

BALKAN SAVAŞLARI (1912–1913)
Balkan Savaşlarının Nedenleri:
Yunanistan, Sırbistan, Karadağ ve Bulgaristan Osmanlı Devletinin Balkanlarda varlığına son vermek amacıyla aralarında anlaştılar. Osmanlı Devletinin Trablusgarp ile uğraşmasından faydalanan Balkan Devletleri, Osmanlı Devletine karşı saldırıya geçtiler. Karadağ’ın Osmanlı Devletine saldırması üzerine Balkan Savaşları başladı (8 Ekim 1912).
I. BALKAN SAVAŞI
- Başta Rusya olmak üzere İngiltere ve Fransa’nın Balkan Devletlerini Osmanlı Devletine karşı kışkırtması.
- Milliyetçilik akımının Balkan milletleri üzerindeki etkisi.
- Osmanlı Devleti’nin Trablusgarp Savaşındaki başarısızlığının ve hükümetin yanlış politikalarının Balkan uluslarını cesaretlendirmesi.
- Türklerin Balkanlardan tamamen atılmak istenmesi.
- Balkan devletlerinin Osmanlı Devletine karşı aralarında ittifak kurmaları.
Yunanistan, Sırbistan, Bulgaristan, Karadağ kendi aralarında anlaşarak Osmanlı Devletine çeşitli yönlerden saldırıya geçtiler.
Makedonya, Sırplar ve Karadağlılar tarafından işgal edildi. Bulgarlar, Batı Trakya’yı tamamen işgal ederek Edirne ve Kırklareli’ye kadar ilerlediler. Bulgar orduları Çatalca önlerine kadar geldiler.
Yunanlılar, tüm Ege adalarını işgal etti. Savaş devam ederken Arnavutluk da bağımsızlığını ilan etti (Arnavutluk, Osmanlı Devletinden ayrılan en son Balkan Devletidir). Bu kötü durum karşısında Osmanlı Devleti barış istemek zorunda kaldı. Avrupalı Devletlerin arabuluculuğuyla Londra Anlaşması İmzalandı (30 Mayıs 1913). Bu anlaşmaya göre;
- Osmanlı Devleti’nin batı sınırı Midye-Enez hattı olmuştur.
- Osmanlı Devleti, Arnavutluk ile Ege adalarının geleceğinin saptanmasını büyük devletlere bırakılmıştır.
- Selanik, Güney Makedonya ve Girit Yunanistan’a verilmiştir.
- Kavala, Dedeağaç ile bütün Trakya Bulgaristan’a verilmiştir.
- Orta ve Kuzey Makedonya ise Sırbistan’a verilmiştir.
Not: Londra görüşmeleri sırasında İttihat ve Terakki Partisi Babıâli Baskını ile Kamil Paşa’yı silah zoruyla istifaya zorlayarak iktidarı ele geçirmiştir (23 Ocak 1913).
II. BALKAN SAVAŞI
Birinci Balkan Savaşı sonrasında Osmanlı Devletinin kaybettiği toprakları Balkan Devletleri kendi aralarında paylaşamadı. En büyük payı Bulgaristan’ın aldığını iddia eden diğer Balkan Devletleri Bulgaristan’a savaş açtılar. Bu savaşa Romanya da katıldı. Yunanistan, Romanya, Sırbistan, Karadağ Bulgaristan’la savaşırken Osmanlı Devleti de durumdan yararlandı. Daha önce kaybettiği Edirne ve Kırklareli’yi geri aldı. Avrupalı Devletlerin araya girmesiyle Bükreş Anlaşması imzalandı (10 Ağustos 1913). Bu anlaşmaya Balkanlarda sınırları kalmadığı için Osmanlı Devleti katılmadı. Osmanlı Devleti Bulgaristan’la İstanbul Anlaşmasını (29 Eylül 1913) imzaladı. Bu anlaşmaya göre;
- Meriç Nehri her iki ülke arasında sınır kabul edildi.
- Edirne ve Kırklareli Osmanlı Devletine kaldı.
- Batı Trakya Bulgaristan’a bırakıldı.
- Bulgaristan’da kalan Türkler isterlerse dört yıl çerisinde Türkiye’ye göç edebileceklerdi.
- Bulgaristan’da kalan Türkler Bulgarlarla eşit olacak, kendilerine mülkiyet hakkı verilecek, ilk ve orta dereceli okullarda eğitim dili Türkçe olacaktı.
Yunanistan’la da Atina Anlaşması (14 Kasım 1913) imzalandı. Bu anlaşmaya göre;
- Bozcaada ve Gökçeada dışındaki tüm Ege adaları Yunanistan’a verildi.
- Selanik ve Girit adası da Yunanistan’a bırakıldı.
- Yunanistan’daki Türklerin hakları güvence altına alındı.
Osmanlı Devleti sınırı olmamakla birlikte Sırbistan’la İstanbul Antlaşmasını (13 Mart 1914) imzalamıştır. Bu antlaşma ile Sırbistan’da kalan Türklerin hakları güvence altına alınmıştır.
Osmanlı Devletinin Yenilme Sebepleri:
- Balkanlardaki Ordunun terhis edilmesi ve Komutanlarının siyasetle uğraşması
- Partiler arasındaki hükümeti ele geçirme mücadelesi
- Makedonya ve Arnavutluktaki isyanlar
- Trablusgarp savaşının devam etmesi
- 1910 yılında çıkarılan kiliseler Kanunu ile Balkanlardaki azınlıklar arasında sorunlar kilise ve mektep ayrılığının ortadan kaldırılması bu sorunun çözümlenmesi Balkan ülkelerinin birleşmesine neden olmuştur.
- Sırbistan’ın Almanya’dan almış olduğu silahların Selanik üzerinden Sırbistan’a taşınmasına izin verilmesi.
- Balkan Savaşları’nın Sonuçları:
- Osmanlı Devleti Arnavutluk, Makedonya, Batı Trakya ve Ege Adalarını kaybetmiştir. Sınırlarımız Adriyatik Denizi’nden Meriç Irmağı’na kadar gerilemiştir. Balkanlardaki binlerce Türk yaşadıkları toprakları terk ederek Anadolu’ya göç etmek zorunda kalmışlardı.
BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞI (1914–1918)
Savaşın Genel Nedenleri:
Savaşın Özel Nedenleri:
- Fransız İhtilalinin meydana getirmiş olduğu milliyetçilik akımları
- Sanayi İnkılâbının meydana getirmiş olduğu sömürgecilik hareketleri (Hammadde ve Pazar ihtiyacı)
- Bloklaşma (İttifak-İtilaf) çalışmaları
- Silahlanma yarışı
- Almanya ve İngiltere arasındaki hammadde ve pazar rekabeti.
- Fransa’nın 1871 Sedan Savaşı’nda Almanya’ya kaptırdığı Alsace-Lorine (Alsas-Loren) kömür havzasını geri almak istemesi.
- Sömürgecilikte geç kalan İtalya’nın Akdeniz’e hâkim olmak istemesi.
- Avusturya ve Rusya’nın Balkanlardaki çıkar çatışmaları (Slav-Germen çatışması).
- Rusya’nın boğazları ele geçirerek sıcak denizlere inmek istemesi.
- Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun Panslavizm hareketlerini engellemek amacıyla Sırbistan Krallığını ortadan kaldırmak istemesi.
- Avusturya-Macaristan veliahdının Sırplar tarafından öldürülmesi (28 Haziran 1914).
Almanya ve İtalya milli birliklerini geç kurmuşlardı (1870–1871 ) Bundan dolayı sömürgeciliğe de geç başlamışlardı. Sömürgeciliğe başladıklarında mevcut sömürge alanları azalmıştı. Özellikle Almanya, İngiltere’nin elinde bulunan sömürge topraklarına saldırmaya başladı. Oysa İngiltere ve diğer Avrupa Devletleri sömürgelerini kaybetmek istemiyorlardı. Böylece Almanya-İngiltere rekabeti başladı.
Almanya güçlü bir devlet olarak siyasi birliğini kurduktan sonra Fransa’nın elinde bulunan Alsas-Loren bölgesine göz dikti. Yapılan savaşla kömür bakımından zengin olan bu bölgeyi Fransa’dan aldı. Bölgeyi Almanya’dan geri almak isteyen Fransa Almanya’ya karşı İngiltere ile ittifak kurmaya başladı.
Böylece devletlerarasında bloklaşma başladı. Balkanlarda ise milliyetçilik akımının etkileri hüküm sürüyordu. Rusya Panslavizm politikası ile Balkanlarda egemenlik kurmak istiyordu. Bu durum Balkanlarda çıkarı olan Avusturya-Macaristan imparatorluğunun işine gelmiyordu.
Devletlerarasındaki çıkar çatışmaları ittifak ve itilaf gruplarının doğmasına neden oldu.
İtilaf Devletleri(1907):
Ø İngiltere. Fransa, Rusya (İtalya, Sırbistan, Japonya, Romanya, Yunanistan, Belçika ve ABD’de daha sonra bu gruba geçmiştir.)
İttifak Devletleri(1883):
Ø Almanya, Avusturya-Macaristan, İtalya (Osmanlı Devleti ve Bulgaristan daha sonra bu gruba geçmiş, İtalya ise İtilaf Devletlerinin safına geçmiştir).
Savaşın Başlaması:
Avusturya-Macaristan İmparatorluğu veliahdı Saraybosna’yı ziyarete gelmişti. Burada Sırplı bir öğrenci tarafından öldürüldü (28 Haziran 1914).
Avusturya-Macaristan bu suikastı bahane ederek Sırbistan’a savaş açtı. Rusya Sırbistan’ın yanında yer aldı. Fransızlar Rusya’yı destekledi. Almanya’da Avusturya-Macaristan imparatorluğu ile aynı grupta olduğundan Avusturya’nın yanında savaşa katıldı.
Böylece savaş kısa zamanda Avrupa’ya ve tüm dünyaya yayıldı. Savaşın ilk yıllarında Almanya grubu birçok cephede başarı kazandı.
Osmanlı Devletinin Savaşın Başındaki Tutumu:
- Osmanlı Devleti Balkan savaşlarından yeni çıktığı için perişan ve yoksuldu. Bundan dolayı I.Dünya Savaşı çıktığında tarafsızlığını ilan etti.
- Boğazları kapattı.
- Kapitülasyonları tek taraflı olarak kaldırdı.
- Meclisi Mebusan dağıtıldı.
- Seferberlik ilan etti.
Osmanlı Devleti’nin Savaşa Giriş Nedenleri:
- Osmanlı Devleti’nin siyasi yalnızlıktan kurtulmak istemesi.
- Daha önce kaybettikleri toprakları geri alma düşüncesi.
- Almanların savaşı kazanacağına duyulan inanç.
- İttihat ve Terakki Fırkasının Alman hayranlığı.
- Rusya’nın mağlubiyeti ile Orta Asya’da bir Turan İmparatorluğu kurulabileceği düşüncesi.
- İngiliz, Fransız ve Rus sömürgelerindeki Türk-İslam ülkelerinin istiklale ulaştırılacağı düşüncesi.
- Osmanlı Devleti’nin kapitülasyonlar ve Duyun-u Umumiye borçlarından kurtulmak istemesi.
Bu nedenlerden Alman heyeti ile Enver Paşa arasında gizli bir anlaşma imzalandı (2 Ağustos 1914). Bu anlaşmaya göre Osmanlı Devleti Almanya’nın yanında savaşa katılacaktı.
Almanya’nın Osmanlı Devleti’ni Yanında Savaşa Girmesini İstemesinin Nedenleri
- Cephe sayısını artırarak, savaşı geniş bir alana yayıp üzerindeki yükü hafifletme isteği.
- Halifenin dini gücünden faydalanma düşüncesi.
- Osmanlı Devleti’nin asker gücü ve hammadde kaynaklarından yararlanmak istemesi.
- Osmanlı Devleti’nin jeopolitik konumundan yararlanmak istemesi.
- Ortadoğu petrollerine sahip olma düşüncesi.
Akdeniz’de bulunan iki Alman gemisi (Goben-Breslaw) İngiliz donanmasının önünden kaçarak İstanbul’a geldiler ve Osmanlı Devletine sığındılar. Osmanlı Devleti bu iki gemiyi satın aldığını söyledi. Daha sonra bu iki geminin isimlerini Yavuz ve Midilli olarak değiştirdi.
Bu gemiler Enver Paşanın talimatıyla Karadeniz’e açılarak Rus limanlarını topa tuttu. Böylece Osmanlı Devleti de I.Dünya Savaşına katılmış oldu (28–29 Ekim1914).
Osmanlı Devleti’nin Savaşa Girmesinin Sonuçları
- Yeni cepheler açıldı ve savaş alanı genişledi.
- Almanya’nın üzerindeki yük hafifledi
- Osmanlı Devleti tek taraflı olarak kapitülasyonları kaldırdığını ilan etti.
- Osmanlı devleti birçok cephede birden savaşmak zorunda kaldı.
- İngiltere Kıbrıs Adası’nı topraklarına kattığını açıkladı.
- Osmanlı toprakları İtilaf Devletleri arasında yapılan gizli antlaşmalarla paylaşıldı.
- Savaşın süresi uzadı.
- Rusya yalnız ve zor durumda kaldığı için Bolşevik İhtilali başarıya ulaşmıştır.
OSMANLI DEVLETİNİN I.DÜNYA SAVAŞINDA SAVAŞTIĞI CEPHELER
I.Dünya Savaşında Osmanlı Devleti Kafkas, Kanal, Çanakkale, Filistin, Suriye, Irak, Yemen Cephelerinde İtilaf Devletlerine karşı savaştı. Romanya, Galiçya, Makedonya Cephelerinde müttefiklere yardım amacıyla savaştı.
1- Taarruz (Saldırı) Cephelerimiz:
a) Kafkasya Cephesi (Aralık 1914) :
Osmanlı Devletinin I.Dünya Savaşına girmesinden sonra açtığı ilk cephedir. Bu cephenin açılma nedeni Rusya’nın içindeki Türklerin de yardımıyla Rusya’yı saf dışı bırakarak Orta Asya Türklerini de içine alan Büyük Turan İmparatorluğunu gerçekleştirmek ve Azerbaycan petrollerine ulaşmaktı.
Enver Paşa komutasındaki 150 bin kişilik Osmanlı ordusu Doğu Anadolu’da Ruslara karşı saldırıya geçti. Osmanlı ordusu daha düşmanla karşılaşmadan salgın hastalık, açlık, soğuk gibi afetler yüzünden Sarıkamış’ta 90 bin askerimiz şehit oldu (1915).
Ruslar bahar aylarında saldırıya geçerek Doğu Anadolu bölgesini işgal ettiler. Mustafa Kemal Çanakkale savaşlarından sonra Muş ve Bitlis’i düşman işgalinden kurtardı (1916).
1917 yılında Rusya’da çıkan Bolşevik (Komünizm) ihtilâli, Rusların bu bölgeleri kendiliğinden terk etmelerine neden oldu. Birest Litowsk Anlaşmasıyla (3 Mart 1918) I.Dünya Savaşından çekilen Rusya bu antlaşma ile daha önce aldığı Kars, Ardahan, Batum’u Osmanlı Devletine geri verdi.
Not: Bu cephedeki başarısızlık Turancılık idealini de beraberinde yok etmiştir.
b) Kanal (Mısır-Kanal Cephesi) (1915–1916) :
Almanların isteği üzerine açılmıştır. Amaç; Süveyş Kanalı’nı ele geçirerek, İngiltere’nin sömürgeleriyle bağlantısını kesmekti. Cemal paşa komutasındaki kuvvetlerin, 1915 yılı başında yaptıkları taarruzlar başarılı olamadı. İngilizler, Aden ve Süveyş’ten karşı saldırıya geçerek Türk kuvvetlerini geri çekilmek zorunda bıraktı.
2- Savunma Cephelerimiz:
a) Çanakkale Cephesi(1915)
İtilaf Devletleri tarafından açılan bu cephenin açılma nedenleri şunlardır;
- İstanbul’u alarak, Osmanlı Devleti’ni savaş dışı bırakarak savaşı daha kısa bir sürede bitirmek
- Boğazlar yoluyla Rusya’ya yardım etmek.
- Rus ticaretini canlandırmak, Rus buğdayını batı ülkelerine götürmek.
- Boğazlara yerleşerek, savaşa henüz katılmamış diğer Balkan Devletleri üzerinde caydırıcı güç olmak ve bu devletlerin İttifak Devletleri yanında savaşa katılmalarını engelleyerek onları kendi yanlarına çekmek.
İtilaf Devletleri bu amaçlarla Çanakkale Cephesini açtılar.
İngiliz ve Fransız gemileri Çanakkale Boğazına yığınak yaptılar. 18 Mart 1915’te teknik bakımdan üstün olan Müttefik Devletleri Boğazı geçmek amacıyla hareket ettiler. Fakat Türk Ordusunun olağanüstü savunmasıyla karşılaştılar ve pek çok kayıplar vererek geri çekildiler
Bunun üzerine İtilaf Devletleri karadan İstanbul’a ulaşmak üzere Gelibolu’ya asker çıkardılar. İngiliz ve Fransız sömürgelerinden de birçok asker getirdiler. Tarihin en kanlı kara savaşları burada meydana geldi. Türk askeri Conkbayırı, Anafartalar, Arıburnu bölgelerinde Mustafa Kemal’in önderliğinde başarılı savunma savaşları yaparak tarihe “Çanakkale Geçilmez” diye yazdırdı. Önce denizden daha sonra da karadan başlattıkları bu saldırılarda başarılı olamayan itilaf devletleri 9 Ocak 1916’da Gelibolu Yarımadası’nı boşaltarak geri çekilmek zorunda kaldılar.
Çanakkale Savaşının Sonuçları:
- Çanakkale Cephesinde yenilgiye uğrayan İtilaf Devletleri dünyada prestij kaybettiler.
- Gelibolu Yarımadası’nın ve İstanbul’un, İtilaf Devletleri’nin eline geçmesi önlendi.
- I.Dünya Savaşının uzamasına neden oldu.
- İtilaf Devletlerinin yardımı Rusya’ya ulaşmadığı için Rus ekonomisi iyice bozuldu. Rusya’da çarlık rejimi yıkılarak yerine Bolşevik rejim kuruldu ve Ruslar I.Dünya Savaşından çekildi.
- Bulgaristan, Almanya’nın (İttifak Devletlerinin) yanında savaşa katıldı.
- Çanakkale Savaşları milli mücadele ruhunun başlangıcı oldu.
- Mustafa Kemal’in bu cephede kazandığı başarılar içte ve dışta tanınmasında ve Milli Mücadelede lider olarak kabul edilmesinde etkili oldu.
Not: Çanakkale Cephesi, Osmanlı Devleti’nin I. Dünya Savaşı’nda başarı elde ettiği tek cephedir.
b) Irak Cephesi:
İngilizler tarafından açılan bu cephenin açılma nedeni, Abadan Petrollerini korumak ve kuzeye çıkıp Ruslarla birleşerek Türk kuvvetlerinin İran’a girip Hindistan’ı tehdit etmelerini engellemekti. Osmanlılar savaşın başlarında bazı başarılar elde etmişse de bu kalıcı olmadı. Bu cephe İngilizlerin üstünlüğü ile sonuçlandı.
c) Suriye-Filistin Cephesi:
Kanal cephesinde İngilizlere yenilen birliklerimiz Filistin’e sonrada Suriye’ye kadar geri çekildiler. Yıldırım orduları burada başarılı savunma savaşları yaptılar. Zamanla kuzeye doğru çekilen Türk birlikleri Halep önlerinde İngilizleri durdurdular.
Not: En son kapanan cephemiz Suriye-Filistin Cephesidir.
d) Hicaz ve Yemen Cephesi:
İngilizler Arap Yarımadasını işgal etmek için Yemen’e asker çıkardılar. Ayrıca Hicaz Emiri Şerif Hüseyin’e çok miktarda para yardımı yaptılar. Türk ordusu İngiliz ve Araplara karşı mücadele ettiyse de başarılı olamadı. İngilizler Yemen’i alarak Hicaz’a tamamen hâkim oldular.
3- Topraklarımız Dışında Savaştığımız Cepheler:
Galiçya, Romanya ve Makedonya Cephesi:
Osmanlı Devleti bu cephelerde müttefiklerine yardım etmek amacıyla savaştı. Rusya’nın Karadeniz kıyılarına çıkarma yapması üzerine Osmanlı askerleri Galiçya Cephesinde, Romanya’nın Avusturya’ya savaş açması üzerine Romanya Cephesinde, Sırpları desteklemek için Selanik’teki Fransız birliklerine karşı Makedonya Cephesinde Bulgar kuvvetlerine yardım etmek amacıyla asker göndermiştir.
Wilson İlkeleri (8 Ocak 1918)
ABD başkanı Wilson savaştan sonra yapılacak barışın esaslarını belirlemek amacıyla, 8 Ocak 1918 tarihinde 14 maddeden oluşan bir program yayınladı. Wilson ilkelerine göre;
- Galip devletler mağlup devletlerden toprak alamayacaklar.
- Yenilen devletler yenen devletlere savaş tazminatı ödemeyecek.
- Dünya barışını temein etemek amacıyla uluslar arası bir teşkilat kurulacak.
Savaşın Sona Ermesi
1917 yılında Rusya’nın savaştan çekilmesi üzerine İttifak Devletleri İtilaf Devletlerine karşı üstünlük kurmuşlardı.
Ancak bu durum uzun sürmedi. Amerika Birleşik Devletleri İtilaf Devletlerinin yanında savaşa girdi ( 2 Nisan 1917). Amerikan birlikleri o zamana kadar hiç savaşa katılmamıştı. Almanya güçlü, dinamik olan Amerikan orduları karşısında tutunamadı. İngiliz, Fransız ve ABD birliklerinden oluşan güçlü müttefik kuvvetleri Batı Cephesinde Almanya’yı çökerttiler. Diğer cephelerde de başarısızlıklar artmaya başlamıştı. Böylece savaşın sonunda İttifak Devletleri savaşı kaybettiklerini belirterek (yenilerek) yenen devletlerle ateşkes anlaşmasını imzaladılar. İmzalanan Ateşkes Antlaşmaları şunlardır;
- Bulgaristan ile Selanik Ateşkes Antlaşması (29 Eylül 1918).
- Osmanlı Devleti ile Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918).
- Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ile Vılla Gusti Ateşkes Antlaşması (3 Kasım 1918).
- Almanya ile Rethondes Ateşkes Antlaşması (11 Kasım 1918).
Bu ateşkes Antlaşmalarından sonra;
- Almanya ile Versailles (Versay–28 Haziran 1919)
- Avusturya ile Saint Germain (Sen Jermen- 10 Eylül 1919),
- Bulgaristan ile Neuilly (Nöyyi- 27 Kasım 1919),
- Macaristan’la Trianon (Tirayanon- 4 Haziran 1920)
- Osmanlı Devleti ile de Sevr Barış Anlaşması (10 Ağustos 1920) imzalandı.
I. Dünya Savaşının Sonuçları
- Bazı İmparatorluklar yıkıldı (Osmanlı İmparatorluğu, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu, Çarlık Rusya).
- Dünyada milliyetçilik düşünceleri güç kazandı ve milli devletler kuruldu (Polonya, Çekoslovakya, Yugoslavya, Macaristan, Türkiye, Litvanya).
- Yeni rejimler ortaya çıktı(Cumhuriyet, Kominizim, Faşizm, Nazizm).Cumhuriyet rejimleri ağırlık kazandı ve yenilen ülkelerde rejim değişiklikleri oldu.
- Sürekli barış sağlamak ve anlaşmazlıkları çözmek için Cemiyet-i Akvam (Milletler Cemiyeti)kuruldu (10 Ocak 1920).
- Dünya büyük bir ekonomik buhran yaşadı.
- Devletlerarasındaki dengeler bozuldu.
- Milyonlarca insan öldü. Birçok şehirler yakılıp yıkıldı.
- Sömürgecilik, mandacılık haline dönüştü.
- Bu savaşta uçaklar, tanklar, kimyasal silahlar ve denizaltılar ilk kez kullanıldı.
- Almanya tüm sömürgelerini kaybetti.
- Bu savaşta İngiltere, ABD ve Japonya en güçlü devletler olarak çıktı.
- Sınırların belirlenmesinde milliyet esaslarına dikkat edilmediği için savaş sonrasında azınlık problemleri ortaya çıktı.
- Sorunların çözümü sağlanamadığı için II. Dünya Savaşının çıkmasına neden oldu.