Tik, çoğunlukla yüzde, omuzda veya kollardaki bir kasın ya da kas grubunun tekrarlayan, kontrol edilemeyen, amaçsız bir şekilde kasılmasıdır. Göz kırpma, ağzı bükme, omuz silkme tipik tiklerdir. Neden genellikle bilinmemekle birlikte bir tik hafif bir psikolojik soruna işaret ediyor olabilir. Tikler genellikle çocuklukta ortaya çıkar, çoğu başladıktan sonra bir yıl içerisinde sona erer, ancak bazen yetişkinlik döneminde de devam eder (örn. Gilles de la Tourette sendromu gibi).
Tik bozuklukları neden olur?
Tiklerin oluşumunda genetik ve çevresel faktörler etkilidir. Beyindeki bazı kimyasalların anormalliğinin tiklerin ortaya çıkmasında rolü olabilir. Aile veya yakın akrabalardan birinde bir tik şekli varsa çocukta görülme olasılığı artar. Ayrıca huzursuzluk, gerginlik, aile baskısı gibi faktörler de tiklerin ortaya çıkmasına neden olur.
Primer tik bozukluğu:
- Kronik motor tik bozukluğu
- Kronik vokal tik bozukluğu
- Geçici tik bozukluğu.
Sekonder tik bozukluğu:
- Turette sendromu
- Viral ensefalit
- Kafa travması
- Sydenham koresi
- PANDAS (Streptokok enfeksiyonlarına bağlı gelişen pediatrik otoimmün nöropsikiyatrik hastalıklar)
- Huntington hastalığı
- Parkinson hastalığı
- Nöroakantositoz
- Meige sendromu
- Aşırı irkilme bozuklukları.
Tikler ne zaman başlar?
Tiklere 3-4 yaşlarından önce genellikle rastlanmaz, ancak 15 aylık gibi erken dönemde de ortaya çıkabilir. En sık 6-7 yaş arası ve ilk ergenlik (11-13 yaş arası) dönemlerde görülür.
Tik şekilleri ve tik türleri
- Baş oynatmak, baş sallamak
- Ağız ve dudak hareketleri
- Dili dışarıya çıkarmak
- Göz kırpmak, kaş oynatmak
- Gırtlak temizlemek için yapılan hareketler
- Öksürme
- Ses çıkarmak (emme ve yalama sesleri çıkarmak gibi)
- Homurdanma
- Burun çekmek
- Burun kanatlarını oynatmak
- Boyun kaslarını kasmak
- Omuz silkmek
- Kolları germek
- Parmak çıtlatmak
- El çırpmak
- Atlama, sıçrama
- Elbiseleri çekiştirme
- İnsanlara veya nesnelere dokunma
- Hareketleri taklit etme
- Başkalarının veya kendi söylediklerini tekrar etme
- Okuduklarını tekrar etme
- Küfürlü ve ayıp sözleri tekrar etme.
Basit tikler: Göz kırpıştırma, omuz silkme gibi ani, kısa, anlamsız hareketlerdir. El çırpma, ağız hareketleri, boyun esnetme hareketleri, kafa-kol ve bacak sallama hareketleri şeklinde de ortaya çıkabilir.
Basit ses tikleri: Herhangi bir gürültü ya da ses çıkarma olabilir. Sık rastlanan çeşitleri arasında boğaz temizleme, öksürme, burun çekme, homurdanma sayılabilir.
Karmaşık tikler: Genelde bilinçli yapılmış gibi görünür ve uzun sürer. Elbise çekiştirme, insanlara dokunma, nesnelere dokunma, hareketleri taklit etme ya da toplum içinde ayıp olarak kabul gören hareketleri tekrarlama şeklinde ortaya çıkabilir.
Karmaşık ses tikleri: Ekolali (başkasının söylediklerini tekrar etme), palilali (kendi sözlerini tekrarlama), leksilali (okuduktan sonra kelimeleri tekrar etme), koprolali (küfürlü ve ayıp sözleri tekrar etme) şeklinde kendini gösterir.
Çocuklarda tikler kalıcı olur mu?
Tikler geçici veya kalıcı olabilir. Geçici tikler bir yıldan daha kısa bir sürede kaybolabileceği gibi, kalıcı tikler erişkinlik döneminde de varlığını sürdürmeye devam edebilir.
Tikleri olan çocuğa aile nasıl davranmalı?
Tiklerin çocukta kalıcı olmasında aile ve öğretmenin rolü önemlidir. Çocuğun tikleri ile ilgili sürekli uyarılması, azarlanması çocukta kaygıya neden olacağından tiklerinde de daha çok artışa sebep olur. Bu nedenle tikleri olan çocuk için vakit kaybetmeden bir uzmana başvurulmalıdır.
Tikler çocukta hangi sorunlara neden olur?
Tikler;
- Çocuk ve ergenlerde özgüvenin zedelenmesine neden olur.
- Çocuğun dışlanmasına ya da alay konusu olmasına sebep olabilir.
- Hareket, konuşma ve düşünmeyi engellediği için çocuğun günlük yaşantısında zorluklarla karşılaşmasına sebebiyet verebilir (örn. tiklerini unutmaya çalışan bir çocuk okulda öğretmeninin verdiği ödevi duymayabilir, yazı yazmakta zorlanabilir).
- Konuşmanın iyi olmasını engelleyerek çocuğun net konuşumamasına, bu da sınıf içi konuşmalarda bulunamamasına yol açabilir.
- Çocuk unutkan, dalgın olabilir, çabuk sinirlenebilir.
- Çocukta takıntılar ortaya çıkabilir.
Tik bozukluğu nasıl teşhis edilir?
Aile ve çocuk ile görüşme, klinik gözlem, çocuğa uygulanan testler, okul ve öğretmenden alınan bilgi tanının temelini oluşturur. Tanı bir psikiyatri uzmanı tarafından konulur.
Ayırıcı tanıda distoniler, paroksismal diskineziler, kore, diğer genetik durumlar ve tiklerin sekonder nedenleri dikkate alınır.
Tik bozukluklarının yaygın olarak çocukluk sendromları olduğu düşünülse de, yetişkinlik döneminde de zaman zaman tikler ortaya çıkar. Yetişkin başlangıçlı tiklerin sıklıkla sekonder (ikincil) bir nedeni vardır. 18 yaşından sonra başlayan tikler genellikle Tourette sendromu belirtileri olarak kabul edilmez, ancak diğer nedeni belli veya nedeni belli olmayan tik bozukluğu olarak teşhis edilebilir.
Tik bozuklukları teşhisinde EEG, beyin anormalliklerinin incelenmesi için MRG, tiklerin sebebi olabilecek hipotiroidizmi dışlamak için TSH düzeylerinin ölçümü, kokain ve diğer uyarıcılara bağlı ortaya çıkabilen tik bozukluğunu tespit etmek için kan ve idrar testleri ve tik bozukluğuna neden olabilecek diğer sekonder gelişen tik bozukluğunun sebeplerine yönelik incelemeler gibi birçok teşhis yöntemi kullanılabilir.
Tik bozukluğu tedavisi
Tik bozuklukları (geçici veya kronik tikler) veya daha şiddetli olmak üzere geniş bir spektrumda ortaya çıkar; Turette sendromu tik bozukluklarının daha şiddetli formudur. Bununla birlikte çoğu Tourette sendromu hastasının durumu şiddetli olmayabilir. Tik bozukluklarının diğer türlerinin de tedavisi, Tourette sendromunun tedavisine benzer.
Tedavi; psikiyatrist, psikolog, aile, öğretmen işbirliğini içerir. İlaç tedavisi, psikoterapi, anne-baba eğitimi, öğretmen ile birlikte yapılan çalışmalar tedavi yöntemlerini oluşturur.
İlaç tedavisi; merkezi etkili alfa 2 reseptör agonistleri, Atipik antipsikotik ajanlar, Nöroepileptikler, Tetrabenazine, Klonazepam ve Ca kanal blokerleri gibi ilaçlar ile yapılır. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite durumunda ve obsesif kompulsif bozukluk durumunda bunlara yönelik başka ilaçlar da tedavide kullanılır.
Tik tedavisinde son yıllarda uygun hastalarda botulinum toksini tedavisi de uygulanabilmektedir.