Sevr Antlaşmasının maddeleri, Sevr Antlaşması hakkında
Sevr Antlaşmasında alınan kararlar, Sevr Antlaşması hangi devletler arasında yapılmıştır
Sevr Antlaşmasının tarihi, Sevr Antlaşması neden yapıldı
Sevr Antlaşması veya Sèvres Antlaşması , Birinci Dünya Savaşı sonrasında İtilâf Devletleri ile Osmanlı Devleti arasında 10 Ağustos 1920de imzalanan barış antlaşmasıdır. Yunanistan dışında hiçbir devlet tarafından onaylanmamış ve yürürlüğe girmemiştir.
İtilaf Devletleri ile Türkiye arasındaki savaş hali 24 Temmuz 1923te imzalanan Lozan Antlaşması ile sona ermiştir.
Sevr Antlaşması adını, son müzakerelerin ve imza töreninin gerçekleştiği Parisin Sèvres banliyösünden alır.
Hazırlık Süreci
Dünya Savaşı galiplerinin savaş sonrası dünya düzenini belirlemek için topladıkları Paris Barış Konferansı 18 Ocak 1919da açıldı. 7 Mayıs 1919da Alman ve Avusturya-Macaristan barış koşulları açıklandı. Almanya ile Versailles Antlaşması aynı yıl 28 Haziranda, Avusturya ile Saint-Germain-en-Laye Antlaşması 10 Eylülde imzalandı. Türk barışının da diğerleri ile birlikte 1919 Mayısında açıklanması beklenirken, görüşmeler belirsiz bir geleceğe ertelendi. Bunun nedenleri bugüne dek yeterince aydınlatılamamıştır.
İtilaf Devletleri Yüksek Konseyinin 7 Mayısta aldığı karar uyarınca 15 Mayısta İzmir Yunanlılar tarafından işgal edildi. Bu olay tüm Türkiyede güçlü bir ulusal tepkiye yol açtı. 6 Eylülde toplanan Sivas Kongresinden sonra İstanbuldaki Osmanlı hükümeti, ülke üzerindeki idari ve askeri denetimini kaybetti. Sivas ve daha sonra Ankarada, Mustafa Kemal Paşa yönetiminde bir ulusal direniş hükümeti kuruldu. Anadolu hükümeti, olumsuz şartlarda bir barış antlaşmasını kabul etmeyeceğini bildirdi ve direniş hazırlıklarına girişti.
İtilâf Devletleri 18 Nisan 1920de San Remo Konferansında Osmanlı Devletine uygulanacak barış şartlarını hazırladılar. 22 Nisanda Osmanlı Hükümetini Pariste toplanacak barış konferansına davet ettiler. Padişah, eski sadrazam Ahmet Tevfik Paşanın başkanlığında bir heyeti Parise gönderdi. Ertesi günü Ankarada toplanan Büyük Millet Meclisi, 30 Nisan günü taraf devletlerin dışişleri bakanlıklarına gönderdiği bir yazıyla İstanbuldan ayrı bir hükümetin kurulduğunu bildirdi.
Pariste barış şartlarını öğrenen Ahmet Tevfik Paşa, İstanbula gönderdiği telgrafta barış şartlarının devlet mefhumu ile kabil-i telif olmadığını [devlet kavramı ile bağdaşmadığını] bildirerek görüşmelerden çekildi. Bunun üzerine 21 Haziranda İtilaf Devletleri Osmanlı Devletinin direnişini kırmak için, İzmirde bulunan Yunan kuvvetlerini Anadolu içlerine sürmeye karar verdi. Balıkesir, Bursa, Uşak ve Trakya kısa sürede Yunan ordusu tarafından işgal edildi.
Sevr Antlaşmasını imzalayan Osmanlı heyeti (soldan sağa, Rıza Tevfik, Damat Ferid Paşa, Hadi Paşa ve Reşid Halis).
Ege felaketi üzerine 22 Haziranda İstanbulda toplanan Saltanat Şurası, Parise Sadrazam Damat Ferit Paşa başkanlığında ikinci bir heyet göndermeye karar verdi. Eski maarif nazırı (milli eğitim bakanı) Hadi Paşa, eski Şura-yı Devlet (Danıştay) reisi Rıza Tevfik Bey ve Bern Sefiri Reşat Halis Beyden oluşan bu heyet, 10 Ağustos 1920de Sevr Antlaşmasını imzaladı.
Padişah Vahidettin ısrarlı baskılara rağmen antlaşmayı onaylamadı. Osmanlı anayasası uyarınca antlaşmayı onaylama yetkisine sahip olan Meclis-i Mebusan 11 Nisan 1920de feshedildiği için zaten antlaşmanın hukuki durumu belirsizdi. Ankaradaki Büyük Millet Meclisi antlaşmayı sert bir bildiri ile kınadı.
Sevr Antlaşması İtilaf ülkelerinde de çoğunlukla olumsuz karşılandı. İtalya antlaşmadan hoşnutsuzluğunu açıkça bildirerek Türkiyeden yana tavır aldı. Fransa hükümeti antlaşmadan dolayı parlamentoda ve şekilde eleştirildi. ABD zaten bu sırada iç politik gelişmeler nedeniyle her türlü uluslararası girişimden çekilmişti.
Antlaşma Hükümleri
Sınırlar (madde 27-36): Edirne ve Kırklareli dahil olmak üzere Trakyanın büyük bölümü Yunanistana, Ceyhan-Antep-Urfa-Mardin-Cizre kent merkezleri Suriyeye bırakılacak, İstanbul Osmanlı Devletinin başkenti olarak kalacak;
1. Boğazlar (madde 37-61): İstanbul ve Çanakkale Boğazları ile Marmara Denizi silahtan arındırılacak, savaş ve barış zamanında bütün devletlerin gemilerine açık olacak; Boğazlarda deniz trafiği on ülkeden oluşan uluslararası bir komisyon tarafından yönetilecek; komisyon gerekli gördüğü zaman Müttefik Devletlerin donanmalarını yardıma çağırabilecek;
2. Kürt Bölgesi (madde 62-64): İngiliz, Fransız ve İtalyan temsilcilerinden oluşan bir komisyon Fıratın doğusundaki Kürt vilayetlerinde bir yerel yönetim düzeni kuracak; bir yıl sonra Kürtler dilerse Milletler Cemiyetine bağımsızlık için başvurabilecek;
3. İzmir (madde 65-83): Yaklaşık olarak bugünkü İzmir ili ile sınırlı alanda Osmanlı devleti egemenlik haklarının kullanımını beş yıl süre ile Yunanistana bırakacak; bu sürenin sonunda bölgenin Türkiye veya Yunanistana katılması için plebisit yapılacak;
4. Ermenistan (madde 88-93): Türkiye Ermenistan Cumhuriyetini tanıyacak; Türk-Ermeni sınırını hakem sıfatıyla ABD Başkanı belirleyecek (Başkan Wilson 22 Kasım 1920de verdiği kararla Trabzon, Erzurum, Van ve Bitlis illerini Ermenistana verdi.)
5. Arap ülkeleri ve Adalar (madde 94-122): Türkiye savaşta veya daha önce kaybettiği Arap ülkeleri, Kıbrıs ve Ege Adaları üzerinde hiçbir hak iddia etmeyecek;
6. Vatandaşlık ve Nüfus Konuları (madde 123-139)
7. Azınlık Hakları (madde 140-151): Türkiye din ve dil ayrımı gözetmeksizin tüm vatandaşlarına eşit haklar verecek, tehcir edilen gayrımüslimlerin malları iade edilecek, azınlıklar her seviyede okullar ve dini kurumlar kurmakta serbest olacak, Türkiyenin bu konulardaki uygulamaları gerekirse Müttefik Devletler tarafından denetlenecek;
8. Askeri Konular (madde 152-207): Türkiyenin askeri kuvveti, 15.000i jandarma olmak üzere 50.000 personelle sınırlı olacak, Türk donanması tasfiye edilecek, Marmara Bölgesinde askeri tesis bulunduramayacak, askerlik gönüllü ve paralı olacak, azınlıklar orduya katılabilecek, ordu ve jandarma Müttefik Kontrol Komisyonu tarafından denetlenecek;
9. Savaş Tutsakları ve Mezarlar (madde 208-225)
10. Savaş Suçları (madde 226-230): Savaş döneminde katliam ve tehcir suçları işlemekle suçlananlar yargılanacak;
11. Borçlar ve Savaş Tazminatı (madde 231-260): Türkiyenin mali durumundan ötürü savaş tazminatı istenmeyecek, Türkiyenin Almanya ve müttefiklerine olan borçları silinecek; ancak Türk maliyesi müttefiklerarası mali komisyonun denetimine alınacak;
12. Kapitülasyonlar (madde 260-268): Türkiyenin 1914te tek taraflı olarak feshettiği kapitülasyonlar müttefik devletler vatandaşları lehine yeniden kurulacak;
13. Ticaret ve Özel Hukuk (269-414): Türk hukuku ve idari düzeni hemen her alanda Müttefikler tarafından belirlenen kurallara uygun hale getirilecek; sivil deniz ve demiryolu trafiği Müttefik devletler arasında yapılan işbölümü çerçevesinde yönetilecek; iş ve işçi hakları düzenlenecek; eski eserler kanunu çıkarılacak vb.
Antlaşma bir yanda Britanya İmparatorluğu, Fransa, İtalya, Japonya, Belçika, Yunanistan, Hicaz Krallığı, Portekiz, Romanya, Ermenistan, Polonya, Sırp-Hırvat Cumhuriyeti ve Çekoslovakya ile, diğer yanda Türkiye arasında imzalandı. ABD ve Rusya imza atmadılar.
Antlaşmanın Özellikleri
Sevr Antlaşması, a. öteki savaş sonu antlaşmaları, özellikle Versailles Antlaşması ve Avusturya-Macaristanı parçalayan Saint-Germain Antlaşması, b. Wilson İlkelerinde dile getirilen milliyet ilkesi, c. Müttefik devletler arası rekabetler bağlamında daha iyi değerlendirilebilir.
Antlaşma ile, nüfus çoğunluğu Türk olan yerlerin hemen hepsi (daha önce Balkan Savaşında kaybedilen Batı Trakya hariç) Türkiyeye verilmiştir. Nüfus çoğunluğu Kürt olan bölgenin durumu belirsiz bırakılmıştır. Çoğunluğu Türk olan, ancak nüfus değişimi sonucu Rum nüfusun artması beklenen İzmirin durumu da belirsizdir. Türk-Ermeni sınırının çizimi ertelenmiştir.
Padişahın şahsında sembolik bir egemenlik korunsa da, uygulamada Türkiye İtilaf devletlerinin ortaklaşa yöneteceği bir koloni durumuna indirilmiştir. Burada dikkati çeken, müttefik devletler arasında gözetilen dengelerdir. Bir dizi tedbirle, taraflardan herhangi birinin Türkiye üzerinde tek yanlı egemenlik kurmasının önüne geçilmemiştir.