Liberya, resmi olarak Liberya Cumhuriyeti; Batı Afrika kıyısında, kuzeybatıda Sierra Leone, kuzeyde Gine, doğuda Fildişi Sahilleri`ne sınırları bulunan bir ülke. Anlamı "özgürlerin toprağı" olan Liberya, daha önceden köleleştirilmiş Afrika asıllı Amerikalıların özgür çocukları tarafından kurulmuştur. Siyah Afrika`nın sömürge yönetimi görmemiş tek ülkesi ve kıtanın en eski cumhuriyeti olan Liberya, son dönemde iki iç savaşa sahne oldu: Liberya İç Savaşı (19891996) ve İkinci Liberya İç Savaşı (19992003). İkinci iç savaş, yüzbinlerce insanın göçüne ve ekonominin çökmesine neden olmuştur.
Coğrafya
Oldukça karmaşık yüzey şekilleri olan Liberya`nın yaklaşık 560 km`yi bulan kumlu ve alçak kıyı şeridi boyunca lagünler, bataklıklar ve yer yer kayalık burunlar uzanır. Genişliği 2340 km arasında değişen bu kesimin gerisindeki hafif engebeli tepeler birdenbire yükselerek yerini dar bir orman kuşağına bırakır. Ortalama yüksekliği 180300 m olan bu kuşağı orman örtüsünün seyrekleştiği birplato izler. Vadilerle yarılmış bu platonun yüksekliği 450650 m arasında değişir. Liberya`nın kuzey kesimi dağlıktır. 1350 metreye kadar yükselen tepeler vardır. Bu bölgenin en yüksek noktası olan Nimba Dağları, Gine sınırında bulunan Guest House (Konuk Evi) Tepesi`nde 1.381 m`ye ulaşır.
Dağlık bölgeden doğan Mano ve Moro ırmakları güneybatı yönünde akarak Atlas Okyanusu`na dökülür. Fildişi Kıyısı sınırını oluşturan Cavalla Nehri`nin bir bölümü ulaşıma elverişlidir. Öteki önemli akarsular Lofa, St.Paul, St.John ve Cestos`dur. St. Paul Nehri üzerinde, başkentin 27 km kuzeydoğusundaki çavlanlarda kurulan baraj önemli bir hidroelektrik kaynağıdır.
Ülke topraklarının tabanında yer alan granit, şist ve gnays oluşumlu kayaç katmanı yoğun kıvrılma ve kırılmalara uğramıştır. Bu katmanın arasına yer yer demir içeren itabirit oluşumları sokulur. Kıyı boyunca kumtaşı yatakları uzanır. Egemen toprak dokusunu, daha çok ağaçların yetişmesine olanak sağlayan ince lateritli topraklar oluşturur.
İklim özellikle kıyı kesiminde yıl boyunca sıcak ve nemlidir. Yağış mevsimi mayıstan ekime, kurak mevsim ise kasımdan nisana değin sürer. Aralık aylarında Sahra`dan kıyıya doğru esen ve harmattan olarak bilinen tozlu ve kuru çöl rüzgarları da iklimi etkiler. Yıllık ortalama sıcaklık 18 °C ile 29 °C arasındadır. Kış ısı ortalaması 24 °C ,yazın ise 33 °C `dir. Kıyı şeridinde 5.080 mm`yi bulan yıllık yağış miktarı, iç kesimlere doğru zalarak 1.780 mm`ye kadar iner.
Tropik yağmur ormanları ülke topraklarının yaklaşık yüzde 40`ını kaplar. Sayıca 26 değişik türü kapsayan kerestelik ağaç türlerinin başında demirağacı, Baphia nitida ve maun gelir. Ormanlarda birçok maymun, antilop ve kemirici hayvan yaşar. Ayrıca cüce suaygırına ve bazı karıncayiyen türlerine rastlanır. Fil, yabanıl manda ve pars giderek ortadan kalkmaktadır. Sürüngen varlığı oldukça zengindir. Başlıca yılan türleri siyah kobra ve engerektir. Üç ayrı timsah türü belirlenmiştir.
Tarihi
Liberya toprakları, 16. yüzyıldan itibaren Portekizliler tarafından keşfedilmiştir. Liberyanın modern tarihi, 1821de Amerika Birleşik Devletlerinden azad edilen kölelerle yüklü bir geminin, Monroviaya gelmesiyle başladı. 1847de ülkeye yeni yerleşmiş olan zenciler, kendilerinin buraya gelmesini destekleyen Amerikan Sömürge Cemiyeti ile bağlarını kopararak, bir istiklal beyannamesini yayınladılar. Kabileler, bu Amerikan-Liberyalılarının 19. yüzyılın ikinci yarısında içeri doğru yayılmasına karşı koymaya çalıştı. Grebo ve Kru kabileleri, 20. yüzyıla kadar Amerikan-Liberyalılarına karşı direnmeye devam etti. En son büyük kabile ayaklanması, 1915te vuku buldu. Liberya müttefikler safında İkinci Dünya Savaşına girdi. Savaş sonrası dönemde ABD ile karşılıklı savunma paktında olan Liberya, soğuk savaş meselelerinde batı taraftarı bir ülke oldu. Birleşmiş Milletler Teşkilatının kurulduğu sene, bu teşkilata üye oldu.
1960da, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyine seçilen ilk Afrika devleti oldu. 1963te Afrika Birliği Teşkilatına kurucu bir üye olarak katıldı. 12 Nisan 1980de, o zamana kadar Afrikanın en istikrarlı ülkesi olarak bilinen Liberyada Başçavuş Samuel K. Doe başkanlığındaki darbe ile yönetimi askeriye ele geçirdi. Darbede başkan öldürüldü. İşbaşına gelen 17 üyeli cunta hükumeti, anayasayı geçici olarak iptal etti. Askeri yönetimin hazırladığı Anayasa 1984 Temmuzunda kabul edilerek yürürlüğe girdi.
1985te yapılan seçimleri, General rütbesi alan Doe, hile karıştırarak kazandı. Doenin yönetiminden dolayı çıkan iç karışıklıklar savaşa dönüştü. Başkan Samuel Doe Eylül 1990da devrildi. Amos Sawyer başkanlığında bir geçici hükumet kuruldu. Çarpışan karşıt gruplar arasında ateşkes antlaşması imzalandı. Fakat buna rağmen yer yer küçük çapta çatışmalar devam etti. 1992de toplanan konferans geçici başkanlığa tekrar Sawyeri getirdi. Gruplar arasında görüşmeler devam etmektedir (1993).
Siyasi Görünüm
Liberya, Afrikaya geri getirilerek serbest bırakılan köle Amerikalılar tarafından 1847 yılında kurulmuştur. Afrikanın ilk bağımsız ülkelerinden biri ve ilk cumhuriyetidir. 1980 yılında, Başçavuş Samuel Doe liderliğinde gerçekleştirilen askeri darbe sonucunda Cumhurbaşkanı Tolbertin devrilmesinin ardından, ülke istikrarsız bir sürece girmiştir. Charles Taylor ve liderliğindeki NPFL tarafından Doe Yönetimine karşı başlatılan isyan, 1989-2003 arasında 15 yıl süren bir iç savaşa ve 200 binden fazla kişinin hayatını kaybetmesine yol açmıştır.
1997 yılında yapılan seçimde Cumhurbaşkanı olan Charles Taylor, kendisini iktidardan düşürmeye çalışan isyancı grupları bertaraf etmeyi başaramamıştır. Başkent Monroviayı hedef alan isyancı saldırılar ve Taylorun komşu Sierra Leonenin iç savaşına müdahale etmesi nedeniyle BM tarafından iki yıl uygulanan yaptırımlar, Taylorun 2003 Ağustos ayında iktidardan çekilmesine ve Nijeryaya sürgüne gitmesine yol açmıştır. Liberyanın talebi üzerine ülkeye iade edilen Charles Taylor BM Sierra Leone Özel Mahkemesine teslim edildikten sonra, güvenlik gerekçesiyle Laheye götürülmüştür. Mahkeme 2012 Mayıs ayında Charles Tayloru Sierra Leonedeki asilere yardım ve yataklıktan suçlu bularak, 50 yıl hapis cezasına çarptırmıştır. Kararla ilgili temyiz başvurusu henüz sonuçlanmamıştır.
Ülkede 2005te BM gözetiminde yapılan seçimleri kazanan Ellen Johnson Sirleaf Liberya ve Afrikanın demokratik olarak seçilmiş ilk kadın cumhurbaşkanı olmuştur. Seçimlerden sonra BM, AB ve ABDnin desteğiyle ülkenin yeniden imarı ve istikrarı sağlama süreci başlatılmıştır.
BM Güvenlik Konseyi (BMGK) 1521 (2003) sayılı kararıyla Liberyaya silah ambargosunun yanı sıra, seyahat, elmas satımı, diğer ülkelerle finansal ilişkiler, kereste ihracatı gibi konularda kısıtlamalar getirmiş ve bu yaptırımların uygulanmasını izlemek üzere bir Komite ihdas etmiştir. BMGK tarafından 2006 yılında alınan kararlarla, Liberyaya uygulanan silah ambargosuna istisnalar getirilmiş, kereste ihracatına getirilen kotalar sona erdirilmiş ve 1753 (2007) sayılı kararla, elmas ihracatına ilişkin yaptırımlar kaldırılmıştır. Liberya Devletine karşı uygulanmakta olan silah ambargosu, BMGKnın 1903 (2009) sayılı kararıyla denetimli olarak kaldırılmıştır.
Taylorın Nijeryaya sürgüne gitmesinden sonra, ECOWAS tarafından oluşturulan bir barışı koruma gücü, ülkede istikrarı sağlamak üzere Liberyada görevlendirilmiştir. Ekim 2003te, bu görevi, BM tarafından oluşturulan UNMIL (United Nations Mission in Liberia) devralmıştır.
UNMILin halen 8.000 olan askeri personel sayısının, Temmuz 2015e kadar kademeli olarak 3.750e düşürülmesi, polis sayısının ise 1.400den 1.800e çıkarılması öngörülmektedir. UNMILde Türk polis kontenjanı da görev yapmaktadır. Bir yıllık sürelerle uzatılan UNMILin görev süresi, son olarak 30 Eylül 2013 tarihine kadar uzatılmıştır.
Liberyada, ABD benzeri bir Başkanlık sistemi bulunmaktadır. Doğrudan halk tarafından 6 yıllığına seçilen Cumhurbaşkanı aynı zamanda Hükümet Başkanlığını da üstlenmektedir. 2011 Ekim- Kasım ayında yapılan iki turlu Cumhurbaşkanlığı seçimleri sonucunda, Cumhurbaşkanı Sirleaf oyların ilk turda yüzde 43,9unu, ikinci turda da 90,7sini alarak yeniden seçilmiştir. İlk tur seçimlerine katılım oranı %71 iken, muhalefetin boykot çağrısı ve seçimden önce yaşanan olayların da etkisiyle katılım oranı %38,6da kalmıştır. 2011 Ekim ayında yapılan Temsilciler Meclisi ve Senato seçimlerinde Temsilciler Meclisi üyelerinin tamamı Senato üyelerinin ise yarısı yenilenmiştir. Sirleafin partisi (Unity Party) 73 üyeli Temsilciler Meclisinde 24 üyelik, 30 üyeli Senatoda ise 10 üyelikle, en fazla üyeliği elde etmiştir.
Cumhurbaşkanlığı seçimlerinden 4 gün önce, Liberya Cumhurbaşkanı Sirleaf ve Liberyalı kadın hakları savunucusu Leymah Gboweenin 2011 Nobel Barış Ödülünü kazandıkları açıklanmış ve adı geçenler 2011 Aralık ayında Osloda düzenlenen törende ödüllerini almışlardır.
Ekonomi
Liberya, maden, orman, su kaynaklarına ve tarıma elverişli iklimine karşın, dünyanın en yoksul ülkelerinden biridir. İç savaş, Liberya ekonomisini ve başta başkent Monrovia olmak üzere tüm ülkedeki altyapıyı harap etmiştir. Altyapının yeniden kurulması için uluslararası toplumun desteğine ihtiyaç vardır.
Altyapı eksikliği, ulusal kalkınmanın önünde ciddi bir engel oluşturmaktadır. Ülkede sadece 650 km asfaltlanmış yol bulunduğundan yağmur mevsiminde ulaşım çok zorlaşmaktadır. Başkent Monroviada 2006 yılına kadar 15 yıl boyunca elektrik ve su şebekesi çalışmamıştır.
İç savaş döneminde ülkeyi terkeden yabancı yatırımcıların bir kısmı geri dönmüşlerdir. 2005 yılında göreve gelen Sirleaf Hükümeti döneminde, çokuluslu birçok şirketle imtiyaz sözleşmeleri imzalanmıştır. Halen doğrudan yabancı yatırımların GSMHya oranı dünyada en yüksek ülke durumundadır.
Liberya ekonomisinin başlıca gelir kaynağını kauçuk, kereste ve demir ihracatı oluşturmaktadır. Liberyanın kereste ve elmas ihracatına uygulanan BM ambargosu kaldırılmış olup, ihracat yeniden başlamıştır. Demir cevheri üretimi 20 yıl aradan sonra 2011 yılında yeniden başlamıştır. Liberya kara sularında çok sayıda büyük petrol şirketi arama yapmaktadır. Rezervlerin geniş olduğu tahmin edilmektedir.
Transparency International adlı sivil toplum örgütünün 2011 yılı raporunda, Liberya dünyada yolsuzluk sıralamasında geçtiğimiz yıllara göre düzelme göstererek 182 ülke arasında 91. ülke olarak yer almıştır. Başkan Sirleaf döneminde, yolsuzlukla karşı mücadele amacıyla bir Komisyon kurulmuş, yolsuzluk yapan bazı resmi kişiler görevden alınarak tutuklanmış ve yasal sürece uyulmadan imzalanan iş sözleşmeleri iptal edilmiştir.
Demografi ve Din
Milliyet: Kpelle (851.000), Bassa (568.000), Grebo (388.000), Kru (268.000), Araplar (45.000).
Din: Animizm: %43,4, Hristiyan: %39,1 (Protestanlık: %17,5, Katolikler: %13,2, bağımsız kiliseler: %8,1), İslam: %16,4.