Kadıköy'de Nâzım Hikmet'in babası Hikmet Bey'e ait olan evin yıkılacağı ortaya çıkması tartışma yarattı.
Nâzım Hikmet, Sovyetler Birliği'nden ikinci dönüşünden sonra (1928) babasının öldüğü 1932 Martı'na dek burada yaşadı.
Konuyu, Nâzım Hikmet'in Kadıköy'deki yaşantısına dair araştırma yapan Gamze Erbil'e sorduk.
Gamze Erbil, Odatv'ye verdiği röportajında dikkat çeken bilgiler verdi.
"BÜYÜK BASKI ALTINDA OLDUĞUNU..."
Gamze Erbil ile yaptığımız röportaj şu şekilde:
- Nâzım Hikmet'in Kadıköy'de babasına ait olan evin yıkılacağını nasıl öğrendiniz?
Kadıköy'de Nâzım Hikmet'in izlerini araştırıyorduk. Eskiden yaşadığı evlerden birini keşfettiğimizde, evin deprem tehlikesi nedeniyle müteahhite verilmek üzere olduğunu öğrendik. İronik bir biçimde, Kadıköy'deki son izlerden birinin yok olacağını gerçeğiyle yüzleştik yani.
Bu ev oldukça önemli. Nâzım'ın 1920'lerdeki iki Sovyetler Birliği seferinde mektuplar yolladığını; 1924'te ilk kısa süreli dönüşünde bir süre kaldığını; 1928'deki dönüşündeyse, yerleştiği ve babasının öldüğü 1932'ye dek burada yaşadığını saptayabiliyoruz.
Tarih aralıklarına bakarsanız Nâzım Hikmet'in Türkiye'de komünist bir şair olarak büyük bir meydan okuma içinde olduğu döneme denk geldiğini görürsünüz; şiirlerin hepsi bu çatı altında mı yazıldı bilemiyoruz ama yaşamını burada sürdürdüğü dönemde yazıldığını söyleyebiliyoruz.
- Nâzım Hikmet'in Kadıköy'deki yaşantısına dair eldeki bulgular nelerdir? Nâzım, Kadıköy'de ne kadar bir süre kalıyor?
Nâzım Hikmet'in yaşadığı yerler söz konusu olduğunda, (çocukluk dönemine ilişkin veriler daha derinleştirilmeyi bekliyor ama) çocukluk ve gençlik yıllarını da, Nişantaşı Sultanisi'nde okuduğu döneme denk gelen üç yıllık Nişantaşı ikameti dışında Kadıköy'de geçirdiğini biliyoruz.
1913'teki emekliliğinden sonra Hikmet Bey'in babası Mehmet Nâzım Paşa'nın da birlikte olduğu çekirdek aile (Celile Hanım, Hikmet Bey, Nâzım Hikmet ve kızkardeş Samiye Hanım) ağırlıklı olarak Kadıköy'de ikamet ediyor.
Annesi Celile Hanım ve babası Hikmet Bey'in ayrılmaları aynı zamanda Nâzım Hikmet'in Bahriye mektebinde okuduğu döneme denk geliyor. Ayrılmaları sonrasında Hikmet Bey kendi ailesinden kişilerle çocuklarını da alarak Kadıköy Bahariye'de yaşamını sürdürüyor. Celile Hanım da bir dönem Fransa'da yaşadıktan sonra yine Kadıköy Cevizlik'te bir köşke yerleşiyor.
1920 sonunda Anadolu'ya gidişinde babasına bir mektup bırakarak evden ayrılan Nâzım Hikmet, Kadıköy'e 1924'te ülkeye dönüşüne dek veda etmiş oluyor.
O dönem bu eve ve annesinin Cevizlik'teki evine uğradığını ve büyük baskı altında olduğunu bu nedenle Kadıköy'de fazla kalamadığını biliyoruz.
- Nâzım, babasının evine nasıl yerleşiyor? Bu evde Nâzım neler yaşıyor?
1928'deki gelişinde önce kısa bir hapislik dönemi ve ardından babasının evine yerleştiğini biliyoruz. Bu dönemde de polis baskısı dinmiyor ancak Nâzım Hikmet oldukça verimli/üretken bir dönem geçiriyor. O dönemde Süreyya Sineması'nın müdürlüğünü yapan babası Hikmet Bey'in yeni eşi ve çocuklarıyla ve kardeşi Samiye Hanım'la birlikte bu evde yaşıyorlar. Piraye'yle ilişkisinin başladığı dönem de bu dönem ancak birlikte yaşamaları ve evlenmeleri daha uzun bir döneme yayılacaktır.
1932'de talihsiz kazalar ve hekim hatası sonucu yaşama gözlerini yuman babası bu evden uğurlanıyor. Babasının ölümüyle birlikte yeni bir yaşam kurma yoluna giren Nâzım Hikmet ailenin sorumluluğunu üstleniyor ve Piraye'nin ailesiyle de birlikte Erenköy'deki köşke geçiyorlar. Bundan sonra 1936'ya dek Erenköy'de kalıyorlar.
- Peki, Nâzım'ın uzun tutukluluğu sona erdikten sonra, Nâzım, nerede yaşamaya başlıyor? Nâzım'ın annesi Celile Hanım'ın köşkü, bugün hala yerinde duruyor mu?
38'de başlayan hapislik dönemi 1950'de sona erdiğinde Nâzım Hikmet Münevver Hanım'la birlikte önce çok kısa bir süre Vâlâ Nurettin'in Salacak'taki evinde kalıyor; ardından annesinin Cevizlik'teki köşküne, daha sonra da Mühürdar'daki Dumlupınar sokaktaki eve geçiyor. Burada oğulları Memet'in doğumundan sonra kurdukları yeni aile yaşamı, maalesef üç ay kadar kısa bir süre devam ediyor ve Nâzım Hikmet tekrar yurtdışına çıkmak zorunda kalıyor.
Celile Hanım'ın ahşap köşkü, 65'ten sonraki bir tarihte yıkılıyor ve yerine apartman yapılıyor.
Dumlupınar sokaktaki ev, bugün çarşı içinde kafe ve dükkanlara dönüştürülmüş durumda ve bir ev olarak durmuyor.
* Celile Hanım'ın yıkılan köşkü
* Nâzım, hapisten çıktıktan sonra Kadıköy'de
"SUSKUNLUĞUN GİDERİLMESİ GEREKİYOR"
- Nâzım'ın Kadıköy'deki izlerinin "silik" kalmış olmasının arkasındaki neden sizce nedir?
Nâzım Hikmet ülkeyi terk etmek zorunda kalınca, Münevver Hanım ve oğlu da yeni evde kalmıyor ve yeniden Celile Hanım'ın köşküne ve oradan da kısa bir süre sonra Bakla Sokak'taki bir başka eve geçiyorlar. Bu ev de son yıllarda Kadıköy'de yaşanan kentsel dönüşümden payını almış ve yenilenmiş durumda.
Mahallede kuşak olarak Nâzım Hikmet'le doğrudan temas edenler ve yakınları fazla değil. Bugün hâlâ doğrudan aileyle temasını sürdürenler daha fazla Münevver Hanım ve oğlu Memet'in Kadıköy'de yaşadığı 1951-60 arasını yaşamış insanlar… Buradaki hikayeler de açıkçası çok parlak değil, çünkü Nâzım Hikmet gittikten sonra ona yönelik baskı bu defa da aile fertlerini hedef alıyor ve düzenli bir sivil polis/devlet takibi devam ediyor.
Öyle ki, özellikle Memet'in polislerle yakınlığı ve takibin mahalle hayatının doğal bir parçası haline gelmiş; buna dair hikayeler bugün de o döneme dair hatırlanan en önemli hikayeler.
Kadıköy'ün bu son dönemi biraz korkuyla, biraz bastırılmış bir samimiyetsizlikle daha çok da bu zorbalık karşısındaki çaresizlikle hatırladığını görüyoruz.
Aslında Nâzım Hikmet'in Kadıköy'deki izlerinin ömrünün çok önemli bir bölümünü burada geçirmiş olmasına karşın hep silik kalmış olmasının önemli bir nedeni de bu herhalde.
Son izin yok olup olmayacağını, yerel yönetimsel kurumların bu konuda bir sorumluluk üstlenmeye niyetli olup olmadığını henüz bilemiyoruz ama en azından Kadıköylü şairi ve ailesini hedef alan bu zorbalık ve ona dönük bu dışlayıcılık konusunda bir “düzeltme” yapma ihtiyacı olduğu çok açık. Kadıköy'ün Nâzım Hikmet'e, Hikmet'in Kadıköy'e kattıkları ve -varsa birbirinden götürdüklerinin belirgin hale getirilmesi, bu tarihi daha net okumayı engelleyen suskunluğun giderilmesi gerekiyor.
- Kadıköy, Nâzım Hikmet ile barışacak mı?
Nâzım Hikmet çok büyük bir şair, çok önemli bir değer ve Kadıköy'de yaşamış. Ortaokul dönemi ve hapse girmeden önceki iki yıllık Nişantaşı ikametleri de var ama özgür olduğu ve İstanbul'da kaldığı yılların büyük bölümünde Kadıköy'de bulunuyor.
Bunun bugüne dek satır aralarında geçmiş olması; günlerini geçirdiği, nefes aldığı, uyuduğu mekanların üzerinde fazlaca durulmamış olması o dönem yaşamak zorunda bırakıldığı kuşatmayla ilgili olabilir, ancak bugün artık bu kuşatmayla yüzleşilmesi ve Kadıköy'ün Nâzım'la onun mekanı olarak barışması gerekiyor.
Ben bu evin yıkılması meselesinin bu anlamda sembolik bir önemi olduğunu düşünüyorum; Kadıköy bu son izin de yok olmasına göz yumacak mı, yoksa Nâzım Hikmet Kadıköy'de hak ettiği yeri bulacak mı? Soru bu. Kadıköy halkı ve Kadıköy belediyesi bu soruyla yüzleşmek zorunda.
* Nâzım Hikmet'in babası Hikmet Bey'e ait olan ve bugün yıkılması gündemde olan Kadıköy'deki ev
Odatv.com