Howthorne Tesiri Nedir?
Hawthorne tesirinin hikâyesi, 1920 senesinde Amerikanın İllinois şehrindeki Hawthorne Works elektrik aletleri fabrikasında faydalılık çoğalışı çalışmaları ile başlamıştır. Takribî on sene kadar süren çalışmada, Horward Üniversitesinden Elton Mayo, Fritz J. Roethlisberger ve William J. Dickson isimli sanayi psikologları iş hayatına tesir edebilecek her detayı araştırmışlardır.
Hawthorne tesirinin hikâyesi, 1920 senesinde Amerikanın İllinois şehrindeki Hawthorne Works elektrik aletleri fabrikasında faydalılık çoğalışı çalışmaları ile başlamıştır. Takribî on sene kadar süren çalışmada, Horward Üniversitesinden Elton Mayo, Fritz J. Roethlisberger ve William J. Dickson isimli sanayi psikologları iş hayatına tesir edebilecek her detayı araştırmışlardır.
Çalışma süresince mola zamanları, çalışma günleri ve hatta abuhava şartları dâhil bir hayli parametre üzerinde farklılık yapmışlardır. Çalışmaların hakikatleştirilmesi için fabrikada izole bir kısım oluşturulmuş ve sınamaların tabi yakalanacağı birkaç emekçi, daha evvel yaptıkları işin benzerini bu odada yapmaya başlamıştır. Çalışmanın en namlı kısımlarından biri de fabrikadaki ışık ölçüyü ile faydalılık çoğalışında rastgele bir ilişki olup olmadığının denetlendiği sınamalardır.
İlk başlarda aydınlık ölçüyü ile faydalılık arasında irtibat olduğu düşünülmüştür zira ışık çoğaldırıldıkça çalışma grubunun faydalılığı çoğalmaya başlamıştır ancak sınamanın ilerleyen safhasında ışıklar neredeyse karanlık olacak kadar eksiltilmesine karşın faydalılığın çoğaldığı kollanınca, faydalılık ile ışık arasında irtibat kurulamamıştır.
Analistler bir hayli parametre üzerinde farklılık yapmasına karşın, faydalılığı bir cinsli düşürememişlerdir. Misalin, çalışma saatlerinin kısaltılması genel olarak üretilen mahsul rakamını eksiltse de saatlik bazda üretilen adet ölçüyü yeniden çoğalış göstermiştir. Ancak afallatıcı bir biçimde emekçiler birbirleri ile konuşarak faydalılığı şuurlu olarak eksiltmeye başlamışlardır zira çalışma grubu artık fabrikada çok popülerleşmiş ve tam gözler üzerlerine dikilmiştir. Fabrikada konuşulan tek mevzu bu grubun muvaffak oldukları olmaya başlamıştır ve bu sebeple çalışma grubundaki emekçiler, kendi faydalılıklarının bu kadar çoğalmasının çalışmanın dışında olan öbür emekçilerin işten atılmasına neden olabileceğinden işleri yavaşlatmaya başlamışlardır.
Bir Hayli bilim adamı için bu çalışma, bireylerin deneyin bir parçası olduğunu bildikleri için yanılgılı bir sınamadır. Her ne kadar analistler yalnızca hakimiyet edebildikleri parametreleri değiştirse ve bunlar üzerinde sınamalar yapsa bile, sınamanın yapıldığı şahıslarda da sınamanın bir parçası olduğu algısı bulunmaktadır. Kimileri emekçilerin devamlı izlenmeleri sebebi ile üretkenlikleri çoğaldığı görüşünde olup kimileri de, kendisini deneyin bir parçası olduğunu öğrenen emekçilerin işini ehemmiyetli sezmesine neden olup bireyin daha fazla çalışmasına katkı sağladığı fikrini paylaşmaktadır. Kimileri de yalnızca farklılık yapmanın dahi sebepsiz bir biçimde bu stil çoğalışlara sebebiyet vereceğini düşünmektedir. “Hawthorn tesiri” terimini ilk olarak ifade eden birey olan Elton Mayo da, emekçilerin faydalılığındaki çoğalışın sebebini sempati ve irtibata bağlamıştır.
Bir Hayli çağdaş analist, Hawthorn tesirinin yalnızca bir mit olduğunu düşünmektedir zira çalışma ile alakalı ufak problemler bulunmaktadır. Bunlardan biri, çalışma grubu ile faydalılık raporların devamlı paylaşılması ve genellikle öğrenilen faydalılık gayelerinin olmasıdır. Zira bu parametrelerin faydalılık üzerinde ehemmiyetsiz sayılamayacak kadar fazla tesiri olabileceği düşünülmektedir. Çalışmanın en namlı kısmı olan aydınlık sınamalarında da bir araya gelen bir hayli data kaybolmuş veya yıkım olmuş, bu sebeple de daha çok anektotlar üzerine yönelinmiştir. Bu datalardan birine göre, ışık ölçüyü emekçilerin izin günü olan Pazar günleri değiştirilmiştir ve emekçilerin işe başladığı pazartesi günü yapılan ölçümler Cumartesi gününden fazla çıkmıştır. Oysaki çoğu analist hiçbir farklılık yapılmasa bile haftanın ilk çalışma günü olan pazartesinin üretkenliği, haftanın son çalışma günü olan Cumartesiden fazla olacağını düşünüp çalışmanın en namlı deneyinin fiyasko olduğunu belirtmektedir.
Hawthorn tesirinin ehemmiyetli olmadığını düşünen analist rakamı çok olsa da, sonraki senelerde değişik yerlerde sınayanlar olmuştur. Misalin bir hayli çağdaş medikal mahsuller üreten fabrikalarda, Howthorn siyasetleri izlenmiş ve özellikle bu stil yerlerde sıkça karşılaşılan enfeksiyon gibi problemlerde gözle görünür bir eksilme ve paklik algısında ehemmiyetli bir çoğalış olduğu tespit etilmiştir.
Yazar:Nihat Keleş