizceye döküyor: «Jorge gittiyse felâket. bütün cephe boyunca herkes ateş ettiği için. hepimiz yolumuzu kaybetmiştik. Bir kaçı ağır bir cephane sandığıyla boğuşuyordu. her yönden geliyormuş gibi görünen. Kendi hattımıza koşar adım geri çekilin. «P. Bize yol gösterecek ayışığı da yoktu. Faşist korunma duvarının barınağından uzaklaşır uzaklaşmaz. 112 librelik kutulardan biri— bir bomba kutusu ve bir çok faşist tüfeğini de sürüklemek hiç kolay olmuyordu.» Duvarın dışına çıktık. Kopp bir aşağı bir yukarı adımlıyor.U.» «Ama teleskop!» «Boşver teleskoba. koyun sürüsü gibi karanlıkta bir o yöne bir bu yöne sürükleniyorduk. ama ötekiler buna karşı çıktılar. İspanyolca «ricat» nasıl denilir diye düşünürken arkalarından koştum.» «Benjamin dışarda bekliyor.
ama zamanında gerçek görünüyordu). çamur ve dumanla gözlerine kadar kapkara kesilmiş haşat suratları. sonra da yaralı bir İspanyol'a abanarak. Anarşistler'in yeniden saldırıya geçtikleri Huesca'nın öteki tarafından bu yana kaydırmaktan başka bir şey değildi. hat boyunca düzensiz ve anlamsız ateş sesi fırtınadan sonra hâlâ devam eden yağmur gibi gürüldüyordu. İspanyollar ortalık tehlikeli olacak kadar aydınlanıyor diye mırıldanıyorlardı. Uzun süren araştırmalardan sonra ufak bir ateş yakmaya yetecek kadar kuru odun parçaları toplamayı becerdim.. Olsa olsa bir gök taşı sağanağına denk olabilecek gibi bir şeyler hızla beni geçip gitti. çamur batakları. Koruyucu duvardan altmış yetmiş yarda ötedeydik. nasıl her zaman koşulduğunu iyice öğrenmiş oluyordum. nasıl da koştum! Gecenin daha önceki saatlerinde insan tepeden tırnağa kadar sırılsıklamken ve fişeklerle tüfek ağırlık yaparken nasıl koşar diye düsunmuştum. ben hızlı koşabildiysem. Jorge ve Middlestone daha önceden sargı yerine götürülmüşlerdi. Sonra ne zamandır bir yerimde sakladığım puroyu içtim . Biz dışarı çıkarken. yarı aydınlık ışıkta beş kişi görülebilir ama tek kişinin görünmeyeceğini biliyordum. Üzerlerinde bütün techizatlarıyla. sonradan iyileşti.şaşılacak şey: bütün gece boyunca üstümde olduğu halde kırılmamıştı. ilerlemek için fırsat kollayarak otların üstünde yatıyorduk. ama bir asker kaçağı bize altıyüz olduğunu söyledi. Hepimiz yüzü koyun yere kapandık. Doğruydu bu — gökyüzü bulanık maviydi. Önde gidenler üç İspanyol'du. bu işi çok da iyi yapamadım. Fakat. Herşeyin meyus ve perişan görünüşünü hatırlıyorum. Zaten. Artık ortalık aydınlanıyordu. üstümüze yoğun bir ateş açtılar. Bir kaç millik çevrede. Jcrge ve Middlestone'dan hiçbir iz yoktu. Faşist palankasından gelen heyecanlı seslerin muazzam gürültüsü duyuluyordu. Apaçık ortada olan şey şu ki. mutlaka bizi görmüş ya da duymuş olacaklar ki.lan aramak için beş gönüllü istedi . Middlestone ise korkunç bir yara almıştı— bir kurşun kemiğini bir çok yerden kırarak sol kolunda ta tepeye kadar tırmanmıştı. ben de onlara yetişebildim. Aradan zaman geçince bana. Moyle'a «Koşun!» diye bağırıp ayağa fırladım. Sevinerek söyleyeyim. siperlerin dibindeki kirli sarı su ve insanların traşsız. Sonra öğrendik ki. sığınağa döndüğümde burasını paylaştığım üç arkadaş derin bir uykuya dalmış bulunuyordu. sinirlerimiz laçka olmuştu. Üç İspanyolla birlikte Moyle ve ben talip olduk. yolun bir kısmını sırt üstü giderek katettiğini. baskının amacı Faşist birlikleri. başkaları benden daha hızlı koşuyordu. Tel örgüye kadar gelmeyi becerdim ve elimden geldiğince iyi bir biçimde araziyi araştırdım— göbeğimin üstünde yatmak zorunda kaldığım için. Şimdi. toprağın üstünde hiç yardımsız yatarken bombanın biri yanında patlamış ve vücudunun çeşitli kısımlarını hallaç pamuğu gibi atmıştı. Biri koruyucu duvar üzerinden bir bomba fırlattı — paniğe kapıldığının açık bir işareti.. Koruyucu duvarı bırakmış üstümüze geliyorlardı. Faşistler'in karşı saldırıya yüz ya da iki yüz adam sürdüklerine hükmetmiştim. emekliyerek 116 geri döndüm. üzerinden sular damlayan salkım söğütler. Her neyse. arkadan kovalayan silâhlı elli yüz adamı düşününce her ahval ve şerait altında. birbirlerine destek ola ola koruyucu duvara geldiklerini anlattı.iki İngiliz üç İspanyol. Ve Tanrı için. çamurlu tüfeklerine sımsıkı sarılmış bir halde kendilerini yere atıvermişlerdi. Jorge omu-zundan hafif yaralanmıştı. Gerçek şu ki. Faşist seslerinin daha yakından geldiğini duyduğumuz ya da duyduğumuzu sandığımızda (düpedüz hayâl gücü olduğuna hiç kuşkum yok. bulundukları yeri eskisinden daha büyük bir güçle yeniden ele geçirmişlerdi. Sonradan öğrendik ki harekât başarılı olmuş —bu gibi harekâtlarda başarı her ne demek oluyorsa. Yalan söylediğini sanıyorum— asker kaçakları bes117 . Hiç durmadan bizim koruyucu duvara geldiler. böylece gerisin geriye döndüm. Sığmağın içi de dışı gibi şırıl sıklamdı.
Kurutulmuş İspanyol tütününden sigara sarmakta olağan üstü bir beceriye sahip olduklarından bize çok yararlı oluyorlardı. zaten güneşten derisi soyulmuş omuzlarımızın iflahını kesen kum torbalarıyla uğraşmak. O sıra yapılan açıklamaya göre. sigarayı sarmayı başardığınızda hemencecik dökülüyor ve geriye boş bir kâğıt silindir bırakıyordu. tek tük topçu ateşi ve Huesca'ya yapılan hava baskınlarından başka bir şey olmuyordu.belli nedenlerden ötürü karşı tarafa yaranmaya çalışırlar. Fakat aradaki uzaklık bir kilometreyi buluyordu ve 119 . tayınımızı getiren ve tüfek sesine aldırmayan. fakat şarapnel havada patlayınca korkup kaçan katırla boğuşmalar. bu da bana büyük bir haksızlıkmış gibi geldi. Nişancıların yuvalarını cephe kenarındaki kavak ağaçlarının ardına kurduk. Endülüslü-ler'e yarıvahşi bir ırk diye yukardan bakmayı adet edinmiş Katalanlar'dan çıkıyordu. yalnızca erkek bıldırcınlar yakalanıyordu. tam anlamıyla lime lime olmuş dökülen elbise ve pantollanmızın sefilliği. 8 Gün geçtikçe hava ısınıyor. Aralarında pek azı okuma biliyordu. Her iki yandan da yeterince yanaşıp Jaca yolunu devamlı makineli tüfek ateşi altına alarak gidiş gelişi imkânsız kılmayı becermişlerdi. Cephe hattının gerisinde. bu güzel ganimeti aşıramadığımızı düşünmek şimdi bile beni kederlendiriyor. ama o kadar kuruydu ki. Anarşistler ağır kayıplar vermişler ve Jaca yolunu kesmeyi başaramamışlardı. bize komşu bir Endülüslü taburu vardı. Valencia'da durmayı unutmuşlardı. yarı çıplak bir halde. Kuşkusuz. Bu sesi duyacak kadar yakında olan her erkek bıldırcın koşarak üstünüze doğru gelirdi. öğle güneşinin sıcaklığı. bıldırcın havaya sıçrar ağa dolaşırdı. ama arada sırada Monflorite'de —görünüşü ve dokusu kırpılmış samana benzeyen— en ucuzundan tütün paketleri satın alma olanağı vardı. Arada sırada bir gizli nişancının kurşunuyla verilen kayıp. Bu cepheye nasıl geldiklerini kesin olarak bilmiyorum. İki İngiliz güneş çarpmasından serilmiş yatıyordu. Çarpık çurpuk. Irmakta yıkanmak bir işkence olmaktan çıkıp nerdeyse bir zevk olmuştu. Sigaraların uçlarını içlerine tıkmak için özel bir teknikleri vardı. Sahra dürbününe yazık olmuştu. belki de Komünist idiler. Huesca'-nm öte yanındaki saldırılar yavaş yavaş azalıyordu. Gerçekten Endülüslüler çok câhildiler. köylü gibi adamlardı! Güneyin yırtıcı güneşi yüzünden koyu koyu lekelenmiş yüzleriyle ya çobanlık yapıyorlar ya da zeytinliklerde işçi olarak çalışıyorlardı. Şimdi artık cephe hattında. Ağı otların üstüne yayar. ama çok emin değildiler. geceler bile hayli ılınıyordu. Anarşist olduklarını sanıyorlardı. Tadı çok kötü değildi. Endülüslülerin sigara sarışları hayranlık uyandırıcıydı. yeni yeni eyleme geçen sivrisinekler ve herkesin başına belâ olan. Ağaçlar şimdi baştan ayağa yapraklarla dolmuştu. dahası. ağın altına girince ürkütmek için taş atardınız. sonra yere yatıp dişi bıldırcın gibi ses çıkarırdınız. İspanya'da herkesin mutlaka bildiği şeyden bile haberleri olmadığı görülüyordu— kendilerinin hangi 118 partiden olduklarını bilmiyorlardı. deri kemerlerle fişek torbalarını bile kemiren fareler. Sigara dağıtımı sona ermişti. Torre Fabian çevresindeki gülle oyuklarında koca koca yabanî pembe güller açmıştı. Bu zamana ilişkin anılarım şunlar. Anlaşılan. bu söylenti. Bizim koruyucu duvarın önündeki kurşunlarla delik deşik olmuş ağaçta çitlenbikler biçimleniyordu. Akşamlan yeşil ağlar ile bıldırcın avlamaya dışarı çıkıyorlardı. kulaklarına yabanî güller takmış köylülere rastlıyordunuz. Ma-laga'dan öylesine hızlı kaçmışlardı ki.
aldığı tayının karşılığında soğuk ve uykusuzluktan çekmediği kalmayan bir çeşit pasif nesne olarak yaşamaktan başka bir şey yapmamıştım. muhtemelen imkânsızdı. uyuşukluk ya da herşeyde kötülük görmekten. Kuramsal planda bu eşitlik mutlaktı ve uygulamada dahi bundan çok uzaklaşılmıyordu. Toplumun olağan sınıf ayırımı. Belki de böylesi. bu devre o zaman bana tüm hayatımın en boş yere geçen kısmı gibi görünmüştü. Bu aylar yaşamımda. İzne çıktığımda yüz onbeş gündür cephedeydim. çoğu savaşlarda pek çok askerin kaderidir. Bu. ben aşağı yukarı bir rastlantıyla düşmüştüm. «Yoldaş» sözünün çoğu ülkelerde olduğu gibi zıpırlık için değil. Umudun. Şu sıralar. bütün bu zaman içinde. patrondan korkmak v. Faşizme karşı savaşmak için milise girmiştim.Faşistler içinden belli sayıda kamyonun gidip geleceği bir çeşit uzun siper gibi bir yol kurmuşlardı. Sahiden eşitlik havası teneffüs edilmişti. şu cephede geçirdiğim üç dört ay düşündüğümden daha az beyhude geçmişti. ama şehir hâlâ düşmüyordu. Sıradan 121 . para peşinde koşmak. gerçekten yoldaşlık anlamında kullanıldığı bir toplulukta bulunulmuştu. kocaman bir kiralık kalemler ve besili küçük profesörler güruhu. Batı Avrupa'daki. ülkedeki en dev120 rimci duyguları bir araya topluyordu. Her neyse. tümüne birden pişman olamıyorum. bu döneme şöyle bir uzaktan bakıyorum da. sosyalizmin mal edinme dürtüsüne hiç dokunulmamış plânlı bir devlet —kapitalizminden başka bir şey olmadığını harıl harıl «kanıtlamak»la uğraşıyorlar. bundan çok farklı bir başka sosyalizm görüşü de yaşıyor. Aragon'da insan hepsi aynı düzeyde yaşayan ve birbiriyle eşit ilişkiler kuran. devrimci diye tanımlanabilecek insanlar arasında yalıtılıp kalmıştım — çünkü. sosyalizmin eşitlik ile uzaktan yakından bir ilişkisi olduğunu inkâr etmenin moda haline geldiğini pekâlâ biliyorum. Bu. Uygar yaşamın bir çok normal etkenleri— züppelik. insan zamanında ne kadar sövüp saysa da. kabaca ama çok yanlış olmayan bir biçimde. geçici ve yerel bir aşamaydı. Dünyanın her ülkesinde. siyasî bilinçle kapitalizme inanmazlığın karşıtlarından daha olağan olduğu biricik topluluğa. daha önce olmuş ve belki daha sonra olacak her şeyden çok farklı bir ara dönemi oldu. ama kişisel bir açıdan —benim kendi gelişmem açısından— bakıldığında. Elimizdeki doğru dürüst silâhlandırılmamış onbeş bin adamla bu şehri almak. henüz hemen hiç çarpışmadığım gibi. garip ve değerli birşeylere dokunmuş olduğu sonradan kafasına dank ediyordu. Bir anlamda SOSYALİZM'in gelecekteki mutluluğu şimdiden tadılıyordu demek doğru olur —böyle söylemekle. Fakat şimdi. Fakat onu yaşayan bir kimse üzerinde etkisini bırakmaya yetecek kadar uzun sürdü yine de. Canalıcı nokta şu ki. Sonradan. Gerçekten. hüküm süren manevî havanın Sosyalistçe bir hava olduğunu anlatmak istiyorum. Karşı tarafın asker kaçakları Huesca'da bir sürü cephane ve çok az yiyecek olduğunu rapor etmişlerdi. İspanyol Hükümeti'ne daha etkili bir biçimde hizmet edebilmiş olmayı isterdim.— düpedüz sona ermişti. Aragon cephesinde 1937 Haziranı'na kadar temelden bir değişiklik geçirmeden kalan milis sisteminin sonucuydu. düpedüz tüm yeryüzünde oynanmakta olan bir oyunun içinde. İngiltere'nin para kokan havasında neredeyse düşünülemiyecek bir dereceye inmişti. Haziran ayında. Her biri aşağı yukarı aynı siyasî fikirlere sahip insanların oluşturduğu sendikalarına dayanan işçi milisleri. Fakat anlaşılan şehir düşmeyecekti. Neyse ki. böyle bir durum devam edemezdi. Kuşkusuz. daha normal sayıldığı. cephede insan her zaman dış dünyadan yalıtılır: Barselona'da bile ne olup bittiğine dair yalnızca bulanık bir fikrimiz olurdu. bizden ve köylülerden başka kimse yoktu ve kimse kimsenin efendisi değildi.b. tümü değilse bile çoğu işçi kökenli onbinlerce kişi arasındaydı. Hükümet Madrit cephesinden birlikler gönderdi ve Huesca'ya muazzam miktarda uçakla birlikte otuz bin asker yığıldı. ve bana başka bir yolla öğrenemeyeceğim şeyler öğretti.
Kuşkusuz. milis gücünde geçirdiğim bir kaç ay benim için çok değerliydi. belleğimde dönüp dolaşıp üstünde durulacak aydınlık bir bölüm oluşturuyor. eğer fırsatını bulurlarsa. İspanyollar arasında olmak şansından ileri geliyordu. bir yandan dengemi bulmaya bir yandan da topraktan yabanî biberiye kökünü sökmeye çalışıyorum. milislerin li122 me lime olmuş üniformaları. çamurlu bir avludayım. Başımın üstünde bir yerlerde anlamsız mermiler şakıyıp duruyor. soğuk. Size o zamanın havasını olduğu gibi aktarabilmeyi çok isterdim. telsiz telgraf gibi fıkırdayan makinalı tüfekler. Yandaki masada.. Monte Oscurö'nun batı tarafındaki alçak arazide Kopp. kemerine kayışla koca bir otomatik tabanca bağlanmış sakallı bir adam ekmek somunlarını beş parçaya bölüyor. Belleğimde hatırlamaya değmeyecek kadar ufak tefek olayları yaşıyorum. beyzî İspanyol yüzleri. Belki de. Sağımızdaki gri çorak tepenin üstünde bir sıra halinde Faşistler karınca misali tırmanıyorlar. Bu dönem. her şey bir yana. fareler Kediler kadar fareler Levazımcının. Arkamda Cockney lehçesiyle. Güllenin biri haykırarak geliyor. sosyalizmin şimdiye kadar olduğundan çok daha elle tutulabilir bir biçimde kurulduğunu görmeyi istemek oldu. Bu bakımdan. ben de başlıca sıkıntı. Çevremde bir anafor gibi dolanan sis. pislik. Ahçı kazanın ar123 . faşist hatlarından bir boru sesi ortalığı çınlatıyor. Hiç kimsenin ne yapıp yapıp zengin olmaya çalışmadığı. yoksunluk ve arada sırada gelen tehlikenin bilincindeydim. Cephe yakın. Tüm bu dönem benliğimde tuhaf bir canlılıkla yaşıyor. onbeş yaşında çocuklar kendilerini yüzüstü yerlere atıyorlar. onunla kavga ettim ve sonradan Huesca'nm dışında vuruldu. Çünkü varlıklarını devam ettirdikleri sürece İspanyol milisleri sınıfsız toplumun bir çeşit küçültülmüş örneğiydiler. Ve. yine Genç Ramon kürek kemiklerime dayadığı yamyassı olmuş burnuyla durmadan horluyor. Çevremdeki herkes gibi. Dağın yamacında bir tümseğin yarısına kadar tırmanmış. Tüm bunlar kışın soğuğu. Milletin sıkıştırdığı şişko ahçı herkesi kepçeyle kovalıyor.insanı sosyalizme çeken ve hayatını bu yolda tehlikeye atmaya hazır kılan sosyalizmin «mistiği» -eşitlik fikri-halkın büyük çoğunluğu için sosyalizm sınıfsız bir toplum demektir. soğuk bir buhara benzemesine rağmen. Şimdiye kadar anlattıklarımla kitabın ilk bölümlerinde bunu birazcık başarabil-diğimi umarım. alelacele temizlenmiş saç tabaklarda aç kurtlar gibi yutulan fasulye plâkisinin teneke tadı olarak belleğimde çakılıdır. Fareler var. yaşamımın geri kalan kısmından çok farklı. Bili Chambers bu. sıcak. birisi şarkı söylüyor. kural olarak ancak iyice yıllanmış anıların büründüğü sihirli niteliği şimdiden kazandı. çamurlu bir sipere doğru sürünüyorum. Bop Edvards ve üç İspanyol ile küçük köknar ağaçlarının arasında saklanmış yatıyorum. bu deney beni hayâl kırıklığına uğratacak yerde çok derinden çekmişti. sosyalizmin başlangıç devrelerinin nasıl şeyler olacaklarına dair kabataslak bir ön fikir ediniyordu. bu duygum kısmen. Ama bunlar bugün. bit. Olaylar olup biterken çok berbat görünüyordu. Kopp'a gözüm ilişiyor. sosyalizmin başlangıç devrelerini bile dayanılabilir bir dönem yapacaktı. Monte Pocero'da bir siperde yatak diye kullanılan kireçtaşının raf gibi yerinde yatıyorum. eğer bu değilse başka hiç bir anlamı yoktur. belki de insan. her şeyin kıt olmasına rağmen hiç bir ayrıcalık ve ayak yalayıcılığmın bulunmadığı bu toplulukta. Onların yaratılıştan dürüstlükleri ve her zamanki anarşist eğilimleri.. Üstümdeki etkisi. ne göreyim okul çocukları gibi nanik yapmıyor mu? La Granja'da yahni kazanının çevresinde teneke tavalarıyla boğuşan adamların arasında. sidik ve çürüyen ekmek kokusu. o sırada kendi zihnimdeki değişikliklerin hiç farkında değildim. Şimdi ise durum çok farklı O zaman pek boş ve olaysız görünen bu dönemin şimdi benim için çok büyük bir önemi var.
Milisler haykır arak trenin takırtısını bastıran devrimci şarkılar söylüyor. Yolunuz tipik bir doğu kentinin havasıyle başlar. Monflorite'ye doğru yürüyüşe geçtik. Birden bire İngiltere'de olabilecek kadar serin. harmaniyesine sarılıp sarmalanmış Endülüslü nöbetçi şarkı söylemeye başlıyor. ince bir çizgi halinde. Bir de. bu yüzden hemen hemen yalınayak yürüyor gibiydim. benim onları katletmemden çok daha büyük bir hızla ürüyorlardı. Maymyo'da durduğunda aklınız hâlâ Mandalay'da kalır. Nisanın yirmibeşinde. Monflorite'de bir ambarda bir kaç saat uyuduk. Gülle yüz yarda ötede bir yere saplanıp gürlerken. Cephede geçen üçbuçuk aydan sonra Barselona'ya dönüş bana hep bunları hatırlattı. Barbastro'da saat beş trenini yakaladık. Lerida'da iyi bir şans eseri bir eksprese aktarma yapmamız sayesinde. Fakat vagondan dışarı adımınızı attığınız anda. baharat ve sarımsak kokusu. postallarımın tabanından geriye pek bir şey kalmamıştı. onbeş yaş125 . Asıl dertler ondan sonra başladı. temiz elbiseler gimeyi ve çarşaflar arasında bir gece geçirmeyi öyle çok istiyordum ki! Normal. her yeni istasyonda durmadan binen köyiülerce işgal ediliyordu. yere yayılmış sonradan canlı tavşanlarla dolu olduğunu keşfettiğimiz kıpır kıpır oynayan çuvallar— son olarak. Faşist nöbetçinin de şarkı söylediğini işitebilirsiniz. Barbastro'-dan ayrıldığımızda tren milislerle zâten tıklım tıklım dolmuştu. Hemen yanımda. sepetlerle çilek satan pembe yanaklı dağlı kadınlar görürsünüz. lime lime olmuş elbiseler. her yanda vıcır vıcır kara tenli insanlar— bu görünüşe çok alışık olduğunuz için havasını da öylece olduğu gibi vagonunuzda taşırsınız. vagonun karşı köşesinde oturan arkadaşınızın ağzına şarabı fışkırtabiliyordunuz. bu da insanı bir sürü zahmetten kurtarıyordu. gürültü. yüzünde süklüm püklüm ifadeyle yattığı yerlerden doğruluyor. yoksunluk duygusu yoldaşlık ve eşitlik. hatırı sayılır büyüklükte bir koyun sürüsünün kompartımanlara sokulmasıyla geriye kalan en ufak boşluk ta doldurulmuş oldu. tatlı bir havayı teneffüs eder ve çevrenizde yeşil çimen. ânî ve çarpıcı atmosfer değişikliğini yaşadım. Silâhtan arınmış bölgede yüz ya da iki yüz yarda ötede. Anason katılmış şişeler dolu pis bir Aragon içkisi elden ele dolaşıyordu. Maymyo'124 ya trenle gidilebilir. Tren deniz seviyesinden bin dörtyüz metre yükseklikte. Barselona'ya kadar yol boyunca. Pantalonumdaki bitler. başka bir yarı küreye inmiş olursunuz. pas. tozlu hurma ağaçları. uygar bir yaşam sürerken hiç bir şeyi bu kadar tutkuyla isteyemezsiniz. bir başka tabur yerimizi aldı. Cephe hattından ayrıldığım için üzgün değildim.siyah mendillerini sallıyor ya da elleriyle öpücük gönderiyorlardı.kasma kaçıyor. 9 Yukarı Birmanya'da Mandalay'dan. cephenin havası sürdü gitti —kir. olağan manana'lardan sonra. büyük serhas ve köknar ağaçları. balık. eşya torbalarımızı topladık ve gerisin geriye. Tanyeri arkamızda ağarırken. Sıcak bir banyoda yıkanmayı. Nisan'ın yirmialtısında öğleden sonra üçte Barselona'ya vardık. eyaletin tek dağ istasyonu. İspanyollar'ın keçi derisinden su matralarıyla. bir aydan fazla bir zamandır ayağımda çorap yoktu. Shan yaylasının kenarındaki. yumuşak ve sulu tropikal meyvalar. tüfeklerimizi onlara devrettik. sebze çıkınları. Hayli tuhaf bir tecrübedir bu. sabaha karşı bir kamyona dolmuştuk bile. Yine o aynı. —kavurucu güneşi. Nöbetçi şeridi boyunca kavakların karanlık gövdeleri altında bir aşağı bir yukarı yürüyorum. başaşağı devrilip taşman dehşete uğramış tavuklar. Dışarıda taşmış hendeklerin suyunda sıçanlar hani su samurları gibi büyük bir gürültüyle oynuyorlar. rahatsızlık. hat boyunca gördükleri her güzel kıza kırmızı . trende.
içi dışına çıkmış yüzü dışında pek az şey kalmıştı.larında kara gözlü bir çocuk. İngiltere'den yeni gelmiş olan bana ise. Şimdi. hepsinin kemerlerine kayışla bağlanmış otomatik tabancaları vardı. herkes İspanyol terzilerinin özellikle ustası olduğu şık yaz takımları giyiyordu. Herkes son derece mutluydu. söyledikleri hep aynıydı: devrimci hava kaybolmuştu. haki üniforma giyiyorlardı. Ama gelin görün ki. zarif hanımlar ve pırıl pırıl arabalar görülüyordu. Şehrin üstüne derinliğine bir değişiklik çökmüştü. köylüler çıkınlarını açtılar ve koyu kırmızı yapışkan şaraplarından verdiler. aylarca cephede bulunmuş bütün insanlar gibi korkunç bir manzara arzediyorduk. mümkün olduğunu düşünebileceğim herhangi-bir şeyden çok daha fazla bir işçi şehri gibi görünmüştü. Aralıkta burjuva görünürdü. Erler bir çeşit kaba kahverengi tulum. yünlü kepim şeklini şemalini kaybetmiş. postallarımdan geriye. onu ağızları bir karış açık dinleyen meşin suratlı iki köylüye anlatıyordu. Bu subayların emrindeki adamlarla ilişkileri bir burjuva ordusundakinin aynı olmamakla birlikte. şaşırtıcı ve hayli tik127 . tamamıyle gerçek dışı kahramanlık hikâyelerini. öylesine mutluydu ki size anlatamam. Bize ikram olsun diye. Deri ceketim lime lime olmuştu. Bu subayların bir kısmı miliste görev almış ve teknik eğitim için cepheden alınıp getirilmişlerdi. Sonraki birkaç gün boyunca. Halk 126 Ordusu. Fakat tren Sabadell'den geçerek Barselona'ya girdiğinde. Barselona'ya karşı sırasında. subaylar ise zarif. Fakat bu bakışlar içime azıcık korku düşürmedi değil. sivil nüfus. Her yerde göbekli zengin adamlar. aldıkları para ve giydikleri üniformaların belirlediği kesin bir toplumsal farklılık görülüyordu. İnsanların görünüşündeki değişme ürkütücüydü. Caddenin yukarısına doğru yürüdüğümüzde dikkat ettim. Britanya Ordusu'nun subayları gibi beli oturan. yine de «adam olan» herkes bir arabadan yararlanmam fırsatını elde ediyordu. sayısız belirtiler sayesinde ilk izlenimimin yanlış olmadığını keşfettim. Sokaklarda kan lekelerinin yeni kuruduğu ve milis askerlerinin şık otellere yerleştirildiği Ağustos ayında orada olan bir kimseye.) Yeni Halk Ordusu'nun subayları —ben Barselona'dan ayrıldığımda ortalıkta hiç böyle tipler görünmüyordu— şaşılacak sayıda çoğalmışlardı. oysa biz cephede bir tek tabancayı ne para ne de hatır için bulamıyorduk. Bostan korkuluğuna benzediğimin bilincindeydim. Biri: halk. her on askere bir subay düşecek biçimde donatılmıştı. Barcelona yeniden. bir de üstelik kirli ve traşsızdık. Barselona hiç kuskusuz. Öbürü: toplumun zengin-fakir ya da yukarı sınıf-aşağı sınıf biçimindeki normal ayırımı yeniden kendisini gösteriyordu. ilkin Ağustos'ta. hiç durmadan bir gözümün üstüne kayıyordu. Kuşkusuz. artık savaşı takmıyordu. savaş yüzünden biraz yıpranmış ve sıkıntı çekmiş. işler tersine dönmüştü. Savaşa karşı genel ilgisizlik. (Özel otomobiller yok gibiydi. ikincisinde Ocak'ta ya da benim yaptığım gibi ilk kere Aralık'ta ve sonra Nisan'da gitmiş olsunlar. Hepimiz aşağı yukarı aynı durumdaydık. ama işçi sınıfı egemenliğinin hiçbir belirtisi kalmayan alelade bir şehire dönüşmüştü. son üç aydır tuhaf şeylerin olageldiğini anlamama yardım etti. kendisine ait heyecan verici ve hiç kuşkum yok. Milis üniforması ve tulumlar neredeyse büsbütün ortadan kalkmıştı. dolayısıyla milletin bize dik dik bakmasında pek şaşılacak birşey yoktu. yalnız onlardan biraz daha sıkı oturan. bir kaç aylık aralıklarla giden herkes burada olup biten olağanüstü değişikliklere dikkat etmiştir. ama çoğunluğu milise katılmak yerine Harp Okulu'na gitmeyi yeğlemiş gençlerdi. bize ve bizim soyumuza Paris ya da Londra'dan daha az yabancı ve daha az düşman olmayan bir ortama adımımızı attık. Bütün değişikliklerin temelinde iki gerçek yatıyordu. İçlerinde her yirmi kişide birinin bile cephenin şöyle kenarına dahi gittiğini sanmıyorum. Tuhaf olan şey şu ki. millet bizim kirli görünüşümüze dik dik bakıyordu.
Barselona'ya ilk gelişimde. Burada durum hayli tuhaftı. cepheye gönüllü gitmenin hoşa gitmeyecek bir yanı varmış da as129 . Her karşılaştığınız kişi. Franco'ya karşı yürütülen mücadeleden çok.sindiririydi. cephede şiddetle ihtiyaç duyulan belirli bazı eşyaları bulmak hayli zordu. özellikle de proletarya. tabanca kılıfları teşhir ediliyordu. ama savaş ansızın arka plâna itilivermişti. Yiyecek kıtlığı büyük halk kitlesi için önemli sorundu.b. savaş daha altı ayını ancak doldurmuştu. milisler kendilerine özgü yapılarını ve özel karakterlerini korumaya olanak buldular.O. zorunlu asker almaya başvurmak gereğini duyduğunda. kısmen Barselo-na'nın fiilî savaştan uzakta olmasından ileri geliyordu. Şubat ayından itibaren bütün silâhlı kuvvetler teorik olarak Halk Ordusu ile birleştirilmiş ve milis güçleri kâğıt üstünde bozularak farklı ödeme dereceleri. ilk atılımda bir coşkunluk dalgası olmuştu. âdet yerini bulsun kabilinden bir ifadeyle soruyordu: «Şu savaş —korkunç birşey değil mi? Ne zaman bitecek dersiniz?» Siyasî bilince sahip kişiler. Dükkânlar şimdi besbelli daha şıktı. gelenleri dehşete düşürüyordu. ama asker toplama açısından bu. Barselona'ya Madrit'ten. çok büyük bir artışa yol açmadı. dönmedikleri ya da üç dört ay sonra ceplerinde büyük miktarda paralarla geri geldikleri. Örneğin.b. dükkânlar özellikle milis donanımında uzmanlaşmışlardı. matralar. bu hava dikkatinizi çekiyordu. Anarşistler ile Komünistler arasında süren öldürücü boğuşmanın bllincindeydiler.Her vitrinde yumuşak asker kasketleri. Milis gücüne katılmanın modası geçmişti. Ocak ayından beri İspanya'nın her yanında gönüllü asker kayıtlarının giderek azalması oldukça anlamlıydı. İspanyol Hükümeti.U. Milis gücü olarak örgütlenen ve savaşın ilk bir kaç haftasında Faşistler'i Zarago-za'ya kadar kovalayan sendika üyeleri. av-bıçakları. Bütün bu propagandadan. milislere karşı radyo ve komünist basında kesintisiz ve bazan çok menhus bir kötüleme kampanyası açmıştı.. Dış ya da iç savaş olsun her savaşta safları doldurmak durumunda olan sokaktaki adam. diye gösteriliyordu. Savaşla birlikte başlayan devrimci fikirlerde herkesin hayâl kırıklığına uğraması . cepheye dönmeme birkaç gün kala avadanlığımı satın alırken keşfettiğim gibi. (Milisllere paralan izne çıktıkları zaman ödenirdi. her zamanki şık sahil şehri yaşantısının hemen hiç bozulmadan devam ettiği Tarragona'-da da dikkatimi çekti. genç adamların kayboldukları. Tümen diye biliniyordu. Nereye gitseniz. bir dış savaşta doğal karşılanabilecek. Fakat. Bu. Haziran ayma kadar pek az Halk Ordusu birliği Aragon cephesine gönderilmişti. yoksun ve külüstür şeyler olmalarına rağmen.M. Tümenler yarı yarıya Halk Ordusu birlikleriyle milis gücünden oluşan «karma-tugay» lardan yapılmıştı. Fakat Hükümet ajanları her buldukları duvara «Halk Ordusu isteriz» diye çiziktiriyorlardı. aynı şey bir ay sonra. bunda büyük rol oynamıştı. geniş ölçüde işçi sınıfının egemenliği uğrunda çarpıştıklarına inandıkları için bu işleri başarmışlardı.muhakkak ki. Som Browne kemerleri.b. uzak. Fakat fiilî tek değişiklik isimlerde olmuştu. Katalonya'-da. çoğunluk bir an önce bitmesine taraftardı. Halk zevkinin herdaim barometresi olan dükkânlar bunu açıkça gösteriyordu. disiplinsiz. ile Halk Ordusu düzeni içinde yeniden kurulmuştu. Halk Ordusu her zaman «kahraman»di. v. belli bir uyuşukluk içinde diye ayıplanamazdı doğrusu. fermuarlı ceketler. önceleri Lenin Tümeni'nden P. hâttâ Valenila'-dan. ama bir iç savaşta çok kuraldışı kaçan. Bütün bu değişimlerin yanısıra parti milislerine karşı ve Halk Ordusun'dan yana sistemli bir propaganda yürütülüyordu. işçi sınıfı egemenliğinin güme gitmiş bir amaç olduğu gittikçe daha belirginleşiyordu. bundan ötürü. Sonradan. resmî rütbe v. Milisler kötü eğitilmiş. «Cephe». Şubat ayında. Oysa şimdi. Halk Ordusu'na asker yazılırken. birlikleri şimdi 29. v. 128 efsanevî bir yerdi. Savaşın kaybedilmesini kimse istemiyordu.) Yaralılar koltuk değnekleriyle tek ayak üstünde seke seke dolaşsalar bile özel bir ilgi görmüyorlardı.
şimdiyse sürü ile dilenci vardı. çoğu işçi devriyelerince kapatılmış kabareler ve yukarı sınıf genelevleri çabucak açılıverdi (*). «Buenos dias» da «salut» un yerini almıştı. böyle sıkıntılar her zaman zenginden çok yoksulu vurur. Önceleri Barselona'da dilenci bulunmayışı çok çarpıcı gelmişti. hiç kuşkusuz. Bu askerler. fakat işçi sınıfının oturduğu mahallelerde ekmek. şimdilik Halk Ordusu geride eğitilirken milisler cepheyi ellerinde tutuyorlardı.kere alınmayı beklemek takdir edilmesi gereken bir şeymiş gibi bir izlenim çıkarabilirdiniz. herşey böyle gözüküyordu. büyük mağazalardaki tezgâhtarlar yine alışık olduğumuz köpekleşen tavırlarını takınıyorlardı. Barselona'ya ilk vardığımda burasını. İşçi sınıfı başlamış. Yerilecek ne olsa milislerin üstüne yıkılırken övülecek herşey hemen Halk Ordusu'na yakıştırılıyordu. Garsonlar yeniden kolalı gömleklerini giyiyorlar. genelevlerin % 75'ini kapattığı söyleniyordu. bir başkasıyla ise yerildiği oluyordu. şık oteller ve lokantalar pa130 halı yemekleri aç kurtlar gibi yutan zengin insanlarla doluydu. çiçekçi kadınlar ve ayakkabı boyacıları gözlerinizin içine bakarak size «yoldaş» diyorlardı. zeytin yağı ve öbür ihtiyaç maddeleri için oluşan kuyruklar yüzlerce metre uzayıp gidiyordu. yaygaralar kopararak yiyecek artıkları istiyorlardı. kaçamaklı bir yolla geri geliyordu. Herşeyin şimdi daha zengin olan sınıfın yararına nasıl yerleştiğinin küçük. ama tabiatıyla. Ne var ki. bazı maddelerin kıtlığı da çekiliyordu. önceden olduğu gibi caddelerden törenlerle geçiyorlardı. Karım ve ben birkaç çorap almak için Ramblas'da bir çorapçıya girdik. burjuvazi ise korkuyor ve geçici bir süre için işçi kılığında dolaşıyordu. korkunç fırlarken. bu gerçek ise olabildiğince az duyuluyordu. Cepheye dönen milis askerleri artık caddelerde trampet çalarak. Bu dönemde yabancılar size pek seyrek olarak «tü» ve «oamarada» diye hitap ediyorlardı. «Şık» elbiseler anormal görülüyor. Bazan. caddelerde kıyılmış meyanköküyle sarılmış sigaralar sa(*) İşçi devriyelerinin. ücretlerinde herhangibir parelel yükselme olmaksızın. Kesinlikle. fakat anlamlı bir örneği tütün kıtlığıdır. İşçi devriyelerinin dağıtılması emredilmişti. Yiyecek fiatları. bayraklar dalgalandırarak resmi geçit yapmıyorlardı. savaşa duyulan genel ilgisizlik yüzünden görece daha az bir coşkuyla karşılandılar. 131 . Ram-las'nın tepesindeki ince zarif dükkânların dışında bir yalın ayaklı çocuklar güruhu devamlı olarak her çıkanın çevresinde kümelenmek için bekliyor. Dükkândaki adam yirmi otuz yıl önceden kalma. Halk Ordusu'nun bazı askerleri cepheye gitmeye başlamışlardı. ama asla pekiştirilmemiş bir devrime inanıyor. çalışan nüfusun. aynı birliklerin bu sıfatlardan biriyle övüldüğü. garsonlar. Bahşiş verme usulü el altından. Bunun daha çok bir umut ve gizleme karışımı olduğunu kavrayamamıştım. Görünüşe bakılırsa lokantalar ve oteller neye ihtiyaçları varsa güçlük çekmeden buluyorlardı. Devrimci tarzda konuşmalar artık kullanılmıyordu. Geniş halk kitleleri için tütün kıtlığı öylesine umutsuz birşeydi ki. bunların yerini her zamanki «senor» ve «ustet» almıştı. Bunun sonucunda. bu geçit törenleri bile. Şimdi her şey normale dönüyordu. Milis birliklerinin de artık kâğıt üzerinde Halk Ordusu birliklerine dönüşmesi Basın Propagandasında beceriyle kullanılıyordu. şimdi İngiltere'de bile yapılmayan bir biçimde başını eğdi ve ellerini oğuşturdu. sınıf ayrılıkları ile büyük farklılıkların varolmadığı bir şehir olarak düşünmüştüm. Herşeyin parlaklığından başka. herkes bahşiş vermekten sakınıyor ya da hiç kimse bahşiş almıyor. Ne var ki. caddelerde polis kuvvetleri yeniden arz-i endam ediyordu. Sabahın beşinde tren ya da kamyonla uzaklara kaçırılıveriliyorlardı. Devrimin ilk aylarında binlerce insan. sırf postu kurtarmak için sırtlarına işçi tulumları giyerek devrimci sloganlar haykırmışlardı. Fakat bütün bunların yanısıra toplumun havasında ürküntü veren bir değişim vardı —insan bizzat kendi yaşamadıkça kavranması güç birşeydir bu.
paket başına on pesetayı toslaymca (bir milisin günlük ücreti) alabilirdiniz. Madrit cephesine gönderilmemi sağlıyacak başka bir birliğe katılabilmek için de hazırlık temasları yapıyordum. Ama hâşâ. C. Bu ancak Bond Street ya da Rue de la Paix'de göreceğiniz cinsten bir dükkândı. tabancaları Anarşistler'in gizli dükkânlarından kanunsuz yollardan satın almak zorundaydmız.T. kendimi olabildiğince rahat ettirmek derdindeydim. (Pek çok kimse bir kere denemiştir. P. Hükümet bunları polislere ve Halk Ordusu'na dağıtmış fakat milislere vermeyi reddetmişti. ekmek hariç olmak üzere. dolayısıyla Hü-kûmet'in elindeki bütün tütün stokları savaş öncesinden kalanlardı. Sokak çarpışmalarında bir ya da iki gün sonra. seyrek hava akınları dışında insana savaşı hatırlatacak pek az şeyin olduğu Barselona'da hayatın güvenlik içinde oluşunun bir sonucuydu bu. dışarıdan tütün satın alınmasına izin vermezdi. Madrit'te. sonra kalkar yeniden yemek yer ve yeniden hasta olurdum. Anarşistler'e katılmak istiyordum.) İspanya'nın tüm tütününün yetiştiği Kanarya Adaları Franco'nun elindeydi. ufacık 26 mm.U. Aylarca süren rahatsızlıktan sonra doğru dürüst ekmek. insanı afalla132 tacak derecede pahalı ve en nefis cinsinden pasta ve bombomlarla dolu bir şekerci dükkânına raslamıştım. şarap. o da şansınız varsa. işçi sınıfının hâlâ iktidarda olduğu ya da öyle gözüktüğü birkaç ay önce görmek olanaksızdı. vitrini.M. altın rezervleri silâh ve öbür ihtiyaçlar için saklanmalıydı. canınızın istediği kadarını bulamıyacağınız hiç bir şey yoktu —adam başına düşen miktarı sıkı sıkıya karneye bağlandığı için. Bunları denedim bir kere. alabiliyordunuz.O. Bir sürü telâş ve sıkıntıdan sonra bir Anarşist arkadaş bana. belli belirsiz bir dehşet duygusuna kapıldığımı ve ağzımın hayretten açık kaldığını hatırlıyorum. Lucky Strikes ve bunun gibi daha pahalı cins sigaralar kaçakçılık yoluyla devamlı elde ediliyor bu da tatlı kârlara fırsat yaratıyordu.lik otomatik bir tabanca bulmayı becerdi —beş yardadan öteye işe yaramıyordu. Kaçakçılığa zengin halkın yararına olduğu için göz yumuluyordu. savaşın darbesini yemiş bir ülkede bu gibi şeylere para harcandığım görünce. Sokak çarpışmaları başlamadan önceki bu ilk hafta boyunca tuhaf bir biçimde birbiri üzerinde etki yapan çeşitli uğraşılarım vardı. herhangi bir kişisel üstünlük iddiasında bulunmuyorum. muhtemelen.M. ortak tehlike her cinsten insanı bir çeşit yoldaşlık duygusuna itmişti. ama silâh sesleri arasında böyle bir şeyi görme olasılığı daha azdır. milislerinden ayrılarak. kuyrukta saatlerce bekledikten sonra. Kaçak sigaraları şık otellerde açıktan açığa. durumun orada tamamıyla farklı olduğunu söylüyordu. Fakat bu değişikliği yalnızca iktidarın el değiştirmesine atfetmek hakbilirliğe sığmaz. kokteyl. Amerikan sigarası ve bunun gibi şeylere karşı doymak bilmez bir arzu duyuyordum. tüfekten çok daha yararlı oluyordu— bulması da hayli güçtü. bütün o hafta boyunca sağlığım biraz bozulmuştu.N. ama hiç yoktan iyiydi. yalnızca dörtte üç onsluk bir tütün paketi. haddinden fazla yemek içmek yüzünden. daha evvel de söylediğim gibi.'ye üye 133 . İlk önce. Ayni zamanda bir tabanca satın almak için gizli görüşmeler yapıyordum.U. Madrit'te bulunan herkes. Yeterince paranız olduktan sonra. Çocuklar bir dilim ekmek için dilenirken şişko bir herifin bıldırcın tıkınması tiksindirici bir manzaradır. paramın yettiği her çeşit lüks maddeyi satın almaktan geri durmadım. Açlıktan kıvranan.'dan ayrılacağımı çok önceden herkese söylemiştim. Kısmen de. cadde üstünde ise pek açık etmeden.O. En katıksız kişisel tercihlerim göz önüne alınırsa. Bunlar haftada yalnız bir kere açılan tütüncü dükkânlarında azar azar satılıyordu.tıhyordu. Kendimi biraz kötü hissedince günün yarısını yatakta geçirir. Bütün bunların yanısıra P. sosyetik caddelerin birinden geçerken. Tabanca almayı şiddetle arzu ediyordum —siper çarpışmalarında. Teorik olarak Hükümet. Zenginlik ve fakirlik arasındaki bu açık karşıtlığı. çünkü bu altın rezervlerinin azalması demek olurdu. İkinci olarak.
Sağlığım azıcık iyi olsaydı. Bunun neleri değiştireceğini söylemek şimdi hayli güç. Fakat iznimin bitmesine daha bir hafta vardı. Öte yandan. parti milislerini bölmek temelde bu amaca yönelmiş bir manevraydı. güçlü olan C. Beni kaydetmeğe pek hevesli göründü. Bu arada dinlenmek istiyordum. Güçler böyle konulunca aralarında bir çatışma çıkması zorunluydu. Bu ancak bir anlama gelirdi.'li öbür İngilizleri de benimle birlikte gelmeye ikna edip edemeyeceğimi sordu. Çok muhtemelen Barselona çarpışmaları başlamadan önce Albacate'ye gönderilmiş olacak. devrimi daha ileri götürmek isteyenlerle durdurmak ya da önlemek isteyenler. özel kişilerin ellerinde bulunan tüm silâhların teslim edilmesi gerektiği yolunda bir kararname yayınlandı. propaganda ilânları. Bir çok yerlerde silâhlı polis kuvvetleri Anarşist üslerine saldırılarda bulunmuşlardı. gözden kaçmayacak korkunç bir siyasî rekabet ve nefret vardı. P.P. bu sıra böyle şeyler yapılamıyacağmı bana anlatmış olmalıydı. Fakat buna karşılık. yani dönüp dolaşıp. M.C.savaş öncesinin silâhlı polis kuvvetleri olan Güvenlik Askerleri ve benzeri örgütler yeniden kullanılmaya başlanmış.U. Özellikle yüz yıla yakın bir süredir.'deki yoldaşlarıma da bir çeşit kişisel bağlılık duyacağım için durumum iyice içinden çıkılmaz bir hâl alacaktı. milisine girmek olanağı vardı. Bütün bu dönem! boyunca Katolon-ya'mn her yerinde görülen ufak tefek çatışmalara dair.S. Komünistlerle Anarşistler arasındaki karşıtlıktı.U.'nin belirsiz kuvveti vardı. «Çok geçmeden bir gürültü kopacak!» demekte birleşiyorlardı.) Komünist arkadaşıma kesin anlaşmayı daha sonra yapacağımı söyledim. Katalonya'da P. denetimi altındaki Generalite'nin görüş açısından.O. çok güçlendirilmiş ve silahlandırılmıştı. bir kâhin edasıyla. söylentiler dolaşıyordu.T. Anarşistlerin denetimi altındaki Gümrük Dairesi'ni ele geçirmek için gönderilmiş ve tanınmış bir Anarşist olan Antonio Martin öldürülmüştü.L. C. işçilerinin silâhlarını ellerinden almaktı. cepheye dönmeden sağlığımı düzeltmeyi çok istiyordum. Avrupa tipi olağan bir jandarma örgütüydü. ama sayıları ve kilit endüstriler-deki üstünlüklerinden ötürü. bu da bir Komünist Parti üyesinden tavsiye mektubu almam demek oluyordu. Karımla ben.A.T. ama F. çiçek sergileri. ama P. daha az iyi silâhlanmış. olaylar için yayınlanan resmî bildiriyi baştan aşağı doğru diye kabullenecektim.I.C. Anarşistlerin ellerinden silâhlarının ancak zor kullanılarak alınabileceği açıktı. bu emre uyulmamıştı.I. iki üç günlüğüne deniz kenarına bile gidebiliriz sanmıştım. her zaman belirsiz ve gazete sansürü yüzünden biri ötekiyle çelişen. çok renkli bayrakları.N. Tehlikenin varlığının anlaşılması çok basit ve kolaydı. Her türlü fi134 kirden bir sürü insan. İspanyol Sağlık Yardım Orgütü'ne bağlı bir Komünist arkadaşı arayarak derdimi ona açtım. mümkünse I. Bütün dava.N. Komünist disiplini altında olacağım. Ben135 . durumlarını güvenli kılmak için ilk yapılması gereken. Siyasî açıdan. düşmanlarına göre ne istediklerinden daha az emin. Bu arada. Şehrin yüzeydeki görünüşünün. ve onun liberal müttefikleri dışında hiçbir iktidar yoktu. Fransa sınırındaki Puigcerda'da bir Cara-bineros birliği. Aynı zamanda .A. (Bütün İspanyol ordusunda ayağıma gelecek kadar büyük bir çift postal bulunamamıştı. böylece çarpışmaları yakın bir bölgeden izleyemeyecek. dolup dolup taşan kalabalığı ile caddelerin görünüşteki neşesinin altında. Aman ne fikir! Siyasî atmosfer. Madrid'e gitmek istiyorsam Enternasyonal Kol'a katılmalıydım. lüks ve büyüyen fakirliğin. Hem üstelik —her zaman kişilerin geleceğine yön veren bir ufak ayrıntı— ayakkabıcının bana bir çift yeni postal yapmasını beklemek zorundaydım. mülk sahipleri sınıfının özel muhafızları olarak iş gören Güvenlik Askerleri.U.'nın beni Madrid'ten çok Teruel'e gönderme ihtimali olduğunu söylemişlerdi.olunursa F.S. çarpışmalar sırasında Barselona'da bulunsay-dım. Daha önce de değindiğim gibi. Tabiatıyla. hemen orada anlaşacaktım herhalde.
çoğunluğu Halk Ordusu birliklerinden oluşan muazzam cenaze kortejinin belirli bir noktadan geçmesi iki saat sürüyordu. Nisan sonlarında.'linin vurulmuş olduğunu öğrendik.'nin birlikte yürümesi ve dayanışmalarının gösterilmesiydi. Tarragona'da da olmuştu. Böylece. Besbelli. Ramblas'-nın yarı yolunu inmiştim ki. İzleyicilerinin çoğundan daha ılımlı olan C.N.N.T. 10 Mayıs'm üçünde öğle üzeri otelin holünden geçerken bir afkadaşım rastgele teklifsiz bir tavırla: «Duyduğuma göre Telefon Santralı'nda karışıklıklar çıkmış» dedi. O günün akşam üstü. Bu sözüm ona cenaze töreninin aslında bir kuvvet gösterisinden başka bir şey olmadığı apaçıktı. Sözüm ona devrimci şehir Barselona. uzun zamandan beri. her halde C.N. iki sendika blokunu büyük bir koalisyonda birleştirmekti.T. Barselona'ya varışımdan az sonra.N. Böyle bir 136 yürüyüşün sonunda bir ayaklanmaya yol açacağı gün gibi ortadaydı. bir iki yüz metre ötede.T.N.T. önderleri. ile U.G. ve herkes bir patırtı çıkmasını da bekliyordu. Bunu duyduğumda.T. Kısa bir süre önce bir C. üçle dört arasında.zeri olaylar Figueras'da ve sanıyorum. Hükümet bütün dükkânların kapatılmasını buyurdu. öldürüldü.'den gelen işçilerin yürüyüşe P.T.U. C. ve U. Dönüp baktığımda ellerinde tüfekler.G.T. Kuşkusuz. rıyla bazı gençlerin yan sokaklardan birinin köşesini döndüklerini ve Ramblas'nın kuzeyine doğru koşarak gezden kaybolduklarını gördüm. bir C.M. nedense.N.O. üyeleri bir süredir şu ya da bu biçimde öldürülüyorlardı. Plaza de Cataluna'dan gelen ardarda silâh sesleriyle uyandık.G.'nin ileri gelen üyelerinden Roldan. U. yan sokağa hakim sekiz köşeli yüksek kuledekilerle —bir kiliseydi 137 . ile uzlaşmak için uğraşıyorlardı.'den cenaze alayını izleyenler binleri buldu. Dış kapitalist basının Komünist-Anarşist düşmanlığı karşısındaki tutumu. li biri tarafından. Aynı gece karım ve ben. muhtemelen U. arkamda birçok tüfek atışları işittim.T.T.G. Fakat ben bir hayli rahatlamış olduğumu itiraf etmeliyim. muhtemelen. Bir otel penceresinden olan biteni hiç heyecan duymadan seyrettim. Mayıs'in biri yaklaşıyordu. I.N. C. Roldan'm katline geniş yer verirken karşı katil olayını hiç üzerinde durmadan geçiştirmesinden belirlenebilir.T. boyunlarına dolanmış kırmızı —siyah Anarşist fularla.T.'li biri tarafından.'nin birlikte katılacakları devâsâ bir gösteriden söz ediliyordu. hiç bir kutlama töreni yapılmayan tek şehirdi.T. ve U. Fakat son dakikada bu gösteri yürüyüşü iptal edildi. C. Mayısın birinde hiç bir olay çıkmadı. bütün bu cinayetlerin «ajan provokatör»lerce işlenmiş olması pekâlâ mümkündü. üyesi öldürülmüştü.LP. Gerçekten de politikalarının kilit noktası. ve C. Anlamsız bir sokak çarpışmasına katılmak kadar istemediğim bir şey yoktu. bölye bir olayda azıcık daha ileri gidilse işin sonunda kan dökülebilirdi. pek çok keresinde katil olaylarından sonra siyasî husumeti kışkırtmak amacıyla muazzam cenaze törenleri düzenlenmişti. Barselona'daki işçi-smıfı banliyölerinde de aşağı yukarı gayri resmî nitelikte bir çatışma olagelmişti. o gün. Düşünülen.T.T. Ertesi gün. kesiminde katılması gerekiyordu. Her şeyin tuhaf olduğu bir durumdu bu. U.N. hiç önem vermemiştim. İnsanın heyecanını kabartıcı sloganlar çizilmiş kırmızı bayrakların ardından sokaklarda resmi geçit yapmak ve de elindeki hafif-makineli tüfeğiyle sanki bana tümüyle yabancı biri tarafından vurulmak— benim yararlı bir yolda ölmekten anladığım bu değildi.G. faşist olmayan Avrupa şehirleri içinde.G.
'lu arkadaşlar orada toplanıyorlar.M. Şimdi. Üstelik.U. Hükûmet'in Telefon Santralı'nın kendisi138 ne devredilmesi talebi yüzünden çıktığını anlayıverdik. Hotel Falcön'a gitmeliyiz. devamlı binayı korumakla görevli Hücum Muhafızlarından başka kimsede silâh yoktu. dehşete düşmüş halk panik içinde Ramblas'dan aşağıya. Öbür İngiliz'le ben. «Haydi gel.M. Anca beraber kanca beraber olmak zorundayız. Anlaşılan. Sonra bazı Anarşistler yetişmiş. Doktor gözden kaybolmuştu —öyle sanıyorum ki bazı yaralananlar olmuş ve doktorlar çağrılmıştı bile— ama başka bir İngiliz geldi. sivil elbiseli. korkunç bir kargaşalık vardı. Kamyon. hiç kimsede ne yapması gerektiğini bilirmiş gibi bir hal yoktu. kucak dolusu tüfekler getirilmeye ve dağıtılmaya başlanmıştı. ihtiyatla ağaçtan ağaca gerilediklerini gördüm Önümdeki kalabalık sığınak olsun diye dalga dalga Ramblas'nın orta yerindeki metro istasyonuna doğru atılıyordu.T.U. giriş holünde bir kalabalık kaynaşıyordu. iyisi mi biz buralarda olalım» diye belirsiz bir fikir kafamda dolaşıyordu. çat! kepenklerini indirdikleri duyuluyordu. Uzaktan silâh sesleri geliyordu ve caddeler tamamiyle boştu. Binanın her yanında. tabiî reddedilmişti. Otele gidip karıma birşey olup olmadığına bakmam gerektiğini düşünüverdim. Kulenin tepesinden gelen mermiler caddeyi uçarak geçiyor. başlıca.'un işlettiği bir çeşit pansiyondu.U.M. Kargaşalık başlıyor. Hemen orada. Biz caddeden aşağıya yürürken karşı yönden bir kamyon hızla gelip geçti. Üstüste gelen silâh atışları ortalığı çınlattı. her geçene ateş ediyorlardı.'un Comite Local'ine gittim. Önde bir hafif makinalı tüfeğin arkasında. izindeki milisler tarafından kullanılırdı. ufak Anarşist topluluğu halkı geriye itiyor. normal olarak milislerin ücretlerini almaya gittikleri odada. cephede arkadaş olduğum bir milis geldi ve beni tanıdı— bize ondan sonra biraz da istemiyerek tüfek ve birkaç fişek verdiler. Meramını açık seçik anlatamıyacak kadar heyecanlıydı. Doktor beni kolumdan tutmuş biryerlere sürüklüyordu. Saatlerce yeraltında kapana kıstırılmış kalmak gerekebilirdi. Ramblas'nın sonundaki Hotel Falcön'a geldiğimizde.O. silâhlı Güvenlik Askeri dolu bir sürü kamyon başlıca C. Hemen «Başladı!» diye düşündüm. Sonra. Halk Ordusu'ndan iki subayın elleri tetikte. ellerinde tüfeklerle tıka basa Anarşist doluydu. yabancı olarak azıcık kuşku altında olduğumuz için önceleri kimse bize tüfek vermeye hevesli görünmüyordu. bizimle birlikte cephede bulunmuş bir Amerikalı doktor yanıma koştu.uzun boylu. Bütün cadde boyunca dükkân sahiplerinin çat!. genel bir arbede olmuş.'li işçilerin çalıştığı Telefon Santralı'na ânî bir baskın yapmak için Plaza de Cata luna'dan geçerken. Fakat bunu düşünürken çok büyük bir hayrete kapılmadım— çok uzun zamandan beri herkes «bu»nun her an başlamasını bekliyordu. ateş hattını geçmemeleri için haykırıyorlardı. elimden yakaladı.sanıyorum— biribirlerine karşılıklı ateş ediyorlardı. başka bir kalabalık kaynaşıyordu. Bunu göze alıp otele gidecektim. Daha ortalıkta tüfek falan yoktu. Herkes Ramblas'ya gitmenin imkânsız olduğunu söylüyordu. kalabalığı izlememeye karar verdim.» «Bu Allanın belâsı şey de ne demek oluyor?» dedim. bu istek.N. Güvenlik Askerleri hâkim noktalardaki binaları ele geçirmişler.O. Kargaşalığın daha erken saatlerde. ama «Comite Local'e her an bir baskın olabilir. Fakat yan sokağın caddeye açıldığı yerde. Tam bu anda. fişek kutuları dağıtıyordu. bir çuval yığınının üstüne pejmürde kılıklı bir delikanlı uzanmıştı. heyecanla konuşuyordu. merdivenlerde ve dışarda kaldırımda halk ufak ufak kümelenmiş. içerdeki bürodan. hayli yakışıklı bir adam düzeni korumaya çabalıyor ve köşedeki yığından kemerler. Otuz yaşlarında .» (Hotel Falcon P. orada imiş.O.) «P. Hiç kimse 139 . Tam binanın karşısına düşen P. Yukarıda. ateşin uzağına doğru akın ediyordu.
aşağıda caddede Hücum Muhafızlarından bir grup gelip geçen birkaç kişiyi durduruyor. gerçek bir çatışmada görünce. Mesele yeterince açıktı. kendi kendime hangi yanda olduğumu sormam gerekmiyordu. ama henüz barikatlar kurulmamıştı. temsilcisi John Mc Nair'i yakalamayı becerdim. işçilere ait çeşitli binalara hâkim olan öbür binaları ellerine geçirdikleriydi.T. Zifirî karanlık caddeleri cesaretle geçmiş. göründüğü kadarıyla da Falcon'da hiç yiyecek yoktu. Caddeler aşırı karanlık ve sessizdi. Tahmin edebildiğim kadarıyla hepimizde topu topu altmış kadar tüfek bulunuyordu. bir de pejmürde küçük oğlan çocuklar kalabalığı.P. Bunu şaka niyetine söylemiştim. binada hiç telefon rehberi bulunmamasıydı. ve genel olarak işçi sınıfının «peşinde» olduğuydu. Bana her şeyin yolunda olduğunu. bir saat boyunca o da senin bu oda benim arandıktan sonra numarayı veren bir rehber bulabildim. Burjuva komünistlerinin kafasında belirdiği biçimiyle idealleştirilmiş «işçi» tipine özel bir sevgim yoktu. kendilerine hiç tüfek kalmadığı söyleniyordu. Ben ve arkadaşım azıcık yiyecek bulmak umuduyla onun pek uzakta olmayan oteline sıvıştık. herhalde. nin Telefon Santralı'na saldırdığı.T. Comite Local'de nasıl olduğumuzu sordu. Bütün bu olanlara sanki piknikmiş gibi bakan genç milis delikanlıları sinsi sinsi 140 ortalıkta geziyor ve kimde tüfek varsa dil dökerek kandırmaya ya da aşırmaya çabalıyorlardı. kimlik soruyorlardı. Bizi. ne var ki yarım saat sonra Mc Nair. Onun da bir tek şarjörü vardı.N. aralarında birkaç kadın vardı. Silâhlarla donanmış bir Anarşist devriye arabası cad141 . dur durak bilmeden tüfek isteyen kalabalık tarafından kuşatılmıştı. yani polisle. Pencerelerin çoğuna silâhlı nöbetçiler yerleştirilmişti. artık Telefon Santralı'nın çalışmadığından kesinlikle emindim —ama işin aslını ararsanız. çalışmayı yalnızca birkaç saat için durdurmuştu. ama Barselona'daki I. İki binada toplanmış üçyüz kişi vardı. Genel izlenim. hiç kimsenin vurulmadığını söyledi. kentin bizim tarafında hiçbir şey olduğu yoktu. bir tek canlı yoktu. Bu saldırıyı daha çok kendi girişimleriyle başlattıklarını veri olarak kabul ediyorlardı. Karakteristik olan şey.L. Bir yanda C. Hava kararıyordu. Karımla bağlantı kuramadım. Otele telefon ederek karımın iyi olup olmadığını sormak hiç aklıma gelmedi. Güvenlik Askerleri'. Çoğunun ne olup bittiğinden haberi olmadığını ve P. Sigaralar bizi çok hoşnut etmişti. yine silâhsız kalmıştım. Bütün kavrayabildiğim şey. Barselona'daki yoksul sınıf Güvenlik Askerleri'ne İrlanda Polisleri gibi bir şey gözüyle bakıyordu. Ben «azıcık sigaramız olsa daha iyi olacağız» diye cevap verdim. Continental Oteli'nin telefon numarasını bilmiyordum. elinde iki Lucky Strikes paketiyle boy gösterdi.N. öte yanda polis vardı. ortalıkta. ben acıkmaya başlamıştım. Böylece. kapıları kilitlenmiş ve kol demiri vurulmuş otele almadan önce bir sürü gürültü patırdı ettiler. Hâkim çoğunluk rıhtımın yanındaki şehrin arka sokaklarında oturan en yoksul sınıftan gelmeydi. ama etiyle ve kanıyla somut işçileri doğal düşmanlarıyla. binasına sırf sığınmak için geldiklerini tahmin ediyordum. Bu küçük ama yiğitçe hareketini hiçbir zaman unutmayacağım. Uzun bir zaman geçti. Her şeyin nasıl yürüdüğünü bir kere öğrendikten sonra zihnim daha bir ferahladı. bazısı kucağında bebeklerini taşıyordu.olan biten hakkında açık seçik bir fikre sahip görünmüyordu. İzne çıkmış birkaç milis ve bir yabancılar serpintisi de vardı. Güvenlik Askerleri'nin C.U. Bütün dükkânların vitrinlerindeki çelik kepenkler indirilmiş. Anarşist devriyeleri kendisini iki kere durdurarak tabancaları burnuna dayalı bir halde kâğıtlarını incelemişlerdi.M. Geri döndüğümüzde Telefon Santralı'nm çalıştığını öğrendim ve yukarı ofise çıkarak karıma telefon ettim.. Bu aşamada hiç kimsenin Hükûmet'i suçlamadığı dikkati çekiyordu. minicik tabancamı saymazsam.O. Yukardaki ofis. Çok geçmeden açıkgöz bir madrabaz benim de tüfeğimi yürüttü ve ortalıktan toz oluverdi.
fevkalâde bir görünüm arzediyordu. holde kırık bir kanepenin üzerinde şehrin kenar mahallelerinden iki fukara kadın barış içinde horluyorlardı. binasında topu topu elli altmış silâh görüp de bütün silâhlar bunlar dedikleri zaman inanamamıştım.I. kaldırımların altında da kum-torbalarının doldurulduğu bir çeşit çakıl taşı vardır. gülümseyerek çevreyi seyrediyordu. Nihayet. Millet baştan başa yerlere serilmiş uyuyordu. tepelerine bir çeşit kibrit sürülerek tutuşturuluyordu. devrinin kaçınılmaz ürünleri gibi görünen. Her yerde. Anarşistlerin devriye arabalarından birinin bize getirdiği birkaç kutu bomba bulunuyordu. gözetleme deliklerine tüfekçiler yerleştirilmişti. kendi keyiflerine göre patlamaları da pek muhtemeldi. Millet her yana uzanmış uyuyordu. Telefon Santralı'na yapılan baskının sorumlusu olan Polis Şefi Salas'ın tutuklandığını söyledi.M. ufak saplı iki düzine tüfekle birkaç çifteden ibaretti. biryerler-den bulunmuş bir el arabasına dolduruyor ve kum torbaları altında iki büklüm. Uzaklardan yoğun ateş sesleri geliyordu. olağan karmakarışıktık.U. İspanyollar herhangi bir işe başlamaya kesinlikle karar verdiklerinde tutkulu bir enerjiyle erkek. barikatlardan birinin gerisinde ateş yanıyor.) Barselona caddeleri barikat örmeye elverişli arnavut kaldırımı taşlarıyla döşenmiştir. Bir iki tanesini fişekliklerime yerleştirdim. Yine tüfeğimi elimden almışlardı. Bütün bulabildiğimiz. pencerelerden birine nöbetçi olarak dikti.T. Girdisini çıktısını öğrenmek olanağı bulunmayan bu düzensiz binada dolaşarak hayli zaman geçirdim. ayağına —diz düğmeleri bileklerine gelen— bir milis pantolonu geçirmiş.S. ama göründüğü kadarıyla Ramblas'da birşey olmuyordu. dizlerinin üstünde bir hafif makinalı tüfek tutan onsekiz yaşlarında koyu-renk saçlı güzel bir genç kız oturuyordu. bunlardan birinde de kırık dökük bir kuyruklu piyano vardı.A. elime bir tüfek verdi. Şoförün yanında.O. Yukarıya doğru yürürken yiyecek pazarına bir göz attık. Üstlerine sertçe abanırsam beni havaya uçurabilecek bombaları düşünmekten hayli rahatsız uyuduğumu hatırlıyorum.U.deden yukarı geldi. haberler Güvenlik Askerleri'nin emir almadan kendiliklerinden eyleme geçtikleri yolundaki genel izlenimi doğruluyordu.C. M.O. yapılacak yararlı bir iş de yok gibiydi.'un. P. Yukarı ofise çıkarak yedek tabanca mermisi olup olmadığını sordum— hiç kalmamıştı. kırık mobilya parçaları ve yırtık kâğıtlara rastlanıyordu. Tezgâhlardan pek azı 143 . ona sarındım ve birkaç saat uyudum. Her nasılsa. Öbür İngiliz arkadaşımla birlikte Continental Oteli'ne dönmeye karar verdik. Bunlar ilkel bombalardı.O. merkezî iki P. Sabahın üçünde. Aylardan Mayıs olmasına rağmen gece gitgide serinliyor142 du. erkekler yağda yumurta pişiriyorlardı. Comite Local'in kapı ağzında bir Alman Yahudisi (Yidiş) kız. bıçağımla söküp indirdim.'nin.N.M. aradığımı buldum —silâh deposunu. durmadan ağlıyordu. kapısı da pek entepüftüdendi. (Gerçekte. Bütün rakip partilerin— P. öbür İngiliz ile ben açmakta hiç güçlük çekmedik.'-un eline geçmeden önce bir kabare tiyatrosuydu. İçeriye girince bize söylenenin doğru olduğunu keşfettik —daha başka silâh yoktu. Burası P. herkese emir verir görünen uzun boylu yakışıklı bir adam beni uyandırdı. modeli nuhnebiden kalma.U.'nin hepsinin Barselona'da silah istif ettiklerine dair söylentiler duymuştum. Kabare sahnelerinden birinin perdesi hâlâ yukarı çekilmiş duruyordu. Bu olayın nasıl bir yol tutturacağını bilemediğim için silâh bulmayı dehşet istiyordum. C. odalardan birinde bir bebek ağlıyor. Mamaafih. görevinden alınmıştı o kadar. sonradan öğrendiğimize göre. Barikatların kurulma ameliyesi tuhaf. kadın ve minnacık çocuklar uzun sıralar halinde arnavut kaldırımı taşlarını söküp.U. Silâh deposu yerine kullanılan odada nöbetçi yoktu. Odaların çoğunda yükseltilmiş sahneler. bir ileri bir geri gidip geliyorlardı. F. Bir iki saat içinde barikat bir adam boyu yükselmiş. ne bunların ne de berikilerin fişeği vardı. Bunun bir resmini çekebilmek için çok şeyler verebilirdim.
garanti biri bize sahra topuyla ateş ediyor. Güvenlik Asker. Aradan birkaç gün geçince bu peynirden çok hoşnut kalmıştım. —gayet iyi tanıdığım Amerikalı bir milisin başıydı bu— tıpkı bir panayırda nişan hedefi diye dikilen Hindistan cevizlerine benziyordu. binasının yanında. Continental Oteli'ne gittim.) o yüzden neyi gösterdiklerini anlayamıyordum. bir araştıralım bakalım» dedi.M. Arkamdaki adam. «Haydi. Her zamanki umursamaz tavrıyla merdivenlerden ferah fahur indi. bir baş çıkıp duruyordu. herşeyin yolunda olduğuna kanaat getirdim. kaydırak oynar gibi aşağılara doğru bombalar yuvarlıyorlardı. Önceki gün yirmi otuz kadar silâhlı Güvenlik Askeri kahveye gelmişler. kızıl saçlı bir Alman Hücum Muha-fızı'nı geriye itti. Gümbürtü öylesine kuvvetliydi ki. leri'nden biri de ölmüştü. ama Amerikalı sığınmak için kendisini gazete kulübesinin arkasına atmıştı. dışardan yoğun bir tüfek ateşinin çatırtısı duyuldu. kerleri'nin gözü önünde kaldırıma çıktı ve herkesin görebileceği bir biçimde tabancasını çıkararak yere bıraktı. Önceki gün Anarşistlerim ateşe başladıklarını gördüğüm caddenin köşesinde şimdi bir barikat yükseliyordu.U. Güvenlik As. ileri doğru atıldı ve o sırada dişlerinin ucuyla elindeki bir bombanın iğnesini çeken.'a yapılacak baskına hazırlık olarak kahveyi işgal etmeleri kendilerine emredilmişti.U. Hücum Muhafızları da Güvenlik Askerler'ini yeniden binanın içine sokmak için üstlerine bomba fırlatıyorlardı. bize birkaç dilde. Kendimize birer fincan kahve bulabildik ve bombaların yanına tıkıştırdığım keçi sütünden yapılmış biraz da peynir satın almayı becerdik. Sabahın erken saatlerinde kahveden çıkmaya teşebbüs etmişler. (Otelden yüz metre ötedeydi. bir Hücum Muhafızı ağır yaralanmış. M. Tam Kopp'u bulmuş ne yapmamız gerektiğini soruyordum.M. Güvenlik Askerleri hiç adam ayırımı yapmadan caddeden geçen herkese ateş ediyorlardı.kulakları sağır edici bir gümbürtüyle patlıyorlardı. taş binalar arasında patlayınca olağanın iki katı gürültü çıkaran el bombalarıydı. karşılıklı ateş açılmış. gazete kulübesinin gerisinde. P.U. Gerçekte bunlar yalnızca. Sonra.O. kalabalık uçar gibi çıkış kapısına seğirtti. Herkesin kapı ağzından çekilmesini haykırdı. sonradan P. kapı ağzında duran Hücum Muhafızlarının bazılarından —o anda ne olduğunu hiç anlamadığım— uyarıcı bağırış-malar geliyordu. Caddenin ortasında bir yerde.O.M. Bina ile aramda ağaçlar ve bir gazete kulübesi duruyordu. dedim. Gerçekten neler olup bittiğini neden sonra öğrenebildim. kan dökülmesine engel olmak zorunda olduğumuzu söyledi. birkaç tezgâh açık kalmıştı. çarpışmalar başlayınca hemen binayı ele geçirmiş ve tahkim edivermişlerdi.O. P. Her nasılsa. (ben caddenin öteki tarafında duruyordum) bana dikkatli ol diye bağırdı.U. üstü otel olarak işletilen Cafe Moka diye bir kahve vardı. 144 Kopp pencereden dışarıya bir göz attı.O. Bir an durdum ve açıklığı bir koşuda geçtim. çeşitli yönlerden gelen tüfek ve makineli tüfek sesleri nerdeyse bir muharebenin gümbürtüsüyle kıyaslanabilir hale gelmişti.açılmıştı. Muhtemelen. üçü ağır ağır Güvenlik Askerleri'nin sığındıkları kapı ağzına doğ145 . Güvenlik Askerleri gerisin geriye kahveye kaçmışlar. Tam kapı ağzının iç tarafında. bunlar da Ramblas'nm güneyine düşen işçilerin oturduğu mahallelerden sökün eden bir halk kalabalığı tarafından kuşatılmıştı. Bunlar yirmi yarda ötede. yüzümü yıkadım ve yeni emirler almak için gerisin geriye P. çatıdaki bazı camlar şangırdadı. iki İspanyol milis subayı da aynı şeyi yaptılar. aşağılardan ürkütücü bir seri patlama sesleri geldi.'un Yürütme Kurulu Binası'na yaklaştığımda hâlâ caddenin öteki yanındaydım. Tam oraya vardığımızda. tüfeklerin sesine karışan korkutucu . bir kurşun rahatsız edecek kadar yakından vınladı.) Bu sırada. Kopp olan biteni bir bakışta kavradı . Hücum Muhafızlarından bir grup.'un Yürütme Kurulu Binası'na döndüm. sopasını sırtına dikti. (İspanya'da bu tip caddelerin ortasında hep geniş bir refüj uzanır. ben de onu izledim.
yirmi sterlin verseler bile benim yapmayacağım birşeydi. daha hayal kırıcı ya da en sonunda daha sinir bozucu çok az tecrübe olabilir sanıyorum. Sokak çarpışmalarının şu kötü günlerinden daha hasta edici. çarpışmak istemiyorlardı. ellerinde tüfeklerle oraya yerleşecek birkaç adam P. ama P. ateş açmamız yolunda talimat göndermişlerdi. doğu yönünde ışıldayan mavi deniz— İspanya'ya geldiğimden beri gördüğüm ilk deniz görüntüsü. devamlı olarak Poliorama'nın damında geçirdim. önderlerinin bu olaya sürük146 lenmiş olmaktan dolayı son derece öfkelendiklerini ama C. camları ise patlayan bombalar yüzünden parçalanmıştı.T. sonra ötekine ateş etti ama tutturamadı.M. sürüyordu. bu üç gün. Rasatevine gözcüler yerleştirmişti bile. korkudan ödleri patlamış. Silâhsız olarak.O. üzerinde bir müze. damların genel düzeyinin çok üstünde de ikiz kubbeleri yükselen küçük bir rasatevi vardı.O. Olan biten ne Allanın belâsı ise.N.T.M. Tehlikede değildim. yaşamaktan ve bizi yaşatmaktan pek hoşnut olacaklardı. ama gün ışığı devam ettiği sürece hiç dinmiyor ve ertesi gün tam zamanında şafakla birlikte gene başlıyordu. Kısa kollu gömlek giymiş bir Güvenlik Askeri. dizlerimin üstüne çöktüm. Barselona halkı sokak çarpışmalarına ve ma. Bu. kim kiminle çarpışıyorsa ve kim kazanıyorsa. sürüyor. takır-takır. Kubbeler caddeye hâkimdi. Hücum Muhafızlarından biri tüfeğini ateşleyerek bombalardan birini patlattı. Bu.U. üyeleriydi. mermilerle delik deşikti. iki milyonluk koca şehir vahşi bir uyuşukluk içinde kapalı kalmıştı — hareketsiz bir gürültü kâbusu gibi. Saldırıya geçerlerse P. ama ben de tutturamadım. Onun söylememesine rağmen.O. bize ateş edilmedikçe ve binalarımıza saldırılmadıkça ateş açmamak olduğunu tekrarladı. Bombaların öyle yerde durması herkes için tehlikeliydi. Rasatevinin küçük pencerelerinden kilometrelerce çevreyi görebilirdiniz —ardarda tabaka tabaka gelen yüksek ince binalar.U. Bunu izleyen üç gün üç geceyi .'un önderleri savunmada kalmamız. 147 . yine de bütün yaşamımın en dayanılmaz dönemlerinden biri oldu. binalarına yapılacak herhangibir saldırıyı önleyebilirdi. Caddelerde bir tek motorlu araç kımıldamıyor. Kopp geri gelerek bombaları patlatmamızın iyi olacağmı söyledi. kaldırımın üstündeki hâlâ patlamamış iki bombayı işaret edip duruyordu. eğer önlemek olanağımız olursa. bütün karışıklıklar boyunca benim yaptığım tek atıştı. bunu baştan keşfetmek pek zordu. binalarını savunmak zorundaydık.U. güm bazan tek tük atışlara kadar sönüyor.ru yürüdüler. P. Heyecan içinde.O. dışarıda park etmiş biri Kopp'un resmî aracı olan iki araba. Barikatlardan ve kum torbaları yerleştirilmiş pencereler arasından gelen kurşun yağmuru dışında hiçbirşey olmuyordu. Tüfeğini bana vermesini söyledim. Cafe Moka'daki Güvenlik Askerleri'ne gelince. tropik bir kasırga gibi sürüyor. binlerce taş binaya çarparak yankılanan şeytanî gürültü. verilen emirlerin. Güneş altında pırıl pırıl caddeler bomboştu. cam kubbeler ve parıltılı yeşil bakır renkli kiremitleriyle fantastik süslü damlar. bütün bu işlerin anlamsızlığına şaşar dururdum.M. Kopp. onlarla başımız artık belâya girmeyecekti. Hemen karşımızda Poliorama denilen bir sinema. ellerindeki tüfekleri dolu adamların üstüne yürüyorlardı. Kopp beni yine yukarı çıkardı ve durumu açıkladı. korkudan titriyordu. bazan de kulakları sağır edici bir ateş yağmuru gibi hızlanıyor. Çatır-çatır. Damda oturur. Sinemadaki hademeler C. Kaldırımın üstü Cafe Moka'nın tabelâsından yayılan kırık camlarla kaplanmıştı.kısa sürelerle karşıdaki otele yemek yemeğe sıvışmak dışında. Ramblas boyunca orada burada. çarpışmalar başlayınca vatmanların bırakıp kaçtıkları tramvaylar hareketsiz duruyordu. açlık ve can sıkıntısından başka çekilecek çile yoktu. ikinci bombaya ateş ettim.M. bizim geliş gidişlerimize izin veriyorlardı. Üzgünüm.'yi desteklemek zorunluluğunu duyduklarını kavrayabildim.N. Ve.U. Bütün bu zaman boyunca.
P. bütün bu dava beni sıkıyor.U. Karşılık olarak. oradaki! Bize mi ateş ediyorsun?» «Ne?» «Bize ateş ediyorsan. Ramblas'dan aşağı doğru. solundaki dolambaçlı sokak aralarında karışık bir çarpışma devam ediyordu. ama bu yanda P. Rasatevinden dışarı bakarken. ve Güvenlik Askerleri aşağı yukarı kontrolü ellerine almışlardı. Besbelli. Kendimi biraz da yeniden siperdeymişim gibi hissediyordum. santral kesintisiz çalışıyor ve binadan hiç ateş açılmıyordu. Güvenlik Askerleri'nden biri eğilerek barikatın öbür tarafına ateş etmeye başladı.C. belâ başlıyormuş gibi oldu. Otelin ön cephesini boylu boyunca kaplayan kocaman «Hotel Calön» yazısının son o'suna yakın bir pencerede. (P.U. bizim tüfeklerden birini verdi. Biraz sonra yarım düzine kadarı tam karşımızda dama çıktılar. Bizim mevzi tuhaf bir biçimde sessizdi.biz de onlara ateş etmeyecektik. ama sözlerine sâdık kalacakları kesin değildi ki. Plaza de Cataluna çevresinde durum öylesine karmakarışıktı ki. geri kalanlarımız taş bir çıkıntıdan başka sığmağın olmadığı alttaki kurşun damda oturuyorduk. Size ateş etmiyordum.S.C. Bizim yüz metre sağımızda. şehrin ana caddelerinden biri olan Ramblas'nın ayırıcı bir hat oluşturduğunu anlayabiliyordum. Rasatevinin her kulesine bir adam yerleştiriyor. Ramblas'nm yukarı ucunda. bize ateş açmazlarsa . kahvehanede içecek cinsinden ne varsa tümünü yağma etmişler ve Kopp'a onbeş şişe bira hediye etmişlerdi. pek çok kereler Cafe Moka'da ziyaretlerine gitmişti. önceki gün her nasıl olduysa kaybettikleri tüfeğin yerine.U. Bazan. Böyle bir işe girişmeden önce bizi uyarmayı kabul etmişlerdi. Bütün bu belâların başladığı yer olan Telefon Santralı'nda Katalan ulusal bayrağıyla Anarşist bayrağı omuz omuza dalgalanıyorlardı. Genellikle yukarıda altı kadar adamımız oluyordu. bazan. Orada bir çeşit uzlaşmaya varılmıştı. saatlerimi. meydanı öldürücü bir etkiyle silip süpürebi-lecek bir makineli tüfekleri vardı. Katalan ulusal bayrağını çekmişlerdi. Mamaafih. onlara oranla umutsuz bir durumdadır. damdaki Güvenlik Askerleri'ne ateş etmişti 149 . Fakat bir çatışma başlatmaya hevesli olmadıkları apaçıktı. o damda pineklemek insana tuhaf bir duygu veriyordu. torbalarla bir başka barikat daha kurdular. Kırmızı bayraklarını direkten indirmiş.C. bir talih eseri birkaç gün önce satın aldığım Penguin dizisi kitaplarıyla geçiriyordum. J. her binada ait olduğu partinin bayrağı dalgalanmasa ne olduğunu kavramak hayli güç olacaktı. beni elli metre öteden gözetleyen bir takım adamların olduğu bilincine varıveri-yordum.. birçok kereler kendimi alışkanlığın etkisiyle Güvenlik Askerleri'nden «Faşistler» diye söz ederken yakaladım. Gerçekten de. Hotel Calön idi.'nin ingiltere'deki Komünist Gençlik Birliği'nin muadili Gençlik Derneği) kum torbalarıyla kaplanmış yan pencereleri bizim rasatevinin önüne gelen büyük mağazalardan birini elinde tutuyordu. hayır. Bir yabancı ise. Kopp onlarla kesin 148 bir anlaşma yapmıştı. Buradaki asıl nirengi noktası. cehennemi gürültüye metelik vermeden. Tüfeğimi ona doğru kaldırarak bağırdım: «Hey. Cafe Moka'daki Güvenlik Askerleri çelik kepenkleri indirmişler. bir çeşit içgüdü ile hangi siyasî partilerin hangi caddeleri ve hangi binaları tutacağını biliyordu. Bu sırada ben rasatevinde nöbette idim. Yalnızca bir keresinde. üstüne de Katalan ulusal bayrağını diktiler. kahvedeki eşyaları yığıp barikat yapmışlardı.. Güvenlik Askerleri'nin her an telefonla alacakları bir emir üzerine ateşe başlayabileceklerini pekâlâ biliyordum.S.S. elinde tüfeğiyle mavi tulum giymiş genç bir çocuk köşeden sıvışıyordu. Tabiatıyla.'nin Plaza de Cataluna'ya hâkim olan karargâh binası. karşılık veririz!» «Hayır.S. Ramblas'nın sağındaki işçi mahalleleri koyu Anarşist'ti.hallî coğrafyaya öylesine alışkındı ki.U. Baksana aşağıdakine!» Tüfeğiyle bizim binanın dibinden geçen yan sokağa doğru işaret etti. Kopp'da onlara. Bu arada Kopp Güvenlik Askerleriyle ahbaplığı ilerletiyordu.
Ve.«Ben ona ateş ediyordum. birey olarak taraf tutmalarına karşın.U. Tüfek ateşinin şeytanî cümbüşü devam ediyordu. —çok muhtemelen doğrudur— agents provoca. Faşist sempatizanı görünen bazı iyi halli İspanyol aileleri. şişman. bu yönden gelen gürültü dehşet vericiydi. doğrudan doğruya Generalite'ce «kollektifleştirilmiş»ti ve tarafsız bölge sayılıyordu. vitrinlerin camları kalbura dönmüştü. otel misli görülmemiş bir insan kolleksiyonuyla ağzına kadar dolmuştu. caddenin hayli aşağısmdaki evinden tüfeğini doğrultarak. birkaç da Halk Ordusu subayı. Büyük zorluklarla ve karanlıktan yararlanarak (Güvenlik Askerleri Ramblas'a devamlı ateş ediyorlardı).T. ama bu olanaksızdı. Fransa'ya portakal götürürken çarpışmalar yüzünden burada bağlı kalan kocaman Fransız kamyonlarının bir sürü şoförü. binasından bir adam.U. çünkü ortalıkta uçak yoktu. cadde ortasında ateşlenen bataryalara dair vahşî hikâyeler çıktı. ve U. Halk Ordusu bir bütün olarak. infilâk anında ne olduğunu anlayamadığım muazzam yoğun patlamalar oluyordu. (Barselona'daki dükkâncıların çoğu. belki hepsi on. bana ateş etti.M. Sonradan bana söylendiğine göre. yiyecek kıtlığı henüz vahim bir hal almadan ve gazeteler nefret kışkırtıcılığına başlamadan önce. ilk önce o ateş açtı. G. Ve uzun aralarla. Daha çarpışma başlar başlamaz. Millet düpedüz binaların içinde ya da barikatların arkasında pinekliyor.S.N.M. Ateşe karşılık vermedim.O. ben de karşılık verdim. Hotel Continental. hepsi bitti. ama birisi çıkıp da şarapnelle tahrip olmuş bir bina gösteremiyordu. Bu bina-dan bana pek çok kereler ateş edildi. Havadan atılan bombalar gibi ses çıkarıyorlardı.'nin merkez binalarının neredeyse tam karşı karşıya oldukları bir cadde vardı.T. hiç top sesi yoktu. ortada hiç belli bir neden yokken.T.T. işin giderek ciddiyet kazanması demekti —topçu sokak çarpışmalarında sonucu etkileyen unsurdur.» Bana anti-faşist selâm yaptı. bu. İşin başında. bütün 151 . Adam yalnızca yüz yarda ötede olmasına rağmen. Bazan.» (Söyledikleri doğruydu sanırım. uğursuz görünüşlü bir Rus da dahil (bu herifin kemerine bir tabanca ile zarif bir bomba bağlıydı) çeşitli komünist ajanları. Ogpu'nun ajanı olduğu söylenen. tüfek atışı ve makineli tüfek seslerini el bombalarının patlaması noktalıyordu. J. kurşun öyle açıktan geçti ki rasatevinin damına bile isabet etmedi. P. genel gürültü ve paniği çoğaltmak için kasten infilâk ettirmişlerdi Ma150 maafih. Biz de sizler gibi işçiyiz.) «Biz sizi vurmak istemiyoruz. teur'ler yığınlarla patlayıcı maddeyi. Sonradan gazetelerde. Hemen işin başından beri yiyecek azdı. Herzaman olduğu gibi.N. takma adı Charlie Clan olup. çarpışma her iki yanda da savunma halindeydi. Yönetim Binası'ndaki onbeş yirmi milis için Hotel Falcon'-dan yiyecek getiriliyordu. camlarına kurşun çarptığında parça parça olmasın diye vitrinlerine çaprazlama kâğıt yapıştırıyorlardı. Yabancı gazeteciler. öbür otellerin çoğu gibi C. çünkü toplar ateşe başlarsa.U. ya da U. her çeşidinden siyasî zanlı kişiler. tarafından değil. Duyduğum ve gördüğüm kadarıyla. kulağı alışkın olan biri topçu ateşinin sesini hiç yanılgısız tanır.» Aynı gün. Bizden yarım mil kadar uzakta. birkaç askerin kışladan tüymesine. on iki kere. mümkün olduğu kadar çoğumuz yemek için Hotel Continental'e gidiyorduk.O.G. salı sabahı bunlardan bir ikisinin P. ama bu yiyecek hepimize yetişmiyordu pek. Acaba duyar mıyım diye kulak kabartıyordum. karşısındakilere alev saçıyordu. Cumhuriyet Hükümeti'nin hizmetinde bir Amerikalı havacı. Binadan binaya bağırdım: «Daha biranız var mı?» «Hayır. Her halükârda. Belki de tahrik edici bir hedef teşkil ediyordum. İspanyollar'ın nişancılıktaki ustalıkları hayatımı kurtarmıştı. Çarpışmalar sona erdikten bir gün sonra bu caddeden geçtim.G. barikatlarında görmüştüm. Uluslararası Tugay'dan yaralı iki üç adam. çarpışma boyunca tarafsız kalmıştı.
kaldırımda yatan yaralı bir adama yardım ederken. Hâl ve tavırları tamamiyle tarafsızdı. Salı günü. pantalonu kana bulanmış bir halde içeri girdi.M. Ortalıkta çirkin söylentiler dolaşıyordu. yorgun. George Tioli. biri oyun olsun der gibi üstüne bir elbombası atıvermiş. Rasat-evinin kulesinden çevreyi seyrederken limana yanaşan savaş gemilerinin gri şekillerini gördük. Çarşamba (5 Mayıs) günüydü sanırım. ama çarşamba günü havasını değiştirerek herkesin işine dönmesini istemeye başladı.M. banliyö153 . ceplerimdeki bir dolu bombaları almaya kalkışırlardı. silâhlarını verdiklerini duyduk. resmî bildirinin olayı plânlanmış bir ayaklanma olarak göstermesinden daha çok gerçeğe yaklaştığına inanıyorum. Telefon Santralı'na yapılan saldırıyı «canavarca kışkırtma» diye (ya da buna yakın kelimelerle) tasvir ediyordu. Anarşistlerle polis arasındaki bir toz-alma hikâyesinden başka bir anlamı yoktur. Ben herkesi barikatların gerisinde kalmaya teşvik ediyordum. O sırada çevremdekilerin söylediklerinden toparlanabildiği kadarıyla. barikatların iki saat gibi kısa bir sürede kaldırılacağından hiç kuşku yoktu.T.O. ama biz bunu çok sonra öğrendik. bunlara karşı durmak için de beşbin Anarşist ve P. aç bilâç ve kir pas içinde içeriye girdiğimde odamda yangelmiş oturur bulduğumu hatırlıyorum. Ve Uluslararası Tugay'dan bir iki adam da bir nöbet gecesinin ertesinde.» Çarpışmaların geniş bir alana yayılmasına ve kayıp sayısına rağmen. sanıyorum. Dışarda neler olup bitiyor diye bakınmaya gitmişti. bu düşüncemin. Şu ya da bu nedenle sokağa çıkmak zorunda kalmış bir iki yaya. ama doğru dürüst bir sonuca varamayacağı besbelli olan bu anlamsız çarpışma herkesi hasta ediyordu. Bu söylentilerin yalnız ilki doğruydu.'un gazetesi La Batalla'nın savunmasız çalışma yeri Güvenlik Askerleri tarafından Telefon Santralı ile aynı günde ele geçirilmişti. Onun. Anarşist 152 önderleri de. Generalite bu iki şeyi yerine getireceğine ve yiyecek vurgunculuğunun önünü alacağına bir söz verse.N. Halkın söylediğine göre. Çünkü hiç kimse. Kepenkleri örtük caddeler korkunç gözüküyordu.bu olanlara şaka diye bakmak eğilimi vardı. Bizim iyi arkadaşımız olan bir İtalyan gazetecisi. O günün akşamı. böyle şeyler Barselona'da her yıl olurdu. C. üyelerinin istediği. Gerçekten de İngiliz destroyerleriymiş. askerinin Aragon cephesinden ayrıldığı söyleniyordu. beyaz mendiller sallıyarak sürüne sürüne o yana bu yana gidiyor ve Ramblas'-nın ortasındaki mermilerden korunmuş bir yerde. Anarşist gazetesi Solidari-dad Obrera. bir de. beni taraf değiştirmeye zorlarlar ya da en azından. neyse ki bomba çocuğu ciddi biçimde yaralamamış ti. bu çarpışmaların Franco'ya karşı savaşı kaybetmek anlamına gelebilecek tam bir iç savaş biçiminde gelişmesini istemiyordu. ve başındanberi istediği. «Barselona'daki kaldırım taşlarını numaralamak gerekir» dediğini hatırlıyorum: barikatları kurar ve yıkarken bu bizi bir sürü sıkıntıdan kurtarırdı. P. Henüz hiç kimsenin barikatlarını terkettiğini sanmıyorum. Daha önce denizcilik yapmış Douglas Moyle bunların İngiliz destroyerlerine benzediğini söyledi. birtakım adamlar da boş caddelere avaz avaz bağırarak gazete satıyorlardı.U. Halk fikir olarak bölünmüş.O. radyodan aynı çizgide çağrılar yayınlıyorlardı. yalnızca iki şey vardı: Telefon Santralı'nın geri verilmesi ve nefret edilen Güvenlik Askerleri'nin silahsızlandırılması. Fakat Generalite'nin taviz vermeyeceği de apaçıktı. Valencia Hükûme-ti'nin Barcelona'yı işgal etmek için altıbin asker gönderdiği. Eğer sıkı partili olsalardı. Bu korkunun ifade edildiğini bütün taraflardan işitiyordum. kendilerini rahatsız hissediyor ve bu Allanın belâsı şeyin nasıl sonuçlanacağını merak ediyordu. Genel tutum şuydu: «Bunun. fakat gazete başka bir adreste yine basılıyor ve birtakım sayıları dağıtılıyordu. herşeyi bir değişiklik sarmaya başladı.U. Plaza de Cataluna'da Güvenlik Askerleri'nden dörtyüzünün Anarşistler'e teslim olduğunu. oysa izin günlerimi damda nöbet tutarak geçirmeme benimle birlikte üzüldüler.
Moka'ya saldırmadan önce. sergiler neredeyse bomboş olmasına rağmen.M. arkasına binada bazı değişiklikler yapmakta olan işçilerin geride bıraktıkları taşlardan bir barikat kurduk. «onlar»ın suyumuzu da 154 kesecekleri yolunda bir söylenti dolaşıyordu.U.kimse bilmiyordu. Ama. Hükûmet'in P.U. Silâh stokumuzu gözden geçirdik. yaygara ile yiyecek isteyen muazzam bir kalabalık pazara toplanmıştı. Belki hemşireye ihtiyaç duyulur diye karım otelden kalkıp buraya gelmişti. elimize geçirdiğimiz her kovayı ve son olarak da. kendimizi savunmaktan başka bir seçeneğimiz olmayacaktı. tramvayların çalışmaya başlamadığı dikkati çekiyordu. millet yerlere serilmiş uyuyordu.'a savaş ilân etmemiş. bana ilk ışık tutan bilgi bu olmuştu.'nin denetimi elinde tuttuğuna dair belirsiz haberler sızıyordu. Fakat aynı akşam Kopp beni çağırttı ve çok ciddî bir yüzle. caddelerdeki tek tük ateş dışında herşey normale dönmüştü.T. söylemesi gereksiz. Kemerime kayışla bağlanmış. Güvenlik Askerleri'nin Kopp'a verdikleri. Ancak. beni uyandırmaya kıyamadığını. bizim yerel tarafsızlığımız da sonuna gelmişti. buradaki İdare Binası'nda komşumuz Güvenlik Askerleri'nin bize saldırmak yolunda emir alacakları muhakkaktı. Aşağıdaki barikatların gerisinde.O. onbeş bira şişesini doldurmak için hayli zaman harcadık. şimdi boşalmış olan.N. Sonradan meseleye nasıl bir yorum getirileceği konusunda. ön odalardan birinde bir koltuk üstünde uyuduğunu söyledi. sargı yeri olarak kullanmayı düşündüğümüz sedirli küçük bir oda vardı.) Teker teker tuvaletlerdeki yıkanma yerlerini. hiçbir şey olmamış.O. Çarpışmalar sona erdiğinde. M. P. (Hiç kimse «onlar» ın kim olduğunu bilmiyordu.O. Yukarıda. Güvenlik Askerleri hâlâ Moka'daki barikatlarının gerisindeydiler. Uykusuz geçen altmış saat yüzünden korkunç bir ruh hâli içinde ve köpekler gibi yorgundum.'un kesinlikle yasa-dışı bırakıldığını duyarsak. bunların dışında bir iki tabancadan başka birşey yoktu. Ama.'u lağvetmek ve ona karşı savaş açmak üzere olduğunu söyledi.T. partilerin içinde en zayıf. Ateş sesleri yavaş yavaş söndü ve şaşırtıcı bir hızla halk caddeleri dolduruverdi. Binayı tahkim etmekle geçirdiğimiz uzun kâbûslu geceyi hatırlıyorum. Çelik kepenkleri öndeki giriş kısmına çaprazlama taktık.O.M.'un üstüne atılacağını şimdiden belli belirsiz seziyordum. Karşıda Poliorama'nm damındaki altı tüfeği de sayarsak. Bu arada. olabilirdi . ama bizim moralimiz daha iyiydi ve kahvehaneyi hallaç pamuğu gibi atacağımıza emindik. ne tentürdiyot ne de sargı bezi bulunmadığını keşfettik. boş böğrüme batan tabancanın verdiği felâket rahatsızlığı hatırlıyorum. Hiç kuşkusuz. Birkaç dükkân kepenkleri-ni kaldırmaya başladı. gece yarısından sonra damdan saldırarak onları gafil avlayacaktık. Binada birkaç çikolata diliminden başka hiç yiyecek kalmamıştı. Şimdi artık gece ilerlemişti. Tek çıkar yol.N. Su işlerini idare eden Hükümet ya da C. sayıca bizden fazlaydılar. biri bozuk yirmi bir tüfeğimiz. Hükümet bize karşı savaş açtığı takdirde. birkaç düzine de bombamız vardı. olayların tüm sorumluluğunun. Ondan sonra hatırladığım şey ise.lerde (özellikle emekçi sınıfı mahallelerinde) C. arada birtakım insanlar ister istemez ölecekti. O günün akşamüstü bir çeşit ateşkes anlaşması yapıldı. ilk önce bizim onlara saldırmamızdı. birdenbire sarsılarak uyandığımda karımı başımda dikilmiş bulduğumdu. yarım saatcik dinlenmek için sedire uzandım. Karım. Görünüşe bakılırsa. her tüfek için elli atımlık cephanemiz. Kopp telefonda emir bekliyordu.U.U. su kesilmemiş. Hükümet P. Ortalık iyice aydınlanmıştı. saldırıda pekâlâ öldürülebilirdim. iki tarafın da tahkim edilen binaları daha boşaltılmamıştı. hemen Cafe Moka'yı ele geçirmek için hazırlık yapmalıydık. gerekirse.M. hemen şimdi aldığı haberlere göre. dolayısıyla en uygun günah keçisi olan P. biz kazanıyorduk. Çoğu Alman bir düzine kadar adam. Cafe Moka'-ya baskın yapmak için gönüllü çıktılar. Herkes telâşla oraya buraya koşuşturuyor ve yiyecek satın 155 .
Bu gibi olaylara karıştığımız zaman. üyesi oldukları için genel greve katılmışlar ve şimdilik beyaz kolalı gömleklerini çıkarmışlardı. öyle sanıyorum ki. çünkü bu zamanlarda maddî ayrıntılar başka herşeye ağır basar. Barselona'ya azıcık dinlenebilmek ve rahat etmek için hevesle gelmiştim. çok kötü bir döneme benziyordu. bir kasırga ya da deprem gibi düşünülüyordu. Troçkistler'in.T. konuklar. Şişko Rus ajanı. Bol miktarda bulunan tek şey portakaldı. hesapça kendinizi tarihî bir karakter gibi hissetmeniz gerekir. çarpışmalar boyunca burunlarını kapı ucundan uzatmaya korkan karmakarışık kalabalığın arasında korkunç bir kuşku havası doğmuştu. ama saatten çok dakika gibi gelmişti— Haziran ayında göğün gürleyişi gibi âni tüfek sesleri üzerine herkes bir yerlere kaçıştı. Anarşistlerin ya da bilmem kimin casusu olduğunu fısıldayarak ortalıkta dolanıyordu. ama yemek servisleri hâlâ yapmacık bir tören görüntüsüyle devam ediyordu. sıkıntı içinde. en azından benim kadar canları sıkılan ve zaman zaman bana el sallayarak kendilerinin de birer işçi olduğunu söyleyen. şimdi hepimizin başına gelen ve durdurmaya gücümüzün yetmediği bir çeşit doğal âfet. Üç gün boyunca karım ve ben bir parça keçi peyniriyle kahvaltı ettik. Fransız kamyon sürücüleri otele bir sürü por157 . bazıları C. ama bunun yerine. hazan uykudan başı önüne düşerek. küçük çapta da olsa tarih yapıyorsunuz-dur. bu her iki taraf için de öldürücü rezil kavganın doğru ve yanlış yönleri değil. Çoğu kimse casus görme deliliğine tutulmuş. Tüfek takırtılarının ortasında ve kepenkleri kapalı pencerelerin berisinde sürüp giden bu küçük otel hayatında iğrenç birşeyler vardı. (onlara ateş etmeyeceğimi ümit ettiklerinden yapıyorlardı bunu) ama emir geldiğinde kesinlikle ateş açacak olan Güvenlik Askerleri'nin karşısında. ortalıkta yenecek pek birşey yoktu. hemen arkasından —aslında bırakışma birkaç saat sürdü sanıyorum. ben durumun doğru dürüst bir «tahlil» ini yapamadım. ekmek ve içecek birşey yoktu. Daha çok cephede az adam olduğu. Yoğunlaşmış bir tiksinti ve öfkeyle damdaki mevziime döndüm. Çarpışmalar boyunca. Otelde. ne olup bittiğiyle hiç ilgilenmeyerek yalnızca olduğunuz yerde oturmanız gereken. şarap öylesine azalmıştı ki. gittikçe kötüleyen açlıktı —pazartesi gününden-beri hiçbirimiz adam gibi yemek yememiştik. şu Allanın belâsı damda gece gündüz oturmanın verdiği rahatsızlık ve sıkıntı. yüzlerce mil uzaktaki gazeteciler bu işi parlak bir biçimde yaptıkları halde. barikatların gerisi adamlarla doldu ve çarpışma yeniden başladı. Eğer tarih dedikleri buysa. O perşembe akşamı. sırayla bütün yabancıları bir yana sıkıştırıyor. milletin kulağına başka herkesin Komünistler'in. çünkü. bu yüzden anormal uzunlukta sürelerle nöbet tutmanız gerektiği. kahramanlık etmek yerine. bu iş biter bitmez cepheye dönmem gerekeceği fikri dolaşıp duruyordu. Öndeki yemek salonu. Bütün bu süre içinde. hayatımda ilk defa. Yüzelli gün cephede bulunmuş. caddeler sihirli bir değneğin ucuyla dokunulmuş gibi boşalıverdi. mesleği yalan söylemek olan birini görüyordum. Adamı biraz ilgiyle seyrettim. yemek olarak adam başına bir tek sardalya düşüyordu. hiç de öyle bir 156 duygu vermiyordu. kafamda. Her yerde aynı soruları duyuyordunuz: «Durdu mu dersin? Yeniden başlar mı acaba?» Çarpışma. Gerçekten de. Yiyecek kıtlığı. çelik kepenkler hemen indirildi. çarpışmalar sona erdikten birkaç gün sonra da devam etti. gitgide daha eski şarapları daha yüksek fiatlara içiyorduk. Garsonlar geniş ölçüde azaltılmıştı. Bu düşünce beni çileden çıkarıyordu. bütün bu oyunu Anarşistler'in düzenlediğini îzâh ediyordu. damda oturarak vakit geçiriyordum. hiçbir zaman herkese yetecek kadar masa bulunmayan arkadaki leş odaya doluşmuşlardı. Başlıca düşündüğüm. Otelde günlerdir ekmek bulunmuyordu. gazetecileri saymazsanız. pencereden gelen bir kurşun sütunlardan birini yonttuktan sonra terkedilmiş. inandırıcı bir biçimde.N. Fakat hiç böyle yapmazsınız. Aslında.almaya uğraşıyordu.
Bunlar olurken bizim yapılacak gayet nâzik bir işimiz vardı. başlıca polis görevlisi) bir başka sınıf olan Hücum Muhafızları ve Cumhuriyet'in seçme birlikleriydi. terkedilmiş barikatlar hâlâ yerlerinde durduğu halde. onların herkesin otlanmaya çabaladığı özel bir ekmek stokları vardı. yanlarında birtakım çok boyalı. o gece birlikler geldiler. Hücum Muhafızları'm uyutmak çok kolaydı. —bizim hiç yokken. barikatlarını yıkmamışlardı ama bazısı kaldırıma sandalye çıkarıp dizlerinin üstünde tüfeklerini yatırmış oturuyorlardı. Valencia'dan gelen birlikler. rasatevinde tüfeklerimiz olduğunu gayet iyi bilen Moka'daki Güvenlik Askerleri'nin bizim caddeden karşıya tüfek taşıdığımızı görünce işi bozmalarıydı. şeytanî silâh seslerinin sona ermesinden derin bir rahatlama duyduğum ve cepheye dönmeden önce. Bunlar. ama millet heryerde barikatlardan yavaşça toz oluyordu. asıl tehlike. kızıl saçlı bir İspanyol çocukla ben tüfekleri dışarı kaçırmaya başladık. Hiç kimsenin. Her yanda aynı sözler işitiliyordu: «Hiç yiyeceğimiz kalmadı. işçilerin kesinlikle yenildikleri anlamına ge158 liyordu— siyasî bilinçsizliğim yüzünden kafamda yeterince açıklık olmamasına rağmen— Hükûmet'in. Bu şoförler kaba görünüşlü bir güruhtu. bu tüfekleri caddenin bir yanından öbür yanma geçirmekti. olayların bu yönleriyle ilgilenmiyordum. Hükümet radyodan yarı yatıştırıcı. O gün —Cuma günü— çok ateş açıldığını sanmıyorum. Binada yalnızca yirmibir tüfek varken. ama caddeye çıkarmak Hükümet emrine karşı gelmek demekti. altısını kaybetmeyi göze alamazdık. namluları da 159 . ertesi gün çarpışma sona erecek gibi görünüyordu. binadaki silâh deposuna aittiler.U. caddeler hemen hemen normale dönmüş. ellerimizde bunlarla yakalanırsak tutuklanacağımız kesindi— daha kötüsü. düşmanlıktan hayli uzak bir sırıtmayla karşılık verdi —hiç kuşkusuz. beni tanımıştı. uzun tartışmalar yapıldıktan sonra. hattâ daha başından otele kabul etmezdi. Bütün bildiğim.O. Bu durumun belli başlı sorumlusunun yiyecek kıtlığı olduğuna eminim. Güvenlik Askerleri hâlâ Cafe Moka'yı ellerinde tutuyorlardı. dükkânların hemen hepsi açıktı ve —hepsinin en güven vericisi— uzun süre donmuş kalıplar halinde duran tramvaylar harekete geçtiler. şehirlerde yiyecek olduğu sürece tayınlarını alacaklarını bilen Güvenlik Askerleri yerlerinde kalabiliyorlardı. Akşamüstü olduğunda. züppe otel müdürü bunları rahatsız etmek için elinden geleni ardına komaz. Valencia' dan birliklerin gerçekten gelip gelmediğinden haberi yoktu —aslında. En uygun yolu bulmak için. dipçikleri koltuk altımıza sıkıştırdık. yalnız Katalan bayrağı dalgalanıyordu. Rasatevinin kulelerinde nöbet tutarken kullandığımız altı tüfek hâlâ oldukları yerde duruyordu ve ne yapıp yapıp onları P.M. nereye baksanız.takal getirmişlerdi. ama şu anda pek itibâr görüyorlardı. Güvenlik Askerleri'ne ve Carabineros'a benzer (yani. Başka zaman olsa. Tek sorun. takmış takıştırmış İspanyol kızları ve siyah gömlekli pek iri bir hamal vardı. Birinin yanından geçerken göz kırptım. kendini daha güvenli hissettiği zaman hesap sormaya kalkacağını anlamıştım. Bu. grup başına da bir makineli tüfek. onar kişilik gruplar halinde caddelerde devriye gezdikleri görülüyordu —kocaman tüfekleri omuzlarından aşağı sarkan. belli bir saatten sonra üzerinde silâhla yakalananların tutuklanacağını söyleyen yayınlar yapıyordu. tüfeklere de el konurdu. binasına geri götürmek zorundaydık. Fakat o sırada. sol omuzumuza birer tüfek astık. biraz yiyecek satın alarak. adeta yerden bitercesine ortaya çıkmışlardı. o akşam caddelerde ilk kez göründüklerinde vakit hayli ilerlemiş olmalıydı. Çok anîden. Yarı yarıya soyunduk. yeniden dönüp çalışmak zorundayız. Hükümet yayınlarını kimsenin taktığı yoktu. Ramblas halkla dolmuştu. gri ya da mavi üniformalı adamlar. yarı tehdit edici bildirilerle herkesin eve gitmesini isteyen.» Öte yandan. uzun boylu. O son geceyi damda geçirdim. Bunlar. azıcık dinlenip huzur bulabileceğimdi. Telefon Santralı'ndan Anarşist bayrağı indirilmişti.
«Rus tüfeği» denilen (bu tüfekler İspanya'ya S. Bu. Barselona üzerinde Cumhuriyetçi bayrağı dalgalanıyordu —Cumhuriyetçi 'bayrağını faşist siperlerinin dışında. Rasatevinin kıvrım kıvrım merdivenlerinden aşağı kütük gibi bir bacakla inmek dayanılmaz bir işti. çünkü barikat kurmak taşları gerisin geri yerine koymaktan çok daha kolaydır. Bazısı gruplar halinde tramvayları basmış. Bu Mavzerlerin uzun olması ayrı bir talihsizlikti. bunların seçilmiş adamlar olmaları değil. görünüşlerinden hoşlanmaktan kendimi alamıyordum. Amerika'da imâl ediliyorlardı) yeni bir cins tüfekle donatılmışlardı. Cumhuriyetin böyle birlikleri olduğunu bilmiyordum. Esaslı bir miktarının kaçırıldığından hiç kuşkum yok. barikatlarda tutulurdu. Barselona çarpışmaları. bir iki gün sonra Hücum Muhafızları halkla gayet iyi geçinmeye başladılar. İspanya'da gördüklerimin en iyisiydiler ve bir anlamda «düşman» olmalarına rağmen. onların ileri geri gezinmelerine bir çeşit şaşkınlıkla bakıyordum. cebinden C.B.S. bir iki kişi öldü.T. ellerindeki silâhlardı. gerçek şuydu ki. Hücum Muhafızları küçük mangalar halinde caddelere dağıtılmaz. Hükûmet'in. emir aldıkları için— kışkırtıcı bir tavırla davranışlarda bulunmaya kalkınca birkaç yerde kargaşalık çıktı. bizimse cephede aşağı yukarı elli adamımıza bir makeneli tüfek düşüyordu. Bunlar pek mükemmel birliklerdi. hiç de cepheye gönderilmek niyetiyle yetiştirilmemiş olan Güvenlik Askerleri ve Cara-binero'lar daha iyi silâhlandırılmış. bütün tüfekler kazasız belâsız karşıya geçirildi. Ben.N. üyelik kartı çıkanların kartlarını parça parça etmişlerdi.N.U. binalarının önündeki barikatların yerlerinde kalmasına izin verilmişti. ilk burada görmüş oluyordum.C. lonya bölgesinin tüm denetimini eline almak için uzun zamandır aradığı bahaneyi vermişti.T. yolcuları aramış. Ama çok kısa bir süre sonra. Bir kere caddeye çıkınca. P. silâhlı Anarşistler'le kavgalaşmaya yol açtı. Fakat.paçalarımızdan aşağı sarkıttık. bazıları —herhalde. caddelerde fâtih edasıyla yürüyorlardı. ağzı yayvan korkunç karabinalardan kat kat iyiydi. Acaba ne derdim olduğunu düşündüler diye merak eder dururum. tabancalara gelince. Benim gibi uzun boylu bir adam bile uzun bir Mavzeri rahatsızlık duymadan pantolonunun paçasında taşıyamazdı. dizlerimizi bükmeyecek kadar yavaş yürümek olduğunu keşfettik. Valencia Hükûmeti'ne Kata. hareket etmek için tutulacak tek yolun. Sinemanın önünde bir grup adamın. tarafından gönderilmişti. Savaşta yaralanmıştır demişlerdi belki de. Her neyse. Hücum Muhafızları her yanı kaplamıştı. mer161 . kaplumbağa hızıyla cadde boyunca yürüyüşümü büyük bir ilgiyle seyrettiklerini gördüm. Hücum Muhafızları muzaffer istilâcı havalarını bıraktılar ve ilişkiler daha dostâne bir hale geldi. Bir tanesini inceledim. bu heryerde böyleydi. bazı patlamalar olacağından herhangibir korkuları olsa. İlk günü. Mükemmel bir tüfek olmaktan pek uzaktı ama bizim cephedeki eski püskü. Güvenlik Askerleri stratejik noktalan ellerinde tutmaya devam ediyorlardı. Hepsi. İşçi milisleri dağıtılacak ve Halk Ordusu birlikleri arasında yeniden paylaştırılacaktı.C. ama bu iş pek yavaş oluyordu. Şimdiye kadar farketmemiş olmama rağmen. ama sanıyorum. Çoğunun bir iki gün içinde kendilerine birer kız arkadaş buluverdikleri dikkati çekiyordu. direnme göstermeyeceğini önceden bildiği halkı dehşette bırakmak için kuvvet gösterisi yaptığına hiç kuşku yoktu. Ertesi gün. pek kötü silâhlanmış milislere alışmıştım.S. Aragon cephesindeki pejmürde. İşçi mahallelerinde barikatlar yıkılıyor. Hücum Muhafızlarının on adamına bir hafif makineli tüfek. herbirine de bir otomatik tabanca düşü160 yordu. gerçekten Haziran sonu geldiğinde pek çoğu hâlâ duruyordu. bizden çok daha iyi giydirilmişlerdi. bunları yalnızca kanunsuz yollardan elde edebilirdiniz. sanırım. Bunun her savaşta böyle olduğunu sanıyordum —gerideki besili polis ile cephe hattındaki pejmürde askerler arasındaki tezâd! Tüm olarak alındıkta. Beni asıl şaşırtan. ama C.
sanırım. ajanları tarafından kentin dört bir yanma yayılmıştı. Otelime dönüp orada oturacağım.U. Besbelli. Kolum hâlâ kötü. yabancı komünist gazeteleri elimize geçmeye başlamıştı. La Batalla hâlâ ortalıkta gözüküyordu. Daha önceden. hiç kuşkusuz. birçokları muhakeme edilmeksizin. diye kararlaştırılmıştı.» Ona. Pasaportsuz olan ve genellikle kendi ülkelerinde gizli polisçe aranan İtalyan ve Almanlar'ın durumu en kötüsüy163 . mutlaka siyasî bir zanlı olmalıyım.S. Douglas Thompson'-un Nisan başında yaralandığından söz etmiştim.kezlerinde muazzam sayılarda silâha el konuyordu. «Sizin gazeteleriniz benim faşist olduğumu yazıyor. tabiatıyla kendi taraflarına sıkıca bağlı kalmak durumundaydılar. bu olaydan sonra Komünistler'in denetimi altındaki hiçbir birliğe katılamayacağımı söylemek zorunda kaldım. Bunlar olurken.'un lağvedilmesini talep eden. Salı sabahı ona sokakta rastladım. Çok sayıda siyasî zanlı yabancı. bu mesele değil canım. olaylar için uydurulan yorumlar karşısında hayretten dona kalıyorlardı. Hayli şaşırmıştım. Komünist arkadaşımız bana bir kere daha yanaştı ve Uluslararası Tugay'a transfer olmayı isteyip istemediğimi sordu. Sonra onunla temasımızı kaybettik.M. hiç kimse için uzanacak bir yer bulunmayacak derecede ağzına kadar dolu bir hücrede tutulmuştu.M. «P. Artık. fakat hiç kuşkusuz.O. Ne de olsa siz yalnızca verilen emri yerine getiriyordunuz. çünkü yaralılar sık sık bir hastaneden öbürüne yer değiştirirlerdi. Thompson yakalanmış.O.M. Tompson hemen. Fakat bütün hava değişmişti. Aslında Tarragona hastanesindeydi. orak ve çekiç işaretli bir maskeden sıyrılarak ortaya çıkan iğrenç. polisin beceriksizliği yüzünden tamamen suçsuz zavallılar tutuklanıyordu. biri yaralandı mı zaten hep böyle olurdu.O.'un gizli bir faşist örgütü olduğu ilân edilmiş. oteldeki korkunç kuşku ve düşmanlık havası daha da kötülemişti. Çarpışmalar sona erdikten sonra. P. gamalı haç işaretli manyak bir yüz olarak gösteren bir karikatür. P. Her zaman olduğu gibi. «Ben bu işin dışında kalacağım. onu emekçi sınıfa karşı değil. Neyin nasıl olduğunu gerçekten gören Komünistler'in bazıları.» dedi. Eninde sonunda.M. hapishaneler dolup taşıyordu.» dedim.U. Durmadan ortaya atılan suçlamalar karşısında tarafsız kalmak olanaksızdı. o da herkesin ağzındaki soruyu sordu : «Nedir bu Allahm belâsı şey?» Elimden geldiği kadarıyla anlattım herşeyi. aylarca hapiste tutulmuşlardı. çarpışmalara ilişkin haberleri yalnızca azılı partizanca değil. Buna benzeyen daha bir sürü olay oluyordu. her yanda uğuldayan tüfek ateşinden hayli tedirgindi. U.U. P. hapse tıkılmış ve sekiz gün süreyle.O. emekçi sınıfın yararına kullanacaktım. yalnız P.C.M.C. P.'nı. ama. Barselona çarpışmalarının resmî ifadesi. ortalığı alevlendirici makaleler yayınlıyorlardı. çarpışmalar başladığı sıralarda gerisin geriye Barselona'ya gönderilmişti. Anarşistler esirlerini salıvermiş. Adam bu konuda çok dürüsttü. «farklı kalmakta anlaşıp» aslında siyasî hasmımız olması gereken birisiyle içki içemiyordunuz. peşlerinde polis ve devamlı ele verilme korkusuyla saklanıyordu. Postahaneler yeniden çalışıyordu. ama ilk sayfası hemen neredeyse bomboş kalacak derecede sansür edilmişti. Oteline döndü. P. Çarpışmaların bittiği şu sırada. ama Güvenlik Askerleri kendi esirlerini bırakmamış ve bunların çoğu hapse atılmış. gazeteleri sansüre uğramıyor.S. önceden olduğu gibi.» «Oh. ama ne yazık ki kaldığı otel şehrin Güvenlik Askerleri'nce denetim altında tutulan kesimindeydi —sokak çarpışmalarında yerel coğrafyayı bilmek ne kadar önemli! Otel basılmış.O. tarafından ustaca düzenlenen bir faşist «beşinci kol» ayaklanmasından başka bir şey değil.'a bağlı olduğum için. İspanyol emekçi sınıfına karşı kullanılabilirdi. Otelin holünde bazı çirkin ağız dalaşmaları yapılıyordu. gerçeklere de aykırıydı. Böyle bir patlamanın bir daha ne zaman olacağı bilinemezdi ve ben bir daha böyle bir 162 davada tüfeğimi elime almak durumunda kalırsam. bu.U.U.U.
önünde kıvırcık tüylü beyaz bir köpekle.C.S. damda oturup acaba bir dakika sonra vurulacak mıyım. gürültüsü. korku. tamamen boş Plaza de Cataluna'da aceleyle karşıdan karşıya koşarken her iki elinde beyaz mendiller sallayan bir adam. tıka basa doldurulmuş hapishaneler.'nin adamlarıydı. Bu belâ sona erdiğinde hepimizin yeniden onu görmeye geleceğimizi umuyordu— gerçekten de onu görmeye gittim.dü. İngilizler'in kendisini ziyarete gelmesinden çok hoşnut olmuştu. yoksa bir başkasını mı vurmak zorunda kalacağım diye ölesiye sıkılmak. Çarpışmanın uzun süren kâbusu. herkes «yine başladı» diye bağrışıyordu. Bir iki sokak ötede tüfeklerin çatırtı ve gümbürtüsü duyu164 lurken. Adamın yatak odasından çıkarken kazârâ çarpıştığımızda. muazzam yiyecek kuyrukları ve sinsi sinsi gezinen silâhlı adamların yarattığı korkunç havayı hiç unutamayacaktır. ama benim onu öyle sandığımı düşünmüştü. içinizde. P. sınırdışi edilerek Fransa'ya gönderileceklerdi ki. yiyecek ve uykudan yoksunluk.U. caddeye koştuğumda birkaç Güvenlik Askeri'nin kudurmuş bir köpeği vurduklarını öğrendim. Pahalı bir dükkândı. «Böyle şeylerin olması çok kötü değil mi? İş için de çok kötü. çalışanlar da U. Geriye baktığımda belleğime takılan şeyler o sırada rastgele yapılan gözlemler.C. modaya uygun giyinmiş bir kadını koluna alışveriş sepetini takmış. Bir de. Yakalandıkları takdirde. çarpışmadan önce. Poliorama'nm üstündeki müzede kapıcı olarak çalışan ve bütün bu olanlara toplumsal yaşayışın gereği olan şeyler diye bakan küçük adam. Yine de davranışları tümüyle tarafsızdı. bir ilgi kayması olmadan. Sonradan. Tanrı bilir onları ne korkunç olayların beklediği. kuşku. Bütün bu zaman boyunca. Ramblas'dan aşağı doğru yürüyüş yaparken gördüğümü hatırlıyorum. bunların bir cenaze alayı olduğunu düşündüm.'lu olduğumu biliyorlardı. 165 .S. zavallı kızın yüzündeki utanç ve sefalet ifadesini hatırlıyorum. belki de Barselona'da oturanların çoğu bütün çarpışmaya. Öyle bir noktaya gelmiştim ki. Cumartesi sabahı caddeden bir silâh gümbürtüsü koptu. O zaman. sansürlü gazeteler. çünkü silâhsız oldukları açıkça görülüyordu. siyasî açıdan karşı tarafın adamlarıydı ve benim P. İtalya ya da Almanya'ya geri yollanmaları demekti. üyesi de olabilirdiler— her_ neyse. çarpışma sona erdikten sonra ve birkaç dakika için 5 Mayıs'dakine kısa süreli ateşkes sırasında gittim. Halk arasında bir sürü insan.U. karmakarışık gerginlik sinirlerimi sonuna kadar zorlamıştı. Ne zaman yan sokaktan başlarını uzatsalar. Bir iki yabancı kadın İspanyollar'la «evlenerek» durumlarını çabucak usulüne uydurdular.U. Ayakkabı dükkânında postallarımı yapan adamlar. her kapı çarpışında tabancama sarılıyordum. Temmuz'un 19'u geldi yine» diyen öbür küçük adam. İngilizler'i çok simpatico bulduğunu söyledi. Baştan aşağı siyahlar giyinmiş büyük bir kalabalığın da bir saat boyunca Palaza de Cataluna'dan geçmeye çalıştıklarını ve hep başarısızlığa uğradıklarını hatırlıyorum. Bir türlü sona ermemesi ne yazık! Cephede olanlar yetmiyormuş gibi» vb. kadının sağır olabileceğiydi. bütün davanın kendilerine anlamsız bir gürültü gibi geldiği savaşın dışında kalanların bir anlık görüntüleri. köşedeki Hotel Colon'dan P. makineli tüfekleri ateş açıyor ve onları geri püskürtüyordu— neden bilmiyorum. ama zamanın tuhaflıklarından birçoğunu aktarmakta başarılı olduğumu sanmıyorum.G. Barselona çarpışmalarının ortasında olan bitenlerin neye benzediğine dair bir fikir vermeye çabaladım. T. kız adamın metresi falan değildi.O. bu.M. bir arkadaşınızın şimdiye kadar sizi polise gammazlamış olabileceği gibi nefret uyandıran bir duygu taşıyordunuz. vb. hattâ aradan aylar geçtikten sonra Barselona'da bulunmuş bir kimse. nefret. Kuşkusuz. Başıyla Plaza de Catuluna'daki cehennemi ateşe doğru işaret ederek (sanki bu sabahın çok güzel olduğunu söylüyormuş gibi) «Eh. Hiç kimlik belgesi olmayan bir Alman kızı günlerce bir adamın metresi pozuna girerek polisi uyutmuştu. Oraya. Tek akla gelen.
gerçekten olan neydi? Uzun bir süreden beri Katalonya'nın her yanında gerilim yükseliyordu. Önceden olduğu gibi. ama ortalığa yayılan yalanların pek çoğunun tersini kanıtlayacak kadar çok şey duydum ve olaylara tanık oldum. Partiler içi polemiğin ayrıntılarına girmek korkunç bir iş. Sürtüşmenin bardağı taşıran nedeni. ben de yalnızca kendi mahallemde neler olup bittiğini gördüm. C. O sırada. bunun dengeli bir görünümünü vermeye çalışmak önemli birşey-dir.ya da bir hava baskınında duyacaklarından zırnık fazla olmayan bir ilgi ile bakıyorlardı.N. 1937 Mayısı'nda herşey öyle bir noktaya ulaştı ki. lütfen bu bölümü atlayın. Ayrıca. lâğım çukuruna dalmaya benziyor Fakat gerçeği olabildiğince ortaya çıkarmaya çabalamak ve kurmak gereklidir. eğer sorumlusu var ise bu sorumlu kimdi? Barselona çarpışmaları pek çok siyasî tartışmaya sermaye edildiği için. Bundan sonraki bölümde. Uzak bir şehirdeki bu sefil dalaşma. Bundan sonraki adımın. savaşın başından beri çoğunlukla C. ilk bakışta sanıldığından daha büyük bir önem taşımaktadır. Barselona çarpışmalarının tümüyle doğru ve tarafsız bir öyküsü hiçbir zaman yazılamayacaktır. Bu bölümde yalnız kendi kişisel gözlemlerimi anlattım. bunların onda dokuzunun gerçek dışı olduğunu söylersem abartmaya kaçmış olmam sanıyorum.T. Böyle olmakla birlikte. halka geniş olarak yansıtılmasına izin veriliyordu. kötü yönetildiği.N. Ben bile. siyasî çatışmalarla (tıpkı bir Çin savaşındaki generallerin adları gibi) insanın aklını karıştıran partiler ve alt-partilerin isim kalabalığıyla ilgilenmiyorsanız. Her şeyden önce. bunun yanısıra. ayrıca resmî görüşmelerin dinlendiği ve banda alındığı gibi gerekçe167 166 . Bu kitabın daha önceki bölümlerinde Komünistler'le Anarşistler arasındaki çatışmaları bazılarına anlatmıştım. denetimindeki kimi kilit endüstrilerin ele geçirilmesi olacağı herkesçe apaçık biliniyordu. Gelecekteki tarihçiler. iyi silâhlarla donanmış «gayrı siyasî» bir polis kuvveti kurulmasına da karar verilmişti. ve ne gibi sonuçlar doğurmuştur. Bu örgüte sendika üyeleri alınmayacaktı. bazı sunturlu yalanların aksini kanıtlayabilir ve bu olayın belirli bir perspektife sokulmasına yardımcı olabilirim. gözlerimle gördüklerimin ve sözlerini güvenilir saydığım başka görgü tanıklarından öğrendiklerimin ötesinde pek az malzemeye sahibim. elimden geldiğince iyi bir biçimde daha kapsamlı konuları tartışmam gerekiyor — gerçekte olan nedir. 11 Gerekli kayıtların olmaması yüzünden. O sırada yayınlanan gazete haberlerinin hemen hepsi savaştan uzaktaki gazeteciler tarafından uydurulmuştu. olayın doğru ve yanlış yönleri nelerdi. yalnızca yanlış haber vermekle kalmayıp. üzerinde çalışmak için bir yığın suçlama ve parti propagandasından başka birşey bulamayacaklar. okuyucuları maksatlı olarak da yanlış yöne çekiyorlardı. 1 Mayıs'ta hiçbir baş kaldırma hareketinin olmayışı herkesi sevindirmiş ve şaşırtmıştı. Şimdiden bu konu üstüne bir çok kitabı doldurmaya yetecek miktarda yazı yazılmıştır. Her zaman olduğu gibi. 3 Mayıs'ta Hükümet. işçi sınıfı saflarında servetle sefalet arasındaki karşıtlığın gittikçe artmasından ileri gelen belli bir kırgınlık ve devrimin sabote edildiği yolunda genel ve muğlak bir duygu da vardı. bütün özel silâhların teslim edilmesine ilişkin Hükümet emri idi. sorunun tek bir yönünün.'li işçilerin çalıştırdığı Telefon Santralı'nı. Barselona'daki herkes gibi.T. artık büyük bir patlayışa kaçınılmaz gözüyle bakılıyordu.
5 Mayıs gecesine kadar C. daha iyi durumdaydı sayılır. 6 Mayısîta ateş kesildi. muvazzaf kuvvetlerin elindekiler dışında bütün silâhların teslim edilmesine ilişkin bir emir yayınladı ve ertesi birkaç gün içinde çok sayıda silâh ele geçirildi. kesinlikle. ama bu rakamı çürütecek delillerden yoksun olduğumuz için. resmî bildirilere göre. herkes bunun C. silâhlı polis kuvvetleri ve P. Gerçek şudur ki. Ne türlü kışkırtma olursa olsun yan gelip yatacaklarını açıkça belirtmiş olsalardı. . Sivil giyinmiş silâhlı polisler caddelerde yol açılırken.'nin resmî önderleri U. hiç savaşmamaktan daha iyi sonuç verdiği örnekler vardır.S.I. hiç kuşkusuz. Bununla birlikte. Güvenlik Askerleri'ne karşı direnmeyi öngören belirsiz bir kararın dışında.C. Asıl dava. devlet kapitalizmine ve muhtemelen. de şehrin merkez ve resmî kesimlerini tuttular. ama.M. emekçi sınıfın denetiminden çok uzakta. Bu patlama. (Komünistler ve Sosyalistler) tarafından yapılacak bir saldırının işareti olduğuna inanıyordu.N. C. (kendisine verilen emirlerin sınırını aşıyor muydu aşmıyor muydu bilinmez) binayı ele geçirmeleri için üç kamyon dolusu silâhlı Güvenlik Askeri gönderdi. ertesi sabah millet kendiliğinden barikatları farketmeye başladı. işler durdu ve hemen ardından çarpışma patlak verdi. Genel eylemin yönü. caddelerde silâhlı Anarşistler belirdi. kuvvetleri emekçi banliyölerini.T. bunlar zaten olacaktı diye düşünebiliriz. merkezî denetime. Savaşın patlak vermesinden bir yıl sonra Kata-lonya emekçileri iktidarlarını büyük ölçüde yitirmişlerdi. Fakat. hiçbir plân yapılmamıştı. İkinci olarak.T. Doğrudan iktidar geçen yıldan beri. ani saldırısı yüzünden yeniden bozuldu. Bu koşullar içinde hiç kimse çarpışmaya devam etmeyi göze alacak kadar davaya güvenemiyordu 7 Mayıs öğleden sonra şartlar hemen hemen normale dönmüştü.'ye karşı Güvenlik Askerleri ve P. İşçilerin binalarına bir saldırı olacak diye bir söylenti şehri dolaştı.N. muhtemelen Güvenlik Askerleri'nin silâhsız C. P. emekçilerinin bu çarpışmada pes dememekle birşey kaybedip kaybetmedikleridir. Asıl niyetleri her ne idiyse. Polis Şefi Salaş.N. daha da büyük kayba uğramış olabilirlerdi.M. takım takım Güvenlik Askerleri stratejik noktalardaki başka birçok binaları da zaptetti-ler. Bu patlamanın savaşa doğrudan bir etkisi olup olmadığı konusunda bir delil yok. Katalonya'nın Valencia denetimi altına girmesine. anlaşıldığı kadarıyla.'un ilgasına bahane edilirken.N.U. Herşey bir yana. ama biraz daha uzasaydı etkisi olacağı kuşkusuzdu.T. dört yüz ölü ve bin kadar yaralı idi.S. her iki tarafta da savunma niteliğindeydi. sokaklara dökülen C. ayrıca çok sayıda Güvenlik Askeri teslim olmuştu. işçileri üstüne.N.T.O. manevrayla sendikacıların ellerinden kaydırılmıştı. özel kapitalizmin yeniden sunuluşuna doğruydu.U. ama nispeten hâlâ iyi durumdaydılar.T. bu noktada direnmenin varlığı.F. Bildiğim kadarıyla. Hükümet. çarpışma. doğru kabul etmek zorundayız.N.T. Ne var ki. milis güçlerinin dağıtılmasına. Ölü sayısı abartmalı verilmiş olabilir. yiyecek gitgide azalıyordu. Durum kabataslak şöyleydi: C. 169 . Çarpışıp da yenilmenin. şehrin her yanında barikatlar kurulmuştu ve çarpışmalar 6 Mayıs sabahına dek aralıksız sürdü.G. Barselona Telefon Santralı'nın ele geçirilişi.A. Fakat genel olarak kabul edilmiş bir önderlik ve belirli bir plân yoktu —gerçekten.O.T.P. Aşağı yukarı aynı saatlerde. çarpışma sonrasının etkilerini herhangi bir kesinlikle söylemek de imkânsızdır.C.U.U. düpedüz uzun bir süreç içindeki tek bir olaydı. O gece ve ertesi gün. Cabellero Hükûmeti'nin düşürülmesinde de etkili oldu. binalar kuşatılmış ama hiçbiri zapdedilmemiş ve hiç topçu da kullanılmamıştı. önderleri ile birlikte herkesi işlerinin başına dönmeye çağırıyorlardı. Çarpışmalar sırasındaki kayıplar.ier öne sürerek devralmaya karar verdi. sürecin hızını herhalde azaltmıştır. O akşam deniz 168 yoluyla Valencia'dan gönderilen altı bin Hücum Muhafızı Barselona'ya vardı ve şehrin denetimini eline aldı. .
gemiler bunu gerçekleştirmek için hiçbir eylemde bulunmadılar. Göründüğü kadarıyla hiç kimsenin elinde bir kopyası bulunmayan bu bildiri hakkında büyük belirsizlikler vardır. Anarşistlerin safında eylem nerdeyse kesinlikle kendiliğinden oluşmuştu. Herkes sokağa fırlamış. ama hiç değilse içten içe muhtemeldir ki. Bu nedenle «19 Temmuz'un ruhunu yeniden uyan171 . Ama gerçek şuydu ki.) Fakat gerçekte P.Üçüncü olarak. onlarla birlikte olmak devrimci partilerin görevidir diyen. Kesinlikle böyle bir afiş falan yoktu. belki 5 Mayıs'ta yaklaştıkları gibi. ama bu bildiri 5 Mayıs'tan önce çıkmadı. ile U. küçük bir grup Troçkist'in (Bolşevik . Çeşitli kaynakları karşılaştırdıktan sonra.U. Kimi yabancı gazetelerde bu bildiri.Leninist-ler) 4 Mayıs'ta çıkardıkları bildiriydi.M.'un içinde küçük bir aşırı grup— idi.M. İspanyol Hükûmeti'ni Franco'dan kurtarmak için parmağını kıpırdatmayan İngiliz Hükümeti.U. ile ittifak kurmaktı. karaya hiç 170 asker çıkarmadılar ya da hiçbir mülteci kabul etmediler. zaten olan şeylerin yerine getirilmesini istiyordu. Bunun da başlıca söylediği şey.T. (3) Güvenlik Askerleri'nin silahsızlandırılması için çağrıda bulunduğunu söyleyebilirim. T. hayli ukalâca. önderlerinin tutumları tereddütlüydü. Bir İngiliz kruvazörü ve iki İngüiz destroyeri limana girmişlerdi. «Herkes barikatlara gitsin —savaş sanayii dışındaki bütün sanayi kollarında genel grev yapılsın» idi. Devrimci bir çizgide konuşanlar. Ben kendim ne bildiriyi ne de o tarihli La Batalla'yı gördüm. hattâ izleyicilerini barikatlarda kalmaya teşvik ettiler ve Durriti Dostları'nın yayınladığı aşırılık yanlısı bildiriyi bile onayladılar (6 Mayıs.U. emekçiler sokağa dökülmüşlerdi.I. (2) Telefon Santralı'na yapılan saldırının sorumlularının bulunması. Çarpışmalar sırasında gördüğüm tek el ilânı. Bu noktada kesin bir şey söylenemez. bir marksist çizgiyi tutarak hareket ettiler.A. C. yabancı bir müdahale yapılmasından korkuyorlardı. Ne var ki. La Batalla'nın bildiriyi nereye kadar kabul ettiğine gelince. Bunlar da yine. C. yalnızca Durruti Dostları —F. Bunun birçok nedeni vardı En başta. dolayısıyla.G.M.U. daha iki gün önce kendiliğinden başlamış olan çarpışmayı onların başlattığı söylenemez.N.T.T. bu bildirinin (1) İhtilâlci bir konseyin (cunta) kurulması. Üçüncü olarak. ve P. Franco'ya karşı sürdürülen savaş kazanılmadan önce asla ayaklanmaktan yana değildiler. önderlerin izleyicilerinden daha tutucu olmalarını sağlıyordu.M. aynı hükümeti kendi emekçi sınıfından kurtarmak için yeterince çabuk müdahale edecekti. La Batalla). emekçilerin şehre egemen olması halinde. önceden düşünülmüş ve tasarlanmıştı. Durruti Dostları bir çeşit devrimci bildiri dağıttılar. bu patlamanın gerisinde ne gibi bir gaye —herhangi bir gaye var idiyse tabii— vardı? Bu bir çeşit coup d'etat ya da ihtilâl girişimi miydi? Gerçekten Hükûmet'i düşürmeyi mi hedef almıştı? Önceden tasarlanıp üzerinde karar verilmiş miydi? Benim fikrimce. şehrin her yanma yapıştırılmış «ortalığı alevlendirici bir afiş» olarak tanımlanmıştı. önderleri de. P.N. Her iki tarafta da hiçbir belirli plân işareti yoktu. O. emekçiler sokağa döküldü mü.'nin resmî liderleri daha başından olayla ilgileri olmadığını açıkladılar.T.G.N.O. yani. çarpışma ise hiç değilse şimdilik.O. çarpışma yalnızca herkesin onu beklemesi anlamında. önderlik etmiyor.'un önderleri bu olayda mesuliyet taşımadıklarını söylemediler.'nin hâlâ Hükûmet'te ve Generalite'de temsil edilmesi.O. izliyorlardı. C. C. orası da meçhuldür. İkinci olarak.N. İngiliz gazeteleri bu gemilerin Barselona'ya «İngiliz çıkarlarını korumak için» gittiğini ilân etti. Anarşist önderleri —o sırada herkesçe bilinmemekle birlikte— olaylar belli bir noktanın ötesine sıçrar da. siyasî önderleri de onları istemiyerek izlemişler ya da hiç izlememişlerdi. arasındaki ayrılığı zorunlu olarak genişletecekti. önderlerinin asıl gayesi U.T. P. kuşkusuz yakınlarda daha başka savaş gemileri de vardı. çünkü bu başlıbaşma sıradan adamların çıkardığı bir olaydı. Bir başka deyişle.
siyasî bir sermaye haline getirilmişti. bu da.O. taraftarları. eğer gerçekten çarpışma başlamadan önce değilse bile. çünkü. bu çarpışmanın yalnızca P. Fakat hatır173 172 .M.T. muhtemelen. alelade C. U. Buna çok benzer bir olayın (Barselona'dan gelen emirlerle hareket eden silâhlı polislerin Telefon Santralı'nı ele geçirmelerine çok benzeyen) iki gün sonra Tarragona'da da cereyan etmesi çok manidardır. önderleri ile kişisel ilişkileri olanlar (benim ilişkim yoktu) bana gerçekte bu işten tümüyle hiç hoşlanmadıklarını. yani La Batalla'nın P.M. işçileri olan.U. Barikatların gerisindekiler muhtemelen. bildirinin «Barikatlarda kalınız» demekten fazla bir tesiri olmadı.U. ama fırsat çıkar çıkmaz hem Hükûmet'ten hem Generalite'den atıldılar. aralarında bir tutam da U. bir «ayaklanma» diye tanımlanması gerektiğinden kuşkuluyum. lanma olduğunu yazmalarını kolaylaştırdılar.T.T.O. Kestirilebileceği kadarıyla P. O sırada P. La Batalla ayrıca hiçbir birliğin cepheden aynlmaması yolunda talimatlar da yayınlandı (*). Üstelik bu.M. zâten Komünist basının her halükârda böyle söyleyeceğine kesinlikle inanabiliriz.dırmak» ve benzeri sloganlara rağmen. her iki tarafında ellerinde ateşli silâhlar vardı ve bunları kullanmaya istekliydiler. kuşkusuz P. daha az delille gerek önceden gerek sonradan yapılan suçlamalarla oranlanırsa hiçbir şey değildi. Ayaklanma. Fakat. P.'un yasaklanmadan önceki kısa dönemde üye sayısı bir dereceye kadar artmıştı. hep yapıldığı gibi. birliklerinin cepheden ayrılmasını emrettiğini söylüyor. ama bazı şeyler insanı kuşkuya düşürüyor. Hükûmet'i devirmek değildi. yalnızca taraftarlarının uyanık kalmasına ve son bölümde değindiğim gibi.U.'nin gücünü yerle bir etmek için plânlı bir çaba? Böyle olduğunu sanmıyorum. doğru ya da yanlış olarak polisten gelen bir saldırı diye gördükleri harekete karşı direnmekti. acaba bir Komünist Coup d'etat'sı olmasın — bir vuruşta C.N. Ne var ki. adı geçen tarihli La Batalla'ya bakılarak kolaylıkla tespit edilebilir. işçileriydi.) son sayılarından tam tersini.O.N.M. herhangibir bina üzerine saldırı emri asla vermediler.U.U. Bu nokta. saldırgan eylem ve belirli bir plân demektir.' un sorumluluğunun. önlemek imkânı oldukça ateş açılmamasını emrettiler.O. Taktik açısından.N. emekçilerin eylemlerini savunma ile sınırlamak için ellerinden geleni yaptılar.N.O. C. ama katılmak zorunluluğunu da duyduklarını söylediler.U. bağlılıklarından ötürü övündüler.M. önderleri tedbirli tutumlarından fazla birşey kazanamadılar. bir hata olur.'un düşmanı olan Durriti Dostları'nın bildirisini destelkemek. Zaten Barselona'da da Telefon Santralı'na yapılan baskın tek başına soyutlanmış bir eylem değildi. Propaganda açısından. Sonradan hiç kuşkusuz. herhangi bir yerde gerçek bir ihtilâlci niyet yoktu. T. Genel heyecan ve her iki tarafta da söylenen şeyler düşünülecek olursa. Ama Anarşist gazetesi Solidaridad Obrera buna karşı çıkarken. sonradan «Mayıs'ın görkemli günleri» nden bile dem vurdu. önderlerini benimser gibi görünmekle. Daha doğrusu buna bir kalkışma denebilirdi— çok kanlı bir kalkışma.T.O. Eylemleri temelde savunma niteliğindeydi ve hemen neredeyse bütün yabancı gazetelerde yapıldığı gibi. tarafından yürütülmüş bir çeşit ayak(*) Inprecor'un (International Press Correspondence'ın kısaltılmış adı — Komünist Enternasyonalin gazetesi. P.U.M. Şehrin çeşitli kesimlerinde takımlarla Güvenlik Askerleri ve C. karşı tarafın niyetleri neydi? Eğer bir Anarşist «Coup d'etat» sı değil idiyse.M.G. O zaman insanların söylediklerinden anlaşılabileceği kadarıyla. Meselâ.M.O. çok küçük bir örgüt ve genellikle P.O. haklı çizgi bu olabilirdi. insanı şaşırtan bir çabuklukla stratejik noktalardaki binaları işgal ettiler. önderlerinden biri olan Gorkin. herkesi teşvik etmekten ve muhtemelen bir kısım ahaliyi orada kalacaklarından daha uzun süre kalmaya ikna etmiş olmaktan ibaret bulunduğunu söyleyebilirim. kalkıştıkları şey.
Katalonya Cumhurbaşkanı Companys. hizipler hazırdır. Her iki tarafın da geniş ölçüdeki bir çarpışma plânladığına inanmayışımın iki nedeni var: (1) Her iki taraf da Barselona'ya önceden birlik göndermedi.'nin silâhlarını elinden bırakmayacağını gayet iyi biliyorlardı.C. er geç bir çeşit boğuşmaya varacak ayrılık vardı. Her iki tarafın. amansız bir düşmanla savaşırken kendi aramızda çatışmaya başlamamak çok iyi olur. bu daha da açığa kavuşmuştu. Fakat bu kesinlikle akıllıca bir davranış değildi.U. Bunun altında da. Kuşkusuz. İş bu kadar basit değildi. bir iki haftalık sokak çarpışması ve genel grevi uzun uzun düşünüp de önceden yiyecek stok etmemiş olmaları akla çok aykırı geliyor. doğal olarak. olayın doğru ve yanlışlarına gelelim. ve Barselona'da çatışma patlak verdiğinde. (*) New Statesman (14 Mayıs). Anarşistler'in ne olursa katlanacaklarını söylemişti (*). bu işin sorumlularının bir belâ çıkacağını düşünmemiş olmaları akla yakındır. Aylardan beri İspanya'nın çeşitli kesimlerinde Komünistler'le Anarşistler arasında uzun silâhlı çatışmalar olageliyordu. İngiliz terimlerine çevrilmiş ve ortaya şu ifade çıkmıştı: Aragon cephesinde silâha şiddetle ihtiyaç vardı ve vatanseverlikten yoksun Anarşistler silâhlarını alakoyduklarından. T. Barselona sokak çarpışmaları konusunda uzun tarihi olan bir şehirdir. nitekim çarpışmalar nihayete erdikten sonra. Telefon Santralı'nm işgalinden sorumlu olanlar (belki bu ölçüde değil. Savaşın başından beri İspanya Komünist Partisi üye sayısı bakımından muazzam büyümüş ve siyasî iktidarın çoğunu ele geçirmişti. Hem Anarşistler hem de P. Bunlar olurken. Fakat.S.U. bir yangın alarmında olduğu gibi herkes yerini alıverir. bütün bunlar İngiltere'de değil İspanya'da oluyordu. herkes yerel coğrafyayı bilir. Sonuç olarak. ama bunlar gerideki «siyasî-olmayan» polis güçleri için alıkonuyordu. 175 . İspanya'da orduda hizmet görmüş olan herkes bilir ki. birkaç gün önce gülerek. üstüne genel bir saldırı plânladıkları anlamı çıkmaz. ama) belâ çıkacağını beklemişler ve ona göre hazırlanmışlardı. Katalonya ve Barselona.C. Anti-Faşist yabancı basında bu konu müthiş bir mesele yapıldı ama her zaman olduğu gibi davanın sadece tek yönü duyurulabildi. Çarpışma yalnızca hâlihazırda Barselona'da olanlar arasında. cephede pek makbule geçecek bir sürü silâh caddelerde açıkça görülüyordu. zâten mevcut olan bombayı ateşleyen kibrit oldu. Bu koşullar altında Anarşistler'in 1936 yazında elde ettikleri silâhları teslim etmesi pek beklenemezdi . Fakat. her iki taraf bol bol silâh çıkardılar. başlıca da sivil halkla polis arasında geçti (2) Çarçabucak yiyecek kıtlığı baş gösterdi. İngiliz basınında bu.lamak gerekir ki. bundan C. silâhlar ateşlenmeye başladığında. Komünistler'le Anarşistler arasındaki. kavganın en az iki kişiyle yapıldığını ve ahalinin kışkırtma diye bakacakları bir şeye hedef olmadan barikat kurmaya başlamayacakları da hatırlanmaya değerKargaşalık. Belki de. sadakatsiz Anarşistler ve Troçkistler tarafından yapılmış bir ayaklanma olarak gösteriliyordu. Son olarak. aynen böyle olmuştu. oraya silâh sevkedilemiyordu. Bunu böyle koymak İspanya'da gerçekten mevcut şartları dikkate almamak olur. Hükûmet'in Anarşistlerin ellerindeki silâhlarını teslim etmelerini emretmesinden 174 doğmuştur. çoğu Franco'ya karşı savaş kazanılır kazanılmaz Anarşizm'i «tasfiye etmek» niyetlerini açıkça ifade eden binlerce yabancı Komünist de İspanya'ya gelmişti. birliklerinin beslenmesidir. Anlaşıldığına göre. Telefon Santralı'nm işgali. Barselona çarpışması. Katalonya'nın en büyük gücü olan P.N. Böyle yerlerde herşey çabucak oluverir. İspanyolların yüzlerini ak çıkardıkları tek savaş harekâtı. Anarşistler kendi silâhlarını teslim etseler bile. «İspanya Hükûmeti'ni arkadan bıçaklayan» vb.doğrusu. düpedüz.S.'nin silâh istif ettiğini herkes biliyordu.
herhalde. Gene de dürüst olmak için elimden geleni yaptım. kışkırtıcı bir eylemdi. İnsan taraf tutmak zorunda kalır. böyle bir sorun üzerinde hiç kimse tümüyle objektif olamayacağı apaçıktır. Komünist ve komünist taraflısı basında. bu anlama gelsin diye yapılmıştı. bu isyan. savaşın başında halkı isyancı generallere karşı direnmeye götüren heyecana herhalde çok benziyordu.M.N. merkezî hükümet işçj sınıfı denetimi sorununa ilişkin tutumuyla belirlenecektir. yerel Güvenlik Askerleri topluca Faşistler'den yana geçmişlerdi. Komünist basın organlarında verilen biçimini ayrıca incelemek gereklidir. Direnmeden başka birşey beklemek sağduyuya sığmazdı. emekçilerinin Telefon Santrali'ni hiç karşı koymadan devretmeleri gerektiği de tartışılabilir. artık biz devralıyoruz» anlamına gelen bir hareketti. davasında haklıydı.T.U. herşey bir yana.N.'un üstüne yıkılmıştır. Kuşaklar boyunca la guardia ağa ya da patronun düpedüz kuyruğu olagelmişti. böyle bir davranış o zamanki koşullarda zorunlu olarak bir çatışmaya götürecekti. buna rağmen. bütün bütün P. böyle (*) Savaş başladığı zaman. Daha doğrusu şöyle söylenebilir. Barselona çarpışmalarının bütün suçu P. bir meselede olamayacağı kavranabilir. Bunlar sistematik olarak kötüleniyorlardı ve kendi tecrübemden bildiğime göre.)) Buna baştan sona tümüyle katılıyorum. öykümün öbür kısımlarında da gerçeği iletirken kaçınılmaz olarak hatalar yapmışımdır. Anîden şehirde. tarafından önceden ustaca düşünülüp plânlanmış ve uygulanmış bir isyan alarak gösterilmişti. İlk saatlerde milleti sokağa döken heyecan. Hikâyenin. Tekrar söylüyorum. önemli olan şurası ki. geride bir iç savaş başlatarak Hükûmet'in felce uğratılmasi177 176 . kesinlikle. zâten. C. suikastler ve bunun gibi olaylara yol açan bir gerilim yaşıyordu.O. çünkü dünyanın herbir yanında yayınlanmış. Hiç kuşkusuz. yabancı ve özellikle Komünist basında çıkan haberlerden tümüyle farklı olduğu görülecektir. sürüp giden bir savaş vardı ve cephe gerisinde çatışma çıkartmamalıydılar. C. bu bir yana. Daha sonra. kendi ön yargılarıma ve yanılgılarıma karşı uyarıyorum.T. benim hangi yandan olduğum yeterince açık olmalıdır. savaş sırasında da birçok kereler. Bu noktada bir kimsenin fikri. o zamandan bu zamana kısa aralıklarla eklemeler yapılmış ve muhtemelen en fazla kabul görmüş olan tarihi budur. Franco'ya yardım olurdu. yalnız burada değil. düpedüz İspanyol devrimci partilerinin yabancı basınla herhangi bir teması olmamasıydı. İçimizdeki herhangi bir kargaşalık. İspanya savaşını doğru olarak anlatmak çok güç. «sizin iktidarınız sona erdi. Propaganda niteliği taşımayan belgelerin eksikliği yüzünden. Güvenlik Askerleri'nden iki kat nefret edilirdi (*). Fakat.şimdiden sokak arbedeleri. muhtemelen. Özellikle İngiliz basınında.M. Herkesi.O. savaşın herhangi bir döneminde İspanyol Anarşistleri lehinde bir söz bulabilmek için çok uzun zaman araştırma yapmak zorunda kalırsınız. Güvenlik Askerleri'nin emekçi kitle tarafından sevilmediğini hatırlamak gerekir. meselâ Santander'de. Faşist buyrukları altında yürütülmüş. Güvenlik Askerleri heryerde güçlü olan tarafa katılmışlardı. Fakat. Olay. gerçekten çarpışmayı kim çıkarmıştı? Hükûmet'in Telefon Santrali'ni ele geçirmeye hakkı vardı ya da yoktu. kendiliğinden oluşan bir patlama değil de. Fakat benim anlattıklarımın. Hükûmet'e karşı yanlış yola yöneltilmiş birkaç «ele avuca sığmaz»ın yardımıyla.U. Objektif açıdan Barselona çarpışmalarını yazmaya çalıştım. Eğer bir oran duygusu muhafaza edilirse. Dahası var. Anarşistleri savunan bir yazınızı basacak birini bulmak neredeyse olanaksızdı. hatanın tek bir yanda olmadığı. «Evet. Tek yönlü bir açıklamanın kabul görmesinin nedeni. Faşistler'e karşı hükümete sadakatsizliklerinden hayli haklı olarak kuşku duyulduğu için. Bu. işçilerin temmuz çarpışmasında ele geçirdikleri ve çok büyük duygusal önem atfettikleri binalara silâhlı adamların saldırmakta olduğu haberi dolaştı.
. vb. (II) Bu işin bir Faşist oyunu olduğu ise.M. Başka türlü söylendikte.M. desteksiz bir iddiadan ibarettir ve bütün kanıtlar tam tersini gös termektedir. İngi liz Komünist Partisi'nin Glasgow'da bir genel grev baş latması ne kadar zor bir işse. Plânın. ve onun kardeş partileri (İngiliz I. cephede Bilbao'ya yapı. Mayıs çarpışmalarının Faşistler'ce düşünülüp P. Franco'-nun «beşinci kol» uydu — Faşistler'le birlik olup çalışan bir «Troçkist» örgüttü. diyelim.U. ama isteselerdi bile bu karışıklığı kendileri oluştura mazlardı. saldırısı» haline geliyor ve aynı sayıdaki bir başka makalede «Katalonya'da kan dökülmüş olmasının sorumluluğu P. 29 Mayıs tarihli Inprecor [Komünist Enternasyonal Haber Bülteni) Barselona'da barikat kuranların «Parti içinden sırf bu amaçla örgütlenmiş P. Bildiğim kadarıyla «Dördüncü Enternasyonalin Kongresi» diye bir şeyin lâfı bile edil memişti.M. zırdı.M.. P. üyeleri» olduğunu söylüyordu.İtalyan ajanları»na gelince — bunların hepsi hâlis muhlis efsâneydi.nı amaçlayan bir Faşist dümeniydi. Makalenin sonlarına doğru Barselona çarpışması «P. o zamanlar sınırı geçen herkes bunun (aslına bakarsanız. (I) P. Bütün dalaverenin aracı.O. Alman ve İtalyan Hükümetlerinin Katalonya kıyılarına açıktan açığa kuvvet çıkarabileceği ve bunu «düzeni korumak için yaptığını» ilân edebileceği bir ortam hazırlanıyordu.L. ama bu kadarı da yeterince açık sanıyorum.O..M. lan hücumla aynı zamana getirilen bir saldırı plânlamış ve örgütlemiştir vb. Alman ve İtalyan Hükümetleri nin Barselona'ya asker çıkartması olduğu söyleniyor.U. «Dördüncü Enternasyonal Kongresi» ve «Alman . P.O.O.. Sendikalarda hiçbir be lirgin tabanı olmayan bir siyasî örgüttü. Alman S.M. Önceden söy lediğim gibi. olarak Alman ve İtalyanlar için ha.U. 11 Mayıs tarihli (İngiliz Komünist Partisi'nin yayın organı) Daily Worker'a göre : Sûretâ [ Troçkist ] «Dördüncü Enternasyonel'in Kongresini «hazırlamak» için Barselona'ya akın eden Alman ve İtalyan ajanlarının büyük bir görevi vardı.M. cephe gerisinde.O.'a aittir» deniliyordu.U. önderlerinin tutumu kapışmala rın uzamasına bir dereceye kadar yardım etmiş olabilir di. tüm olanların so178 rumlusuydu ve Faşist buyruklarıyla hareket ediyordu. bu tasarının tarihi Temmuz ayına —iki ay sonraya— konmuş ve daha bir tek delege gelmemişti.. Şimdi Komünist basında görülen haberlerden daha başka bir takım alıntılar vereceğim — bunların toptan değersiz sayılacak kadar kendi içlerinden çelişkili olduğu görülecektir.O.U. P.O.M. 179 . Alman ve İtalyanlar da Barselona'da hüküm süren karışıklıklar yüzünden «Katalonya kıyılarını deniz egemenliği altında tutmaya olanakları kalmadığını» ve bu yüzden «Barselona'ya asker çıkartmaktan başka çareleri olmadığını» ilân edivere-ceklerdi.O. P.M.U.M. girmek kadar çıkmanın da) ne denli kolay (!) bir iş olduğunu bilir. Daha bir sürü ayrıntı verebilirm. P. Bu görev şuydu : Yerel Troçkistler'le işbirliği yaparak kargaşalı ve kanlı bir ortam hazırlayacaklar.O.O.U.U.) için bir kongre toplanması yo lunda belli belirsiz plânlar vardı. vb.U.M. İspanya'ya «akın» etmeye gelince. tarafından uygulandığı yolundaki yorumun niçin inanılmaza yakın bir iddia olduğunun çeşitli a priori nedenlerine değinmekte yarar vardır. ama hiçbir Alman ya da İtalyan çıkartma gemisi kıyıya yanaşmadı.O.A.. İyi bilinen cani unsurlarla ve Anarşist örgütlerdeki belli öbür kandırılmış kişilerle işbirliği içinde hareket eden P.'un bu büyüklükte bir kargaşalık kış kırtabilecek sayıda adamı ve etkisi yoktu. vb.P. Troçkist bir örgüt görünümündeki P. Hele genel bir grev başlatacak gücü hiç yoktu.U. Fakat buna girişmeden önce. o da bütün Barselona'da bir grev çıkarmaya o ölçüde yeteneksizdi.U. «Alman ve İtalyan ajanları» Daily Wcrker'in sayfaları dışında hiçbir yerde varolmamışlar dı.
üyesince işgali. milis gücü arasında yıkıcı bir propagandayı ve daha bilmem neleri gerektireceği düşünülürdü. çoğunluğu C.N.U. bu çeşit plânlı bir ayaklanmanın aylarca süren bir hazırlığı.O. Bu hayli tuhaf görünüyor. Başlangıç olayına. Telefonica binasına silâhlı devlet polisi gönderdiler.'un üzerine yıkılması dikkati çekicidir.N. çarpışma sırasında Mayıs'm 4'ünde ve 5'inde meydana çıktığını söylüyor. Herşeyden önce. bundan sonra suç kolaylıkla «Troçkistler»e aktarılabilir.M. Komünist basından birkaç alıntı daha ekliyeceğim.'un başlıca üssü olan Lerida'da da. Lâkin bu. Yiyecek. sendikaları üyesi olan görevlilerin silâhlarını almak üzere. o sırada birisinin bunu farketmesi beklenirdi. İlk önce «Anarşistler» in bu işle ilgili oldukları belirtilsin. besbelli ki. bunun doğruluğunu sonradan araştırmalar yaparak saptadım.M.O.U. üç dört hafta sonra keşfedildi. provakatörlerin bütün şehirde sokak arbedelerini başlatmaları için bir işaretti.'nin elinde bulunan bir binaya saldırıyor. "Troçkizm"in adını İngiltere'de herkes duymamışken.T. İngiliz basınında suçun önce Anarşistler' in. Eğer P. Fakat böyle birşey ne oldu. cephane ve bunun gibi şeylerin sevkiyatı her zamanki gibi devam ediyordu. 6 Mayıs tarihli Daily Worker şöyle başlıyor: 180 Ufak bir Anarşist grubu pazartesi. kendi milislerine cepheyi terketmelerini emredip Faşistler'i içeri salıverirdi. kendi binalarına —yani gerçekte kendilerine— saldırmış olarak gösteriliyordu. cephede de hiçbir şey olmadı. önceden fazla sayıda asker cepheden çekildi.U.M. Bir hikâyeyi rolleri tersine çevirerek anlatmak gibisi yoktur.'un Faşist buyruğuyla nayaklandığı» yolundaki Komünist tezinin delilsizllkten de daha kötü durumda bulunduğu.T. ellerindeki tek vurucu güç olan onbin kadar adamı kullanamamaları düşünülemez.O. C.U. Telefon Santralı'nın elli P. sah günleri telefon ve telgraf binalarım işgal ettiler ve ellerinde tutmaya kalkıştılar. Ve ne de. Cephede dolaylı bir sabotaj girişimi bile olmadı.U.'un elli üyesi ve birkaç ipini koparmış kimse tarafından işgal edilen Telefon Santralına gitti. bin ikibin adamı çeşitli bahanelerle Barselona'da toplamak çok kolaylıkla yapılabileceği halde. Bu. 22 Mayıs tarihli Inprecor. Öte yandan 11 Mayıs tarihli Daily Worker şöyle diyor : Solcu Katalan Kamu Güvenliği Bakanı Aiguade ve Birleşik Sosyalist Kamu Düzeni Genel Komiseri Rod-rigue Salas. çünkü olan bitenin sorumluluğunu karşı tarafa yüklemekten başka hiçbir konuda uyuşmuyorlar. Görevini ifa ederken polise ateş açıldı. tarafından benimsenmeyen Durruti Dostları bildirisinin.M. Cephedeki milisin «ayaklanma» da hiç rolü olmadığı kesindir. bir gece önce P.M. ilk ifade ile fazla uyuşur gibi görünmüyor. ancak sonradan P.O. Ve işte 29 Mayıs tarihli Inprecor: Öğleden sonra saat 3'te Kamu Güvenliği Komiseri Yoldaş Salas. Bunun oldukça bariz nedenleri vardır. P.U.N.O. Inprecor'un başka bir sayi181 .O.T. gerçekten bir coup d'etat plânlıyor olsaydı.U. «Anarşist» sözünden her İngiliz ürperir. ne de düşünülüdü. 11 Mayıs tarihli Daily Worker. Fakat böyle birşeyin ne herhangi bir belirtisi ne de söylentisi vardı.M.M. bildirilerin çarpışmadan önce Mayıs'ın 3'ünde meydana çıktığını belirtiyor ve «bu gerçeklerin (çeşitli bildirilerin ortaya çıkması) ışığında» diye ekliyor : Bizzat Polis Müdürü'nün önderliğinde polis kuvvetleri 3 Mayıs öğleden sonra merkez Telefon Santralını işgal ettiler. Güvenlik Askerleri C. yani Telefon Sant-ralı'na yapılan baskına ilişkin Komünist haberleri bu bakımdan aydınlatıcıdır. P. Faşistler'e yardım etmek isteseydi. caddeye ateşe başladılar. ön yargılar için uygun bir hava yaratılsın.O. diyelim. Bu olgulara bakarak. yeterince açık olarak anlaşılmak gerekir.T. dikkat çekecek bir şeydir.N.(III) P. maamafih Daily Worker'da ilk ifadenin yanlış olduğunu kabul eden birşey de yok. Bu. böylece C.
O. bu.M. Pitcairn bizim.O. Telefon Santralı'ndakiler bir C.T.U. Örneğin.O. Mr. J. ben yalnız bir tek olayın üstünde durdum. Barselona'da bir Monarşist bayrak! Karşılıklı savaşan güçleri bir anda biraraya toplayacak tek şeydi. Pitcairn'in dediğine bakılırsa P. bize Hükûmet'in yalnızca barikatlar çoktan kurulmuş olduğu için Telefon Santralı'nı ele geçirdiğini haber veriyordu! Çok yer tutmaması için. saklanan silâhlardı. P. Aradan zaman geçince. 17 Mayıs tarihli Daily Worker'da Mr.O. elli P.U.. üyesi oluyorlar ve daha neler.O. milisi olmuştur.N. 182 inanabilirdiniz. Pitcarin nasıl ve ne zaman P.M.M. Bir anda. Telefon San-tralı'na saldırıyor. olayın sonucu oluyor. Daily Worker bu ifadeyi. P. düpedüz uydurmaydı.U. bazı öyle ifadeler vardı ki.U. olayın nedeni oluyor ya da mümkün olan ikinci şık olarak. bir P. U. P. muhtemelen.M. bu sözü edilen binlerce silâhın özellikle bacaya saklanabilecek cinsten şeyler olmayan tankların ve saha toplarının gün ışığına çıkmaması çok tuhaf görünüyor.T. Frank Pitcairn şöyle söylüyor : Gerçekte saldın sırasında her çeşit silâh kullanıl.'un «ayaklanma» sırasında kullandığı farzedilen silâhlar konusunda da Komünist basının hikâyelerinde aynı şey oluyor. tüm siyasî partilerin kendi binalarına yerleştikleri muhafızlara ancak yetecek kadar silâhları bulunuyordu. C. Yüzlerce makineli tüfekle binlerce tüfeğin hâlâ onların ellerinde olduğu açıkça bellidir. aylarca önce çalınan.U. o sırada. Plaza de Espana'-da Troçkistler Aragon cephesi için ayrılmış olan milis gücünün kendi kışlalarında büyük gizlilikle sakladığı «75»lik top bataryalarını harekâta soktular. kineli tüfek ve binlerce tüfek vardı.UM. bunlar arasında ayaklanmanın başında kışladan çaldıkları tanklar da vardı.'un yüzlerce makineli tüfek ve binlerce tüfek sahibi olduğunu söylemiyor bize.'un üç ana binasında ne kadar silâh olduğunu belirtmiştim — tahminen 80 tüfek.N. Bütün bunlara. lağvedildiği ve bütün binaları ele geçirildiği zaman.U. Hangi İspanyol olsa ülkenin iç durumunu bundan iyi anlardı. öyle. Paris'teki İspanyol Büyükelçiliği'nce yayınlandığı rivayet edilen yazı: Ayaklanmanın önemli bir özelliği Barselona'daki birçok evin balkonlarında eski Monarşist bayrakların dalgalanmasıydı. iyi niyetle yeniden basmıştı. «kışla» dan tanklar çalmış? Hangi kışla olduğunu söylemiyor. ama aynı tutarsızlıklar başka olaylar hakkında da bütün Komünist basında kol geziyordu. üyesi oluyorlar. mıştı. ikinci anda öyle değil. Oradaki Komünistler bile bunu okuduklarında gü-lümsemek zorunda kalmışlardı P.O. Telefon Santralı'nın ele geçirilmesinden önce bir bildiri çıkıyor ve bu. sayıları şimdi daha bile az olan.O. C. üyesi. Bu silâhlar.U. Yukarıdaki iki ifadenin ortaya koyduğu gerçek.O. adamların mahallî koşulları hiç bilmedikleridir.'un Halk Ordusu'nun göz yummasıyla tankları çaldığına inanmamızı istiyor.M. ayaklanmaya katılanların duruma hâkim oldukları inancından ileri geliyordu. Ayrıca.M. elli P.O.U. Dolayısıyla. birkaç bomba vardı ve hiç makineli tüfek yoktu. Mr.M. ancak gerçeklerden hiçbir haberiniz yoksa. Parti milislerine doğrudan doğruya asker kaydedilmesi sona erdiğinden.N..T. Mr.U. Bu birkaç kısa parçadaki kadar çok çelişkiyi bir araya toparlamak hayli güçtür. 75 mm'lik topların kendi kışlalarında saklanmasıyla ilgili hikâye de. bu. ama bu işin İspanyol büyükelçiliğindeki sorumluları kasıtlı olarak adamakıllı yalan söylüyorlardı.'ye Telefon Santralı'nda saldırılıyor.sında.'un emrinde yüzlerce ma. Daily Worker'ın daha sonraki (3 Haziran) sayısında da. milisleri Barselona'daki Lenin kışlasını hatırı sayılır sayıda Halk Ordusu birlikleriyle paylaşıyorlardı.M.O. Bu «kendi kış183 . 29 Mayıs tarihli Inprecor da diyor ki: Mayıshn 3'ünde P. Campbell. P. Mr.O. bildiri sonradan ortaya çıkıyor ve bu.R.M. kuşkusuz. işte Daily Worker'ın 7 Mayıs tarihli sayısından alınmış. yani demek ki.M.
Pitcairn'-in 11 Mayıs tarihli Daily Worker'da «ayaklanma»nın Halk Ordusu tarafından bastırıldığım yazması. 184 Pitcaim'in bunu bilmediğine inanmak da hayli güçtür.M.T. Bunlardan biri. Servisteki bazı vahim düzensizlikler bir süredir skandal yaratıyordu. buna bir örnektir. En azından.U. çarpışma sırasında hiç top ateşi duymadım.M.' un az sayıda oluşuyla Barselona çarpışmalarını bağdaştırmak güç olacağı için bulunup buluşturulmuştu.'un mekanize bir modern ordunun tüm silâhlarına sahip olduğunu uydurmak idi. Barselona'daki herkes bunu biliyordu. Demeçlerine Komünist basında geniş yer verilen.. sahra topları v.'nin üyeleri binanın tepesine kadar bir kattan öbür kata ge. üyesi olan işçilerin silâhlarını almak için Telefon Santral'ına silâhlı polisler göndermesiyle başladı. 1000 yaralı olarak verdi. Mr. 185 . çoğu C. Bu olayın onun güvenilirliğini ne ölçüde etkiliyebilece-ğini bilmiyorum.'un çarpışmadan başlı başına sorumlu olduğunu.. Birkaç gün sonra Plaza de Espana. büyük bir kalabalık toplanmıştı..'un. Plaza de Cataluna'da. Komünist basının haberlerini.U. Hava kararırken her işçi mer.M. fakat Komünist çizgiyi izleyen birkaçı da vardı.T. Komünist Partisi.yı incelediğimde de. John Langdon-Davies Barselona' da bulunan İngiliz News Chronicle gazetesi idi. «Troçkist» P. dışarıda. Daha önce değindiğim gibi. hiçbir topun görünmediğini belirtti. hedef aldığını ve önyargılar oluşturmaktan başka bir amaçları olmadığını farketmeden okumak olanaksızdır. «yalnızca birkaç bin kayıtlı üyesi» olan taraftarsız ve önemsiz bir parti olduğunu iddia etmek gerekliydi. ile ilgili masallar. P. C.O. Plaza de Espana'da ateşlenen şu meşhur top bataryalarından pek çok gazete haberinde söz edildi. Yabancı kapitalist gazeteler genellikle çarpışmanın kabahatini Anarşistler'in üstüne yıkıyorlardı. pazartesi sabahı Hükûmet'in.N.O. Düşük tahmin yapması hiç beklenemeyecek olan Katalonya Propaganda Bakam ise kayıpları 400 ölü.b. Fakat Halk Ordusu çarpışmalar sırasında tarafsız kaldı. kayıpları 900 ölü ve 2500 yaralı olarak açıkladı. gazeteci de sonradan bunu bir haftalık gazetede iyi niyetle yazmıştı. Yine. Mr..U.O. Caddeler silâhlı adamlarla doldu. riliyerek karşı dururken. Plaza de Espana benim bulunduğum yerden yalnızca bir mil kadar ötede olduğu halde. Çarpışmanın başından sonuna kadar oralarda bulunan bir görgü tanığı. kendi denetimi altındaki "Du-ruti Dostların ve Özgürlükçü Gençlik aracılığıyla giriştiği başarısız bir putsch'te (darbe teşebbüsüydü). P. (Çalınmış toplar hikâyesi. Burada amaç.N.. bu hikâyeyi tanınmış bir İngiliz gazetecisine o anlatmış. yabancılara. Olay oldukça bulanık bir durumdaydı. Katalonya'nın «Troçkistler'e tümden karşı olduğu izlenimini verebilmekti. .. tahminleri ikiyle çarptığı gibi. saat onda ilk ateş açıldı ve ilk cankurtaranlar siren sesleriyle caddelerde kendilerine yol açmaya başladılar.O.) Kuşkusuz gerçek şudur ki. tanklar. o sırada muhabiri Mr. Hem P. ama böyle bir şeyin kesinlikle mevcut olmadığını söyleyebiliriz sanırım. yalnızca. şarapnel izlerini gösteren hiçbir bina bulamadım. karışıklıkların önemini abartmak için Komünist basında ölü ve yaralı sayılarıyla oynanmıştı. Her iki iddiayı birden inanılır hâle getirecek tek çare. ama Hükûmet'in Anarşistler'e karşı harekete geçtiği biçiminde bir söylenti dolaştı. Antonov-Ovseenko o zamandan bu yana «tasfiye» edildi. kamuoyunun gerçeklerden habersiz bırakmayı bilinçli olarak. iş olsun diye birkaç yüz de ekliyordu.M. Şafakla birlikte bütün Barselona ateş altındaydı. Rus Baş-konsolosu Antonov Ovseenko'dan çıkmış olabilir.U. hem de Inprecor'a göre.Trajedi. kezinin ve Hükümet binasının önüne barikatlar kurulmuştu.laları» nın nerede olduğuna dair hiçbir şey söylediği yok. İspanyol Komünist Partisi genel sekreteri Diaz. Onun makalesinden bir bölümünü burada alıntı olarak veriyorum : TROÇKİST BİR AYAKLANMA Bu başındanberi bir Anarşist ayaklanması değildi.
«Durruti Dostları»nı ve Özgürlükçü Gençliği. çarpışma biter bitmez.U. Langdon-Davies bu adamların Faşist olduğunu nereden bildiğini açıklanmamaktadır. bunlar genellikle Faşistler'di. Fakat burada ciddî olarak yanlış gösterilen bir nokta var. Caddelerde boy gösteren silâhlı herkese ateş etme hakkını da içeren bir tavırdı bu.G. haberlerini baştan sona okuyunca yeterli bir doğrulamaya başvurmadan resmî «Troçkist ayaklanma» yorumunu kabullendiği görülüyor. U. Verilen izlenim sanki barikatların kuruluşu ile açılan ilk ateş arasında birkaç saat zaman geçmiş gibidir.I.'un gazetesi La Batalla. Aktardığım parçada. Barikatların gerisinde kaldıkları süre. ile Sosyalist U.'un azılı düşmanıydı.N. insan ne olup bittiği hakkında bir tahmin yapabiliyordu. Bunlar bir görgü tanığının sözleri olamaz.Gün ilerleyip ölü sayısı yüzün üstüne çıkınca. yukarıda verdiğim Komünist yorumlu alıntılarla pek aynı çizgide değil.'un «denetimindeki örgütler» olarak anmaktadır. makalesinin başında Propaganda Bakanı'na bir imâda bulunmakla. F.. Bunlar «Durruti Dostları» nın imzalarını taşıyordu. Şehirde barikatlar kurulmuş ve C.T. Keşfedebildiğim kadarıyla. bu besbellidir. ve genellikle P.'nin her ikisi de barikatların gerisindeymişler. damların tepesinden ateş eden «genellilke Faşist». elde ettiği bilginin çoğunun muhtemel bir kaynağını ortaya koymuş oluyor. Langdon-Davies. Herhalde damlara tırmanıp da sormamıştır. sonra Telefon Santralı'na yapılan baskın ve Hükûmet'in Anarşistler'e karşı harekete geçtiği yolundaki genel kanıdan doğmuş gibi gösteriliyor. P.M. değişmez bir biçimde bina. ama genel paniğe birşeyler eklemek için ellerinden geleni aralarına koyma. Bütün duvarlara hemen devrime geçilmesi ile Cumhuriyetçi ve Sosyalist liderlerinin vurulması yolunda çağrıda bulunan.S.O. bildiriyi en yüksek övgüyle yayınladı. gizlenmiş tek tek adamlar (paeos) tarafından daha vahim hale getiriliyordu. Özgürlükçü Gençlik.O. Ben ve daha birçokları ilk yaylım ateşinin hemen öğleden sonra başladığını gördük Sonra. Mr.T.M. yani.'us gibi Anarşistler'in gençlik birliğiydi. Perşembe sabahı Anarşistler'in günlük gazetesi bu bildiriden hiç haberi olmadığını ve kesinlikle bunu desteklemediğini açıkladı. her ikisine birden üye olan hiç kimse yoktu. Sosyalistliğin İngiliz Liberal Partisi'nin «denetimli örgüt»ü olduğunu söylemek. iki gün sonra bunun tüm davayı başlattığı imâ ediliyor. Langdon-Davies bunun farkında değil miydi? Haberi yok idiyse.A. gerçek anlamında sokağa dökülmüş değillerdi. Mr. ların damlarından rastgele ateş eden. bunun tam tersineydi. ile hiçbir bağlantıları yoktu. tam ciddî birtakım araştırmalara girişebileceği bir anda Barselona'yı terketti. genel patlamalar.çelişki-lerle dolu olduğunu farketmişsinizdir. Oysa. «Hava kararırken» barikatlar kurulmuş ve «saat onda» ilk ateş açılmış.S. ce çevreyi gözetleyerek bekliyorlardı.U. aşağı yukarı aynı doğrulukta bir söz olurdu.M.T. Durruti Dostları. Langdon-Davies'in iyi niyetine saldırdığım falan yok. Bir kere olay «Bir Troçkist Ayaklanması» olarak niteleniyor.'nin içinde küçük bir örgüttü. Mr.M.U. tek tek adamlar var. olan biten. Bu. sonuç nedenden önde gidiyor. bu yıkıcı örgütleri kullanan agents provocateur'ter tarafından kana bulanmıştı. İspanya'daki yabancı 187 . Böyle olmakla birlikte çarşamba akşamı ayaklanmanın gerisinde kimin olduğu açıklığa kavuşmaya başladı. Bu bakanlığın isminin etkili bir uyarma için birebir olacağı düşünülebilirse de. ama P. yani. 186 Bunların ikisi de Anarşist örgütlerdi ve P. ama kendi başına bile iç.T. Mr. tabiatıyla.O. Anarşist C. Zaten. ortalığı alevlendirici duvar ilânları yapıştırılmıştı. Bu ifadeden ateşe başlamadan önce düşmanın barikat kurmasını beklemenin olağan birşey olduğu çıkartılabilir. İspanya'nın birinci şehri olan Barselona...C.N.O. ve U.G. bu karmaşık konuyu daha bir ihtiyatla yazmış olması gerekirdi. P.'nin J. ama şurası bir gerçektir ki.U. yan. kendisine söylenenleri tekrar ediyor ve resmî açıklamaya uyduğu için doğruluğundan hiç kuşkulanmıyordu. Düpedüz.U.
kesin bir otorite havasıyla öne sürülüyordu. birçok Komünist yazarın askerî sırların açığa vurulmasını önemsiz diye düşündükleri görülür.O. birlikleri çok ağır kayıplara uğrar ve 'benim bazı yakın arkadaşlarım ölür ya da yaralanırken. Troçkizm.O. Yine.U. özellikle 1937'nin başından bu yana defalarca tekrar edilmiştir. ve binlerce milis.U. halka karşı sabotaj ve cinayet ile uğraşan bir Faşist terörcü çeteydi.M. Bu.U.U. aleyhinde iftirada 'bulunma kampanyasında.'a karşı yöneltilen onbinlerce suçlama özetle şuna geldi dayandı: hemen tümü emekçi sınıftan onbinlerce kişi. da «Troçkizm» in temsilcisi sayılıyordu. Diyelim. P. Bütün P. Hükümet gerçekten Komünist denetimi altında olmasaydı. tümden sorumsuzlukla yapılmıştı. şey olmaz) kasdî bir darbe indirmişti. P.O.'un cephedeki kendi kesiminde. önce Mad-rid'te. hiç kuşkusuz. askerlerinin «silâhtan arınmış bölgede Faşistler'le futbol oynadıklarını» yazdı.U. en önemli bilgileri teslim etmeye dünden razıydılar. öbür birliklerin de moraline (çünkü komşu birliklerin hain olduğunun söylenmesi fazla teşvik edici bir. tesadüfen onların yakınında olan. Fakat bu.M. Saldırı. resmî Komünist Partisi'nin «Troçkizm» e karşı dünya çapında açtığı kampanyanın bir parçasıydı.M. «Troçkizm bir siyasî doktrin değildi.M. söylenenin yalnızca yarısı kadar birlik bulundurduğunu bildirmesine izin verilmişti. Bu sağduyuya aykırı olduğu gibi.'un geçmiş tarihi bu iddiayı inanılmaz kılmaya yeterdi. mütevaffa Lord Carson 1916'daki Dublin Ayaklanması'nı ne kadar objektif olarak anlatabilecek idiyse.U. P. çoğunluğunu Faşist ülkelerden gelmiş mültecilerin teşkil ettiği bir sürü yabancı yardımcı ve sempatizanlar.O.» P. Örneğin.gazeteciler amansız bir biçimde propaganda bakanlığının merhametine kalmışlardı. böyle bir etki doğuracağı hesaplanarak yapılmıştı.O.U.O.O. Daily Worker'in Şubat'ta çıkan bir sayısında bir yazarın (Winifred Bates).M. yalnızca P. Bu suçlama. P.O. Faşistler ve «Franco'nun Beşinci Kolu»-nun bir kısmı ile birlik kurmuş «Troçkist» bir örgüttü. Başından beri dikkati çeken şey. Bu doğru değildi.M. Valencia Komünist gazetesi Frente Rojo'ya göre. Bu yüzden Winifred Bates ve Daily Worker.M. Gerçekte. New Republic'de Mr. ama muhtemelen bayan yazar doğru olduğuna inanmıştı. milislerinin değil. düşmana. faşizme karşı birleşik cepheye yeğlemiş olmaktan suçludurlar. P. düpedüz Faşistler'den para alan geniş bir casus örgütüydü. Barselona çarpışmasının Komünist yorumunun neden ciddiye alınamayacağının nedenlerini gösterdim. bunun yanında. Bu.O.O. P. sonra Barselona'da dağıtılan habîs bir karikatür P. önderlerinin gerisinde devrimci bir geçmiş uzanıyordu.U. 188 Ralph Bates. cephe gerisinden gelen bu iftira yığınının P. milisinin moralini bozduğundan şüpheliyim. 189 . Joaquin Maurin. Buna ek olarak. Propaganda Bakanlığı da Barselona belâsını o ölçüde objektif verebilir.M. U.U. yüzünden orak çekiç işaretli bir maske düşerken.M.O.'un Franco ve Hitler'den para alan gizli bir Faşist örgüt olduğu yolundaki genel suçlama hakkında da birşeyler söylemem gerekir.M. bu cinsten bir nesnenin savaş zamanında ortalıkta dolaşmasına izin vermezdi. P.U. Savaşın patlak vermesinden biraz sonra. Franco'nun gerisinde direnme hareketleri örgütlemeye çabalarken Faşistler'ce hapse atılmıştı. Bazısı 1934 ayaklanmasına karışmıştı ve çoğu sosyalist eylemlerinden ötürü Lerrout Hükümeti ya da Monarşi idaresi altında hapis yatmışlardı. bu suçlamayı destekleyen hiçbir kanıtın ortaya çıkarılmamış olmasıydı. 1936'dan bu yana önderlik yapan.U.'u.. düpedüz. bunun sorumluları siyasî nefreti.M.U.M. en aşırı bir kişisel iftira ve. Cortes'de Franco'nun yakında gerçekleşecek isyanı için uyanda bulunan milletvekillerinden biriydi. Komünist basında. isyan patladığında.M. bunun altından gamalı haç belirmiş alarak gösteriyordu. resmî kapitalist bir örgüt. P.O. bir gazetenin sütunlarında verilebilecek. savaş üzerindeki etkileri söz konusu olduğunda.O.
böyle bir belirti de yoktu. önderleridir.O. P.M. Bu adamların neden doğruca cepheden ayrılmadıklarını ya da düşman tarafına geçmediklerini anlamak hayli güçtür. Her zaman böyle bir-şeyi yapmak ellerindeydi.U. Faşistler'den para alan bir parti olsaydı. hepsinin bu entrikaya dahil olduklarını içeriyordu.. Fakat bu. milislerin vb. bazı anlarda da etkisi sonucu kesinlikle bağlayabilirdi.U. Buna rağmen döğüşmeye devam ettiler. Gorkin ve öbürleri gerçekten Faşistler'den para alıyor idiyseler. P. askerden kaçmalar özellikle çok azdı. lağvedilmiş ve yasa dışı bir örgüt ilân edilmişti.O. En azından.' un içinde de Faşist casusları ve agents provocateur'leri vardı. En son olarak.U M.O. reformist nitelikte herhangi bir Hükümet P. U.U.U.U. böyle bir nesneye dâir hiçbir belirti yoktu.O.O.O. P.U. üyeleri değil. Burada. bunu bilmek Londra.» dediği doğrudur. lağvedildiğinde Komünist yönetimindeki gizli polis. hiyanetten tümüyle farklı bir mevzudur. P. buna karşı direnişte seçkin bir rol oynamıştı. Komünist basında yer alan bazı saldırıların.'un Yürütme Kurulu hapse atıldığında.M.U.. ellerini atabilecekleri herkesi.. sol eğilimli her partide oldukları gibi P.M. Bir süre bütün dünya Komünist basını bu çeşit şeylerle alevlendi. yaralıları. hastanedeki hastabakıcıları. hepsinin benzer biçimde suçlu olduğu varsayımına dayanarak P. Pek çoğu hiç aralıksız dört beş ay siperde kalmışlardı. sırf üyeleri önderlerinden koparmak için başvurulmuş bir teşebbüstü. P.O. Huesca'nın doğusuna yapılan öldürücü saldırıya katıldı. Yine. P. hayli zoraki de olsa. Bunları. siyasî parti olarak lâğvedildikten kısa bir süre sonra. onlarla bağlantı halinde bulunan kendi izleyicilerine düşerdi.O.O. gerçekten bir Faşist örgüt ise. Mayıs ayında işbaşına gelen Negrin Hükûmeti'nin ilk eylemlerinden biriydi.P. Besbelli.. Her halükârda.M. Komünist basın çok büyük bir Faşist entrikası masalı yarattı. Fakat.M.M.M. daha önde belirttiğim gibi. düşmanla birleşmeleri ya da devamlı asker kaçakları olması beklenirdi. (21 Haziran tarihli Daily Worker çeşitli İspanyol Komünist gazetelerini özetliyor): İSPANYOL TROÇKİSTLERÎ'NİN FRANCO İLE ÇEVİRDİKLERİ ENTRİKA Barselona ve başka yerlerdeki birkaç ileri gelen Troçkist'in yakalanmasını isleyen. Faşist-ler'den para alan bir partinin eylemleri olarak açıklamak bana neredeyse olanaksız görünüyor. düpedüz karşı tarafa katılırdı. Çünkü Nin. sıradan üyelerin.U. insan faşist yanlısı propaganda yapılmasını «bozgunculuk» ve bunun gibi birşey olmasını beklerdi. özellikle Madrid'de. savaş tarihinde şimdiye kadar görülmemiş bir casusluk olayının en korkunç parçaları ve Troçkist ihanetinin bugüne kadarki en çirkin ifşaatının ayrıntıları hafta sonunda ortaya çıktı.M. sokak çarpışmalarında pek çok üyesi öldürüldü. P.O. sekiz on bin adam 193637 kışının dayanılmaz şartları altında cephede önemli yerler tutuyordu.M. binlerce insanın bir iki gün içinde öldüğü.M. Bu.U. birliklerinin neden sâdık kaldıklarını açıklamanın bir yolu yoktur.'la ilişkisi olan. 191 190 .M.O.O. üyelerinin karılarını ve bazı durumlarda çocukları bile tevkif ettiler. P.'un daha devrimci bir politika yürütülmesi konusunda baskı yapmasının Hükümet güçlerini böldüğü ve dolayısıyla Faşistler'e yardım ettiği konusu — sonunda aynı kanıda olmamama rağmen— tartışmalıydı.O.O. Savaş içinde faşizm taraflısı eylemlere gelince. Gelin görün ki. milisi —henüz Halk Ordusu safları arasında dağıtılmadan— olay herkesin belleğinde hâlâ taze iken.M.M. P. Suçlamanın niteliği.U. gibi bir partiyi baş belâsı gibi görmekte haklıydı sanıyorum.U. Paris ve New York'daki gazetecilerden çok. Haziran'm 15-16'sında. fakat burada başka yerlerde olduğundan daha fazlasının bulunduğuna dâir hiçbir kanıt gösterilemez. Fakat bu.U. Katalonya ve Madrid'de milis kolları kurulması için çalışan ilk örgütlerden biriydi.. «Faşistler'den para alanlar sıradan P.
» Prieto polisin öteki kanunsuz tutuklama olaylarından da söz etti. yani uydurma olduğunu sözlerine ekledi. güyâ adına kanıt denen şeylerin hiçbirinin sağlam olmadığını ve Nin tarafından imza192 landığı söylenen belgenin «değersiz». Dahası var. P.M. Fakat son olarak işin özeti şuydu: olaydan altı ay sonra.M. Hapishaneler Müdürü ve Adalet Bakanı'ndan imzalı bir emir geldiği halde bile Mc Govern ve öbürlerinin Barselona'daki Komünist Parti-si'nin elindeki «gizli hapishanelerden» birine girmek için izin elde edemediklerini bilmek hayli ilginçtir (*). Bu adamlar gerçekten hıyanet suçlusu olsalardı.U. P. İkiyüz «tam itiraf» a gelince. olağan gelenekleri uyarınca Komünistler tarafından gizlice yanlarına sokulan. önderlerinin telsizle Franco'ya askerî sırları aktardığı.'a ileri sürülen bütün suçlamalara inanmadıklarını açıkladılar. Ve ekledi.. P.Polisin elinde bulunan belgeler tutuklu bulunan 200'den fazla kişinin tam itirafları kanıtlamaktadır ki. sanırım. Adalet Bakanı Irujo. P.M. Benzer biçimde Irujo polisin yarı bağımsız bir hâl aldığını ve gerçekte yabancı Komünist unsurların denetimi altında bulunduğunu bildirdi. gerçekte hayalgücü kuvvetli 'birinin uydurmalarıydı. Paris) ve Mc Govrn'ın Terror in Spain adlı kitapçığında yayınlandı. Berlin ile ilişkide bulunduğu. Bu ifşaatın «kanıtladığı».U. (*) İki heyetin raporlar için Le Populaire'e (7 Eylül). önderlerinin tutuklanması kararını Hükümet vermemişti.U. kabine. İlâve olarak. bakınız.O. İçişleri Bakanı Zugazagoitia bu durumu daha da yakın terimlerle dile getirdi: «Rusya'dan yardım aldık ve beğenmediğimiz bazı eylemlere göz yummak zorunda kaldık. herhangi bir kişiyi suçlamaya yeterli idi.M. bu tutuklamalar polisin kendi otoritesini kullanması ile yapılmıştı. faşizme karşı olan siyasî tutukluları serbest bırakmaya karar verdi —iki azınlık oyunun sahipleri Komünist bakanlardı..'a karşı ileri sürülen iddiaları ve Andres Nin'in ortadan kayboluşunu araştırmak üzere İspanya'ya gitti.O. P. Prieto. önderlerinin çoğu hâlâ hapisteydi. John Mc Govern başkanlığında başka bir delegasyon Aralık ayında İspanya'ya gittiğinde öncekilerin hemen hemen aynı cevapları aldılar.O.O.O. ama asla mahkemeye çıkarılmamışlar ve Franco ile radyo aracılığıyla haberleşme iddiaları açık ve kesin bir biçimde ifade bile edilmemişti. olayın dosyalarını incelediğini. onların çevresindeki adamlardı.O. La Fleche'e (18 Eylül). İngiliz Milletvekili James Maxton'm başkanlığındaki uluslararası bir delegasyon. bir haftada muhakeme edilir ve kurşuna dizilirlerdi.O. beşe karşı iki oyla. Ruslar silâh verirken Hükûmet'in Komünist Partisi 'ni gücendirmeye kalkışamayacağını bildirdi. P. «işin en vahim yanı şu ki P. İçişleri Bakanı Zugazagoitia. P. Savunma Bakanı Prieto. Ağustos ayında. yazdığım gibi.U. böyle birşey var idiyse. Son günlerde. Bunun sorumluları polisin başında olan kişiler değil.M. Maxton heyetinin raporu. Bunlar.» Polisin bağımsız hareketlerini gözler önüne sermek için. önceden bir sürü Faşist casusunda olduğu gibi. N harfi ile (Nin anlamına) imzalanmış esrarlı bir belge ve bunun gibi şeylere dâir heyecan verici ayrıntılar vardı.M.M.M.U. Bu kadarı sorunu aydınlatmaya yeterlidir. Irujo.O. ama onun da bir daha adı sanı duyulmadı.U. önderlerinin casusluk suçlusu olduğu kanısını hep reddettiler. görünmez mürekkep ile iletilen gizli mesajlar.U. İspanyol Hükûmeti'nin üyelerinin çoğu. Fakat Komünist basındaki dayanıksız ifadeler dışında bir kanıt kırıntısı bile ortaya çıkarılamamıştı. Madrid'deki gizli Faşist örgütüyle işbirliği yaptığı idi.U. Prat Garcia ve ötekiler. Prieto delegasyondakilere hayli geniş bir biçimde. 193 . U. önderlerini Earselona'daki Mayıs çarpışmalarından sorumlu saydığını belirtti.'a yöneltilen hiyanet suçlaması yalnızca Komünist basında yayınlanan makalelere ve Komünist denetimindeki gizli polisin eylemlerine dayanıyordu.O. Independent Nevos'da (219 Rue Saint-Denis.M. ama onlann Faşist casusu oldukları fikrini benimsemedi. P. Baş Savcı Ortega y Gasset.
Maxton. daha serbest bir terimle.'un politikasına saldırmalarını emretti. birçok sivri denemelerle İngiliz Ko195 . Bu arada.U.O. İngiliz Komünistleri bu suçlamayı tekrarlamaktan dikkatle sakındılar.U. tüm Troçkist örgüt düpedüz Faşistler'in casusluk aygıtıdır. İngiliz Bağımsız İşçi Partisi'nin. elverişli bir belirsizliği vardı. diye şiddetle saldırdılar.O.O.M. ve Komünist basın «hainleri» suçlamada şamata yapmaya devam edeliberi altı ayı geçmişti. P.'u kurmuştu.U. Bunun nedeni hiç kuşkusuz. kesinlikle Troçkist değildi.U.. M. sonradan Troçki kendi izleyicilerine P. Buna rağmen. devrimci aşırılığı savunan herkesin Faşistler'den para aldığını mı ileri sürmek gerekiyor? Uygulamada.'un gerçekten Faşistler'e casusluk eden bir örgüt olduğuna inanmak çok güçleşiyordu — meğer ki.M.O. Alman S.U.'un «Troçkist» aldığı hikâyesine gelince. her kim Komünist Politikası'nı Sol-kanat açısından eleştirmeye kalkarsa «Troçkist» diye nitelenebilirdi.. Maurin'in Faşistler'in eline geçmesinden sonra. o sırada Troçki'nin sekreteriydi. Fakat Negrin ve öbürleri başlarını dik tutarak «Troçkisf-ler»in toptan katlini tezgâhlamayı reddettiler. bir adama Troçkist demek ona fiilen katil. İkinci anlamda.M. Bunların birkaçı milis gücünde 194 kaldıysa da Troçkistler parti bürolarından tasfiye edildiler. P. Üzerlerindeki baskı düşünülecek olursa.M.S.M. P.'da çalıştılar. Bunu tanımlamak için azıcık duraklamaya değer.'un gerçekten Troçkist olduğunu göstermek için kullanılmıştı. hiç kuşkusuz. Irujo.' un Troçki veya Troçkist (Bolşevik-Leninist) örgütle hiçbir ilişkisi yoktu. Nihayet. böyle yapmış olmaları takdire değer. Bu ayırımı yapmak önemlidir. İspanya'ya gelen yabancı Troçkistler (onbeş yirmi kadarlardı) kendi fikirlerine en yakın gelen parti olduğundan önce P. Mc Govern. İngiliz Komünist basınında Maxton «emekçi sınıfının reaksiyoner düşmanı» haline geldi —bu sözün. vb. Maxton yukarıda değindiğim delegasyonla birlikte İspanya'ya gittiğinde. ama onu çok seneler önce bırakmış ve çeşitli muhalif komünistleri daha eski bir parti. Bu söz gittikçe daha büyük bir serbestlikle ortalıkta dolaşıyor ve aşırı derecede yanıltıcı bir yolda kullanılıyor ve sık sık böyle olması isteniyor.O.O.U. devrimci bir aşırılık taraftarı olan kimse. (II) Troçki'nin başkanlığını yaptığı gerçek bir ör gütün bir üyesi. yerine göre öyle olabilirdi de olmayabilirdi de.U. (III) Genellikle Sol kanat güçlerini ayıran ve giz li entrikalarla zarar veren ama özellikle S.C. P.O. U.P. Verdad. Fakat P.M. ayrılmaz olarak kabul edilmektedir —yani. Gestapo ajanı.'un önderi olan Nin.M.B.A. yukarıda söylediklerimin karşısında. Fransa'daki Sol Sosyalistlerin ve daha birçoklarının Faşist sayılabileceği gibi. «İşçi ve Köylü Bloku» ile karıştırıp birleştirerek P. Zugazagoitia ve geri kalanların hepsinin birlikte Faşistler'den para aldıklarına inanılsın.'nin.U. «Troçkizm» yalnızca Ruslar'ın sabotaj mahkemeleri sırasında halkın gözüne çarpmıştı. Troçkist sözü üç ayrı anlamda gelmektedir: (I) Troçki gibi «tek ülkede sosyalizm» e karşı "dünya devrimi"ni savunan.O. Birinci anlamında P.'de sa botaj yapan devrimci pozunda gizli bir Faşist. Prieto. Frente Rojo ve öteki İsyanyol Komünist gazeteleri ona hemen «Troçkist-Fa-şist». Savaş patlak verdiğinde.M. muhtemelen Faşist diye tasvir edilebilir.M. Başka bir tartışma çizgisiyle Mr. ama hiç biri partiye üye olmadı. Nin'in bir zamanlar Troçki ile işbirliği etmiş olması Komünist basında P. John Strachey'in bir zamanlar (İngiliz Nazi Partisi önderi) Sir OswaId Mosley ile işbirliği yapmış olmasından hareketle İngiliz Ko'münist Partisi'nin gerçekten bir Faşist örgüt olduğu da gösterilebilir.U.O. çünkü Komünistler' in çoğunluğu tarafından ikinci şıktaki Troçkizm ile üçüncü şıktaki Troçkizm. Hal böyle olunca.önderleri ve onların yüzlerce binlerce izleyicileri hâlâ hapisteydiler. yani kelimenin tek ve biricik tanımlanmış anlamında. agent provocateur demek oluyordu. Fakat aynı zamanda.O.
hiçbir «iyi» Komünist demek istiyorum— benim olayları doğru anlattığımı kabul etmeyecektir. partiler arasında her iki taraf için de bu tür öldürücü dalaşmalar. Hâlihazırda. Bu sorun bir çözüme bağlanmak zorundadır.U. çok önemsiz görünebilir. Buna rağmen.münist basınının düpedüz iftira kanunundan boylarının ölçüsünü almış olmalarıydı. S. daha Sol'u tutan ya da tuttuklarını iddia edenler arasında gerçek bir fark vardır. bir Komünist Partisi üyesi ile Barselona çar-pışma'arımn doğru ve yanlış yönlerini tartışmak benim için imkânsızdır. ya görev nedeniyle. Örneğin. Ve bu arada. Bir ömür boyu kendilerini bu davaya vermiş olan. Size. olayların geçtiği yerlerden binlerce mil ötede Barselona'da neler olup bittiğini benden iyi bildiğini belirtmek zorunda kalacaktır. Komünistler'le. dünkü de «Sosyal-Faşist» idi. P. tarikatçı görüş açısından bile olsa. Bu şartlar içinde. Sosyalistler'e P. faşizmin kapitalist sınıfın kesimleriyle ittifak yaparak alt edilebileceğine inanırlar (Halk Cephesi) . bu manevranın düpedüz Faşistler'e yeni üreme alanları verdiğini söylerler. Tek umut. benim umutsuz bir biçimde yanlış yola itildiğimi ve Daily Worker'in başlıklarına bir göz atan herkesin.'a karşı ileri sürülenler gibi birkaç iftira daha derken bu çatlama 196 uzlaştırılamaz hale gelebilir. Bu cinsten iftira ve ba-sm-kampanyaları ve gösterdikleri kafa yapısının. yeterli bir itirazıydı. Bugünün modası »TroçkistFaşist» demekse. Komünistler'in siyasî muhalifleriyle düzmece suçlamalarda bulunarak uğraşmasının hiç de yeni birşey olmadığını bilir. yanlış bir karara varmak belki de bizi yüzyıllar boyu yari-köleliğe koymak demek olabilir.O.C.U M. Maxton gibi adamların Faşistler'den para aldığını söylemekten ne gibi bir amaç güdülebilir? Böyle bir iddianın ciddi tartışmayı olanaksız kılmaktan başka bir amacı olamaz. asgarî bir müştereğe bile ulaşılamaz. tartışma başlayamaz bile. Kazın ayağı öyle değil aslında. siyasî karşıtlığı sonuna kadar tartışmanın mümkün olacağı bir düzeyde tutmaktır.U.M. Fakat.'a yöneltilen suçlamaları gereğinden fazla tartışıyorum gibi gelebilir. anti -faşizm davasına en öldürücü zararı verdiği kanısındayım. Bu cinsten birşeyin. Rus Devlet Mahkemeleri'nde. dünya emekçi hareketinde tehlikeli bir çatlamanın başlangıcı var. bu suçlamanın doğruluğunun yalan olduğunun ispat edilmesinin gerekli olabileceği bir ülkede tekrarlanmaması. S.M. meselâ Leon Blum ve İngiliz İşçi Partisi'nin belli başlı üyeleri de dahil olmak üzere.B. ve İngiliz Komünistleri İşçi Partisi'ne girebilmek için dünyanın altını üstüne getiriyorlar. Meseleye bir göz atan herkes. Gerçek tartışma konusu olan nokta değinilmeden kalıyor. niteliğindeki partiler ise yalnızca anti Komünist olmak gibi korkunç bir duruma itildiler. Bu tıpkı satranç oyununun ortasında yarışmacılardan birinin anîden karşısındaki için bu herif kundakçıdır ya da iki karılıdır diye bağırmasına benzer. «Troçkist-Faşist» suçlamasının nefret ve anlaşmazlık doğurduğu kesindir. 197 i . ve P. Komünistler. işe yarayabileceğini sanmıyorum. hiçbir tartışma olamaz. çünkü hiçbir Komünist —yani.'nin askerî işgali için devâsâ bir kumpas kurduklarının «ispatlanması»ndan bu yana yalnızca altı yedi yıl geçti. bugün Fransız Komünistleri Blum'u önder olarak kabul etmekten yeterince memnun görünüyorlar. Bir iç savaşın muazzam sefaleti ile oranlandığında kaçınılmaz haksızlıkları ve yanlış suçlamalarıyla. İftira hiçbir şeyi halletmiyor. en iyi ihtimalle.O. Komünist partilerinin üyeleri her yerde «Troçkistler»e karşı anlamsız bir cadı avının etkisine kapıldılar. bunların karşıtları. Eğer parti «çizgisi» ni izlerse. Gerçek şudur ki. İkinci Enternasyonel önderlerinin. «Troçki-Faşist» çığlığından başka bir iddia ortaya konmadıkça.O. yalan söylediğimi ya da.
geleceğin görünüşü can sıkıcıydı. ama gittikçe daha doğru hâle geliyordu. Öbür yanda Franco sırf İtalya'nın ve Almanya'nın kuklası olmadığı ölçüde büyük feodal toprak ağalarına bağlıydı ve kafası küflü bir dinî-askerî tepkiye dayanıyordu. Yalnızca milyonerler ve romantikler onun kazanmasını isteyebilirdi. 198 —burası İspanya olduğundan— Almanya'da İtalyan türlerinden daha çok insancıl ve daha az etkin olacaktı. bizim İngiltere ya da Fransa'da düşündüğümüz anlamıyla bile demokrasinin yaşayabileceğini aklı başında hiç kimse umamaz-dı. bu takdirde Franco'nun bölgesindeki topraklar da dağıtılacak ve İspanya'nın bazı kısımlarında yaşayan fiilî serflik kolay kolay yeniden kurulamayacaktı. bu savaşı daha önceleri olduğu gibi. şehir proletaryası— için en sonunda kimin kazandığı belki pek farketmeyecekti ama İspanya en başta bir tarım ülkesiydi. Franco tepelense bile. Bu da genel hareket. bir iki hafta sonra oldu). Çarpışmadan —hele gazetelerdeki küfürleşme maçından— sonra. yollar yapacak. Fakat Franco ve Hitler'in daha çıplak ve daha gelişmiş faşizmine karşı artık bu Hükümet için çarpışmaya değmeyeceği sonucu çıkarılamazdı. Şimdi artık insan neler olacağına dâir bir tahminde bulunmaya başlayabiliyordu. Hükûmet'in zaferinde köylülerin kesinlikle büyük yararları olacaktı. bu faşizme daha kibar bir ad takılacak ve bu.12 Cepheye dönüşümüz Barselona çarpışmaları sona erdikten üç gün sonra olmalı. zâten savaş sırasında bile bu yönde birtakım şeyler yapılmıştı. Caballero Hükûmeti'nin düşeceği ve yerine daha çok Komünist etkisinde kalacak. Dahası. bana «Bu savaş da tıpkı öbürleri gibi üçkâğıtçılıktan ibaret» diyen gazete muhabirine gidiverdi. her savaş devam ettiği her ay gittikçe artan bir çeşit yozlaşmaya uğrar. böyle bir ülkede. Diktatörlük olması zorunluydu ve bunun bir emekçi sınıf diktatörlüğü olma şansı geçmişti. safdil bir idealist açıdan görmek güçleşmişti. şimdi tepelenmelerinin zamanıydı. Topu topu iki imkân vardı: Franco'nun idaresi altında çok daha kötü bir diktatörlük ya da savaşın İspanya'nın gerçek sınırlarla veya ekonomik bölgeler biçiminde bölünmesi ile sonuçlanması— bu her zaman düşünülebilecek bir ihtimaldi. bu hükümetin sendikaların gücünü hemen ve temelli olarak kırmaya yöneleceği apaçık görülüyordu. Savaş bitince İspanya öyle bölünmüş ve yıpranmış olacaktı ki. Zihnim. Franco'nun rejimi kesinlikle bundan daha kötü olacaktı. daha sağcı bir hükümetin geçeceği (bu. Bu söz beni derinden sarsmıştı ve o sırada doğru olduğuna inanmıyordum. kimden dayak yiyecekleri pek önemli değildi Franco ve yabancı paralı askerlerini 199 . Savaştan önceki Hükûmet'in hataları her ne olursa olsun. Savaşın sonunda ipleri ellerinde tutacak olan Hükümet herhalde kiliseye ve feodaliteye karşı olacaktı. şimdi Mayıs ayında bile doğru değildi. çünkü kişisel özgürlük ve doğru haber veren bir basın gibi unsurlar askerî etkinlikle düpedüz bağdaşmaz. 1930' dan beri Faşistler bütün zaferleri kazanmışlardı. faşizmin uluslararası prestiji sorunu vardı. Kiliseyi en azından bir süre denetim altında tutacak ve ülkeyi modernleştirecekti. İspanya'nın yeniden örgütlenmesinden doğacak muazzam sorunlar bir yana. eğitim ve halk sağlığını yükseltecekti. bir çeşit faşizm yönünde olacak demekti. bir iki yıldır kâbus gibi peşini bırakmayan. Nasıl bakarsanız bakın. ama Franco bir anokronizmaydı. Gazetelerin «Demokrasi İçin Savaş» tan bahsetmeleri basbayağı göz boyamacılıktı. Meselâ. işgal ettikleri toprakların en azından bir kısmı ellerinde kalacaktı. İşçiler —yani. Hiç olmazsa. Ve sonra. İspanya'da birkaç hafta geçirip de hayal kırıklığına uğramayan kimse yoktur sanırım. Hiç kuşkusuz. Halk cephesi bir sahtekârlık olabilirdi. Barselona'daki ilk günümde tanıştığım. gelişme olanakları hiç de gülpembe değildi. Gerçek şudur ki.
«Silâh» dedikleri şeyin ne olduğunu biliyordum: şarapnel ve daha başka bir takım hatıra eşyayla birlikte. ama onlar iki yanımızda daha yüksek bir arazideydiler.denize dökebilsek. İngiltere'ye yapılacak bir propaganda turuna katılmadan önce üç ay cephede bulunması gerektiğini düşünerek. zamanın çoğu kâhinlere gösterdiğini bana da göstermesini rastlantıya bırakacağım. Fakat ben hâlâ —İspanya bölünmedikçe ki. derslerinde göstermek için eve götürdüğü. Fakat belâya bakınca İspanya'da bir kere hapse girdiniz mi. Smillie'yi birkaç gün alakoymaktı. Cephede fazla birşey olmuyordu. savaşın başında kullanılan türünden ilkel tipli iki el bombası patlayıcı maddeleri ve patlama mekanizmaları çıkarılmıştı —sâdece çelik silindirlerden ibaret kalmışlardı ve tümüyle zararsızdılar. muhakeme edilmek bir yana. hiçbirisine de binbaşıdan yüksek rütbeleri vermiyorlardı. ama şimdi kabul etmek zorundaydılar. muhtemelen Ordu subaylarına ve Harp Okulu'ndan yeni çıkanlara ayırmak için. katı bir diktatörlük ile yönetilen ve en iyi adamları hapiste olan bir İspanya için bile çok büyük bir gelişme sağlanabilirdi. Faşist siperleri yüzelli yarda ötemizdeydi. Valencia'ya getirildiğini ve hapse atıldığını duyduk. Tam cepheye vardığımız sırada. Zaman zaman Faşistler üstümüze tüfek-bom201 . O sırada olaylardan anladıklarım bunlardı. Benjamin şimdiden yüzbaşı olmuştu. karşı tarafın nişancıları bize orada devamlı kayıplar verdiriyorlardı. Bunun sadece bir 200 bahane olduğu. Sonuç olarak. yetkili makamlar o sırada resmi bildirilerin tersini söyleyecek durumdaki hiç kimseyi İspanya dışına bırakmamaya aşırı bir dikkat sarfediyorlardı.O. Aylarca P. Daha önceleri. Kopp da binbaşı olma yolundaydı. serbest bırakılan bir mahkûmdan Smillie'nin «silâh taşımak» suçuyla tutuklandığını öğrendik. ifadeniz bile alınmadan aylarca hapis yatabilirdiniz.U.O. Şimdi Negrin Hükümeti hakkında ilk başa geçtiği zamankinden daha iyi düşündüğümü söylemeliyim. Hükümet milis subayları olmadan yapamıyordu. Hâlâ Huesca'day-dık. Beni resmen subay olmam için aday göstermişlerdi. Yalnız bunun için dahi savaş kazanılmaya değerdi. birkaç hafta önce geçici olarak ele geçirdiğimiz Faşist mevzilerinin tam karşısına yerleştirmişlerdi. P.U. uygulamada— habeaş cor-pus diye bir şey yoktu. tabur. İşin başında adamların niyeti. çok muhtemelen. biz keşfedinceye kadar hayli zaman geçti. böyle bir durumda ne gibi sonuçlar ortaya çıkacağı önceden kestirilemez— savaş-sonrası hükümetinin faşist eğilimli olma zorunluluğuna inanıyorum. ama a canip atanmayacağım belli değildi. ile ilişkisi bilindiği için tutuklandığı besbelliydi. Kuşkusuz. dünya ahvâlinde. Barselona çarpışması daha yeni sona ermişti. bizim 29 uncu tümende (başka milis birliklerinde de öyle olduğuna hiç şüphe yok). milis subayları. Nihayet. Bir kez daha kanımı söylüyorum. Açının köşesi tehlikeli bir noktaydı. Neden tutuklandığını. öbür Bağımsız İşçi Partisi üyeleri geldiğinde milis gücüne girmişti. İspanya'da —en azından. ama. muhakeme olsun olmasın orada kahverirdiniz.M. Smil'ie geçen Ekim ayından beri İspanya'daydı. bizim cephe hattı çıkıntılı bir dik açı oluşturuyordu. tugay ve tümen komutanlarının hepsinin binbaşı olması gibi. Şimdi İngiliz ve İspanyol otuz kadar adamın komutanı olarak teniente görevi yapıyordum — bu rütbe asteğmene tekabül eder sanıyorum. artık. Kendisini bir avukat bile göremesin diye incommunicada olarak tutuluyordu (ihtilâttan men edilmişti). Bunun sonucunda millet her an olur olmaz bahanelerle tutuklanabiliyordu. Haziran'ın ortasına kadar da yeniden başlamadı. fazladan ödeme yapılması anlamına gelen ve milis gücünün eşitliği fikirleriyle çatışan resmî subay tayinlerine karşı çıkmışlardı. Üstün bir cesaretle çarpışmayı sürdürmüş ve herhangi bir kimsenin beklediğinden daha çok siyasî müsamaha göstermişti.M ofisinde çalışmış. Jaca yolu dolaylarındaki çarpışma sönüp gitmişti. ama bu kere bizi daha sağa. Bob Smillie'nin İngiltere'ye dönerken sınırda tutuklandığını. tuhaf bir geçici durum vardı.
çıkarmaya çabaladım. Bir mermiy202 le zımbalanma tecrübesi hayli ilginç olduğundan. eskiden olduğundan daha tehlikeli bir hâle gelmişti. ama neyse ki canım acımadı. vb. Ağrılı sızılı olmadığım için belli belirsiz bir tatmin duydum. Dört gözle bunu bekliyordum. siperlerimiz suyla dolup taştı. Aniden. Çünkü Faşist siperlerinde daha çok adam vardı ve artık daha uyanık olmuşlardı. başınızı koruyucu duvardan çıkarınca dış çizgileriyle olduğu gibi gökyüzünde belirleniyordu. Nöbet değiştirmeye hazırlanan askerlerle konuşuyordum. ağır yaralandığımın bilincindeydim ama olağan anlamında hiçbir ağrım sızım olmadı. sonra onunla birlikte aşırı bir zayıflık. Cebimde bir bıçak olduğunu biliyordum. Birini vurup vurmadığımı bilmiyorum— çok muhtemelen vurmamışımdır. sabahın beşinde. bir çatırdı duyduklarında makineli tüfekleriyle veryansın ediyorlardı. Barselona'dan getirdiğimiz temiz giyeceklere rağmen hemen bitlenivermiştik. Geceler hoş bir ılıklıkta geçiyordu. Vurulduğumu hemen anladım. Kabaca. düşüyordum.tüfek konusunda çok kötü bir atıcıyım. Silâhtan arınmış bölgedeki meyva bahçelerinde kiraz çiçekleri ağaçları bembeyaz donatmaya başlamıştı. başımı yere vurdum. uzun otlarla saklanmış. Karımın sevinmesi gerekir diye düşündüm— büyük muha203 . Birçok kereler ateş ettim. Geceleri herzamanki gibi devriye geziyorduk —bu iş. Şafak arkamızdan geldiği için. Muazzam bir şok hissettim —acı falan yoktu. sözümün ortasında birşeyler hissettim— ne hissettiğimi aktarabilmek çok güç olmasına rağmen. dikenli telin hemen dışına teneke kutular serpiştirmişler. Hendekte bir tüfek dayanağı yapmıştık. Millet çevremde toplandı. koruyucu duvar bir ayak kadar suya battı: bundan sonra günlerce hiç sapı olmayan ve teneke kaşıklar gibi bükü-lüveren İspanyol kürekleriyle yapışkan çamuru eştik durduk. sivrisinekler can sıkmaya başlamıştı. o saatler her zaman tehlikelidir. Gürültülü bir bangırtı ve bütün çevremde gözkamaştırıcı bir ışık parıltısı oldu gibi geldi. gündüzleriy-se cehennem gibi sıcaktı. Kendimi uyuşuk ve sersemlemiş hissediyordum. ava giden avlandı— bir Faşist nişancı vurdu beni. bir patlamanın tam ortasında olmaya benzer bir duyguydu bu. Bu korkunç bir patlama sesi çıkarıyordu —geldiğini duymadığımız için sinir bozucuydu ama gerçekte tehlikeli değildi çünkü yerde açtığı çukur ancak bir çamaşır leğeni kadardı. Gündüzleri silâhtan arınmış bölgedeki gizli bir yerden ateş ediyorduk. Böyle durumlarda hep olduğu gibi telâş içindeydiler —«Kaldırın! Neresinden yaralanmış Gömleğini açın!» vb. Amerikalı gömleğimi kesip açmak için bir bıçak istedi. Bu iş. ama bangırtı ve patlama yüzünden yanıbaşımda bir tüfeğin kazayla ateş alarak beni yaraladığını sandım. bunu ayrıntılarıyla anlatmaya değer sanırım. Bütün bunlar bir saniyeden daha az bir zaman aralığında oldu. Fakat Faşistler ateşin ne yandan geldiğini kestiremedikleri için bu oyun hayli eğlenceli oluyordu— ve ergeç birini yakalayacağıma kesin kanaat getirmiştim. Önümdeki kum torbaları benden taa uzaklara doğru çekildi gitti. koruyucu duvarın köşesinde oldu. Buna çok benzer bir hissi yıldırım çarpmasında duyabileceğinizi tahmin ediyorum. Faşistler'in koruyucu duvarındaki bir yarığa hakim bir hendeğe geliniyordu.basıyla yada buna benzer bir silâhla ateş açıyordu. Yeterince beklerseniz genellikle haki giyimli bir şeklin çabuk çabuk yarığın bir yanından öbür yanma koştuğunu görürdünüz. Vurulmadan önce konuşmakta olduğum Amerikalı nöbetçi ileri doğru atılarak «Hay Allah! Vuruldun mu?» diye sordu. onu en aşırı bir canlılıkla hatırlıyorum. ama sağ kolumun felce uğradığını keşfettim. İki gündür sağanak halinde yağmur yağıyordu. hiçliğe doğru bir itilme duygusu. Bizim bölüğe bir havantopu vaad etmişlerdi. Hemen arkasından dizlerim büküldü. yalnız elektrik çarpmış gibi şiddetli bir şok. Vurulduğum zaman cepheye geleli on gün kadar olmuştu. Yüzlerce yarda sürünerek. Gelin görün ki.
sedyeyi ter dökerek omuzlarında taşıyan zavallı dört arkadaş için üzüntü duymaya başladım. gerçekten ölmekte olan birinin aklından geçenler daha farklı olabilir. ağzımdan yalnızca zayıf bir mırıltı çıktı. üstelik çarpışmada bile değildik! Beni vuranın ne biçim bir adam olduğunu da düşündüm. Adama karşı hiçbir kızgınlık duyamıyordum. «Aortum parçalanmış olmalı» diye düşündüm. ama hâlâ korkunç canım acıyordu —hareket etmekten âcizdim ve durmadan kan yutuyordum. muhtemelen birkaç dakikadan fazla değil. Gitgide kendimi daha iyi hissetmeye. İnsanın başına kan götüren iki ana damardan biri kesildiğinda daha ne kadar yaşayacağını merak ettim. Normal zamanda domuzuna can yakan alkolün yaraya su gibi gelen hoş serinliğini duyuyordum. Anlayışla karşılanacak şey: ilk aklıma gelen karım oldu. her ne denirse densin. Bunu bütün canlılığıyla duyacak kadar zamanım vardı. Felce uğrayan kolum yeniden canlanıp acımaya başladığında beni sedyeye daha yeni yatırmışlardı. bir morfin iğnesi yaptı ve beni Sietamo'ya gönderdi. arkamda bir İspanyol'un «kurşun boğazından girip ensesinden çıkmış» dediğini işittim. Ne var ki. Konuşmaya çabalayınca sesimin olmadığını farkettim.rebe geldiğinde ölmekten kurtulayım diye hep yaralanmamı isterdi. yağlı yahni ve bunun gibi şeylerden oluşan— muazzam bir yemeği boğazımdan aşağı zorlayarak yedirmeğe kalkışmaları ve ben yutamayınca da pek şaşırmaları. bir saniyelik dikkatsizlik yüzünden vurulmak. ama ikinci bir denemeden yaralandığımı sormayı becerdim. Bazı yerlerde siperlerimizi saçak gibi kaplayan kavakların yaprakları yüzüme sürtünüyordu. ama sancının varlığı içime güven getirdi. eğitim görmemiş hemşirelerin nizamî hastane yemeğini— çorba . beni zımbaladığını biliyor muydu 204 ve daha bunun gibi sorular aklıma geldi. Sietamo'daki hastaneler kural olarak yaralıların Barbastro ve Lerida'ya gönderilmeden önce. Sedye taşıyıcımız Hanry Webb. Bu budalaca talihsizlik beni öfkeden deliye çevirdi. birkaç saat alakonuldukları alelacele inşa edilmiş tahta kulübelerdi. Nasıl da anlamsızdı! Siperlerin köşesinde. Morfinin etkisiyle sersemlemiş bir haldeydim. ama onu esir alıp şu anda kaışıma getirseler yalnızca iyi nişancılığını kutlardım. ilk yardım işlerinde kullanılsın diye bize verdikleri küçük alkol şişelerinden birini getirmişti. sargı beziyle. Ben bu durumdayken. çünkü her sıkı nefes alışımda ağzımdan köpük köpük kan geliyordu. Sedye getirilirken beni tekrar yere yatırdılar. Boğazından. gümüşî kavakların yetiştiği bir dünyada yaşamanın ne iyi bir şey olduğunu düşündüm. sonra küfretmemeye çabalıyordum. O sırada kolumu düşerken kırmış olabileceğim aklıma geldi. çünkü insanın ölürken duyularının daha keskinleşmediğini biliyordum. Kesinlikle öleceğimi düşünmem iki dakika kadar dürmüş olmalı Bu da çok ilginç oluyor -yani böyle bir durumda insanın aklına neler geldiğini bilmek hayli ilginçti demek istiyorum. Bir iki gün önce bir yaralı aşağı taşınırken yardım ettiğim için o zahmetin nasıl birşey olduğunu biliyordum. Boğazımın ortasına kıuşun yiyip de canlı kalan bir insan ya da hayvan hiç işitmemiştim. Herşey gözüme bulanık görünüyordu. Kan ağzımın kenarından sızıyordu. İkinci düşüncem. dediler. tam İspanyollar'a 205 . bana çok iyi uyan bu dünyadan ayrılıyor olmanın şiddetli üzüntüsüydü.yumurta. Faşist olduğuna göre ben de cnu vurabilirdim diye düşündüm. küfrediyor. Doktor yarayı yeniden sardı. Beni kaldırdıklarında ağzımdan bir dolu kan boşandı. Fakat bir yandan da kolumdaki sancı şeytanî bir ıstırap halini almıştı. Cankurtaran arabasına kadar eğri büğrü kaygan keçi yollarından birbuçuk mil ile dünya kötüsü bir yürüyüş yapmak gerekiyordu. Ancak bundan sonra neremden ve ne derecede yaralandığımı merak etmek aklıma geldi: hiçbir şey duymuyordum ama merminin vücudumun ön tarafında bir yere saplandığının bilincindeydim. Merminin boğazımı delip geçtiğini öğrenir öğrenmez işim bitik diye düşünmeye başlamıştım. herhalde. İspanyol mu yoksa yabancı mıydı.
ama öteki biçare asker yerde oradan oraya savruluyordu. Cankurtaranın köşesinde oturan bir başka yaralı her tarafa kustu. Ekim çarpışmalarında korkunç yaralanmış. Bam. Neden böyle olduğu şimdi kafama dank etti. birkaç saat için cepheden ayrılma izni almış iki arkadaş yanıbaşımda belirdi. Anlaşılan mermi yaraları hep böyle oluyor. O ne seyahatti! Bu savaşta. Tam İspanyollar'a yaraşır bir davranış! Şehrin hiçbir yerinde tütün bulunmadığını ve bana verdikleri tütünün bir haftalık istihkakları olduğunu sonradan öğrendim. kurtulamaz ölür denirdi. Saatlerce orada oturur. hastanede bir İngiliz olduğunu duymuş. düşerken kendi kendime verdiğim hasardan ötürü iç ağrıları duydum. varsa.göre bir davranıştı. Lerida'da işlerin nasıl yapıldığı. her zaman daha yavaş bir hızla çarpan. tabancanı ve elektrik fenerini istiyoruz. yaralı ve normal sivil hastaları karmakarışık büyük bir hastaneydi. Hastane alanı içinde bir bahçe ve bu sevimli bahçede. Akşam olurken. Tanrı bilir nasıl ıstırap çekti. ama sigaranın kıt olduğu bir dönemdi ve oralarda hiç sigara yoktu. Bütün taşınabilir mallarımı alarak çekip gittiler. Yarası yüzünden. gelip benimle arkadaşlık etti ve bana ingiliz gazeteleri getirdi. büzülen bacaklarından biri benim koluma kadar incelmişti. bir kısmımızı bir trene doldurdular ve Lerida'-ya gönderdiler. ama karından vurulursa hep. «Merhaba! Hayattasın ha? İyi. İkisi de onsekiz yaşlarında birer çocuktu. yaralanışıma çok üzüldüklerini göstermenin bir yolu olsun diye anîden. in-san el ayak gibi bir yerinden yaralanışa iyileşir. Onun sidikşişesi koğuşun görülecek şeylerinden biriydi. bir yolunu bulup Lerida'daki hastaneye yerleşmeyi becermiş ve hemşirelerden biriyle evlenmişti. Benim koğuşumdaki yaralılardan bazısının varaları in206 sana korku veriyordu. Lerida'da beş altı gün kaldım. İngilizce konuşan Hollandalı bir Komünist. Barbastro'daki hastane çok kalabalıktı. yaralının avadanlığı içinde elden ele gönderilirse yarı yolda bir yerde çalınacağı da garantiydi. Birkaç gün sonra. Biri yaralandığında hep böyle oluyordu —üzerindeki bütün eşyaları hemen bölüştürülürdü. sesim neredeyse tümüyle kaybolmuştu ama asıl merminin açtığı yara yüzünden bir an bile acı duymadım. bu doğru bir şeydi de: çünkü kol saatleri. Hasta. Merminin yarattığı büyük şok.yaralı bir arkadaşlarını görmeye geldiklerinde beni tanıdılar. Bir sigara istedim. beni ilk çocukluk yollarımın Beyaz Şehir Sergisi Lunaparkı'ndaki bugi-vugi denen korku verici şeye geri götürdü. içinde küçük kırmızı ve gri renkli balıklar bulunan bir havuz vardı. bilmediğim bir hastalıktan yatıyordu. balıkları seyrederdim. Ne yapacağını bilmez bir tavırla yatağın yanında ayakta durarak birşeyler söylemeye çabaladılar. Yanımdaki yatakta siyah saçlı genç bir çocuk. senin saatini. İç kanama geçiren hiç kimse. Bizi sedyelerimize bağlamayı unutmuşlardı. bıçağını». Cepheye gelişimin haftasına tanıştığım iki milis . bana Aragon cep207 . duyuyu yerel olarak yok ediyor. Biz. bir kolum askıda olduğu halde. yatağımdan kalkabiliyor ve ortalıkta dolaşabiliyordum. tabancalar ve bunun gibi şeyler cephede çok ender bulunuyordu. dan! Bu yolculuk. Bir de. yaralılar biribirine değecek kadar yakındı. Bir zaman. çentikli şarapnel ya da bomba kıymıkları muhtemelen insanın canını domuzuna yakar. birkaç cankurtaran arabasını dolduracak sayıda yaralı ve hasta adam toplanınca bizi Barbastro'ya yolladılar. Ertesi sabah. Her nedense kolum aşağı sarkık olduğunda daha çok canım yanıyordu. ağır kamyonlar tarafından delik deşik edilmiş ve savaşın başındanberi hiç tamir görmemiş millerce yol boyunca çalkalandıktan sonra bu işten sağ çıkamazdı. ceplerindeki bütün tütünü çıkarıp verdiler ve ben daha geri vermeye fırsat bulamadan da kaçıp gittiler. Çok geçmeden. güm. verilen ilâç idrarını zümrüt gibi yemyeşil yapmıştı. Sıkı sıkı tutunmak için benim sol kolumda yeterince kuvvet vardı.
İspanya'da eğitim görmüş hemşire yoktu. beyaz şarap ve kahveden meydana geliyordu. Fakat iki kötü hata vardı ki. Birisi. başka bir yerde olduğundan daha çok. bana her zaman büyük bir şefkat gösterdiler. oturacak yerleri tahtadan. Bazı yönlerden hastaneler çok iyiydi. Birinin yolda yarayı muayene etmesi hemen hemen olanaksızdı Birkaç doktor işle başa çıkamıyordu. Hastanelerde yiyecek çok iyiydi— gerçekten fazla iyiydi. Her zaman ortalıkta. sivil halkın çoğunun kâfi derecede beslenemediği bir zamanda oluyordu. size Barselona'da bakacaklar» diye söylenerek hızla yatağınızın yanından geçip gidiyorlardı. adamların çoğu ağır yaralıydı. yahni. alelade üçüncü sınıf vagonlara bindirmişler di. yaranın bir tarifi de dışına kurşun kalemle yazılıyordu. Barbastro Monzon. Karıma. «Evet. Yaralılar haftalarca abdeste çıkamadan bırakılıyor. ilâç ve araç kıtlığı da pek yoktu. Hastane emireri elinde keçi derisinden yapılmış su dolu büyük bir tulumla şunun bu209 . çorba. yeterli hemşire noksanıydı. savaştan önce hemşirelik işini başlıca rahibelerin görmesinden ileri geliyordu. şimdi hayatta olabilecek yüzlerce ya da binlerce insanın bunların yüzünden öldüğüne hiç kuşkum yok. Bizi toparlayıp otobüslere doldurdular ve istasyona götürdüler. belki de bu. öğle yemeği daha da çoktu— bu. sıcak ve sarsıntının etkisiyle haşat oldular. Bir sabah. birçoğu yerlere kustu. Kahvaltı sabah altı sularında veriliyor. İspanya'da. Kural olarak yaralı ongün sonra Barselona ya da Tarragona'ya varıncaya kadar alçı yerinden oynatılmıyordu. İspanyollar'm hafif yemek (perhiz) denen şeyden haberleri yoktu anlaşılan. yaralıların çoğu hiç durmadan doğruca Barselona ya da Tarragona'ya gönderilirdi. ama bütün bildikleri hemen hemen bu kadardı. kendi kendine yıkanamayacak kadar zayıf olanlar pek seyrek yıkanıyorlardı. Sağlam insanlara verdikleri yemeğin aynısını. ama korkunç câhil olduklarına hiç kuşku yok. hastane treninin manana (yarın) Barselona'ya hareket edeceğine dâir söylentiler dolaşıyordu. Tam tren hareket ederken bizimle birlikte yolculuk eden hastane emireri Barselona'ya değil de Tarragona'ya gideceğimizi lâf arasında söylemez mi! Makinist fikrini değiştirmişti. omlet. hattâ bazen hiç olmuyordu. cephe hattına yakın olan bütün hastanelerin aşağı yukarı sevkıyat merkezi gibi kullanılmasıydı. bazısı da sargı sarmayı biliyordu. 208 cunda. hastayı tıka basa ağır yiyeceklerle doldurma geleneği vardı. çekilen telgrafın hiçbir zaman yerine ulaşmaması oldu. bu kere de treni bekletmeleri yine İspınya'nın şanına lâyıktı. İspanyol hemşirelerinden şikâyetçi değilim. yağlı börekleri. Bunun sonu. zannederim. geleceğimi bildiren bir telgraf çekmeyi becerdim. Kendi kendime Tam İspanyollar'ın yapacağı bir iş!» dedim.hesindeki hastane sistemini kavramak olanağı verdi —öteki cephelerde de durum aynı mıydı bilmiyorum. asıl İspanyollar'a en yakışanı. ekmek. Bunun sonucunda. Sietamo. Yarısı çok geçmeden. Doktorlar becerikliydiler. kendi başının çaresine bakamayacak derecede hasta olanlar sık sık utanç verici bir biçimde ihmal ediliyorlardı. hastalara da veriyorlardı. sırf ben durumu açıklamak için ikinci bir telgraf çekeyim diye. hep zeytinyağıyla vıcık vıcık aynı ağır. Teorik olarak. benim koğuşumdaki yaralıların Barselona'ya gönderileceği duyuruldu. yataklarından ilk bu sabah çıkmışlardı. Öteki hata ise. o da arada sırada yapılıyor. bir kimse yerinden oynatılamayacak kadar kötü yaralanmadıkça hiç bir bakım yapılmıyordu. Lerida'da yemekler müthişti. ama ulaşım zorlukları yüzünden oraya varana kadar bir hafta on gün geçiyordu. evet. Hepsi nasıl dereceye bakılacağını. Lerida ve taşka yerlerde sürünüyorlar ve bütün bu zaman boyunca sargı bezi yenilemek dışında hiçbir tedavi görmüyorlardı. Kolu ezilmiş bîçâre bir çocuğun bana. Bizi. Korkunç şarapnel yaraları almış kemikleri yamyassı olmuş kimseler ve benzerleri alçıyla sargılanıyor. Fakat. Besbelli. üç haftadır yüzünün yıkanmadığını söylediğini hatırlıyorum.
«İtalyan bunlar». birgün yavaş yavaş hareket ederek kumsala kadar yürümeyi becerdim. Bu çok uzun bir trendi . Başka hiçbir milletin insanları kendi aralarında böyle güzel gruplaşa-maz. açık yük vagonları üstünde her zamanki gibi insanın yüreğini yerinden oynatan toplar. kaburgaları. Birisi. açık yük vagonları üstüne sahra topları sıkı sıkıya bağlanmış ve öbek öbek bir sürü adam bunların çevresinde toplanmıştı. Tarragona'ya güneş alçalırken vardık. ağzı kapalıydı. Tarragona'da üç dört gün kaldım.nun ağzına su fışkırtarak. denizden bir taş atımı uzaklıkta kıyıya paralel uzanıyordu. Dünya kötüsü bir suydu bu. uçuşan kızıl boyunbağları — bütün bunlar masmavi denişin önünden yavaşça kaydı gitti. Gücüm yerine geliyordu. deniz banyosu yapanlardan birinin boğulduğunu gördüm. Yüzünden ve boğazından yaralanmış bir adam vardı. İtalyan oldukları besbelliydi. Bizim katardan ayakta duracak kadar iyi olanlar. tadını hâlâ hatırlarım. Pencereden bir koltuk değneği sallandı. İnsan orada ne yaralar görür! Belli bir takım yaraların tedavisinde en son tıb buluşlarına uygun olduğunu sandığım bir yol kullanıyorlardı. köprünün üzerinde halk da onlara el sallıyordu. köprücük kemikleri ve daha bilmem nereleri parçalanmış adamların cephe gerisindeki sargı yerlerinde yapılmış alçıdan zırhlarını kesip atıyorlardı. Nihayet.» dedi. dilimi kaba bir 211 . silâhların uzun namluları eğilmiş. bir süredir izindeydiler ve şimdi Aragon cephesine transfer oluyorlardı. ama böyle yaralara bakmak özellikle dehşet vericiydi. bu sığ ve ılık denizde imkânsız diye düşünülse de. 210 Tarragona'daki hastane çok büyük ve bütün cephelerden gelmiş bir sürü yaralıyla doluydu. ancak teller üzerine gerilmiş tülbentten bir ağla sineklerden koruyorlardı.tıklım tıklım da doluydu. Bizim tren istasyona girerken Uluslararası Tugay'dan adamlarla dolu bir asker treni ayrılıyor. Sonradan bunların Mart ayında Guadalajara'-daki büyük zaferi kazanan birlikler olduğunu duyduk. Cephe. korkarım. gülümseyen yüzler. ne de olsa savaş görkemli bir şeydir. sargılı kollar kızıl selâmı verdiler. kurtulması çok güç olan bir duygunun yeniden yaşanması. Otuz yaşlarında canlı ve yakışıklı bir doktor beni iskemleye oturttu. gururla cepheye giden bir tren dolusu taze adam. Bîçâre çok yalnız görünüyor. heryere yayılmış cesede benzer şekiller arasından kendine yol açıyordu. «Extranjeros . böyle soyunmadan. dudaklarının arasına yerleştirilmiş küçük bir tübün arasından nefes alıyordu. kalabalığın selâmlarına böylesine zarif bir biçimde karşılık veremezdi — trendeki adamların yarısı şarap şişelerini kafalarına dikmiş olmalarına rağmen. Bu. başı tülbentten yapılmış bir çeşit küremsi miğfer içindeydi. yavaşça gözümüzün önünden kayan sakat adamlar ve bütün bunlar olurken. allegorik savaş tablosu gibiydi. koskoca bir göğüs zırhının boyun deliğinden çevresine endişeli gözlerle bakan. Sarı akşam ışıkları altında geçip giden trenin manzarasını hafızamda özel bir canlılıkla saklıyorum.Yabancılar. cepheden ayrılışımdan sekiz dokuz gün sonra yaramı muayene ettiler. gözlerini bir sağa bir sola oynatarak tülbentin arasından bakıyor ve hiç konuşmuyordu. Yarayı tümüyle açık ve sargılanmamış bırakıyor. pencerelerde birbiri ardınca esmer. kirli suratlı bir kafanın çıktığını görüyordunuz. sanki birkaç mil ötede insanlar savaşmı-yorlarmış gibi denize giren ve açılır kapanır sandalyelerinde güneşlenen o yörenin tombul burjuvazisi. bir haftalık sakalı uzamış. Deniz kıyısındaki hayatın neredeyse eskiden olduğu gibi aynı biçimde sürüp gittiğini görmek tuhafıma gitti: şık kahvehaneler boyunca piyasaya çıkmalar. İtalyanlar geçerken tezahüratta bulunmak için vagonun öbür yanma yöneldiler. Tülbentin altından yarı iyileşmiş yaranın kırmızı pelte gibi etini görüyordunuz. Yeni gelen yaralıların muayene edildiği ameliyathanede ellerinde kocaman makaslarla doktorlar. Bu adamların çoğu topu topu birkaç hafta sonra Huesca'da öldü. yine de zariftiler. Mamafih.
kızlar kahvehanelerde bağış toplama kutularını şangır-datıyor. doktorlar. sanki gizli bir örgüte dahilmişsiniz gibi hissetmeye zorluyordu. Şehrin her yanında Bask bayrakları dalgalanıyor. Bir tanesi büyük bir otorite havasıyla bana. Bunlardan biri Negrin -Prieto Hükumeti'nin savaşı uzlaşma yoluyla bitireceği yolundaydı.» Neyse ki. Henüz birşey olmuyordu. Nevralji gibi feci bir ağrıydı. Ama ben hiç yaralanmamış olmanın daha bir talihlilik sayılabileceğini düşünmekten kendimi alamıyordum. Dilim kanayıp gözlerim yaşarıncaya kadar boğazımdan içeri bakmaya devam ettikten sonra bir ses telimin felce uğradığını söyledi. aradan beş ay geçmiş olmasına rağmen. Basın sansürü yüzünden. radyoda her zamanki «kahraman koruyucular» yayını yapılıyordu. iç düzeni sağlama görevi Komünist bakanlarına verilmişti. acısı sonradan çıkan. hemşireler. Practicantes. Şimdi bile. baş parmağım hâlâ uyuşuk — bir boyun yarası için hayli tuhaf bir etki. İki ay kadar bir süre sesim fısıltıdan öteye gidemedi. «Sesin mi? dedi. Bilhassa geceleri canımın acısından bir türlü uyuyamadım. belirsizlik ve üstü kapalı nefret havası. çeşitli doktorlar dillerini şaklatarak. Caballero Hükumeti'nin düşmesiyle Komünistler mutlak olarak iktidara gelmişler. zaman doktorun yanıldığını gösterdi. Bu durum insanı Hükümetin ikiyüzlü 213 212 . merminin ensem-deki bir sinir demetini delip geçmesinden ileri geliyordu. Sağ elimin parmakları da yarı yarıya felce uğramıştı. boynundan yaralanıp da hayatta kalan birinin dünyanın en talihli yaratığı olduğunu temin etmekten geri durmadılar. Sesin hiçbir zaman geri gelmeyecek!. merminin kırmızı kan damarının «bir milimetre kadar» ötesinden geçtiğini söyledi. Bunu nasıl anladığını bilemem. ama sonradan öbür ses teli durumu «telâfi» edince. Gerçekte böyle şeylere hiç karışmamış olsanız da. sesim hızla normale döndü. 13 Barselona'da bu son haftaları geçirdiğim sırada. bir ay boyunca devam etti. ben de neler olabileceğini henüz kafamda bile canlandıramıyor-dum.bez parçasıyla yakaladı. her çeşit habis söylentiler ortalıkta dolaşıp duruyordu. geride. yine de. Yaram hafiften merak konusu olmuş. Mayıs çarpışmaları. Hükümet ise durumu kurtarmak için gözle görülür bir çaba harcamıyordu. Kolumdaki ağrı. ortam sizi. ellerine fırsat geçse siyâsî hasımlarını ezeceklerinden hiç kimsenin kuşkusu yoktu. belli belirsiz bir tehlike duygusu. gırtlağıma bir dişçi aynası soktu ve «Ee!» dememi buyurdu. O sırada bu fikre inanma eğilimindeydim. ama Basklılar elle tutulur hiçbir yardım almıyorlardı. O sırada rastladığım herkes. bütün zamanınızı kahvehane köşelerinde fısıl fısıl konuşarak ve yan masada oturan adamın polis ajanı olup olmadığını merak ederek geçiriyordunuz. «Que süette! Que suerte!» diyerek incelemişlerdi. ama. kötü birşeyler olacağı bilinci vardı. çıkabileceği kadar dışarı çekti. «Ne zaman yeniden sesime kavuşacağım?» diye sordum. Âdeta. çünkü Faşistler Bilbao'ya yaklaşıyorlardı. hastalar bana. korku. Neşeli bir tavırla. şehrin havasında kötü bir duygu dolaşıyordu —bir kuşku. silinmez etkiler bırakmıştı.
evine gitmeye kalkarsa asker kaçağı sayılıyordu.M. genellikle. bana P. P. kışlada askerlere verilen ekmek tayını dünya kötüsü bir nesneydi. saldırı başarısız olsa bile Franco. «Hazır olun» diye bildiriler dağıtıyor ve «belirli bir parti»nin (Komünistler kastediliyor) bir coup d'etat hazırladığı îmâ ediliyordu. Bir süre sonra. hapisteki yabancı «asker kaçaklarımın sayısı yüzleri bulmuştu. Daha önceden.O. Sık sık hava ve deniz baskınları olacağından korkuluyordu. ordusunun bir kısmını oraya aktarmak zorunda kalacaktı. öbürleri de kuşkusuz —hep Anarşist ve P.U. Savaş boyunca dalgalanıp duran yiyecek kıtlığı çok kötü devrelerinden birindeydi. Katalonya'nın işgal edileceği yolunda yaygın bir korku da vardı.M.O. ama öylesine sansür ediliyordu ki neredeyse var olmaktan çıkmıştı. Hapishaneler. sizi düpedüz hapsediyor ve genellikle orada inccmnunucado olarak tutuyorlardı. Polis casusları heryerde kol geziyordu. hattâ «Troç-kizm» gibi mutlak bir suçlama bile yapılmamıştı. Bunlar sınırda bazan geçerli oluyor. paralarını alırken kendilerine güçlük çıkarıyorlardı. Sonraki olaylar benim bu noktada çok yanıldığımı ortaya koydu.M. taraftarları— birer ikişer hapse atılınca ortadan yok oluyorlardı.L. Cephenin bazı kısımlarında resmî makamlar hâlâ isteyenleri terhis ediyorlardı. ne bir kimse yargılanmış ne de itham edilmişti.U.C. Birkaç ay önce milis gücüne gelip kaydolan herkes gönüllü 214 diye bilinir ve izin zamanı geldiğinde. temsilcisinin olsun. ama her siren düdüğü öttüğünde —çoğu zaman bunlar yanlış verilen alarmlardı— ışıklar saatlerce karartılıyor.U. çekingen kimseler bodrumlara dalıyordu. sansür edilen kısmının boş bırakılmayıp yerinin başka haberlerle doldurulması yolunda yeni bir kural çıkarılmıştı— bunun sonucunda neyin kesilip atıldığını kestirmek olanağı da kalmıyordu. I. Anlaşılan Hükümet şimdi fikir değiştirmişti. milisleri ufak ufak vesilelerle cezalandırılıyordu —örneğin. Güvenlik Askerleri hâlâ kahvehaneleri ve stratejik noktaları ellerinde tutuyorlardı: P.O. cepheye döndüğümüzde. isterse terhis kağıtlarını alıp gidebilirdi. Kimsenin. Gelin görün ki Hükümet.S. Şehrin çeşitli noktalarında. yalnızca pasaportumu ve hastane belgemi çıkartmamı ihtar ediyordu. bazan olmuyordu. Silâhlı Hücum Birlikleri gruplar hâlinde caddelerde devriye geziyor. Bilbao'nun kurtarılması olanağı yitirilmeyecekti. Solidaridad ve öteki Anarşist gazeteleri de ağır bir biçimde sansür ediliyordu. önlerine barikat kurulmuş duruyordu. binalarının çoğu da hâlâ kum torbalarıyla tahkim edilmiş. Yaralı ya da izindeki P. ama azıcık daha çaba harcanmış olsaydı. tutulan avukatın olsun Kendisini görmesine izin verilmeyişinden başka birşey öğrenemedik. ama çoğu kendi ülkelerinde bir şamata yapılır yapılmaz vatanlarına gönderiliyordu. Bob Smillie hâlâ Valencia'da hapisteydi. milisinde bulunduğumun bilinmesi bile tehlikeli olabiliyordu. geçerli saymazlarsa hemen sizi hapse atıyorlardı. Aragon cephesinde saldırıya geçil-seydi. Ekmek çok azdı ve ucuz çeşitlerine pirinç karıştırılıyordu. Uluslararası Tugay ve öteki milislerdeki yabancılar gitgide daha büyük sayılarda hapse atılıyorlardı. Fakat bu noktadan bile. Herkes. Görüldüğü kadarıyla. acaba milisler gönüllü asker mi yoksa muvazzaf mı oldukları konusunda kesinlikle birşey bilmemesi. cephe hattının millerce gerisinden itibaren kuvvetli savunma düzenleri alındığını ve Barselona'nın heryerinde bombadan koruyucu sığınaklar kazılmakta olduğunu görmüştüm. milis kartımı kesinlikle göstermememi. La Batalla hâlâ çıkıyor. hiç kimse emin değildi. Mayıs çarpışmalarından kalan mahpuslarla doluydu. Carabinero'ların Güvenlik Askerleri yoldan geçenleri durduruyor ve belgelerini soruyorlardı. T.U.O.bir oyun oynadığına inandınyordu. Gazetenin.N.P.U. asker kaçağı diye tutukluyor-lardı. iş işten geçene —hattâ Bilbao'nun düşüşüne— kadar hiçbir savunma eylemine girişmedi C. Bunları. Süt ve 215 . genel durumun karakteristik bir yönüydü.M. milise kaydolan herkes muvazzaf asker oluyor.
Tımarhaneye benziyor. Bu yüzden. Bu sanatoryumda kalanların çoğu ya cepheden çürüğe çıkarılmış ya da kol-bacak kesilmesi gibi onları sonuna kadar sakat bırakan bir yara almışlardı.O.'un ve Anarşistler'in üstüne yıkılacaktı. oysa İspanyollar zeytinyağını ayrı ayrı. Zeytinyağı almak için kuyruklarda ağaç olan kadınlara gözcülük etsinler diye dikilen atlı Güvenlik Askerleri bazan atlarını gerileterek.M. yarım düzine değişik amaçla kullanırlar. Kaldığım bütün oteller. aşırı derecede rahattı da. Bir sürü başka İngiliz vardı.U. Sanki çok kötü bir ruh bütün şehrin üstüne yayılmış gibiydi. pahalı kaçak sigaraların dışında. çünkü şu sırada.'un sanatoryumlarından biri olan Maurin Sanatoryumumda kalıyordum.. P. Zeytinyağı kıtlığı had safhadaydı. Herkesin bunu aynı sözlerle ifade etmesi çok tuhafıma gidiyordu: «Buranın havası -korkunç. hâlâ İspanyol hastahanelerinde kullanılan. Madrid ve Barselona'daydım. Can sıkan küçük bir nokta bozuk para bulunma-masıydı. Atholl Düşesi için tereyağı bulabildiklerini ümit ederim. Gümüş piyasadan kaldırılmış ve henüz yeni para basılmamıştı. kadının malî durumu ise bütün banknotu harcamaya el-vermeyebilirdi. Atholl Düşesi (17 Ekim 1937 tarihli Sunday Express'de) şöyle yazıyor : «Valencia. kadınların ayaklarına basmaya çalışarak eğleniyorlardı. milletin uçak diye takma isim uydurduğu o kocaman telden garip çerçeveye bağlanmış Arthur Clinton. tütün neredeyse yok olmuştu.M. yani Kıt'a Avrupası siyasetindeki o gaugster-gramafon tipi.şeker çok enderdi. Ka217 216 . Sizinle aynı fikirde olmayanları «tasfiye» ya da «bertaraf» etmek İngiltere'de henüz tabiî karşılanmıyor. Her üç şehirde de hiçbir biçimde zora başvurulmadan mükemmel bir düzen hüküm sürüyordu. hiç kuşkusuz suç yine önceki gibi P. genel havada yolunda gitmeyen birşeyler olduğunu fark etmemiş görünüyorlardı. bu yüzden. tereyağı ve kahve kıtlığına rağmen yalnız «normal» ve nezih değil. böyle bir atmosferin temeli İngiltere'de yok. belki de herkes dememem gerekir. Bütün bunlar bir yana herkesin korktuğu başımı za gelmedi —yeni bir sokak çarpışması çıkmadı— böyle bir gelişme olsaydı. on pesatadan küçük bütün banknotlar da çok ender bulunuyordu (*). Böyle şeyler Barselona'da ise çok doğal görülüyordu.» Şık otellerin dışında başka hiçbir şeye dikkat etmemek İngiliz seyyahlarına mahsus birşey. her «Troçkist»in tehlikede olması eşyanın tabiatı gere(*) Pesatanın satın alma gücü 4 peni kadardı. Otelden otele İspanya'yı kısa sürede gezen bazı İngiliz ziyaretçiler. ilk tüfek atışlarını beklerken yakaladığım zamanlar oluyordu. O zamanın kâbuslu atmosferini aktarmak kolay iş değil — devamlı olarak değişen söylentilerin. sansür edilen gazetelerin yarattığı tuhaf huzursuzluk ve ortalıkta hep silâhlı adamların bulunuşu. bakkalın önünde kuyrukta saatlerce bekleyebilir ve sonunda da hiçbir şey alamıyabilirdi — bakkalın paranın üstünü verecek bozuğu olmayabilir. Bunu aksettirmek zor iş. En yoksullar için bu. tüberküloz şüphesiyle cephe gerisine gönderilmiş 18 yaşındaki Stafford Cotman ve yamyassı olmuş kolu. devrim sırasında el konmuş. on-santimlik madenî para ile ikibuçuk pesatalık banknot arasında hiçbir para birimi kalmamıştı. Şeytan'ın tepesinden İsa'ya yeryüzü ülkelerini gösterdiği söylenen garip şekilli dağ (adı da buradan geliyor). ama iyi bir parti adamı «denilen şey». burada hâlâ ender görülen şeyler. Çeşitli yollardan ufak tefek siyâsî baskılar yapılıyor —bir maden kömürü işçisi olsaydım. giydi. Kendi kendimi. Siyasî hoşgörüsüzlük henüz İngiltere'de veri olarak kabul edilmiyor. parçalanmış bacağıyla Williams. Gözüme çarpan bir yazıda.O. patronun beni komünist bellemesine aldırmazdım. Bina önceleri zengin bir burjuvanınmış.» Fakat. «Stalinciler» baştaydı. Tibidabo yakınındaki banliyödeydi: Barselona'nın gerisinde birdenbire yükselen.. yiyecek kıtlığının daha da artması demekti.U. Elinde on pesata ile bir kadın.
yağlı böreklerden ve sigara kıtlığından— İspanya denince aklıma gelen hemen herşeyden uzaklaşmak istiyordum.) Benim Sietamo'ya hareket ettiğim 15 Haziran günü. Çok garip yerlerde uyuduğumu hatırlıyorum— bir keresinde hastane yatağında. Barselona'ya geri gelmem beş gün sürdü. (Heyhat! Düşmedi! Hücum. tıbbî yönden çürük raporu vermişlerdi. bir daha hiç geri gelmemek üzere kaybolmuştu. Tarragona'da cepheye gidişini gördüğüm İtalyanlar Joca yoluna hücum etmişler. derin bir huzursuzlukla yere uzandım. her an yedekteki adamları çağıracak durumdaydılar. bir başka kere hendekte.) Bunlar olurken. ama terhis olabilmek için cephe yakınlarındaki hastanelerden birinde bir sağlık heyetine görünmem ve Sietamo'ya giderek P. Tam çarpışmaların içinden çıkıp gelmişti ve artık Hues-ca'nm yakında alınacağını söylüyordu Hükümet Madrid cephesinden birlikler getirtmişti. sonra güneyde bir çizgi boyunca Barbastro yoluyla tekrar Lerida'ya gittim. ama bizi hiçbir yere çağırmadılar. her zaman olduğu gibi yine biraz manana falan denildi.U.M.rım hâlâ Continental Hotel'de kalıyordu. Bütün bu olanlardan uzaklaşmak için gitgide kabaran bir arzu duyuyordum. isimlerimizi bile sormadan elimize tüfek ve fişekler vermeye başladılar. o da Valencia'ya gitmek üzere ayrılmıştı. insanı bir hastaneden öbürüne dolaştırıyorlardı —Sietamo'ya. ikimiz de yapılacak en iyi şeyin. Ne var ki. çok sayıda uçakla birlikte buraya otuz bin asker yığıyordu. ama ötekilerle gitmeyi pek öyle reddedemezdim. merkezine gelir gelmez bizi bir sıraya dizdiler. ona istihkâm kısmında özel bir görev verilmesini tavsiye ediyordu. Bu. sütsüz çaydan.M. yeniden savaşabilecek hâle ulaşmama kadar aylar geçmesi gerektiğini söylemişlerdi. Monzon'a sonra terhis kâğıdımı damgalatmak için gerisin geriye tekrar Sietamo'ya. ben de genellikle Barselona'ya gündüzleri gidiyordum. Barbastro'ya. Kopp Savaş Bakanı ile konuşmak için Valencia'ya gitmek zorunda kaldı. Yine de. İspanya'da kalıp başkalarının ihtiyacı olan yiyecekleri gövdeye indirmek bize fazla anlamlı gelmiyordu. Fişek kutusunu yastık yerine başımın altına koydum. Kopp'un dediğine göre şehir düşmeye mahkûmdu. silâhlı adamlarla dolup taşan sokaklardan. makineli tüfeklerden. Genel Hastane'deki doktorlar bana. (Sivil hayatında Kopp mühendisti. yeniden parmaklarımı kullanabiliyordum. Elinde Doğu Ordusu Komutanı General Pocas'tan aldığı bir mektup vardı —Kopp'un «güvenilir bir kimse» diye tanımlayan bu olağan mektup. Bu bir saldırı başlangıcına benziyordu. korkunç bir arap saçma dönmüş.U. Kopp büyük bir neşeyle cepheden daha yeni dönmüştü. gıcırdayan tramvaylardan.O.O. Cebimde hastane raporum duruyordu. Huesca'ya s'evkedilen birlikler bütün ulaşım şebekesini tekellerine almış ve herşeyi altüst etmişlerdi. Sietamo'ya gece yarısı vardık: P. ama büyük kayıplar vererek iki tank yitirmiş218 ierdi. Yaralı oluşum zâten sinirlerimi bozmuştu -hep böyle olur sanıyorum— ateş altına gönderilmek ihtimali beni korkunç derecede kaygılandırdı. siyasî kuşku ve nefretin dehşet verici atmosferinden. İngiltere'ye mümkün olabildiğince çabuk dönmek olduğuna karar verdik. Bizi bir kamyona doldurmuşlardı. doktorlar en iyi ihtimalle. Er geç biraz para kazanmanın yolunu bulmalıydım. milisi komutanlığında belgelerimi damgalatmam gerekiyordu. ertesi sabah hastane raporumu meydana çıkardım ve terhis işlemimi yaptırmaya koyuldum. Olağan yöntemleriyle. Ben aşın derecede zayıf düşmüştüm. Aslında böyle düşünmenin belli başlı nedenleri bencilce şeylerdi. Sabahları kolumun elektrik tedavisi için hastaneye başvuruyordum. Tuhaf bir işti bu —çeşitli kaslarımı ânî sarsıntılarla yukarı aşağı hareket ettiren bir dizi dikenli elektrik şoku yapıyorlardı ama iyi geliyordu galiba. sonra 219 . ağrım sızım da biraz azalmıştı. siperlerden. sesim o zaman sandığımıza göre. gazetelerde yalan dolan curcunası yaratmaktan başka hiçbir işe yaramamıştı. bir dizi karışık ve yorucu yolculuk mânâsına geliyordu. hava baskınlarından.
gecenin yarısında aşağı düştüğüm çok dar bir bankta, birinde de, Barbastro'da belediyeye ait bir çeşit handa. Tren yolundan uzaklaşınca gelip geçen kamyonlara atlamaktan başka bir seyahat olanağı kalmıyordu. Yol boyunda saatlerce, bazan aralıksız üç dört saat, ağzına kadar ördek ve tavşan dolu çıkınlar taşıyan kederli köylü kümeleriyle beraber geçen her kamyona el sallayarak beklemek zorundaydınız Nihayet, insanlarla, ekmek so-munlarıyla ya da cephane sandıklarıyla tam tıka basa dolmamış bir kamyon denk düşünce, felâket kötü yollarda sarsıla sarsıla gitmeye başlıyordunuz. Hiçbir at, bu kamyonların beni hoplattığı gibi böylesine yükseğe fırlatmamıştı. Kamyonun tepesinde yolculuk etmenin tek yolu, bir araya toplanıp sıkı sıkıya biribirine tutunmaktı. Hâlâ bir kamyona yardımsız tırmanamayacak kadar zayıf olduğumu keşfedince kendimi hayli küçülmüş hissettim. Geceyi, Sağlık Heyeti'ni görmek için gittiğim Monzon hastanesinde geçirdim. Bana komşu olan yatakta sol gözünden yaralı bir Hücum Muhafızı yatıyordu. Dostça davranarak bana sigara ikram etti. Ben, «Barselona'da olsak, biribirimizi vuruyor olacaktık» deyince ikimiz de güldük. Cepheye yaklaşıldıkça genel havanın nasıl değiştiğini görmek çok tuhaf oluyordu. Siyâsî partilerin bütün ya da neredeyse bütün fena nefret duyguları buharlaşıp gidiyordu. Cephede bulunduğum sürece, bir kere bile, hiçbir P.S.U.C. taraftarının sırf P.O. U.M.'luyum diye bana düşmanlık gösterdiğini hatırlamıyorum. Bu çeşit şeyler Barselona'da ya da savaştan daha bile uzak yerlerde oluyordu. Sietamo'da bir sürü Hücum Muhafızı vardı. Bunlar özel olarak cephe için ye-tiştirilmemişlerdi; çoğu daha önceden ateş altında bile bulunmamıştı. Barselona'da caddelerin kralıydılar, ama burada ancak acemi asker quintos olabiliyor, aylarca cephede kalmış onbeş yaşındaki milis çocuklarla karışınca bozuluyorlardı. Monzon hastanesindeki doktor her zamanki dil-çekiştirme ve ayna-sokma işini yaptı ve aynı neşeli tavırla
220
sesimin suret-i kafiyede geri gelmeyeceğini temin ederek damgalı belgeyi imzaladı. Muayene olmak için beklerken ameliyathanede hiç uyuşturucu madde kullanılmayan korkunç ameliyatlar yapılıyordu —neden uyuşturucu kullanmadıklarını bilmiyorum. Ameliyatlar sürdü gitti, çığlık ardına çığlık geliyordu, ben içeri girdiğimde iskemleler çevreye fırlatılmış, yerde kan ve idrar gölcükleri oluşmuştu. En son yolculuğumun ayrıntıları belleğimde tuhaf bir açıklıkla duruyor. Geçen birkaç ay içinde olduğumdan daha çok gözleme yönelen değişik bir hava içindeydim. Yirmi dokuzuncu tümenin mührüyle damgalanmış terhis kâğıdım ve «işe yaramaz» ilân edildiğim doktor raporunu almıştım. İngiltere'ye dönmekte serbestim artık; bunun sonucunda, ilk olarak, kendimi İspanya'ya göz atmaya yetenekli hissettim. Barbastro'da bir gün geçirmek zorundaydım, çünkü günde yalnız bir tren kalkıyordu. Daha önceleri Barbastro'ya kısa kaçamaklı gözlerle bakmıştım —şehir bana düpedüz savaşın bir parçası olarak görünmüştü— gri, çamurlu, motoru gü-rüldeyen kamyonlar ve kılıksız askerlerle dolu, soğuk bir yer. Bu kere şehir, tuhaf bir biçimde, gözüme farklı göründü. Yollarda başıboş gezinirken dolambaçlı hoş caddelerin, eski taş köprülerin, adam boyunda fıçılarla şarapçı dükkânlarının, araba tekerlekleri, hançerler, tahta kaşıklar, keçi derisinden su tulumları yapan yarı yarıya yer altındaki dükkânların farkına vardım. Deriden tulum yapan bir adamı seyrederken, büyük bir ilgiyle, daha önce bilmediğim birşeyi keşfettim: bu tulumlar postu içlerinde olarak yapılıyor ve kıllar kazınmıyordu, demek gerçekte su keçi kılından süzülerek damıtılıyor-muş. Aylardanberi bunu içiyormuşum da, farkında de-ğilmişim. Şehrin gerisinde yeşim taşı yeşili sığ bir ırmak akıyordu. Öte yakada dimdik bir kayalık yar yükseliyordu, meydana getirdiği duvarın içine evler oyulmuştu, öyle ki yatak odanızın penceresinden doğruca otuz metre aşağıdaki suya tükürebilirdiniz. Uçurumun oyukla221
rında sayılamayacak kadar çok güvercin yaşıyordu. Lerida'da da eskilikten ufalanan evler vardı; çatı kirişlerine binlerce ve binlerce serçe yuva yapmıştı. Biraz uzaktan bakınca, yuvalarla kaplı duruşları rokoko çağından kalma süslü pervazları andırıyordu. Neredeyse altı aya varan bir süre boyunca böyle şeylerin gözüme hiç çarpmamış olması garipti. Cebimde terhis belgelerimle, kendimi yine bir insan, hattâ biraz da turist gibi hissetmeye başlıyordum. Hemen hemen ilk kez gerçekten — bütün ömrümce gitmeyi özlediğim— İspanya'da olduğumu anladım. Lerida'nın ve Barbastro'nun sakin arka sokaklarında, herkesin hayalinde yer eden İspanya'nın gelip geçici anlık görüntülerini yakalar gibiydim. Beyaz sierra'lar (dağlar), keçi çobanları, engizisyon zindanları, Arap sarayları, büklüm büklüm kıvrılan kara kara katır kervanları, gri zeytin ağaçları ve limon korulukları, siyah şallı kızlar, Malağa ve Alicante şarapları, katedraller, kardinaller, boğa güreşleri, çingeneler, serenadlar —kısacası, İspanya. Bütün Avrupa'da hayallerimi en çok çeken ülke buydu. Nihayet buraya geldiğim zaman da yalnız bu kuzeydoğu köşesini görmüş olmam hayıflanacak bir şey: o da karmakarışık bir savaşın ortasında ve çoğu kışa rastgelmek üzere. Barselona'ya döndüğümde geç olmuş ve ortalıkta hiç taksi kalmamıştı. Tamamen şehrin dışında kalan Maurin Senatoryumu'na gitmeye uğraşmanın hiçbir yararı yoktu, bu nedenle akşam yemeği için bir lokantaya girdikten sonra Continental Oteli'ne gittim. Babacan tavırlı bir garsonla, içinde şarap dağıtılan meşeden yapılmış bakır çemberli küçük testiler hakkında konuştuğumu hatırlıyorum. İngiltere'ye götürmek için bunlardan bir takım almak istediğimi söyledim Garson pek sevimliydi. «Evet, güzel bunlar, değil mi? Fakat bugünlerde böyle şeyler satın almak olanaksız. Kimse yapmıyor artık — kimse hiçbir şey imal etmiyor. Bu savaş— yazık!» Savaşın üzüntü duyulacak birşey olduğunda anlaştık. Bir kere daha kendimi turist gibi hissettim. Gar222
son bana nâzikçe, İspanya'yı sevip sevmediğimi, bir daha gelip gelmeyeceğimi sordu. Oh evet, İspanya'ya yeniden gelecektim. Bu konuşmanın barışçı niteliği, hemen arkasından olanlar yüzünden belleğimde çakılıp kalmıştır. Otele geldiğimde karım holde oturuyordu. Ayağa kalkarak, beni çarpan hayli ilgilenmez bir tavırla bana doğru geldi; sonra boynuma bir kolunu doladı, holdeki-lere gösteriş olsun diye yüzünde bir gülümsemeyle kulağıma fısıldadı : «Çık git!» «Ne?» «Buradan bir an önce çıkıp git!» «Ne?» «Burada dikilip durma! Çabucak dışarı çıkmalısın!» «Ne? Neden? Ne demek istiyorsun?» Beni kolumdan yakalamış ve merdivenlere doğru ilerlemeye başlamıştı bile. Aşağı inerken yarı yolda bir Fransız'a —ismini burada veremeyeceğim— rastladık. P O.U.M.'la hiçbir ilişkisi olmadığı halde bu felâketli dönemde bize çok dostluk göstermişti. Bana endişeli bir yüzle baktı. «Dinle! Buraya gelmemeliydin. Çabuk burayı terket ve birisi polise telefon etmeden biryerlere saklan.» Bak sen şu işe! Merdivenin sonuna geldiğimizde otel müstahdeminden P.O.U.M. üyesi olan biri de (sanıyorum müdürün bundan haberi yoktu), asansörde çaktırmadan, dökülen bir İngilizceyle hemen çıkıp gitmemi söyledi. Hâlâ neler döndüğünü kavrayamamıştım. Kaldırıma çıkar çıkmaz «Ne oluyor yahu?» diye sordum. «Duymadın mı?» «Hayır. Neyi duymadım mı? Ben hiçbir şey duymadım !» «P.O.U.M. lağvediliyor. Bütün binaları ele geçirdiler. Hemen herkes hapiste. Şimdiden bazı kimseleri vurdukları söyleniyor.»
223
Demek buydu başımıza gelenler. Konuşmak için biryerlere gitmeliydik. Ramblas yolundaki bütün kah-vehane'er polisle tıka basa doluydu, ama yan sokakta sakin bir kahve bulduk. Karım, ben uzaktayken neler olduğunu anlattı. Haziran'ın 15'inde polis Andrees Nin'i çalıştığı yerde anîden tevkif etmiş ve aynı akşam Hotel Faleön'a baskın yaparak, çoğu izne gelmiş milis olan, orada bulunan herkesi tutuklamışlardı. Otel hemen bir mahpushaneye dönmüş ve çok kısa bir zamanda ağzına kadar her çeşitten tutuklu ile dolmuştu. Ertesi gün P.O.U.M. kanun-dışı ilân edilmiş ve bütün dairelerine, kitaplıklarına, senatoryumlarma, Kızıl Haç merkezlerine vb. el konulmuştu. Bu arada polis ensesine el atabildiği P.O. U.M.'la herhangi bir ilişkisi olduğu bilinen herkesi tu-tukluyordu. Bir iki gün içinde, Yürütme Kurulu'nun kırk üyesinin hemen hepsi hapse atılmışlardı bile. Muhtemelen bir ikisi kaçıp saklandı, ama polis (bu savaşta her iki tarafın geniş bir biçimde uyguladığı) bir hile kullanıyor, ortadan toz olan adamın karısını rehine alıyordu. Kaç kişinin tutuklandığını anlamanın hiçbir yolu yoktu. Karım yalnız Barselona'da dörtyüz kişinin tutuklandığını duymuştu. O günden beri, tutuklu sayısının hattâ o sırada bile daha kabarık olduğunu düşünürüm. Üstelik, en garip tipler tevkif edilmişti. Bazı hallerde, polis, hastanelerden yaralı milisleri toplayacak kadar ileri gitmişti. Olanlar insanın kafasını bozuyordu. Bu allahın be-lâs. olay ne demekti? P.O.UM.'u lağvetmelerini anlıyorum, ama neden milleti tutukluyorlardı. Keşfedebildiğim kadarıyla bunun makul bir nedeni yoktu. Görünüşe göre, P.O.U.M.'un lağvedilmesinin geçmişe yürüyen (makabline şâmil) bir etkisi vardı; P.O.U.M. şimdi kanun-dışı olmuştu, böylelikle önceden üye olanlar da kanunu ihlâl etmiş sayılıyorlardı. Her zaman olduğu gibi, tutuklananların hiçbirine bir suçlamada bulunulmadı. Ama bu arada, Valencia'nm Komünist gazeteleri büyük
224
bir «Faşist oyunu», düşmanla radyo haberleşmesi, görünmez mürekkeple imzalanmış belgeler vb. hikayeleriyle yanıp yanıp tutuşuyordu. Bunlara daha önce değinmiştim. Göze çarpan şey şuydu ki, bu hikâyeler yalnızca Valencia gazetelerinde çıkıyordu; Barselona Komünist, Anarşist ya da Cumhuriyetçi gazetelerinde P.O. U.M.'un ilgasına dair tek kelime yoktu demekle bir yanlışlık yapmadığımı sanıyorum. P.O.U.M. önderlerine yöneltilen suçlamaların kesin özelliğini ilk defa, İspanyol gazetelerinden değil, bir iki gün sonra Barselona'ya varan ingiliz gazetelerinden öğrendik. O sırada, Hükümet' in ihanet ve casusluk suçlamasından sorumlu olmadığını, sonradan Hükümet üyelerinin bu suçlamayı yalanlayacaklarını bilemezdik. Biz yalnızca, belli belirsiz olarak, P.O.U.M. önderlerinin ve muhtemelen geride kalan hepimizin Faşistlerin paralı adamı olmakla itham edildiğimizi biliyorduk. Hapishanelerde insanları gizlice vurduklarına dair söylentiler dolaşıyordu. Bununla ilgili bir sürü abartma yapılıyordu, ama bazı şeyler kesinlikle olmuştur, Nin olayının böyle olduğuna hiç şüphe yok. Nin tutuklandıktan sonra Valencia'ya, oradan da Madrid'e yollanmıştı, vurulduğu söylentileri Haziran'm 21'inde Barselona'ya vardı. Sonradan söylentiler daha da belirli bir biçim aldı: Nin gizli polis tarafından hapiste vurulmuş ve cesedi sokağa atılmıştı. Bu haber, Hükûmet'in eski üyelerinden Federico Montsenys de dahil olmak üzere çeşitli kaynaklardan alınmıştı. O günden bugüne Nin'i bir daha canlı olarak gören olmadı. Sonradan Hükümet çeşitli ülkelerin delegelerince soru yağmuruna tutulduğu zaman kemküm ettiler ve Nin'in ortadan kaybolduğunu, nerede olduğunu hiç bilmediklerini söylediler. Bazı gazeteler, Nin'in Faşist bölgeye kaçtığı yolunda hikâyeler uydurdular. Bunu kanıtlayacak hiçbir delil gösterilmemişti ve sonradan, Adalet Bakanı Jrujo, Espagne Haber Ajansı'nın kendi resmî communique(*)'
(*) Bölüm 11'de sözünü ettiğim, Maxton heyetinin raporlarına bakınız.
225
milislerinin tutuklanmasının bir nedeni de. Fransa'da iken. Barselona'dan yalnızca yüz mil uzaktaki Lerida'da kimse neler cereyan ettiğini duymamıştı. Faşistler'i katmazsak. Aslında. o da. aylar boyu uzadı. Bazı İngilizler ve daha başka yabancılar sınırı geçmişlerdi.U. Rovira'nm tutuklanmasından haberi olmadığı anlaşıldı. birtakım insanları. önderlerinin ihanetle suçlandığını.» Aradan beş ay geçtiği halde. Bunun tipik örneği Kurt Landan ile karısının başına gelen olaydı.sini tahrif ettiğini açıkladı. Fakat. İleride bir zaman canlı olarak ortaya çıkmadıkça. Olayın nasıl gizli tutulduğunu düşündükçe hâlâ şaşıyorum.O. Haziran'ın 15'inde benim birlikte cepheye gittiğim grup. kısa bir süre sonra kadıncağız serbest bırakıldı ve hemen arkasından yeniden tutuklanarak hapse tıkıldı. binleri buluncaya kadar. P. Polis Şefi'nin verdiği emirlerle serbest bırakılanların çoğu hapishane kapısında yeniden tutuklanıyor ve «gizli hapishane» lere taşınıyordu.M. bunların en sonuncusu olmalıydı. muhtemelen bir kural olarak kendi içinde haklıdırlar da. P. Böylesi bir şey biraz zor affedilir. milislerin neler cereyan ettiğini öğrenmeleri hâlinde ise döğüşmeyi reddetmelerinden korkuluyordu. karısı muhakeme edilmemiş ve kocasından hiçbir haber alamamış bir durumda hâlâ hapisteydi. haberler cepheye ulaştığında böyle birşey olmadı. cephe gerisindeki gazetelerin kendilerine Faşist diye hakaret ettiğini bilmeden öldüler. polisin alt rütbelerinde görülen bağımsız eylemlerdi. Tutuklama haberleri sürdü gitti. neler olduğuna dâir bütün haberlerin cepheden uzak tutulmasıydı.O. Haziran'm 20'sinde. Bütün P. Kızıl Haç merkezleri ve benzer ör226 gütleri her zamanki gibi görevlerini yerine getiriyorlardı.U. Tümen Komutanı General Jose Rovira Barselona'dan gönderilen bir grup polis tarafından cephe yakınlarında tutuklanmıştı. bir çok arkadaşımızın başına neler geldiğini anlatmaya başladı. güneyde. cephede ben ya da bir başkası P. cephedekiler aradan bir hayli zaman geçene kadar hiçbir şey duymamışlardı. Bu saklı tutmanın nedeni yeterince açıktır. gizlice partilerinin kapatıldığını. Sizin de gördüğünüz gibi. Sonradan ne Savaş Bakanı ne de Polis Şefi Ortega'nın. ama gelip boğazıma düğümlenen bir ayrıntı var.'un lağve-dilişiyle ilgili hiçbir şey duymamıştık.M. Williams ve Stafford Coltman Maurin Senatoryumu'na baskın yapıldığında tutuklanmamışlardı.M. Başkalarından öğrendiğime göre. bundan sonra Adalet Bakanı kocasının ölmüş olduğunu bildirdi.O. onların cepheye döndüklerinde haber götürmelerine engel olmaktı. Karım. Arada geçen günler boyunca bir sürü insan. Haziran ayının sonlarında 29. kanundışı ilân edildikten sonra tekrar İspanya'ya gelen John Mc Nair de öyleydi. milisi hâlâ ayrı bir birimdi. son derece zayıf bir ihtimaldir.O.O. bir yerlerde saklanıyorlardı. milis komutanlıkları.U. Polisin en azından başlangıçta bu eylemlerin savaş üzerinde yapabileceği etkilere hiç aldırış etmediği anlaşılıyordu. arkadaş ve akrabalarının hapse atıldığını bile söylemeden savaşa sürmek apayrı bir meseledir. ama olayın gizli tutulduğuna hiç kuşku yoktur. Kötü haberleri askerlerden saklamanın olağan bir politika olduğunu biliyorum. çünkü levazım kamyonları bir aşağı bir yukarı gelip geçiyordu. Haziran'm 17'sinde falan tutuklanmışlar ve «hemen» arkasından Landan «sırra kadem basmıştı.U. Olaylarla ilgili hiçbir şey Barselona gazetelerinde çıkmıyordu (habire casusluk hikâyeleri uyduran Valencia gazeteleri Aragon cephesine ulaşmıyordu). hiç kuşkusuz. Çılgınca birşey. 227 .M. Açlık grevine başladı. Tutuklamaların çoğu kanunsuz yapılıyor. Barselona'ya izne gelmiş bütün P.U. hapiste katledildiğini kabullenmek zorundayız. Adamları protesto için Savaş Bakanı'na bir heyet gönderdiler. Dikkati çeken bir nokta. sanıyorum. siyâsî tutukluların sayısı.M. Nin kadar mühim bir siyâsî mahpusun kaçmasına izin verileceğini düşünmek. Önceden izin almaksızın önemli mevkilerdeki subayları tutuklamaya pek hevesliydiler. Bütün bu olanların arasında. Hernehâl ise. belki çok önemli değildir. Huesca'ya saldırı başlıyordu.
mahallî çarpışmayı önlemiş ve muhtemelen onbeş yirmi can kurtarmıştı. ama bu cinsten birşeyin budalaca habaseti insanın sabrını taşırıyor. Karımın otelde kalmasının. Bütün bunlara karşılık yaptıkları. kendi gözlerimle gördüğüm gibi. Sonradan polisin Maurin Senatoryumu'nda bıraktığım bir kısım eşyalarıma da el koyduğunu öğrendim. Samimî bir arkadaşım olması bir yana. afalladım : «Nee? Kopp mu? Ben onu Valencia'da sanıyordum. Kopp'un tutuklandığını duyduğumda çok öfkelendiğimi itiraf etmeliyim. U.'un lağvedildiğini biliyordu. adamı kolundan tutup zindana atmak oluyordu.U. Geri kalanlar için. Üstelik. sabahın köründe sivil giyinmiş altı polis. Bir bohça dolusu kirli çamaşırlarımı bile alıp götürmüşlerdi. Bu arada. o sırada karım aşağıdaymış. işini— feda etmişti.» anlaşılan Kopp Barselona'ya geri gelmişti: doğu cephesindeki istihkâm çalışmalarına komuta eden albaya Savaş Bakanı'ndan bir mektup getirmişti. Tüm olanlar bana anlamsız görünüyordu. alelade milis erliğinden binbaşılığa yükselmişti. okuyucularımdan bana gelen bir miktar mektubu da götürdüler.O. Mayıs çarpışmaları sırasında. Kuşkusuz P. Karımı yem olarak kullandıkları çok açıkça görülüyordu. ama (tahminen) kırk elli bin kişi de öyle yapmıştı. bilmem kaç kere çarpışmaya katılmış ve bir keresinde yaralanmıştı. Bu durum beni iğrendiriyordu.ama kendi yoldaşları tehlikedeyken kendisinin güvenlik içinde olmasını istememişti. hep aynı «Falan filânı götürdüler». polisin kendisini tutuklayacak kadar budala olabileceği herhalde aklına gelmemişti. Tabiatıyla Mayıs çarpışmalarında silâh taşımıştım. Eşyalarını almak için Hotel Continen-tal'e gelmiş. Sayısız tutuklamalara rağmen. ateş altına girmiştim. ama âcil bir askerî görevle cephenin yolunu tutmuş giderken. lütfedip bu açıklamamı bir özür dileme olarak kabul etsinler.M. Belçika'dan izinsiz ayrıldığı ve Belçika Or-dusu'nda yedek subay olduğu halde yabancı bir orduya katıldığı ve daha önceleri kanunsuz olarak İspanya Hü-kûmeti'ne cephane imal ettiği için kendisinin bilmem ne kadar yıllık hapis cezası birikmişti. 228 Bu arada karımı «yakalamadılar». aylarca onun emri altında hizmet görmüş. daha emin olacağı besbelliydi. «Filân falanı götürdüler» lâfları sürüp gidiyordu. aylardır biriken bütün gazete kupürlerini (gazete kupürlerinin ne işe yaradığını sık sık merak eder dururum).O. Hep söyleyip duruyorum : neden beni tutuklamak istesinlerdi? Ne yapmıştım ki? P. polis onu tutuklamak için hiçbir harekette bulunmadı. Mamaafih.M. birkaç gece önce. Hotel Continen-tal'de kalmaya devam ettiği halde. Düpedüz İspanya'ya gelerek faşizme karşı döğüşmek için herşeyini —ailesini. George Kopp'u da tutukladıklarını duyunca. tabiî adresleri de yanımda yok. Bu tehlikeyi göze 229 . hiç olmazsa şimdilik. bütün kitaplarımızı. Bana. Öfkelenmekle zaman kaybediyordum. Bazılarına daha cevap verilmemişti. şöyle adam gibi bir gece uykusuna da fena halde ihtiyacım vardı. Hemen herkesi kaldırıp götürmüşe benziyorlardı. milliyetini. sahip olduğumuz her bir vesikayı. Ortadan kaybolmaya çalıştığı anda hemen arkasına düşeceklerdi.'un parti üyesi bile değildim. Ama Kopp'u hapse götüren de bu budalaca saldırıyı ciddiye almamak olmuştu. oteldekiler bir yandan polise telefon ederken. geçmişini de biliyordum. kendimin tehlikede olduğuna inanmam neredeyse olanaksızdı. çocuğu yalan yanlış bir hikâyeyle oyalamayı becermişler. savaşa âit bütün hatıra eşyalarımı ve bütün mektuplarımızı alıp götürdüler. Bana gelince hemen saklanmanın bir yolunu bulmalıydım. 1936 Ekimi'nden beri cephedeydi. memleketine dönmeye karkışırsa hapı yutmuş demekti. oteldeki odamızı işgal ederek arama yapmıştı: pasaport ve çek defterimiz dışında (o da bir talih eseri olarak). Belki de. üzerlerine görünmez mürekkeple yazılmış mesajlar olduğunu düşünmüşlerdir. son kitabımla ilgili mektup yazmış ve daha cevap alamamış olanlar bir rastgelir de bu satırları okurlarsa. günlük not defterimi.
U.U.M. bu kere de asker kaçağı diye yakalanabilirdim. İşler olurken hiç böyle şeyler düşünmem zaten.U. Aslında ikimiz de.O.'un lağvedilişine dek hergün P. sırf ne olacağını görebilmek için burada kalmayı çok isterdik. önceleri banka olan Yürütme Kurulu Binası'nda bir sinema inşa ettiriyorlardı). bizim isimlerimiz de bu listedeydi.M. Fakat terhis kâğıtlarımı. İşte böylece karımla ayrıldık. ama bunun böyle bir toptan cadı avı ölçüsüne vardırılacağım asla beklememişlerdi. Savaş ya da politikaya boğazıma kadar battığımda hep böyle olur— fizikî ra231 . bunu o kadar az tahmin ediyorlardı ki.M. bu bile tehlikeliydi. İspanya'dan ayrılmadan önce pasaportumuzun üç ayrı yerde — Polis Şefliği'nde. Katalon Göçmen Dairesi'nde— damgalanması gerekiyordu. bizim P. Fransız Konso230 losluğu'nda.almak ve otele gitmek istedim. kanun polisin seçip belirlediği şey olup çıkmıştı. Fakat.'a bağlı olduğunu biliyordu. İspanya'dan çıkmanın bir yolunu bulmaktı. bayrağıyla bir grup milisin fotoğrafını yırtıp atmaya zorladı beni. Şimdi düşünmemiz gereken şey. Mutlaka bir sürü karışıklık ve manana'lar olacaktı. Ertesi günü İngiliz Konsolosluğu'nda buluşmayı kararlaştırdık. sınıra listeden önce varmayı başarabilirdik. Bu. Üzerlerinde 29'uncu tümenin damgasını taşıdıklarından. «Troç-kizm» suçlusuydum.M. P. herhalde saklamak zorundaydım.M. binalarında-ki değişiklik işlerine devam ettiler (öteki işlerin yanısıra. Karım bunu dünyada kabul etmedi. Allahtan burası Almanya değil de İspanya'ydı. U. Sabırla bana işlerin ne durumda olduğunu açıkladı. Tanrı bilir — evleri polis baskınına uğramış— kaç kişi bu gece sokaklarda uyuyordu. Sonuç olarak. Bütün düşünebildiklerim bu kadardı. ben de kendime yatacak bir yer arayarak karanlıkta başıboş dolaştım durdum. Gerçekten.'la bir ilgim olduğunu gizlemekti. hapse atılmam için yeterli bir nedendi.O. U. ama bunlar olmazsa. bir de geride dalgalanan P.'un hemen hiç yeraltı örgütü kurulmamıştı. Kuşkusuz. yazan milis kartımı. Ceplerimdeki evrakları karıştırdık. daha fazla İspanya'da kalmanın hiçbir mânâsı yoktu. Ama bir şans eseri. Besbelli. Karım otele döndü. Kanuna bağlı kaldıkça emniyettesin demektir.O. sığınabileceğim hiçbir ev yoktu.O. suçluların toplanması değil. çünkü muhtemelen polis 29'uncu tümenin P. tehlikeli olan Polis Şefli-ği'ydi. üzerinde büyük harflerle P.'la ilişkimiz olduğunu sezdirmeden işleri yoluna koyabilirdi. ama becerisinden fazla birşey almamıştı.M.M. Er geç hapse atılmak gün gibi aşikâr iken.U.O. Fiilen. Ne yapıp ne yapmadığım fazla birşey farkettir-miyordu. Geceyi yatakta geçirmeyi çok arzuluyordum. Yapılacak tek şey sesimi kısmak ve P.U.O. P. belki de. aslında her devrimci örgütün sahip olması gereken buluşma ve saklanma yerleri yoktu. biçimindeki İngiliz anlayışına sarılmanın bir yararı kalmamıştı. yabancı «Troçkist» zanlılarının bir listesi vardı ve çok muhtemeldir ki. Fakat İspanyol hapishanelerinin dünya kötüsü yerler olacağını önceden sezmiştim (aslında benim tahayyül ettiğimden çok çok daha kötüydüler). Kafamda hiçbir doğru dürüst siyâsî düşünce kurmuyordum. Beş gündür yollarda bitkin düşmüş. Kuşkusuz önderleri ergeç partinin lağvedileceğinin farkındaydılar. İngiliz Konsolosluğu belki de. Somurtkan ve canı sıkkın olduğumu hatırlıyorum. milisinde -görev almış olduğum gerçeği. Pasaportlarımızı yoluna koymak muhtemelen birkaç günümüzü alacaktı. Cottman ve Mc Nair de oraya geleceklerdi.M. Belirli bir eylemin suçlusu değil.O. bir kere içeriye girince bir daha ne zaman çıkacağınızı asla bilemezdiniz.U. Gidebileceğim hiçbir yer.M. düpedüz bir terör dönemiydi. üstelik kolumdaki sızıdan ayrı olarak sağlığım acınacak bir haldeydi. en olmayacak yerlerde uyumuştum.U. İspanyol gizli polisinde kısmen Ges-tapo ruhundan birşeyler vardı. Karım. kolum felâket ağrıyordu ve şimdi de bu aptal herifler orada burada peşimda koşuyorlardı —bunların yüzünden sokakta yatmak mecburiyetindeydim.O.O. P. bunlar şu günlerde insanın tutuklanmasına neden olan şeylerdi.
O. çok yakın bir gelecekte zincirlerinin yerine takılacağını söylemek geldi. İçinde bulunduğumuz durum hayli tuhaftı.U.O. 14 Barselona gibi bir şehirde polis tarafından aranılan bir kimse olmanın en kötü yanı.M. Dışarıda uyuyunca insan hep güneşin ilk ışıklarıyla uyanır. küme küme Güvenlik Askerleri kapılara birikmişti. ama Barselona'daki kahvehanelerin hiçbirisi dokuzdan önce açılmaz. alelade polis ve —sayılarını artık Tanrı bilir— sivil giyimli casusla ağzı233 . Hava baskınlarına karşı yapılmış bir sığınağı denedim.U. milisleriydi.U. ama tam işler karışık iken yalnızca olayın dışında kalmak istiyorum— pespaye bir özellik belki de bu. Bu günlerde Barselona'ya dönen her P. heryerin çok geç açılmasıdır. hâlâ cephenin çamuru ve pejmürdeliği içinde. İlânda «devrim zincirlerimizi parçaladı» diyordu. P.O. Caddeler Güvenlik Askerleri. iskelenin yanında. P. Bir fincan kahve içebilmek ya da berbere girip traş olabilmek için saatlerce bekliyordum. Bir kabuktan ibaret kalmıştı.O. zanlılarına kucak açan —ya da hiç değilse yataklık etmesi muhtemel— her ev gözetleme altındaydı.M.U. olayların önemini kavrayabiliyorum.hatsızlığım dışında hiçbir şeyin bilincinde değildim ve şu Allanın belâsı saçmalığın bir an önce sona ermesi için derin bir arzu duyuyordum. doğrusu. Öbür yandan gündüz vakti Barselona gibi büyük bir şehirde hayli emin sayılırdınız. tuhaf bir görüntü ile karşılaştım: bir sıra milis. Gerisin geriye şehrin merkezine doğru yürümeye başladım.O. yerlerinde Cumhuriyetçi bayraklar dalgalanıyordu. moloz yığınlarını çevreleyen çatısız dört duvar. Geceleri avlanmaya çalışılan kaçaklar olmamıza karşın gündüzleri neredeyse normal bir yaşam sürdürüyorduk. milisi saklanmak ya da hapse girmekten birini seçmek zoiundaydı— cephe hattında dört beş ay geçirdikten sonra hiç de sevimli bir karşılama değil.M. Berber dükkânında bahşiş vermenin yasaklandığını açıklayan Anarşist ilânının hâlâ duvarda asılı olduğunu görmek tuhafıma gidiyordu. Merkez Hastanesi dolaylarında bir yerlere vardım.'un kitap rafları boşaltılmış.'un lağvedildiği haberi ile karşılaşan ve evlerine baskın yapıldığı için geceyi sokaklarda geçirmek zorunda kalan P. Ramblas'nın aşağısındaki ilân tahtasına da P.U.U. Bir sürü yol yürüdüm. ayakkabı boyacıları için konulmuş sandalyalara bitkin bir halde yayılmışlardı. Ramblas'nın en dibinde.O.M. binalarındaki kırmızı bayraklar indirilmişti.U. Bu da düpedüz. Hücum Muhafızları. M. göz232 lerini dört açmazlarsa. Önceki gün cepheden döndüklerinde P. Herşeye burnunu sokan birtakım polislerin gelip de evraklarımı aramayacakları bir yer bulup uzanmak istiyordum.M. Yarı karanlıkta etrafı karıştırdım ve uzanabileceğim bir çukur buldum. Sonra. Bunların kim olduklarını biliyordum —hattâ. geceyi dışarıda geçirmek anlamına geliyordu. berberlere. P. herhangi bir yabancının gelmesi hâlinde otel idaresinin hemen polise haber vermesi emredilmiş olduğu için bir otele ya da pansiyona gitmek olanaksızdı.O. Plaza de Cataluna'nın köşesindeki Kızıl Yardım Mer-kezi'nde polisler pencerelerin çoğunu kırarak kendilerini eğlendirmişlerdi. ama daha yeni kazıldığından her yanından su sızıyordu. Carabineros'lar."a karşı bir karikatür —gerisindeki faşist bir yüzle maskeli birisi— yapıştırılmıştı.M. Yıkık duvar yığınları yan gelip yatmak için hiç uygun olmuyor. devrim sırasında içi dışına çıkmış ve yakılmış bir kilise harabesine rastladım. neyse ki ılık bir geceydi de birkaç saat uyuyabildim. İçimden. Sonradan. içlerinden birini tanımıştım.
her nasılsa. Murray'a cesedini göstermemeleri. İspanya'da kodese tıkılmış herhangi bir siyâsî sanığa sorun isterseniz. İngiltere'de bununla oranlanabilecek bir şey bulabilmek için. ne dereceye kadar iyi bakılmak şansına sahip olduğunu kavrayabilirsiniz. İnsanlar uzanmak için bile yer olmayan odalara ağıla sokarcasma tıkıştırılıyor ve çoğunlukla bodrumlarda ve bunun gibi karanlık yerlerde tutuluyorlardı.. en iyisi zindan denebilirdi.. Maurin (P.M. ilk aklıma gelen Bob Smillie'nin vurulduğu oldu. Bob Smillie yalnızca 22 yaşındaydı ve benim hayatımda rastladığım bedence en sağlam insanlardan biriydi.O.P. leri ilk şey Bob Smillie'nin öldüğü oldu. İspanyol olsun siperlerde bir tek gün bile hasta olmadan üç ay geçirebilen tek kişiydi. Demek ki.L. normal görünmeyi becerirseniz dikkati çekmekten kurtulurdunuz. temsilcisi David Murray'ın cesedi görmek isteği reddedilmişti. ama o zamandan bu yana geçen zamanda yanılmış olabileceğimi düşünüyorum. Karımla İngiliz Konsolosluğu'nda saat onda buluştum. O gün ve ertesi günü umumî hamamlardan birinde yıkanarak bir hayli vakit geçirdim. Sonradan ha-pise giren bir başka İngiliz arkadaşım da hapiste edindiği tecrübelerin «Bob Smillie» olayını daha kolay anlaşılır bir hâle getirdiği»ni yazıyordu. (Aradan aylar geçince. Ancak. Smillie'nin ölümü öyle kolayca affedebileceğim birşey değildir. apandisit hikâyesi belki de doğruydu.. bunlar öyle her geçeni durduramıyorlardı. Maurin baskına uğradığında tutuklanmadan kurtulmayı başarmış. Böylesine sağlam insanlar iyi bakıldıkları takdirde genellikle apandisitten ölmezler.. daha sonra serbest bırakılan bir mahpustan da Smillie'nin hapisteyken hasta olduğunu kesinlikle öğrendik. Bu. Bu banyo hikâyesi.M..'un kurucularından biri) Faşistler'in elinde mahpustu ve o sırada kurşuna dizildiğine inanılıyordu.na kadar doluydu. Ramblas'a çıkan yolun yarısında Maurin Senatoryumu'ndan tanıdığım yaralı adamlardan birine rastladım O zamanlar herkesin değiş tokuş ettiği gibi görülmez bir biçimde göz kırpıştık ve çaktırmadan caddenin daha yukarısındaki bir kahvehanede buluşmak için anlaştık. Anlatılanlar inanmazlık edemeyeceğiniz derecede birbirine uyuyor. Mc Nair ve Cottman de az sonra geldiler.Bu hapishanelere. Günde iki tas berbat bir çorba ve iki parça ekmek gibi yetersiz yiyeceklerle besleniyorlardı. —ben Barselona'dan ayrıldıktan— birkaç gün sonra polis umumî hamamlardan birine baskın yaparak bir sürü «Troçkist»i anadan doğma bir halde yakalamış. Cesur ve yetenekli bir gençti. yiyecekler azıcık düzelir gibi olmuştu). Maalesef aynı fikir birçok kişinin aklına gelmiş olacak ki.U. Asla abartmıyorum. Ce-cedi hemen gömülmüş ve oradaki I.. İngiliz olsun. P. ama yine de.. Faşizme karşı döğüşmek için Glasgow Üniversite'sini bırakıp gelmişti ve kendi göre235 . o sıralar herkesin inandığı şeydi. Kuşkusuz. hem üstelik İspanyol hapishanelerine ben de birkaç kere göz attım.O. garsonların sizi tanımalarıydı. kahvehane ve lokantalara gitmekten alakoyan şey.U. Fakat İspanyol hapishanelerin ne mene şeyler olduğunu -siyâsî suçlular için hapishane haline getirilmiş yerleri— gördükten sonra hasta adamların. İnsanı. Güvenlik Askerleri'nin duvarda asılı duran kocaman renkli Maurin portresini nasıl alaşağı ederek tekmeyle parçaladıklarını anlattı. ta 18. yüzyıla gitmek zorunda kalırsınız.. vakit öldürmek ve gözden uzak olmanın iyi bir yolu olarak pek hoşuma gitti. Sonradan ölüm nedeninin apandisit ol234 duğu bildirildi.. Valencia'da bir hapishanede ölmüştü —nedenini kimse bilmiyordu. Söyledik. geçici bir tedbir de değildi — bazan mahpusların dört beş ay gün ışığı görmeden kapatıldıkları da oluyordu. ama o da ötekiler gibi sokağa atılmıştı. binaları yakınlarında dolaşmaktan. Üstünde bir gömlekle dolaşıyordu —ceketsiz kaçmak zorunda kalmıştı— ve hiç parası yoktu. Bu hapishanelere âit hikâyeleri ben çok çeşitli kaynaklardan duydum. sanıyorum. Bu. şunu söylemem gerekiyor. salt işgüzarlıktan olmuş olabilir..
hepimizi kurşuna dizecekler sanıyorum» dedi. Hemen hepsi emekçi sınıfın en fukaralarındandı. ama onu sınırda yine de tutuklamışlardı. Bir çarpışmada ölmeye evet — böyle bir şey normal karşılanır. «Kurşun» kelimesi içime 237 . Burası aylardır siyâsî tutukluları hapsetmek için kullanılagelmişti. bir sıra ve yırtık pırtık birkaç battaniye— ve pencerelere takılmış paslı demir kepenklerden sızan bulanık bir ışık. yine de bir iki kereden fazla gitmek güvenceli değildi. hattâ traş olmayı bile becermişti. Kalabalık bir caddenin ortasına düşen uçak bombası. yüzyılın namlı İngiliz zindanlarına benziyordu: buram buram pis kokular. aşırı anlamsızlığı oluyor. Polis gelen gideni gözlüyordu. İkisinin bacakları kesikti. ama şimdi yapılabilecek başka bir-şey de yoktu. Bu. yine aynı biçimde göz kırpıştık. Kopp dirseğiyle kalabalığı dürterek yanımıza ulaştı. onunla aynı sığmağı paylaşmıştım. Fazla adam tanımak. evraklarının hepsi usulüne uygundu. 18. oğlanı hapse atmak ve sahipsiz hayvanlar gibi ölmesine göz yummaktı. Şimdi ziyaret saati olduğundan ortalık kımıldanamayacak kadar insanla dolmuştu. yaralandığımda benim cephe gerisine taşınma236 ma yardım etmişti. Duvarlara Visca POUM! «Viva la Revolucion!» ve benzeri devrimci sloganlar karalanmıştı. Korkunç birşeydi bu. Kopp'un morali mükemmel görünüyordu. hapishaneye çok ziyaret yapınca «Troçkistler»in arkadaşı diye damgala-nırdınız ve muhtemelen sizin sonunuz da hapis olurdu. gerçekten. İçerde ilk gördüğümüz kişi. tamtakır eşyasızlık —yalnızca taş bir zemin. Bu adamı aylarca tanımış. cephedeki görevini kusursuz bir cesaret ve şevkle yerine getirmişti. Mahpuslar arasında Halk Ordusu üniforması taşıyan bir başka subay daha vardı. tek ayak üstünde sekip duruyordu. Tazerenkli tombul yüzü her zamanki gibi görünüyordu. hâlâ çizgili kadifeden pantolon giydiği ve bundan ötürü milis olduğu anlaşıldığı için. O akşamüstü karımla ben Kopp'u ziyaret ettik Iniommunicado olmayan mahpusları ziyaret edebiliyordunuz. Neşeyle. Bizi çelik kapılardan içeri götürür-lreken cepheden tanıdığım bir İspanyol milisi iki Güvenlik Askeri arasında dışarı çıkarılıyordu. Yaşı onikiyi geçmeyen bir oğlan çocuğu da göze çarpıyordu.bildiğim kadarıyla. ama hayalî bir suçlama nedeni bile olmadan sırf işgüzarlık olsun diye kodese atılmak ve yalnız başına ölüme terkedilmek. muhtemelen. benim için felâket olacaktı. birkaç gün önce vatanına dönmek üzere yola çıkan Amerikalı bir milisti. Bağırıp çağırmalar kulakları sağır ediyordu. şimdiden bir çok kişinin basma gelmişti. Kocaman ve kanlı bir savaşın ortasında bir tek bireyin ölümü üstünde fazla şamata etmenin faydasız olduğunu biliyorum. Herbiri kırkar metre karelik iki odaya yüze yakın adam tika basa doldurulmuştu. bütün bunlara karşılık yaptıkları şey. — bu bambaşka bir mesele. anlaşılan artık çocukları da tutukluyorlardı. «Eh. Birbirimizin yanından sanki tümüyle yabancı iki insan imişiz gibi geçip gittik. görme iznini güçlük çıkarmadan verdiler. Sözüm ona hapishane denilen yer. insan vücudu yığınları. Boğuşarak birbirlerinin yanından geçerken karşılıklı se-lâmlaştılar. Gözleri benimkilerle karşılaştı. bir dükkânın bodrum katıydı. İnsanların uygun sağlık tertibatı olmadan biraraya tıkıştırıldıkları zaman çıkan iğrenç kokular burnunuzun direğini kırıyordu. Kopp incommunicade değildi. birini koltuk değneklerini almadan hapishaneye getirmişlerdi. bu pis yerde üniformasını temiz tertipli tutmuş. Burası. bir sürü siyâsî zulüm ve işkenceden daha çok acı doğurur. Mavi üniformalı muhafızlar vızır vızır dolaşıyorlardı. Böyle bir ölüm olayında ise insanı hiddetlendiren şey. Mahpuslar arasında Maurın Senatoryumu'ndan getirilmiş yaralılar da vardı. Böyle bir şeyin —Smillie'nin olayı istisna olmuş olsa bile— nasıl olup da zaferi yakınlaştırabileceğini göremiyorum bir türlü. Hapisteki erkekleri için getirdikleri zavallı çıkınlarından yiyecekler çıkaran kadınlar görüyordunuz. bu jest hayli acıklı oldu.
bu merdivenden yukarı çıkan. besbelli ki. Sonra domuz yemine benzeyen yiyeceklerinden söz etti. Polis bunu ele geçirmiş ve geri vermeyi reddetmişti. Albayın kendisini görmedim. buraya gelirken Kopp kendi ülkesinin yasalarını çiğnediğinden Belçika makamlarına başvurmanın bile bir yararı olmayacaktı. Daha yenilerde vücuduma bir kurşun girmişti. zarf Polis Şefi'nin bürosunda açıldığı taktirde alçağın biri tarafından imha edileceğine muhakkak gözüyle bakılabilirdi. o da mektubun kendisine yazıldığı su238 baydı. Fakat. Zaman akıp gidiyordu. Konuşmanın büyük ağırlığını karıma bıraktım. Kopp öbür mahpuslar arasından edindiği arkadaşları ve muhafızları anlattı bize: bazıları iyi adam-larmış. bu. Herşey. yarına kadar Tanrı bilir mektup nerede olacaktı — imha edilmiş ya da sanıklar birbiri arkasından tutuklanınca ortaya yığılan evrakların kargaşasında bir yerlerde kayıp edilmiş olabilirdi. Daha sonra. Ejercito de Este!» Millet gülümsüyor ve zarif bir tavırla omuzlarını silkiyordu. zaman akıp gidiyordu ve muhtemelen bir insan için ölüm kalım meselesiydi. Her neyse. böyle resmî bir mektup Kopp'un iyiniyetini (bo-na fides) kanıtlardı. uzun bir aramadan sonra bir taksi buldum. fakat onun yardımcısı ya da sekreteri olan şık üniforması içinde büyük ve şaşı gözlü bir subay 239 .bir çeşit ürperti verdi. titreyen sesimle söylediklerimi gürültüden kendim bile duymuyordum. Şimdi saat beş buçuk sularıydı.M. merdivenlerin basamaklarında bir aşağı bir yukarı koşup duruşum. Terhis kâğıdımı suratına doğru salladım. Çünkü yapılabilecek hiçbir şey yoktu. Nin'in ölümüyle ilgili söylentiler daha yeni sızmıştı. Durmadan tekrar ediyordum: «El Coronel . Yardım edemeyeceğimizi bile bile arkadaşlarınızı hapiste görmek çok korkunç birşey. ama «kâğıt» ların anlaşılmayan sihri ile büyülenerek geçmeme izin verdi. bazıları ise ürkek mahpusları döverek eğleniyor-larmış. şu merdivenden aşağı inen sonu hiçbir yere çıkmayan koridorlar boyunca döndürdüler beni. aradığım ofisin bunlardan hangisi olabileceğine dâir kimsenin en ufak bir fikri yoktu. Zamanın herşey olduğunu biliyordum.' un ihanet ve casusluk ile suçlandığını hepimiz biliyorduk. Böyle birşeyin ne kadar mühim olabileceğini hemen anladım. Albayın bürosu. Neyse ki. merkezî bir avlunun çevresinde. okuyamadı tabii. Kopp tutuklandığında elinden alınan evraklardan bahsetmeye başladı. İyi tanıdığınız bir insanın başına böyle bir-şey gelmesini düşünmek hiç sevimli olmuyor.O. Merdivenlerden acele acele çıkarken kapıdaki Hücum Muhafızı uzun süngüsüyle yolumu engelledi ve evraklarımı görmek istedi. ve tabiî burası İspanya olduğu için. mektubun hâlâ Polis Şefi'nin bürosunda olduğu söyleniyormuş. şahsen gidip o adamı görmek daha çabuk ve daha emin olurdu. muhtemelen albay bürosundan altıda ayrılırdı. P. iskelenin aşağısında Savaş Bakanlığı'nda idi. mektubun varlığını ispatlamaktı.U.U. muazzam bir düzmece muhakeme yapılacağını ve arkasından önder «Troçkistler»in katledileceğini haber ediyordu.M. Kopp bunu düşünmüş ve hapishaneden kaçırarak postalamamı istediği bir mektup yazmıştı. Karımı Kopp'la bırakıp dışarı fırladım. Savaş Bakanı ve General Pozas'ın tavsiyesini taşıyan. Kâbus geçiriyormuşum gibi tuhaf bir duygunun içindeydim.O. neler hissettirdiği belleğimde canlı olarak duruyordu. gelip giden esrarlı adamlar. biz bir yiyecek paketiyle sigara getirmeyi akıl etmiştik. her yere dağılmış kâğıtlarıyla karmakarışık ofislerin açık kapılarından içeri göz atmalar ve trkırdayan daktilolar. Geri ali-nabilse herşey çok farklı olabilirdi. Fakat iş. O sırada. buna biraz da şaştım ama lâf anlatacak birini bulabildim. oraya vaktinde vardım. İçeride.'un belli başlı adamlarının —bu arada Kopp'un da— vurulacağına kesin gözüyle bakıyordum.jefe de ingenieurs. P. her katta yüzlerce ofis odasıyla kocaman tavşan kümesi gibiydi. Onu bir ihtimal geri alabilecek bir tek kişi vardı. Aklına esen beni ayrı bir yöne gönderiyordu. Savaş Bakanı'nın doğu istihkâm komutanı olan albaya yazılmış mektubu da bunların arasındaymış.
O.M. yüzü kıpkırmızı bir haldeydi ama elinde kocaman bir resmî zarf taşıyordu. Kopp.U.'un Alman- îar'dan para alan bir casus örgütü olduğuna bir iki gün için olsun inanmışlardı. yüksek karakterli bir subaydı. uzun. En kötüsü. Daha da kötüsü. en kötüsünden korkutucu görünüşlü bir hainler kalabalığı.» «P.M. muhbirler ve her cinsinden casus takımı kapının dışında gezinip duruyorlardı. Ufak bir zafer kazanmıştık. polis onu bir başkasıyla karıştırmış olmalıydı.O.U.beni sabırla dinledi.O. İçerde giderek daha gürültülü hale gelen bir konuşma duyuyordum. Koyu siyah gözlerini baştan başa yüzümde dolaştırdı. Polis Şefi'nin çalışma odasına geldiğimizde. sonra yavaşça: «Onunla cephede birlikte olduğunuzu söylediniz değil mi? Yani siz kendiniz de P. vb. bu. Polis Şefi'nin bürosuna gidiyorduk. Buraya subayımınnamına gelmiştim —Bnb. muhtemelen bütün iyi Cumhuriyetçiler P. Küçük subay önümde asker adımlarıyla sert sert yürüyordu.M.M. subay görünebildi. vb. Küçük subay içeri girdi. «Herşey mahvoldu.U. Polisin mektubu vermeyi reddettiği açıkça anlaşılıyordu. Evet. masanın üstüne yumrukların inişi. Kopp'un şu sırada cephede olması gerekiyordu. omuz silkmeler. Kopp'un mektubunu hiçbir zaman geri alamayacaktık.. besbelli ki tutuklanması bir hata sonucunda olmuştu. Halk Ordusu'ndan bir subaya böyle birşey söylemek. Seslerin öfkeyle yükseldiği duyuluyordu: sert sert hareketleri gözümün önünde canlandırıyordum.U.O. üyesi olduğunu itiraf etmek zorunda kalmıştım.O. Fakat her tutuluşumda Fransızcaya kaçan İspanyolcamla anlattığım hikâye mutlaka pek tuhaf kaçmıştır.M.. ufaklık subay beni dinlemeye çalışmaktan halsiz düşecekti.U. Kopp'la birlikte aylarca hizmet görmüştüm. sesim neredeyse tümüyle kısıldı. Bunun en güçlü nokta olduğunu bildiğimden. Manana dedi — hemen itiraz ettim: Manana olmaz! Durum çok âcildi.bekleme odasında benimle görüşmek için dışarı çıktı. Casus umacılığı doruğundaydı. Yol boyunca tek kelime konuşmadık. vb.!» Sesindeki çarpılmış dehşeti size aktarabilmeyi çok isterdim. Başka bir uzun duruş. besbelli polis ajanları. hiç kuşkusuz hemen polise telefon ederek beni yakalattıracaklardı — çantada bir Troçkist daha! Bu korkularıma karşın. Albaya yazılan mektup mahrem bir nitelikteydi ve gecikmeden bulunmalıydı. Ama arkasından korktuğum soruyu sordu : «Bu Binbaşı Kopp — hangi birlikte görevliydi?» Müthiş kelime çıktı ağzımdan: «P. birçok kereler başını salladı ve söylediklerimi üstü kapalı bir biçimde onayladı. Subayın buna da aklı yatmış göründü. subay yeniden gözüktü.U. İngiltere'deki Zinovyef'in Kızıl» Mektubu uydurmacasının hemen arkasından Süvari Kulübü'ne giderek Komünist olduğumuzu ilân etmeye benzerdi. sonunda yalnızca bir çeşit vahşi hırıltı çıkarabildim.» diye düşündüm. şapkasını başına geçirerek sert bir tavırla kendisini izlememi işaret etti.M.'a ne gözle bakıldığını hatırlamanız gerekir. Acaba sesimin neden bozuk olduğunu düşünmüştür diye sık sık merak ederim — sarhoş olduğumu mu yoksa yalnızca vicdan huzursuzluğu duyduğumu mu sanmıştı. milisinde.. Hikâyemi hızla anlatmaya başladım. O sıralarda P. olayı Kopp'un cepheye gitmesiyle ilgili görevinin çok âcil olduğu fikri etrafında yoğunlaştırıp duruyordum.O. Her neyse . En sonunda. Yürüyerek yirmi dakika çeken uzun bir yol gittik. sonradan durumda en ufak birşey farkettirmedi. gitgide kızışan bir konuşma oldu içeride. Açıkçası bu davaya bir bakmak gerekiyordu. her nasıl olduysa.. cepheye acele bir görevle giderken yolda bir yanlışlık sonucu tutuklanmıştı. gerçekten bir yanlışlık olmuşa benziyordu. Mektup yerine ile241 240 . Büsbütün kaybolacak diye ödüm kopuyordu. kendimin de P. milisinde görev almıştınız?» «Evet» Adam döndü ve Albay'm odasına daldı.
elimi sıkmakla bana karşı iyi bir davranış göstermiş oluyordu. banyo küvetinin ve radyatörün altına eğilip bakmışlar. o sırada hâkim olan duyguyu anlamak gerekir — kuşku ve nefretin oluşturduğu korkunç hava. Pek az İspanyol'da çağdaş totaliter devletin gerektirdiği lanet olası etkinlik ve tutarlılık vardır. araştırmayı malûm Ogpu ve Gestapo üslûbunda yürütmüş. ayrılma zamanı gelmişti. Birinci Dünya Savaşı sırasında bir Alman ile herkesin ortasında el sıkışmaya benzerdi. görebilmeyi pek isterdim. çünkü sinirlerime hâkim olamayabi-lirdim. hemen arkasından Stalin'in Troçkistleri ve Başka İki -Yüzlüleri Tasfiye Etmenin Yollan broşürünü bulmuşlar da. Bütün bu işlerin hepsi iki saat sürmüş. ama herşey bir yana. benim ve benim gibi olan herkes için bir Faşist casusudur diye afiş tahtalarından bangır bangır öten duvar ilânları. âlicenaplık örneklerinden biri olduğu için. Adamcağızın. hemen odanın çeşitli yerlerinde vaziyet almışlar — besbelli bunları önceden görüşüp anlaşmışlar. ama İspanyollar'a ilişkin kötü anılarım çok çok az. her kâğıdı teker teker incelemişler. ışığı yakmışlar. Başka bir davaydı bu. İşte zâten buna dayanarak. haksız olanın kendim olduğunu görüyorum. Gelin görün ki. Ve işte o anda. bana doğru geldi ve elimi sıktı. bizim tam Polis Şefi'nin kapısında. her yerde dolanan yalan ve söylentiler. ama görmemiş olmam daha da iyi. insan İspanya'da Faşizmin bile. ama ufak bir örneği. Subay bana mektubun mutlaka yerine ulaştırılacağını vaad etti. buldukları tek kitap olsaydı kaderimizin mühürleneceği garantiydi. pek öyle yirminci yüzyıla yakışmayan bir çeşit soylu insanlar. İnanılmaz bir biçimde herşeyi didik didik ederek iki odayı da (odaya bitişik bir banyo vardı) aramışlar. müsadere etmişler. Ve üstelik. Bu hareketin bana ne kadar derinden dokunduğunu size olabildiğince yakından anlatabilir miyim bilmiyorum. halıları kaldırmışlar. Hiç kuşkusuz. İspanya'nın tipik özelliklerinden biri olduğu için kaydediyorum — en kötü şartlar altında İspanyollar'ın gösterdiği şimşek gibi parlayan. gereken soruşturmanın yapılacağını söyleyebilirdi. tek tek her giysiyi yoklamış ve ışığa tutmuşlar. Aslında. Polis. bu araştırma işi pek ilginçti. Kopp'un neden tutuklandığını bilmiyorlardı. bütün çekmece ve bavulları boşaltmış. ama Kopp ne olacak diye sordum. öyle ya üzerlerinde birtakım mesajlar yazılı olabilirdi. Daha başka söylenecek birşey yoktu. Her paketi parçalayıp. ama o kadar küçük değildi. Bunun tuhaf. ancak. Duvarlara vurarak içinde birşey var mı diye bakmışlar. Mein Kampf okuyan birinin Faşist casusu olması apaçık bir gerçekti. yeri incelemişler. çok cömert. tuhaf ve hüzünlü birşey oldu. bir dereceye kadar güven duymuşlar. benim pek de öyle Faşist casusu olmadığıma hükmettiğini sanıyorum. biraz önemsiz görünse de. Çekmecelerinden birinde birkaç paket sigara kâğıdı görmüşler. ama Kopp'un askerî üstleri onu hapisten çıkartacak durumda değillerdi. Sabahın erken saatlerinde kapıya vurulmuş. göreli olarak. Hitler'in Mein Kampf'ının bizde Fransızca çevirisini bulunca azgın bir kuşkuya kapılmışlar. Bunun için. Eğer bu. Küçük birşey gibi görünüyor. Bunu. Serbest bırakılmasını sağlayamaz mıydık? Omuzlarını silkti. altı adam içeri girmiş. birkaç gece önce. gevşek ve dayanılır bir biçim alabileceğini umuyor. İkimiz de belli belirsiz başımızı eğdik. İspanya ile ilgili çok kötü anılarım var. Her nasıl olduysa. perdeleri bir elden geçirmiş. 243 . geriye 242 baktığımda. Küçük subay bir an tereddüt ettikten sonra. muhbirlerin ev kışkırtıcı ajanların (agents provocateurs) oluşturduğu pis kalabalığın önünde durduğumuzu. Gerçekten çok öfkelendiğim bir iki olay hatırlıyorum — her birinde de. Çöp sepetindekiler de dahil olmak üzere bütün kâğıtları. Bu. Bana yalnızca. kitaplarımızın hepsi de cabası. bunlardan herhangibirinin her an çıkıp da benim polisçe «aranan» birisi olduğumu söyleyebileceği hatırlamalı. polis karımın otel odasını araştırdığı sırada oldu.tilmişti. İyi.
kanunu ihlâl etmedikçe kim-blas'dan aşağı yürürken. O akşam üstü karımla ben Kopp'u son kere görmeye gittik. Çoğu zengin lokantaların koridorlarına elimden geldiği kadar büyük harflerle «Visca P. trafiğin gürültüsünden sesimi duyamıyordu. Kopp yargılanırsa. bütün öbür muhakemelerde olduğu gibi. biz Barselona'dan ayrıldıktan kısa bir süre sonra. İçimden birşey beni dürttü. yoktu. Kendi arkadaşlarından hangileri Mayıs çarpışmaları sırasında burada görevliydi. O sırada karım yatakta yatıyormuş. hiç birşey.M-!» yazdım. hantal görünüşlü bir adamdı. altına bile bakmamışlar. Fakat o sırada bile bütün bunların bir yararı olmayacağını biliyordum. Bütün bu dava bana pek saçma sapan görünüyordu. Buna rağmen dedektifler yatağa ellememiş. Bütün bunlar olurken ben gûyâ gizleniyordum. Polisin hemen tamamıyla Komünist denetimi altında bulunduğunu hatırlamak gerekir. Ram- yorduk. İşin bu kısmı hiç ses edilmeden atlanmış. biten chico. çılgın bir varoluştu.O. O gece. Ömrümde ilk kez duvarlara yazı yazmaya başladım. Fakat aynı zamanda İspanyol'dular ve bir kadını yataktan kaldırmak onlar için yapılması biraz güç birşey oluyordu. kahveye daldım ve tüfekleri omuzlarına asılı olarak tezgâha yaslananlardan birkaçıyla konuştum. Fakat ötekisi başkaydı. Allahaısmarladık demek ve bazı İspanyol arkadaşlara. Bilmiyorlardı. ona yiyecek ve sigara götürmeleri için para bırakmaktan başka onun için yapabileceğimiz. ama dürüst bir hareket gördüğünde bunu takdir edebilecek kadar insanlığını koruyan zavallı Güvenlik Askeri'nin buen chico'su! Sürdüğümüz hayat. Cafe Moka'nın önünden geçtik ( Güvenlik Askerleri hâlâ burada kuvvet bulunduruyorlardı) . konuşma sırasında başını salladı durdu. Kopp'un yaptıklarını bazı yoldaşlarından duyduğunu söyledi: Kopp iyi adammış dedi. suçlama uydurma kanıtlar üzerine kurulacaktı. besbelli. olağan üstü. Kurşuna dizildiyse (ki korkarım öyle oldu) mezar taşına şöyle yazmalıydı: bu bozuk düzenin bir parçası olan. o sırada bulada vazife görmüş olanlar Kopp'un çatışmayı nasıl önlediğini ve bazılarının hayatlarını kurtardığını bilebilirlerdi. devrim sırasında hasar görmemiş olmasıydı — denildiğine göre. O gece Mc Nair. «sanat değeri»nden ötürü buna dokunulmamıştı. Barselona'daki çoğu Kiliselerden farklı bir yanı. muhtemelen Mayıs çarpışmalarıyla ilgili bir nedenle yargılanacağını söyledim. Üstelik. mutlaka ortaya çıkıp bu konuda tanıklık etmeliydiler. Barselona'ya geldiğimden beri ilk kez katedrale bir bakmaya gittim — modern bir katedral ve dünyanın en biçimsiz binalarından biriydi. Mevsime göre soğuk bir geceydi. Konuştuğum adamlardan biri bön. Bunun Ogpu yönteminin olağan bir özelliği olduğuna dünyada inanmam. Tam tamamına beyaz Alman şarabı şişelerine benzeyen dört tane mazgallı kulesi vardı. muhtemelen bu adamların kendileri Komünist Parti üyesiydiler. Gece vakti aranılan suçlular. tutukluluğu incommunicoda hale getirilmiş. kesinlikle hiç birşey. terkedilmiş bir yapının kenarındaki uzun otların içinde yattık. Arkadaşım Jorge Kopp'un hapiste clduğunu. biliyorlar mı acaba diye sordum. 245 244 . böylece bütün operasyonun anlamı da hiçe iniver-mişti. Bir fincan kahve bulabilmek için ortalıkta sürttüğümüz kasvetli saatleri hatırlıyorum. döşek somyanın arasında yarım düzine hafif makineli tüfek bulunabilirdi — yastığın altına saklanabilecek bir kütüphane dolusu Troçkist belgelerini saymasak da olur.U.bütün bu zaman boyunca yatağa hiç ilişmemişler. Cottman ve ben. gündüz gelince hâli vakti yerinde İngiliz turistleri oluyorduk — en asından. Kafamdan silemediğim İngiliz anlayışıyla. ona yiyecek göndermek bile olanak dışı kalmıştı. Anarşistle hazır fırsat ele geçmişken havaya uçurmamakla bir zevksizlik örneği veımişler— ama çan kulelerinin arasına kırmızı-siyah bir bayrak asıvermişlerdi. ama bir türlü kendimi tehlikede hissedemiyordum. üstelik Ispanyollar'a özgü bir belirsizlikle bunun nasıl öğrenilebileceğini de bilmiyorlardı. hiç kimse fazla uyuyamadı.
insanın saygıdeğer bulunması için proleter görünmesi gerekiyordu. vb.. Olayın üzerinden altı ay geçtikten sonra ben bunları yazarken. ama bizi yemek vagonunda görünce saygıdeğer kişiler olduğumuza karar vererek tatmin buldular.takındığımız poz böyleydi. yüzlerce yabancı ve kimbilir kaç bin tane İspanyol'un başına gelenlerin aynıdır. Beş gecedir ilk defa elbiselerimi çıkararak uyuyabiliyordum. pasaportlarımızı yoluna koymayı becerdik. İlk başlarda. Ne kadar çabuk çekip gidersek o kadar iyi olacaktı. Kopp (eğer kurşuna di-zilmediyse) hâlâ kodeste. belirli zamanlarda mültecileri alan Fransız gemilerine bile çıkarak zanlı o. garsonlara pek İngilizvârî davranı-se seni tutuklayamaz inancı içindeydim. En son olarak. bir traş olmak. çok âcil olarak cepheye gitmesi gerektiğini. vb. yazdım. geri kalanımız da sırada olmalıydık. Mc Nair'in tutuklanması için bir tevkif müzekkeresi vardı. Perpignan'dan Cerberes'e gider247 . Herşeyin değişivermiş olması ne tuhaftı. merak ediyorum. aramalar hiç dur durak bilmeden devam ediyordu. Tren bir saat kadar geç kalktı. Oteldekilerin çok dikkatini çekerse. mahpusluk şartlarının doğurduğu ciddî hastalıklar ve tıbbî bakım sağlanmaması. Karımın önceden bir taksi çağırmasını. Çok yakın zamanlara kadar Katalonya trenlerinde tek tip vagon olurdu. O hafta boyunca bizim yüzümüzden herhalde hayli yorucu günler geçiren İngiliz Konsolusu'nun sayesinde. Bütün bunları İngiliz ve Fransız bir sürü başka kaynaktan da doğruladım. hesabını görmesini ve olabildiğince en son âna denk getirerek otelden ayrılmasını kararlaştırmıştık. vb. bu mektup ya da herhangi bir başka şey etkili olmadı. bir ayakkabı boyatmak görünüşünüzde hârika değişiklikler yaratır. Ertesi sabah erkenden kalkan başka bir tren vardı. Topu topu altı ay önce. Açıkta geçirilen bir geceden bile sonra. Hepsi aynı şeylerden bahsediyordu — karanlık. sonra çantalarını toplamasını. ihtiyatlı sorularla lokantacının C. bir banyo yapmak. Anarşistler'in hâlâ iktidarda oldukları sıralarda. serbest bırakılan bir takım mahpusların Fransa'da postaya verdikleri bir iki mektup aldık. Bir defterden koparılmış yapraklara titrek bir elyazısıyla yazılmış (parmaklarım hâlâ kısmen felçliydi). Polis. birinci sınıf ve yemek vagonları vardı. hâlâ cephede olanların dışında hemen hemen bütün tanıdıklarımız hapse atılmıştı. Siyâsî bir zulüm tufanı (pogrom) sırasında sahip olunacak en tehlikeli fikirdi bu. Onun başına gelenler.. Saat yedi sularında istasyona gittiğimde trenin gitmiş olduğunu keşfettim — yediye on kala kalkmıştı. 246 Ertesi sabah karım otelden başarıyla sıvıştı. Kopp'tan. Cottman ve ben istasyonun kenarında küçük lokantada akşam yemeği yedik. İki dedektif kompartmanlara gelip yabancıların isimlerini almaya başladılar. Mc Nair.T. biz sınırı kazasız belâsız geçtik. Şehrin zengin mahallelerini arşınlar olmuştuk. baskınlar. kötü ve yetersiz yiyecek. Neyse ki karıma zamanında haber verebildik. ne muhakeme edildi ve ne de bir suçlamaya maruz kalmadı. üyesi ve dost bir adam olduğunu anladık. Bize üç yataklı bir oda verirken polise haber vermeyi de unu-tuverdi. pis mağaramsı yerlerde hapislik. Her zaman olduğu gibi makinist fikir değiştirmişti. olabildiğince burjuva görünebilmekti. Şimdiki halde en güvenceli yol. Tutuklamalar. En azından. buralarda bizi tanıyan yoktu. Bu zamanı Savaş Bakanı'na Kopp olayıyla ilgili uzun bir mektup yazarak doldurdum — Kopp'un hiç kuşkusuz bir hata sonucunda tutuklandığını. Akşam saat yedi buçukta Poi't Bou'ya bir tren vardı. normal olarak sekiz buçukta falan kalkardı herhalde. hemen polise haber salacakları garantiydi. Kopp'un izi.Troçkistler»i topluyordu. Sonunda.. Trenin (İspanya'da böyle birşeyi ilk defa görüyorum).N. pahalı lokantalara gidiyor. İspanyolcası ise daha da dökülen bu mektubu okuyan oldu mu acaba. herhangi bir suçu olmadığına pek çok kimsenin şahitlik edebileceğini. herhangi bir biçimde haberleşme olanağı bulunmayan «gizli hapishaneler»den birinde ortadan silindi.
bana aperatif verirken pek küçümseyici bakışlar fırlatıp duruyordu. Elimize geçen ilk gazetede Mc Nair'in casusluktan ötürü tutuklandığı haberini gördük. her nasıl olduysa eşyalarımın arasına sıkışmış kalmış. Devam ettiğim Café'deki garson Franco taraftarı bir İspanyol'du. Bu sakin. «P. keçi derisinden bir su tulumuyla Ara-gon köylülerinin içinde zeytin yağı yaktıkları minik bir demir lâmbadan ibaretti — bunlar Römalılar'ın iki bin yıl önce kullandıkları pişirilmiş topraktan kandillerin biçimine çok benziyordu — bunu harap kulübenin birinde bulup almıştım. Neticede İspanya'dan tam ucu ucuna sıvışabildiğimiz ortaya çıktı. bir tütüncüye koşmak ve ceplerime doldurabildiğim kadar puro ve sigara satın almak oldu. Perpignan'da ise durum tam tersiney-di — şehir. Barselona'ya gidince onları boynunuzdan kopartır alırlar. Barselona'dan geldiğimiz anlaşılınca Banyuls'da pek fazla hüsnü kabul görmedik. Bu zaman tuhaf bir biçimde huzursuz geçti. «İspanya'dan ayrılınca» Akdeniz kıyısında 249 . ama üzerimizde. bütün farklı hiziplerin neredeyse Barselona' da olduğu gibi biribirlerini yediği Hükümet taraflısı partizanlarla tıka basa doluydu. İspanya'da gördüklerimizi.O. demek olduğunu anlamadılar. burjuva görünmek tek kurtuluş yoluydu.ve arkasından insana batan bir sessizlik geliyordu. onlardan uzaktayız diye hemencecik unutamadık. ama polisin yetersiz çalışması sayesinde isimlerimiz (Mc Nair'inki bile) listeye geçirilmemişti. hâtıra eşyaları. Gelin görün ki. Baştan aşağı her tarafımızı aradılar. adlarımız kayıtlı mı diye zanlılar listesine baktılar. Bir çok kereler kendimi hep aynı konuşmanın içinde buluveriyor dum: «İspanya'dan mı geliyorsunuz? Hangi tarafta çarpışıyordunuz? Hükümet tarafında mı? Oh!» —. önce olduğundan daha canlı bir hâl alıyordu. Mc Nair ile Cottman Paris'e gideceklerdi.» Adam mübalâğa ediyordu.ken benimle aynı vagonda yolculuk eden bir Fransız tüccarı büyük bir ciddiyetle bana şunları söylemişti: «İspanya'ya bu kılıkla gitmemelisiniz. Şimdi işler tersine işliyordu. Aylardır kendi kendimize. konuşuyor. İspanyol makamları bunu ilân etmekle azıcık erken davranmışlardı. Gitgide çoğalan bir biçimde İspanya'yı düşünüyor. ama Katalonya'ya ne gözle bakıldığını gösteriyordu bu. Pasaport bürosunda. Sonra hep birlikte 248 bir büfeye gittik.M. Benim ilk yaptığım şey. tütüncülerin kapılarını demirlenmiş ve vitrinlerinde ürkütücü «No hay tabaco» yazısını görmeyi az buçuk bekliyordum. «Troçkizm» geri verilmeyi gerektiren bir suç değil. balıkçı kasabasında.U. Karımla ben. benim terhis kâğıtlarımdan başka suç unsuru sayılabilecek herhangi bir şey yoktu ve beni arayan Ca-rabineroslar 29 uncu tümenin P. Sınıra geldiğimizde Anarşist muhafızlar şık giyimli bir Fransız'la karısını sırf fazla burjuva göründükleri için geri çevirmişlerdi — sanıyorum neden buydu. makineli tüfekler. Her keresinde. zaman zaman sınırı geçen Faşist İspanyol mültecilerinden ileri geliyordu.M. Yakanızı ve kravatınızı çıkarın. İnsan ne zaman isterse canı çektiği kadar sigara alabileceği fikrine alışmama dek aradan hayli zaman geçti. bombalar. altı ay sonra yine Fransız topraklarındaydım. tersine yaşadığımız şeyler yeniden üstünüze geliyor. Savaş içinde bir ülkeden gelip barış içinde topraklara ayak basıldığında yapılması uygun olacak ilk hareket ne olmalıdır. propaganda ve entrikadan uzakta kendimizi derinlemesine rahatlamış hissetmeli ve hâlimize şükretme-liydik. ve hayâl ediyorduk. hiç de böyle birşeyler duymuyorduk. Hele kahvehanelerden birinde. İspanya'dan alabildiğim. bir süre dinlenmeye ihtiyacımız olduğunu düşünerek Banyuls'a trene bindik.O. Sanıyorum Banyuls'da üç gün kaldık. Bu küçük şehir koyu Franco taraftan görünüyordu — hiç kuşkusuz bu durum.U. Neyse ki. bilmiyorum. Böylece engellerden sıyrıldık.» der demez çevreniz Fransız dostlarla doluyor ve garsondan gülücükler geliyordu. yiyecek kuyruk-ları. bir fincan çay içtik — aylardır taze sütle içtiğimiz ilk çaydı bu. kuşkusuz.
hele geçtikten sonra trene binip de. Japonya'da depremler mi oluyor. Paris Sergisi de olanca hızıyla sürüyordu. neyse ki Sergi'yi ziyaret etmemeyi becerdik. siperlerin kokusu. bilinçli ya da bilinçsiz olarak herkes taraf tutarak yazar. Serin bir havası. kıçınızın altında yumuşak minderlerle tatlı tatlı. akıtılan kan ve insanların maddî ızdıraplarından tamamiyle ayrı olarak.bir yere gitmeyi. şimdi söylüyorum. sırf birşeyler yapmamız gerekir duygusuyla Banyuls'dan niyet ettiğimizden daha önce ayrıldık. Hepsinin talihi açık olsun. inanılmaz uzaklıklara kadar yayılan dağlarda güneşin doğuşu. çoğalttı bile. Yazdıklarımın bunları okuyanları çok yanlış yönlere çekmeyeceğini umarım. bende hayli kötü anılar bıraktı. Manş'ı aşarken. savaşı kazanmalarını ve bütün yabancıları —Almanlar'ı. Bu duygular. su donuk ve dalgalıydı: rıhtım boyunca yüzen çöpler. Hiç kimseye bir yararı dokunmayacağını. Meksika'da ihtilâl mi? Hiç tasalanmayın. yaptığım maddî hatalara ve olayların yalnız bir köşesini görmüş olmamdan doğan kaçınılmaz saptırmaya dikkat edin. Fransa' nın kuzeyine doğru geçtiğimiz her kilometrede çevre daha çok yeşil ve yumuşak oluyordu. kimi sakat kalmış.' ya'dan sürüp atmalarını dilerim. Şimdi. ama bütün bu tecrübeler insanların dürüstlüğüne duyduğum inancı azaltmak şöyle dursun. denizden esen devamlı bir rüzgâr vardı. kimisi kodese tıkılmış olan milislerin yüzleri — inşallah çoğu yine güvenlik içinde. Dağdan ve üzüm kütüklerinden. ama ikimizin de istediği şey. İçinde çok etkisiz bir rol oynadığım bu savaş. mantar parçaları ve balık barsaklan taşlara çarpıp duruyordu. deniz tutması duygunuzdan kurtulurken. hattâ çok ciddî zararlar verebileceğini bildiğimiz halde. fukara İspanya'dan sonra Paris bile neşeli ve refah içinde görünüyordu. İspanyol milislerinin yüzleri. yaşamanın ucuz olduğu ve Hitler'in adının duyulmadığı Paris'ten çok farklı görünmüştü. İnsana delilik gibi görünüyor. cephede tanıdığım ve şimdi Tanrı bilir nerelere dağılmış. sağ ve esendir. Bildiğim kahvelerin yarısı vergi ödeyememekten ötürü kapatılmış. Belki ga250 riptir. İspanya'da geçirdiğim ayların benim için neler ifade ettiğini aktarmakta pek başarılı olamadım sanıyorum. Ruslar'ı. ama bu olayların bende bıraktıkları duyguları anlatamam ki. sütünüzü yarın sabah kapınızın eşiğinde 251 . Gözlerimizle görmedikçe şeylerin kesinliğini bilebilmek çok zordur. gerçekten bir yerlerde bir şeyler olduğuna inanmak güçtür. kitabımın daha önce bir yerinde söylememişsem. herkeste hayat pahalılığı ve savaşın korkusu sabit fikir haline gelmişti. keşke ikimiz de öbürleriyle birlikte. mermilerin insanın kanını donduran çatırtısı. Bunu. İtalyanlar'ı— İspan. benim taraf tutuşuma. hepsinin üstünde. müthiş bir felâket olarak ortaya çıktı— sonucun mutlaka hayâl kırıklığı ve kuşkuculuk olması zorunlu değildir. sekiz yıl önce tanıdığım. görüntüler. Ve sonra İngiltere — İngiltere'nin güneyinde muhtemelen dünyanın en yumuşak manzarası vardır. çayıra ve karaağaca dönüş. İspanyol savaşının bu dönemine âit herhangi bir başka kitap okuduğunuz zaman da yine aynı şeylere dikkat edin. İspanya'ya giderken Paris'ten geçtiğimde şehir bana yozlaşmış ve kederli. Aslında yapabileceğimiz hiçbir şey olmamasına karşın. kırmızı siyah bayraklar. Böyle bir davada hiç kimsenin tamamiyle doğrucu olamayacağına inanıyorum. kimi savaşta ölmüş. gülümsemeler ve yazıyla akta-rılamayacak seslerle karmakarışık bir hâlde. Bunun gibi bir felâkete şöyle bir göz atınca — İspanyol iç savaşı nasıl sona ererse ersin. ta Aralık ayında millet hâlâ devrim için inançla doluyken kışla avlusunda postalların çıkardığı sesler ve yiyecek kuyrukları. Çin'de kıtlık mı var. belki biraz balık tutmayı kurmuştuk. yine de bütün bunları kaçırmış olmak istemezdim. hapis olup kalsaydık diyorduk. Dışımda cereyan eden olayların bazılarını kaydettim. ama şimdi burada can sıkıntısı ve hayâl kırıklığı içindeydik. yeniden İspanya'da olmaktı. Barselona sabahlarının soğuk ve parlak ışıkları. bombaların gürüldeyişi ve parlayışları.
M milisine 1936 yılı sonunda katıldım. Burada İngiltere. John Stra-chey'e başvurdum: o da aldı beni Pollitt'e götürdü. karaağaçların yeşil kucakları. Uluslararası Tugay'a girip girmeyeceğimi sordu. birer duman ve sefalet lekesi olarak yeryüzü kıvrımının ötesinde kalmışlar. savaşmak hususunda pek bir kuşkuluydum. Bunun üzerine. Bunun yanısıra. İngiltere'nin o derin ama çok derin uykusunda. çevreleri söğütlerle kaplı usul usul akan ırmaklar. Katalonya'ya Selam'ı tamamlayıcı bir metin niteliğindedir. kırmızı otobüsler. Meydanı'ndaki güvercinler. Yazıldıkları tarihi kesinlikle saptamak son derece güçse de. EKLER İSPANYOL MİLİSLERİ ÜZERİNE NOTLAR1 George Orvıell P. yani Fas'a gidişinden önce yazılmadıkları söylenebi-lirse de. korkarım ki. belki de savaşırım diye muğlâk bir düşünce de vardı kafamda. Ben de neler olup bittiğini görmeden hiçbir şeye katılamayacağımı beyân ettim. çepeçevre kenarları kalkık şapkalı işadamları.bulacaksınız. mavi polisler — hepsi.U. ama Paris'teki İs1) Bu notlar. bana yardım etmeyi yeniden reddetti. New Statesmen Cuma'ya çıkacak. söz etmemişti. çamurlu nehrin üstünde yüzen tekneler. ölümünden sonra Orwell'in evrakı arasında bulundu.O. Sanayi şehirleri çok uzakta. İspanya'dan ayrılışından sonra kaleme alındıkları açıktır. eğer çarpışmaya değer gibi görünürse. İşe girişmeden hemen önce. Ne var ki hastalıklı bünyem ve nisbeten az sayılabilecek askerî tecrübem hesaba katıldığında. . 1939'dan. Pollitt beni sorguya çektikten sonra. ev bahçelerinde hezaren çiçekleri. Orwell hayatta iken bu notlardan hiç. siyasî açıdan güvenilmez biri olduğuma karar verdi ve herhangi bir yardımda bulunmayı reddetti Bir de bunlara ilâveten Anarşist tedhişi üzerine bir alay şey anlatarak gözümü korkutmaya çabaladı. birisi bana. bu bölüm. tüyleri pırıl pırıl atların otlayıp düşüncelere daldıkları yüksek çayırlar. sonra Londra'nın dış mahallelerinin koskoca barışçı yabanlığı. kriket maçlarını ve kraliyet ailesinin düğünlerini bildiren duvar ilânları. hududu geçemeyeceğimi söyledi —parti kartları herşeyi çok kolaylaştırdığı halde. o günlerde bu söylenen doğru değildi aslında. eğer solcu bir örgütten tavsiye mektupları edinemezsem. bu uykudan bombaların gürüldemesini duyarak yatağımızdan fırla-madıkça bir türlü uyanmayacağız. En nihayet. Bir başkasına değil de bu milise intisap edişimin başlıca nedenleri şunlardı: İspanya'ya gitmeye gazete makalelerim için malzeme toplayabilmek amacıyla niyetlenmiştim. benim çocukluğumda tanıdığım İngiltere'ydi: kır çi-çekleriyle karışmış demiryolu makasları. Trafalgar.
panya Sefareti'nden bir geçiş - belgesi temin etmemi öğütledi, ki öyle yaptım. İngiltere'den ayrılmadan hemen önce pek kuvvetli olmamakla birlikte kişisel bazı bağlantılarım olan Bağımsız İşçi Partisi'ne de telefon ettim ve bana bir nevi tavsiye mektubu vermelerini istedim. Barselona'daki John McNair'e hitaben kaleme alınmış bir mektubu Paris'e gönderdiler. Sınırı, pasaport görevlilerini ve herşeyi geçtiğimde, Anarşistler geçiş belgeme pek dikkat etmediler de, ânında teşhis ettikleri I.L.P. antetli mektuptan hayli etkilenmiş göründüler. Ben de tam bu sırada, hiç tanımadığım. McNair'in mektubunu meydana çıkarmaya ve P.O.U.M. milisine katılmaya karar verdim, İspanya'daki askerî birliklere şöyle bir göz atınca, bir asker olarak nisbeten esaslı bir eğitimden geçmiş olduğumu gördüm ve milise girdim. O günlerde, siyâsî partiler arasındaki farklılıkların, ancak İngiliz sol basınında işlenegeldiği ölçüde ve pek az farkın-daydım. Eğer ne olup bittiğine dâir doğru dürüst bir fikir sahibi olsaydım, muhtemelen, C.N.T. milisini seçerdim. Milisler, bu dönemde, olağan ordu esasına göre yeniden bir nizama sokulmakla birlikte, hâlâ milis kolları, milis bölükleri ve milis müfrezeleri düzeninde örgütlenmişlerdi. Milis bölüğü (centuria) yaklaşık yüz adamdan oluşan ve çoğu kez birinin etrafında kümelenen ve «bilmem kimin bandera» sı diye anılan bir birimdi. Bölük komutanının rütbesi aşağı yukarı yüzbaşıya denk düşüyordu, ama onbaşı ve er hariç, bunun altında doğru dürüst tanımlanmış bir rütbe yoktu. Barselona'da milisler rütbe şeritleri v.b. şeyler takıyorlardı, ancak bu nesneler cephede takılmak üzere "yapılmamıştı". Teorik olarak seçimle terfi ediliyordu ama subay ve astsubayların tâyini düpedüz tepeden yapılıyordu. Daha sonra da işaret edeceğim gibi, bu durum, fiiliyatta pek bir şey farkettir-miyordu. Milisin kendine has bir özelliği de insanın hangi bölüğe gireceğine kendisinin karar verebilmesi ve istediği anda bandera'sını değiştirebilmesiydi. O sırada
milisler ancak birkaç günlük, o da büyük ölçüde resmi geçit temrininden ibaret bir eğitimden sonra, çoğu zaman tüfekle doğru dürüst bir kez bile ateş etmeksizin cepheye gönderiliyorlardı. İspanya'ya, kafam İngiliz ordusunun kurallarıyla dopdolu olarak geldiğimden, milislerin disiplinsizliği beni şaşkına çevirmişti. Acemî erlerin disipline riayet etmelerini sağlamak, şüphesiz her zaman zor bir iş olmuştur; hele, siperlerin içine tıkılmış ve soğuk gibi hiç de âşinâ olmadıkları şeylerle başetmek mecburiyetinde iseler... Eğer silâh atışlarına alışma fırsatı bulamamışlarsa, mermiler onları fena hâlde korkutuyor ve bu panik de, disiplinsizliğin daha da artmasına katkıda bulunuyordu. (Sırası gelmişken, Faşistler'in patlayıcı mermi kullandıklarına dâir, sol eğilimli gazetelerde yayınlanan haberlerin çok zarar verdiğini söylemeliyim. Benim bilebildiğim kadarıyla, patlayıcı mermi diye bir-şey yoktu ve Faşistler de bu tür bir mermi kesinlikle kullanmıyordu.) İşin bidayetinde insanlar emirlere, a) Par-ti'ye sadâkatin cazibesiyle, b) kişilik gücüyle itaat ediyorlardı ve bendeniz ilk bir iki haftada kendimi adamakıllı sevimsiz hâle getirmiştim. Bir hafta kadar sonra, adamın biri ateş altında olduğu gerekçesiyle, belli bir yerde durmayı düpedüz reddediverdi. Kuvvet kullanarak emrime uymasını sağladım — bu şüphesiz yapılmaması gereken bir hatadır, hele bir İspanyol söz konusuysa, iki misli büyük hatadır Bir anda etrafımı, beni Faşistlik ile suçlayan adamlar sarıverdi. Muazzam bir tartışma çıktıysa da, milislerin ekseriyeti benden yana çıktı. Üstelik, milislerin benim takıma katılabilmek için kendi aralarında yarıştıklarını keşfettim. Bu olaydan sonra, birkaç hafta ya da ay, hem İspanyollar hem de cephenin bu kesiminde bulunan birkaç İngiliz arasında, bu türden münakaşalar tekrar tekrar patlak verdi: yani, disiplinsizlik üstüne, neyin nereye kadar haklı görülebileceğine ve neyin «devrimci» tavır olduğuna dâir münakaşalar. Fakat, genelde, milislerin toplumsal eşitlik ile bütünleşmiş bir disiplin fikrine sahip olmaları gereği üzerinde mutaba. 255
254
kata varıldı. Bir asker kaçağını ve itaatsiz bir milisi vurmanın savunulabilir olup olmadığı durmaksızın tartışılıyordu; bazısı asla cevaz vermese de, genelde, çoğunluk bunun doğru olduğuna kani oldu. Çok sonraları, Mart'ta filân, Huesca yakınlarında 200 kadar C.N.T. milisi anîden cepheyi terketmeye karar verdi. Tam beş aydır, cephe hattında bulundukları için, bu adamları ayıplamak son derece zordu. Ama, çok açıktır ki, böyle bir şeye müsaade edilemezdi; P.O.U.M. milislerine bu askerlerin üstlerine gitme ve onları durdurma emri verildi. Pek hoşuma gitmemekle birlikte ben de gönüllü oldum. Allahtan, kendi siyâsî komiserleri ya da başka birileri onları tekrar cepheye dönmeye ikna etti de, iş şiddete dökülmedi. Bu vak'a da uzun boylu münakaşa konusu edildi; ama çoğunluk, eğer gerekiyorsa, bir askerin tüfeğini aynı şekilde davranan bir başka askere çevirmeye hakkı olduğuna karar verdi. Bu dönem boyunca, yani 1937'nin Ocak - Nisan ayları arasında, disiplin meselesi hemen tamamiyle «devrimci bilincin yayılması» ile birlikte tedricî bir iyileşme gösterdi; şu ya da bu hareketin niçin lüzumlu olduğuna ilişkin bitmek tükenmek bilmeyen tartışmalar yoluyla. Subaylarla milislerin eşitliği konusunda herkes ifrat ölçüsünde titizleniyordu —hiçbir askerî unvan, tayınlarda farklılık vb. şeyler hoş karşılanmıyordu. Ve bu tavır, rahata ilişkin önemsiz değişikliklerin çok şeyi farkettirdiği cephede daha az gülünç görünmekle birlikte bazen gülünç olacak derecede ileri götürülüyordu. Milisler teorik olarak Halk Ordusu saflarına katıldıklarında bütün subayların ek ödeneklerini (yani, günde 10 pesatanın üstüne çıkan herşe}â) Parti fonuna geri ödemeleri beklendi, ve herkes de bunu onayladı. Ne var kî, bu işin fiilen gerçekleşip gerçekleşmediğini bilmiyorum. Zira, P.O.U.M. milisi yeniden tanzim edilmeden, herhangi bir kimsenin resmen ek ödenek almaya başladığından emin değilim. Cephe hattına ilk geldiğimde, emirlere itaat etmeyenlere ceza veriliyordu. Zâten cephede bulunan adamları cezalandırmak çok güç bir iştir: çün256
kü, eğer onları öldürmeyecekseniz hâl-i hâzırda olduklarından daha da rahatsız etmek zordur. Olağan ceza iki saatlik nöbet idi; ki bu da, herkes aşırı derecede uykusuz kaldığından hiçbir anlam ifade etmiyordu. Arada sırada vurulanlar oluyordu Faşist hatlarını geçmeye teşebbüs eden ve casusluk yaptığı âyân beyân belli olan bir adam vuruldu. Hırsızlık ederken yakalanan bir milis, kurşuna çizileceği düşünülerek, geriye gönderildiyse de, ben vurulduğunu pek sanmıyorum. Askerî mahkemelerin bir subay, bir astsubay ve bir milisten oluştuğu farzediliyor. du. Ama, faaliyet hâlinde bir tek askerî mahkeme görmedim. Askerleri ziyaret etmek ve mümkün olduğunda bir tür siyâsî mükâleme yapmak üzere, Parti'den gönderilen siyâsî delegeler, muayyen zamanlarda cephe hattına geliyorlardı. Buna ilâveten, her centuria'nın kendi saflarında siyâsî temsilci adı verilen bir ya da birkaç adamı oluyordu. Bu adamların başlangıçta ne gibi bir işlev gördüklerini asla kavrayamadım — anlaşılan, işin bidayetinde yüklendikleri işleve daha sonra hiç ihtiyaç kalmamıştı. I.L.P.'nin gönderdiği İngilizler tarafından, ben de kendi centuria'mın siyâsî temsilcisi seçildim. Ama, o sırada siyâsî temsilcilerin bütün yaptığı iş, tayınlardan ve benzeri şeylerden şikâyet için komutanlığa gitmek, bir tür arabuluculuktu, ve bu nedenle, İngilizler için mesele, İspanyolca konuşan birkaç kişi arasından birini seçmekti. İngilizler subay seçme mevzuunda İspanyollar'-dan daha titizdi ve bir iki olayda, bir astsubayı seçimle değiştirdiler. Hattâ müfrezenin tüm işlerini intizama sokmak üzere, 5 kişilik bir komite de tayîn ettiler. Komiteye seçilmeme rağmen, şu anda, beş aşağı beş yukarı olağan usûllerle idare edilen bir ordunun bir parçasını teşkil ettiğimizi ve bu nedenle de bu tür bir komitenin hiçbir işlevi olamayacağını gerekçe göstererek, muhalefet ettim. Komitenin fiilen hiçbir önemli işlevi yoktu, ama arada sırada bazı ufak tefek meselelerin yoluna koyulmasına yaradığı da oluyordu. Genellikle zannedilenin aksine, P.O.
257
U.M. un siyâsî liderleri bu komite fikrine şiddetle karsıydılar ve bu anlayışın İngilizler'den İspanyollar'a sirayet etmesini engellemek istiyorlardı. İngilizler'e katılmadan evvel, bir İspanyol bandera' da birkaçhafta geçirdim. Bandera'ûaki toplam 80 adamdan 60'ı acemi askerdi. Bu haftalar boyunca disiplin meselesi büyük terakki kaydetti ve o tarihten Nisan ayının sonuna kadar, milis örgütünün bütününde disiplin, ağır ama hayii istikrarlı bir şekilde iyileşti. Nisan ayı geldiğinde herhangibir yerde resm-i geçit yapması gereken bir milis birimi, hâlâ, Moskova'dan ricat eden askerler gibi görünüyordu; ama bunun sebebi kısmen, milislerin sâdece siper muharebelerinde tecrübe sahibi olmalarıydı. Bu dönemde, emirlere itaati sağlamakta güçlük çekilmiyordu artık, ve kimsenin daha arkasını döner dönmez emrinin bir tarafa bırakılacağı gibi bir kaygusu kalmamıştı. Dışarıdan bakıldığında, milise has «devrimci» özellikler Mayıs ayının sonlarına kadar değişmeden kaldı, ama aslında belirli bâzı farklılıklar kendilerini belli etmeye başlamışlardı. Mayıs'ta bir müfrezeye [şimdi askerî takım anlamına geliyordu) komuta ettiğim sırada, genç İspanyollar bana «usted» diye hitap ediyorlardı. Bu hitabı kullanmalarını menettiğim halde, kelime her seferinde dönüp dolaşıp geri geliyordu; savaşın ilk aylarında istisnasız herkesin kullandığı «tû». kuşkusuz, fazla samimî bir kelimeydi ve Latin kökenli bir halka pek gayrı tabiî geliyordu. Mart ayında bıçak gibi kesiliveren birşey, Faşistler'e bağırılan devrimci sloganlardı. Siperler çoğu yerde Faşistler'in siperlerine pek yakın olmasına rağmen, Huesca'da devrimci sloganlar atılmıyordu. Zaragoza cephesinde düzenli olarak sloganlar bağırıli-yordu ve muhtemelen bu sloganlar o cephe hattında sayıları gün geçtikçe artan (cephenin 1.000 askerin tuttuğu bir kesiminde, bir ara haftada 15 kaçağa kadar yükselmişti) asker kaçaklarının da nedeniydi. Fakat, en genel hitap şekli olan Camcımda ve hepimizin eşit olduğu anlayışı, milisin yeniden düzenlenişine kadar muhafaza 258
edildi2. Halk Ordusu saflarına katılan ilk askerlerin de hemen camarada demeye başlamaları dikkat çekiciydi. P.O.U.M. ve P.S.U.C. milisleri arasında, Mart ayı başlarında ikincisini son gördüğüm tarihe kadar, disiplin ve insan ilişkileri açısından hiçbir fark yoktu. Genel bir örgütlenme pek çok derde deva olsa da, kimi zaman hiç gerekmediği ölçüde kifayetsiz kalabiliyordu. Bu savaşın çarpıcı özelliklerinden biri. askerlere iyi yiyecek temin edilmesiydi. Bâzı şeylerin tükenmeye başladığı 1937 Mayısı'na kadar, yiyecek her zaman iyiydi ve muntazam dağıtılıyordu, çok durağan bir savaşta dahi, düzenlenmesi zor birşeydir bu. Kimi zaman yoğun ateş altında yiyecek taşıyan ahçılar, askerlerin tayını işine kendilerini fena hâlde adamışlardı. Cephe gerisindeki yiyecek teşkilâtı ile köylülerin bu işe nasıl katkıda bulunduklarını görmek, beni cidden etkilemişti. Milislerin kıyafetleri zaman zaman yıkanıyordu ama çamaşır işi pek iyi ve muntazam yapılmıyordu. Posta servisleri iyiydi ve İspanya'ya gönderilen muazzam sayılardaki mektuplar Barselona yolunda biryerlerde yollarını şaşırmakla birlikte, Barselona'dan postaya verilen mektuplar hemen cepheye ulaşıyordu. Sağlık şartlarına riayet gibi bir fikir fiilen mevcut olmasa da, kuru iklim salgın hastalıkları önlüyordu. Cephe hattının 10 mil kadar gerisine gitmedikçe, lâfını etmeye değer bir tıbbî hizmet bulmak mümkün değildi. Ufak tefek yaralanma vak'aların-da bunun pek bir ehemmiyeti yoktu ama yine de bir sürü insan yok yere öldü. İlk başlarda siperler olağanüstü iptidaî idi, ama Mart ayında bir işçi taburu örgütlendi. Bu tabur çok etkin çalıştı ve cephe hattının hayli uzun kesimlerini süratle ve gürültü çıkarmadan inşa etmeyi becerdi. Mamafih, Mayıs ayı geldiğinde, cephe hattının düşmanın pek yakınında kurulduğu yerlerde bile irti2) 18 Haziran'da (cephenin çok gerisinde) Monzon'da bir doktorun imzaladığı tıbbî terhis kâğıdımda, benden «Yoldaş Blair» diye bahsediliyordu. [Yazarın dipnotu.].
259
Muhtemelen.batlı . ama askerler arasında kıskançlığa yol açıyorlardı Genç İspanyollar arasında bir ölçüde oğlancılık geçerliydi. uykusuzluğun yeni birşey öğrenme yeteneğimi düpedüz yok ettiğini farkettim. askerlerin hayatı hiç de gerekmediği kadar kasvet vericiydi. İngilizler'e hakettiklerinden daha fazla sigara verilmeye başlandı — ispanyol karakterinin hoş bir tezahürü. Dahası. öbür yandan da seferi savaş hâli için eğitilip eğitilemeyeceği noktasında kuşkuluyum fakat milislerin rahatı için biraz daha itinâ gösterilmiş olsaydı. ve. adam gibi bir yatakta uyuyabilirlerdi. milislerin bazen beş ay gibi çok uzun bir müddet cephede tutuldukları oluyordu. askerler hiçbir şey yapmamaktan bitkindiler. muhtemelen ehliyetsizlikten başka bir nedeni vardı Yine de. Savaşın iyice durağanlaştığı dönemde. siperlerin düşman hatlarından hayli uzakta (diyelim. düşmana 50 ilâ 100 yarda yakın olmaktan daha olumsuz etki yapıyordu. Bu meyan-da. parola vermek.000 yarda mesafede) oluşturulduğu yerlerde de geçerliydi.M.U. Ufak bir örgütleme ile. Cephe hattında ya da yakınında el atılabilecek birkaç kadın vardı..siper denen şeyin neyin nesi olduğunu bilen yoktu.. meselâ. ama çok ufak boyutlarda idi zannederim. Geriye bakınca. bayağı iyi dayandıklarını anlıyorum. Sigara kıtlığı başgösterdiğinde. Bu günlerde Hotchkiss marka makineli tüfeğin nasıl kullanıldığını ve mekanizmasını iyice bellemeye çabaladıysam da. Kızıl Yardım kolu —ki buna kaydolmak hem ihtiyarî hem de mecburî idi— yaralılara. açık sahra eğitimi gibi konularda milislerin eğitilmesi için girişimlerde bulunuldu. ufak tefek zayiat ve zamanla artan korku getiriyordu. askerlerin dört gün cephede dört gün izinde (hattâ. Ama. P. düşmandan böylesine uzakta bulunmak. zimmete biraz mal geçiriliyor ve adam kayırılıyordu. Huesca çevresinde çok az çarpışmanın vuku bulduğu Şubat-Mart döneminde. Bu şartlar 260 altındayken. yaralıları ateş altında kalmaksızın geriye taşımak mümkün olmuyordu. kahvehaneler (aslında bu konularda bazı cılız teşebbüsler olmuştu) ve hattâ kadınlar temin edilebilirdi. dört gün cephede iki gün izinde) olmaları yöntemi pekâlâ uygulanabilirdi. en azından Aragon cephesinde. daha evvel belirttiğim üzere. 1. fazla birşey yapmak. milislerin hiç gerekmediği kadar uzun müddet cephe hattında tutulmalarıydı. zira herkes uykusuzluktan ölüyordu ve herhangi birşey öğrenemeyecek derecede bitmiş tükenmişti. Bu savaşta. cephe hatlarının gerisindeki askerlere sıcak banyolar. kuşkusuz. kısa aralıklarla askerlere izin vermek. Buna ilâveten. yapılan en büyük ve mazur görülemez hata.O. birkaç gece elbiselerini çıkarma fırsatı yakalayarak. Bu düzenlemede. bitlerden ayıklanma. iğrenç ve Nisana kadar dehşetli soğuk olan siperlerde dayanılmaz bir rahatsızlık içinde uyumaya çabalıyorlardı. insan düşmandan 1. böylesine elverişsiz koşullar altında çözülmemeleri ve isyancı eğilimler göstermemeleri beni (bir dereceye kadar) «devrimci disiplin» görüşüne ikna etti. mutlaka daha fazla talîm yapmaları mümkün olacaktı. 1936 Noeli'nde savaş hemen tümüyle durağanlaşmıştı ve bunu takibeden altı ay boyunca çok az çatışma meydana geldi. çok daha can sıkıcıydı ve moral açısından. Bunlar esas olarak başarısızlıkla sonuçlandı. askerler fiilen daha uzun sürelerle dinlenme olanağı bul-masalar bile. cephe gerisindeki yolları tamir etmek için en ufak bir çaba gösteril-miyordu. Levazım anbarlarına gelince. milisler genellikle bitlerin kol gezdiği.000 yarda uzaklıkta ise. Dolayısıyla. Hiç kuşkusuz. milisleri aralıklarla siperlerden çıkarmak ve cephe hattında bulunmayan askerlerin gönlünü okşayacak yollar yaratmak çok kolaydı. bazı tür eğlenceler. Barbastro gibi gerideki bir noktada dahi. Bu yöntem. münasip olurdu fakat bunun yapılmayışının. Böyle olmakla birlikte. milislere uygulanan 261 . Askerlerin bir yandan siper savaşı yaparken. makineli tüfek kullanımı. Nitekim. hastana ne ve benzeri yerlerde çok iyi bakıyordu. sürdürmeye devam etmekten daha zordu. tüfek ve arada sırada açılan top ateşi altında kalırdı ve bu da. bu işi yapacak emek gücü elde hazır olduğu halde.
ama gedik bir türlü kapanmıyordu. bir askerî mıntıkayı P.O. yeterli miktarda topçu desteği sağlanmış olsaydı.U.O. yani kazanılacak bir zafer vesilesiyle Halk Ordusu'na itibar kazandırmak. casusluk. şeyleri çaldıkları şeklindeki muğlâk söylentilerin bizler için ifade ettiğinin ötesine taşmazdı pek..O. genel bir hücumun ikazı gibi atışlar yapılabiliyordu. Mayıs ayında patlak veren Barselona hâdiselerinde ilişkiler çok kötüleşti. Bundan kısa bir süre sonra. Halk Ordusu müfrezelerinin bir geçit resminde. savunma hatlarının da ıslah edildiği apaçık ortaya çıktı. Milis örgütlerinin farklı partiler tarafından kurulması ve onlara sadâkat borcu olması. gereksizdi. Bir kilcmetre genişliğindeki bir gedik hariç.O. P. ama çeşitli kaynaklardan öğrendiklerim.C. Fakat askerlerin kendi aralarındaki parti— duygusu.O. Huesca'ya karşı. Daha sonra.U. milisinin ölümüne yol açtı. ama herkes bu zafere samimî olarak sevinmişti ve ortada bir iyimserlik havası hüküm sürüyordu. bir iki ciddî hâdise görüldü.O.M. P. birliklerinin Huesca'yı alamayışına karşılık.U. Nisan ayı sonlarında Huesca'nın talihi dönüyor gibi göründü.baskı kısmen. kuşkusuz bunun «mahsus» yapıldığı söylenecekti.S. 1937 Mayısı'na gelinceye kadar.O. Bu olaylardan hemen sonra.U.U. yanlış bir noktaya bomba attı ve çok sayıda P.S. hiç kuşkusuz. idi— tüfek vb. Haziran ayının sonlarında. milisinin münavebeli olarak bulunduğu Zaragoza cephesinde milislerin ilişkileri çok iyiydi. Şu-bat'ta Guadalajara'da kazanılan zafer bir Komünist ba- sarısı olarak kabul edilebilirdi —ki. milis askerleri arasında böyle bir kıskançlığa delâlet edebilecek hiçbir ciddi işarete tesadüf etmedim..M. milisleri şehri düşüreceklerini söyleyerek böbürleniyorlardı. parti-içi rekabet kötü birşey değildi belki — Sietamo alındığı zamanki çarpışmalara katılanların söylediklerinden çıkardığım bir izlenimdi bu.. Huesca'da. muhtemelen bir Rus uçağı. belli bir tarihten sonra kötü tesirler göstermeye başladı. milislerinin makineli tüfekleriyle kendilerini müdafaa etmek zorunda kaldıkları anlaşılıyor. P.U. P. besbelli siyâsî güdülerle. ama o sırada kimseye mahsusmuş gibi görünmemişti. herkesin had safhada iyimser olduğu sıralarda. önceden görülebileceği biçimde tecelli etti —çok ağır kayıplar ve mevzinin daha da kötülemesi. Başlangıçta. azamî birkaç yüz milisin katılacağı sürpriz saldırılar gerçekleştirilebilirdi anlamına geliyor. milisinden bir müfrenin.. Haziran ayı sonlarında Huesca'ya karşı. ve P. Saldırılar giderek tavsamaya başladı ve Faşist siperlerin çok iyi tahkim edildiği.S.C.C.S. tamamiyle kuşatma altına alınmış şehre karşı böylesine cüz'i bir topçu ateşiyle ancak hazırlık mahiyetinde.M. bu 263 262 .M. P.T milisini de gözden düşürmek amacıyla. uçaklarımızdan biri. hakikaten de öyleydi. milisler Halk Ordusu karşısında eski ağırlıklarını kaybetmeye başladıklarında. Sonuç.U. Farklı milis örgütleri arasındaki kıskançlığa gelince. Huesca'nm ele geçirilmesi ne derecede önemli olurdu bilemiyorum.C.S. Fakat.U. Şubat ya da Mart ayında zaptedilebileceği noktasında pek az kuşku vardır. Sözüm ona Casusluk hikâyelerinin meydana çıkarılmasından önce başlayıp başlamadığı noktasında kuşkuluyum.M.U.U.C. ancak.'den devraldığında tamamiyle askerî bir kıskançlık havası doğdu — P. P.U.M. Bu hâdisenin ne kesin tarihini biliyorum ne de genel olgulardan fazla malûmat sahibiyim.N. büyük bir hücum başlatıldı.'da görev alanların aldatılmasına gelince. Aragon cephesinin siyâsî güdülerden ne ölçüde zarar gördüğünü de ergeç öğreneceğiz nasıl olsa. Bu da. «onlar»ın — genellikle kastedilen P.U. Daha önceki vak'alarda sorun çıkaran şey.'un Huesca önlerindeki mevzilerine saldırmak üzere gönderildiği ya da bu müfrezenin kendi arzusuyla hücuma geçtiği ve P. asker kaçakları gibi konularda basında yer alan sorumsuz haberler idi. C. hangi örgüte mensup olduklarını bilmediğim milislerin bu askerlere yuha çektiklerini ve koyun gibi melediklerini gördüm. bende gerçekten ne olup bittiği konusunda hiçbir şüphe bırakmadı. Çok sayıda Halk Ordusu tertibinin eğitim gördüğü Lerida'da.M.
milis sayısını kabarık tutma arzusuyla. milisinin askerlerine gelince. evlerindeki bir puta tapmayı hatırlatan tapınmavârî tavırları çok ilginçti ve incelenmeye değer.U. P. ama bâzısı da dönmedi ve bu yüzden her izin dönemi milis sayısında bir miktar azalma anlamına geliyordu. hiçbir askerî tecrübesi olmayan «iyi partililer» öbür yanda olmak üzere keskin bir biçimde ikiye bölünmüştü Kendimi ilk gruba yakın hissetsem de. Makinalı tüfekçilerin birkaçı.. Kendi arzum hilafına da olsa. en iyi askerler. çeşitli milletlerden tek tük yabancılar.rekabet. bu ne olduğu belirsizlerin bâzısı sonradan çok iyi birer asker oldu çıktı.'nin gönderdiği 30 İngiliz ve Amerikalı'dan oluşan müfrezeler. Kaba bir ölçü olan fizikî yapı bakımından P. milislerine denk sayılırlardı. Askerler cephede iken. milise sırf bir iş sahibi olmak amacıyla katılmıştı. hattâ birkaç Portekizli bile.M. yukarıda değindiğim gibi. ama hiçbir baskının söz konusu olmadığını söylemek dürüstlük gereğidir. milis askerlerinin partiye kayıtlı olmalarını şart koşmuyordu. çok sık verilmeyişinin nedeniydi sanırım. askerlerin bir kısmı.U. hiçbir siyâsî bağlılığı olmayan eski askerler bir yanda. iş rezalet noktasına varmadıkça. altı kişilik ekipler oluşturan ve umumiyetle öbür milislerden ayrı tutulan makineli tüfekçilerdi. Kendisini bir siyâsî par265 . Bu nedenle. 1936 Aralığı'nda bile Barselona'da ekmek kıtlığı çekiliyordu ama milislere kıyamet kadar tayın veriliyordu ve bu bolluk milislerin işine yarıyordu. Haziran ayına gelinceye kadar. Sayıları bir hayli kabarık Alman mültecilerden ayrı olarak. Savaşın ilk günlerinde.U. hiçbir çarpışma olmuyorsa.L. ikincilerin üstün olduğunu söyleyerek. Zaragoza cephesinde bâzı ufak çapta fırsatlar —gazetelerde boy göstermeyecek ama yine de belli birşeyleri fark-ettirecek fırsatlardı bunlar— sırf bu yüzden yitirildi.S. Buna ilâveten. hareketsizlik ve fizikî tükeniş karşısında dağılmaya mütemayildirler. Almanlar'ı bir kenara koyarsak. ve bir-şeyler cereyan ederken hârikadırlar. Bu konumdaki adamların silâhlarına karşı. öbür milislerin askerlerini kendi taraflarına çekebilmek amacıyla. Aralarında bâzıları yüksek karakterli ve çok akıllı insanlardı. Ocak ayında disiplin meselesinden şikâyet ettiğimde. tüm milis örgütlerinin disiplinsizlikte biribirleriyle yarış hâlinde olduklarını söyledi. Her zaman rastlanan döküntülere ek olarak belli sayıda çok câhil köylüler ile P. hiçbir özel siyâsî bağlılığı olmayan kimseler vardı. peşin hükümlü davranmış olmam. yüksek rütbeli bir subay bana. vardı. bir başka örgüte de katılabilirdi.'a pek muhtemeldir ki kaza eseri girmiş.P. Fakat. gücünü koruma mücadelesine dönüştü Ve bu mücadele izinlerin.U. Bütün askerî yapılarda rastlanan ve acımasızca hakkından gelinmesi gereken işe yaramaz süprüntü askerlerin (ki bunların nisbeti yüzde beş ilâ on arasında değişiyordu) ya çok azı milisten atılmıştı ya da hiçbiri atılma mıştı. en iyi askerlerin. Bu iddianın doğru olup olmadığını veya o anki bezginlikten kaynaklanıp kaynaklanmadığını bilmiyorum. küçük bir parti olarak askerleri kendisine çekmesi hayli güç ol264 duğundan. «iyi partililer» arasından çıktığı sonucuna vardım I. herhalde. bal gibi mümkün olduğu halde. ama çoğu «iyi birer partili» idi. Halk Ordu-su'na kaydolma usûlü yasalaştığında tam tarihini hatırlayamıyorum] da tamamiyle tesirsiz kaldı.C.O. Ayrıca.. her partinin ne pahasına olursa olsun.M. Burada da durumunun öbür milislerden farklı olduğu noktasında kuşkuluyum. ki izne çiKarken birikmiş maaşlarına karşılık bir tomar para aldığından bu şekilde davranmak için pek çok sebebi de vardı. mahallî komutanlar. uzun vadede. Aslında izne çıkanların çoğu geri döndüler.O. bu tür kayıpları örtbas etmeye çabalıyorlardı. Hâl böyle iken.M.O. O dönemde sık sık görüldüğü üzere. İs-panyollar'ın ihtiyat usulü sayesinde tekrar tekrar askerlik yapmış eski askerlerdi. izne çıkan bir milis rahatlıkla evine gidebilirdi. P. hiç şüphesiz. eski askerlerin çok yararı dokunur. izne giden bir milisin tekrar eski birliğine dönmesini sağlamanın yolu yoktu.. partiye kaydolmalarını sağlamak için gayret sarfediliyordu.
Biz sâdece devriyelerin raporlarından bölük pörçük bilgi edinmeye çabalarken. Komünist basında. daha fazla askerî tecrübeye sahiptirler. Savaşın eylemsiz döneminin büyük bir bölümünde cephede bulunduğum için. halbuki 1937 Mayısı'na kadar cepheyi bırakıp gitmek ya da çok az bir tehlikeyi göze alarak Faşist hatlarına geçmek son derece kolaydı. Orta ve daha yüksek sınıflara mensup kişiler. cephe hattında savaşacak askerler için 20 ilâ 35. herkesin bu söylentilere inanmasıydı. Bu mesajların şifreleri doğru dürüst çözülüyor muydu bilemiyorum. Asker kaçakları enderdi. kardeşlik gibi duygulara gelince. olağan ordularda hiç de görülmeyen. İhanet.. yalandı bu— söyleniyordu..tiyle tamamiyle bütünleştiren adamlara her ahvâl ü şerait altında itimat edilebilir. uygun yaşlar gibi görünüyor. milisinde.O. Köylüler arasında ihanet vak'aları kuşkusuz oluyordu. Bizim milis ile P.O. bir siyâsî husûmet beslemeleri dikkat çekicidir.U. sol çevrelerde başına olmadık işler gelebilir ama çoğu Sosyalist'in partilerine gösterdiği bağlılık. lâmbayla sinyal vermekti. ben bu eğilimi kaçınılmaz kabul edivorum. en az 14 yaşındaki delikanlılar çok cesur ve emin askerlerdir ama uykusuzluğa asla dayanamazlar.M. Bu cephede. Toplumun sınıflı yapısı veri alındığında. Bu tür şeylerin zaman zaman vuku bulduğunu düşündürtmeye yetecek ölçüde söylentiler kulağımıza geliyordu —zâten. Her gece belli saatlerde Mors alfabesiyle işaret veriliyordu. milislerin ele geçirdiği bir esir subayı kurşuna dizdiğini duydum— yine.. milisinin fiilî performansına gelince. Bir zaman. öbür örgütlere nazaran bunu çok iyi biliyorum. ânında haber aldıkları da söyleniyordu. Bu tür bir kuvvette askerlerin karşılarındaki düşmana. 1937 Martı'nda. Faşistler her zaman karşılarında hangi birliklerin mevzilendiğinden haberdar görünüyordu. P. askerden arındırılmış bölgede gazete değiş tokuşu amacıyla önceden ayarlanmış ateşkesler yapıldığı rivayet olundu. hiç kimsenin bu işte yanlış bir taraf olduğunu düşünmeyişi anlamlıdır. bir iç savaşta bunların önüne geçilemez. siyâsî yönden güvenilirliği herkesçe bilinmedikçe sıra neferi ya da astsubay olan hiç kimseye itimat etmem. Bu işte hayreti mucip olan. Kaç defa teşebbüste bulunulduğu halde cephe hatlarının gerisindeki casuslar hiç yakalanamıyor-clu. Hiçbir siyâsî eğilimi olmayan bireyler tamamiyle güvenilir kişilerdir ama çoğunlukla burjuva ailelerden gelirler. Böyle bir şeyin cereyan ettiğini bilmiyorum ama bu yoldan tedarik edilmiş olabilecek bâzı Faşist gazeteleri gördüm.M. pek belli belirsiz ama yine de kendisini hissettiren bir eğilim vardı.C. bizim yakaladığımız esir subayların hiç tartışmasız kurşuna dizilmeleri gerektiğine inanılıyor ve Faşistler'in bütün tutsakları öldürdükleri —hiç şüphesiz. Cepheye ilk geldiğimde. alışılmadık şartlar altında kendilerine daha çok güvenirler. saldırmazlık anlaşmaları yapıldığına ve insanların bizim hatlarımızla Faşistler'in elindeki arazi arasında serbestçe gidip geldiklerini iddia eden hikâyeler boy gösteriyordu.U. Bunlar mütemadiyen kaydediliyordu ama «Viva Franco» gibi sloganların dışındakiler hep şifreliydi. Casusların mesajları Huesca'ya ulaştırabilmek amacıyla ne gibi yöntemler kullandıklarını bilmiyorum. Cephe hattında.S. Avakta dururken dahi uyuya kalırlar.U. İngiltere'de böyledir Yaş unsuruna gelince. bir hücu266 mun önceden belirlenmiş tarihinde gerçekleştirilemeyişi-nin nedeni kısmen ehliyetsizlikti ama saldırı zamanı birkaç saat önceden belirlense dahi. ve zorunlu askerliğin yürürlükte olmadığı ülkelerde. güvenilir kaynaklardan. özel okul mezunlarının üstüne üstlük kalın kafalı olanlarının eski okullarına duydukları yakınlığı çok andırır. burjuva kökenli olan kişileri subay seçmek gibi. işçi sınıfına kıyasla. bir 267 . Sietamo'nun zaptında ve Huesca'ya doğru ilerleyişte rol aldılar.. İnsan bu tür şeyler söylediğinde. Faşistler'in bunu hiç sektirmeden.'de tek tük asker kaçağı olduğunu hatırlıyorum ama toplam sayı pek küçük olmalıydı. 35'in üstüne çıkar çıkmaz. P. En genç yaş sınırı olarak. tümen bölündükten sonra ise. ama dışarı haber göndermenin yolu.
O. Şartları ve fırsatları göz önüne alındığında. iyi iş becermişti. 268 Barselona'da faşizme karşı düzenlenen bir gösteri Bilbao yolunda yürüyen faşist birlikler 269 . Taktik olarak. 400 ilâ 600 adam yitiren tümen çok ağır zâyiât verdi. Madrid cephesinde de bir avuç P. kendi basın organları ve Anarşistler'in dışında (gerçekten başardıkları ne olursa olsun) kendilerine ilişkin hiçbir iyi şeyi yer verilmeyeceğini kavramışlardı.'un üstlendiği eylemler. yeniden kaydolmaktan sarf-ı nazar edebilecek bâzı adamların gerçekten kaytardıklarını ve kendilerine iftira edilmeye çalışıldığını gerekçe göstererek sivil işler edindiklerini biliyorum.M. Tam bu günlerde.M milisi bulunduğuna inanıyorum.O. azamî ikiyüz adamla gerçekleştirilen ve çok az kayıp verdirten baskınlar ve engelleme hücumlarıydı. milisinin ölmesini temin için. basın kampanyaları bir miktar nahoş duygular yaymaya başlamıştı Nisan'da siyasete ilgisizler bile. ama Komünist basının yönlendirdiği saldırı kampanyalarının yarattığı tesiri gösteriyor.M. ama ekseriyetin 26.O. O sırada bu tutum pek az öfke yarattı. Bu eylemlerin bir bölümünü çok iyi başardılar.U. Yenimden düzenlenme ertesinde tümene ne olduğunu bilmiyorum. pek azı da Teruel'de çarpıştı. ama daha sonra tümen yeniden düzenlendiğinde. General Pozas'm mümkün olabildiğince çok sayıda P. sâdece.U. Huesca saldırısına katılan birkaç milis. tümene gittiklerini sanıyorum.U. Huesca'ya Haziran ayı sonunda düzenlenen hücumda. bilhassa Alman mültecileri. öbür kısmı Zaragoza cephesinde. bu en az önemli kısımdı ve Mart-Nisan aylarında P.kısmı Huesca'da. Şubat sonlarında bütün tümen Huesca'nm doğusunda mevzilenmiş-ti. 1939 (?) Şubatı'nda yazıldı. topçu ateşim kasden sınırlı tuttuğu konusunda bana teminât verdiler. pek parlak sayılmasa da P.M.O.U. milisinin saygıdeğer işler başardığını söylemem gerekir.O. Hiç şüphesiz. Ben bu gösteriye katılmadım ama orada bulunan başkalarından duyduğum kadarıyla P. doğru değildi bu.M.U.
.
Sol'daki bir çok okurdan koparmıştır.» Böyle olmakla birlikte. bir devrimin ve bir iç savaşın unutulmaz derecede capcanlı ve kişisel hikâyesidir. Fakat aynı zamanda da. Katalonya'ya Selâm'da aktardan devrimci ruhun kayboluşu ve ezilmesi. o günden buyana kitabı. tüm yeryüzünde oynanmakta olan muazzam bir oyunun sâdece geçici ve mahallî bir safhasıy-dı. daha az sözü edilmekle birlikte. daha önce ve daha sonra yazdıklarından daha az ehemmiyetle değerlendirilmiştir. dışarıdan «aşırı» dîye adlandırılabilecek tavır. İspanyol mücadelesini ele alış tarzı. Orvoell'in kendi ağzından aktarıyor. daha sonraları Budapeşte ya da Paris'teki çatışmaları değerlendirişini çok andırır: devrimci sosyalist bir konumda yazılmış olan bu değerlendirmeler. Dış basında yer alan. Orwell'in Barselona'ya gelir gelmez neden hemen milise katıldığını. Orwell'in Katalonya'ya Selâm'da da uzun uzadıya tartıştığı Komünist ve Anarşist görüşler arasın. kendi kendime hangi tarafta yer alacağımı sormama gerek yok. ve Komünist basının resmî yalanları olarak nitelendirdiği metinlerle münakaşala273 . hem kapitalist düzene hem de ortodoks komünizme ölesiye hasmânedir. Ancak. doğal düşmanları olan polisle çatışma halinde gördüğüm zaman. bilâhare sağ-kanadın düşünceleri olduğuna hükmedilebilecek bir tablo çizmez. İspanya'dan inanmış bir devrimci sosyalist olarak dönmüştür: «gerçek işçileri. Daha o tarihte «Stalinizm» diye adlandırdığı bu siyâsî tavra duyduğu nefret yakasını hiç bırakmadı. Meselâ. Bağlandığı devrimci hareket ezildiği halde. Ispanya'daki resmî komünist siyâseti ve iç mücadeleler üstüne yazılara büyük bir öfke duymaktaydı. İspanya'ya gitmezden önce olduğu gibi. Bölümün ilk kısmında. son senelerindeki konumuna nasıl ve ne zaman geldiği daha da ilgi çekicidir. nel havayı ve son demlerini yakalayabildiği devrimin siyâsî fikirlerinde meydana getirdiği değişiklikleri. İç mücadeleleri çok fütursuzca aktarışı. böyle düşünenleri haklı çıkaracak malzeme niteliğindedir: «o. Orwell'in siyasî düş kırıklığı ile devrimin ve sosyalizmin 272 kaçınılmaz başarısızlığının sesi olduğu gibi bir fikri sabite saplanan. Bu açıdan bakıldıkta. kitabının (Orwell) «Politics» (Siyaset) başlıklı bölümünde. sözlerine şöyle devam ediyor : «Katalonya'ya Selâm bazı bakımlardan Orwell'in en önemli ve etkili kitabıdır. İspanyol tecrübesinden sonra benimsediği tavır devrimci bir sosyalistin konumudur: günümüzde.» Yüceltilmiş «işçi» fikrine sahip «burjuva komünizmin dediği şeyden. gerçek çatışmada seçimini yapmıştı. yine kuşku duyuyordu. İkili bir siyâsî nedenle. Orwell İspanya üstüne yazdıklarının hiç birinde. Orwell'in sözünü edegeldiğimiz bu tavrından. daki tartışmaya ve Orwell'in İngiliz toplumunun sınıf farkları kesin çizgilerle ayrılmış yapısına duyduğu nefrete dikkati çektikten sonra. O. devrimci sosyalizme duyduğu açık ve hararetli bağlılık. Katalonya'ya Selâm ile editörüne yazdığı 8 Haziran 1937 tarihlî mektubundan alıntılar vererek. 1984 ve Komünist Enternasyonal bağlamında Orwell'in fikirlerini irdeliyor. 1942'de "İspanyol İç Savaşı'na Geri Bakış"ı yazdığı sırada.WİLLİAMS'IN GÖZÜYLE ORWELL VE İSPANYOL İÇ SAVAŞI Önceli üstüne en sık başvurulan inceleme kitaplarından birini kaleme alan Raymond Williams. onun. Katalonya'ya Selâm. Fakat. Williams. Orwell'in siyâsî gelişiminin bu safhasına özel bir önem verilmelidir. o dönemde şehre hâkim olan ge. farklı ve çok daha geniş bir okur kitlesinden uzaklaştırmıştır.
tabiî ki o olay hiç olmamıştır. Londra. Almanya karşısında ortak bir savunma cephesi kurmasını sağlayacak birer araçtı. Sosyalistlere ve Ko-münistler'e yakınlaşmak durumunda kalmıştı. ORWELL VE İSPANYOL İÇ SAVAŞI Raymond Carr* İspanyol İç Savaşı bir kötü edebiyat sağanağı yarattı. yani. Sovyet diplomasisinin vasıtaları.rından çok sonra. İspanya' daki Halk Cephesi meselesinde de geçerliydi. The World of George Orwell. Günümüzde apaçık bildiğimiz üzere. Nitekim. görüşten daha yanıltıcı bir şey olamaz. Bin Dokuzyüz Seksen Dört'te yer alan bu dolaysız sezişleri. Weidenfeld and Nicolson. 274 275 . Katalonya'ya Selâm bunun bir kaç istisnasından biridir. Onu. Orwell'in İspanya' dan hayâl kırıklığına uğramış bir sosyalist olarak dön. burjuva demokratlarından uzaklaşırken. «Lider veya bir yönetici zümrenin sadece geleceği değil geçmişi de denetlediği bir kâbus dünyasında. eğer Lider.» anlayışını da Nazi teorisinden çıkarmıştı. gerçeği gördüğü gibi kaydetmeye azimliydi. Halk Cephesi'ne dahil partiler 1936 Şu-batı'ndaki seçimlerde çoğunluğu elde ettiler. Lider iki kere iki beş eder derse. düğü ve bundan sonra tüm gayretini totaliter bir sosyalist gelecek ihtimaline karşı uyarılara harcadığı şeklindeki. belki de. 1936-39 döneminde Sol'a mensup çoğu yazarın göze alamadığı bir şeydi bu. «Orwell and the Spanish Civil War». faşist propoganda ile. ed. gayrı sosyalist hükümete karşı olan ve Sağ'da ve Sol'daki aşırı kesimlerce tedirgin edilen. faşizme ve Nazi kamplarında uygulandığını gördüğü «köleliğin yeniden kurumlaştırılması»na duyduğu ilk tepkilerdir. liği'nin diplomatik çıkarları doğrultusunda ustalıkla idaresini —mazur görülebilir bir strateji— ve böylesi bir yöneltilmeye karşı direnmeye kalkışacak herkesi sapkın (heretik) diye damgalayıp vurmayı öngörmekteydiBu hedef ilk önce İspanya'da açığa çıktı. dürüst herhangi bir insanın parti siyasetini desteklemesinin mümkün olmadığı. Bu yüzden. ve sonunda. Daily Mail ve Catholic Herald gibi. 1971. Orwell. Avrupa Solu'na mensup entelektüellerin Komünist «çizgi»ye kölevârî itaatine getirir. «nesnel hakikat kavramının özü dünyadan uçup gidiyor» diye düşünmeye sevkeden şey. Fransa ve İngiltere'nin Paşizm'e karşı «demokrasi» nin müdafaası için. falanca filânca olay «hiç bir zaman vuku bulmamıştım derse. Franco taraftarı propagandaydı. 64-73. Miriam Gross. ve nedeni de çok basittir. Komünist gaye. Cumhuriyetçi. 1930'ların sonlarındaki siyâsî şartlara. bu boyun eğiş özellikle. çok yaygın biçimde kabul edilen. cephelerin Sovyetler Bir. hâlâ faşizmi totaliter tehlike olarak kabul ediyordu. ss. İspanya üstüne kaleme aldığı yazılarında Onwell. Onun görüşüne göre. bittabiî iki kere iki beş eder. Komintern açısından Halk Cepheleri. sözü tekrar tekrar entellektüe) sahtekârlığı besleyen. ordu *) Raymond Carr.
Ko') Propogandacı Willi Münzenberg idi. sol entelektüellerin gerçekten kaçışlarının gücün —yani. solcu edebiyatın nahoş gerçeklerle yüz 277 . «Kızıl milis bir peseta değerinde vesika dağıtıyor ve her vesika bir ırza tecavüze yarıyordu. Komünistler ile anarko-sendikalist-lerle CNT Hükümet'e girdi (Eylül-Kasım 1936) ve Hükümet'in savaştaki gerçek kuvveti olarak kaldı. Victor Serge ile Orwell'in de aralarında yer aldığı bir kaç güçlü soluk. kolaydı bu. Yüksek rütbeli bir memurun dul karısı evinde ölü bulundu. Askeri ayaklanmanın hezimete uğratılmasında işçi örgütlerinin. işçi örgütleri bilhassa Katalonya'da kendiliğinden gelişen bir toplumsal devrim yaratmışlardı : fabrikalar ve çiftlikler «devletleştirilmiş».Faşist siyasetten ürkütüp kaçırabilirdi. ayaklandılar. 334). işçi olmayan halkın Cumhuriyet'e sâdık kalmasını temin edecek bir esas süreç ve silâhsızlıktan kırılan Cumhuriyet'e Ba-tı'nın saygıdeğer burjuva devletlerinin silâh yardımı yapmasının şartı olarak sunulabilirdi. Halk Cephesi'nin neredeyse hipnotize edici özelliklerini yeterince dikkate almıyor. mevcut yazılara nüfuz etmiş Komünist tesirin tüm kuvvetliliğine karşı mücadele edecek cesareti kendilerinde bulabildiler.içindeki entrikacı unsurlar 1936 Temmuzu'nda. Bu eğilim. 1930'lar sonlarının temel siyâsî denklemini oluşturuyordu. onu yüce gösteren muazzam nitelikler atfediliyordu. Halbuki şimdi. Sosyalistler. yani çeşitli şekillerde işçi denetimi altına alınmışlardı.» «İşte bu. Orwell'in İspanya hakkındaki makalelerini Neıo Statesman reddetti. Böyle olmakla birlikte. ahlâkî açıdan kınanacak höyük bir hataydı. Parti üyeleri. Bu itibarla. nitekim öyle oldu— icap ettiren Komünist versiyonu hazırlop yutmak. savaşın etkin biçimde sürdürülmesi yönünde bir çaba. Fakat. dolaylı ya da dolaysız nitelikteydi ve ikincisi. fikirleri Stalin'e uygun düşmeyen kendinden emin anti-Faşist-ler'in kasden tahribini —ki. Arturo. sindirilmesini buyuruyordu. Otuzların sonlarındaki edebî itaat. Stalin'in amaçları hakkında sol . «Kızıl Bir İspanya» evvel-emir-de Fransa ile Büyük Britanya'yı ortak bir anti . Sovyetler Birliği'nin— cazibesinden kaynaklandığını söylerken.2 * Orwell ve Victor Serge'e daha da iğrenç görünen şey. onların konumlarını zayıflatıyor ve dolayısıyla da Faşizm'in zaferine yardımcı oluyordu. Kadının yatağının yanıbaşmda bu vesikalardan altmış altı tanesi duruyordu. Cumhuriyet'te. 276 münist olmayan Solcuların da Komünistler'in üslûbunu izleyerek hakikatten yüz çevirmesiydi. Komünistler'in siyaseti ve Komintern'in yürüttüğü propogandanın başlıca amacıydı. düzen adına. eğer tersine döndürülmeyecekse. Regler ve Münzenberg'in de bulunduğu çoğu Komünist entellektüeller. özellikle Madrid ve Barselona'da. propoganda-dır. bilhassa CNT ve POUM (Troçkist olmayan bir devrimci Marksist parti) militanları gibi. İspanyol İç Savaşı'na ilişkin. Komünistler'in Halk Cephesi'rideki rolünü eleştirmek. Komünist siyaset bu devrimin. Hitler'den daha az menhus idi. Sadece. Kuşkusuz.kanat müttefiklerinden daha fazla bilgi sahibi olan ve aralarında Koestler. Şüpheye düşen Komünistler ve genel olarak Sol için —Moskova Muhakemeleri'nden sonra dahi— böylesi bir hesap. Komünist bir yazarın Komünist çizgiye dolaysız itaatinin sonuçlarını şöyle tarif ediyordu : propoganda gayesiyle sunturlu yalanlar anlatmak.Halk Cephesi'ne. Sadece İspanya'da Faşizm'e mukavemet edildi ve bu direnişi yalnızca Sovyetler Birliği —hangi maksatla hareket ederse etsin— silâh yardımı yaparak destekliyordu. en azından gerçeği —ki bu bile sınıf temeline oturtulmuştu ve bir burjuva erdemi olan nesnel gerçek. Bu hikâye. yerini tarihî açıdan doğru olan proleter gerçeğe bırakacaktı— nasıl tahrif ettiklerini izah edecek bir teori geliştirmişlerdi ve Parti hayatının hissî açıdan ne pahasına olursa olsun desteklenmesine psikolojik ihtiyaç duyuyorlardı. 1954) anlatılmaktadır (s. Hem Stalin. Dolayısıyla da boykot edildiler. Bu tepki. İspanya'da Faşizm'e karşı zafer kazanma ümidi. işçi devriminin tahribi meselesinden rahatsızlık duyan unsurlar vardı. Victor Serge'in GPU'Iu Ignacio Reiss'in katlini nakleden yazıları Paris basınının sansürüne uğradı. önemli rol oynamasıyla birlikte. Parti'yi terketme noktasmdaydı-lar. burjuva demokrat bir hükümeti oluşturan Halk Cephesi'nde temsil edilen Komünistler'de içkin olan. Sovyet gazeteci Koetsov'un yazılarında bile görülebilir. Orwell. bu adamları ikinci bir balayı için geri getirdi. Koestler. haksız ve muvazenesiz bir ısrarı sürdürüyor. Orwell ve Serge'in neredeyse ikrah getirmesine yol açan şey. edebî kuruluşun kendine has ve geçici bağlılıklarından ileri geliyordu. Cumhuriyet Hükümeti'ni burjuva demokrat bir mesele olarak sunmak. Arthur Koestler'in The Invisible Writing adlı eserinde (Londra. sanırım.
faydalı bir yalandan daha iyidir. Benim anlamadığım. birliklerin askerî ihtiyaçlara cevap verecek şekilde bir yerden bir başka yere sevk-edilememesi... tam tamına Onvell'in tepkisinin doğrudan-lığıdır. ve tarihin en hüzün verici yönlerinden biri.yüze gelmeyi ve insan vakarı ile namusunu müdafaa etmeyi reddedişleriydi. aşikâr bir gerçekten kaynaklanan bir konumun hissî yargısını açığa vuruyor.. POUM taburlarına duyduğu katıksız imânı açığa vuruyor. adları kötüye çıkmış ama en iyi savaşçılar» hükmünü düşünün bir. Kaminski.. rütbe apoletli üniformalar.. milise katıldı. kıt kaynakların azamî verimle kullanılamaması gibi mahut askerî kusurların ilâ-nihâye sürmesine neden olabilirdi.. Orwell'in milise duyduğu hayranlık. Aragon Cephesi'nde (Ocak . Barselona'ya. imtiyaza duyduğu nefretten ileri geli yor. Bu yanlıştı. Halk Ordusu. Komünistler ile sempatizanlarının saflarında ise buz gibi bir sükût oldu. sokaklarda hiç «şık giyimli kişiler» görülmüyordu. Halk Ordusu'nun bir dereceye kadar tedavi ettiği.. Anarko . Orvvell'in Anarşist milise ilişkin «saf İspanyol kuvvetleri içindeki. Thomas Mann'ın sarfettiği.. Cumhu. Yine de. selâmları. çünkü. 278 Örgütlü cesareti gerektiren savaşta ferdî yiğitlik faydasızdır...» Bu nedenle kasvetli siper savaşlarının fizik güçlüklerine zorlukla katlanabildiği halde.Orvvell yalnızca gözleriyle gelmişti. subaylara yüksek maaş. tümü Orwell'in nefret ettiği şeyler olan subayları. Muharip kuvvetlerini lojistik ihtiyaca göre dağıtabilmesi. devletleştirilmiş fabrikalar ve işçilerin denetimi hâlâ işlevlerini sürdürüyordu. Komünist olmayanlar alkışladılar. «paranın yozlaştırdığı İngiltere'de 279 .. Buradaki «adları kötüye çıkmış» sözcükleri ilginç. lâkin harbi kazanmaya dair her şeyi gerçekten bilen generallere. milisin içinde yaşayarak onun hakkında anlattıkları. (tarih yazımında kimse daha kuvvetli bir öznel unsura sahip olmamıştır) eğer başka bir milis grubuna katılsaydı. milis kuvvet leri «.Mayıs 1937) miliste geçirdiği dönemin kendisi için «büyük önem taşıdığı» nı belirtiyor. Borkenau.» sözlerini naklediyor. Komünist sempatizanların hazır bulunduğu bir toplantıda. içten gelenin disiplin tarafından yıpratıldığını ve mağlubiyete uğradığını görmektir. İspanyol İç Savaşı üstüne yazdıkları farklı olacaktı. çünkü onu İspanya'ya hasb-el-kader ILP (İngiliz İşçi Partisi) göndermişti.. «Uzun vadede zararlı bir gerçek. gazeteci entellektüellerin hazır bağlantılarını kullandılar. milis kuvvetinin cephe hatlarını tuttuğu doğrudur. Onvell'in İç Savaş'ta çarpışması neredeyse bir kaza eseridir. yerini aldığı milis kuvvetinden daha iyi olduğuna da inanamadı. Meselâ. sadece unutulmaz değil. Orwell milis eğitiminin ahmaklıklarını ve amatör askerciliği gördü görmesine... milis kuvvetinin sendikaların doğrudan denetimi altında etkin bir biçimde yeniden örgütlenmesi. Fakat. Komünist tavsiyesi üzerine kurulan örgütlü Halk Ordusu'nun.devrime mukavemet ediyorlardı.. «işçi sınıfının eyer üstünde oturduğu bir şehir» idi Bahşiş verme usulü kalkmıştı —ki bu Orwell'i neredeyse teshir etli. Franco'nun sahip olduğu en büyük avantajdı. milis sistemini ve «devrimci disiplin»i savunduğu her iki makale de. devrimci disiplinin as kerî değerinden değil de. hattâ bazı yönlerden hoşlanmadığım ama uğrunda savaşmaya değecek olayların cereyan ettiğini hemen kavradığım fazladan bir şey vardı.umudun kayıtsızlık veya istihzadan daha olağan . Milis kuvvetinde selâm çakmak. Siyâsî kıstasların hakimiyeti ile mahallî meselelerin yarattığı sıkıntı da.sendikalist CNT ile devrimci Marksist POUM hâlâ toplumsal ve siyâsî Komünist karşı ... kendisinin de teslim ve itiraf ettiği üzere. Üstelik.. doğrudan gözlemle siyâsî tahlilin sınır komşusu olduğu tehlikeli hudutta bu gözler ne ölçüde güvenilir idiler? Keza Orwell'in POUM milisine katılışı da kaza eseriydi. Sınıf ayırımlarının toplumu kesin çizgilerle böldüğü İngiltere'den sonra bu manzara hayli büyüleyiciydi-Gazete makaleleri yazmak düşüncesiyle geldiği halde. riyet'in stratejisinin mukadder zayıflığını doğurdu. «üste yaltaklanma» yoktu.. Burada. Koestler.. 1936'nın Aralık ayında Barselona. farklı maaş düzeyleri ve fiyakalı üniformalarıyla tesis edilirken. 1914-18 döneminin kalın kafalılarına da hiç bir zaman güvenemedi.» Katalonya'ya Selâm'ın ilk kısımlarını tarihçi açısından değerli kılan şey de.Onun da vurguladığı gibi. Onun hal yolu olarak önerdiği. tarihî açıdan paha biçilmez değerdedir. Koestler İspanya'ya önceden belirlenmiş bir çerçeveyle geldiler.. İşçi milisi.. sokaklarda henüz canlılığını koruduğu bir sırada vardı. Keza. «o günlerde ve o havada yapılacak tek akla yakın iş olarak görünmüştü. Teruel veya Ebru gibi muharebelerin üstesinden de yalnızca Halk Ordusu gelebilirdi. Temmuz'da başkaldıran generalleri hezimete uğratan «kendiliğinden gerçekleşen devrim» in. siyâsî bilinç ile kapitalizme duyulan itimatsızlığın karşıtlarından daha normal olduğu sınıfsız bir toplumun bir tür nüveleriydi.
Komünist hakimiyete karşı besledikleri ortak korkudan kaynaklanan. «çizgisi».U-M. P. Sloganları «Önce savaş. küçücük bir parti her hangi bir şeyi uygulamaya koymayı nasıl umabilirdi. daha önce hiç gerçekleşmeyen bir şekilde. Komünist davasının muteber olabileceğini hiç bir noktada kabul etmedi — çoğu tarihçiler de onu izlediler.N.U. P.» (Cyril Connolly'e mektup.* *) P. 281 .» P.N. hayat hakkına sahip olacakları bir terkip idi. öncelikleri ters yüz etti.T. P. savaşa ağırlık verilmeli ve Faşizm'e karşı savaşı örgütlerken devrim ikinci derecede düşünülmelidir şeklindeki eleştirilerini müsbet karşılamaya meyletti3 Mayıs 1937'de. fiilen gerçekleştiğini görmeyi arzulamak oldu. liderlerin yanlış pazarlık yaptığını düşündüler ve bu itibarla işçilerin tek güvenceleri olan milis kuvvetinin elde tutulması noktasındaki ısrarlarını haklı buldular.'a karşı sürdürülen Komünist kan davasındaki «ahmakça ve körü körüne garez».N. ile C. ile C.M. pahasına Cumhuriyetin safında tutulmalıydı.O. çevresinde işittiği görüşlere tepki gösterdi: bunların başlıcası. C.O.T-.M. sosyalizme inanıyorum. siyâsî bakımdan uygun olup olmayışlarına göre musluğun açılıp kapanabileceği tehditleri savurulabiliyordu) devamını emniyete almanın karşılığında. sosyalistlerle kapitalist-demokratların. ittifakın.N. Kendisine has bir şekilde.M. zaferi garantilemek için tek şart olduğu fikrine itiraz etti. Halk Cephesi'nin savaşı sürdürebilmek için gerekli 280 siyâsî temeli sağlayabilecek tek yol olduğuna inanıyorlardı : burjuvazi. işçi devrimini gerisin geriye döndürme azmi idi. önderlerinin.T. Bu yüzden. Halk Cephesi'nin burjuva demokrasisiyle Faşizm'e karşı direnilemeyeceğini savunuyordu.U-M. «Önce devrim» anlayışının bu neticesiyl'e yüz yüze gelmeyi Orwell reddetti. Orwell P.N. ne sosyalist ne de kapitalist olmayan bir İspanya'nın. Orvrell.U. aslında düpedüz ezmek.'un tahlilini kabur edemezdi.'un gazetesi La Batalla Faşizm için uydurulmuş farklı bir isimden başka bir şey olmayan.O. önce kalın kafalı teröristler ve bürokratlar tarafından parçalanıp ezilen ve sonra da denetimli bir basının iftiralarına maruz kalan bir siyâsî masumlar grubu olarak beliriyor. Halk Cephesi'nin ve her hangi bir direniş umudunun da sonu olabilirdi. arasındaki. «Bunun bendeki etkisi.T. Hattâ.'nin kopuşunu hazırlayan çıkmazı anlayan bir kaç yorumcudan biriydi.O.O. 8 Haziran 1937).'nin siyâsî iktidara ilişkin tavırları ara. çünkü. yalnızca «saygıdeğer» bir cumhuriyet kapitalist Batı'dan silâh yardımı ümit edebilirdi.O. Müsamaha edemediği şey. Komünistler. Victor Serge gibi mevsimlik anti-Stalinistler Komünistler'in nasıl davranacağını bildiği halde.U. «savaşın siyâsî veçhesinin kendisini sıktığı»nı itiraf etti. P. Faşizm'e karşı mukavemetin tek yolu demokratik birlik idi vs. münakaşaya gelir bir mesele vardı. zira bu tahlil siyâsî iktidarın ele geçirilmesini icap ettiriyordu. hükümete katılmayı ve karşılığında Temmuz'da elde edilen «devrimci kazanımlar»dan milis kuvveti gibi bazılarını feda etmek şeklindeki düşüncelerini dikkate almayan militanlar. C. zira. Komünist görüş kısmen saygıdeğerdi. Parti ittifakını çözen tek tük vak'alar görüldü.O. hizipler arasındaki mücadeleyi tahlil etmeye mecbur oldu. Bu ittifak ilke düzeyinde değildi. Franco'ya karşı zaferin bir ön şartı olarak elde tutmakta ısrar etmesiydi.U.U. milis kuvvetinin disiplinsizliği ile işçilerin nezareti altındaki sanayi kesiminde hüküm süren kargaşanın. Onun fikrince yanlış yola sevkedilmiş olmakla birlikte.» Orwell sosyalizmin insanî terimlerle kurulduğunu görmüştü. «Nihayet. sosyalizmin evvelce olduğundan çok daha ileri bir aşamada. Komünistler'in CNT ve POUM'a yönelttikleri. işçi devrimini ertelemek. Bu adamcağız parti sekreteri Jose Diaz tarafından anında alaşağı edildi.P. sonra devrim» idi.O.M. 28 Mart 1938 tarihli Mundo Obvers'de Madridli bir Komünist. C. sırf Sovyetler Birliği'nin silâh yardımının (o yardımlar ki. eğer tatbik edilseydi.akla hayale gelmeyecek» eşitlikçi bir toplum söz konusuydu. PO. «Faşizm'e tek alternatif.U-M. sosyalizmin savaş zamanında ödeyemeyeceği kadar yüksek bir fiyat olduğu öne sürülebilirdi. Bununla birlikte. bir fel:kete yol açacaktı — kaldı ki.U. aslında teferruata müteallik olduğunu gördü. OrweIl hayretlere garkolmuş-tu. işçilerin denetimidir ve bu da ancak işçi milisleriyle teminat altına alınabilir.M.T. POUM'un milis kuvveti ve devletleştirme gibi Temmuz'da kazandığı başarıları. Bu karşıdevrimi destekleyen siyâsî değişiklikleri kavrayın-caya kadar bir hayli zaman geçti.'un ilân edilmiş hedefi olan «burjuvalarla reformistlere bir nihayet vermek» fikri. Barnum ve Bailey ucu-besininki kadar.M-. ve ona göre Halk Cephesi «iki başlı bir domuz». Komünist çizginin hakimiyetindeki Kata-lan Hükümet ile POUM ve CNT'deki destekleyicileri arasında sokak çarpışmaları patlak verdiğinde Orwell.
» Yine. P.O. çizgisine yönelik sağlam itirazlar öne sürmelerine rağmen. «Çizgi» parti sekreteri Jose Diaz tarafından 3 Mayıs'ta aşağılandı. Hükümet biliyorsa.N.T. bu düşmanlara yalnızca Faşistler değil.M. Juliân Gorkin'in 1940'da yayınlanan Canibales politikos adlı eserine bakınız (s.N. Avrupa'nın kutlama törenlerinin gerçekleşmediği tek Faşist olmayan şehri haline geliverdi. generaller ve Manchester Guardian'da. bu itibarla bunu istemiş olmakla suçlanamazd. liderleri.O. Hakikaten de. C. İkinci nokta.Orwell. burjuva özgürlüklerini savunan Liberal-Sos yalist-Komünist ittifakı görünümünü tahrip edebilirdi. Eğer bunu herkes biliyorsa. «Gerçek bir işçiyi doğal düşmanı ile. 282 da bir mücadele gibi görünüyordu. 87 ve sonrası).'yi. fırsat 1937 Mayısı'nda zuhur etti. İspanyol İç Sava-şı'nı aktaran Anglo-Sakson tarih yazımının en belirgin özelliklerinden biri C. hükümetten ihraç ve gücü de yok edildi.M.U. ananevi işçi bayramı resmi geçitleri mecburen iptal edildi. yani polisle. Orwell'in görgü şahitliği. Orwell'i Mayıs çarpışmalarından çok. Orwell'e göre.O. Hareketin güç kazanması için uzlaşmaya hâzır bekleyen liderleri ile hiç tâviz vermeyen ve savaşa gitmeyi tercih eden militanları arasındaki ayrılıklar yüzünden fena halde bölünen C. çatışmada gördüğümde.. lider.'un harekât merkezinde topu topu 60 tüfek vardı.N.'nin lehinde olmasıdır. doğru. düşmanlarını mahvetmek amacıyla siyâsî bir otopsiden nasıl acımasızca istifade ettiklerini görmek etkiledi.'nin elinde bulunan Telefon Santralı'nı işgale teşebbüs etmesiyle çarpışmalar patlak verdi. Komünistler'in «düzmece» Halk Cephesi Hükümeti'ndeki her ilerleyişlerine mukavemet etmeye hâzır tek İspanyol siyasetçileriydi.M. kötü bir tahmindi bu. neden onlara Faşist muamelesi yapmıyor ve merhametsizce köklerini kazımıyor?»* P. Komünistler'in P.N. Bunu tamamiyle tahmine dayandırdığını söylüyor. Katalonya'ya Selâm'ın nüvesini oluşturur: Orwell'in görgü tanıklığına dayanarak naklettikleri.T. P. gazeteciler gibi.. İnsanın aklını karıştıran sempatiler değil..M. Nitekim Orwell. Nitekim. hâdiselerin cereyanı esnasında kimse ne olup bittiğini anlayamamıştı. Tepkisi çok tipikti.O. böylesi bir çekişme için had safhada hazırlıksızdı.'nin Telefon Santrali'ndeki direnişi yüzünden başlarına geldiğini düşündükleri böylesi bir «meseleye bulaştırıldıktan için öfke içindeydiler-» Çarpışma ilk nazarda C. Beklenen . Ama. insanlar düpedüz binalardan çıkmıyor ve karşıdaki düşmanı süzmekle iktifa ediyordu.O. hâlihazır hareket tarzlarının başka sebeplerden kaynaklandığını biliyordu. üstlerine inşa edilen hükümlerdir. Çoğu İngiliz. Moskova Muhakemeleri'nin üzerinde durmak.T. ile polis arasınsındaki farklılıkları anlamak için. arasındaki Mayıs ayındaki gerilim öylesine patlama noktasındaydı ki. Ancak. Susturulmaları zorunluydu. Komünistler'in.U.O. P. Stalin'in ülke içindeki tiranlığını La Batalîa'da yayınladıkları sayfalar dolusu yazılarda tel'in etmekte bir an bile tereddüt etmediler. Mayıstan sonra C.M. Katalan güvenlik kuvvetlerinin Temmuz'dan beri C-N. *) Burnett Bolloten'in. Onun görüşüne göre..O. Mayıs ayaklanmalarına yarım-gönüllü katılmakla. onlar için çalışan ajanlar da dahildir.T.T. Orwell. İki nokta istisnaî ehemmiyeti hâizdir.U. savaş fenersiz yakalamıştı. «Esas düşmanlarımız Faşistler'dir.T. P. çalışanlar hariç.M 'u bastırmak için kullanılan Robespierrevârî usulleri hiç bir şey mazur gösteremezdi. kendi kendime hangi safta olduğumu sormama gerek yoktur. P. İspanya'daki Komünist siyaseti. Barselona. ve P.T.U-M. bu konudaki bilgimizin başlıca kaynağıdır.N.U. Bu çarpışmaları müteakiben İspanyol İç Savaşı'nın içinde başlayan dahilî harp. tepkisinin sezgisel yönü insanı ürkütüyor. polisleri sevimsiz bulur ve Anarşistler'e zaaf duyardı. Bunların bazıları kendilerine Troçkist diyor.O.'nin Komünistler ile olan mücadelede ilerlediğini öne sürüyor. The Republic and Civil War in Spain (1970) adlı kitabında 283 .U. 3 Mayıs 1937'de.U. polisler ele haksız tarafta olmalıydılar. C.N. liderleri. militanları savaşmaya gittiler de. her iki tarafın da «müdafaada olduğu» bir çatışmada sıkışıp kalmıştı. İç Savaş'm Moskova Muhakemeleri ile üst üste geldiği ve Halk Cephesi'nin Sovyet diplomasisi için lüzumlu bir parça olduğu hatırlanmadan tahlil edilemez. en azından 1930'larda. savaşın geri kalan kısmını yaralarını sararak ve siyâsî iktidar için umut besleyerek geçirdi -anarko-sendikalistler için tuhaf bir akıbet.OU.M. milise katılmasına neden olan sâikleri açıklayışında olduğu gibi. editörlüğünü Raymond Carr'ın yaptığı.U. onu izleyen her tarih kitabına nüfuz etmiştir.M. liderleri. Sovyetler Birliği' ndeki sol muhalefet içinde faal rol oynayan Andres Nin başta olmak üzere. Komünistler ile P.
'u bir isyan başlattığı suçlamasıyla tasfiyeye zorlamak amacıyla. «P. Komünist milisler ona Troçkist ya da hain demediler. işçi devriminin ve devrimci milisin Fasizm'e karşı savaş için. hâdise olup bittikten sonra kendi hikâyelerini kaleme alacaklardı — Bin Dokuzyüz Seksendört'ün kâbusu. İspanyol tecrübesinden sonra salt düşmanlıktan çıkıp nefrete dönüştü.U. onu dehşete düşürdü. Komünistler ile anarko-sendikalist uyuşmazlıkların doğurduğu gerilimlerin şiddet dolu bir ürünü olarak değil de. Komünist Cumhuriyetçi bakan Jesus Hernandez o günlerde. Moskova'ya sâdık olmakla beraber. milislerinin Faşist askerlerle futbol oynadığı iddiası. gönülsüz Largo Caballero'yu. 284 bu gayretkeşliği ortadayken. *) Hernandez'in görüşlerinin bir özeti için. gerçek devrimci bîr İspanyol. Katalonya'ya Selâm'ı okumaksızm geri çevirdi. Andres Nin'in Komünistler tarafından katledildiğine dair haberler sızmadan evvel.U. ülke dahilinde kargaşa yaratarak Franco'ya yardımı amaçlayan P. Orwel'lin Stepnen Spender'e 1938'de yazdığı bir mektubunda dile getirdiği «Komünist Partisi'ne 1935'den beri hayli muarız» olduğu şeklindeki görüşü.'un idaresinde Hükümet'e karşı başlatılan soğukkanlı bir ayaklanma olarak sunuldu. P. Beri yandan. O günlerin havasında kitap hiç rağbet görmedi. P.U. Bütün bunların başına. Onun öne sürdüğü gibi. İlgili tarafların hakikati ört bas etmekteki (supresio veri) yer alan «The Parti es of the Lef t and the Civil War» adlı makalesinden alınmıştır (s. ve Anarşistler'in 'Savaş ve devrim bir285 . Kendi görüşlerine bir geçit sağlayamamak ve Sol'un Komünist versiyonu kabul etmeye bu derece hazır oluşu onu derinden sarsmıştı. Gollancz.O.O. 144). daha iyi bir vasıta olduğu yolundaki inancını korudu. İspanya'daki son günlerini takip edilen bir firari olarak. bir anlamda savaş muhabirliğinin anısını taşıyordu.U. 438-440). diyelim.* Orwell.'un peşindeki Komünist polisin yüzünden geldiğini biliyordu. artık günümüzde yanlışlığı görülmesi gereken. tamamiyle hazırlıksız yakalandıklarını tekrar tekrar söylüyor: gerçekten de. Kısa dönemli bir kehanet sahibi olarak Orwell'in. Chamberlain'in siyasetini değiştirebilir miydi? İşçi imajı. İşçilere duyduğu güveni muhafaza etti.M.M. Miliste sosyalizmin nasıl bir şey olabileceğini hissetmişti. İspanyol Ko-münistleri'nin çoğu P.U.M. bir işçi partisini bastırmayı reddettiğinde. öfkeyle bir silâhın ateşlendiğini hayatında hiç görmemiş. Mayıs günlerini «Troçkist İsyan» olarak aksettirmeleri.O. Her. yakalanma korkusuyla açık havada uyuyup karısının odası gizli polisçe aranarak. «Feryat figân tekrarlanan yalanlar ve nefret» cephe hattında savaşanlara vız geldi. Sosyalizm'in resmî müdafileri olan Sol'daki entellektüeller ile partiler onu derin bir düş kırıklığına uğratmışlardı. Komünist çizginin görüşlerini hiç eleştirmeden hazırlop alıp tekrarlayan News Chronicle gibi gazetelerin. ve «siyâsî şüphe ve nefretten oluşan korkunç bir havayı teneffüs ederek» geçirdi. bir dizi siyâsî hükümleri.'un tasfiyesini nefretle karşıladılar-hepsinin içinde en mutî oyuncak olan La Pasionaria hariç. kendine has hususiyetlerinden kaynaklanmaktadır. Robert Conquest'in The Great Terror (1968) adlı kitabına bakınız (ss. Barselona çarpışmalarının Komünist ajanlar (Antonov-Ovseenko ve Ernö Serö) tarafından kışkırtıldığını iddia etti. Kendisine çifte miras kalmıştı. «Franco cephesinde gerçek bir halk hareketi» başlatabilir miydi? Halk Cephesi'nin kapitalist burjuva kesimi Franco ile uzlaşmaya varır mıydı? «Sağa doğru her yalpanın» Cumhuriyet'i zaafa düşürdüğünü söylemek doğru muydu? Orwell.O.M. Sosyalistler.M. daha söz dinler Negrin'in göreve getirilebilmesi için «azledildi». İspanya'daki çalışması boyunca. planlı bir «ayaklanma» veya bir «kanlı isyan» hazırlığı yapılmamıştı. siyasetçilerin Halk Cephesi veya Komünist askerî danışmanların nezaretindeki Halk Ordusu'ndan. ve bebeklerin barikat diye kullanıldığı şeklinde uyduruk hikâyeler tertipleyen gazeteciye kalmıştı. büyük bir tutkuyla ve süratle yazıldı.leri bu suçlama uyarınca Troçkist ve Faşist ajan provokatörler masıyla birlikte. Avrupa'nın işçi sınıflarına grev ve boykotlar ilham edebilir ve böylece. nandez'e göre. Her şey bir yana. New Statesman onu makale ve yorumlarını reddetti. Katalonya'ya Selâm. «olgular» ustalıkla kullanılacaktı. Onun nesli Büyük Savaş'ın fazlasıyla tesiri altındaydı ve aslında sol gazetecilere teklif ettiği «örnek». Başbakan sırf Komünistler buyurdu diye. ya da Ralp Bates'in New Republic'de yayınlanan yazısındaki P-O. Bu iş. Haberleşme tekellerine sahip olanlar.M.OU. sahici bir işçi sınıfı partisine Faşist yaftasını yapıştırmak canavarca bir davranıştı. hâdisenin gerçek tarihi nasıl yazılabilirdi? Propoganda hakikatin yerini alacak.
Secker & Warburg 1961. 1969. Some materials for a Bibliography (George Orwell. Milliyetçi davaya yakınlık duyan tarihçiler tarafından dikkate alınmamıştır.. Chronicles of Conscience (part). W. 286 287 . Fugitive from the Camp of Victory (George Orwell — Zafer Kampı Firarisi). Edward Arnold 1969. — GROSS. Richard J.birinden ayrılamaz' sloganı. — STANSKY. George Orwell. 1954.. Keith The Making of George Orwell (Orwell'in Oluşumu).. Indiana. «İngiltere'yi kapitalist demokrasi adına düzlüğe çıkaracak» bir İngiliz Halk Cephesi tarafından bozguna uğratılamayacağını ispatlama ihtiyacı. İspanyol'lar-ın doğasında bulunan demokrasinin güçlü etkisi demokrasinin müdafaası olarak yüceltildiği zaman. bir başka zaman olsa. *) Owell'in 1936'da hüküm süren iyimserliğin aksine. Londra. romantizm. Christopher. ve ABRAHAMS. Three Modern Satirists (part). 1971. Faşizm'in.J. George.Hall.O. durmuş-oturmuş bir geleneğin içinden yetişmiş bir kişi. tıpkı. New Jersey. Ramân Salaş Larrazâbal'm Aproximacion historica a la Guerra Espafiola (Madrid. Bir Bibliyografya İçin Bazı Malzemeler) Kütüphanecilik ve Arşiv Okul Londra Üniversitesi. The Paradoz of George Orwell (Ge orge Orwell Paradoksu). İndiana. —WİLLİSON. — ATKİNS.. eski P. New Hawen. A Study of George Orwell (George Orwell Üstüne Bir İnceleme).. Londra. 1961. The Unknown Orwell (Bilinmeyen Orwell). Jennie. Homage to Occania (Okyanusya'ya Selâm). (Vicdan Dökümleri). O. 1974. Lawrence. gezgin bir edebiyat adamı olarak. Londra. — HOLLİS. 1954.. Orwell. Edinburgh. Orwell'in İspanya'ya bakışını. (Üç Mo dern Hicivci). S. Tıventieth Century Views. Cumhuriyetçi İspanya'yı ziyaret eden anti-Faşistler'e gösterdiği gibi- ORWELL ÜSTÜNE BAZI KİTAPLAR : — ALDRİTH. (editör). 1937'de tarif ettiği donukluk ve kayıtsızlık. — LEE.U. — LİEF. M. siyâsî bir safdilliğe kayabilecek derecede. Zamanla İspanya'ya bakışı belirginsizleşti? Katalonya'ya Selâm'da. Cumhuriyetin iki buçuk sene dayanabilmesinîn başlıca nedeninin İspanya'da büyük servet farklılıkları bulunmayışıdır diye yazıyordu (The Lion and the Unicorn»)-" İngiltere'nin savaşı kazanabilmesi için mutlaka eşitlikçi bir toplum haline gelmesi gerektiğini. Longman. modern hayatın mükemmellikten uzak yönlerini müşahade etmesi için bir ayna tutuyordu. The World of George Orwell (George Orwell'in Dünyası). İspanyol'lar'ın farzedilen samimiyeti ve sadeliği ile anavatanındaki karmaşık uzlaşılar ve hayatın maddeci yanı arasındaki zıtlıktan ötürü şaşkına dönmüştü. — GREENBLET. (ed. Weidenfeld & Nicolson. Secker Warburg. 1965. The Lion and the Unicorn'da (Arslan ve Tek Boynuzlu At) dile getirdiği 1940'lı yıllarda Sosyalist bir İngiltere'nin mümkün olmadığı ama yalnızca savaşı kazanabileceği ana fikri.sloganının bir yankısıdır. 1937'de imtiyazlar ve sınıf farklılıklarının avdetiyle hemzaman olan savaşa kayıtsızlık ve donukluğu aktarırken. — WİLLİAMS. Ruth A. Prentice . Orwell's Fiction (Orwell'in Edebî Eserleri). Bu ihtiyatlı bir yargı. Spirit (Billur Ruh). Bu çok insafsız bir hüküm. Purdue Üni versitesi. o günün taleplerine uyacak tarzda yeniden yazılması. — WOODCOCK. — CALDER. P. Ohio Devlet Üniversitesi. Londra. George Orwell. Calder. muğlak hâle getirmişti. Nötre Dame. 247. Hollis & Carter. 1953. Yale. 1968. R. Oliver & Boyd. Edward M. Orwell'i. John. — VORHEES. hezimet ya da. eöntellektüel bir habaset diye damgalayacağı şöyle bir karara sürükledi: tarihin. ama gariptir ki. farklı bir şekilde de ifade edilebilir. Cape. belki de sanıldığından daha az gözle görülür idi» diyerek sonuca varıyor. — BRANDER. Batılı insana. Robert A.. Lafayette. 1969. J-R. 1970).). George Ormell (Yirminci Yüzyıl Fikirleri Dizisi: George Orwell). Londra. 1940'da Orwell. George Orwell. bunu hep korudu. Richard. Londra. The Crystal Londra. 1972. 1967. İspanya sanki.M. George Orwell. burada. Londra. 1958. Londra. — THOMAS. — REES. ihtilâfın karanlık günlerinden evvel.. s. Constable.
.................................................................... .................İÇİNDEKİLER Blair'den Orwell'e Orwell'ın Kitapları ............... Williams'm Gözüyle Orwell ve İspanyol İç Savaşı ................................... ..... G.......................275 Orwell Üstüne Bazı Kitaplar ......................................... 253 272 Orwell ve İspanyol İç Savaşı............ 5 12 13 15 Cyril Connolly'e Mektup KATALONYA'YA SELAM EKLER İspanyol Milisleri Üzerine Notlar...... .. Raymond Carr .......................... 287 288 ... Orwell...............................................................................
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue listening from where you left off, or restart the preview.