Soyuz uzay aracı geçtiğimiz martta Baykonur Uzay Üssü’nde fırlatma rampasına çekiliyor. 1960’larda Sovyetler Birliği tarafından geliştirilen bu dayanıklı tasarım, Rusya’nın uzay programı tarafından hâlâ kullanılıyor. Son uzay mekiklerinin 2011’de emekliye ayrılması nedeniyle ABD’li astronotlar Uluslararası Uzay İstasyonu’na ulaşım için Soyuz aracına otostop çekiyor.
Elli yıl önce bu ay, astronotlar Ay’da ilk kez yürüdü. Apollo 11’in başarısı –Wright Kardeşler’in ilk uçuşundan yalnızca 66 yıl sonra– insanlığın azim ve hünerlerini sergiledi. Şimdi Ay, bilimin kârla buluştuğu bu yeni alanı test edecek yeni bir nesil için yeniden görüş alanımızda.
Geri Sayım: 5
Öncüler
Hayvanlar ilk uzay gezginlerimizdi. Ve ünlü astronot ve kozmonotlar ve daha az bilinen isimler dahil, tüm uzay kahramanlarının yolunu onlar açtı.
Yuri Gagarin, Alan Shepard, John Glenn, Neil Armstrong (ilk dalga uzay gezginleri) riskli görevler için “gerekli niteliklere” sahip olduğu düşünülen, askeri eğitimli astronotlardı.
Ancak erken dönem uzay araçları, erkeklere –hatta insanlara– özel bir alan değildi. Meyve sinekleri, maymunlar, fareler, köpekler, tavşanlar ve sıçanlar insanlardan önce gitti uzaya.
Gagarin’in Nisan 1961’de Dünya çevresinde yaptığı yolculukla uzaya çıkan ilk isim olmasından üç yıl önce, Sovyetler uzaya bir sokak köpeği gönderdi. Laika, Dünya yörüngesine giren ilk hayvan oldu ama uçuşu sırasında öldü. ABD uzaya Ham adında bir şempanze fırlattı. Neyse ki şempanze hayatta kaldı ve Shepard’ın 1961 yılının mayıs ayında uzaya çıkan ilk Amerikalı olmasının yolunu açtı.
Ayrımcılığa rağmen kadınlar da uzay çağına öncülük ettiler. Glenn’i 1962 yılında Dünya yörüngesine giren ilk Amerikalı yapacak olan uçuşun güzergâhının ayrıntılarını hesaplayan matematikçi Katherine Johnson gibi bazıları perde arkasında kaldı. Erken dönem kozmonotlarından Valentina Tereshkova, 1963 yılında yörüngeye giren ilk kadın oldu. Sally Ride’ın uzay mekiği Challenger’la uzaya çıkan ilk Amerikalı kadın olması içinse aradan yirmi yıl geçmesi gerekti.
Geri Sayım: 4
Oraya Varmak
Erken dönem roketçileri, çok aşamalı bir fırlatıcının insanları Ay’a gönderebileceğini fark etti. Saturn V tam olarak bunu yaptı ve geleceğin zeminini hazırladı.
Gözlüklü, sakallı, bilimkurgu meraklısı Rus bir münzevi olan Konstantin Tsiolkovsky, insanlığın kaderinin yıldızlar arasında olduğuna inanıyordu. 1900’lerin başında insanların Dünya’nın yerçekiminin ötesine gidebilmesi için gerekli olan denklemi çözdü. Ayrıca Ay roketlerinin nasıl çalışacağını da hayal etti –sıvı yakıtlar ve çoklu ateşleme kademeleri gerekiyordu.
Birbirlerinden bağımsız olarak, Hermann Oberth ve Robert Goddard da benzer çıkarımlara ulaştı. 1926’ya gelindiğinde, Amerikalı Goddard ilk sıvı yakıtlı roketi inşa etti. Yine aynı dönemlerde, Almanya’da yaşayan Oberth, çoklu kademelerin uzun yolculuklar için hayati önemde olduğunu açıkladı.
Bu üçlünün fikirleri, kırk yıl sonra, Apollo mürettebatını uzaya gönderen devasa Saturn V roketleriyle hayat buldu. 111 metre uzunluğunda olan ve sıvı hidrojen, sıvı oksijen ve kerosen ile çalışan Saturn V, tarihte yapılmış en güçlü roketti. II. Dünya Savaşı’ndan sonra ekibinin büyük bölümünü çalışmak üzere ABD’ye taşıyan Nazi Almanya’sı roketbilimcisi Wernher von Braun tarafından tasarlanan Saturn V, sırayla ateşlenen üç kademeye sahipti. Roket bilimi hâlâ Tsiolkovsky’nin denklemi üzerine kurulu. Ancak, henüz hiçbir roket, insanları yıldızlara daha önce hiç olmadığı kadar yaklaştıran Saturn V’i gölgede bırakamadı.
Çan biçimli beş motor, Apollo görevlerinin çoğunu Dünya yörüngesinin dışına çıkaran ve sonuç olarak astronotları Ay’a taşıyan Saturn V roketinin ilk kademesini ateşledi. Beş motor birlikte 85 Hoover barajı kadar enerji üretti. [NASA Kennedy Uzay Merkezi Ziyaretçi Kompleksi]
Geri Sayım: 3
Nereye Gittik
Apollo görevleri Ay’ın yakın yüzüne odaklandı. Şimdi insansız sondalar Ay ve ötesi hakkında daha fazlasını açığa çıkarıyor.
1960’larda Ay’ımız hâlâ büyük oranda bir gizemden ibaretti. Apollo ziyaretlerinden olabildiğince bilgi elde etmek için, NASA, yok olan lav okyanuslarının yonttuğu karanlık, düz ovalar ve meteor çarpmaları tarafından oluşturulan yükseltiler gibi çeşitli yüzey şekillerine sahip iniş noktaları seçti.
1969’dan 1972’ye kadar ABD’li astronotlar her biri farklı bilimsel amaçlar nedeniyle seçilmiş altı noktaya iniş yaptı. Noktaların her biri Ay’ın, yörünge kâşifleri tarafından kapsamlı şekilde incelenmiş olan ve Görev Kontrol’ün astronotlarla doğrudan iletişimde kalabileceği, yakın yüzündeydi.
Uzay ajansları Güneş Sistemi’ndeki uzak yerleri ziyaret etmek üzere, içlerinde insan olmayan sondalar gönderdiler. Uzay araçları diğer 60 uyduyu keşfetti ve hatta içlerinden birine, Satürn’ün Titan uydusuna iniş yaptı. Kendi Ay’ımız üzerinde ise robotik taşıtlar dört farklı bölgede izlerini bıraktı.
Çin bu yılın başlarında, Chang’e 4 adlı aracını Ay’ın uzak yüzüne indirerek tarihe geçti.
Ay’a ulaşması planlanan ilk özel araç nisan ayında düştü, ama bu aracın ardındaki kâr amacı gütmeyen İsrailli kuruluş hızlıca, yeniden deneyeceklerini duyurdu.
ABD de astronotların Ay’a tekrar dönebilmesi için zemin hazırlayacak teknolojiye sahip bir dizi araç göndermeyi amaçlıyor.
Dan Winters
John Glenn, 20 Şubat 1962’de Dünya yörüngesinde, üzerine sıkıca oturması için 27 fermuarı olan bu uzay giysisini giydi.
Foto-İllüstrasyon
Sputnik’in 4 Ekim 1957’deki fırlatılışı, o dönem görece yeni bir medya aracı olan ve giderek popülerleşen televizyonda yer aldı. Sovyetler Birliği’nin uzaya insan yapımı ilk nesneyi göndermedeki sürpriz başarısı ABD’yi şaşkına çevirdi ve “süper güç” uzay yarışını tetikledi.
Kozmonotik Müzesi
İki köpek (Strelka ve Belka); bir tavşan, 40 fare, iki sıçan, sinekler ve bazı bitki ve mantarlar ile birlikte, 19 Ağustos 1960’ta bir Sovyet aracıyla uzaya fırlatıldı. Bu canlı hayvan grubu Dünya’ya geri dönmeyi başardı. Birer kahraman olarak görülen köpeklerin tahnitleri, Moskova’da bir müzede sergileniyor.
Uçuş Müzesi (Seattle)
Ay’a iniş yapan ilk astronotlar dahil olmak üzere tüm Apollo 11 mürettebatı, 16 Temmuz 1969’da Columbia adlı bu kumanda modülünde uzaya taşındı. Üç astronot, Hawaii’nin güneybatısında suya inen kapsülün içinde Dünya’ya geri döndü.
Dan Winters
Rusya, mart ayında, eski ama güvenilir teknolojiyi kullanarak, Kazakistan’daki Baykonur Uzay Üssü’nden Soyuz roketi fırlattı.
Dan Winters
Bir tür bazalt olan Ay Örneği 15016’nın bir parçası, akıcı ve saflaştırılmış nitrojen gazıyla dolu paslanmaz çelik bir dolapta korunuyor.
Smithsonian Ulusal Hava ve Uzay Müzesi (ABD)
Walter Schirra 16 Aralık 1965’te, Gemini 6 görevi sırasında mızıkasıyla “Jingle Bells” parçasını çalarken, Thomas Stafford çıngırakla ona eşlik etti ve böylece uzayda ilk müzik yapıldı.
Smithsonian Ulusal Hava ve Uzay Müzesi (ABD)
Look dergisi 10 Ocak 1967’de, Neil Armstrong Ay’a ayak bastığında ortamın nasıl görünüyor olabileceğini anlatan bu Norman Rockwell resmine yer verdi.
General Motors Heritage Center
General Motors tarafından üretilen ve “ilk uzay etkileşimli araba” olarak tanıtılan Firebird III, gaz türbini içeren bir motorla çalışıyordu ve yedi kanada sahipti. 1958 yılında yapılan konsept arabanın bir bilgisayarı, elektronik kumandası ve hızlanma, fren ve direksiyon kırmak için bir manevra kolu vardı.
David Pollack, Getty Images
Rusya’da kozmonotlar genellikle hatıra eşyalarına nakşediliyor. “Dünya’da İlk” manşetli bu poster, 26 yaşındaki eski tekstil işçisi ve hava dalışçısı Valentina Tereshkova’nın 1963 yılında gerçekleştirdiği, kendisine “uzaya giden ilk kadın” unvanını kazandıran uçuşun 20. yıldönümünü ilan ediyor.
Susan N. Freeman Özel Koleksiyonu
ABD astronotlarını 1961 ile 1963 arasında altı kez uzaya fırlatan Mercury Projesi bu tarihi başarıyı kutlayan birçok nesneye ilham verdi. Bu metal beslenme çantası, koni şekilli, tek koltuklu Mercury kapsülünün bir kesitini gösteriyor.
Dan Winters
Mattel, 1967 yılında ilk gerçekçi uzay aksiyon figürlerinden biri olan Binbaşı Matt Mason’ı piyasaya sürdü. Giysisi bir prototipe dayanıyordu.
NASA Johson Uzay Merkezi
NASA’nın en çok talep gören uzay fotoğraflarından biri olan (Blue Marble adı ile anılıyor) Dünya fotoğrafı, Apollo 17’nin 1972 yılında Ay’a yolculuğu sırasında, yaklaşık 29 bin kilometre uzaklıktan çekildi.
Geri Sayım: 2
Ne Aldık
Astronotlar kaya, çakıl, toz ve toprak örneği aldı. Kendi ilgi alanları, inançları ve tutkularını yansıtan kişisel eşyalar bıraktı…
NASA astronotları dört yıl içinde Dünya’ya 382 kilogram ay taşı getirdi. Ama en etkileyici hediyelik eşyaların bir ağırlığı yok: Dünya’nın fotoğrafları. Apollo 8 astronotu William Anders 1968 yılı Noel Arifesi’nde, mavi gezegenimizin Ay’ın kraterli ufkunun yakınlarında, karanlık içinde asılı durduğu tarihi fotoğrafı çekti.
Astronotlar yalnızca fotoğraf çekip ay taşları toplamadılar; aynı zamanda Dünya’dan taşıdıkları bir dizi nesneyi de kendileriyle birlikte uzaya çıkardılar.
John Young (Gemini 3), yaygınca bilindiği gibi, gemiye konserve sığır etinden yapılmış bir sandviçi gizlice sokarak, mürettebattan arkadaşı Gus Grissom’la paylaşmıştı. Grissom, kırıntılar kabinin içinde havada süzülmeye başladığında sandviçi cebine koydu.
Buzz Aldrin (Apollo 11), Komünyon’u kutlamak için yanına şarap, ekmek ve bir kadeh almıştı. Mürettebattan arkadaşı Neil Armstrong ise Wright Flyer’ın tahta pervanesinin bir parçasını taşıyordu. Alan Shepard (Apollo 14) Ay’da iki golf atışı yapmak üzere bir aletin sapına iliştirdiği golf sopası kafasını gizlemek için çorap kullandı. Charles Duke (Apollo 16) yanına bir aile fotoğrafı aldı ve onu Descartes düzlüklerinde bıraktı.
Ay yüzeyinde bulunan belki de en dokunaklı yadigâr, Apollo 15 görevinde David Scott tarafından bırakılan küçük, alüminyumdan yapılmış bir insan figürü. Figür, yaşamlarını kaybeden 14 astronot ve kozmonotun adlarının yazılı olduğu bir plaketin yanında duruyor.
Buzz Aldrin, Ay’a iniş yaptıktan sonra, Houston yakınlarındaki eski kilisesinde hâlâ kullanılmakta olan, sekiz santimetrelik bu kadehten kutsanmış şarap içti. [Webster Presbitaryen Kilisesi]
Geri Sayım: 1
Popüler Kültürde
Uzay, televizyon programlarından filmler, oyuncaklar, yiyecekler ve kendimizi ifade edişimize kadar her alanda hayal gücümüzü etkilemeyi sürdürüyor.
Uzay yarışı hız kazanırken amaçları da arşa çıkardı ve yaşam şeklimizi değiştirdi.
Sputnik heykelciklere ve şarkılara ilham verdi. Life dergisi ABD’nin ilk astronotları olan Merkür Yedilisi’nin yaşamlarını övdü. Seattle, Dünya Fuarı için Uzay İğnesi’ni inşa etti. Stanley Kubrick 2001: Bir Uzay Efsanesi’ni çekti. Uzay çağı filmlerde, televizyonda, müzikte, mimaride ve roketlerin pürüzsüz, aerodinamik hatlarının araba ve trenlerin görüntüsüne ilham verdiği tasarım alanında gelişmeye devam etti.
Uzay popüler kültüre hâlâ hâkim; NASA logosu dövmelerden Vans’ın boğazlı spor ayakkabılarına kadar her yerde karşımıza çıkıyor. Uzay Yolu, Jetgiller, Mork ve Mindy, Yıldız Savaşları, son dönemlerdeki Mars filmleri akını ve uzay temalı televizyon programları... Ayrıca: Houston Astros ve Houston Rockets, Uzay Kampı, yerçekimine karşı tükenmez kalemler, astronot dondurmaları, “moonwalk” ve “Space Mountain.”