Özcan Yüksek
Atlas Dergisi.
Atlas Dergisi.
Efsanelerin Kafdağı, bir demeye göre Kafkaslardır, bir demeye göre Himalayalar. Bu dağın kayalıkları zümrütten, lacivert taşından, diğer başka değerli taşlardandır. Elmas Vadisi'nin yani dev kartalların, koyun leşleri aracılığıyla elmas topladığı masal vadisinin de Kafdağı'nın vadilerinden biri olduğuna inanılır. Bugün Himalaya eteklerine, Hindukuşlar, Tibet, Ladakh ve Karakurum'a yolunuz düştüğünde, yoksul göçebelerin boyunlarında, başlıklarında ve saçlarında, Budist rahiplerin gerdanlarında, Müslüman ustaların tezgâhlarında bu mücevherleri görürsünüz. Bu değerli taşlar, efsanelerin kanıtı gibi, gerçekliğin bir parçası gibi parlar; göz alır, büyüler.
Mücevher Yolu'nun üçüncü büyük etabında Kafdağı coğrafyasını seçtim. Özellikle de Tibet'i, o olmazsa Kaşkar'ı, Sincan'ı seçtim. Lakin bu iki yer de bana geçit vermedi. Tibet'e yine de gittim ama Çin'in içinde kalan bölümüne değil de coğrafi olarak Güney Tibet'e, Hindistan'ın kuzeyinde kalan bölgeye, insanın soluğunu kesen dağların üzerindeki yere, yüksek ülke Ladakh' a gittim.
Burayı seçtim çünkü değerli metallerden, değerli ve yarı değerli taşlardan yapılan takılar, Tibetliler için uğur ve talih kaynağıdır. Bu yüksek coğrafyada, birçok takının tılsımlı özellikleri olduğu düşünülür. Güney Tibet' te bir kadının yas dönemi dışında saç süslemeleri olmadan dışarı çıkmasının felaket ve kötülük getireceğine inanılırdı, bu inanç yüzyıllarca devam etti, hâlâ da güçlü bir inanç olduğu söylenebilir. Hatta 50 yıl öncesine kadar kadınlar, başlarına taktıkları, üzeri lacivert taşları, yeşim taşları ve diğer değerli ve yarı değerli taşlarla donatılmış devasa başlıklarıyla yatağa giriyorlardı. Bugün, büyük fil dişi yüzükler gibi bazı takı parçaları da yine kötü ruhlardan korunma aracı olarak kullanılıyor. Tibetli erkeklerin sol başparmaklarına taktıkları yüzükler de onları cadılardan koruyor. Ladakh' ın Hemis adlı yüksek vadisinde her yıl yapılan Budist şenliklerde cadıları, ifritleri ifade eden ürkütücü maskeler takılıyor; insanın ifritlerle, kötü ruhlarla, cadılarla verdiği bitmez tükenmez savaşım sonsuz bir dansa dönüşmüş hâlde devam ediyor.
Deniz seviyesinden gelip de Ladakh'ın başkenti Leh'e ayak bastığımda 3 bin 500 metredeydim. Tabii ki de bu durum, daha az oksijen ve bu yüzden şiddetli baş ağrısı demekti. Üstelik Leh'in görkemli Budist krallığının eski sarayı ve tapınakları daha da yukarılarda, 3 bin 800 metrede, yeni gelen ziyaretçiye büyüleyici kartal yuvası gibi görünüyordu.
Yapılması gereken, ilk günü dinlenerek geçirmek, yüksekliğe bedeni alıştırmak, kanını yeni yere eşitlemek ve ertesi gün, 1000 metre civarında yükselmektir. Lakin şehre tepeden bakan ak kayalar üzerine tünemiş yapılara gitmek için bir gün daha bekleme sabrını gösteremedim. Biraz da yüksekliğe alışkın olmama güvendim ve tek başıma gizemli saraylara giden keçi yolunu bulmaya karar verdim, tepeye doğru yürümeye başladım. Yüksek irtifada, uyumlaşmamış bedenle hareket etmek, adım atmak, bunu daha da yükselerek yapmak kaçınılması gereken hareketlerdir. En hafif bedeli, şiddetli baş ağrısı, mide bulantısı ve hâlsizliktir. Bu bedeli ödeyerek tırmandım, kimsenin olmadığı manastırların kapısını açtım, terk edilmiş gibi duran sarayların boş avlularında dolaştım; kırmızı, mavi, beyaz Budist alemlerin rüzgârda hışırdadığı tepelerde oyalandım; aşağılara baktım, bazen ben neredeyim dedim, bazen ben kimim dedim. İşte burada, Küçük Tibet'te, Ladakh'ın merkezi Leh' teyim.
Ladakh, Tibet kökenli gezgin göçebelerin ilk yurtlarından biriydi. Bu yüzden bütün dünyada Küçük Tibet olarak da bilinir. Dünyanın en yüksek birinci ve ikinci kara yolu geçidinin bulunduğu yer Ladakh. Bir zamanlar Tibet platosu üzerinde, Baltistan ve Aksay Çin'in de içinde yer aldığı Budist bir krallıktı. Bugün Baltistan, Pakistan sınırları içinde kalmış, Aksay Çin ise Çin'in sınırları içerisinde. Aksay sözcüğünün Türkçe olabileceğini tahmin etmek güç değil. Ak geçit anlamına geliyor. Say sözcüğü, Anadolu'da, Toroslarda hâlâ yaşıyor. Aksay Çin'in en büyük nehrinin adı da Karakuş (Kartalın Orta Asya'daki adı.). Aslında, birkaç gün sonra gideceğim daha yüksek bölgelerde başka Türkçe sözcüklere de rastlayacağım.
Gizemli ve yüksek topraklara geliş amacım, değerli taşların gizemlerinin kaynağına bir yolculuk yapmak aslında. Leh kentinin sokaklarında, çobanlarda, çadırların içinde ya da başka yerde, özellikle kadınların gerdanlarında en çok gördüğüm renk Turkuaz. Avrupalıların lapis lazuli dediği, bizde lacivert taşı olarak da bilinen yarı değerli Turkuaz taşının rengi. Aslında bir mineral değil, sodalı ya da bizde ottaş veya pirit diye bilinen kimi boyayıcı kristallerle muhteşem rengini kazanmış bir taş.
Lacivert taşına burada "yu" deniyor. Tarihî kayıtların gidebildiği sınıra göre konuşmak gerekirse 7. yüzyıl krallıklarında yu taşından söz ediliyor. Orta Asya'da yine aynı dönemde yu taşının bazı törenlerde ve ayinlerde tanrılara sunulduğu, ayrıca şeytanlara da hastalığı uzakta tutmak için fidye olarak sunulduğu yazılmaktadır. Benim de izleme fırsatı bulduğum Hemis Festivali başta olmak üzere Ladakh' ta yapılan Budist festivallerde Budist gelinler ve rahipler kendilerini yu taşıyla süslerler. Bu taşın eskisi kadar günlük hayatta gözükmemesinin nedenini, zamanın yıpratıcılığına, gelenekleri un ufak etmesine bağlayabiliriz. Ama gelenekler ve gizem, belki de en çok, yüksek coğrafyalarda zamanın bu yıkıcılığına direnir. Geçmişin direndiği bir başka coğrafya parçası olarak çölleri de eklemek gerekir.
Lacivert taşının altı bin yıldır Afganistan'ın Badahşan bölgesinde çıkarıldığı bilinir. Badahşan'daki Kokça Nehri'nden çıkarılan lacivert taşının antik Mısır'a, Sümer ve Babil'e, İndus uygarlıklarına, Grek ve Roma'ya satıldığını, kazılan toprağın altından çıkan süslemelere bakarak söyleyebiliyoruz. Afganistan'dan başka lapis lazulinin Güney Amerika'da, And Dağları'nda bulunduğunu belirtmek gerekir. Dünyanın çeşitli yerlerinde de önemsiz miktarlarda lapis çıkarılıyor. Kaliforniya eyaletindeki Colorado Nehri'nden çıkarılan lacivert taşı, bugün dahi yöre Kızılderililerinin kutsal taşıdır. Aslında unutulmuş sanılmasın, lacivert taşının bir diğer adı da Türk taşıdır. Turkuaz bu anlama gelir.
Üç yıl önce Afganistan ziyaretim sırasında, pek çok yerde bu taşın satıldığına şahit olmuştum. Ama bir dostum, bundan 10 yıl önce Afganistan'a giden bir gezgin ekibinin, tam bir kamyon dolusu lacivert taşın açıkta, kömür gibi taşındığını gördüklerini anlatmıştı bana. Lacivert taşın en güzel rengi, altın sarısı piritlerle yer yer lekelenmiş yoğun mavidir. Beyaz damarları olmadan sarı piritlerle lekeli lacivert taşı, bu taşın en değerli olanıdır. Ladakh'ta bile bu taşın sahtesinin, yabancı gezginlere satıldığını öğrendim. Sahtesini ayırt etmenin en kolay yolu işte bu sarı pirit lekeler.
Aslında bu taşa lacivert taşı demem ile lapis lazuli demem arasında pek fark yok. Çünkü lapis, Latince taş demek. Lazuli de laciverdin bozulmuş hâli. Farsçadaki lacivert sözcüğü Arapçaya "lazuvert" olarak geçiyor, Avrupa dillerinde "lazuli"ye dönüşüyor. İngiliz lisanındaki "lazur" sözcüğü ve aynı sözcüğün Fransız, İtalyan ve İspanyol lisanlarındaki benzerleri de yine lacivert sözcüğünden geliyor.
Zanskar Sıradağları üzerinde, dünyanın en yüksek ikinci geçidi bulunur, 5 bin 325 metredir. Zaten 4 bin metrenin üzerinde bulunan Ladakh Platosu'nu aşıp bu geçidi geçmek, Çokkar Gölü'ne ulaşmak, yolda Çangpa göçebeleriyle tanışmak istediğimi söyledim rehberime. Onun tasarısında ise dünyanın en yüksek geçidi olan 5 bin 602 metredeki Khardung La'yı geçmek vardı. Bu geçit başkent Leh' i Siaçen buzuluna bağlıyordu ve diğer geçide göre daha yakındı.
Bulunduğum coğrafyayı biraz daha tarif etmem gerekiyor. Ladakh' ın kuzeyinde Kaşmir ve Kunlun Sıradağları bulunuyor, güneyinde ise Himalayalar ana kütlesi yer alıyor. Kaynağına yakın bir yerde İndus Nehri Zanskarların eteklerinde kıvrılarak akıyor. Yüksekliğin 3 bin 500 metreyi geçtiği İndus Vadisi'nde tarım yapılabiliyor, ağaçlık bölgeleri de var çünkü Türkiye ve Avrupa'ya göre daha güneyde bir coğrafya. Karadeniz'de 2 bin 500 metreden sonra orman pek görünmez.
Siyasi olarak da Ladakh, Hindistan'ın Jammu ve Kaşmir eyaletinin özerk bir bölgesi. Yaklaşık 20 yıl önce Ladakh da Leh ve Kargil olarak iki bölgeye ayrılmış.
Rehberim Denzing, saat 06:00'da Shamdhala Otel'den beni aldı ve yola çıktık. Hedefimiz Çokkar demiştim. İsimden kuşkulanmıştım ve ilk işim anlamını sormak oldu. Denzing, beyaz deniz anlamına geldiğini söyledi. Beyaz anlamına gelen kar imiş. Bu yöreye, Uygurlar uzak değil, gölün isminin Türkçe olması normal karşılanmalı. Bolkar anlamına da gelebilir, kar gerçekten beyaz anlamına da geliyor olabilir. "Gölde siyah boyunlu turnaları göreceğiz." diyordu Denzing, "Yabani Tibet eşeklerini de görebiliriz." Turnalar yazı geçirmek için güneye iniyorlarmış. Ama yolculuğun asıl amacı, İpek Yolu'nun en yüksek ikinci geçidini geçip Ladakh'ın ilk halkı, hâlâ göçebe yaşayan Çangpa göçebeleriyle buluşmak. Budist krallığın eski Sey Sarayı'nı geçtik. Ak kayalıkların üzerine inşa edilmiş sarayın yanında bir de mabet var. Beyaz stupalar boz yamaçların önünde parlıyor. Ölen lamalar, yani Tibetli Budist rahipler için yapılmış bu anıt mezarlar. Yol boyunca sağda, solda, İndus Nehri kıyısında. Tiksey Manastırı' na gelindiğinde stupalar daha da çoğalıyor. Kimilerinin üzerine kiremit rengi, sivri kuleler oturtulmuş, yükseklikleri 10 metreyi geçenler var. Kulelerin tepesinde ise bir ayın içinde ışıldayan güneş şeklinde bir simge yapılmış metalden. Türk bayrağındaki ay yıldızın kökeninde ay, güneş olduğunu okumuştum bir zamanlar.
Eski bir okyanus yatağından gittiğimiz apaçık. Uçsuz bucaksız düzlükler, kumullar. İndus'un sağ tarafında çıplak dağlar katmer katmer, üst üste yığılmış, birbirini eziyor, âdeta dün meydana gelmiş bir zelzelenin harabesi gibi duruyor.
Karu kasabasına vardık. Çin sınırına yaklaşıyoruz. Yol sık sık bariyerlerle kesiliyor. Askerler öbek öbek. Yükseklik 3 bin 500 metre, askerler sabah idmanında koşuyor.
Upsi köyünde durduk. Lhasa restoranında ayaküstü kahvaltı. Tuzlu çay. Soğuğa karşı iyi gelirmiş. Tanglanpa'ya 60 kilometre var. İkisi yabancı üç motosikletli, bizim gibi mola vermiş. Genç bir kadın geldi, "Manitumçur"u, yani kırmızı, silindirik dua çarkını çevirdi. Çarkla birlikte dönmeye başladık. Evrenin dönen bir parçasıyız, bu çarkı döndürerek sonsuz dönüşün farkında olduğumuzu gösteriyor genç Tibetli kadın.
İndus'u artık arkada bıraktık. Biz İndus diyoruz ama Tibetliler Singe Kabab diyor yani Aslan Ağzı. Kaynağı pek uzak değil Tibet topraklarında. Artık yükseliyoruz. Yükselmek kıvranmaktır. Yol kıvrımlaşıyor. Daralıyor. Bazen çıkışımız inişe dönüşüyor. Bayağı bir inişe. Ama yanımızdan akan ince dere ters yönde, şimdi yokuş yukarı akmaya devam ediyor, tavrını değiştirmiyor. Ve okyanusu çekilmiş yamaçlar solumda, oluk oluyor. Rüzgârdan çok suyun marifeti gibi gözüküyor.
Budist köyleri, evlerin üzerine asılı, rüzgârda savrulan alemlerinden anlayabiliyorsunuz. Zaten hemen hepsi Budist artık. Dikine asılan alemler var, buna "tarçuk" deniyor. Yatay aleme ise "traşatalin" deniyor yerel dilde. Rüzgâr, kötülükleri, hastalıkları uçursun diye asılıyor bu alemler.
Dört bin metreye geldik. Burada da bir köy var. Üç beş evden ibaret ama bir köy. Beyaz stupalar etrafında. Köyler, birkaç yüz metre yükseldikçe de sürdü. Ve ilk paşmina sürüsüne 4 bin 200 metrede rastladık. Ünlü kaşmir yününün kaynağı paşmina keçileri. Küçük, sevimli, yünü kıymetli paşminalar. Uzun kış mevsimlerinde eksi 40' a düşen sıcaklıkta Tibetlileri bu keçiler ısıtıyor. Modern Batı, aynı konforu kendi şehirlerinde kaşmir yünlü giysilerle elde etmek için yüklüce paralar ödüyor. Buradaki koşulları görseydi ödediği paranın fazla olmadığını anlardı, tabii bu paranın çok azının paşmina çobanlarına kaldığını tahmin etmek zor değil.
Geçidi aştık. Üç kişilik motosikletli bir grup, geçitte hatıra fotoğrafı çektiriyordu, âdeta bir dağın zirvesine çıkmışların zafer çığlıklarını atıyorlardı. Rüzgâr, beklenebileceği gibi çok şiddetliydi. Fazla oyalanmadık, diğer tarafa inişe geçtik. Henüz 4 bin 650 metrede ilk göçebe çadırlarını bulduk. Çangpalar ile ilk buluşmamızı gerçekleştirdik.
Birkaç ihtiyar, çocuk, nöbetçi bırakılmış genç bir anne, yeni doğmuş paşmina yavruları... Üç beyaz çadırdan ibaret obanın aslan yeleli bir çoban köpeği var. Pek konuksever değil. Denzing bile korkuyor. İhtiyar Çangpa' nın desteğiyle köpeği atlattık. Çadıra misafir olduk. Sıcak paşmina sütü içtik. Teşekkür ettik. Nezaket gereği uzattığımız birkaç rupiyi almadıklarına şahit olduk. Kışın nerede konakladıklarını gördük. Çokkar Gölü'nün kıyısında yaşadıklarını öğrendik. Sürünün ise şu anda daha yukarılarda bir yerde olduğunu anladık. İhtiyarın, iri gözlüklerini takıp el yazması eski bir Budist kitabı okuduğunu gözlemledik. Hem ihtiyar adamın hem burunları akan küçük çocukların, hem de çadırda bebek besleyen genç annenin boyunlarında lacivert taşı kolyeler vardı, bunları fark ettik. Yola devam ettik.
Çokkar, bir tuz gölüydü. Etrafta rüzgâr küçük hortumlar meydana getiriyordu. Kışlık Çangpa köyü terk edilmişti. Bir iki ihtiyar kadından başka kimse yoktu. Bir çadır, arada buradan geçen yabancı turistler için çay sunuyordu. Bir süt istedim, paşmina sütü verirler zannederek. Lakin ambalajında pastörize sütü kaynatıp verdiğini öğrenince içmedim. Gölün uzak köşesinde siyah boyunlu turna kuşları olmalıydı. İsimlerini bilmediğim başka kuşlar da vardı. Daha ileriye gitmek için yerel yönetimden önceden izin almak gerekiyordu. Çevrede dolaştık. Çok uzaklarda yabani eşekleri gördük. Yanına yaklaşınca kaçan, ürkek hayvanlardı.
Dönüş yolunda birkaç Çangpa obasına daha uğradık. Ama araçtan inip de attığım her adım beni daha kötü hasta ediyordu. Bu koşullar altında çadırlara giriyor, onlarla sohbet etmeye çalışıyordum. Bir çadırda, yedi sekiz tane Çangpa kadın sıralanmış kimi yün eğiriyor, kimi örüyordu. Bu ziyareti daha fazla uzatacak takatim kalmamıştı. Dönüşe geçtik. Shambhala adlı, Tibet Budizmi'nde efsanevi bir krallık anlamına gelen otele geldiğimde bedenim biraz olsun huzura erdi. Ruhumdaki fırtına ise daha da şiddetleniyordu.