Transkript
1 İYELİK TAMLAMASINDA ÇOKLUK ÜÇÜNCÜ KİŞİ SORUNU Doç. Dr. Mustafa S. KAÇALİN Kõrgõzistan Türkiye Manas Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Türkoloji Bölümü İlgi tamlamasõ, iyelik tamlamasõ, ad tamlamasõ gibi kelime öbeklerinde görülen ikili ilişkilerde, sahip olanlar ile sahip olunanlar arasõnda sayõ farklõlõğõ bulunabilir. Sahip olan ve sahip olunan birer tane ise adlandõrmada bir anlaşmazlõk olmaz, fakat sahip olanlar çok, sahip olunan tek ise o zaman bu yeni duruma yeni bir ad vermek gerekmez mi? Buna biz ortak olanlar demek istiyoruz. Bir kişi birden çok nesneye sahip olabileceği gibi birden çok kişi de bir nesneye sahip olabilir; dolayõsõyla çokluk, sahip olanlarda olursa ortaklık ortaya çõkar. Başka bir deyişle: Bazõ iyelik ekleriyle hem sahiplenen kişi sayõsõ, hem de sahip olunan nesne sayõsõ belirtilmektedir, bu belirtişe göre iki ayrõ adlandõrma olmalõdõr. Konumuz çokluk 3. kişi iyelik eklerinde ortaya çõkan ifade olduğundan burada çokluk kavramõna değinilecektir. Çokluk Adlar dil anlayõşõmõzda kavrama karşõlõk tek kullanõlan kelimelerdir. Bir ad birkaç kelimeden de oluşur. Bu bakõmdan adlarõ bir anlam kutucuğu diye algõlamak daha sağlõklõ olacaktõr. Şöyle ki: yüz yirmi üç sayõsõ kendisini oluşturan bir, iki ve üçten ayrõ tek bir sayõ ve tek bir addõr. Bu durumda nasõl bir, iki ve üçü ayrõ ayrõ görmüyor, ayrõ ayrõ algõlamõyorsak, adõnõ da yazõlõş bakõmõndan ayrõ ayrõ görsek de ayrõ ayrõ algõlayamayõz. Bir, iki, üç ve yüz yirmi üç = yüzyirmiüç, bunlar başka başka şeylerdir. Nasõl sarı ev tek bir kavram ise yüz yirmi üç de bir kavramdõr. Yüz yirmi üç, öbeğinde çok sayõda kelime kullanõlõyor ama kendisi kavram olarak tektir. Yüz yirmi üç taneden oluşan bir bütün ile yüz yirmi üçüncü kendi başlarõna birer teklik ifade ederler. Kelime
2 SOSYAL BİLİMLER DERGİSİ 143 olarak da çokluk eki almadõğõndan zaten teklik görünümündedir. Tõpkõ ordu ve orman kelimelerinin çokluğu içerseler de teklik olmalarõ gibi. İşte anlam kutucuğunun içi ne ifade ederse etsin kavramlar tektir. Çokluk, kelimenin dõşõndaki bir kavram olmalõdõr. Yüz yirmi üçün tekleri ayrõ ayrõ sayõldõğõnda yüz yirmi üç taneden oluşan bir çokluk olur, ama yüz yirmi üç olmaz. Teklik ve çokluk kavramlõ çekimi iyelikli öbeklerde görelim: Olmasõ gereken durum I II [ayakkabõ]+ø [ayakkabõlar]+ø ben+ i m ayakkabõ+m ben+ i m ayakkabõlar+ õ m sen+ i ñ ayakkabõ+ñ sen+ i ñ ayakkabõlar+ õ ñ on+ u ñ ayakkabõ+sõ on+ u ñ ayakkabõlar+õ Çok kişi ortak (tek) nesne Çok kişi tek tek nesne biz + i m ayakkabõ+m õ z biz + i m ayakkabõlar+ õ m õ z siz + i ñ ayakkabõ+ñ õ z siz + i ñ ayakkabõlar+ õ ñ õ z onlar+ õ ñ ayakkabõ+õlar onlar+ õ ñ ayakkabõlar+õlar Burada anlam içinde teklik çokluk ayrõmõ yapõlsa da anlam kutucuğu çokluk almadõğõna göre çokluk kavramõ nesnenin dõşõnda değil içinde düşünülmelidir. Postaya verilen ve 20 kitaptan oluşan bir paket için kitaplar veya paket kelimesi bir parça nesneyi karşõlamakta, ancak soranõn kastõ ve bakõşõna göre değişebilmektedir. Şöyle ki: Kitaplar geldi mi? sorusunda soran için tek tek önem söz konusudur. 1. Ya aynõ cinsten 20 kitap vardõr a) değişik kişilere satacaktõr b) 20 kişilik bir öbeğe birer birer verecektir, çoğunluğun ihtiyacõnõ karşõlamak düşüncesi hakimdir; 2. ya da her biri kendi başõna önemli olan ayrõ ayrõ 20 kitap vardõr. Paket geldi mi? sorusunda soran için tek bir
3 144 İYELİK TAMLAMASINDA ÇOKLUK ÜÇÜNCÜ KİŞİ SORUNU önem söz konusudur. Bu ya paketin kendisidir, ki o da bir tanedir, ya da içinden kendisi için alacağõ bir tek kitaptõr. Çokluk eki sonuna geldiği kelimeleri kapsar, kendilerinden önceki bütünlüğü ilgilendirirler. Ayakkabõ+lar da ayakkabõ nõn sayõsõ çoktur, ayakkabõlõk+lar da ayakkabõlõk õn sayõsõ çoktur. Buna göre iyelik eklerinin sonuna gelen +lar hükmündeki +z ile ekler çokluk olmaktadõr ve bu /z/ üçüncü kişide bulunmadõğõ için üçüncü kişinin çokluğu yoktur. +m teklik +m ı z çokluk, +ñ teklik +ñ ı z çokluk, +ı teklik + ı z çokluk (yoktur). +lar kendisinden sonra gelen +ı yõ değil kendisinden önce gelen ad õ çokluk yaptõğõndan +ları diye bir ek olamaz ve Türkçede kavramõ varsa bile üçüncü kişi çokluk iyelik eki yoktur ya da yõpranarak bozulmuş, yapõsõ değişmiştir. Burada üçüncü kişilere bakõldõğõnda insan şu sorularla karşõlaşmaktadõr: 1. Ben sen diye ayrõlan zamirlere koşut olarak on diye bir zamir olmalõdõr, veya o diye bir zamirin n yi kendisine eklemesinden ortaya çõkan (be+n, se+n, o+n gibi) bir durum. Öyle anlaşõlõyor ki burada kullanõlan o ya başka bir o nun ödünçlenmesi, ya da eski bir a nõn o ya dönüşmesidir. Birinci hecede düz geniş ünlülerin yuvarlak genişle yer değiştirmesi az da olsa vardõr (askançula- ~ oskançula- hafife almak, az- ~ oz- (hadden) geçmek, aygur ~ oygur (?) uygur, etmek ~ ötmek ekmek ). Buna göre bi+n, si+n, *i+n veya be+n, se+n, *a+n lõ bir biçim gerekmektedir. Bu durum çoklukta kendisini ortaya çõkarmatadõr: onlar+ıñ; burada +lar ben ve sen deki gibi kök kelimeden sonra gelmiştir. Bugün kelime o ya dayandõrõldõğõ için tabiî ki o+nuñ diye ayrõlacaktõr. 2. İlgi [=bağlama, tamlama] durumu eki +ñ olmalõdõr. Bu durumun burada ele alõnmasõ konumuzun dõşõndadõr. 3. Ayakkabılar+ılar diye bir biçim kullanõlmaz. Burada +lar õn çokluk ifadesinin dõşõndaki görevlerinin varlõğõ dolayõsõyla konumuz dõşõnda kalan bir durum söz konusu. Bu olsa olsa ayakkabılar+ları olabilirdi. Bu da kullanõlmaz. İkinci +ları yõpranmõş doğrudan +ı eklenmiş görülüyor, yani ayakkabılar+[lar]ı > ayakkabılar+ı olmuştur. Burada yeni bir sorun ortaya çõkõyor: Acaba hafõza ayakkabılar+ı diye mi algõlõyor yoksa ayakkabı+ları diye mi? Karşõlaştõrmada ortaya çõkan şu ki; 3. kişilerde çokluk sõnõflamasõ yok. Çokluk [*+ız (< +ı+z), *+sız (< +sı+z); *+uz (< o+z) gibi] özel bir eki de yok. Burada akla şu gele bilir; 3. kişilerde kimi zaman eksizlik de bir ektir.
4 SOSYAL BİLİMLER DERGİSİ 145 Karşõlõğõnda sonuç olarak şu söylenebilir; +ı yõ aldõğõna göre ek +ı dõr. Öyleyse çokluk 3. kişilerde de ek teklikteki +ı dõr. Çok kişi ortak (tek) nesne Çok kişi tek tek nesne onlar+ õ ñ ayakkabõ+larõ onlar+ õ ñ ayakkabõlar+õ Peki bu ayõrõmlar yapõlmadan onların ayakkabıları ve onların ayakkabıları arasõnda ne fark vardõr? Dil bunu başka bir kullanõma mõ aktarõyor? Genel kullanõmõn şu teklifi verdiğini tespit ediyoruz: onlar+ õ ñ ayakkabõ+sõ onlar+ õ ñ ayakkabõlar+õ Buna göre teklik ve çokluklarõyla üçüncü kişiler:: on+ u ñ ayakkabõ+sõ on+ u ñ ayakkabõlar+õ onlar+ õ ñ ayakkabõ+sõ onlar+ õ ñ ayakkabõlar+õ Burada bir an onun ve onların kelimelerinin yazõlmadõğõnõ düşünelim. O zaman iki tane ayakkabısı ve iki tane ayakkabıları ortaya çõkacaktõr. Bu da sahip olanlarõ ve sahip olunanlarõ karõştõracaktõr. Böylece tablo şöyle değişecektir: Bugünkü dildeki durum I [ayakkabõ]+ø II [ayakkabõlar]+ø
5 146 İYELİK TAMLAMASINDA ÇOKLUK ÜÇÜNCÜ KİŞİ SORUNU ben+ i m ayakkabõ+m ben+ i m ayakkabõlar+ õ m sen+ i ñ ayakkabõ+ñ sen+ i ñ ayakkabõlar+ õ ñ o+nuñ ayakkabı+sı o+nuñ ayakkabılar+ı biz + i m ayakkabõ+m õ z biz + i m ayakkabõlar+ õ m õ z siz + i ñ ayakkabõ+ñ õ z siz + i ñ ayakkabõlar+ õ ñ õ z onlar+ ı ñ ayakkabı+sı onlar+ ı ñ ayakkabılar+ı Ekler ise a şöyle olmalõdõr: Teklik +m Çokluk +m õ z Teklik +ñ Çokluk +ñ õ z Teklik +õ Çokluk «onlarõn» +õ SONUÇ Çokluk 3. kişi iyelik tamlamasõnda ikinci unsurun çekimli olmasõnõn etkisinde kalarak zamir unsurunu söylememek, anlama kapalõlõk getirmektedir. Hukuk dilinde karõşõklõğa yol açmamak, tartõşmalara ve yorumlara meydan vermemek için çokluk üçüncü kişi zamirinin (onlarõn) iyelik tamlamalarõnda kullanõlmasõ kaçõnõlmazdõr.