Dan Brown kendi “Cehennem”ini ortaya sürerken Guardian’dan Nicholas Lezard, “Cehennem”in aslı ve Dante konusunda bilmeniz gereken 10 şeyi yazdı.
1. Dante pekâlâ tüm zamanların en büyük şairi olabilir
Listenin daha en başında böyle bir ifade anlamsızmış gibi görünebilir, ama bu önemli. “Büyük”le, eserlerinin aleniyet kazandığı andan itibaren esin vermekten ve büyülemekten geri durmamış, olağanüstü yetenek, teknik beceri ve insani duygudaşlık güçlerine sahip birini kastediyorsak eğer, Dante her zaman büyüktür (Shakespeare bir dramaturgdu ve kabul edelim ki “Venüs ve Adonis” söyledikleri gibi daha çok tek atımlık bir içki için uzun bir yürüyüştür. Dante’nin endişeye yer bırakmayacak şekilde herkesin üzerinde olduğu gerçeği olmasaydı, Dan Brown’ın kamuoyunu sağma girişimlerinin bu sonuncusu bütünüyle can sıkıcı olabilirdi.
2. Bildiğiniz üzere, o sadece “Cehennem”i yazmamıştır
Komedya’nın (ancak birkaç yüzyıl sonra “İlahi Komedya” olarak ünlenmişti) iki bölümünü okumadınız diye kimse kıs kıs gülmez size ama “Araf” (Purgatorio) ve “Cennet”ten (Paradiso) az çok haberdar olmanız size yardımcı olabilir. Bunlarda, özellikle de sonuncusunda “Cehennem”den daha fazla bir entelektüel meydan okuma—daha fazla teoloji ve bilim içerirler—vardır, ancak yine de şaşırtıcı bir şekilde dünyevidirler. Daha az gaz çıkaran iblise yer verseler de, yozlaşmış bir kiliseye yöneltilen bolca hakaret içerirler.
3. Hâlâ inanılmaz etkilidir
Dante’nin gölgesi, esas olarak 14’üncü yüzyılın ilk yarısında yazan biri için uzundur. Modernistler ve onların takipçileri, özellikle T. S. Eliot—“Çorak Ülke”, “Cehennem”e göndermelerle doludur—ve bütün eserlerinin Dante’den ödünç alınmış tema ve imgelerin yeniden işlenmesinden ibaret olduğu söylenebilecek bir Samuel Beckett üzerinde önemli etkisi vardır. Hayatta ne yapmak istediği sorusuna şöyle cevap vermişti Beckett: “Bütün yapmak istediğim kıçımın üstüne oturup osurmak ve Dante hakkında düşünmek.” Ama şükür ki bayağı bir şeyler yazdı da. Bu arada hemen her yıl yeni bir “Cehennem” çevirisi ortaya çıkıyor.
4. Dante yine de fazlasıyla dönemine ait bir üründü
“Cehennem”i okursanız, 13’üncü yüzyıl Floransa siyaseti üzerine bir dolu şeye hazırlıklı olun. Bütün versiyonlarda sizi buna hazırlayacak uygun notlar vardır, ya da olmalıdır. Fakat destanın çoğu bölümünde intikam peşindedir Dante. Bazı insanlardan—konuklara namertçe davrananlar—öylesine tiksinir ki, ölmelerini bile bekleyemez. Bu insanların ruhları Cehennem’de yanarken bedenleri hâlâ canlıydı. Teolojik olarak sorunlu olabilir ama Dante nasıl garez besleyeceğini iyi biliyordu.
5. İtalyan dilinin babası sayılır
Tamam, biraz abartı olabilir ama onun döneminde ülke çapında kullanılan bir dil yoktu, daha çok birkaç lehçe vardı. Durum bugün de hemen hemen aynıdır, ancak İtalyancanın bugünkü halini almasının altında yatan etken büyük ölçüde Dante’nin destanını Latince yerine Toscano lehçesinde yazma kararıdır (Boccaccio bize Dante’nin eserini Latince olarak yazmaya başladığını ancak çok geçmeden daha geniş bir okur kitlesine ulaşırsa daha iyi olacağı kararına vardığını anlatır ki, bir yanıyla akıllıca bir finansal hamledir de bu. Muhtemelen).
6. “Cehennem” bütünüyle kıyamet ve ebedi cezadan ibaret değildir
Ünlü “Lasciate ogne speranza voi ch'intrate” (Bırakın bütün umutlarınızı, siz içeri girenler) dizesi Cehennem’in girişine kazınmış olabilir ama “Kutsal güçten oldum ben, aşkın bilgelikten ve ilk aşktan” sözcükleri de. Aşk mı? Evet: Dante için herşeyin başlangıcı olan aşk. Sözcük, “Komedya” boyunca olağanüstü bir sıklıkta göründüğü gibi daha dünyevi, ya da bedensel türden bir aşkla da bağlantılıdır. Sekse aşırı düşkün olanların bazıları bile eğer diğer bölümlerde yeterince iyiyseler Cennet’e kapağı atmayı başarıyorlardı.
7. Biraz daha aşk
Dokuz yaşındaki Beatrice Portinari’ye aşık olan Dante onu sevmekten hiç vazgeçmedi: Portinari’yi ahiretteki tek kişilik yolculuğu sırasında rehberi ve esini olarak kulandı (Portinari 24 yaşında öldü). Fakat heyheylenmeye de gerek yok: Dante’nin kendisi de kıza abayı yaktığında sadece 10 yaşındaydı. Eşinin—bütünüyle başka bir kadın—konu hakındaki yorumunu bilemiyoruz.
8. Çevirmek kolay olmasa da insanlar denemeye devam ediyor
Dante İtalyanca için zor ama İngilizcede tam bir başbelası—özür—uyak biçimi olan terzarima ile yazıyordu. Çevirmenler buna bütünüyle teslim olup olmamaya karar vermek zorunda. Benim favori çevirilerimden biri— Allen Mandelbaum’unki—uyaklı değil ama ritmi hoş bir şekilde tutuyor ve kusursuz çeviri sıfatını hak edecek kadar hatasız. Ciaran Carson’un çevirisi de çok beğenilen çevirilerden biri, ayrıca meraklıları için Kevin Jackson’ın yazıp Hunt Emerson’ın resimlediği bir çizgi versiyonu var ki özgün yapıtın ruhuna ve edebi karakterine şaşırtıcı biçimde sadık kalıyor. Hararetle tavsiye ederim. (Editörün notu: Buradan eseri aynı kusursuzlukla ve aslına sadık kalarak Türkçeye kazandıran merhum Rekin Teksoy’u da saygıyla anıyoruz.)