Muhtemelen İskitler hakkında pek bir şey bilmediğinizi varsayıyoruz. Ama sorun değil. Tarihin sayfalarına dörtnala koşan bu göçebe savaşçılar için kullanışlı bir başlangıç kılavuzu derledik.
İskitler (Sakalar) Kimdir?
İskitler, başlangıçta şimdi güney Sibirya’da yaşayan bir grup eski göçebe savaşçı kabilesiydi . Kültürleri MÖ 900’den MÖ 200’e kadar gelişti ve bu süre zarfında etkilerini tüm Orta Asya’ya, Çin’den Kuzey Karadeniz’e kadar genişlettiler.
Müthiş savaşçılardı
1700’lere kadar, İskitler hakkında bildiklerimizin çoğu, bir dizi eski kaynaktan bir araya getirildi – hiçbiri İskitler tarafından yazılmadığı için, kendileri tarafından yazılmadı.
Elimizde Yunanlılar, Asurlular ve Persler tarafından yazılmış bir hesap koleksiyonumuz vardı ve onlar genellikle dehşete düşüyorlardı (çoğu zaman etkilenmiş olsalar da).
Yunan tarihçi Herodot , Tarihlerinde (Kitap 4, M.Ö. 5. yy) şöyle yazmıştır: ‘Onlara saldıran hiç kimse kaçamaz ve eğer bulunmamak isterlerse onları kimse yakalayamaz.’
MÖ 7. yüzyıldan kalma Asur yazıtları da savaşan İskitlere atıfta bulunur; bunlardan biri, bir Asur prensesini bir İskit kralıyla evlendirmek suretiyle güvence altına alınan bir barış anlaşmasından bahseder.
İskitler saklambaç şampiyonu olmadıklarında ya da yabancı prenseslerle avlanmadıklarında , farklı ahşap ve kiriş katmanlarından yapılmış yeni ve güçlü bir yay türü bile geliştirdiler.
Sıradan bir tahta yaydan çok daha güçlüydü, çünkü farklı katmanlar, ip serbest bırakıldığında kuvvetleri ve enerjiyi arttırdı.
Savaşlarda İskitler, birkaç dakika içinde yüzlerce ölümcül ok yağdırabilecek çok sayıda hareketli okçu kullanırlardı.
MS 6. yüzyıl gibi geç bir tarihte bir Bizanslı yazar, atlı okçuların ölümcül etkisini şu şekilde tanımlamıştır: ‘düşmanlarını tamamen yok edene kadar hiç pes etmezler’. Bu yeterince korkutucu değilse, bazı klasik yazarlar İskitlerin oklarını zehre daldırdığını belirtir!
İskitler yaya olarak savaştıklarında, silahları uzun ve sivri uçlu bir savaş baltasıydı (dar bir kazma gibi). Bu tür bir dövüş kişiseldi ve yüz yüzeydi – silahların açıklayıcı delinme izleri, kazılan insan kalıntılarının başlarında bulundu.
Sonuç olarak, oldukça korkutucu.
Göçebelerdi
Parlak bir şekilde adlandırılan ‘ sözde Hipokrat ‘ şunları yazdı: ‘İskitlerin… evleri yok, arabalarda yaşıyorlar.
Bunlar dört tekerlekli çok küçük. Altı tekerlekli diğerleri keçe ile kaplanır; bu vagonlar ev gibi ikişer üçer, yağmurdan ve rüzgardan korunmak için kullanılır… Kadınlar ve çocuklar bu vagonlarda yaşar ama erkekler hep at sırtında kalır.’
Göçebe halklar, eskiden ‘uygarlık’ denilen şey, şehirler veya edebiyat açısından pek bir şey bırakmama eğilimindeydiler. İskitler hakkında bildiklerimiz büyük ölçüde mezar höyüklerinin ( kurganlar ) kazıları ve kaya sanatı örnekleridir.
Bu kalıntılardan, Herodot gibi antik yazarların haklı olup olmadıklarını ya da ilerledikçe uydurup uydurmadıklarını görmek için arkeolojik kanıtlara sahibiz.
Aslında eski dostumuz Herodot onların göçebe olmaları gerçeğinin ekstra korkutucu oldukları anlamına geldiğini düşündü:
“Çünkü insanların ahırlı şehirleri veya kaleleri olmadığı, ancak hepsinin hane sahibi ve atlı okçu olduğu, toprağı sürerek değil, sığır yetiştirerek ve evlerini vagonlarda taşıyarak yaşadığı zaman, bunlar nasıl yenilmez ve ulaşılmaz olmasın?” (Tarihler, 4. Kitap)
Göçebe olmak, elbette, sağlam taşınabilir eşyalara sahip olmak anlamına geliyordu. İskitlerin ölüleriyle birlikte gömdükleri nesneler genellikle küçük veya hafiftir – örneğin küçük içki şişeleri ve tahta kaseler gibi.
Konuşacak mobilya yok – hayatta kalan birkaç masa alçak ve dağılıyor. Yine de kalın zemin kaplamaları gerekliydi – koyun postları, keçe kilimler ve hatta ithal tüylü halıların hepsi mezarlarda bulundu.
Atlarını çok severdiler
Sibirya geniştir. Sekiz zaman dilimine yayılıyor ve Avrupa, Çin, Pasifik Okyanusu ve Kuzey Kutup Dairesi ile sınır komşusudur.
Kuzeyde buzlu tundra, orta kısımda yoğun orman ve güneyde karışık ormanlık ve çimenli bozkır olmak üzere üç ana ekolojik bölgeden oluşur. Bu son bölüm, Moğolistan ve Çin’den Karadeniz’e kadar geniş, çimenli bir zengin otlak koridoru oluşturur.
Burada İskitler, daha büyük sürüleri daha uzak mesafelerde yeni otlaklara taşıyabilecekleri anlamına gelen ata binmek için daha verimli yollar geliştirmeye başladılar.
İskitler at yetiştiriciliğini ve biniciliği yeni bir seviyeye taşıdılar . Onlar başarılı binicilerdi ve çivili uçlar veya ağızlıklar kullanmadılar.
İskit at teçhizatı (eyerler, dizginler, uçlar vb.) de oldukça gelişmiş ve işlevsel, dayanıklı ve hafifti. Bunu biliyoruz çünkü büyük mezar höyükleri çok sayıda kurban edilmiş at içeriyor. Bunlara yular, dizginler ve eyerler ve bazen de kırbaçlar, keseler ve kalkanlar eşlik etti.
Eyer atları, griffin veya boynuzlu başlıklar, savaş sahneleriyle süslenmiş eyer örtüleri ve uzun sarkan kolyeler gibi çok ayrıntılı kostümlerle gömüldü.
İskit atlarına iyi bakılıyordu – çoğu, mezara konduklarında 15 ila 20 yaşları arasındaydı. Hemen hemen tüm gömülü atlar aynı şekilde öldürüldü – alın ortasına sivri uçlu bir savaş baltasının sert bir darbesi.
Bu, günümüzde ‘insani’ bir yöntem olarak görülse de, atlara değer veren bir toplumda, atların öldürülmesi derin bir etki bırakmış olsa gerek.
Sarhoş olmaktan ve kafayı bulmaktan hoşlanırdılar!
Birçok kültür gibi, İskitler de aşırı içtiler ve sarhoş oldular. Ziyafet İskit cenaze törenlerinin önemli bir parçasıydı – aynı zamanda bireyler ve kabileler arasındaki sosyal bağ için de önemliydi.
Başlangıçta ‘süt içenler’ olarak bilinen İskitler, Yunanlılardan ve Perslerden şarap tüketimini benimsediler. Çok geçmeden aşırı derecede seyreltilmemiş şarap içmeleriyle ün kazandılar (Yunanlılar şarabını suyla karıştırırdı).
Yunan yazarlar daha sonra Persler gibi İskitlerin aşırı içmeyi nasıl sevdiklerini yorumladılar. Bir atı (adamı) suya götürebilirsin (ama görünüşe göre şarabı tercih ederdi).
Herodot ayrıca İskitlerin bir tür mobil ‘ot saunası’nda kenevirle kafayı bulmayı içeren bir ritüeli olduğunu da anlatır:
Başlarını meshederler ve yıkarlar; vücutlarına gelince, bir noktaya yaslanmış üç direk dikerler ve üzerlerini yünlü hasırlarla örterler; sonra, ellerinden geldiğince kapalı bir yerde, sırıkların ve hasırların altında ortada bir çukur açarlar ve içine kızgın taşlar atarlar…
İskitler daha sonra bu kenevirin tohumunu alırlar ve paspaslar, kızgın taşların üzerine atarlar; ve öyle fırlatıldığı için için için için yanar ve o kadar çok buhar verir ki hiçbir Yunan buhar banyosu onu geçemez. İskitler, buhar banyosunda sevinçlerinden uluyorlar. Bu onlara banyo yapmak yerine hizmet eder, çünkü vücutlarını asla suyla yıkamazlar.’ (Tarihler, 4. Kitap)
İskitler, bir binicilik kazasında ya da şiddetli bir savaşta olduklarında kuşkusuz yararlı olan esrarın ağrı giderici etkilerini fark ettiler.
Dövme yaptırırlardı
Şimdiye kadar farklı yerlerden incelenen tüm donmuş İskit cesetleri ağır dövmeli. Tasarımlar kolları, bacakları ve üst gövdeleri kapladı. Bunlar, savaşa kilitlenmiş fantastik hayvanları, kuş sıralarını ve modern akupunkturu andıran basit noktaları içerir.
Dövmeler dışında İskitler neye benziyordu? Bazı kadınların sarı saçları ve mavi gözleri var ama erkekler güçlü yapılı ve kızıl ya da koyu renk saçlara sahipler.
Gösterişten hoşlanırlardı
İskit ustaları metal dökümünde iyiydi. Döküm, dövme ve diğer malzemelerle kakma gibi tekniklerin bir kombinasyonunu kullanarak altın, bronz ve demiri işlediler.
Bunların hiçbiri büyük miktarda ekipman gerektirmez ve Sibirya metal cevherleri bakımından zengindir, ancak beceri gerektiriyordu. Sergide İskit metal işçiliğinin enfes örnekleri yer alacak.
Ölülerini mumyalarlardı
Rusya, Kazakistan, Çin ve Moğolistan sınırlarına yakın yüksek Altay dağ bölgesinde, donmuş toprak altı, mezarlara gömülen İskitlerin organik kalıntılarının permafrostta son derece iyi korunduğu anlamına geliyordu.
İskitler, bir mumyalama yöntemi kullanarak ölülerin görünümünü korumak için büyük çaba sarf ettiler. Kafada açılan deliklerden beyin maddesini çıkardılar, gövdeleri dilimlediler ve hem kuru otla değiştirmeden hem de cildi dikmeden önce mümkün olduğu kadar yumuşak dokuyu çıkardılar.
Daha önce de belirtildiği gibi, göçebeler pek fazla iz bırakmazlar, ancak İskitler ölülerini gömdüklerinde, ölüyü öbür dünyanın daimi yolculukları için ihtiyaç duyduklarını düşündükleri temel şeylerle donatmaya özen gösterdiler.
Genellikle derin bir çukur kazdılar ve dibine ahşap bir yapı inşa ettiler. Önemli insanlar için bunlar, koyu keçe ile kaplanmış ve zemini döşenmiş kütük kulübelere benziyordu – çatılar karaçam, huş ağacı kabuğu ve yosun katmanlarıyla kaplıydı.
Mezar odasının içinde, ceset, bazı değerli eşyaları ve diğer nesnelerle birlikte bir kütük sandık tabutuna yerleştirildi. Mezar odasının dışında ama yine de mezar boşluğunun içinde, kesilen atları doğuya bakacak şekilde yerleştirdiler.