Avrupa’nın yükseliş dönemlerini, Aydınlanma Avrupası’nı neleriyle tanıyoruz, nelerle ilişkilendiriyoruz? Belki de Descartes’ın dik başlılığı ya da Newton’ın sıkı tasarrufu; belki de deri pantolonlar, gri ceketler, soluk yüzler ve peruklar…
Bunların hepsi olabilir ancak bizler, dönemin Avrupası’nı bir renk teorisi patlamasıyla hiç ilişkilendirmeyiz. Oysaki 17. yüzyılın sonu ve 18. yüzyıl filozofları ışığa ve görmeye kafayı takmıştı.
Newton ilk olarak 1672 Opticks eserinde “devrimci yeni ışık ve renk teorisini” tanımladı. Cambridge Üniversitesi Whipple Kütüphanesi ise şu yazıyı yazdı: “Newton bu eserinde prizmalar ile yapılan deneylerde, beyaz ışığın yedi farklı rengin ışığından oluştuğunu kanıtladığını iddia etti.”
Devamında, bilim insanları, Newton’un teorisini 19. yüzyıla kadar tartıştılar.
İlk olarak herkesçe bilinen rakibi, Newton’un kanıtındaki kararsızlığını resmetti. Şair, yazar ve bilim insanı Johann Wolfgang von Goethe, renk diyagramları ve tekerlekleri ile dikkatli bir şekilde elle çizilmiş olan Renkler Teorisini 1809’da yayımladı. Newton’ın zamanından bu yana, renk teorisyenleri, Newton’a ilk olarak 1704’te atfedilen renk tekerleğiyle (yukarıdaki siyah-beyaz çizilmiş olan) yaygın görüşler geliştirdiler.
Newton’ın tekerleği; “kırmızı, turuncu, sarı, yeşil, mavi, çivit mavisi ve mor renkler, dönen bir diskin üzerine doğal bir sıra halinde yerleştirilerek düzenlendi.” 4 yıl sonra ressam Claude Boutet, Newton’ın teorilerine dayanan 7 renkli ve 12 renkli dairelerini (en üstte) yaptı. Sanatçılar, kimyagerler, şairler, hatta entomolojistler (böcek bilimciler)… Herkesin, genellikle renkli çizimler ve şemalar eşliğinde özenle hazırlanmış evcil bir renk teorisine sahip olduğu görülüyordu.
Renk tekerleği, sık sık siyah-beyazın birincil renk olduğunu savunan Jacques-Fabien Gautier’in yaptığı gibi zıt teorileri ortaya koyan pek çok biçimde yer alıyordu. Fakat Newton’ın temel fikirleri ve tekerleği bu konuda neredeyse hiç değişmeden sürdü. Britanyalı entomolojist Mosis Harris tarafından 1776’da daha da ilerletilen tekerlek (yukarıdan üçüncü), Newton’ın 7 renk şemasını, genelde gördüğümüz 6 ana rengi ve ikincil renkleri basitleştirip, aralarında üçüncül tonlarla birlikte tamamlayıcı ve benzer düzende düzenleyerek gösteriyor. Bir başka entomolojist Ignaz Schiffermüller ise hemen yukarıdaki 12 renkli tekerleği çizdi.
Renk her zaman tipiktir. Newton’ın orijinal tekerleği, “renkle ilişkili uyumlu notları” içeriyordu. 18. yüzyılın sonuna gelindiğinde renk teorisi; psikolojik teorilere ve tipolojilere (insan tiplerini belirleme ve ayırt etme yöntemleri) gittikçe bağlı bir hale geldi –yukarıdaki tekerlekte olduğu gibi: “Mizaçların Yükselişi”, “insan uğraşılarını ve karakter özelliklerini” resmetmek için Goethe ve Friedrich Schiller tarafından 1789’da yapıldı. The Public Domain Review notlarının içerdiği “zalimler, kahramanlar, maceracılar, hazcılar, âşıklar, şairler, sözcüler, tarihçiler, öğretmenler, filozoflar, bilgililer, kuralcılar” biçiminde gruplandırma yapıldı.
Bu renk psikolojilerinden 20. yüzyılda reklamcılar ve ticari tasarımcılardan tutun da, sanatçılar, bilim insanları dahil herkes süreç içinde faydalandı ve faydalanmaya devam ediyor. Public Domain Review’da Philipp Otto Runge’ın 1810 Farbenkugel gibi daha yeni renk tekerleklerinin yanı sıra diğer kavramsal renk şemalarını da görebilirsiniz. Ayrıca renklerin insana hissettirdikleri ve psikolojileri ile ilgili de hazırlanmış bir yazıya da buradan ulaşabilirsiniz.
Çeviri: Atakan YÜCEL
Matematiksel