İstanbul’da atlı özel arabaları saymazsak eğer ilk toplu taşımalar denizde, 1853 yılında başladı. Deniz taşımacılığı da zamanla çok el değiştirdi. Şehir hızlıca büyüdüğü için, deniz yolu toplu taşıma ihtiyacının çok küçük bir kısmını karşılayabilir bir hâle geldi. Bu durumu 1800'lerde ya da 1900'lerin başında yaşamadık. O zamanlarda İstanbul'un nüfusu bir milyon yoktu.
Asıl mevzuya yani karada yapılan toplu taşımaya gelelim…
İSTANBUL SOKAKLARINDA ATLI TRAMVAY
Yıl 1869… Sultan Abdülaziz döneminde dersaadet tramvay şirketi kuruldu. 1842'de New York'ta, 1845'te Paris'te kullanılmaya başlayan atlı tramvay ancak 1869'da İstanbul sokaklarında hizmet vermeye başladı. Tramvaylarda o yıllarda perde vardı ve insanlar haremlik selamlık oturuyordu. Hüseyin Rahmi Gürpınar'ın şıpsevdi kitabında, atlı tramvayla ilgili bölümler var. Daha sonra Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte haremlik selamlık uygulaması sona erdi.
(Kullanılan ilk vapurlardan biri-1850)
DİNGO’NUN AHIRI'NDA ATLARIN DİNLENDİRİLMESİ
Atlı tramvaylarla ilgili ilgi çekici bir başka şey ise dingonun ahırı. Dingo'nun ahırı kalıbı, atlı tramvaylar zamanından günümüzü ulaşmayı başardı. O zamanlar atlı tramvaylar iki atla çekilirken, zorlu Şişhane yokuşunu tırmanabilmek için Azapkapı'dan takviye at alarak bayırı zor bela çıkabilirlerdi. Tramvay dört atla Taksim'e gelir, burada çıkartılan atlar, Taksim'de bir süre dinlendirildikten sonra tramvaya bağlanmadan boş olarak Azapkapı'ya geri götürülürdü.
(Atlı tramvay)
Taksim'deki o ahırı Dingo adlı bir Rum işletirdi. Gün boyu bir sürü atın girip çıkmasından dolayı dilimizdeki dingonun ahırı kalıbının bu olaydan geldiği bilinir; “Giren çıkan belli değil, burası dingonun ahırı mı?" gibi.
ATLI TRAMVAYLARIN YERİNİ ELEKTRİKLİ TRAMVAYLAR ALDI
Dünyada elektriğin kullanılmaya başlamasıyla, atlı tramvayların yerini elektrikli tramvaylar almaya başladı. II.Abdülhamid zamanında atlı tramvay şirketlerine verilen imtiyazlar nedeniyle, Osmanlı'nın elektrikli tramvaylara geçişi biraz geç gerçekleşmişti. 1914 yılında İstanbul'un ilk elektrikli tramvayı Karaköy-Ortaköy arasında seferlerine başladı.
(İlk elektrikli tramvay: 25 Ocak 1914, Galata köprüsünden ilk tramvay geçerken kurbanlar kesiliyor)
TRAMVAY HATLARI BÜYÜMEYE BAŞLIYOR
Cumhuriyet’ten sonra artık rayları kendi başımıza yapmaya başladı. II. Dünya Savaşı’na savaşına kadar tramvaylar stabil bir şekilde hizmet vermeye devam etti. 29 Ekim 1933'te İstanbul'daki tüm toplu taşıma araçları, yani 320 tramvay ile 4 otobüs hizmet vermeye başladı. Sonrasında II. Dünya Savaşı yılları… Savaş yıllarında otobüsler için yakıt, lastik ve yedek parça bulmak çok güç olduğundan, tramvaylar çoğunlukla tam kapasite çalıştı. Tramvayların neredeyse tamamı aynı yıllarda alınan benzer modeller olduğu için yedek parça sıkıntısı da çekilmiyordu, zaten tramvay kolay arızalanan bir araç değil. Fakat 1945'ten sonra tramvaylara duyulan ilgi azaldı.
OTOBÜS İLGİ GÖRMEYE BAŞLADI
Saatte maksimum 30 km/saat hızla giden tramvaylar, otobüslere tercih edilmeye başlandı.
1927'de 680 bin olan İstanbul nüfusu, 1955'de 1.3 milyonu buldu. 1950 yılında günde 262 tramvay çalışırken, 1960'ta bu sayı 80'e düştü. 1961'de de Avrupa Yakası'nda tramvay seferleri tamamen durduruldu. 1966'da da Kadıköy ve çevresindeki tramvaylar da veda etti.
(Veda sevgili yolcular, Bostancı tramvayı son seferini yaparken)
Bundan sonrası ise kaos…
İSTANBUL’UN TRAFİKTEN KURTULUŞU RAYLI SİSTEM
Tramvay bana hep masalsı gelmiştir. Artık yerini şehirleşmeyle birlikte metrobüsler, marmaraylar aldı.
1970'lerden sonra Anadolu'dan feci bir şekilde göç alan İstanbul, dengeleme maksadıyla ilk olarak 1973 yılında Boğaziçi Köprüsü(15 Temmuz Şehitler Köprüsü) yapıldı. Nüfus arttıkça bir diğeri 1986'da ikinci köprü yani F.S.M köprüsü hizmete açıldı.
(O zamanki adıyla Boğaziçi Köprüsü'nün açılışı -1973)
METRO HATTI
İstanbul'un kurtuluşu raylı sistemdeydi… 1989’da başladı diyebiliriz ama m1 hattı 1989 yılında hizmet vermeye başladığında yalnızca Aksaray-Kartaltepe arasında hizmet veriyordu. 1994'te Bakırköy'e ve sonra 2002 yılında Atatürk Havalimanı'na bağlandı.
1992 yılında temeli atılan m2 metro hattı, 2000 yılında açıldı ve Taksim-Levent arasında hizmet vermeye başladı.
İstanbul Havalimanı'na ulaşım, yeni metro hattıyla daha kolay olacak. Yeni hat, 2020'de hizmete sunulacak.
2007’DE METROBÜS HATTI
2007'de Avcılar-Topkapı arasında sonrasında 2008'de Zincirlikuyu'ya bağlanan metrobüs ile İstanbul'un dışında yaşayanlar da İstanbul'un merkezine bağlanmış oldu. Metrobüs, İstanbul toplu taşımasının önemli bir aktörü hâline geldi.
2013’TE MARMARAY
Marmaray, İstanbul'un Avrupa ve Asya yakalarındaki demiryolu hatlarını, İstanbul Boğazı altından geçen bir tüp tünelle birleştiren 76 km'lik bir demiryolu iyileştirme ve geliştirme projesi oldu. Halkalı ile Gebze arasında çalışması planlanan hattın boğaz geçişini de içine alan, Ayrılık Çeşmesi ve Kazlıçeşme arasındaki 14 km'lik bölümü, 29 Ekim 2013 tarihinde hizmete açıldı. Açılan hatta 3'ü yeraltında olmak üzere toplam 5 istasyon bulunuyor.