Davranış Değiştirme Yöntemleri
- Kestirim.
- Dikkati başka bir yöne yönlendirme.
- Yedekleme.
- Sonlandırma olarak gruplanabilir.
Bu yöntemlerden ilk üçü problem davranışların belirlenmesiyle henüz problem davranış daha oluşmadan düzenleme yapmayı gerektirir. Sonlandırma ise, problem davranış oluştuktan sonra yapılan düzenlemeyi içermektedir.
Kestirim: Çocukların ilgi ve gereksinimlerine uygun davranarak, sorunlu davranışların oluşumuna izin vermemek gerekir. Olacakları kestirmek çocukla olan çatışma olasılığını azaltır. Olacakları kestirmek, yetişkinin çocuğun gereksinimlerini, ilgilerini önceden görmesini gerektirir. Kestirimde bulunabilmek için çocuğun büyüme ve gelişimini de yeterince bilmek önemlidir.
Kestirim yöntemini kullanarak sınıf ortamında davranışların yönetilmesi birtakım düzenlemelerin yapılmasını gerektirir.
Birincisi; Öğretmenlerin öğretim amaçları için öğrencilerin yapabildiklerini dikkate alarak, ön koşul davranışları belirleyerek, bu davranışları kazandırmalarına yönelik düzenleme yapmaları gerekir. Ön koşul niteliğindeki davranışlar öğrencinin davranış dağarcığında yok ise bu davranışların kazandırılması, öğretim etkinliklerine katılımı sağlayacak ya da öğretim etkinliklerine katılımı engelleyen davranışların ortaya çıkmasını önleyecektir. Örneğin, öğretim yılı başında ders malzemelerini dağıtma, sınıf içinde oturma, parmak kaldırarak söz alma gibi sınıf ortamına uygun davranışlara yönelik kuralların kazandırılması, öğrencilerin öğretim sırasında ya da etkinlik geçişlerinde neler yapacaklarının kestirilmesiyle yapılan düzenlemelerdir. Böylelikle problem davranışın oluşumu engellenir ve öğretmen-öğrenci arasında olası çatışma olasılığı ortadan kaldırılabilir.
İkincisi; öğretmen öğrencinin gereksinimlerini belirlemelidir. Öğrencinin gereksinimleri, bu gereksinimlerin karşılanması için gerekli ön koşul becerileri belirlemeyi de sağlayacaktır. Diğer açıdan gereksinimlerin öğrencinin yapabildiklerine dayalı olarak belirlenmesi düzeyine uygun olmasını sağlayacak ve davranış probleminin ortaya çıkmasını önleyecektir.
Üçüncüsü; çocuğun gereksinimleri ileride yapacaklarına göre düzenlenmelidir. Bulunacağı ortamlar, göstermesi gereken davranışlar düşünülmelidir. Bulunacağı ortamın gereklerini yerine getirdiğinde problem davranışların çıkma olasılığı söz konusu olmayacaktır.
Örneğin; üç yaşındaki bir çocuğun gelişim evrelerinde şimdiye kadar olan ilerlemelerine ve yaptıklarına bakılarak, çocuğun yaptıklarının bulunacağı ortamlarda bağımsız olarak yapması gerektiği kestirilebilir. Çocuk oyun oynadıktan sonra anne oyuncakları kaldırmaktadır. Bulunacağı okul öncesi eğitim ortamında çocuğun oyuncakları kaldırması beklenecektir. Oyuncakların yerine kaldırılmaması anne-çocuk, öğretmen çocuk arasında çatışmalara yol açacağı öngörüsüyle oyuncakları yerine kaldırma davranışı denetlenmelidir. Böylelikle annenin oyuncakların yerini gösterme ve çocuk yardımından yararlanması, ilerideki çatışmaları önleyecektir.
Kestirimde bulunarak davranışları yönetme, kişinin kendisine saygı duyması, üretken olması ve yeni davranışlar kazanması sağlanarak davranışları yönlendirilmekte ve denetim altına alınmaktadır.
Kestirimde bulunurken çocukların ilgileri ve gelişim evrelerine duyarlı kalmak önemlidir. Bu durum bireysel farklılıkları işaret edebilir. Öğretmenler anne -babalar ilgiler ve gelişim evrelerine duyarlı kalmalarına rağmen bireysel farklılıklar bu gelişimin farklı hızda olması nedeniyle kestirimde bulunmayı engelleyebilir. Bu durum olası problem durumun oluşumunu sağlayabilir. Bu durumda yapılacak olan şey, diğer davranış yönetme tekniklerinin işe koşulmasını gerektirir.
Dikkatini bir başka şeye yönlendirme- yön değiştirme: çocuğun uygun olmayan davranışı oluşmadan önce dikkatini nesne ya da bir etkinliğe yönlendirerek davranışı denetim altına alma sürecidir. Bu süreç, çocuğun problem davranışın ortaya çıkmasının fark edilmesiyle işe koşulabilir.
Örneğin; anne yağlı boya yapmak ister. Çocuğun kullanmadığı fırçalarla boya şişesini boyama eğiliminde olduğunu fark eder. Sonraki günlerde anne, uygun olmayan davranış oluşmaya başlamadan önce ortamı düzenler. Çocuğun dikkatini başka yöne çekmek için yere gazeteler serer, çocuk için bir sehpa oluşturur ve onun da kendisi gibi boyama yapma isteğini gerçekleştirmesine ortam hazırlar. Çocuk da şişeleri boyamak yerine sulu boya çalışması yapar.
Uygun ve anlamlı etkinliklerde bulunan çocuklar problem davranışları gerçekleştirmeye zaman bulamazlar.
Dikkatini başka bir şeye yönlendirmenin kestirimden farkı öngörmenin zamanıdır. Kestirimde çocuğun ileride yapacakları çok daha önceden öngörülürken, yön değiştirmede problem davranışın oluşmasında hemen öncesinde öngörülmektedir.
Yerine başka bir davranış koyma-yedekleme: Öğrenci uygun olmayan ya da kabul görmeyen bir etkinliği sürdürdüğünde, çocuğun dikkatini kabul edilebilir etkinliğe yeniden yönlendirme sürecidir. Bu süreçte öğrenci-öğretmen arasında çatışma olasıdır. Ancak sınırlandırma gibi bir sürece gerek kalmadan çocuğun kabul edilebilir davranışları oluşması için yönlendirip denetim altına alındığında yedekleme süreci işe koşulmuş olur. Yedekleme sürecinde öğretmen öğrenciye kabul edilebilir bir etkinlikte bulunmayı önerir. Uygun olmayan davranışı sürdüren çocuğun dikkatini kabul gören bir etkinliğe yeniden döndürmektir. Burada önemli olan yaptığı aynı işin toplumun normlarına uygun olarak yedeğini bulmak söz konusudur. Aynı işleve hizmet eden davranışların oluşumuna zemin hazırlayan etkinlikler söz konusudur.
Örneğin, öğrenciler teneffüste top oynarlar. Top oynadıkları ortam bol miktarda pencerelerden oluşan bir ortamdır. Öğretmen topun birkaç kez pencerenin yakınına çarptığını görür. Pencerenin kırılması öğretmen ile öğrenci arasında çatışmaya yol açacaktır. Bu durum oluşmadan yani topu pencereye atarak camı kırma gerçekleşmeden yedeklemeye yer vermek çatışmanın ortaya çıkmasını önler. Öğretmen bağırarak top oynamayın dediğinde öğretmen-öğrenci etkileşimi olumsuzlaşacaktır. Pencere önünde top oynamayı sürdürmek ise camın kırılmasıyla sonuçlanacaktır. Öğretmenin daha problem durum oluşmadan önce, pencerenin uzağında top oynamayı önermesi ve nedenini açıklaması çatışma olasılığını ortadan kaldıracaktır.
Yapılan düzenleme ile öğrencinin yeni davranış kazanmasına, kendine saygı duymasını mümkün kılacak şekilde yönlendirilmiş olacak ve denetim altına alınacaktır.
Yedekleme ve yön değiştirme teknikleri çok dikkatli kullanılmalıdır. Yoksa uygun olmayan davranış, yetişkinin dikkatini toplama yolu işlevi gösterir. Öğrenciye uygun olmayan davranışta bulunma öğretilebilir. Yedekleme ve yön değiştirmede öğretmen dikkatini önerdiği etkinlikler üzerinde yoğunlaştırmalıdır.
Sınırlandırma: Çocuğun kendisine ya da bir başkasına çevresel ya da fiziksel bir zarar vermesini önlemek için sınırlar koyma sürecidir. Sınırlandırmalara gerek duyulmadıkça yer vermemek gerekir. Ancak evde ve okulda düzen ve uyumluluk sağlamak ve sürdürmek için davranışlara sınırlılıklar getirmek gerekir.
Davranış yönetme yöntemleri karşılaştırıldığında aralarındaki fark problem davranışın önlenmesi için yapılanların zamanlamasıyla ilgilidir.
Kestirim, ortada henüz herhangi bir problem davranış yokken ileride olası problemleri önlemek için önceden çocuğun davranışlarını yönlendirmeyi içerir.
Yön değiştirmede problem davranış olmamıştır. Ancak problem davranış oluşmadan hemen öncesinde çocuğun davranışları başka bir davranışa yönlendirilmektedir.
Yedeklemede; yaptığı aynı işin toplumun normlarına uygun olarak yedeğini bulmak söz konusudur. Aynı işleve hizmet eden davranışların oluşumuna zemin hazırlayan etkinlikler söz konusudur.
Sınırlandırmada ise problem davranış oluşmuştur. Olası çatışmaların devamını engellemek için sonrasında davranış yönlendirilir ve denetim altına alınır.
Bu yazımda Emine Gültekin Seylan hocama kaynak sağladığı için teşekkür ederim.
KAYNAKÇA:
Gültekin S. E., (2018), “Davranış Değiştirme Yöntemleri”