VAHHABİLİĞİN TARİHÇESİ - (Zuhurâtı Izhârı'l-Vakf-ı Güneş 2.cilt)
|VAHHABİLİĞİN TARİHÇESİ|
Vahhabi Mezhebinin kurucusu Muhammed İbn Abdilvehhab, 1115/1703 tarihinde bugünkü Riyad şehrine yakın bir köy olan Uyey-ne'de doğmuştur. İlk tahsilini, Uyeyne kadısı olan babasının yanında tamamlayan İbn Abdilvehhab, daha sonra Mekke ve Medine'de oku-muştur. Burada İbn Teymiye'nin yazmış olduğu yanlış kitaplardan onun fikirleri ile temasa gelmiş; oradan Basra'ya gitmiştir. Orada tevhid konusunda tartışmalarda bulunmuş ve dinin, doğrudan Kur'an ve Sünnet'ten öğrenilmesi gerektiğini ileri sürmüştür. Daha sonra 1139/1726 yılında Riyad'ın kuzeyindeki Hureymila kasabasına gelmiş-tir. 1153/1740 yılında, babasının ölümü üzerine, orada «el-Emru bi'l-Ma'rüf ve'n-Nehyu ani'l-Munker» (iyiliği emir ve, kötülüğü yasaklama) prensibini ilan ederek “el-Emru bi'l-Ma'rüf ve'n-Nehyu ani'l-Munker” ayetini ele alıp dış kısımlara bu ayetleri söyleyip içindeki yanlış bozuk itikat zihniyetini de Müslümanları parçalayıp aşılamaya çalışmıştır.
Fikirlerini vahhabilik itikatını aşılayıp Necd bölgesine yayma faaliyetine girmiştir. Hureymila'dan tekrar Uyeyne'ye göçmüş ve oranın emiri Osman b. Hamd b. Muammer ile dostluk kurmuştur. Hatta onu kendi görüşüne davet ederek, ihlasla Allah’ın dinine yardım ettiği takdirde Allah'ın onu Necd bölgesinin hakimi kılacağını söyle-miştir. Daha sonra Abdul vahab Emir Osman'a Der'iyye ile Uyeyne arasında küçük bir köy olan el-Cebile 'de bulunan Zeyd b. el-Hattab (12/634)'ın mezarını, Allah ve Resülünün emirleri dışında türbe haline sokulduğu ve insanlar tarafından ziyaret edildiği; dolayısiyle türbe-lerin insanların dininden çıkmalarına sebep olduğu iddiası ile yıkmayı teklif eder ve bu teklifi kabul edilerek oradaki mezar yıkılır ve hatta ağaçlar bile yok edilir. Böylece İbn Abdilvehhab Uyeyne'nin önemli bir tanınan ismi çıkmış biri haline gelir.
Ancak onun fikirlerini zorla kabule mecbur etmesi, halkı korku ve endişeye sevkeder ve Necd'in kuvvetli kabilelerinden biri olan Halid oğullarının reisi Süleyman b. Urey'ir'e müracaatla, duruma çare bulmasını isterler. O da Uyeyne emirinden onu öldürmesini veya sürmesini ister. Bu kararı duyunca İbn Abdilvehab, Riyad'a çok yakın bir yer olan Der'iyye'ye gelir. Orada emir Muhammed b. Suüd'la anlaşır ve böylece Vehhabi devletinin temelleri atılmış olur.
Bu birleşme ile Muhammed b. Abdilvehhab fikirlerini müdafaa ve yaymak için sağlam bir maddi güç ve destek, Muhammed b. Suüd da bu fikirlerin doğuracağı imkanla kendi nüfuz bölgesini genişletmek ve hakimiyetini artırarak Arab Yarımadası'na sahip olmak için iyi bir fırsat elde etmiş olur.
Abdilvehhab, Der'iyye'de Kitabu't-Tevhid» adlı kitabındaki görüşleri yaymaya, insanları güya şirk ve bid'atlerden kurtularak dine girmeye davete başladı. Kendilerine uymayanları, yani ona göre hak dine girmeyenleri kılıçla yola getirmenin gereği üzerinde durdu. O, insanların dalalete düştüklerini, mezar ve türbe ziyaretleri, tarikatlara girme ve benzeri işler yüzünden tevhidin bozulduğunu; dolayısiyle onların şirke batmış müşrikler olduğunu ileri sürerek, kan ve mallarının kendine ve inanan muvahhidlere helal olduğunu ilan etti. Bütün bu tedbirler zaten bu nevi işlere müsaid olan Necd bölgesi halkına pek cazib gelmişti. Nitekim Necd bölgesi, Hz. Peygamberimiz sallallahu aleyhi ve sellem devrinde Müslüman olmakla birlikte, çok önceleri Yemen ve Aden, İran ve Hind, Irak ve Şam'ın tesiri altında çeşitli inançlara sahne olmuştu. Hz. Peygamberimiz sallallahu aleyhi ve sellem'den sonra Museylemetu'l-Kezzab, Secah, Tuleyha ve Esvedu'l-Ansi gibi yalancı peygamberler yine bu bölgede çıkmıştı. Sonraki dönemlerde muhtelif isyancı gruplar burada görülmüştü. Kısaca isyankar ruhlu ve yağmacılığa mütemayil idiler ve cehalet yaygın idi. İşte bu anlayıştaki bölge halkına, İbn Abdilvehhab'ın ganimet vaadeden fikirleri hoşlarına gitmişti. Öyle ya, bir müddet evvel, saldırganlık ve yağmacılıkla elde edilen ganimet, bu defa İbn Abdilvehhab'ın Tevhid dinini yaymak için cihad adına kudsiyet kazanıyor ve meşrülaşıyordu. Böylece bu yeni görüşleri kabul etmeyenler kılıçtan geçiriliyor ve malları, beşte bir ganimet hukukuna göre devlete ayrıldıktan sonra, kalanı savaşanlar arasında taksim ediliyordu. Bize göre bu husus, İbni Abdilvehhab'ın görüşlerinin çölde revaç bulup taraftar kazanmasının önemli sebeplerinden biri oldu.
İbni Abdilvehhab, 1206/1792 yılında öldüğü zaman, bu hareketin Muhammed İbn Suüd tarafından zaten başlatılmış bulunan siyasi cephesi, daha bir ağırlık kazanır. Daha İbni Suud zamanında başlayan toprak kazanma faaliyetleri, onun ölümünden sonra (1179/1766), oğlu Abdülaziz zamanında da sürdürulür. Bu kadar sür'atle toprak kazanıp Necd'e hakim olmalarında, şüphesiz Osmanlı hükumet merkezinden uzakta oluşları ve en önemlisi Osmanlı Devletinin Rus ve İran savaşları ile uğraşma mecburiyeti iyi bir fırsattı. Osmanlı Devletinin bu zayıf halinden istifade ile cür'etlerini alabildiğine artıran Vehhabiler, Basra Körfezi civarında hakimiyet kurdukları gibi, Necef'de Şiilerle geçen bir tartışma sonucu bazı Vehhabilerin öldürülmesini bahane eden Abdülaziz b. Suud, 10 Muharrem 1802'de Kerbela törenlerine katılan binlerce insanı kılıçtan geçirtir ve Hz. Hüseyin'in türbesi yağmalanır. Daha sonra gözlerini Taif, Mekke ve Medine'ye çeviren İbn Suud, 1803-1806 yılları arasında buraları da ele geçirir ve halkına, “sizin dininiz bugün kemal derecesine erişti. İslam'ın nimetiyle şereflenip Cenab-ı Hak’kı kendinizden razı ve hoşnud kıldınız. Artık aba ve ecdadınızın batıl inanışlarına meyl ve rağbetten ve onları rahmet ve hayır'la yat ve zikirden korkun ve kaçının. Ecdadınız tamamen şirk üzre vefat ettiler. Hz. Peygamber'in mezarı karşısında, önceleri olduğu gibi durarak, tazim için salat-u-selam getirmek, mezhebimizce gayr-i meşrudur... Onun için oradan geçenler okumadan geçip gitmeli ve sadece es-Selamu ala Muhammed) diye selam vermelidir. Gibi gerçekten çılgınca ve fevkalade cür'etkar şekilde hitabetmekten çekinmez. Artık Vehhabi devleti, 1811 yılında kuzeyde Haleb'den Hind Okyanusu'na, Basra Körfezi ve Irak sınırından doğuda Kızıl Deniz'e kadar yayılmış bulunuyordu.
Vehhabiliğin, nihayet esaslı bir dert olmaya başladığını farkeden Osmanlı Devleti ve onun başındaki hükümdarı İkinci Mahmud (l808-1839), işin hallini Mısır valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa'ya havale eder. Paşa, oğlu Tosun emrindeki bir orduyla 1812-1813 yılları arasında Medine, Mekke ve Taif'i Vehhabilerden kurtarır. Daha sonra bizzat kendisi, Abdülaziz b. Suud'un üstüne yürür. İbn Suud direnirse de 1814'de ani ölümü üzerine Vehhabiler hezimete uğrar ve nihayet Kavalalı'nın kumandanı İbrahim Paşa, 1818'de Abdülaziz'in yerine geçen oğlu Abdullah ile çocuklarını esir ederek İstanbul'a gönderir ve 17.12.1819'da asılırlar. Böylece Vehhabiliğin ilk dönemi kapanır. Ancak Suud hanedanından savaştan kaçıp kurtulmayı başaran Türki b. Abdillah, Necd bölgesinde yeniden faaliyete girişir ve Riyad'ı başşehir yaparak 1821'den 1891'e kadar sürecek ikinci Vehhabi dev-letini kurmayı başarır. Daha sonraları birtakım hanedan tartışması o-lursa da, Suud hanedanından Abdülaziz b. Suud, 1901'de Vehhabi devletini ihya eder. Ayrıca Hindistan-İngiliz hükümetinin sağlam desteğini de sağlayan Abdülaziz b. Suud, İngilizlerce, 26 Aralık 1916 tarihli anlaşma ile Necd, Hasa, Katif, Cubeyl ve kendisine bağlı böl-gelerin mutlak hükümdarı olarak tanınır. Bu anlaşmaya göre İbn Su-ud'un sözkonusu yerlerdeki mutlak hükümranlığı kabul edilmekte ve bunların, kendisinden sonra miras yoluyla oğul ve haleflerine ait ola-cağı ve hükümdarın hayatta iken seçeceği veliahdın, her hususta İngiliz Hükumetinin aleyhdarı olamıyacağı, İngiliz Hükümetinin öğütle-rine uyacağı ve daha birtakım hususlar tesbit edilmiş bulunmaktadır.
İngilizlerin de araya girmesi ve Birinci Cihan Harbi'nin hezimetle neticelenmesi üzerine Osmanlı Devleti, 1918 yılı sonlarında Medi-ne'den çekilir. Böylece Vehhabiler, 1921-1925 yılları arasında Hail, Taif, Mekke, Medine ve Cidde'yi ele geçirirler. Abdülaziz b. Suud, Ocak 1926!da “Necd ve Hicaz Kralı” olarak kabul edilir. 20 Mayıs 1927 tarihinde İngiltere ile yapılan Cidde anlaşması sonunda da tam istiklalini ilan eder ve böylece, İngilizlerle yapılan ilk anlaşmanın ağır şartlarından kurtulur. 18 Eylül 1932 tarihinde ise, Abdülaziz b. Suud, unvanını “Arab Suudiyye Kralı” şeklinde değiştirir. Abdülaziz b. Suud, 4 Kasım 1953 tarihindeki ölümüne kadar, Suudi Arabistan Kralı olarak, daha 1912 yılında kurduğu ve hem siyasi ve askeri teşkilatinın temelini teşkil eden, hem de zayıflamış bulunan Vehhabi zihniyetini canlandıran “Ihvan” teşkilatının da yardımıyla Arabları dizgin altına almayı başarır.
Muhammed b. Suud Abdul vehhap’bın eniştesidir. Bu vehhabi hareketinin asıl maksadının bidatlerle savaşmak degil aslında Osmanlıya karşı isyan etmek için dini alet edip yapdığı isyana dini kılıf olarak uydurup suud aylesinin kırallığını kurmak oldugu üstteki bilgilerden ve başka kaynaklardan anlaşılmaktadır ilk çıkışında kahve içmeden soğan sarımsak yemeye kadar birçok şeyleri haram sayan ve her haram işleyenide kafir sayan görüştür. Bu vehhabilerin isya-nında İngilizlerle beraber hareket ettikleri göz önünde bulundurulursa işin maddi çıkarının yanında İslam dinini, itikadını, bozmak ve müs-lümanların birliğini dağıtmak için çok iyi pilanlanmış bir hareket olarak görebiliriz.
Bu vehhabilerin şerrinden ençok türbeler etkilenmiş ilk iş olarak ne kadar türbe varsa yıkmışlar hatta üzerinde türbe olmayan mezar-ları bile dümdüz etmişlerdir. O islamiyetin temel taşı olan sahabe efendilerimizin dahi mezarlarını yıkmışlar yalnızca bazı meşhur sa-habelerin mezaralarının yerlerinin belli olacağı kadar bir işaret bırak-mışlardır.