Sosyal-kurumsal
ilişkilerimizdeki ve sosyal medya paylaşımlarındaki görgüsüzlük ve
nezaketsizlik rahatsız edici bir boyuta ulaştı. Öyle ki, haberlerin ve
paylaşların altındaki yorumlara bakmaya korkar olduk.
Küfür, hakaret, dedikodu, hadsizlik ve en hafifiyle saygısızlık...
Kaba-saba bir toplum olduk, çıktık.
Oysa atalarımız böyle değilmiş. Konuşan doğru konuşur, sözünü kısa tutar; edeple konuşur, dinleyen de sabırla dinlermiş. Birbirlerine karşı hürmetsizlik etmez, edebe aykırı söz söylemez, lâubâlî tavırlar sergilemez; yaşlılara, büyüklere ve kadınlara karşı hürmetle muamele ederlermiş.
Kelimeleri seçerek söz söyler; kabalık etmekten, zülfü yâre dokunmaktan kaçınırlarmış.
Olumsuz anlama gelen kelimeler yerine başkaca kelimeler kullanırlarmış. Örneğin; "ocağı yak" yerine "ocağı uyandır", "kapıyı kapa" yerine "kapıyı sırla" ya da "kapıyı ört", "lambayı söndür" yerine "lambayı dinlendir" derlermiş.
Pencerelere "Bu evde hasta var, lütfen sessiz olun." anlamında sarı çiçek koyarlar, sokaktan geçenler de fısıldaşarak konuşur ve hasta için şifa dilermiş. "Bu evde gelinlik çağında kız var; evin önünden geçerken konuşmalarınıza dikkat edin." anlamında pencerelere kırmızı çiçek koyarlar, sokaktan geçenler de konuşmalarına daha bir dikkat edermiş.
Evlerin kapılarında biri kalın biri ince iki tokmak bulunur; gelen kadınsa ince tokmağı vurur ve kapıyı evin hanımı açar, erkekse kalın tokmakla kapıya vurur ve kapıyı evin erkeği açarmış.
Peygamber Efendimiz'e saygının bir gereği olarak, onun vefat ettiği yaş olan 63'ü geçmek "haddi aşmak" sayılır, 63 yaşını geçenler de yaşı sorulduğunda, "Haddi aştık!" derlermiş.
Genç erkekler; nişanlılarına ilk buluşma hediyesi olarak, "O kadar güzelsiniz ki, size sizden daha güzel bir hediye bulamadım." anlamında ayna verirlermiş.
Kapı eşiğindeki misafirlere ait ayakkabıların yönü, "Gidin ama yine gelin." anlamında haneye doğru çevrili bırakılır, misafir de duyduğu memnuniyeti ifade etmek için geri geri haneden çıkarmış.
Misafire ikram adet olduğundan kahvenin yanında su verilir; misafir ilk olarak ikram edilen kahvenin yanında gelen suyu içerse aç olduğu anlaşılır, eğer kahveyi içerse tok olduğu anlaşılırmış.
Sadakalar; fakirleri dilenmekten, zenginleri de riya ve gösterişten korumak için sadaka taşlarına bırakılırmış. Fakir ise gece vakti buradan yalnızca ihtiyacı kadarını alırmış.
Görüldüğü gibi atalarımızın edep, görgü ve nezâket konusunda ulaştığı seviye dünyada hiçbir millete nasip olmayan bir seviyedir. Atalarımızın âdâb-ı muâşereti, bu anlamda emsalsiz bir inceliğe sahiptir.
Çocukluğumun geçtiği 80'li yıllarda toplumsal görgü ve nezaketin son örneklerine şahit olabilen biriyim.
Örneğin; çocukluğumda kamyon kasalarında köyden köye düğünlere, gelin almalara gidilirdi. Hem yol alınır hem de davul-zurna eşliğinde kamyonun kasasında eğlenilirdi. Köylerin mezarlıklarından geçerken davul-zurnanın mutlaka sesi kesilir, eğlenceye ara verilirdi.
Mezarlılardan geçerken otomobillerin ve köy dolmuşlarının teypleri mutlaka kapatılırdı.
Köyde bir vefat olması halinde bir hafta boyunca kimse televizyonunu açmaz, evinde müzik dinlemezdi.
İmkânı olanlar arife günü bir sadaka kurbanı keserler, bayramda kurban kesemediği için evlerinde et girmeyecek yoksul ailelerin çocukları bayram sabahına boynu bükük uyanmasın diye fakirlere arife akşamından dağıtılırdı.
"Göz hakkı" diye bir şey vardı. Bağda bahçede yetişen meyve ve sebzeler gelen-geçene, görene mutlaka ikram edilirdi.
"Komşu hakkı" diye bir şey vardı. Evde pişen, elde yapılan yiyeceklerden bir parça da mutlaka komşulara dağıtılırdı.
"Yolcu hakkı" diye bir şey vardı. Yolda kalan yolcu, mutlaka eve davet edilir; sormadan sofra hazırlanır ve akşam olmuşsa yatılı ağırlanırdı.
Unutmayalım ki inanç; yalnızca nezaket ve estetik ile medeniyete dönüşür.
09.03.2022