Text of NELSON MANDELA - naxcivan.orgnaxcivan.org/.../03/...Nelson-Mandela-Biyografisi.pdf · Nelson...
NELSON MANDELA
Apartheide karşı savaştığı için yirmi yedi yıl boyunca hapsedilen
Güney Afrikalı lider
NELSON MANDEIABenjamin Pogrund
DİZİDEKİ DİGER KİTAPLAR Abraham Lincoln, Anna Sproule Albert Schweitzer, James Bentley Bob Geldof, Charlotte Gray Charlie Chaplin, Pam Brown Dalai Lama, Christopher Gibb Eleanor Roosevelt, D avid Winner Florence Nightingale, Pam Brown Lech Walesa, Mary Craig Louis Pasteur, Beverley Birch Mahatma Gandhi, Michael Nicholson Maria Montessori, Michael Pollard Marie Curie, Beverley Birch Martin Luther King, Valerie Schloredt ve Pam Brown Mihail Gorbaçov, Anna Sproule Teresa Ana, Charlotte Gray
Resim Kaynakları: Associated Press: 27, 5 1 (alt), 58, 59; Mary Evans Resim Kütüphanesi: 9; Gamına Liaison: 1 2; Güney Afrika için Uluslararası Savunma ve Yardım Fonu: 4 (üst ve alt), 7, 1 0 (Ben Macleıınan) 1 1 , 1 5, 1 8, 20 (üst ve alt), 21 (Eli Weinberg), 24 (sol ve sağ), 25, 28 (Jurgen Schadelberg), 31, 33, 36, 38 (Eli Wciııbcrg), 39, 40 (üst), 45, 46 (alt), 52 (Dave Hartman), 53, 57 (üst ve alt); Alf Kumala: 48, 49; Magnum: 1 6 (Eve Arnold), 1 9 (üst ve alt lan Berry), 34 ve 35 (Abbas), 54-5 (G. Mendel); Peter Magubane: 23, 40 (alt) 50- 1 , 5 1 : TVS filmi Maııdela'dan alman resimler Tony Nutley'e aittir: 43 (üst ve alt); Spectrum Colour Kütüphanesi: 46 (üst); Kapak: Frank Spooner.
1991 yılında İngiltere' de yayımlanmıştır. 16 Chalk Hill, Watford, Herts W Dl 4BN, İngiltere Exley Publications.
Telif Hakkı i'ı Exley Publications, 1991 Telif Hakkı� Benjamin Pogrund, 1 99 1
CiP bilgileri kopyası, istek üzerine İngiliz Kütüphanesinden temin edilebilir.
ISBN 975-8030-06-X
T üm hakları saklıdır. Bu yayının hiçbir bölümü, Yayımcı'nın yazılı izni olmaksızın, mekanik ya da elektronik yöntemlerle fotokopi çekme, banda kaydetme, bilgi depolama ve dönüştürme de dahil olmak üzere, hiçbir şekilde çoğaltılamaz, yeniden yayımlanamaz.
1996'da Türkiye' de yayımlanmıştır. İlk kaynak Kültür ve Sanat Ürünleri Özveren Sokak 32/l Maltepe-ANKARA Tel: 0.312. 231 73 74 Fax: 0.312. 231 73 79
Türkiye Editörü: Sezai Kaynak Çeviri: Leyla Onat Dizgi: İlkkaynak Ltd. Şti. Dizi editörü: Helen Exley Resim araştırması: Elizabeth Loving Yazı işleri müdürü: Samantha Armstrong ve Margaret Montgomery
1996'da Singapur'da basılmıştır.
NELSON DEIA
Apartheide karşı savaştığı için yirmi yedi yıl boyunca hapsedilen Güney Afrikalı lider.
Benjamin Pogrund
Güncellik sağlayan: KAIZER M. NYATSUMBA
ILKKAYNAK KULTUA VE SANAT UAUNLERt
3
Yimıi yedi yıl hapisten sonra tahliye günü geldi. 1 1 Şubat 1990 giinii, Nelson Mandela ve kansı Winnie, sevinç gösterileri yapan kalabalığı selamlıyorlar. Altmış ülkeden gelen seyircileı; onıın konuşmasım dinlemek ve tahliyesini kutlamak amacıyla verilecek konseri izlemek için toplanmıştı. Bir milyardan fazla olduğu sanılan seyirciler de ekranla11 başında izliyorlardı.
Özgürlük Öğl eden sonra saat 4 : 1 7'de N el son Mandela,
hapishane kapısından dışarı çıktı. Sağ elini yumruk yaparak havada salladı. Sonunda özgürdü.
Taşmak üzere olan kalabalık, hapishane önünde Nelson Mandela'yı bekl iyordu. Güney Afrika'nın V ictor Verster Hapishanesi önünde bekleyen yüzlerce gazete muhabiri, onun 1 1 Şubat 1990 günü, hapisten çıkışını haber yapm ak iç in sabırsızlanı yordu . Televizyon kameraları,bu sahneyi dünya yüzündeki m i l yarl arca i n sana aktarab i l m e k iç in çekim yapıyorlardı; radyolar, milyonlarca insana bu önemli olayı ayrıntılarıyla bet i m lemeye çal ı şıyorlardı; gazeteciler notlar alıyorlar, kameralar ertesi günün gazetesi için fotoğraflar çekiyorlardı.
O güne dek, hapisten çıkan hiç kimse, büyük kitlelerden böylesine ilgi görmemişti. Dünya yüzünde, h içbir zaman, bu kadar çok i nsan, yüzünü tanımadıkları,sesini duymadıkları ama adını iyi bild ikleri bir adamı, böylesine beklememişti. Bir çeyrek asırdır ilk fotoğrafı, o sabah gazetede çıkmıştı. Artık dünya onu görmek istiyordu.
Kameralar, uzun boylu, beyaz saçlı, yüzünde çizgiler olduğu halde, bedeni dinç ve dimdik olan bir adamı gösteriyord u . Yum u şak ve temkinli bir biçimde ilerlerken, yetmiş bir yılını da birlikte taşıyordu. Şık bir takım elbise giymişti ve yirmi yedi yıl hapis yatmış bir adama hiç benzemiyordu.
Bu güçlü görünüm, iki saat sonra, Afrika kıtasının en ucundaki kent olan Cape Town'daki Belediye Saray'ından, dünyaya konuşurken doğrulandı. Sesi metindi: "Hepinizi, barış, demokrasi ve özgürlük adına selamlıyorum," diyordu.
Nelson Mandela'nm, politik inançları nedeniyle yıllarca hapis yatması, ona gösterilen ilginin nedeniydi. Hapiste old uğu yıl l arda, özgürl üğü birkaç kez
"Yaşadığım sürece, hayatımı, Afrikalı/arın mücadelesine adadım. Beyaz egemenliğine karşı savaştım. Siyah egemenliğine karşı da savaştım. İnsanların, eşit firsat/arı paylaşarak uyum içinde yaşayacak/arı demokrat ve özgür toplum hayalini kurdum hep. Bu, gerçekleşmesini istediğim bir idealdir. 1-e Tanrı, öyle uygun görürse, uğrunda ölmeye hazır olduğum bir amaçtır."
"Nelson Mandela'nın simgeleştirdiği şeyleri anlatmak mümkün değil. Ben Güney Afrika'da bir rahipken, birlikte kampanyalar yaptığımız günleri hfılıi çok canlı olarak anımsıyorum. Onun sahip olduğu yetenekler - akıl, büyük bir cesaret ve halkını apartheidden kurtarma kararlılığı - beni çok etkilemişti. "
6
Archhishop Trevor Huddleston CR, Apartheid Karşıtı Hareketin
Başkanı
önerilmişti ona, ama her defasında reddetmişti, çünkü amacına - Güney Afrika insanlarını özgürlüğe kavuşturma ve ırk ayrımcılığını (apartheid) yıkma çabasına, sadık kalmak istiyordu.
Aparth.eid Apartheid, yani insanların deri renklerine göre
ayrımcılığa uğraması, bu yüzyılın en büyük suçlarından biridir. Güney Afrika Cumhuriyeti bu ayrımcılığı, hiçbir ülkede görülmemiş ölçüde uyguladı ve bu sözcüğü icat ederek dünyanın ilgisini ülke üzerine çekti.
Aparthei d sözcüğü - Afrika di l inde, ayrılma anlamına geliyor ve apartheyt diye okunuyor - ilk kez 1948 yılında dünyada duyuldu. Afrikanerleri temsil eden Ulusal Parti, Güney Afrika'yı idare etmek üzere seçil mişti ve ırkçı ayrımcılık söz konusu olmaya başlamıştı. Beyazların seçme hakkı vardı, oysa koyu renk der i l i insanlar , n üfusun çoğunl uğunu oluşturdukları halde, seçme hakkına sahip değillerdi.
Aslında apartheid, Güney Afrika'da 1 948'den çok önce başlamıştı. Hollanda'nın güçlü bir ticaret ülkesi olduğu on yedinci yüzyıl zamanına kadar gidiyordu. H o l l a n da Doğu H i n t Adaları Ş i rket i , H i n t Okyanusu'nda b üyük b i r t icaret i mp aratorluğu kurmuştu. Gemilerle yapılan yolcul uklar uzun, zahmetli ve tehlikeliydi ve Hollandalılar, yarı yolda dinlenme yeri olarak Ümit Burnu'nda bir mola yeri oluşturdu. Orası, şu an Cape Town'm olduğu yerdir.
6 N isan 1 652'de, Jan van Rieebeck ve doksan adamı, H o l l anda' dan gel irken, oraya i ndiler. Yapmaları gereken şey,orayı ş irket gemilerinin gereksi n imler i n i karşı layacak b i r bölge hal ine getirmekti . "Sebze, et, su ve gemideki h astaları iyileştirebilecek gerekli malzeme" alacaklardı.
Sürekli yerleşim Bu dinlenme yeri bir süre sonra, sürekli yerleşim
yeri haline geldi. Hollanda' dan insanlar ve Fransa' daki dini kıyımdan kaçan Fransız Protestanları o topraklara yerleşti l er . Çiftçil i k yayıldıkça, yerli hal k o l an
Khoikhoilerle sorunlar başladı. Khoikhoi halkı, açık sarı deriliydi, büyük ve küçükbaş h ayvancılık ile uğraşan insanlardı. Önceleri beyazlarla ilişkileri hiç de kötü değildi ama hayvanların meraları beyazlar tarafından alınmaya başlayınca araları bozuldu.
Bu haksız bir rekabetti, çünkü yerleşenlerin silahları vardı ama Koikhoilerin yalnızca okları ve yayları bulunuyordu. Hollandalılar, ava çıkar gibi , her defasında Koikhoilerin yüzlercesini öldürdüler.
Aynı kader, San ya da Bushmen denen bir başka sarı derili halk için de geçerliydi.
Avrupalıların yerleşiminden b irkaç yıl sonra, gelecekteki Güney Afrika'nın modeli belirlenmişti. Beyazlar patron, siyahlar ise onların hizmetkarı olmuştu. Bu iki ırk arasındaki ilişkilerden doğacak yeni nesil, büyük bir karma ırk oluşturacağı için, gelecekte daha başka sorunlar çıkacaktı.
1 795'te Britanyalılar, Cape'i istila ettiler ve kendi i nsanlarını yerleştirdi l er . Böylece, Hollan daca konuşan halkın yanı sıra, İngi l izce konuşun bir topluluk daha oluştu.
Ulusal Afrikaner hükümeti, 1948'deki tek seçimde gücü ele geçirdi. Fotoğrafta görünen adamlar, ilk kabinede bulunan ve apartheid, yani ırkçı aynmczlzğz uygulamaya başlayan kişilerdir. Irkçılık, o güne dek Afrika 'da zaten vardı ama Ulusu! hükümet, siyahlarla beyazlann yaşadığı yerlerde, anlan ayznnak için özellikle uğraştı. Kalan birkaç "müşterek " okul, park, iş yeri, kilise, sinema, hatta izci kumluşlan bile aynlmaya zorlandı.
7
--.
Otoriteye karşı tepkiler Hollandalılar, otoriteye karşı zaten tepkiliydiler.
İstediklerini yapmakta özgür olmak istiyorlardı. İng i l i zl e r i n Cape Town'a gelmesinden h i ç hoşlanmamışlardı, çünkü onlar ülkeyi yönetmeye b aşlamışlardı . Hele 1834'te İngil i zler, kölel iği kaldırınca, canları iyice sıkıldı. Hollandalıların çoğu, Büyük Göç'ü başlattı ve uzak bölgelere giderek oralara yerleşmeye karar verdil e r . Gruplar hal inde, kağnılarıyla dağları ve bozkırları aşmak üzere yola çıktılar.
Gittikleri bölgede çiftçilik yapmaya devam ettiler ve Boerler olarak tanındılar. Otoriteden uzaklaşma sonucunda, yalnız ve zor koşullarda yaşadılar. Kendi içlerine dönük olan bu insan lar, dünyaya güven duymuyorlardı. Çocuklar, yalnızca İncil'i okuyacak kadar okuma öğrenirdi. Zaten çevrelerinde okuyacak başka şey de yoktu. Dinleri, yüzyıl önce, Avrupa'da ortaya çıkmış olan k a tı dis ip l i n l i Kalven i zm mezhebiydi. Köleleri yoktu; ama siyah hizmetkarları düşük ücretlerle, zor koşullar içinde çalıştırır ve onları efe n d i l e r i n i n merhametine m uhtaç duruma getirirlerdi.
Bu arada, Boerler için, yeni ucuz bir iş gücü daha ortaya çıktı - Bantular. Bunlar iç bölgelerde yaşayan esmer derili insanlardı. On dokuzuncu yüzyılın ilk yarısında, Güney Afrika' da, siyah kabileler arasında, toprak ve üstünlük savaşları sürüp gidiyordu.
Beyazların - 1702'den beri- rastladıkları ilk siyahlar, ülkenin doğusunda oturan Xhosalardı. İç kısımlarda başka uluslar - Sotho, Pedi ve Swazi adlı insanlar yaşarlardı.
En büyük savaşçılar En büyük savaşçılar, doğu sahilinde, şimdi Natal
denen bölgede yaşayan Zul ul ardan çıkardı . On dokuzuncu yüzyılda Kral olan Shanka, adamlarını yalınayak diken tarlaları üzerinde koşturarak eğitirdi. Kendisine karşı çıkanları derhal öldürten hain bir kraldı.
Hollandalılarla İngilizler, bu kabile savaşlarının ortasında kaldılar ve onları daha beter birbirlerine
düşürdüler. Bir süre sonra da, sahip oldukları barut sayesinde, siyahların tepesine yerleşmeyi başardılar.
1879'daki, son büyük savaşta - İngilizlerin Zulu güçlerini tümüyle yıktıkları savaş sonrasında, bu insanlar ülkenin içlerine doğru sürüldü, hayvanları ya öldürüldü ya da ellerinden alındı. Zulular yaşayabilmek için, beyazların çiftliklerinde çalışmak ya da misyonerlerden yardım istemek zorunda kaldılar.
Bu n o ktaya k a dar, Afri ka'da tarım yapan topluluklar vardı. Ama, ülkede yapılan iki keşif sonucu, endüstri ön plana geçti.
Birincisi, 1866' da bir çiftçi, çocukların oynadığı iri taşın pırlanta olduğunu anladı. Dünyanın her yerinden maden arayıcıları Afrika'ya koştu.
Beyazların çiftliklerinin olduğu topraklarda, yeri kazdıkça pırlanta çıkıyordu. B u arada siyahlar, beyazlar için çalışıyor, tüm ağır işleri onlar yapıyordu. Beyaz madenciler, pırlanta çıkarmak üzere toprağı kazmak için, yalnızca beyazlara izin belgesi verilmesini planladılar.
Zulu savaşçılannın büyük becerileri bile, Britanya ordusunun silahlanna karşı duramazdı. 1879 yılındaki Ulundi Savaşı 'nda, Zulu savaşçı/an yenildiler. Bu yalnızca askeri bir kayıp değildi: Albay Pearson yönetimindeki tümenler, Zulu köylerine giderek, bu resimde gösterildiği gibi kamış damlannı ateşe verip köyleri yok etmeye çalıştılar.
9
Altın Kenti Y irmi yıl sonra, 1886'da daha da değerli bir maden
ortaya çıktı; şimdiye dek duyulmamış ve görülmemiş büyüklükte b i r al tın ocağı k eşfedi l di . S ervet avcılarının ist i lasıyla bir an da b i tiveren kente Johannesburg dendi . Zulular içinse, orası " eGoli", yani Altın Kenti'ydi.
Altını çıkarabilmek için işçiler, gitgide derine, daha derine giderek kuyular, tüneller açtılar. Avrupa' dan gelen beyaz madenciler, daha iyi ve yüksek ücretli işleri kendilerine saklamayı ihmal etm iyorlardı. S iyahlar az kazandıkları halde, kırsal kesimdeki yoksulluk yüzünden, madenler onları mıknatıs gibi çekiyordu.
Ne var ki, madenlere daha fazla işçi gerekiyordu. Ülkenin iç kısımlarında yaşayan siyahları, evlerini terk ederek madenlerde çalışmaya gelmeleri için zorladılar. Bunu önce, "Baş vergisi" denen ve siyah adamın, her yıl ödemek zorunda olduğu, ödemezse hapse gireceği bir vergi icat ederek yaptılar. Birçok siyah adam için daha fazla kazanmanın yolu, yeni işler bulmaktı.
Yavaş yavaş kurallar nedeniyle siyah adamlar eşlerini ve çocuklarını köylerinde bırakarak kente tek başına gelmek zorunda kaldılar. Erkekler, onlara gereksinim duyulduğu sürece madende çalışacaklar ve ancak ondan sonra evlerine dönebileceklerdi.
Denetim sistemleri Mem urla rdan, pol isten, yargı m akaml arı ve
hapishane görevl ilerinden oluşan bir b ürokrasi, siyahların yaşamını düzenlemeye başladı.
Yerleşimde ayrımcılık zaten uygulanıyordu: Beyaz aileler kentlerde yaşıyorlardı; onların yaşadığı çevrenin dışında da siyahların bölgesi vardı. Bu bölge, kalabalık, yoksul, temiz su ve kanalizasyon sistemi olmadığı için hastalıkların kol gezdiği bir yerdi.
Pırlanta bölgesi, Britanya'nın sömürgesi olmuştu. Ama en zengin altın damarı, Boerlerin, siyahları egemenlik altına aldıktan sonra kurdukları altı
Üstte: Pırlantalann keşfi, ancak düşlerde hayal edilebilecek zenginlikleri getirdi. Binlerce madenci, yeni açılan maden ocaklarına aktı ve hemen hir çalışma planı kuruldu: Beyazlar beceri gerektiren işleri, siyahlar ise çok daha az paraya kazma kürek işlerini yapıyorlardı. Karşıda: Siyah işçiler, çok zor koşullarda çalışıyorlardı. Beton üzerinde uyuyorlar, ısınmak için küçücük hir sobanın çevresinde toplanıyorlardı. Apartheid yasaları, hu işçilerin eşlerini ve çocuklarını kente getirmelerini engelliyordu. Milyonlarca siyah aile, hu nedenle bölünmüştü.
11
Mahatma Gandhi'nin Güney Afrika 'da yaşadığı yirmi bir yıl boyunca, hak�ız yasalara karşı oluşturduf.,'u şiddet içermeyen direnme yöntemi gelişti ve benimsendi. 19 l 2'de kıınılan ANC, önce Gandhi'nin yöntemini benimsemişti ama ülkedeki polis taktikleri o kadar baskıcıydı ki, bu yöntem sürdünllemedi.
1 2
cumhuriyetten biri olan, Güney Afrika Cumhuriyeti'nin ortasındaydı. Boerler, şans aramak için gelen beyaz insan akını karşısında şaşkına dönmüşlerdi. Yabancı olmaları bir yana, bu insanlar vergi ödedikleri için, hükümette söz hakkı istiyorlardı.
Boer Savaşı Gerilim artıyordu ve Britanya araya girdi. 1899
yılında Anglo-Boer savaşı patladı. Birkaç ay içinde, Johannesburg ve başkent Pretoria, İngilizlerin eline geçti. Savaş bitmiş gibi görünüyordu. Ama Boerlerin çoğu direnmeyi sürdürdü. İnatla, İngil iz hatlarının gerisinde at üzerinde savaşarak komando taktikleri uygulayarak dövüştüler.
Bri tanya, 25 0 . 000 asker gön dererek Boer çiftliklerini yakmaya, kadınları, çocukları ve yaşlı adamları toplama kamplarına göndermeye başladı. Sonuçta, 1902 yılında barış antlaşması imzalandı.
Savaş, geleceği etkileyecek yaralar bıraktı. Boerler, yen i lg i den ve acılardan dolayı k in lenmiş lerdi . İngilizlerden ve yabancı etkilerinden, öncekinden de fazla nefret ediyorlardı. İngiliz yetkilileri, türeyen ve yöresel bir dil olan Afrikaan dil in i engellemeye çalıştılar. Okullarda Hollandaca konuşan çocuklar, köşede cezaya durdur ul uyordu. A m a Boer Afrikanerleri, ayakta kalmakta kararlıydılar.
Sonunda Britanya araya girdi ve bu iki beyaz grup -Boerler ve İngilizce konuşanlar- arasında barışı sağlamaya çalıştı ve 31 Mayıs 1910'da Güney Afrika Birliği kuruldu.
Siyah insanlar, beyazlardan çok daha fazlaydı ama Britanya, onların ikinci derece vatandaş olarak kabul edileceklerini ileri sürdü. Oy verme hakkından yoksun s iyahl ar , ken di ül kelerinde yabancı durumuna düşürüldüler.
" Renkliler" diye çağırılan, karışık-ırk insanları kenara itildiler.
Nüfusun büyük bir bölümünü oluşturan bir başka grup daha vardı: On dokuzuncu yüzyılda, Natal'daki şeker kamışı t a r l a l arında çal ı ş m a k üzere H i ndistan 'dan getirt i l m iş Asya l ı l ar . O n l ar ve Hindistan' dan gelen başka göçmenler de ayrımcılığın kurbanı oldular. Oy hakları verilmiyordu ve ülkenin değişik bölgelerine yolculuk yapmaları yasaklanıyordu.
ANC'nin doğumu - 1912
Birlikten iki yıl sonra, kendilerine hala ikinci sınıf vatandaş muamelesi yapılmasına isyan eden siyahlar, Güney Afrika Ulusal Kongre'sini kurdular ve daha sonraları bu kuruluşa ANC(Afrika Ulusal Kongresi) dediler.
ANC, hükümete başvurarak, siyah insanlara, ülkedeki doğal haklarının verilmesini istedi, ama hükümet tarafından önemsenmedi.
Britanya'ya delegeler yollayarak, beyaz hükümetin yaptıklarında n korun m alarını ta lep ett i , ama reddedildi. Tersine, Güney Afrika hükümeti, siyahların haklarını gitgide azaltacak yeni yasaları yürürlüğe koymaktaydı.
13
1 4
B u yasaların en kötüsü ve ayrımcılığı en fazla körükleyeni, madenlerdeki "iş rezervasyonu" yasasıydı. B u yasa, s iyahların uzm a n l ı k gerektiren i ş l er i yapamadıklarını, patlayıcı koymak gibi yaşamsal işleri de beceremeyeceklerini iddia ediyordu. Bu tür işler yalnızca beyazlara ayrılmıştı. Değişik işlerin değişik gruplara göre ayrılması, ileride birçok tatsızlığa neden olacak bir davranıştı.
E n önemli yasa ise, 1 9 1 3'teki Ulusal Toprak Yasası'yla alınan karardı. Buna göre, toprakların yüzde doksanından fazlası beyazlara ayrılmıştı, geriye kalan yüzde onunun ise, halen üzerinde çalışan beş buçuk milyon siyaha bölünmesi gerekiyordu. Sayısız siyah i n s a n ise , topraklarından sürülm üş , acı lar ve umutsuzluklar içinde yaşıyordu.
Güney Afrikalı siyahlar, kendi yurtlarında, yersiz yurtsuz kalmışlardı. Sonraları, siyahların kentlerde yer satın almaları da engellendi.
Daha fazla ayrımcılık yasası Yerel idareler de, siyahların oturma yerleriyle ilgili
yasalar koyuyordu. Bunlara "mevki" yasası deniyordu. Kentlere gelmeye kalkan siyahlar, çeşitli yöntemlerle engelleniyordu. Tümüyle beyazlardan oluşan yerel idare konseyleri, "fazla" gördükleri siyahları, yani işlerine gereksinim duymadıkları siyahları, kentten atabiliyorlardı.
Denetimler yapılıyordu ve her siyah adamın bir "pasosu" olması gerekiyordu. Bu kağıtta, kentte kalıp kalmama hakkı bel i rl en iyordu. Ayrıca, vergi ödediklerine ilişkin makbuzları, yanlarında taşımaları gerekti.
H erhangi bir polis, herhangi bir siyahı durdurup paso sorabilirdi. Adamın üzerinde paso yoksa ya da gerekli olan b ilgiler pasoda yazılı değilse, hemen tutuklanır ve hapse atılırdı. O yıllarda, on milyondan fazla insan paso yasası nedeniyle hapse atılmıştı.
Bu yasalar hükümete, siyah bölgelerinde, istedikleri gibi davranma olanağını sağlıyordu. Hükümet, bir siyah adama hatta tüm ulusa, oralardan çekip gitmelerini söyleyebi lirdi. Ya da, bir insana ve bir
grub a, b el l i yerın dışın a çıkamayacaklarını bildirebilirdi.
Böylece, son 250 yıldır planı dikkatle biçimlenen b eyaz-siyah i l işki lerinde, s iyah adamın üzerine yüklenen baskı giderek daha sert hale geliyordu.
Nelson Mandela doğuyor Nelson Rolihlahla M andela, 18 Temmuz 1918
yılında, böyle bir ortamda doğdu. "Kendine sorun getiren " anl amına gelen Xhosa adından b aşka geleneklere göre, bir de Avrupalı adı takılmıştı ona.
Babası Henry Mphakanyiswa Gadla, dört karısı ve atı için yeterli kazanç sağlayabilen bir reisti. On iki çocuğu vardı. Nelson, üçüncü karısı , Nosoken i Fanny'nin oğluydu. Aynı anneden üç kızkardeşi vardı.
Mandela, Güney Afrika'nın, Transkei bölgesinde, Qunu adlı küçük bir köyde doğdu. Burası, rondavel
Afrika Ulusal Kongresi (ANC), 1912yzlında siyahlann haklannı aramak için kurulmuştu. İki yıl sonra, Britanya 'ya delege göndererek, beyaz hükümetin baskzlanndan kurtulmak için yardım dilediler. Güney Afrika 'nın Afrikalı ulustan, hemen hemen elli yıl boyunca, ANC'nin liderliğinde, şiddet içermeyen yöntemlerle haklannı aramaya çalıştılar. 1961 yılında, ilk şiddet hareketi baş gösterdi.
15
Nelson Mandela 'nın doğmuş olduğu Transkei bölgesinin uzanıp giden tepeleri. Kamış damlı kulübeler, manzarayı süslüyor. Topraklar çok güzel; ama pek çok bölgede nüfus fazla yoğun. Hayvanlar ve erozyon yüzünden, bazı bölgeler büyük zarar görmüş.
1 6
denen arıkovanı biçiminde, kamış damlı kulübelerin bulunduğu bir köydü. Annesinin üç kulübesi vardı ve Mandela orada üç kızkardeşi ve annesiyle yaşardı . Kulübelerden biri uyumak için, ikincisi yemek pişirmek için, üçüncüsü ise tahıl ve öteki yiyecekleri depolamak için kullanılırdı . Herkes yerde h asırlar üzerinde, yastıksız uyurdu. Evli bir kadın olan annesinin kendi tarlası ve dikenli dallarla yapılmış hayvan ağılı vardı.
Sessiz, sakin bir bölgeydi. Qunu özellikle, şehirler arası yolların pek düzgün olmadığı o günlerde, her yerden uzaktaydı.
Nelson yürüyebilecek kadar büyür büyümez, ailenin değerli sığır ve keçilerine bakma görevi ona verildi. Akrabaları, onun hayvanları çok sevdiğini ve sürüyü güderken her hayvana adıyla, bir dosta seslenir gibi seslendiğini anımsıyorlar.
Annesinin okuma yazması yoktu ama Nelson, okumak zorundaydı ve bölgenin ilkokuluna başladı.
Kendi Xhosa adının anlamına hiç uymayan, uslu, çalışkan bir çocuktu. Okulun yalnızca birkaç sınıfı vardı ve Nelson henüz on yaşındayken babası öldüğü için, daha fazla okuyacak parayı bulamayacaktı. O zaman, babasının yeğeni Jongintaba, reis oldu.
Xhosa topluluğunda bu norm aldi. Jongintaba, Madiba kabilesinin başıydı artık. Geleneklere göre, aynı atalardan geldiğine inanan tüm kabile halkı, bir aile gibi davranırdı. Mandela ya da bir başkası, aynı köyde ya da millerce ötedeki bir başka köyde de olsa, herhangi bir Madiba üyesinin evine giderdi. Orada, kendi evindeymiş gibi rahatlıkla yiyecek ve yatacak yer bulacağını bilirdi .
Ayn ı n eden l erle, Jon g i n taba da, k ab i l e n i n çocuklarından sorumlu olduğunu düşündü. Nelson'ı kendi çocuğu gibi görüyordu.
Büyük yer Böylece Nelson, Mqekezweni'deki en büyük yerli
köyü olan Büyük Yer'e gitti ve orada kuzeni Justice ile aynı rondaveli paylaşmaya başladı. Okul küçük, kaba bir binaydı ve iki sınıf aynı odada, aynı zamanda ders görüyordu. Nelson orada, İngilizce, Xhosa dili, coğrafya ve tarih okudu. Defterleri olmadığı için, yazboz tahtası üzerine yazardı. Derslerini kitaplardan değil öğretmenlerinden dinleyerek öğrenirdi.
Her gün okuldan sonra, o ve Justice kırlara çıkarak sığırlara bakarlar, sonra akşam vakti, sütlerinin sağılması için sığırları köye getirirlerdi.
Geceleri, Qunu'da yaptığı gibi ateşin çevresinde oturur, kabile büyüklerinin, "beyaz adamın gelişinden önceki o güzel günlerle ilgili" konuşmalarını dinlerdi.
Kendi kralları ve h üküm etlerinin varolduğu, insanlarının ülkede özgürce yolculuk yapabildikleri zamanlardan konuşurlardı . Atalarının, topraklarını korumak için yapmış olduğu savaşlardan ve insanların kahramanlıklarından söz ederlerdi.
B u yıllar, Nelson Mandela'nın ka�akterini ve davran ışlarını belirleyen yıllar oldu. Insanlarının geçmişini öğrenmek, yüreğinde onlara yardım etmek için bir kararlılığın doğmasına yol açtı.
"Güney Afrika'daki insanların çoğu, 1921 yılında polis ve askerlerin, Queenstown bölgesindeki Bulhoek'da, suf üzerinde oturdukları toprakları terk etmek istemedikleri için, silahsız insanlarımızın üzerine tüfeklerle ve makinalılarla ateş açtıklarını ve 163 Afrikalıyı öldürdüklerini, 129'unu yaraladıklarını ve 95'ini de tutukladıklarını iyi bilir. "
Ne/son Mandela, Şubat J962'de, Habeşistan'daki
konuşması sırasında.
"Tatu Joyi'yi dinlerken Britanya 'nın bize neler yaptığını duyarak öfkelendik ve atalarımızın buna izin vermiş olmaları bizi utandırdı. Yine de Nelson'ın öfkesinin herkesinkinden büyük olduğunu hissettim. İşte bunun için yaşamını hapislerde geçirdi. Onu mahkum ettikleri zaman, mahkemede de bunları anlatmıştı. Orada değildim ama her sözünü gazetelerden satır satır okudum ve tümü doğruydu."
Ne/son 'un Mqekezweni'deki dönemini anımsayan
Ntombizodwa
17
Karşıda: Altın, Güney Afrika zenginliğinin kaynağıydı. Çoğunlukla, binlerce metre aşağılardaki toprakta bulunan küçük altın parçacık/an, kayalardan aynlarak kazılır ve yukan çıkartılırdı. Sonra altın eritilir ve tuğla biçiminde şekillerıdirilirdi. Bu altınlann sahihi olan siyah işçi, bundan çok az kar elde edebiliyordu. Çünkü apartheid, onun birçok işi yapmasını engelliyordu ... Ama altının getirdiği para, ülkedeki heyazlann yıllar boyunca, karşıdaki resimde gön'i.ldüğü gibi rahat yaşamalannı sağlamıştı.
Altta: Genç Ne/son Mandela. On dokuz yaşındayken, uzun boylu ve yakışıklı bir delikanlıydı.
18
Kutlama Şöleni Nelson, ilkokulu bitirince, kabilesi bunu geleneksel
bir tutumla kutladı: Şölen için bir koyun kurban ettiler. Jongintaba, Nelson'ın eğitiminden kendisini hilla
sorumlu gördüğü için, onu Clarkebury'e, sonra da siyahlar için en iyi okul olan Healdtown'a gönderdi.
Beyaz yetkililer, beyazlar ve siyahlar için, ayrıca "renkliler" dedikleri Asyalılar için, ayrı ayrı okullar o l m as ı n a dikkat ediyor lardı. H ü kü m et, beyaz çocukların okullarına, siyah çocukların okullarına harcadığın ın on m i s l i n i harcıyor ve bu durum okullarda açıkça görülüyordu. Beyaz çocukların okullarına bol para harcayarak eğitimi zorunlu hale getirmişlerdi. Ama siyahlar için aynı şey söz konusu değildi, çünkü onların çoğu okula zaten gitmiyordu; gidenlerse küçük yaşlarda terk ediyorlardı. Nelson Mandela gibi, l iseye değin okuyabilen çocuklar çok azdı.
Healdtown'da, Nelson yatılı okuyordu ve yatakhanede, karyolalarını ve eşyalarını koyabilecekleri küçük dolaplardan başka bir şey yoktu.
Nelson, ver i l en yatak y ü z ü n ü n i ç i n i s a m a n doldurarak kendisine bir yatak yapmıştı.
Her sabah saat 6'da kalkma zili çalardı . Soğuk suyla hemen yıkanır, bir parça ekmek ve bir bardak şekerli sıcak suyla kahvaltısını yapardı. Öğlenleri daha iyi yerlerdi. Mısır çorbasıyla fasulye: Kimi zaman çorbada biraz et bulunurdu. Akşam yemeği, sabah kahvaltısının aynısıydı. Cumartesi günleri, eğer parası olursa, yakın köye kadar yedi mil yürür ve kızarmış balıkla patates alırdı.
Healdtown'da din, Nelson'ın yaşamının önemli bir parçasıydı. Nelson o güne kadar düzenli olarak kiliseye gitmişti ve Healdtown'da da her gece duaya kalıyordu. Pazar günleri yine kiliseye gider ayrıca yazı derslerine katılırdı.
1938 yılında Nelson okulunu başarıyla bitirdi. O
kadar iyi o k um uştu k i , Jo ngi ntaba onun, Healdtown'dan çok uzakta olmayan, Fort Hare'deki Afrika Ulusal Üniversitesi'nde eğitim görmesine karar verdi . Okul daki üç yüz öğrencinin çoğu siyahtı ,
kalanlar ise "renkli" Asyalılardı. T ü m öğrenci l er g i b i M an dela da, az sonra
üniversitede derslerden başka şeylerin ol duğunu keşfetti. Uzun boyluydu ve üzerindeki üç parçalı takım elbiseyle çok yakışıklı görünüyordu. Kadınlar arasında gözde biriydi. Dans partilerine katılıyor, vals ve fokstrot öğrenmek için epey zaman harcıyordu.
Üniversiteden atılma Fort Hare'deki yaşam koşulları, Healdtown'a
nazaran çok daha iyiydi. Ama öğrenciler sık sık, yemeklerin kötü kalitesinden yakınıyorlardı, yine de bu konuda bir şey yapılmıyordu. Mandela, il� protesto gösterisini orada yaptı: Bir greve katıldı. Universite yetkilileri, onu okuldan attılar. . . . . Jongintaba, Mandela'nın okuluna dönebılmesı ıçın, gidip yetkililerden özür dilemesini istedi. Nelson, bunu reddetti.
Justice ile birlikte, efsane kent Johannesburg'a kaçmayı akıllarına koydular. Orası, kuzeyde köyden yüzlerce mil uzaktaydı ve ulaşabilmek için çok para gerekliydi. Bunun üzerine iki genç, Jongintaba
_'nın iki
ineğini, yöredeki bir tüccara sattılar. Jongıntaba, korkunç öfkel enm işti . Onları, Johannesburg'da çalıştıkları madene kadar izledi. Mandela, madend� polislik yapıyordu. Gençlere eve dönmelerini emrettı. İki genç adanı madenden çıkartıldı.
Justice dönmek zorunda kaldı am a Mandela, Johhannesburg'da hukuk eğitimi yapmak istediğini söyleyerek, Jongintaba'yı kandırdı.
Johannesburg Johannesburg, köy ve Fort Hare'deki küçük kent
yaşamına alışkın olan bir genç için coşku verici şaşırtıcı bir kentti. Henüz ell i yıl önce kurulmuş olmasına karşın, kalabal ık ve canl ı olan bu kent, Güney Afrika'nın bir numaralı kentiydi.
Kentin kuzeyinde, varlıklı beyazlara ait büyük çiçekler ve ağaçlarla dolu kocaman bahçelerin içinde güzel evler vardı. Bütün beyazlar böyle yaşamıyordu;
19
Mandela, Johannesburg'a geldiğinde, kentin varoşlarında oturuyordu. Orada ne elektrik ne de su vardı ve çevresi yoksulluk, kalabalık aileler ve acılarla doluydu. İşte o günlerde, insanların haklarını aramak için çabalaması gerektiğine inandı. Haklarını elde etmek istiyorlarsa; ANC ve yeni üyesi Nelson Mandela için, oy vermeleri gerekiyordu, çünkü bir oy, bir insan demekti.
20
ama en alçakgönüllü ev bile, siyahlarınkinden kat kat üstündü.
Bu varoşlar çok kalabalıktı, pislik doluydu ve suç yatağıydı. Y ine de siyahlar için, hfılfı toprak sahibi olabil dikleri Sop h i atown ve Alexandra, en iyi yerlerden ikisiydi.
Nelson M andela, 1 9 4 1 'de Johannesburg'a geldiğinde, II. Dünya Savaşı iki yıl önce başlamıştı ve Güney Afrika, Nazi Almanyası'na karşı İngiltere'yle birlikte olmuştu.
Savaş, endüstriyi harekete geçirdi. Birden ülkede, askerler için gerekli olan çizmeden, sigaradan tutun da zırhlı araçlara kadar üretim yapabilecek fabrikalara gereksinim duyuldu. Daha fazla siyah köylü, işçi olmak için kentlere aktı. Zaten kalabalık olan siyah yerleşim bölgelerinde nüfus iyice kabardı.
Y ine de siyah adamlar gelecek için umutluydu. Bir umut dönemi yaşanıyordu. Nazizme karşı savaş sırasında, bol bol demokrasi sözleri dolaşıyordu. Hükümet, silah taşıma hakkına sahip olmadıkları halde, siyahlan askere almaya çalışıyordu. Savaş sonrasında, yeni bir anlaşma umudu olabileceğini ima ederek.
Bu arada ANC, son otuz yıldır, düzensiz bir gelişme izliyordu. 1940'ta, yeni bir başkan seçilmişti. Dr. AB Xuma, İngiltere, Amerika B irl eşik Devletleri ve Macaristan'da okumuş bir tıp doktoruydu. Yeni başkan ANC'ye yeni bir yaşam verdi ve onu çağdaş bir politik hareket haline getirdi.
Evlilik Mandela, Johannesburg'daki özgürlük ve enerjiden
çok keyif alıyordu. Alexandra' da oturuyor ve elindeki az parayla idare etmeye çalışıyordu. Derslerini başarıyla bitirdi ve üniversiteden mezun oldu. Daha sonra, Lazer Sidelsky adlı bir beyaz avukatın yanında staj yapmaya başladı. Avukat, genç Mandela'nın gelişimiyle yakından ilgilendi ve ona bir ağabey oldu.
Nelson Mandela, daha sonraları kendisiyle birlikte, Güney Afrika'nın liderlerinden biri olacak Walter Sisulu ile o günlerde tanıştı. Sisulu ile Mandela ömür
Ne/son Mandela, takım elbise ve yelek giyen şık biri olarak taninırdı. Ama 7960'larda, sömürge yönetiminden kurtulan Afrika devletleri arasında, yerel giysileri giymek moda olmuştu. Bu resimde, Mandela, mahkeme sırasında giydiği ulusal giysisiyle görünüyor.
"Çocukluğunda, saygı, övgü ve koruma altında yaşayan bu genç, kentteki kaynar kauının içine atılmış gibiydi."
Maıy Benson 'ın, Mandela 'nın Johannesbıırg'a gelmesiyle ilgili
sözleri.
2 1
"Kalabalık ve mutlu bir aile içinde yaşıyorduk. Nelson, çok sistemli ve iyi alışkanlıklar sahibi bir adamaz. Sabahm köründe uyamr, birkaç mil koşar, hafif bir kahvaltı eder ve işine giderdi. Aile için alışveriş yapmaktan hoşlamrdı ve ben bundan çok memnundum. Akşamları, çocukları yıkamayı severdi, bazı zamanlarda biz kadınlardan yemek işini bile devraldığı olmuştıır."
22
r:velyn Mande/a Ne/son 'ın ilk eşi
boyu sürecek bir dostluğun başlangıcıydı. Sisulu'nun Nelson üzerinde büyük etkisi olmuştur.
Mandela, Sisulu'nun Orlando'daki evinde yaşamaya başlamıştı. Sisu lu onu, Transkei'de hemşire olan kuzeni Evelyn Mase i le tanıştırdı.
Mandela ile Evelyn arasında bir aşk doğdu ve 1944'te evlendiler. Geleneksel evlenme şöleni için paraları yoktu. Yaşayacak yerleri de yoktu, ta ki, Afrika ailelerinin cömertliği yardıma koşana dek: Evelyn'in iki çocuklu, evli kızkardeşi, üç odalı bir evde oturuyordu. Aile,evin bir odasını yeni evlilere vermeye razı oldu. Herhangi bir ücret ödemeleri gerekmiyordu.
Bir süre sonra, Nelson ile Evelyn, kendi evlerine geçtiler; artık aileye karşı görevlerini yerine getirmeleri gerekiyordu. Mandela'nın kızkardeşi onlarla kalmaya geldi ve okula gitmeye başladı. Ardından annesi de yanlarına geldi.
Aile yaşamı Transkei ' den sürek l i olarak gelen konukl ar,
istedikleri kadar evlerinde kalırdı. Hatta bir sonraki yıl, Evelyn bir erkek çocuk doğurduğu zaman bile. Nelson ile Evelyn'in, daha sonraları ikinci oğulları ve iki de kızları doğdu ama ne yazık ki, büyük kız henüz dokuz aylıkken öldü.
Mandela, ai lenin b i rl iktel iğinden hoşlanırdı. Akşamları eve gelip çocukları yıkardı. Sağlıklı kalmak için idman yapmak gerektiğini bil irdi ve ömrü boyunca da buna dikkat etti . Her sabah, kimseler uyanmadan çıkar, sokaklarda birkaç mi l koşardı . Cimn astik salonuna gitmeyi severdi ve boks yapmaya başlamıştı.
Evelyn, aileyi geçindirmek için hemşirelik yaparken, Mandela, Witwaterstrand Üniversitesi'nde, hukuk öğrenimini ilerletmeye çalışıyordu.
Oradaki öğrencilerin çoğu beyazdı. Yalnl,i?:ç;a birkaç siyah öğrenci vardı ve oraya kabul edilmeleri için olağanüstü başarı göstermiş olmaları gerekiyordu. Bu durum da bi le, ik inci sınıf vatandaş m uamel esi görüyorlardı: Derslere ve konferanslara girebiliyorlar a m a sosy a l toplantı lara ve spor etk i n l i klerine katılamıyorlardı. Ama Wits, Cape Town Üniversitesi
gibi, hiç değilse siyahların girebileceği üniversitelerden biriydi . Öteki üni versitelerde hiçbir siyah, hiçbir koşulda öğrenim göremezdi.
Mandela, bir avukat olarak çalışabilmek için, hukuk doktorasını tamamlaması gerektiğini düşünüyordu. Profesörlerinden b ir inin , m akalesini eleştirmesi üzerine, Mandela bir arkadaşına şöyle demişti: ''Acaba kendisi, geceleri gaz lambası ışığında nasıl bir makale yazardı, merak ediyorum."
Aslında, yaşamı bundan daha da zordu. Siyahların bölgelerindeki yaşam hiç kolay değildi. Bütün öteki evlerde olduğu gibi, Mandela ve ailesi, büyüklüğü Avrupa ya da Amerika Birleşik Devletleri'ndeki geniş b i r salonun hacmi kadar olan bu eve t ıkı l m ı ş durumdaydılar. N e sıcak suyu, n e de çağdaş anlamda bir tuvaleti vardı.
Yeterli otobüs servisi olmadığı için, üniversiteye gidiş gelişler çok zaman alıyordu. Kentte olduğu zamanlarda bile, her otobüse binemiyordu. Siyahlar için ayrılan otobüsleri beklemek zorundaydı.
Sonunda Mandela, doktoradan vazgeçti ve müşavir avukat olabilmek için sınavlara çalışmaya başladı.
Dahula ailesinde, eli ekmek tutan yalnızca iki kişi olduğu için akşam yemeği hakça bölünerek yenirdi. Bu yirmi beş kişilik aile, dört odalı bir evde otururlardı. Bu bölgelerdeki evlerde, her yatağa sekiz çocuk düşüyordu. Mandela geldiği zaman, siyahlann yaşadığı hölgelerde elektrik yoktu. 1990 yılında bile, Afıikalı ailelerin yalnızca üçte birinin elektriği vardı.
23
Apartheid yüzünden, ırkçı tabelalar mantar gibi bitmeye başladı: İnsanlann, hangi otobüslere ve trenlere bineceklerini gösteriyordu. Hükümet binalanna, postaneye değişik kapılardan girmeleri, parklarda değişik banklarda otumıalan gerekiyordu. Alt solda: 1950'/erde, bir Johannesburg tramvay durağı. "Native': siyah insan demekti. Sağda: 1948 'de, apartheid ilan edildikten sonra, ülkenin /ıer yerindeki duraklarda ve ista.1yonlarda buna benzer levhalar türedi. Ancak 1990 yılının Ocak ayında, hu levhalar yasa dışı ilan edildi.
24
Afrika Milliyetçileri Wal ter S isul u'nun Nelson ü zerindeki ikinci
b üy ü k et k i s i , o n u ANC, yani Afr i k a Ulusal Kongresi i le tanıştırmak oldu. Mandela bir süre sonra, aktif olarak çalışan bir grup genç adamla b i r l i k t e , örgü t ü r a d i k a l bir k u ru l u ş h a l i n e getirmeye çabaladı.
Bu aktif çalışmaları sürdüren insanlar, siyah insanların, beyaz yöneticilerle karşı karşıya gelerek haklarını aramal arı gerektiğine i nanan Afri ka Milliyetçileriydi.
Hükümetin yaptığı ayrımcılığa itiraz etmek için, onlara katılmayan siyahları yola getirmeye çalışıyorlardı. Örneğin, siyahların bel irlenen sınırların dışında oturmalarına izin vermeyen yasalara karşı çıkmaları gerektiğini söylüyorlardı.
Afrika Milliyetçileri, öteki gruplardaki insanlarla işbirl iği içine girmek istemiyorlardı. Beyazlara ve komünist partisi üyesi olan Asyalılara karşı kuşku doluydular. Komünizmi, yabancı bir ideoloji olduğu için reddediyorlardı.
o TES ONLY. 1/ ı�
ANC Gençlik Birliği 1944'de Johannesburg'da yapılan bir toplantıda,
Africa Milliyetçileri, ANC Gençlik Birliği'ni kurdular. Aile içindeki değişiklik isteklerini körükleyen bir kuruluştu bu.
Bu arada Nelson Mandela, daha farklı uğraşlar içine de giriyordu. Üniversitedeki siyahların üzerindeki baskıya rağmen, Asyahların ve beyazların gençlik örgütlerindeki öğrencilerle de buluşuyordu. Onları, hem insan olarak seviyor hem de onlarla politik tartışmalara girmekten hoşlanıyordu. Orada edindiği dostluklar, derin ve kalıcı oldu.
Siyah çoğunluk için özgürlük kazanma yollarından söz eden , tutkulu tartışmalar yapıyordu. Hukuk çalışmaları sırasıııda, eğitilen ve keskinleşen zekası, sıcak ve sevecen yapısıyla da karışınca, ona doğal lider niteliğini veriyordu.
1948 yıllarında Mandela, gençlik örgütleri içinde, artık tanınan bir kişiydi ve genel sekreterliğe seçilmişti.
Ama o yıl, Afrika için ayrılıklar yılıydı ve bir daha hiçbir şey eskisi gibi olmadı. Mayıs ayında, Dr. D.F. Malan'ın başkanı olduğu Afrikaner Ulusal Partisi seçimleri kazanarak iktidara geldi.
Afrikaner Mill iyetçileri, apartheid sözü vermiş oldukları için bu seçi mi kazanmışlardı. Apartheid, Afrika'da zaten var o lan ırk ayrım cılığının genişleti lmesi demekti . Afrikaan ların "baaskap" -Boss, yani patron sözcüğü işin özünü anlatıyordu. Beyazlar patrondu.
Irkçı "güvercin delikleri" Yeni hükümet, hemen yeni politikasını uygulamaya
gir işt i . İ l k o larak N ü fusu Kısıt lama Yasası uygulanmaya başladı. Buna göre her insan, beyaz ırktan başlayarak, "renkli" denen Asyalı ve Çinliler, daha sonra da siyahlar olmak üzere sınıflandırıldılar ve küçük güvercin del ik leri denen çekmecelere kondular.
Yıl lardır karışarak bir arada yaşadıkları için, insanların ırk kategorileri pek net değildi. Bu yüzden
"Yerlilerin eğitimini kontrol edebildiğim zaman, onlara Avrupalılarla eşit koşullar içinde olamayacaklarını öğreteceğim .... Eşitliğe inanan insanlar, yerliler için uygun öğretmenler değildir. Benim bakanlığım, yerlilerin eğitimini kontrol edebilecek duruma geldiği zaman, bir yerli için hangi yüksek eğitimin gerekli olduğu ve yaşamda bunu kullanma şansını bulup bulamayacağını belirleyecektir. "
H. F Veıwoerd Yı!rli İşleri Bakam
Bu levhada, "Sınırdan geçen Kaffir (Siyahlara hakaret) vun1lacaktır, "yazılı.
25
"Bu taslak (Bantu Eğitimi) yasalaşırsa, artık aileler değil, Yerli İşkri Bakanlığı, çocukların eğitimi üzerinde söz sahibi olacaklar. Hükümetin politikalamıa karşı çıkanların çocuklarına en uygun olarak seçikcek eğitim, madenlerde taş delme ya da Bethal çiftlikkrinde patates ekme eğitimi olabilir. "
Ne/son Mande/a
"Yaşamımm otuz yılının, kapalı kapılara çaresiz bir sabırla, dikkatle ve alçakgönüllü bir şekilde vurarak geçtiğini kim yadsıyabilir? Bu ılımlı davranışın sonucunda ne elde ettik? Son otuz yıl boyunca, haklarımızı ve gelişmemizi kısıtlayan birçok yasa yürürlüğe kondu ve bugün artık hemen hemen hiçbir hakkımızın kalmadığını görüyoruz."
26
Reis A lbe11 Lutlıuli ANC Başkam, 1952
oluşturulan "ırkçı sınıflandırma kurulu", "sınıflandırmadaki sınırları" inceliyordu. Bir süre uygulanan bu yönteml er arasında, bir kalemi saçların arasına sokarak, saçın ne kadar kıvırcık olduğunu anlamak gibi yollar da vardı. Saç ne kadar kıvırcıksa, o insan o kadar "renkli"ydi. İnsanların ne kadar renkli olduğunu gösteren bir başka yöntem de tırnakları incelemekti. Irkçı inceleme, insanın fizik görünümü, dostları ve işiyle de belirleniyordu.
Bu yöntem, yıl larca hain insanların, "renkl i" olduklarını iddia ederek kızdıkları kişileri kurban etmek için, yetkililere ihbarlarda bulunmalarına yol açtı. Aileler bölündü; insanlardan biri beyaz kabul edilip, erkek ya da kızkardeşi "renkli" bulunabiliyordu. O zaman, bu kişilerin bir arada yaşamalarına olanak yoktu.
Irkçı yasalar giderek çoğaldı. Değişik gruplar arasında cinsel i l işki ve evli l ik yasaklandı. Grup Toprakları Yasası, ü l ke n i n h er karış a l anını inceleyerek, oturma yerlerini ve iş alanlarını belirledi; ve belirlenen her alanda, yalnızca belirlenen kişiler yaşayabilecekti.
Daha önceki deneyimlerde de olduğu gibi, yine beyazlar, en iyi yerleri aldılar ve Siyahlarla Asyalılara, kendilerine başka yer bulmalarını söylediler. Üç buçuk milyon kişi, evlerinden, çiftliklerinden ve işyerlerinden sürüldü. Silahlı askerler, itiraz etmek isteyen kişileri hemen tutukluyordu.
Apartheidi zorlayış Apartheid, ülkedeki tüm trenlerde ve otobüslerde
uygulamaya kondu. Siyah işçilerin greve gitmeleri yasaklandı. Paso yasası sertleştirildi ve siyahların tutuklanmaları arttı. Apartheid, siyah öğrencilerin etkinliklerini sınırlamak amacıyla üniversitelerde de uygulandı. Kentlerdeki parklar ve kütüphaneler, beyaz olmayanlara yasaklandı.
Deniz kıyısındaki sahiller de ayrımcılığa uğradı; en iyi ve en güvenli plajlar beyazlara ayrılmıştı. Konser salonlarına ve sinemalara beyaz olmayanların girmesi yasaklanmıştı. Ülkenin uzak köşelerinde yaşayan,
şimdiye dek katı ayrımcılık yapmamış insanlara kadar uzanıyordu apartheid. Ev boyamak y� da marangozluk gibi işler, yalnızca beyazlar içindi. "iş rezervasyonu" artık yasalaşmıştı.
Her yerde, İngil izce "Yalnız beyazlar" ve Afrikaan dilinde aynı an lama gelen "Slegs blankes" yazılı levhalar vardı.
Eğitime gelince, hükümet yalnızca ayrı okullar istemekle kalmıyor, aynı zamanda siyahlar için özel bir eğitim istiyordu. Daha sonra Başbakan olan Dr. H.F. Verwoerd, "Bir siyah öğrenciye, eğitildiği okulda, ilerdeki yetişkin yaşamı süresince, beyazlarla eşit koşul larda yaşayacağı öğretiliyorsa, bu büyük bir hatadır. Bir Avrupalı topluluğu içinde, onun bir işçi olarak bel l i işleri yapmaktan başka yeri olamaz," demişti.
Hükümet, ülkedeki muhalefete karşı, Komünizmi Bastırma Yasası'nı çıkarttı. Böylece, Komünist Parti
Beyaz insanlann "paso" taşıma/an gerekmiyordu ama yasaya göre siyah adamın mutlaka bir pasosu olmalıydı. Paso, pasaporta benzeyen bir kitapçıktı. İçinde, taşıyanın fotoğrafı ve doğumuyla ilgili bilgiler bulunurdu. Aynca, o insanın nerede yaşamaya ve çalışmaya izni olduğu belirtilmişti. Binlerce siyah, paso/an olmadığı ya da izinleri olmayan bir bölgeye girdikleri için tııtııklanmışlardı. / 950'lerde lıiikiinıet, siyah kadınlann da erkekler gibi paso taşımalannı istedi.
27
Nelson Mandela, politikayla ilgilenmesine rağmen, işi çok olan bir avukattı. Burada bürosunda gönllmektedir. Afrika Ulusal Kongre'sinde birlikte çalıştığı yakın arkadaşı Oliver Tambo ile ortak olmuştu. İş yerleri, Johannesburg'daki, Yargıçlann Mahkemesi'nin tam karşısındaydı ve her zaman, kendilerini haksız ırkçı yasalara karşı konnnaktan aciz, umutsuz insanlarla dolu olurdu.
28
kurmak yasaklandı ve bu yasa çeşitli örgütlerin ve insanların afaroz edilmesine yol açtı. Yıllar boyunca, yüzlerce insan "yasaklandı". Yani, komünizm karşıtı bile olsalar kişisel özgürlükleri kısıtlandı.
Bu yasa çok katı bir yasaydı ve muhalefet eden insanları hedef alan yasalardan biriydi. Bu yasalar, hüküm ete istediklerini tutuklama, istedi klerini mahkemesiz hapiste tutma hakkını veriyordu.
Baskı hız kazanıyor Oluşturulan baskı hız kazanırken, ANC Gençl ik
Birliği genel sekreteri olan Mandela, �rgütü ülke bazına yaymakta büyük rol oynuyordu. ilk amaçları, Gençl ik B irl iği 'ni , ANC içinde bir baskı grubu durumuna getirmekti. 1949 yılının sonlarına doğru, ANC Ulusal Konferansı'nda, beyazların kurallarına uymamak için, Hareket Programı denen bir uygulama kararı aldılar. Buna göre, beyazların istediği gibi davranmayarak karşı koyacaklardı.
Nelson Mandela'nın kafasındaki düşüncelerin, o yıllarda henüz kesinleşmemiş olduğunu görüyoruz. Gençlik Birliği içindeki arkadaşlarının, ANCve Asyalı gruplarla birl ikte h araket �tmel �ri
_ ger�kti
_ği�e
i n an ıyordu. Ama hala, Afrıka mıl lıyetçılerının, Asyalılar ve beyazlarla ilgili endişelerini taşıyordu. Değişik ırk gruplarından insanları görüp tanıdıkça düşünceleri değişiyordu.
ı Mayıs 1950 yılındaki olaylar, onun için bir dönüm noktası oldu. Komünist Parti, kendilerini yasaklamak isteyen hükümete karşı, işçileri greve gitmeye çağırdı. ANC üyelerinin bir kısmı, onlarla birlik olmak istedi ve bugün onlara yapılanın, yarın kendilerine yapılacağını söyledi. Ötekiler, özellikle Gençlik Birliği, k
_on:1ü�ist
lerle hiçbir şekilde birlikte olmayacaklarını bıldırdıler. Grev sabahı, Mandela'nın birçok yere koşturarak,
siyahları işbaşı yapmaya zorladığı söylenir. Gr_ev, ���
az başarı sağladı ama polis ateş açarak on sekız kışıyı öldürdü.
Bu olay, duyguları coşturdu. 26 Haziran günü, ye�i bir çağrı geldi ve bu kez ANC büyük destek verdı. Mandela da tüm yüreğiyle katılmıştı ve protestonun lideri seçilmişti. O günden sonra da ANC'nin öteki örgütlerle işbirliği sağlamasından yana oldu.
Lider Mandela Mandela artık AN C l iderleri arasında tepeye
yükseliyordu. 195 1 'de, Gençlik Birliği'nin Başkanı seçild i . 1952' de otuz iki yaşındayken, Transvaal bölgesinin başkanıydı ve Johannesburg o bölgenin merkeziydi . Ulusal d ü zeyde, dört b aşkan yardımcısından biriydi.
Meslek yaşamı da hızla gel işiyordu. O ve ANC Gençlik Birliği'nden Oliver Tambo, ortak olmuşlardı ve J ohannesburg' da, Yargıçlar Mahkemesi karşısında bir büro kiralamışlardı. Bekleme odasında, her gün sessizce onları bekleyen birçok insan olurdu.
Büroyu kiralamak çok zor olmuştu çünkü siyahlar kentte büro sahibi olamazlardı. Siyah bölgelerine gitmek zorundaydılar. Ve bu, avukatların mahkemeden millerce ötede çalışmaları demekti. Bu yasa nedeniyle
"Yetkililer telaşa düştüler; Temmuz'da (1950), ürpertici yöntemleriyle karşılık vermek istediler. Nelson, sabahın köründe evini basan polisin gürültüsüyle uyandı. Polisler, evini çevirmişti. Ağı geniş atmışlardı. Yirmi kadar Transvaal direnişçisinin evi basılmıştı. Hepsi tutuklandı. Bu olay, daha sonraki yıllarda, sık sık görülecek olan davranış biçimlerinden ilkiydi. "
Fatima Meer "Umuttan da Yüksek " (Higlıer
tlıan Hope) adlı biyografisinden.
"Nelson 'ın günleri mahkemede geçtiği için, akşamlarını ve gecelerini, A NC'nin işlerine ve yasal çalışmalarına ayırıyordu. Sonuç olarak, evine döndüğünde, saat sabaha karşı olurdu; hafta sonlarını da ailesiyle birlikte geçiremiyordu. "
Fatima Meer "Umuttan da Yüksek " adlı
biyografisinden
29
"Birer dava vekili olarak şunu fark ediyorduk ki, bizden daha beceriksiz ve başarısız, yalnızca derilerinin beyazlığı sayesinde o yerlere gelmiş memurlarla muhatap olmak wrundaydık. "
Ne/son Mandela
"Enerjisini tüketen ama ruhunu yücelten örgütsel çalışmaların telaşı içinde, duraklamaya hatta düşünmeye bile zamanı yoktu. ANC'nin gönüllü lideri olarak, çok önemli bir görevi vardı. Ülkenin her yerinde dolaşıyor, örgüt kolları kuruyor, taraftarlar buluyor, para yardımları topluyordu. Mesleğini ve ailesini gönüllü olarak bırakarak karşılığında ülkesinin insanlarının özgürlüğünden başka bir şey beklemeden bu işe soyunmuştu. Böylece, A NC'nin üyeleri, birkaç binden 100.000'e çıktı.
30
Fatima Meer "Umıııııın dıı Yiiksek " adlı
hiyografisinden
hükümet yetkilileri, Mandela ile Tambo'ya, yasaya karşı geldiklerini ve kenti terk etmeleri gerektiğini bildirdiler. Onlar, izin için başvurdular ve nasıl olduysa bu izni kopardılar.
Yal nızca bir avuç siyah avu kat vardı ve işleri başlarından aşkındı. Yargıçlar bile açık mahkemelerde, onlara gereken saygıyı göstermiyorlardı.
Hükümete meydan okuyuş Nelson Mandela'nın hukuk işleriyle ilgilenebilecek
zamanı yoktu. ANC, ülkenin tarihi boyunca görülecek en büyük protesto için hazırlanıyordu ve Mandela gönü l l ü başkan duru m undaydı . H ü kümetten kendilerine haksızlık yapan altı yasanın kaldırılması talebinde bulundular. Tahmin ettikleri gibi hükümet reddetti . Bunun üzerine ANC, M eydan Okuma Kampanyası i lan etti: Halk protestolara başladı. Hükümet yetkilileri öfkelenerek Güney Afrikalıların hepsini yasalara karşı gelmiş kabul ettiler. Bu suçsuz insanlarla hapishaneleri tıka basa doldurdular.
Sekiz bin kişiden fazlası, bu olaydan sonraki birkaç ay boyunca, hükümetin bu haksız tutumuna karşı geldiler: Kimileri, "Yalnız beyazlar" yazılı banklara oturdular. Siyah ve Asyalı adaml ar, postanelere "Yalnız beyazlar" yazan kapılardan girdiler . Bu kampanyaya yal n ı zca s iya h l ar katılm ıyordu. Aralarında siyah haklarından yana olan beyazlar da vardı. Gönüllü bir beyaz, izinsiz yasak bölgeye geçerek protestoya katılmıştı.
M a n d e l a d a t u t u k l an mıştı a m a d ışardaki kampanyayı örgütleyebilmek için kefalet ödeyerek çıktı. Güney Afrika'da birçok bölgeyi dolaştı . Her gittiği yerde, yüzlerce küçük ya da büyük çapta birçok topla ntı orga n i ze e derek insan l ar l a k o n u ş t u . İnsanların haklarını alabilmek için hükümete meydan okumalarını istiyordu ama bunu şiddet içermeyen yöntemlerle yapacaklardı.
Şiddet içermeme yöntemi ANC'nin ilk prensibiydi. Hıristiyan bakış açısına uyarak şiddete karşıydılar. Ayrıca, Güney Afrika Hint Kongresi ile i letiş im iç indeydi l e r ve M a h a t m a G a n d h i ' n i n d i re n i ş
yönteminden etkilenmişlerdi. Yüzyılın başlarında, Gandhi, Güney Afrika'daki ırkçı ayrımcılığa karşı savaşmıştı.Hindistan'ı kurtaran şiddet içermeme yönteminin öncüsüydü o.
Şiddet içermemek aslında iyi bir politikaydı. Güney Afrika polisi silah taşıyor ve hızlı ateş ediyordu. Mandela, onlara ateş etmeleri için fırsat vermek istemiyordu.
Bütün çabalarına rağmen, hem halk hem de polis tarafından şiddete başvuruldu.
Hükümet, apartheid yasalarına uymayanlara ağır cezalar verileceğini ilan edince, kampanya durduruldu. Örneğin, "yanlış" banka oturan kişi, birkaç hafta ceza a lacaksa, bu kampanya nedeniyle ceza beş yıla çıkartılıyordu. Yasaları yıkmaya kışkırtan kişiler sisteme karşı gelen kişiler olarak kabul edilecekler, hapsedilecekler ya da kırbaçlanacaklardı.
Nelson Mandela 'nın anımsadığı en eski yıllardan heri, polis siyahlann düşmanıydı. Ağır apartheid yasalannı haince uyguluyor ve beyaz azınlığı koruyordu. Birçok beyaz polis, renginden dolayı kendini üstün görüyor ve siyahlara gaddarca davranıyordu. Bu resim, göstericileri döven polisleri gösteriyor. 1970'/erde çekilmiş hu resim, ANC'nin şiddet içe1meyen direnişi sırasında meydana gelen sahnelere çok benziyor.
31
·�jrikalı ana babaların, çocuklarına verecekleri eğitimi seçme hakkım korumalısımz. Çocuk/armıza, Afrikalı/ann Avrupalı/ardan daha aşağı bir ırk olmadığım anlatın. Topluluklanmz içinde, kendi okullarınızı kurup, çocuklanmza doğru eğitimi verin. Bu okulları kurmak zor ve tehlikeli olursa, her evi, her deliği, her yapıyı, çocuklarımz için bir öğrenim yeri haline getirin. Verwoerd'in insanca olmayan barbarca davranış/arma teslim olmayın. "
32
Ne/son Mandela ANC 'nin, 1 953'te yaptığı
7Tansvaal Konferansı 'ndaki konuşmasından.
Toplu polis baskınları Gelecek yıllarda hep görüleceği gibi, G üvenlik
Polisi, ANC görevlilerinin ve Hindistan Kongre'sinin evlerini, bürolarını sık sık basıyordu. Polisler, birçok belgeyi ele geçirdiler. Daha sonraları yirmi iki lideri tutukl adılar. Mandel a da aralarındaydı. Onları, kom ü n i z m i yaymaya ç a l ı ş m a k l a s uç l ad ı l ar . Tutuklular kefaletle serbest bırakıldı. Duruşmalar sonunda suçlu bulundular ama yargıç, onların sürekli olarak şiddetten kaçındıklarını bildiğini söyledi.
Onları dokuz ay hapse mahkum etti, sonra da cezalarını düşürdü.
Mandela, artık tam anlamıyla ateş hattındaydı. Öteki liderlerle birlikte h ükümetin hedefi haline gelmişti. Hükümet, mahkemeye bile gitmeye tenezzül etmiyor ama onları sürekli rahatsız ediyordu.
Diktatörlük yöntemleriyle onların hiçbir toplantıya katı lmamal arını em retm işt i . M a nd el a , ayrıca Johannesburg'dan uzaklaşmama emri almıştı.
Onu bundan men etmek pek mümkün olmadı. 1 953'te, ANC'nin bölgesel toplantısında okumak için bir konuşma hazırladı. Bu konuşmada, hükümete karşı çıkıldığı zaman karşılaşılan zorluklardan söz ediliyordu.
"Toplulukl ar hazırl an malı ve yeni bir politik mücadele için bilgilendirilmeli,'' diyordu. "Gücümüzü yeniden toplamalıyız ve yeniden direnebilmek için adamlarımızı bir araya getirmeliyiz. Böylece, düşmana karşı daha güçlü olabiliriz. Hiçbir şey olmamış gibi körü körüne yaşayıp gitmek, hem aptallık hem de intihar etmek gibi bir şeydir.
Daha önce yaptığımız toplu çalışmalar, gazetelere yapılan başvurular, broşürler ve insanları harekete davet etmek çok tehlikeli oldu. Bunlar, yeterince etkin biçimde kullanılamadı."
Gerçekten de ANC, uzun süre toplantılar yerine, sözlere dayanmak zorunda kaldı. Hükümetin vahşi davranışl arının kurbanı olmuşlardı. 1 950' 1erde, yeterince barışçı protesto ve baskı yapılırsa, Afrikaner Milliyetçilerinin pes edeceğine inanılıyordu ve ANC çalışmalarını bu düzeyde sürdürdü.
Yüzyıllardır sürüp giden önyargılı davranışların
sonuçları, apartheidle birl ikte iyice yoğunlaşmıştı ve bu etki ler, hem b eyazl arda hem de siyahlarda görünüyordu. Mandela'nın beyaz arkadaşlarından Jules Browde, bir gece eşiyle dışarı çıkarken, dört yaşl arın daki oğul l a rını, siyah h i zm etçi l eriyle bıraktıklarını ve oğlanın arkalarından ağlayarak, "Siyah bir yüzle birlikte kalmak istemiyorum," deyişini anlatmıştı.
"Niçin böyle konuştuğunu anlamıyoruz. Biz liberal insanlarız ve evimizde ırkçılığın izi bile yoktur,' ' demişti Mandela'ya.
Mandela da ona, çocuklarından biriyle, kendisinin de buna benzer bir şey yaşadığını anlattı. Evlerine gelen beyaz dostları gittikten sonra, çocuk dönüp, "Buraya beyazları niçin çağırıyorsun?" diye sormuştu.
Mandela ona, "Tüm beyaz insanların yürekleri beyaz değildir. Kimilerininki siyahtır," diye karşılık vermişti.
Nasıl mücadele edilebilir? ANC için zor günlerdi. Hükümet çok güçlüydü.
Apartheid yasaları insanları giderek daha fa zla sıkıştırıyordu. 1 950'1erde, siyah çocukların eğitimini ele alıp onlara aşağı yaratıklar oldukları düşüncesini aşılamaya çalışıyorlardı.
Siyahların eğitimi için uğraşan kiliseler, hükümetle işbirliği içine girip girmemekte kararsız kalmışlardı. Metodist Kilisesi de, bu tarz eğitimi reddedenler arasındaydı. Healdtown'da, Mandela'nın eski okulu ve başka oku l l ar kapatıl mıştı. O güzel binalar, çürümeye terk edilmişti.
Mandela, bu "Bantu Eğitimi" denen eğitim tarzıyla nasıl mücadele edeceklerine karar veremiyordu.
ANC, bir duyuru yayımlayarak tüm okulların boykot edilmesini istedi. Birçok insan, boykottan ö n ce, çocu k l arını g ö n d er eb i l ecekl eri b a ş k a okulların olmasını istiyorlardı . Boykota katılan az kiş i b üyük bedel l er öded i : H ü kümet, o n ların çocuklarının okul lara yeniden kayıt edilmelerine izin vermedi .
Bu olay, çocukların isteklerini kabul ettirmek için
Nelson Mandela, 1952'de, Komünizmi Bastırma Tusası 'na göre tutuklanarak, dokuz aylık mahkumiyet karan almı§; ama sonra bu karar erlelenmişti. Resimde Mandela, Transvaal Yüksek Mahkemesi 'nde görülmektedir.
33
Altın madenlerinde, heyaz ve siyah işçilere karşı davranış farklılığı çok hüyüktü. İşçilerin yüzde 90'nını oluşturan siyah işçiler, hüyük kalahalık odalarda ve erkek erkeğe yaşarlardı, (solda) Beyazlar ise tersine, aileleriyle, ucuz ve güzel kiralık evlerde otunırlardı. Sağda, heyaz maden işçilerinin yaşadığı köylerden birinin kuşbakışı görünümü.
34
boykot yaptıkları zamandan yirmi yıl önceydi ve etkileri 1976'1ardan, 1980'1ere kadar uzamıştı.
Yasaklama
Eylül 1953'de, otuz beş yaşındaki Mandela'nın aktif siyasi yaşamı sona erdi - ya da öyle göründü. Bir dizi yasaklama emriyle, Johannesburg'da yaşamaya, ama ANC ve öteki örgütlerle il işkisini kesmeye zorlandı. Toplantılara katılm ası da yasakl anmıştı; polit ik toplantılarının dışındaki yemek ve dans partileri gibi sosyal toplantılara bile katılamıyordu.
Hareketleri sınırl anmıştı a m a , Mandela b u engellemelerin geçerliliğini kabul etmek istemiyordu. ANC de aynı şekilde davranıyordu. Hükümet birçok lideri yasaklıyordu ve ANC bir sloganla yanıtlıyordu: "Liderlerimizin yanındayız." Uygulamada bunun anlamı şuydu: Bir lider yasaklanınca, örgütten resmi
olarak ayrılıyordu ama gizlice yine örgüt üyesi olarak kalıyordu.
Bu hem Mandela hem de ötekiler için bir riskti ve yakalanırlarsa hapse girerlerdi .
Artık perde arkasında çalışıyorlar ve Güven lik Pol isi'nden ve onun gizli habercilerinden saklanmaya çalışıyorlardı. Mandela, Halk Kongresi'ni hazırlama görevin i üst l enm i ş t i . 26 H a ziran tari h i n d e Johannesburg'da, yapılan bu toplantı, binlerce insanı bir araya getirdi . Mandela, kendini değişik giysilerle gizl eyerek, yakınlardaki bir evden, toplantıyı ve Özgürlük Bildirisi'nin okunuşunu izledi.
İkinci gün, polisin hiddetle toplantıyı bastığını ve ellerine geçen belgeleri topladıklarını gördü. Polis, o gün orada bulunan herkesi teker teker sorguya çekti. Buna rağmen, bugün Demokrat Güney Afrika'nın temellerini oluşturan Özgürlük Bildirisi, bu toplantıda ortaya çıktı.
Özgürlük Bildirisi İnsanlar kendi kendilerini yönetecekler! Tüm farklı ulus grupları. eşit koşullara sahip olacak! H a l k, devletin varlığından payını alacak' Topraklar, üzerinde çalışan insanlara paylaştırılacak' Herkes yasalar önünde eşit olacak! Herkese iş ve güvenl ik sağlanacak' Öğrenme ve kültür edinme kapıları sonuna dek açılacak! Herkesı; ev, güvenl ik ve refah sağlanacak! Her yerde dostluk ve barış olacak1 Ulkcsini ve insanlarını seven herkes, ş imdi söylediklerimizi yinelesi n : "Bu özgürlükler için, yaşamımız boyunca, özgürlüğümüzü elde edene değin yanyana mücadele edeceğiz."
35
l7k �CC U S E D
36
D E G E M BE R
1 9 5 6
İhanetle suçlanma Bugün baktığımızda, bu sıralanan isteklerin ılımlı,
doğal haklar ve umutlar olduğunu düşünüyoruz. Ama h ükümet için , t e h l i k e l i ve yıkıcı b i r b elgeydi . Hükümetin, buna yanıtı on sekiz ay sonra geldi. Aralık 1956' da Mandela, kapısının hızlı hızlı vurulmasıyla uyandı. Bir grup silahlı asker kapıda bekliyordu. Askerler evini aradılar ve onu tutukladılar.
Her renkten tutuklanmış 156 kişiden biriydi. Hepsi yüksek derecede ihanetle suçlanıyorlardı. Suçlu bulunurlarsa, asılacaklardı.
Ayın sonuna doğru, hepsi kefaletle serbest bırakıldı ama mahkeme uzayıp gitti. Bir grup savcı, sanıkların, komünist b i r rej im için, h ü k ü m e t i devirmeye çalıştıklarını iddia ettiler. ANC'nin tüm liderleri ve yandaşları, h afta n ın her g ü n ü , mahkemelere çıkartılıyorlardı. Duruşma sonrasında avukatlarla görüşmeleri gerekiyordu.
Mahkeme, dört buçuk yıl sürdü.
Winnie O yıll a r , G ü n ey Afrika'nın ve M a n d e la 'nın
yaşamındaki değişikliklere tanık oldu. 1956'da, Evelyn'le evliliği sona ermişti. Sportmen
bedeni, çekiciliği ve karizması kadınları cezbediyordu. Başka kadın l ar l a i lişkisi o l d uğu h akkındaki dedikodular, karısının kulağına gelmişti. Sonunda, ayrıldılar.
Mandela'nın, İ h an e t Duruşmaları, gizli ANC toplantıları, geceleri ve hafta sonlarındaki hukuk çalışmaları, sabah koşuları ve cimnastik salonuna ayırdığı zamanların dışında, hiç zamanı yoktu.
Ayrıldıktan bir süre sonra N elson, Winnie N omzano Mdikizela adında adında genç bir sosyal görevliyle tanıştırıldı ve Winnie, bu telaşlı yaşamın bir parçası haline geldi.
1958'de evlenmeye karar verdiklerinde Winnie, Transkei'de geleneksel bir evlilik töreni istemişti ve bunun için polisten izin almak gerekmişti. Mandela'ya, Johannesburg'u dört günlüğüne terk edebileceği söylenmişti.
"Öıgürlük Bildirisi, demokratik reformları talep eden bir listeden daha önemli bir şeydir. O, devrimci bir belgedir, çünkü talep ettiği değişiklikler, ülkenin ekonomik ve politik düzenini yıkmadan yapılabilecek şeyler değildir. Bu istekleri karşılamak için, yeni bir organizasyon ve en geniş düzeyde toplu mücadele gerekir. "
Nelson Mandela
"Bu evlilik gül bahçesi olmayacak; her yandan tehdit altındadır ve ancak sevgilerin en büyüğü buna dayanabilir. .. Kocana ve onlardan biri olarak insanlarına layık ol."
Winnie Mandela 'nın babası Kokani, düğündeki
konuşmasından.
Karşıda: Aralık 1956'daki toplu tutuklama sonucu, görülmemiş bir İhanet Davası açıldı. Çeşitli gruplardan 156 kişi, hükümeti devirmek istedikleri suçlamasıyla, sabah baskınlan yapılarak tutuklanmıştı. Artık Afrika Ulusal Kongresi lideri olan Mandela da onlardan biriydi. Mandela, aşağıdan üçüncü sırada. Mahkeme dört yıldan fazla sürdü ve sonunda tümü özgür bırakıldı.
37
"Pasta, orada bulunan kişilerin sayısı kadar, yani on üç parçaya kesilmişti; kalan on dördüncü parçayı gelin, Thembuland'da kocasının ailesinin yaşadığı yere götürecekti. Bunun için dikkatle paketlendi. Nelson, karısını oraya hiç götüremedi ve o 14. dilim paketlenmiş şekilde, Nelson 'ın hapisten çıkarak, bu düğün geleneğini gerçekleştireceği günü bekliyor. "
Fatima Meer "Umuttan da Yüksek" adlı
biyogra jisinden, 1988.
Nelson Mandela ile Winnie Mdikizela, 14 Haziran, 1958'deki evlilik günlerinde.
38
"On u n l a evlendiğim zaman, m ücad el eyle, i n s a n l arı m ız ı n özgürlük savaşıyla evl en d i ğ i m i biliyordum," demişti Winnie.
Bu erken anlayış, ilerdeki zor yıllara dayanmasını sağlamıştı . İnsanlara yakın olduğu zamanlardaki davran ış lara da al ışıyordu. Nerede olursa olsun sokakta yürürken ya da restoran da yemek yerken insanlar Mandela'nın yanına gelip ya yardım isterler, ya da yalnızca merhaba derlerdi .
H e r insan, Mandela'nın özel i lgisini çektiğini düşünürdü. Herkese saygıyla davranırdı.
ANC bölünüyor ANC'nin içinde gitgide büyüyen sorunlar, bir krize
neden oldu. Mandela, zamanla, öteki gruplarla bir arada savaşmak gerektiğine inanırken ve ANC'nin değişik ırklardaki kuruluşlarla ilişkileri sağlamlaştıkça, Afrika Mi l l iyetçilerinin bir kısmı endişelenmeye başladı. Hepsi, karışık ırklardan oluşan bir Güney Afrika için çabalıyorlardı ama her "ırk"ın farklı bir örgütü vardı.
Afrika Milliyetçileri, ANC'nin apartheide yeterli direnmediği konusunu tartışıyorlardı. ANC, "Hareket Programı"nı ve işbirliğini reddetmeyi de bırakmıştı. Afrika Milliyetçileri, Özgürlük Bildirisi'ni de, solcular tarafından esinlenerek yazılmış gereksiz bir reklam gibi değerlendiriyorlardı .
Liderlerin, yasaklamalar ve mahkemeler nedeniyle ortada olmayışı, daha az becerikli insanların işlerle uğraşmasına neden oluyordu ve liderlerin yokluğunda, bu düşünceler güç kazanmaya başlamıştı. Örgütün idaresi ve parasal durumu berbat bir hale gelmişti.
1958'in Ağustos ayında bu kavgalar, Mandela ile birlikte, Gençlik Birliği'nde çalışmış olan Robert Mangaliso Sobukwe'nin ayrılmalarına kadar vardı. Ve sonra PAC (Pan-Afrika Kongresi) kuruldu.
Pasolarla savaş Siyah adamları paso taşımaya zorlayan yasa, vahşice
uygulanıyordu. Her gün yüzlerce insan tutuklanıyordu. Ve artık kadınlar için de uygulanmaya başlamıştı .
Siyahlar için "paso" kölelik simgesiydi. Yalnızca siyahların paso taşıması gerekiyordu ve yanlarında pasoları yoksa, anında tutuklanıyorlardı. Yasa öyle sert uygulanıyordu ki, insanlar evlerinin önünde dururken bile, pasoları içerde birkaç adım ötede olduğu halde tutuklanabiliyorlardı.
Sobukwe'nin yen i PAC örgü tü, A N C ' n i n bu konuyl a savaşmak i ç i n c i d d i b i r h a reket oluşturmadığını iddia ediyordu. Bu konuda "kararlı hareket" etmek gerektiğini söyleyen Sobukwe, siyahlara pasolarını evde bırakarak, ken dilerini tutuklatmaya hazır olmalarını söyledi.
Sharpville Katliamı 21 Mart 1960, Pazartesi günü hareket başladı. Bu
çağrıya, büyük yerlerdeki grupların bir kısmı katılmıştı. Ama Johannesburg'daki Sharpville Kalesi civarında polis, silahsız halk üzerine ateş açtı ve altmış dokuz kişiyi öldürdü.
Bu katliam, Güney Afrika'yı gazetelere manşet
"Her yıl, paso yasası yüzünden, halkımın yarım milyon kadarı tutuklanıyor. Tutuklama sonucunda, aileler yıkılıyor, işler yitiriliyor ve parasal zararlara yol açılıyor. Ama bu işin yalnızca bir yanı. Öteki yanı ise, "Pason nerede?" diye bağıran sesi duyan siyah adamın jaşadığı aşağılanma duygusu."
Reis A lbert Luthuli ANC'nin Genel Başkanı
Ne/son Mandela, pasosunu yaktı ve ülkenin her yerindeki insanlara, hükümetin baskılanna tepki olarak aynı şeyi yapmalannı önerdi.
39
'
Üstte: Polis, Sharpville 'de insanlann üstüne ateş açtıktan sonra, ölenlere ve ölmek üzere olanlara bakıyor. Altta: Bu saldmnın altmış dokuz kurbanı için yapılan toplu cenaze töreni.
40
.. .. --· --=: --: --.. __ =- . :
yaptı. Ülke içindeyse, büyük öfke uyandırdı. Mandela da, pasolarını herkesin gözü önünde yakan ANC liderleri arasındaydı. ANC, bir hafta sonra işçileri protesto grevine çağırdı ve o güne kadar sağladıkları katılımın en büyüğünü sağladılar.
Şiddet ortaya çıktıkça, polis daha da fazla insanı öldürmeye başladı. Cape Town yöresindeki siyah mahallelerini gezen polis, kapı kapı dolaşarak, insanları işe döndürmek amacıyla dövdü . Hükümet sendeledi ve Acil Durum ilan etti. ANC ile PAC'yi kapattı ve yine binlerce kişiyi tutukladı.
Hala İhanet Davası'yla uğraşan Mandela da, bu tutuklular arasındaydı ve mahkeme bile edilmeden beş ay içerde kaldı.
Yasaklanan örgütler yeraltına indiler. Onlardan yana olmak tehlike yaratıyordu. ANC ya da PAC işaretini taşıyan bir rozetin bile evinizde bulunması on iki ay hapis yemeniz anlamına geliyordu.
Birçok siyah l ider, tümüyle hayal kırıklığına uğradı. Y ıl l ardır ş i d det içermeyen yöntem l ere b a ğ l ı kal mışlardı. ANC'nin Yasal başkanı Reis Albert
Luthuli'nin dediği gibi, yıllardır "kapalı kapıları çaresiz bir sabırla, dikkatle ve a lçakgönül lü bir şeki l d e çalarak", uğraşmışlardı. Ama her defasında gözardı edildiler, yasaklandılar, hapsedildiler ya da ülkeden sürüldüler; ya da Sharpville'de olduğu gibi, polis tarafından vuruldular.
Mandela, yeniden şiddet içermeme yöntemine b aşvurdu . Bir kampanya h azırlayarak G ü n ey Afrika'da, yeni ve adaletli bir anayasa hazırlanması için, ulusal bir konseyin toplanmasını istedi. Mayıs 1 961 yılında, Natal'da Pietermaritzburg kentinin b üyük konferans s a l o n u n d a , yüzlerce i n s a n toplanmıştı.
Esas konuşmacının Nelson Mandela olduğunu görünce şaşırdılar.
İnsanlar, ona karşı konan yasakların kalktığının farkında değildi . O kadar uzun zamandır, sahne ışıklarından uzak kalmıştı ki, insanların bazıları onu tanıyamadı. Nelson, ateşli ve dinleyicileri coşturan bir hatip değildi ve konuşması biter bitmez çıkıp gitti. Ama onun varlığı ve halkın lideri oluşu, eşekarısı kovanının yeniden karışmasına neden oldu ve polis harıl harıl, Mandela'yı aramaya başladı.
Bu arada Mandela, ü lkede oradan oraya gezinerek hükümetin, yeni bir anayasa için yapılacak ulusal toplantıyı reddetmesi üzerine, üç günlük bir protesto grevi organize etmeye çalışıyordu.
Siyah Fare Kulağı Mandela, güvendiği birkaç gazeteci vasıtasıyla,
h a l k l a i l işkiyi koparmıyord u . O n l arı tel efon kabinlerinden arayarak basın bildirileri gönderiyor ya da basit bir kazan işçisi giysisi içine gizlenerek geceleri onlar la buluşuyordu . İyi giyi m l i avukat Nel son Mandela, sıradan bir işçi durumuna düşmüş gibi görünüyordu.
Yaka l a n m aktan en d i şelen iyorsa b i l e, b u n u gösterm iyord u . S a k i n d i ve grevi baş latmakta kararlıydı.
Mandela'ya, bir türlü ele geçmediği için, ünlü çizgi film kahramanı Siyah Fare Kulağı ismini takmışlardı.
"Hükümet barışçı ve silahsız göstericilerin üzerine, ülkenin askeri güçlerini gönderdiği zaman, o gösteriyi destekleyecek daha büyük bir kitlenin oluşmasına neden oluyor. Biz hükümeti çalışamaz duruma düşüreceğiz ... Duyduğuma göre tutuklanmam isteniyormuş ve polis beni her yerde arıyormuş ... Tanımadığım bir hükümete teslim olmak niyetinde değilim. "
Ne/son Mandela
"Sevgili karımdan, çocuklarımdan, anamdan, kardeşlerimden ayrılarak, kendi ülkemde bir kanun kaçağı gibi yaşamak wrunda bırakıldım. İşimi kapatmak wrunda kaldım, mesleğimi terk ettim. Ülkemin birçok insanı gibi acı ve yoksulluk içinde yaşamam gerekti. 'Zafer kazanılana değin, sizinle yanyana, adım adım ilerleyerek hükümete karşı direneceğim. Ne Güney Afrika'dan ayrılırım ne de teslim olurum. Mücadele çoktan beri benim yaşamım haline geldi. Yaşamımın sonuna değin, özgürlük için savaşacağım. "
Ne/son Mandela. "yeraltı " yaşamını anlatırken.
41
"Her ulusun, iki seçenek arasında kalabileceği dunımlar başına gekbilir -teslim olmak ya da savaşmak. İşte Güney Afrika için, böyk bir dönem başlamıştır. Teslim olmayacağımıza göre, insanlarımız, gekceğimiz ve özgürlüğümüz için, tüm gücümüzle karşı koymaktan başka seçeneğimiz yok."
Unıkhontv we Sizwe 'nin yayınıladığı bildiriden,
16 Aralık 1 961
"Umkhonto 'ya bağlı olan bizler, özgürlüğümüzü bugüne dek kan dökülmeden ve siviller birbiriyle kapışmadan çözmeye çalıştık. Şu son anda bik umuyonız ki, daha önceki barışçı davramşlarımız herkesi uyandırır ve Milliyetçi politikamn ülkeyi bir faciaya doğnı ittiği fark edilir. Umuyonız ki, lıükünıetin ve onun destekçilerinin çok geç olmadan akılları başlarına gelir ve ülkede iç savaş aşamasına gelinmeden birçok şey düzeltilir."
42
Unıklwntv we Sizwe'nin yayımladığı bildiıiden,
16 Aralık 1 961
Hükümet, üç günlük greve kar§ı polisi uyardı ve nöbete dikti. Siyah işçiler i§lerine devam etmezlerse, atılmakla tehdit edil iyorlardı . Lider tutuklanmı§tı. Toplantılar yasaklanmı§tı. Baskı düzeni, grevin ba§arılı olmaması için çalı§ıyordu.
Hükü metin grevi bastırmak istemesi ve ulusal kon sey i n t o p l a n m asını engel lemesi , Nelson Mandela'nın son §ansını belirledi . Bu önemli bir dönüm noktasıydı. Haziran 1961 yılında açıkladığı gibi o ve arkada§ları §U karara varmı§lardı: "Eğer bu ülkede vah§et önlenemiyorsa ve hü kümet, tüm barı§çı gösterileri vah§etle yanıtlıyorsa, Afrikalı liderlerin, barı§ ve §iddet içermeme çağrıları yaparak dola§maları gerçek dı§ı ve hatalı bir tutum olurdu."
Bununla §unu demek istiyordu : Afrika Ulusal Kongresi delegeleriyle Komünist Partisi üyeleri gizli bir toplantı yaparak §iddet içermeme felsefesinin i§e yaram adığını, § iddete § iddet l e kar§ı koymak gerektiğine karar vermi§lerdi . Bir yeraltı sabotaj programı hazırladılar. Buna, Umkhonto we Sizwe
(Ulusun Mızrağı) adını verdiler.
Sabotaj Umkhonto ilk darbesini, Afrikanerlerin bir yüzyıl
önce, Zuluları yendikleri gün olarak kutladıkları 16 Aralık 196l 'de vurdu. Sabotaj cana değil mala, örneğin elektrik direklerine kar§ıydı.
Birkaç hafta sonra, Mandela ülkeden gizlice ayrıldı. Pasaportu olmadığı için, Botswana'dan geçerek, öteki Afrika ülkelerini gezmeye, liderleriyle bulu§maya ve apart h ei d ' e yapacakl arı sal dırı larda yardımcı olmalarını istemeye gitti. Parasal yardım ve gerilla eğitimi bekliyordu. Gana gibi bazı Afrika ülkeleri, anlayı§la dinlediler ve yardım vadettiler.
Mandela altı ay sonra, Bostwana sınırını kaçak olarak geçerek Güney Afrika'ya döndü.
Mandela'nın yeraltı karargahı, Johannesburg dı§ında Rivonia'daki Lil l iesleaf çiftl iğiydi. Polis, Mandela'yı bulmayı umut ederek Winnie'yi izliyordu. Birkaç kez de evini basmı§lardı.
Mandela, ülkede dola§arak yeni bir örgüt kurmaya
Üste ve solda: Bu resimler, "Mandela " adlı filmden alınmıştıı: 16 Aralık 196 1 günü, elektrik direklerini havaya uçuran ilk homhalar atıldı. Yıllarca, şiddet mallara zarar vermek için uygulandı ama daha sonraları insanlar da öldürüldü.
43
"Birileri gazeteyi gösterdiğinde Winnie, işindeydi. Başlığı okudu: POLİS, İKİ YILLIK KAÇIŞI SONA ERDİRDİ ve altında NELSON MA NDELA T UT UKLANDI. İşten izin aldı ve erkenden eve koştu. "Şimdi ne olacak?" diye endişeleniyordu. O anda, kocasını yitirmiş olduğunun farkında değildi henüz. Kızlarının büyüyüp genç kadın olacaklarını ve Nelson hiılii hapisteyken, kendi çocuklarını doğuracak/arım bilmiyordu. "
Fatima Meer "Umuttan da Yüksek ''adlı
biyografisinden.
"Her uygar ülkede olması gerektiği gibi gösteriler çatışmasız, kovgasız yapılacaktı. Ne var ki, bu kompanya için uğraşırken, sanki bir iç savaş ya da devrim hazırlıyormuşuz gibi davrandılar. Bunu kasıtlı olarak yaptılar. Bunu biz yapmadık efendim. Bu hava, hükümet tarafından yaratıldı ... Amacı, bizi korgaşa ve isyan içinde davranan vahşi, tehlikeli ve devrim heveslisi insanlar gibi göstermekti. "
44
Ne/son Mandela, Kasım 1962, Pretoria Malıkemesi 'nde.
çalışıyordu. " Davi d Motsamai" adında bir şöför kılığına girmişti. Ama bir pazar sabahı, 5 Ağustos 1962 günü, Durban'dan çıkarken, polis arkadan yetişti ve durmasını söyledi; geride iki polis arabası daha vardı. K i m olduğunu b i l iyorlardı; biris i , onun yoldan geçeceğini fısıldamıştı.
Polis, sonunda onu buldu. Mandela, Pretoria'ya götürüldü ve siyahları greve özendirmek ve ülkeden yasal olmayan yolları kul lanarak çıkmak suçları nedeniyle tutuklandı. Beş yıl hapis cezasına çarptırıldı. Mahkumiyetini öğrendiği zaman, salondaki kalabalık d i n l eyici lere dönerek, yumruğunu k a l d ırdı ve ':A.mandla!"(Güçlü olalım ! ) diye bağırdı.
Hapishane Hapishane koşulları zordu ve apartheid yüzünden,
siyahlar daha da büyük zorluklara katlanıyorlardı. Mandela'ya bir gömlek, sandalet ve el dokuması "tsotsi şortu" denen uzunca bir şort veri ldi . Daha sonra "tsotsis" adı, o yöredeki genç gangsterlere takıldı. O dönemde, siyah mah kumlara çorap ve ayakkabı verilmezdi. Ve kışın havanın çok soğuk olduğu günlerde bile, tsotsi şortlarını giymek zorunda kalırlardı.
Birkaç ay sonra Mandela, başka üç mahkumla birlikte Cape Town'a gönderildi. Bir gece ve hemen h emen tüm gün boyunca yolculuk ettiler; el leri kelepçeliydi ve birbirlerine zincirliydiler. Kamyonda, tuvalet için kullanılacak bir kova vardı. Cape Town'dan sonra Mandela, gemiye bindirilerek Robben Adası'na götürüldü. Böylece, elde edebilecekleri en büyük güvenliği sağlamışlardı.
Mandela, öteki mahkuml arla birlikte çalışmaya zorlandı. Onlarla birlikte yere oturuyor ve moloz h a l i n e get irm ek için taşl arı kı rıyordu. Ad ada, kendilerine hapishane yapmaya uğraşıyorlardı, çünkü apartheide karşı çıkan siyah adam sayısı gitgide artıyor ve mahkumlar çoğalıyordu. Mahkumların bir kısmı, taş ocaklarından taş kesiyor, bir kısmı kireç çıkarıyor ya da kuş pisliği topluyordu.
Nelson Mandela, içerde fazla kalmamıştı ki, ülkede büyük bir dramatik değişiklik oldu. 1 1 Temmuz 1963
günü, bir kuru temizleme kamyonu, Rivonia'daki Lilliesleaf çiftliğine doğru geldi. Kamyondan polisler ve köpekler fırladı. Aylar önce yeraltına inmiş olan Walter Sisulu da aralarında olmak ü zere, orada buldukları on altı kişiyi tutukladılar.
Polis zafer kazanmış gibiydi. Sonunda Umkhonto
we Sizwe'nin yuvasını keşfetmişlerdi.
Bir numaralı sanık Lilliesleaf'de bulunan belgelere bakılarak, Mandela
yeni suçlarla itham edildi ve Pretoria'daki Yüksek Mahkeme'nin huzuruna çıkarıldı.
Bir numaralı sanık olarak l isteye geçti. Gruptakiler, sabotaj düzenleme ve vahşi bir devrim hazırlamakla suçlanıyorlardı.
Winnie Mandela, Mandela 'nın duruşması sırasında adliyeden aynlırken. Mandela, heş yıla mahkum edilmişti - ama mahkumiyeti sırasında yeniden yargılandı ve hüküm giydi. Winnieye ve çocuklanna yirmi yedi yıl boyunca dönemedi.
45
46
Sanık sandalyesindeki Mandela, düşüncelerini söylemeye başladı . Unıklıonto we Sizwe 'yi niçin kurduklarını anlatmaya çalıştı: "Öncelikle, hükümetin gaddar pol i t ikası yüzünden, ş iddetin artık engel l enemeyeceğine inandık . İ n sa n l arım ızın duygularını denetleyecek ve dizginleyecek l iderler olmazsa, bu ülkenin değişik ırktan insanları arasında, büyük vahşetin ortaya çıkacağına ve bizi iç savaşa götürebilecek durumlara varılacağına inandık.
İkinci olara k, Beyazl arın üstün l üğüne karşı, Siyahl arın sabotaj yapmaktan başka şansl arı olmadığını gördük. Bu üstünlüğe karşı direnişimiz, her türlü yasayla engellenmişti ve biz ya bu durumu kabullenecek ya da hükümete karşı çıkacaktık. Karşı çıkmayı seçtik . . . "
Yaşam Suçları o kadar büyüktü ki, hep birlikte ölüm
cezasıyla yüzyüze geldiler. Tüm dünyada, protestolar baş gösterdi. Ve kuşkusuz, Mandela'nın, haklarını ve durumunu anlatırken gösterdiği eğilmezlik, Güney Afrika mahkemesinde bi le etki li olmuştu. Karar: Müebbet hapisti.
Mandela, siyah ve Asyah arkadaşlarıyla birlikte, askeri bir uçakla Cape 'fown'a, sonra da gemiyle Robben Adası'na gönderildi. Nelson Mandela, daha sonraki on sekiz yılını orada geçirdi. Hükümet, politik h ü k ü m l ü lerin, ceza larının i n d i r i l meyeceğ i n i söylemişti. Katiller, hırsızlar ve tecavüzcüler, genellikle cezalarının yarısını ya da üçte ikisini çektikten sonra serbest bırakılıyorlardı. Ama politik hükümlülere bu hak tanınmıyordu.
1960'lar ve l 970'lerde, hapishane koşulları zordu. Yemekler kötü ve çok sınırlıydı. Örneğin, günde bir çay kaşığı şeker hakları vardı. Gardiyanlar, hırsızlık yaptıkları için, mahkumlar çoğu kez hakları olan yiyecekleri de alamıyorlardı. Mandela, beton üzerine konmuş ince bir şilte üzerinde yatıyordu. Hücresinde, tuvalet için kullanacağı bir kova vardı .
Radyo yoktu. Ga zete okumal arın a ızın verilm iyordu; gizlice sokulmuş bir sayfa gazete bile
Yukan üstte: Ne/son Mandela 'nın hapsedildiği Rohhen Adası 'nın, Cape Tow11 'daki dağdan gön"inüşü. 1960 '/arda, orada her tiirlü güvenlik önlemi sağlanmış hir hapishane kımılnıııştıı. Kayalık sahiller, güçlü akıntı ve soğuk deniz, nıalıkıınılann kaçması111 önliiyordıı.
Altta: Bu adaya hapsedilmiş olan Mandela ile öteki nıalıkıınılar için yaşam koşullan zordu. Cew olarak, yere otııntp eski posta torbalannı onarma/an hekleniyordıı.
"İnsanlarımın hapishane dışında yaşadıkları korkunç koşullara karşı duyduğum öfke, hapishanede karşı karşıya olduğum kötü koşullara duyduğum öfkeden çok daha fazladır."
Ne/sun Mmıdelıı
47
"Hapisteki arkadaşlannın durumuyla yakından ilgilenmesinden kaynaklanan bir sıcaklık vardı onda f Mandelaj. Kimsenin işine bumunu sokmadan, herkesin sorununu öğrenmeye ve destek olmaya çalışıyordu. ANC'ye bütünüyle bağlı olduğu halde, öteki mahkumlara karşı da her zaman sıcaktı. "
S.R. Mac Malıaraj, Nelmn Ma11dela '11ın lıapi�lıa11e arlaıdaşı.
b üyü k ceza veri lmesine neden o l a b i l iyordu . G ardiya n l a r acı m a s ı zd ı . G ü n e sabah 5 :30'da başl ıyorlard ı ve Mandela, uzun saatler boyunca sessi zce çalışıyordu. Günün sonunda, çırılçıplak soyularak üstü aranıyordu. Akşam yemeğinden sonra, tek başına bir hücrede kal ıyordu.
Mandela, kısa sürede herkese yardım etmek isteyen yanıyla dikkat çekti. Mahkumların ANC'den ya da rakip kurul uş PAC 'den olması önem l i değ i l d i . Mandela, her zaman dostça davranıyor v e öğü t vermeye hazır görünüyordu. Özgür bir adamken de, sakin ve herkesi dinlemeye sabrı olan biriydi.
Pol i t i k m a h k u m l ar, h a p i s h a n e bünyesi nde örgütlenerek, disiplinden spora ve eğitime kadar her şeyi düzenlemeye çalıştılar. Mandela, eski adetlerini terk etmedi ve her sabah hücresinde cimnastik yapmayı sürdürdü. Arkadaşlarıyla satranç ya da domino oynadı ve 1 940 yılında alamadığı hukuk doktorası için sessizce çalıştı.
Oradaki etkisi artınca, bunu hisseden hapishane yetkilileri, onu ve Walter Sisilu gibi birkaç kişiyi, öteki mahkumlardan ayırarak başka bir bölüme koydular.
Değişme zamanı Robben Adası'nda, gelişmeler gözlenmeye başladı.
Yemek daha iyiydi, daha sıcak tutacak giysiler ve yatak veri lm işti. Gazete ve dergi okumaları için de izin çıkmıştı. Değişik tür bir hapishane müdürü iş başına gelmiş olmalıydı.
Aylar geçiyor ve Mandela, Winnie'den hiç mektup alamıyordu.
Mektupları sansür eden görevli , on unla dalga geçerek Winnie'nin artık onunla ilgilenmediğini ve bu nedenle mektup yazmadığını söylüyordu . O sırada yeni müdür görev başına geldi ve Mandela ona mektup konusunda şikayette bulundu. Soruşturma yapıldı ve sansürcünün W i n n i e'den gelen a l t ı m ektubu Mandela'ya vermediği öğrenildi. Müdür, üzüntülerini ileterek Mandela'ya, bunun bir daha olmayacağı konusunda söz verdi.
Hapishane idaresindeki iyileşmeler, Güney Afrika
politikasıyla koşut gidiyordu. Apartheid hala vardı ve acıması zca uyg u l a n ıyord u . Ama Afrikaner M i l l iyetçi l eri b i le, artık ırk ayrı mc ı l ığın ı böyle uygulamaktan daha akıllıca bir şeyler yapılabileceğini düşünüyorlardı .
Winnie'nin mücadelesi Mandela'nın, eşinden ve çocuklarından uzakta
o l uşunun acı s ı n a , b i r de, W i n n ie 'n in ken d i özgürlüğünü koruma ve politik çalışmaları nedeniyle yaşadığı s ıkı n t ı l ar eklen iyordu. Pol i t ik i l işki leri nedeniyle, çoğu kez kocasını görmesi engelleniyordu ve Winn ie, onu görebilmek için özel izin almak zoru nda kal ıyord u. Üstel ik , Cape Tow n , Johannesburg'a 950 m i l uzaklıkta olduğu için, pahalı bir yolculuk oluyordu.
O n sek i z ay boyunca, Mandela'yı ziyaret edememişti, çünkü mahkemeye çıkarı lmadan göz altında tutulmuştu. Terör Yasası nedeniyle suçlanıyordu. Bunun sonunda ölüm cezası bile vardı ama beraat etti. Bir yolunu bulup onu rahatsız ediyorlardı. Polis, gece ya da gündüz evini basıyordu. Ayrıca, üzerine adamlar salarak korkutuyorlard ı . Üstelik, o kadar uzun bir mesafeyi gidip gelmek çok yorucu oluyordu.
Derken Winn ie, Johannesburg'un iki yüz mi l uzağındaki Brantfort köy ü n e sürü l d ü . Orada yaşamaya mahkum edi lmişt i . Köyü, i zinsiz terk edemeyecekti. Evinin telefonu da yoktu. Köydeki telefon kulübesi, bürosu haline gel mişti. Günde iki kez oraya gidiyor, arkadaşlarına telefon ediyor ya da telefon bekliyordu. Kocasıyla ilgili söyleyeceği hiçbir şey basılmıyordu.
16 Haziran 1976'da siyah muhalefet, sonunda patladı. İnsanların artık dayanacak hali kalmamıştı. Hele Afrikaan dilinin, siyah okullarmda daha fazla kullanılması konusu gündeme gelince, ülkenin her yerinde protestolar başladı. Buna, "Çocuk isyanı" dendi. Çünkü bu isyanı okul çocukları başlatmıştı. Polis ateş etti, ateş etti, ateş etti. Yılın sonuna dek, çoğu okul çocuğu olmak üzere yüzlerce kişi öldürüldü.
O [Mandela], diğerlerine, iri cüssesiyle adeta tepeden bakıyordu. Herkes ona saygı duyuyordu. O konuşurken biz dinliyorduk. Sabırlıydı, hoşgörülüydü ve hiçbir zaman öfkeye kapılıp kendini kaybetmezdi. "
Stri11i Moodley, Rohhe11 Adası 'ndan hir mahkum.
Winnie Mandela, kocasmın politik diişiincelerini ve hıı
uğurda gösterdiği özverileri paylaşıyordu. Bu resim 1965'te çekilmiştir.
49
Üstte: Polisin zonınlu yerleşim politikası ve göç eden işçilerin durumu dolayısıyla, siyah aile düzeni bozulmuştu. Okul çocııklannın yalnızca yüzde 3'ü, hem anası hem de bahasıyla birlikte yaşayabiliyordu. Güney Afrika 'da, işsiz, evsiz ve eğitimsiz gençleı; hüyiik sorun olmuştur. Bunlara "Kayıp nesil " denit:
50
O günden sonra Güney Afrika'daki protestolar hiç dinmedi. Kimi zaman birkaç ay durum sakinleşir gibi oluyor, sonra yeniden olaylar başlıyordu. Güney Afrika, huzurla yaşanacak bir yer olmaktan çıkmıştı.
Deği ş i k l i k isteyen i nsanların protestol arı, Mandela'nın adını yeniden ön plana çıkardı. Mandela, h apiste o l m ası nedeniyle uzun yıl lar boyunca, unutulmuş gibi görünüyordu. Ama Afrikalıların yüreğinde o her zaman yaşamıştı. Hem Güney Afrika hem de dünya, Robben Adası'ndaki adamın niteliği ve gücüyle ilgili haberleri zaman geçtikçe yeniden duymaya başladı.
16 Haziran 1976 'da, apaıtheide kar�·ı "Çocuk İsyanı" haşlamıştı. Önce, Soweıo 'daki okul çocukları arasında başladı, sonra ülkenin her yerine hızla yayıldı. Üstte: Johannesburg, Alexandra 'da, kurşunlanarak öldiiriilen bir polis kurbanı. Solda: Şiddet yayıldı ve
dükkanlar, hükümet binaları ateşe verildi. Büyük duman bulutları yükseldi.
5 1
Hükümet, politik örgütleri kapatıyordu. Ama bir hareketin yasa dışı olduğunu ilan ettiği zaman, yeni bir hareket başlıyordu. 1980 'lerin ortalarında, yüzlerce halk protestocusuna destek veren, Birleşik Demokrat Cephe kıınılmıış ve Afrika Ulusal Kongre 'sinin amaçlan beliıtilmişti. Binlerce insanın katıldığı yeni toplantılar )kipılıjm44/..
52
Mandela'nın özgürlüğü için çağrı Ülkede gelişen tehl ikeyi i lk görenlerden biri de
hükümet oldu. 1 976'daki Çocuk İsyanı'dan önce, hükümet, Mandela'ya yaklaşmaya başladı. Ülkeyi terk etmediği takdi rde, h ap i s haned en çıkabi l eceği söyl en m i şt i . " B ağımsız" eyaletlerden bir i o lan Transkei'ye gidebilirdi. Mandela bunu reddetmişti.
1970 yılı boyunca, üç dört kez daha, çeşitl i öneriler yaptılar. Mandela her defasında, hapishaneyi ancak koşulsuz terk edeceğini söylüyordu. Salıverildiği zaman, her istediğini yapabilecek özgür bir insan olmak ist iyordu. Onu görmeye gelebilen birkaç arkadaşı ya da yüksek rütbeli kişiler, hapishaneden parlayan gözlerle çıkıyorlar ve Nelson'ın, cesaretini, zekasını ve Güney Afrika'daki ırkçı sorunlara katkısını anlatıyorlardı.
Mandela'nın değeri gi derek fark edil iyordu. Dünyanın birçok ü lkesindeki üniversiteler, kent kurulları ve sendikalar, saygılarını sunmak için, ona payeler vermeye, sokaklara, meydanlara onun adını koymaya, Mandela bursları oluşturmaya başladılar. H ü k ü m et l er , p o l i t i k part i ler ve ulusl ararası organ i zasyon lar , o n un özg ü r bırakıl m ası iç in çağrılarda bulunmaya başladılar.
Pollsmoor Hapishanesi Nelson Mandela'nın koşulları adamakıllı iyileşmişti.
On sekiz yılını Robben Adası'nda geçirdikten sonra, 1 982'de bir gün, yarım saat içinde hapishaneden ayrılacağı söylendi. Sisilu ve birkaç arkadaşıyla birlikte, Cape Town' daki Pollsmoor Hapishanesi'ne götürüldü. Hapishane, kent yakınındaki, güzel bir çiftlik arazisi içine yerleştirilmişti. Belki de hükümet, Mandela ile arkadaşlarının, adada fazla etkin olmaya başladıklarını düşünerek korkmuştu.
Bir amel iyat için hastaneye gitmiş, çıkınca da, Pollsmoor Hapishanesi'ne ama kendisine ait özel bir hücreye yerleştirilmişti.
Adalet Bakanı onu ziyarete gelmeye başladı. Uzun ve kapsamlı tartışmalara giriyorlardı. Gardiyanlar ona
saygılı davranıyorlar, hatta kapıdan çıkacağı zaman kenara çekiliyorlardı .
Tüm bunlara rağmen o, özgürlüğü elinden alınmış bir adamdı. Pollsmoor'daki güvenlik sistemi çok iyiydi ve Mandela'nın hücresi iç tarafa bakıyordu; görebildiği tek şey, gri hapishane duvarları arasından bir avuç gökyüzüydü. Noel 'de iyil i k olsun diye, onu dışarı çıkarmışlar ve çimen üzerinde biraz yürümesine izin vermişlerdi. Bu çok coşkulu bir andı: Y irmi yıldır, ilk kez, çimene dokunabilmişti.
Salıverme ama bir koşulla ... Ocak 1985'te, Güney Afrika Başkanı, P.W Botha,
Nelson Mandela'nın salıverilmesi koşulunu kamuya açık l adı . Mandela , çıkmak i s t iyorsa ş iddet i kınamalıydı. Ama apartheid hata geçerliydi ve ANC ile beyazların arasında hata silahlı dövüşler oluyordu. M andela için, şiddeti kınamak, ANC'yi ve onun çabalarını mahkum etmek demekti.
Mandela, bunun üzerine bir yazı yazdı ve kızı Zindzi, Soweto'daki bir toplantıda onu halka okudu.
1986 yılında, Ne/son Mandela 'yı ve öteki siyasi liderleıi, hapisten çıkarma çağnsı çok ağırlık kazanmıştı. Cape 'deki Middlehurg gibi
küçük kasabalarda hile, insanlar böyle toplanıp göstenler yapıyorlardı. Yalnızca bayraklarla donanmış, silahsız olarak gösteri yapan bu insanim; polisin dağılma eınıine karşı çıkıyorlardı.
"Siyahlann kitle halinde
öldürülmeleri, Güney Afrika
tarihinin kara lekesidir ama
bugüne dek, bu kadar korkunç
bir şey yapmamışlardı: Modem silahlarla donanmış güçler, okul
çocuklamıa saldırdılar. " Mary Benson
fJHney Afrikalı yazar
53
ı f 1enımuz 1988 -Londra 'nın Wenıhley Stadyumu 'nda, Ne/son Mandela 'nın,hirkaç gün sonraki yetmişinci ya�giiniinü kutlamak için, hiiyiik hir rock konseri düzenlenmişti. Oradaki insanlar ve dünyanın hirçok ülkesinde konseri televizyondan izleyenler, Mandela 'nın özgür bırakılmusı çağrısma katılıyorlardı.
54
Mandela şöyle diyordu: "Ben yaşamıma sizlerden daha az değer veren biri değilim. Ama, ne doğuştan kazandığım haklarımı ne de halkımın doğuştan kazanmış olduğu özgürlük hakkını satabilirim."
Ancak kendisi ve ANC özgür ol duğu zaman, hükümetle görüşmelere başlayabilirlerdi .
"Ben özgür değilken, siz özgür değilken, hiçbir şey için söz veremem, verecek değil im. Sizin ve benim özgürlüğüm birbirinden ayrılarak değerlendirilemez. Geri döneceğim."
Mandela'nın özgür bırakılması için, dünya çapında çağrılar sürüp gidiyordu. O, artık Güney Afrika'nın ve dünyadaki tüm baskı altındaki halkların özgürlük simgesi olmuştu.
Hükümet içinde çatlama Güney Afrika hükümeti içinde ayrılıklar başlamıştı.
Mandela'nın durumu onları utandırıyordu. Onun yüzünden, dünyanın ilgisi, apartheid ve kendi gücünü korumak için şiddete başvuran hükümet üzerine
yoğun l aşıyordu. H ükümet üyelerinin bir kısmı, Mandela hapisten çıkarsa, neler yapabileceğini düşünerek, onu özgür bırakmaktan korkuyordu. Öteki lerse, başka seç i m şansı kalmadığını söylüyorlardı.
Dünya basını, Mandela'yla yakından ilgileniyordu. Hapisten çıkarılması konusuyla ilgili her türlü ayrıntı dikkatle izleniyordu. 1 8 Temmuz 1988'deki yetmişinci yaşgünü, h içbir yaşgününün ilgi görmediği kadar önemsenmişti. Londra'daki Wembley Stadyumu'nda, ü n l ü rock şark ı c ı l arının ka t ı l d ı ğ ı b i r konser düzenlenmiş ve dünyanın her yerinden milyonlarca seyirci bu olayı izlemişti.
Derken, bir gün, hasta olduğunu bi ldird iler. Veremden hastaneye kaldırıldığını duyan insanlar endişelendiler. Ama Mandela iyileşti ve Cape Town civarındaki, Yictor Yerster Hapishanesi yakınlarında, rahat bir eve yerleştirildi. Ailesinin onunla birlikte yaşaması önerisini de reddetti; onları da hapse sokmak istemiyordu . Evin rahatlığına rağmen, çoğunlukla yalnızdı ve yalnızlık çok yıkıcıydı.
"Dünyanın en ünlü politik mahkumunun yetmişinci yaşgününü kutluyoruz. Ağustos 1962 yılındaki mahkumiyetinden sonra, Ne/son Rolihlahla Mandela, Güney Afrika 'daki özgürlük mücadelesinin bayrağı oldu. O ülkede, kimse ondan söz edemez ya da portresini asamaz, oysa Güney Afrika halkı, hatta o hapishanelerde yitip gittikten sonra doğmuş insanlar bile onu, gerçek liderleri olarak kabul etmektedirler. "
"Uluslararası düzeyde saygı görmüştür: Üniversite fakülteleri ve öğrencileri tarafından; İskoçya 'nın, İtalya 'nın, Yunanistan 'ın, Avustralya 'nın çeşitli kentlerinde, yollar, parklar, binalar ve meydanlar onun adıyla anılmaktadır. Şiirler ve şarkılar onun yaşamını anlatır. 53 ülkeden 2000 vali ve birçok ülkenin hükümet üyeleri, onun salıverilmesi için çağrı yapmışlardır. "
"Bir adam, tüm Güney Afrika 'mn esin kaynağı oldu • Nelson Mandela. Onun yaşamı, bizim insanlarımızın özgürlük hasretini temsil etmektedir; onun tutsaklığı, tüm Güney /lfrika halkının tutsaklığıdır; onun ve öteki politik liderlerin, koşulsuz özgür bırakılması için yapılan savaş haksızlığa, ırkçı yobazlığa ve insanlığa karşı yapılan savaş demektir. "
Oliver 1iımho A NC Başkanı
Karşıda: Yirmi yedi yıl hoyunca hapiste kalan ama hiç eğilmeyen Ne/son Mandela, 13 Şuhat 1990 'da, Soweto'da yapılan coşkulu "Hoş geldin " toplantısında konuşuyor. İki gün önce, hapisten çıkıp da Cape Town 'ın Grand Parade bölgesinde onu hekleyenlere kavuştuğu f{iinden beri, her yer sevinçten inliyordu.
56
1989 yılında, politik olaylar hızlı bir gelişme gösterdi. Ülkenin ekonomik durumu kötül eşiyordu. Bitip tüken mez bir kargaşa vardı ve öteki ü l kelerin uyguladıkları yaptırımlar, ekonomiyi sarsmıştı. 1990 yılında, FW de Klerk, Güny Afrika Başkan'ı seçilince, Mandela'nın özgür bırakılması, an meselesi haline geldi.
2 Şubat 1990'da, Güney Afrika'da değişiklik yapılması konusundaki baskıyı kabul etti ve Afrika Ulusal Kongresi'nin, Pan-Afrikanist Kongresi 'nin yeniden açılmasına izin verdi. Ve tüm öteki örgütler de yasa dışı olmaktan kurtuldular.
Sonunda - özgürlük Sonun da, 1 O Ş ubat'ta Başkan, bir gün sonra,
Mandela'nın koşulsuz olarak özgür bırakılacağını söyledi.
İşte bu nedenle, o günün öğleden sonrasında, Victor Verster Hapishanesi'nin önü, dünyanın her yerinden gelen yüzlerce gazeteciyle dolmuştu. Cape Town'daki Belediye Binası'nın önünde toplanan kalabalık insan grupl arı, ken d i l er ini özgü r l üğe götüreceğ i n e i n andıkl arı l id er i n yüzünü i l k kez görmeye hazırlanıyorlardı.
Mandela konuşmasına, barıştan, demokrasiden ve özgürlükten söz ederek başladı. Ve aynı kararlılığı taşıdığını bildirerek son verdi: "Sözümü bitirirken, 1964 yılında mahkum olduğum zaman, söylediklerimi yinelemek istiyorum. Bu sözler, bugün için de, aynen geçerlidir: "Beyaz egemenliğine karşı savaştım. Siyah egemenliğine karşı da savaştım . İ nsanların, eşit fırsatları p aylaşarak uyum içinde yaşayacakları demokrat ve özgür toplum hayalini kurdum hep. Bu benim için gerçekleştiğini görmek i stediğim bir idealdir. Ve Tanrı, öyle uygun görürse, uğrunda ölmeye hazır olduğum bir amaçtır."
Bu sözleriyle, hapisten çıkışın bir son değil, bir başlangıç olduğunu açıkça i lan ediyordu. Zaman yitirmeden hükümet yetkilileriyle görüşmeye başladı ve ANC ile hükümet arasında bir ilişki başlatıldı.
İki grup bir arada, hapisteki siyasi tutukluların nasıl
çıkartılacakları ve sürgündeki insanların nasıl geri getirtilecekleri konusunu tartıştılar.
Kin ve öfke hissetmeden M an d ela, b i r toplant ıdan ötek i n e giderek
konuşuyordu ve bu konuşmalarda, beyaz adamları şaşırtan bir şey vardı: Geçmişle ilgili hiçbir kin ve öfke J
taşımaması. Beyazların, azınlık olarak kalmaktan ve azınlık yasalarına tabi olmaktan endişe duyduklarını söyleyerek onlara anlayış göstermek gerektiğini belirtiyordu.
Bir yandan da dünyayı dolaşıyor, ANC için maddi destek arıyor ve çeşitli hükümetlere özgürlüğünü destekledikleri için teşekkürlerini sunuyordu. ANC B aşkan Yardımcısı seçi l m işt i , ama örgütü o yönetiyordu. ANC'de çalışan meslektaşlarını, Ulusal Yürütme Komitesi'ni kurarak, hükümetle bir arada, yen i b ir an ayasa iç in çalışm a l ara b a ş l amaya özen d i riyordu. ANC'taki sa ldırgan tep k i l eri frenlemeye ve şiddeti askıya almaya çalışıyordu.
Nelson Mandela ile Başkan de Klerk, aralarında bir yakınlık geliştirdiler. Her ikisi de, Nobel Barış Ödülü için aday gösterildiler. O ödülü alamadılar ama başka uluslararası ödüllere layık görüldüler.
Görüşmeler ilerledi sonunda de Klerk, ırk ayrımcılığı yasasını kaldırdığını ilan etti. Farklı gruplar için Farklı Gelişim Yasası, Toprak Yasası, Grup Bölgeleri Yasası ve Nüfus Sınırlaması Yasası ortadan kalktı. Siyahlarla beyazlar artık eşit kabul ediliyordu. O dönem, Güney Afrika'daki insanlar arasında, bir dostluk ve umut dönemiydi. Her iki tarafın düzenlediği ırkçı şiddet saldırıları da ortadan kalkmıştı. Beklentiler büyüktü.
Winnie Temmuz 199 1 'de, Mandela, ANC Başkanı olarak
seçilmişti ve Demokratik Güney Afrika Kuruluşu'yla (CODESA) yaptıkları görüşmeleri sürdürüyordu. Mandela, barışçı, kararlı ve etkileyici bir lider olarak görünüyordu. ANC, onun sayesinde toparlanmıştı ve hükümet liderleri onunla görüşüyorlardı. Beyazlarla
57
çok başarılı ilişkil er içine girmişti. Politikadan iyi anlıyor, zekasını ve becerilerini yerinde kullanıyordu. Mandela'nın politik yaşamı iyi gidiyordu ama özel yaşamında sorunlar başlamıştı.
Winnie Mandela'nm, ANC Toplumsal Refah Dairesi ' n d ek i yardımcısıy l a i lişkis i o l duğu söyleniyordu. Sonunda Nelson, evinden ayrıldı. Bazı çelişkili konular ve dedikodular, Winnie'nin peşini bırakmıyordu. Bunlar basit aşk dedikodularından da öte bazı söylentilerdi. Gazete haberleri, onu, genç devrimci Stompie Moeketsi'nin cinayetine karışmakla suçluyordu. H erşeye rağmen Nel son Mandel a, mahkeme süresince, eşinin yanında bulundu ve onun masum olduğunu anlatmaya çalıştı.
Ne var ki, ANC tarafından, karısından uzak durması konusunda, büyük baskı altındaydı. Çünkü Winnie, politik utanç kaynağı olmuştu. Sonunda Winnie'den uzaklaştı . O n u h a l a sevdiğini söylediği h al de, aralarında aşılamayacak farklılıklar oluşmuştu. Bu dönem, Mandela için çok zor ve sancılı bir dönem o l d u . B asın ve tüm G ü n ey Afri ka, a n l adı k i , Mandela'nın politik yaşamı, kendi özel sorunlarından daha önemliydi ve bu konular onun düşüncelerini ve olayları etkileyemezdi.
Şiddet korkutuyor CODESA toplantıları, sorunlarla yüklüydü. Ülke
ekonomisi çok zor durumdaydı; büyük iş kuruluşları
Karşıda: Nelson Mandela, dünyanın birçok kentine ziyaretler yaptı. New York 'da, yüzlerce, binlerce insan sokaktan doldurarak, hakkında çok şey duyduktan bu adamı alkışladılar. Onu coşkuyla karşıladılar, gökdelenlerin penceresinden kağıtlar uçurdular.
Solda: Güney Afrika Başkanı, F W de Klerk, Nelson Mandela'yı hapisten çıkannaya karar veren kişiydi. Aralannda, saygıya dayalı bir dostluk gelişti. Bir arada, apartheidsiz bir Güney Afrika kurma girişimini başlattılar.
59
60
güven l i k arıyorlardı ve A N C i l e h ükümetin anlaşmasını istiyorlardı. Ne var ki, bu anlaşma bir türlü gerçekleşemiyordu. Mandela'nın, de KJerk'le yaptığı özel görüşmel ere rağ m e n , konuşmaların sonu getirilemedi.
Ş i d d e t h areketleri artık beyazlar la siyahl ar arasında değildi. Bu kez, siyah gruplardan ANC ile Zulu kuruluşu Inkhata arasında çatışmalar oluyordu. Bu durum, reform karşıtı olan beyazlara iyi bir koz verdi. Siyah ırka özgürlük verildiği zaman, böyle birbirleriyle kapışacaklarını önceden bildiklerini söylüyorl ardı. H erkes ş iddetten korkuyordu. Bu şiddetin, güvenlik güçleri tarafından kasıtlı olarak çıkart ı ld ığı söylenti leri yayı l ıyor ve h ükümetin sorumlu olduğu söyleniyordu. Hükümet bunu kabul etmiyor, ama sorumlu kişileri de arayıp bul muyordu. Sonuçta, halkın güvenini yitirdi. Çok kişi, de KJerk'in aslında barışı sağlamaya niyeti olmadığını, yalnızca konuşmakla kaldığını ve ANC üyelerini saldırgan kişi ler olarak gösterme k istediğini söylüyord u. Gerçek neydi bilinmez, ama bu olaylar CODESA'yı baltaladı ve görüşmeler sona erdi.
Güç savaşı Mandela'nın özgürlüğünden sonra yer alan büyük
değişiklikler, hem beyazların hem de siyahların değişim ve işbirliğinden yana olduklarını belirtmişti. Başarısızlığın nedeni, güç savaşları ve yeni bir hükümet oluşturmadaki zorluklardı.
S iyahl ar arasında, Mandela'ya destek verildiği gözleniyordu. Ama kişisel yetkisi, ANC ile İkhata arasındaki savaşı sona erdirmeye yetmiyordu.
Mandela'nın sorunu, destan kahramanıyla insan arasında bir yerlerde olmasından kaynaklanıyordu. Birincisi, insanüstü, her şeyi yapabilecek güçte bir kişiydi . İkincisi ise, akıllı, yetenekli ve özgürlük savaşı içinde kararl ı , ama etten ve kemikten ol uşan bir insandı. Ve her insan gibi onun da zayıf yanları vardı.
Nelson Mandela, apartheidi sona erdirmek ve dünyanın en önemli sorunlarından biriyle savaşmak için elinden geleni yapan bir insandı.
Önemli Tarihler 1 652 Cape' de, ilk beyaz yerleşim bölgesi kurulur.
1795 Büyük Britanya, Cape'deki yönetimi ele geçirir.
1 834 Büyük Göç başlar: On binden fazla Afrikaner, Cape sömürgesinden ayrılır.
1 899 Boer Savaşı başlar ve 1 902'ye kadar devam eder.
1 9 1 0 3 1 Mayıs: Güney Afrika Birliği kurulur. Siyah insanlar Birlik içinde yer alamaz v e onlara ikinci sınıf vatandaş muamelesi yapılır.
1 9 1 2 Afrika Ulusal Kongresi (ANC) kurulur.
1 9 1 3 Toprak Yasası kabul edilir; toprakların yalnızca yüzdc7.3'ü siyahlara ayrılır.
1 9 1 8 1 8 Temmuz: Nelson Rolihlahla Mandela, Güney Afrika'nın Transkei bölgesindeki Qunu köyünde doğar.
1 938 Nelson Mandela, Fort Hare'deki Güney Afrika Üniversitesi'ne kayıt yaptırır.
194 1 Nelson Mandela, grev yaptığı için okul yönetimi tarafından okuldan atılır. Johannesburg'a gider ve Walter Sisilu tarafından ANC ile tanıştırılır.
1 942 Nelson Mandcla, yazışma yoluyla Üniversite diploması alır. Ardından, Witswaterstrad Üniversitesi'ne, hukuk öğrenmek üzere kayıt yaptırır ama koşullar nedeniyle tamamlayamaz.
1944 ANC Gençlik Birliği kurulur. Nelson Mandela, Yönetim Kurulu'na seçilir. O yıl, Evelyn Mase ile evlenir.
1 948 Nelson Mandela, Gençlik Birliği'nin genel sekreteri olur. Ulusal Part i, ülkedeki seçimi kazanır ve apartheid ilan eder.
1 949 Aralık: ANC, Gençlik Birliği'nin "Hareket Programı"nı kabul eder.
1 950 Nüfusu Sınırlama Yasası, Grup Bölgeleri Yasası ve Komünizmi Bastırma Yasası geçirilir ve Komünist Parti kapatılır. l Mayıs: Komünist Parti yasaklamaya karşı grev çağrısı yapar. Polis ateş açıp on sekiz kişiyi öldürür. 26 Haziran: Öteki grupların da desteklediği ANC, bir günlük protesto mitingi başlatır. Bu mitingi Nelson Mandela örgütler.
1 952 Nelson Mandela, Transvaal ANC Başkanı olur. Direniş hazırlamak için görevlendirilir. Adaletsiz yasalar nedeniyle hükümete karşı, şiddet içermeyen bir kampanya başlatılır. Apartheid yasalarına karşı gelen 8.500 kişi tutuklanır. ANC'nin üyeleri, yedi binden, yüz bine çıkar. Nelson Mandela ile Oliver Tambo, ortak olarak avukatlık bürosu işletirler.
1 953 Eylül: Otuz beş yaşındaki Nelson Mandela yasaklı biri olarak kabul edilir. Yasaklama yasalarına göre ANC'den istifa etmesi ve politik toplantılara katılmaması gerekmektedir.
1 955 26 Haziran: Johannesburg'da, Halk Kongresi kurulur. Üç bine yakın delege katılır ve Özgürlük Bildirisi yayımlanır.
1 956 Nelson Mandela'nın Evelyn M ase ile olan evliliği sona erer. Aralık: Nelson Mandela, ihanetle suçlanan 1 56 kişiden biridir. Dört yıl süren İhanet Mahkemesi sonunda, hepsi serbest bırakılır.
1 958 14 Haziran: Nelson Mandela, Winnie Nomzano Mdikizela ile evlenir.
1 960 21 Mart: Sharpville Katliamı: Polis, Paso Yasası'na karşı direnen silahsız insanlara ateş açar. Altmış dokuz gösterici ölür.
6 1
1961
1 962
1963
1 964
1 973
1976
1979
1 983
1 985
1 986
1 988
1 899
1990
1 99 1
20-21
1 992
62
30 �fart: Acil Durum ilan edilir. Mandela, beş aylık bir mahkumiyet alır. 8 Nısan: ANC ve PAC yasaklanır ve yeraltına geçer.
Umkhonto we Sizwe, Nelson Mandela başkanlığında kurulur.
5 Ağustos: On yedi ay yeraltında çalıştıktan sonra, Nelson Mandela, Kasım ayında tutuklanır ve beş yıla mahkum edilir.
24 Mayıs: Nelson Mandela, Pretoria Hapishanesi'nden alınıp Robben Adası'na gönderilir. 1 1 Temmuz: Umkhonto we Sizwe'nin on altı üyesi tutuklanır. Ekim: Nelson Mandela, başka suçlardan yargılanmak üzere Pretoria'ya getirilir.
1 1 __ Haziran: Mandela, sabotaj yapmak ve korkunç bir devrim hazırlamakla suçlanır.
M uebbet hapse mahkum edilerek Robben Adası'na getirilir. Orada, on sekiz yıl kalır ve 1 942 yılında başladığı doktora çalışmalarını orada tamamlayarak derecesini alır.
1 6 �aziran: Sow�to'da, binlerce siyah çocuğun başlattığı gösteri, polis ateşiyle sona erdırılır. "Çocuk isyanları" ülkenin her yerine yayılır ve yüzlerce çocuk ve yetişkin öldürülür.
Nelson Mandela'ya H indistan'ın Nehru Ödülü verilir.
Nelson Mandela'ya, New York'taki, _City College'den, onur derecesi verilir. Aynı zamanda Avusturya insan Hakları Odülü'nü alır.
Ocak: Başkan P.W Botha, Nelson Mandela'ya, şiddeti kınaması koşuluyla, özgürlüğünü vereceğini söyler. Mandela, bir kez daha reddeder.
Acil durum ilan edilir ve Paso Yasası baskısı artırılır.
18 Te�muz: Nel�n Mandela'nın yetmişinci yaşgünü. Kısa süre sonra, vereme yakalanır. Tedavı olur ve Vıctor Verster Hapishanesi'ne gönderilir.
4 Temmuz: Nelson Mandela, Başkan FW de Klerk ile tanışır.
2 Şubat: Başkan FW. de Klerk, ANC ile PAC'nin, Komünist Parti'nin ve öteki örgütlerin yasaklarını kaldırır. 1 1 Şubat: Yetmiş bir yaşındaki Nclson Mandela, yirmi yedi yıl sonra hapisten, koşulsuz olarak serbest bırakılır. 2 Mayıs: ANC ile Güney Afrika Hükümeti arasındaki ilk görüşmeler başlar. İki taraf da barışçı bir düzen istemektedir ama bu kez ANC ile İnkhata arasındaki sorunlar yüzünden şiddet başgösterir. Ekim: Farkl ı Af Yasası iptal edilir. Acil durum kaldırılır.
F.W. de Klerk, kalan apartheid yasalarını da kaldırır.
Aralık: Demokratik Güney Afrika Toplantısı (CODESA) bünyesinde çalışmalar başlar. 13 Nisan: Nelson Mandela, karısı Winnie'den ayrıldığını ilan eder. 15- 1 6 Mayıs: CODESA il, [nsan Hakları Bildirisi ve bölgesel yönetimlerin karar almadaki yetkileri konularına takılarak ki litlenir. 28-3 1 Mayıs: ANC, ulusal parti konferansı yaparak, "geniş çaplı gösterilerle", hükümete baskı yapmak ister. 1 7 Haziran: Biopatong kentinde, Kwa Madala Yurdu sakinleri tarafından kırktan fazla insan öldürülür. ANC, hükümetle olan i lişkiyi keser ve CODESA'dan çekilir.
Sözlük Afrika Ulusal Kongre'si (ANCJ: 191 2'de Güney Afrika'da kurulan, ulusal birlik ve siyahlar için eşit haklar isteyen kuruluş. ANC daha sonraları şiddet içermeme felsefesini benimsedi ama 1 960 yılında yasaklandı. Sonra yerallına geçti ve 1 96 ı'dc askeri bir yan kuruluş geliştirdi, Umkhonto we Sizwe. 1990 yılında yasaklama kararı kaldırıldı. Afrikaan: Hollandalılar tarafından geliştirilen bir dil. Boerlerin yeni nesilleri tarafından konuşuluyordu ve Güney Afrika'nın, resmi iki dilinden hiriydi (öbürü İngilizce). Güney Afrika'daki siyahlar, bu dili kullanmak istemediler. Oysa hükümet, okullarda, İngilizce yerine Afrikaan dilinin konu�ulmasını istiyordu. Bu zorlama, sonunda 1 976'da Soweto'da isyana neden oldu. Afrikaner. Güney Afrika'nın Afrikaan dili konuşan beyaz insanları. Çoğunlukla Boerlerin neslinden gelen kişiler. Aparthcid: Kelime anlamı, "Ayrılık" demektir, değişik ırktan kişiler arasındaki ayrımcılığı gösterir. Aparıheid, 1 948 yılında Guney Afrika'da hükümet politikası haline gelmiştir. Asyalılar: Güney Afrika' da yaşayan Hintli, Çin kökenli kişilere takılan ad. İlk Asyalılar. 1 860 yılında, Hritanyalılar tarafından işçi olarak çalışmak üzere Güney Afrika'ya getirilmişti. Ayrımcılık: Bir grup insanı diğerlerinden ayırmak. Genellikle. beyazları siyahlardan ayırmak anlamında kullanılır. Hu sistemde, iki grup için, ayrı ayrı haklar sağlanırdı ama siyahların yaşam koşulları her zaman daha kötü düzenlenmişti. Bantu: (Jüney ya da orta Afrika'da yaşayan ve Bantu dilini konuşan insanlar - Swahili, Xhosa, Zulu kabileleri gihi. 1 978'e kadar, Güney Afrika hükümctinin, ıüm siyahlara taktığı addı. Rcyal: Güney Afrika'da, Avrupa kökenli, pemhc ya da açık esmer derili insanlar için kullanılan hir terim. Güney Afrika'da. 1 987 yılında 29 milyon nüfusun, 4.9 milyon'u beyazdı. Bocr. Kelime anlamı. "çiftçi" demeklir. Güney Afrika'ya yerleşen Hollanda ya da Fransa kökenli protcslanlar. Bocr Savaşı: 1899 ile 1 902 yılları arasında. Briıanyalılar ile Hoerlerin yaptığı savaş. Boykot: Protesto etmek için, hir şeyi
satın almaktan, bir işle uğraşmaktan vazgeçmek. Demokrasi: Ülkenin, kendi insanları ya da seçilen temsilcileri tarafından yönetilmesi. Güney Afrika'nın, seçilmiş hir hükümeıi olduğu halde, orada demokrasi yoktu, çünkü yüzde 69'u oluşturan siyahların seçme hakkı yoklu. Grup llölgeleri Yasası: 1950'de geçirilen ve insanların kendi ırk gruplarına göre, hangi bölgelerde oturacaklarını hclirleycn yasa. Gerilla: Hiçhir orduya dahil olmadığı halde, savaşa katılan kişi. İhanet: İnsanın ya da grubun, bağlı oldukları hükümeti ya da devleti devirmeye kalkması. Irk: Aynı tarihi. dili, ataları ve coğralya hölgesini paylaşan insanlar. Bazı insiinlıır, kendi ırklarının "üstün ırk" olduğuna inanarak, haşkalarını "aşağıda" görürler. Genetik araştırmalar göstermiştir ki. saçlarda ya da derideki henzcrliklcrin biyolojik hir temeli vardır. Değişik alanlardaki yetenekler, kişilik ve zeka, her gruptaki İnsanlar arasında hile çok farklıdır. lrkçılık: Bazı ırkların. üstün olduğuna inanış. Hu inanç, insanların, öteki ırktakilcri kuçümsemelerine neden olur. ı rkçılıkta, yalnızca siyah insanlar ezilmemckıcdir. Birçok kişi, Güney Afrika'daki tüm heyazların ırkçı olduğunu sanır. Oysa, siyahlardan yamı olan hinlcrcc beyaz insan da. hapsedilmişti. Komünist: Üretimde, paylaşımda eşitliğe ve sınıfsız bir topluma inanan kişi. lliiyle bir toplumda, her insan yeteneklerine uygun olarak çalışır ve hak ettiğini alır. Güney Afrika'da. ırkçılığa muhalefet edenlere komtinist denir ve o kişiler yasaklanırdı. Nazizm: Nasyonal Sosyalist Alman İşçi Partisi'nin ideolojisi. Ekonominin, ırkçı üstünlüğüne inanan hükümet eliyle kontrolu. Parti, Almanya'da 1 9 ! 9 yılında kuruldu ve 1 933 yılında, Adolf Hitlcr'in yönetiminde iktidar oldu. ! 939 yılında il. Dünya Savaşı başladığında, Afrikanerlerin bir kısmı, nazilcrden yanaydı ve Güney /\frika'nın, savaşa girmesini istemiyorlardı. Daha sonra Nasyonal Parti'yi kurdular. Pan Afrikanist Konııre (PAC): ANC'den ayrılan hir grubun kurduğu militan hareketi. PAC, 1960 yılından l 990'a kadar yasaklanmıştı. Paso Yasası: İlk Paso Yasası, 1 809'da uygulanmaya haşlanmıştı. Siyahların, "efendi"lerinin topraklarından çıktıktan sonra kullandıkları hir
pasoydu bu. 1870 ile 1 980 arasında, paso yasası güçlendirilerek siyah ların, heyaz bölgelerinin dışında kalmaları sağlanmak isteniyordu. On altı yaşının üstündeki tüm siyahlar, paso taşımak zorundaydı. Pasosuz yakalanırlarsa, ceza görürlerdi. 1986 Tcmmuz'unda hu yasa kaldırıldı. Sahotaj: Varlığa zarar vermek için yapılan planlı eylem. Si sulu, Walter: 1944 yılında, ANC, Gençlik Birliği kurucularındandı ve Aralık l 949'da. ANC'nin genci sekreterliğini yapmı\tı. Sobukwe, Rohert: Pan Afrikanist Kongre (PAC) lideri. Siyah: Güney Afrika'da, tüm koyu renkli insanlara verilen isim. Son yıllarda, birçok Güney Afrikalı Asyalılar da kendilerine siyah denilmesini isteyerek. dayanışmalarını anlatmaya çalıştılar. l 987'de yaklaşık yirmi dokuz milyon insanın, yirmi milyondan fazlası siyahtı. 'liıplama kampı: Boer Savaşı sırasında, savaşa katılmayan insanların toplandığı kamplar. Aynı zamanda, siyasi mahkumların harındırıldığı nöhctçilerin beklediği kamplar. Umkhonlo we Silwe: ANC'nin, Nelson Mandela tarafından. l 962'deki tutuklanma tarihine kadar yönetilen militan kanadı. 196J'de, ANC'nin yasaklanmasından sonra kurulmuştu. Umkhonto wc Sizwe, "Ulusun Mızrağı" anlamına geliyordu. Varoş: Kentin dış mahalleleri. Güney Afrika'daki, hüyuk kentlerin çevresinde kurulmuş ve beyazlar için çalışan "siyahlar" ile "renkliler"in oturduğu mahalleler. Bunlara "T<ıwnship" deniyordu. Oralarda yaşayan insanların ya�am koşulları, kentlerde yaşayan insanların koşullarından çok ağırdı. \aptınm: Uluslararası yasaları bozan ülkelere, bir ülkenin ya da hirkaç ülkenin uyguladığı parasal ve askeri kısıılama. Amaç, ülkeyi cezalandırarak politikasını değiştirmesini sağlamak. Yasaklama emri: Güney Afrika' da, hükümeıin, ulusal güvenliğe zarar verecek kişi olarak değerlendirdiği kişileri, kısıtlamak için konan emir. O kişinin hareketlerini, birlikte olacağı insanları hclirler. Bir örgütü de yasaklamak olasıdır. Yerli: Kelime anlamı, "o bölgede doğan" demektir ve hurada da hu anlamda kullanılmıştır. Bir dönem, Güney Afrikalı siyahlara "yerli" deniyordu. Şimdi hakaret kahul edilmektedir.
63
İndeks
Acil Durum 40 Afrika Ulusal K ongresi ( ANC)
63 askeri kanat kuruluyor 42 ayrılık 38-9 direniş kampanyası 30-1 Gençlik Birliği 25, 28 Güvenlik Polisi'nin
baskınları 32, 35 hükümetle ilk resmi
görüşmeler 57 işbirliği yapmıyor 24, 28-9, 39 komünizm 24, 29 Komünist Partisi'yle gizli
görüşmeler 42 kuruluşu 1 3 liderlerin tutuklanışı 32, 37,
Nefret edilen apartheid yasalarına karşı çıktığı için, yirmi yedi yıl hapse mahkum edilen Nelson Mandela, 1990 yılında özgür bırakıldı. Onun serbest bırakılışı, Güney Afrika'nın siyah insanları için özgürlük umuduydu.
Bu kitap, zamanımızın en ünlü ve etkileyici liderlerinden bitinin yaşamını anlatıyor. Başarılı bir avukat olabilmek için eğitim sistemine karşı çıkan küçük bir çobanın öyküsü bu. Aynı zamanda, Nelson Mandela'nm vahşi polis baskısına karşı şiddet içermeden direnme çabalarını ve sonunda şiddet uygulayan bir örgüte dönüşen Afrika Ulusal Kongresi'ni yönettiği günlerin öyküsü.
1990'dan beri Güney Afrika, beyazlar ve siyahlar arasında, bağışlama, unutma ve yeniden yapılanma dönemini yaşıyor. Her·· şey hızla değişiyor. Apartheid yasalarının çoğu kaldırıldı. Ama ülke, evleri dağılmış yasa tanımayan eğitimsiz insanlarla dolu. Şiddet hareketleri sık sık görülüyor ve siyah gruplar arasında güç, bir türlü eşit paylaşılamıyor. Yaralar çok derin ve hem Nelson Mandela hem de öteki Güney Afrika liderleri için yol çok tehlikeli.
Bu dizideki kitaplar :
Abraham Lincoln
Albert Schweitzer
Bob Geldof Charlie Chaplin Dalai Lama Eleanor Roosevelt Florence Nightingale
Lech Walesa
ISBN 975-8030-06-X
Louis Pasteur
Mahatma Gandhi Maria:Montessori
Marie Curie Martin Luther King Mihail Gorbaçov Nelson Mandela