

79- باب الوالي العادل
ADALETLİ DEVLET BAŞKANI
Âyetler
إِنَّ اللّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ وَإِيتَاء ذِي الْقُرْبَى
وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاء وَالْمُنكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ
لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ [90]
1.Allah Teâlâ adaleti,
iyiliği kesinlikle emreder.
Nahl sûresi (16), 90
Yöneticilerin Yönettiklerine
Şefkati adlı bir önceki konuda açıklanan bu âyeti kerîmenin tamamı
şöyledir:
Allah Teâlâ adaleti, iyiliği,
akrabaya yardım etmeyi kesinlikle emreder; çirkinliğin her türlüsünü,
kötülüğü ve her nevi haksızlığı yasaklar. Size düşünüp yapmanız için
böyle öğüt verir.
وَإِن طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا
بَيْنَهُمَا فَإِن بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى فَقَاتِلُوا
الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ فَإِن فَاءتْ
فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ
الْمُقْسِطِينَ [9]
2. Daima âdil davranın.
Muhakkak ki Allah, âdil davrananları sever.
Hucurât sûresi (49), 9
Allah Teâlâ kullarını her hususta
âdil olmaya, her konuda hakkı gözetmeye çağırmakta, her hak sahibine
hakkını vermeyi emretmekte, başkalarına saldırmaktan ve zulüm yapmaktan
sakındırmaktadır. Âdil olmak, hakkı gözetmek, hak sahibine hakkını
vermek ve kimseye zulmetmemek herkesten önce devlet başkanına yakışır ve
bu onun görevidir.
Bu âyet-i kerîmenin baş tarafı
şöyledir:
Müminlerden iki taraf
birbiriyle savaşacak olursa, aralarını bulmaya çalışın. Buna rağmen biri
diğerine saldırırsa, Allahın buyruğuna dönünceye kadar saldıran tarafla
savaşın. Eğer dönerse, aralarında adâletle barışı sağlayın ve daima âdil
davranın. Muhakkak ki Allah, âdil davrananları sever.
Bundan sonra gelen âyet-i
kerîmede buyurulduğu üzere Müminler birbirlerinin kardeşidir.
Bu sebeple birbirlerine zulmedemezler ve kardeşlerini bir zâlimin eline
bırakamazlar.
Peygamber Efendimizin buyurduğu
gibi, bir mümin diğer mümin kardeşinin yardımına koştuğu sürece Allah
Teâlâ da ona yardım eder ve sıkıntılarını ortadan kaldırır.
Hadisler
660-
وعن أبي هريرة رضي اللَّه عنه ، عن النبي صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم قال
: «
سَبْعَةٌ يُظِلُّهُمُ اللَّه في ظِلِّهِ يومَ لا ظِلَّ إلاَّ ظِلُّهُ :
إمَامٌ عادِلٌ ، وشَابٌّ نَشَأَ في عِبادَةِ اللَّهِ تَعالى ، ورَجُلٌ
مُعَلَّقٌ قَلبُهُ في المَسَاجِدِ ، ورجُلانِ تَحَابَّا في اللَّه ،
اجتَمعَا عليهِ ، وتَفرَّقَا علَيهِ ، ورجُلٌ دعَتهُ امرَأَةٌ ذَاتُ
مَنصِب وجمَالٍ ، فقَال : إنِّى أَخَافُ اللَّه ، ورَجُلٌ تَصَدَّقَ
بِصدقةٍ ، فَأَخْفَاها حَتَّى لا تَعلَمَ شِمالُهُ ما تُنفِقُ يميِنُهُ ،
ورَجُلٌ ذَكَر اللَّه خَالِياً فَفَاضَتْ عينَاهُ »
متفقٌ عليه .
660.
İbni Ömer radıyallahu anhümâdan rivayet edildiğine göre
Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:
Yedi kimseyi Allah Teâlâ
kendi gölgesinden başka gölge bulunmayan kıyamet gününde, gölgesinde
barındıracaktır. Bunlar:
Adaletli devlet reisi, Rabbine
ibadet ederek yetişen genç, gönlü mescidlere bağlı kimse, birbirlerini
Allah rızâsı için seven ve buluşmaları da ayrılmaları da bu sevgiye
dayalı olan iki şahıs, itibarlı ve güzel bir kadın kendisiyle beraber
olmak isteyince Ben Allahtan korkarım diyerek buna yanaşmayan erkek,
sağ elinin verdiğini sol eli bilmeyecek kadar gizli sadaka veren adam,
tenhâda Allahı anıp gözleri yaşla dolan kişidir.
Buhârî, Ezân
36, Zekât 16, Rikak 24, Hudûd 19; Müslim, Zekât 91. Ayrıca bk. Tirmizî,
Zühd 53; Nesâî, Kudât 2
Açıklamalar
Yedi önemli meseleyi ele alan bu
hadîs-i şerîf, ilgisi sebebiyle 377 numara ile Allah Rızâsı İçin Sevme
konusunda, 450 numara ile de Allah Korkusuyla Ağlama bahsinde
geçmiştir. Burada da Adaletli Devlet Başkanından söz etmesi
dolayısıyla tekrar zikredilmiştir.
Kıyamet gününde müminleri
barındıracak ilâhî gölgenin, Allah Teâlânın arşının gölgesi
olduğunu bir kere daha hatırlayalım. İlk insandan son insana varıncaya
kadar bütün beşeriyetin bir araya toplandığı o dehşetli mahşer gününde
gölge nâmına sadece Cenâb-ı Hakkın arşının gölgesi bulunacaktır. O
gölgeliğin altında barınacak bahtiyarların arasında bu yedi grup kimse
de yer alacaktır. O müthiş günde Allahın himayesine sığınmış olmanın
anlamı, şüphesiz gerek mahşerde gerek daha sonraki zor zamanlarda hiçbir
sıkıntı ile karşılaşmamak ve hem cenneti hem de Allahın rızâsını
kazanmak demektir.
Hadisimizde görüldüğü üzere o
yedi bahtiyarın başında, adaletli devlet başkanı yer alacaktır.
Âdil devlet başkanı
niçin bu kadar önemlidir?
Bunun sebebi şudur: Adaletli
devlet başkanı, halkının derdine çözüm arar, onları huzur içinde
yaşatmaya çalışır ve böylece Allahın pek çok kuluna iyiliği ve faydası
dokunur. Kullarını çok seven Allah Teâlânın, onlara iyilik edenlere
büyük değer vermesi ve Siz benim kullarıma faydalı oldunuz, onlara âdil
davrandınız, dünyada onları himâye ettiniz, ben de bugün sizi himâye
edeceğim, diyerek onlara sahip çıkması son derece tabiidir.
Âdil devlet başkanı ifadesinin
kapsamına halkı yöneten ve onların işlerini yürüten bütün idareciler
girmektedir.
Resûl-i Ekrem Efendimizin
Tirmizîdeki şu ifadesi âdil devlet reisinin Allah katındaki üstün
yerini ne güzel anlatmaktadır:
Kıyamet gününde insanların
Allah Teâlâya en sevgili olanı ve Ona en yakın yerde bulunanı adaletli
devlet başkanıdır
(Tirmizî, Ahkâm 4).
Ya devlet başkanı adaletli
davranmazsa, Allah Teâlânın pek sevdiği ve değer verdiği kullarına
kötülük yapar, zulmederse?
Peygamber Efendimiz hadisin
devamında bu soruya şu cevabı vermiştir:
Kıyamet gününde insanların
Allah Teâlâya en sevimsiz olanı ve Ona en uzak mesafede bulunanı zâlim
devlet başkanıdır
(Ayrıca bk. Nesâî, Zekât 77).
İdaresi altındaki insanlara âdil
davranan yöneticilere ne mutlu!..
Hadisten Öğrendiklerimiz
1. Mahşer günü insanlar yakıcı
güneş altında perişan olacaklardır.
2. Fakat Allah Teâlâ o dehşetli
günde bazı kullarını himaye edecek ve onları özel gölgesinde
barındıracaktır.
3. Cenâb-ı Hakkın kıyamet günü
himaye edeceği insanların başında âdil devlet başkanı gelmektedir.
4. Adaletli yönetim insanların
huzur içinde yaşamalarını sağladığı için, Allah Teâlâ âdil yöneticileri
sever ve onlardan hoşnut olur.
661-
وعن عبد اللَّهِ بنِ عمرو بن العاص رضي اللَّهُ عنهما قال : قال رسولُ
اللَّهِ صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم:
« إنَّ
المُقسِطينَ عِنْدَ اللَّهِ عَلى مَنابِرَ مِنْ نورٍ : الَّذِينَ
يعْدِلُونَ في حُكْمِهِمْ وأَهليهِمْ وما وُلُّوا »
رواهُ مسلم .
661.
Abdullah İbni Amr İbnil-Âs radıyallahu anhümâdan rivayet
edildiğine göre Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem şöyle
buyurdu:
Verdiği hükümlerde, ailesinin
ve halkın yönetiminde adaletli davranan yöneticiler, kıyamet gününde
Allah Teâlânın yanında nurdan yüksek koltuklar üzerinde otururlar.
Müslim, İmâre 18. Ayrıca bk.
Nesâî, Âdâbül-kudât 1
Açıklamalar
Hadisimizde adaletli yönetici
ifadesinin daha geniş bir kapsamda ele alındığını görmekteyiz. Adaletli
devlet başkanı, adaletli vâli, kaymakam, adaletli hâkim, aile fertlerine
âdil davranan ve onlara haksızlık etmeyen aile reisi, idaresine verilen
yetim malını veya vakıf malını adâletli bir şekilde kullanan yönetici ve
benzeri kimseler bu müjdenin içine girmektedir.
İdaresi altındaki kimselere
adaletli davranan yöneticilerin Allah Teâlâ yanında pek büyük bir
itibara sahip olacaklarını bu hadîs-i şerîf göz kamaştırıcı bir ifadeyle
ortaya koymaktadır. Kıyamet gününde Allah Teâlânın yanında nurdan
yüksek koltuklarda oturmak ifadesi bazı âlimlerin dediği gibi mecâzî de
olabilir hakiki de. Önemli olan, herkesin bir kurtarıcı beklediği o
çaresizlik gününde, mahşerin ve kıyametin yegâne sahibinin iltifatını ve
himâyesini kazanabilmektir.
Muhtelif âyet-i kerîmelerde Allah
Teâlânın adaletli davranan kimseleri sevdiği belirtildiğine göre
[meselâ bk. Mâide sûresi (5), 42; Mümtehine sûresi (60), 8], Cenâb-ı
Hakkın sevgisini kazanan kimselerin Onun yanında pek şerefli bir yere
sahip olmaları son derece tabiidir.
Hadisten Öğrendiklerimiz
1. İnsan yaptığı her işte
adaletli olmaya çalışmalıdır.
2. Yönetimi altındakilere
adaletli davranan kimseler,
âhirette Cenâb-ı
Hakkın özel iltifatına nâil olacaklardır.
662-
وعَن عوفِ بن مالكٍ رضي اللَّه عنه قال : سمِعْتُ رسولِ اللَّه صَلّى اللهُ
عَلَيْهِ وسَلَّم يقولُ :
«خِيَارُ
أَئمَتكُمْ الَّذينَ تُحِبُّونهُم ويُحبُّونكُم ، وتُصَلُّونَ علَيْهِم
ويُصَلُّونَ علَيْكُمْ ، وشِرَارُ أَئمَّتِكُم الَّذينَ تُبْغِضُونهُم
ويُبْغِضُونَكُمْ ، وتَلْعُنونَهُمْ ويلعنونكم
» قال :
قُلْنا يا
رسُول اللَّهِ ، أَفَلا نُنابِذُهُمْ ؟ قالَ :
« لا ،
ما أَقَامُوا فِيكُمُ الصَّلاةَ ، لا ، ما أَقَامُوا فيكُمُ الصَلاة »
مسلم.
قوله :
« تُصَلُّونَ عَلَيْهِمْ »
: تَدْعونَ لهُمْ .
662.
Avf İbni Mâlik radıyallahu anh Resûlullah sallallahu aleyhi ve
sellemi şöyle buyururken dinledim, dedi:
Devlet başkanlarınızın en
hayırlısı, sizi seven ve sizin tarafınızdan sevilen, size dua eden ve
sizin duanızı alan kimselerdir. Devlet başkanlarınızın en kötüsü de,
size buğzeden ve sizin buğzunuza hedef olan, size lânet eden ve
lânetinizi alan kimselerdir.
Bunun üzerine:
- Yâ Resûlallah! Onlara karşı
tavır takınalım mı? diye sorduk. Bize şu cevabı verdi:
- Aranızda namaz kıldıkları
sürece, hayır. Aranızda namaz kıldıkları sürece, hayır.
Müslim, İmâre 65, 66
Açıklamalar
Peygamber Efendimiz idare
edenlerle idare edilenlerin tam bir âhenk ve huzur içinde yaşamaları
gerektiğine işaret buyuruyor. Zira insanların dinî ve dünyevî
görevlerini gerektiği şekilde yapabilmeleri için huzura ve sükûna
ihtiyaçları vardır.
Devlet başkanı, vali ve kaymakam
gibi yöneticiler, şahsî hayatlarında ve idârî tutumlarında dürüst
oldukları, halka âdil ve merhametli davrandıkları sürece halk da onları
sever, kendilerine dua ve itaat eder. Halkının bu tutumu yöneticiyi
memnun eder, onları sever ve bahtiyâr olmaları için Allaha dua eder. Bu
karşılıklı sevgi ve anlayış her birinin daha huzurlu ve daha verimli
olmasını, devletin gelişip güçlenmesini sağlar.
Dürüst bir hayat sürmeyen,
halkına âdil ve merhametli davranmayan idareciler hoşnutsuzluk
uyandırırlar. Onları sevmeyen halk kendilerine itaat etmedikleri gibi,
devrilip başlarından gitmeleri için dua ederler. Halkın hoşnutsuzluğunu
ve itaatte kusur ettiğini gören bu kötü yöneticiler, tutumlarını daha da
sertleştirirler. Böylece ne halkta ne de yöneticide huzur kalır.
Hadîs-i şerîfi nakleden Avf İbni
Mâlik hazretleri şöyle diyor:, Resûl-i Ekrem sallallahu aleyhi ve
selleme:
- Hal böyle olunca biz o kötü
idarecileri başımızdan düşürmek için kendilerine karşı tavır alalım mı?
diye sorduk. Hatta Sahîh-i Müslimdeki rivayetlerden birine göre,
onlara kılıç çekip karşı çıkalım mı? diye sorduklarını belirtiyor.
Yöneticilere karşı ayaklanma ve
onlara karşı tavır takınma hareketleri devlete büyük zararlar
verebileceği, huzuru ve sükûnu büsbütün yok edebileceği için Peygamber
Efendimiz buna izin vermemiş:
- Aranızda namaz kıldıkları
sürece onlara karşı gelmeyin
buyurmuştur.
Resûl-i Ekrem Efendimizin bu
hadisi, namazın gerçekten dinin direği olduğunu, milleti birbiriyle
kaynaştırıp birlik ve beraberliği sağladığını ve böylece devleti ayakta
tuttuğunu göstermektedir.
Hadîs-i şerîfin buraya alınmayan
son kısmında, Bir kimse devleti yöneten şahsı büyük bir günah
işlerken görürse, yaptığı o günahtan iğrensin, fakat yöneticisine isyan
etmesin buyurulmaktadır.
İyiliği Emir Kötülükten Nehiy
bahsinde geçen 190 numaralı hadis de konumuzla ilgilidir.
Hadisten Öğrendiklerimiz
1. İyi bir devlet başkanı halkını
sevmeli ve onların bahtiyarlığı için çalışmalıdır.
2. İyi bir halk da hayırlı
yöneticiyi takdir etmeli, onu sevmeli ve başarısına yardımcı olmalıdır.
3. Devleti yöneten kimseler dinin
direği olan namazı kıldıkları ve Allaha açıkça karşı gelmedikleri
sürece onlara isyan edilmemelidir.
4. Namaz, birlik ve beraberliği
sağlayan çok önemli bir ibadettir.
663-
وعَنْ عِيَاضِ بن حِمار رضي اللَّهُ عَنْهْ قالَ : سمِعْت رَسُول اللَّهِ
صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم يقولُ :
«أَهْلُ
الجَنَّةِ ثَلاثَةٌ : ذُو سُلْطانٍ مُقْسِطٌ مُوَفَّقٌ ، ورَجُلٌ رَحِيمٌ
رَقيقٌ القَلْبِ لِكُلِّ ذِى قُرْبَى وَمُسْلِمٍ ، وعَفِيفٌ مُتَعَفِّفٌ
ذُو عِيالٍ » رواهُ
مسلم .
663.
İyâz İbni Himâr radıyallahu anh Resûlullah sallallahu aleyhi
ve sellemi şöyle buyururken dinledim, dedi:
Cennetlikler üç gruptur.
Bunlar:
Âdil ve başarılı devlet
başkanı,
Yakınlarına ve müslümanlara
karşı merhametli ve yufka yürekli olan kişi,
Ailesi kalabalık olduğu halde
haram kazançtan sakınıp kimseden bir şey istemeyen adamdır.
Müslim, Cennet 63
Açıklamalar
Peygamber Efendimiz bazı konuları
kolayca öğretebilmek için onları gruplandırarak anlatırdı. İnsanı
cennete götüren güzel davranışları öğretirken de bu usûlü kullanmış ve
cennetliklerden sadece üç grup kimseyi zikretmiştir.
Bunlardan ilki ve konumuzla
ilgili olanı âdil ve başarılı devlet başkanıdır.
Devlet başkanının âdil olması
demek, yönettiği kimseler arasında müslimler, gayri müslimler,
taraftarlar, muhâlifler gibi bir ayırım yapmadan halkının bahtiyarlığı
için çalışması demektir.
Devlet reisinin başarısı, Allah
Teâlânın ona, hayıra ve iyiliğe giden yolları açması ve gerekli
imkânları hazırlamasıyla mümkündür. Bir yöneticinin ilâhî yardıma ve
desteğe hak kazanabilmesi için şüphesiz birinci şartın kendinde
bulunması, yani her icraatında adaleti gözetmesi gerekir. Diğer bir
ifadeyle söyleyecek olursak, devlet başkanı halkına karşı iyi niyetli ve
adâletli olduğu takdirde arkasında Cenâb-ı Hakkı bulacaktır.
Cennete girmeyi hakeden ikinci
grup bahtiyarlar, yakınlarına ve müslümanlara karşı merhametli ve yufka
yürekli olanlardır. 314-342. hadisler arasında akrabaya iyilik etme ve
onlarla ilgiyi kesmeme konusu, 224-247. hadisler arasında da
müslümanlara şefkat ve merhamet gösterme ve sıkıntılarını gidermeye
çalışma konusu geniş bir şekilde ele alınmıştır. Demekki cennete girmeyi
hakedebilmek için akraba olsun veya olmasın bütün müslümanlara karşı
merhametli, şefkatli ve yufka yürekli olmak gerekmektedir.
Hadisimizde kendilerinden
bahsedilen üçüncü grup cennetlikler ise ailesi kalabalık olduğu halde
haram kazançtan sakınıp kimseden bir şey istemeyen kimselerdir.
Üçüncü grup cennetliklerin iki
özelliği vardır. Biri kimseden bir şey istemeden elinin emeği ile
geçinmek ( bk. 540-544. hadisler), diğeri de günahtan sakınmak ve günaha
götürecek davranışlardan kaçınmaktır (bk. 589-597. hadisler). İnsan
sonsuz bir hayatın yaşanacağı âhiret yurduna hazırlanmanın her şeyden
önemli olduğunu hiç unutmamalıdır. Bunun için de çoluğunun çocuğunun
nafakasını helâlinden kazanmalı, kimseye el açıp yüz suyu dökmemelidir.
İnsanoğlu kul olmanın şerefini koruduğu, Cenâb-ı Hakkın kendisini aç
koymayacağına inanarak çalıştığı takdirde, Âlemlerin Rabbi ona dünyada
rızkını verdiği gibi âhirette de sonsuz hayatın tükenmeyen nimetlerini
esirgemeden sunacaktır.
Hadisten Öğrendiklerimiz
1. Cennet, Allahın buyruklarına
uyan âdil devlet başkanlarını ağırlayacaktır.
2. Akrabası olsun olmasın bütün
Müslümanlara karşı merhametli ve yumuşak davrananlar cennete
gireceklerdir.
3. Geçindireceği kimseler ne
kadar fazla olursa olsun, dilenmeyi düşünmeyen ve harama el uzatmayan
kimseler cenneti hak edeceklerdir.