This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
Haziran 1998 ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL M. KEMAL CGAZETESĐNĐN OKURLARINA ARMAĞANIDIR. ATATÜRK'ün Askerlik Üzerine Kitapları (1908-1918) Atatürk, 1893'te (Selanik) girdiği askeri mektebi 1905'te (Đstanbul) kurmay-yüzbaşı rütbesini alarak bitirmişti. M. Kemal'in öğretim durumunu, Selanik'teki askeri ortaokul, manastırda lise (1899) Đstanbul'da harp okulu (1902) ve harp akademisi olarak sıralamak mümkündür. O, bu suretle askeri bilgiler için, zamanının bütün normal öğretim kademelerini başarı ile atlamıştır. Kurmay (erkânı-harp) sınıflarındaki okuma devresi kendisine yükseköğretimin en ileri bilgi ve görgülerini kazandırmıştır. Bunu her vesile ile kendisi daima hatırlardı. O, kurmay sınıflarında iken memleketin siyasi durumu ile ilgilenmiş, istibdada karşı hür fikirler yayan gizli neşriyatı okuması ve arkadaşlarıyla konuşmaları sayesinde, daha o zamandan memleketin siyasi mukadderatı için meşgul olmaya başlamıştır. O yıllarda harp akademisine ayrılan az sayıda genç subay talebeler, binlerce harp okulu gençlerine hitabeden hür fikirleri yaymak için çeşitli vasıtalardan faydalanmışlardı. Bu arada tertip ettikleri gizli gazetelerin yazıları bizzat M. Kemal'in kaleminden çıkmıştır. M. Kemal okuma devrelerinde anlayışlı, zeki ve çalışkan, hatta bazen fazla atılgan bir talebe olarak hocalarının takdirini kazanmış ve dikkat nazarlarını çekmiştir. Aynı zamanda M. Kemal, öğretim devresinin her kısmında yazı yazmaya ve hatta manastırdaki okulda iken edebiyat ve şiire merak sarmış ve hitabet tecrübeleri için hiçbir fırsatı kaçırmamıştır. Ders kitaplarından gayri ne bulursa okumuş, harp akademisinde ve devlet merkezindeki müşahedeleri onda derin izler bırakacak kadar kuvvetli olmuştur. Bu tahsil çağından sonra 1905'den 1908'e kadar M. Kemal, Suriye'de ve Makedonya'da vazife görmüştür. Bu yıllarda M. Kemal, bir taraftan mesleki bilgilerini tatbiki sahada ilerletirken bir taraftan da memleket idaresi için ikinci meşrutiyetin ilanından önceki siyasi faaliyetlere katılmıştı. Bu maksatla Şam'da kurduğu (Ekim 1906) Vatan ve Hürriyet adı altındaki siyasi cemiyetin faaliyetini Makedonya'ya intikal ettirmiş bulunuyordu. Đkinci meşrutiyetten önce Makedonya ve bilhassa Selanik, her bakımdan Osmanlı Đmparatorluğu'nun en faal merkezlerinden biridir. Siyasi fikirler orada teşkilatlanmış ve olgunlaşmış, askeri birliklerin önemli kısımları orada toplanmıştır. Askeri ve sivil aydınlar zümresinin büyük faaliyeti bu bölgede merkezileşmiştir. 1907 yılında M. Kemal, kolağası (kıdemli yüzbaşı) rütbesiyle Makedonya üçüncü ordu müfettişliğinde vazifelidir. Aynı zamanda ''Đttihat ve Terakki'' cemiyetinin gizli çalışmalarında yer almaktadır. Makedonya'da (23 Temmuz 1908) hürriyet ilan edilince, Osmanıl Đmparatorluğu'nda ikinci meşrutiyet devri açılmıştır. M. Kemal bu inkılaptan sonra ordu mensuplarının günlük politika konularıyla meşgul olmasını istememektedir. Đktidarı ele alan ve siyasi bir parti olarak iş başına geçen Đttihat ve Terakki mensupları, bu fikri kabul etmek istememektedirler. Çünkü ihtilali başarabilmek için ordu mensuplarına dayanılmış olduğu gibi, iktidarı devam ettirebilmek için de yine onların siyasi faaliyetine ihtiyaç hissediliyordu. M. Kemal, ordunun ıslahını istediği gibi, talim ve terbiye için gerekli çalışmaların yapılmasına çok önem vermekteydi. Meşrutiyetin ilanından sonra, M. Kemal bütün dikkat ve ilgisini askeri çalışmalar üzerinde toplamıştır. O, subayların yeni esaslara göre mesleki bilgilerini arttırmak için yayın yapılmasını lüzumlu addediyordu. Selanik'te Üçüncü Ordu Subay Talimgâhı Komutanlığı'nda (1909) iken, bu işlere daha çok vakit ayırmıştır. Osmanlı ordusunun Alman usulüne göre ıslahat hareketini zaruri bulmakla beraber, yine de kendi askeri hayatımızdan alınmış tecrübelerin bu işte rol oynamasını istemektedir. M. Kemal imzasıyla 1908-1918 yılları arasında küçük broşürler halinde yayımlanmış kitapların tarih sıralarına Sayfa 1
kitap göre isimleri şunlardır: 1) Takımın Muhabere Talimi, General Litzman'dan tercüme, Selanik. 10 Şubat 1324-(1908) (64 sayfa) 2) Cumalı Ordugâhı. Süvari, Bölük, Alay, Liva Talim ve Manevraları. Selanik 1325-(1907) (41 sayfa) 3) Beşinci Kolordu Erkânı-Harbiye Tabiye ve Tatbikat Seyahati. Selanik 1327-(1911) (40 sayfa) (*) 4) Bölüğün Muharebe Talimi. General Litzman'dan tercüme Đstanbul 1328-(1912) (74 sayfa) 5) Zabit ve Kumandan ile Hasbihal. Đstanbul 1334 -(1918) (32 sayfa). Atatürk'ün bu küçük broşürlerini üç kısma ayırmak lazımdır. Birincisi iki kitap halinde olan General Litzman'dan tercümelerdir. Diğer ikisi, askeri tatbikat esnasında tutulan notların krokiler ilavesiyle kitap haline getirilmesidir. ''Zabit ve Kumandan ile Hasbihal'' ise arkadaşı M. Nuri'nin (Conker) ''Zabit ve Kumandan'' adlı eserini okuduktan sonra onunla ''hasbihal'' şeklinde cevabıdır. Şimdi sırasıyla bu kitapların mahiyetine temas edelim: Atatürk, General Litzman'ın ''Seferber mevcudunda Takım, Bölük ve Taburun Muharebe Talimleri'' adındaki eserini (dördüncü baskısı) Türkçeye çevirmiştir. Kendisinin önsözünde de belirttiği gibi bu eserin dilimize çevrilmesini lüzumlu görüyor, fakat başkalarının da aynı fikirle hareket edeceklerini düşünerek kendi tercümesini derhal çıkarmıyor. ''Fakat zannettiğim henüz olmadı'' diyerek eserin ''tekmil münderecatının'' bütün tercümesini beklemeden her meselenin bir kitapçık halinde çıkmasını münasip görüyor. Ayrıca da kaydettiğine göre ''Eser tertibi cihetiyle buna müsaittir'' diyor. Bu tercümede harflerle gösterilen şahıslar yerine Türk isimleri kullanılmış ve haritadaki yer adları da tamamen Türkçe olarak konmuştur. Mesela, Yeşil Tepe, Pınarlıtepe, Föztepe, Yassıtepe gibi. Bunların, Türk okurlarına meseleyi mütalaa ve takip edilişlerinde daha kolaylık olacağını kaydetmektedir. M. Kemal'in imzasını taşıyan bu tercümelerden biri (10 Şubat 1324-1908) Takımın Muharebe Talimi, ikincisi ise Bölüğün Muharebe Talimi'dir (1328-1912). Yukardaki listede 1 ve 4 numaralardır. Birincisinde bir harita ikinci kitapta ise bir kroki vardır. Đkinci kitap doğrudan doğruya askeri bir meseleye dair verilen ''misal'' ile başlar ve daima krokideki isimlere atıf yapılarak açıklamalarda bulunulur. Yeni tabiye ve seferiye külliyatının beşinci numarasını alan bu kitapların, isimlerin değiştirilmesinden gayri, General Litzman'dan tamamen tercüme olduğu anlaşılıyor. Daha önce Selanik'te basılmış birinci kitabın doğrudan doğruya tercümesinden evvel, Atatürk'ün yazdığı önsöz bilhassa dikkate değer. Burada esas fikirleri şudur: Türk ordusunda senelerden beri tatbik edilmekte olan talimnameler bu yıllarda yeni usullere göre değiştirilmektedir. Bu, Türk ordusunun kendi çalışmaları neticesi ve tedrici bir tekamül ile olmadığı için yapılan yeniliklerin askeri hayatta esaslı hazırlıklar olmazsa şaşırtıcı olabileceğine inanıyor ve eldeki eski talimnameler'in zamanın terakkilerine uygun olmadığını kaydederek onların yerine ''zaman-ı hazır harbinin taleb eylediği evsaf ve şeraiti bahşedecek yeni bir kitab-ı mübin koymak mecburidir'' diyor. Böyle bir hazırlık ve çalışma yapılmadığı takdirde neticelerin iyi olmayacağını şu cümle ile belirtmektedir: ''Đşte bugün Osmanlı ordusu, heyet-i askeriyesi bu haldedir. Lakin, ne çare ki bu şaşkınlıktan bugün ihtiraz etmek istersek, yarın derecesi büyüyeceği için ihtiraz imkânı azalacak ya da bir meydan muharebesi ateşli seması altında esbab-ı izalesi mevcudiyetimize tesir-i elim icra edebilecek azim bir şaşkınlıkla nihayet bulacaktır.'' Bu cümle, maalesef mağlup olduğumuz Balkan Harbi'nin adeta bir ön sezisi gibidir. M. Kemal, ordudaki eski talimnameleri, ''sakim âdetleri'' tamamen bırakmak taraftarıdır. Fakat yeniliklere delalet edecek olan her rütbedeki subayların bu bakımdan iyi yetişmeleri şarttır. Kendisi bunun için diyor ki: ''Bu hususta en iyi vasıta talimlerin harp noktai nazarından suret ve muvaffakiyet-i icraiyesini tasvir eden asardan istifade etmektir.'' M. Kemal, elde bulunan eserleri kâfi görmemektedir. Đşte bu itibarla lüzumuna inandığı yabancı eserlerden tercümelere başlamış ve bunlardan ikisini birer küçük broşür olarak neşretmiştir. Bu broşürlerden ikinci grup başka mahiyettedir. Atatürk bir kurmay-subay olarak nazari bilgilere önem verirken, askeri tatbikat ve manevraların, sadece iştirak edenlerin istifadesinde kalmasına gönlü razı olmamaktadır. Bu itibarla, o bu tatbikat esnasında tuttuğu müşahade notlarını ve kumandanların yaptıkları tenkitlerini yazmış ve bunlardan ikisini bol krokilerle yine küçük birer broşür halinde neşretmiştir. Bunlar yukardaki listede 2 ve 3 numaralı olanlardır. Bunlar öyle birer örnektir ki, M. Kemal'in mesleki gelişmesini hazırlamış ve onda müşahade ve tenkid tabiatını olgunlaştırmıştır. Bu kitapların metni okunduğunda, zamanının tarihini de düşünerek, bir hüküm vermek yerinde olur sanırım. Şimdi aynı tarihlere ait Atatürk'ün bana yazdırdığı bir hatırayı burada okumak, kendisinin o devredeki meşguliyetleri için iyi bir fikir verecektir: Atatürk, Selanik'te geçmiş bu olay için hatırasını dikte ettirdiği vakit (1937) yazıyı şu hükümle bitirmişti: ''Kumandanlar madunlarından yüksek ve alim olmalıdırlar.'' Ayrıca da bana tavsiyesi şu olmuştu: ''Bu yazıyı bir gün neşretmek istersen benim o tarihlerde çıkardığım bir tercüme kitabımdaki önsözümü okur ve buna ilave edersin.'' Bu makaleyi o önsözle beraber Belleten'de 1950 yılında bastırdım ve tavsiye ettiği kitabın önsözünün bir kopyası ile fotoğrafını ilave ettim. Yazı şudur: ''Osmanlı Đmparatorluğu'nda 1908 Hürriyet inkılâbı olmuştur. Mustafa Kemal, Makedonya'dadır. Yıl 1909 Sayfa 2
holde Mareşal'le karşı karşıya geliyor. Nuri (Conker)'in ''Zâbit ve Kumandan'' adlı kitabını okuduktan sonra kaleme aldığı bu yazılarda M. Paşalar. Onun hareketini doğru bulmayanlar. bizzat Mustafa Kemal'dir. Selanik civarında tatbikini muvafık gördüğü bir meseleyi hazırlamakla meşguldür. bir hasbihal havasını vermektedir. Bir de. Mustafa Kemal. O. ''Millet-i müsellâha'' müellifi olan Goltz'dan istifade etmek. 1937'de Nuri Conker ölünceye kadar hemen ekseri zamanla beraber bulunmuşlardır. Ertesi gün. Kolağası Mustafa Kemal'in bu cüretini hayretle karşılıyorlar. Hatta Ankara'ya kısa bir müddet vali ve kumandan vekili oluşunun. bu otele ve Mareşal'in nezdine gitmek üzere. Büyük kumandanlık erkân-ı harbiyesinde. Ancak burada Nuri Conker'in Atatürk'le olan arkadaşlık derecesine işaret etmek isterim. Benim eserim. Makedonya'daki Türk ordusuna garnizon tatbikatı yaptırmak üzere. M. Salona giriyorlar.'' (*) Đşte bu hatıra M. Doğuda Muş cephesinde. talim ve terbiye masası şefi olan Mustafa Kemal. Ancak. Esasen bence Atatürk'ün Hasbihal'ini okumadan evvel ''Zâbit ve Kumandan'' kitabını okumak lazımdır. Yalnız Mareşal ile Mustafa Kemal konuşmaya başlıyorlar. Mustafa Kemal'i otel koridorunda karşılayan. Onunla şakalaşmaları. bu acının açtığı yaranın derinliğini tahmin edersin. 11. Bir muharebe tatbikatı yapılmaktadır. Selanik'te mahalle arkadaşı. Đstiklâl harbinde ve inkılaplar devrinde. bu olur. bir de bu meseleyi tertip eden kendisi değil. Kumandan Hâdi ve Erkân-ı Harbiye Reisi Ali Rıza Paşaları bundan haberdar etmek istiyor. diyor. büyük bir Türk ordusu kumanda ve erkân-ı harbiye heyetinin hiçbir şeyi düşünmez ve hiçbir müdafaa tertibatı alamaz insanlardan teşekkül ettiği zehabını onda uyandırırsak. Vardar nehri havzasında tatbikat başlıyor. Erkân-ı Harbiye Reisinin yüzünde müjdeleyici bir beşaret vardır.Büyük âlim. Kitabın tanıtılmasına geçmeden önce bu yazıları yazmaya kendisini sevk eden M. buraya gelecek olan Goltz bizden ders almak için değil. Türk erkân-ı harbiye ve kumanda heyetlerinin kendi vatanlarını nasıl müdafaa etmek lazım geleceğini gösterebilmeleri elbette ondan daha çok mühimdir.'' Atatürk hakikaten Nuri Conker'i çok severdi. Bu tenkidden bütün kumanda ve erkân-ı harbiye heyeti memnun ve müstefid olmuştur. benim hazırlayacağım meseleyi Mareşal'a göstermek ayıp değildir. Fakat bütün Makedonya'ya şâmil.kitap yazıdır. buraya yorgun gelecek olan Mareşal'a. Bunun sebeplerini şöylece sıralamak mümkündür. Mareşal'in bulunduğu salona giderken. Çünkü kendisi araziye yabancıdır. bize ders vermek için geliyor. Atatürk onun arkadaşlığını daima aramış ve birbirlerine karşılıklı vefalı dost olmuşlardır. ''Bana yardım ediniz'' diyor. Atatürk. o havaliyi Mustafa Kemal kadar tetkik etmek fırsatını bulamamıştır.Efendim. Đstanbul Harbiye mektebinde. Arnavutluk harekâtında. Mareşal'in hakkı vardır. herkeste şu intibaı bırakmıştı: ''Kumandanlar mâdunlardan yüksek ve âlim olmalıdırlar. üzerinde durulacak mühim bir noktadır. Kemal hakikaten başlığında belirttiği gibi bir dertleşmede. Çanakkale Anafartalar ve Conkbayırı muharebelerinde. Manevra bittikten sonra tenkid yapılacaktır. bunun aksi ayıptır. bu müjdeyi Mustafa Kemal'e bildiriyor: Kendisinin planını Mareşal çok beğenmiştir. Muharebenin cereyanı esnasında Mareşal Goltz. kendi istediğini tatbik ettirmek onun elindedir. Mustafa Kemal'e serzenişler devam etmektedir.bu sözlere şu cevabı veriyor: . onu âdeta tahtie ediyorlar: . sonra Askeri Rüştiye'de. Bir kere M. Afrika'da Trablusgarp ve Bingazi muharebelerinde. Kemal'in kanaatine göre. işte asıl Türklüğe ve Türk askerliğine yakıştırılamayacak hareket. Nuri Conker'den biraz bilgi vereyim. Kemal'in o tarihlerde mesleki meselelere ne kadar önem verdiğini belirten güzel bir örnektir. Sofya'da Ataşemiliter iken Mayıs 1330'da yazdığı bu kitap diğerlerinden tamamen farklı bir karakterdedir. Mustafa Kemal: ''Merak etmeyiniz icabeden izahatı veririm'' sözü ile muhatabını tatmin ederken. diyorlar. Almanyalı Mareşal'in tenkidi. fazla külfet yüklememek de münasip olur kanaatindeyim. ancak bazı izahat almaya lüzum gördüğünden plan sahibini davet etmiştir. Mustafa Kemal. Erkân-ı Harbiye Reisi. Mareşal'in fikrine uygun düşmez veyahut Mareşal benim eserime alaka göstermezse. Masa üstünde bir büyük harita durmaktadır. Bu broşürlerden sonuncusu ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal''dir. bir davet alıyor. Selanik'te hep beraber Sayfa 3 . Kemal.1937'de yazdığı mektupta aynen şöyle demektedir: ''Hatay üzüntüsüne Conker'in ölümü acısı karıştı. Manastır idadisinde.1. karşılıklı kuvvetler harekete geçiyorlar. Hareket Ordusunda. Mustafa Kemal'i aratıyor ve yanında bulunmasını emrediyor. Mareşal Goltz Selanik'e gelmiştir ve Splandit-Palas'tadır.Canım.1. O günün gecesinde. Selanik'e gelecektir. bunu yapan bizzat Mareşal olmuştur. Harp Akademisi'nde mektep arkadaşlığı etmiş olduğu Nuri Conker ile hayatta da hemen daima aynı yerlerde vazife görmüşlerdir. Osmanlı ordusu hizmetinde bulunan Almanyalı Mareşal Von der Goltz. konuşmaları en samimi bir hava içinde geçer ve birbirlerine senli benli hitap ederlerdi. Kumandan ve Erkân-ı Harbiye Reisi ayakta dinliyorlar. Arkadaşı Binbaşı M.1937'de vefat eden Nuri Conker için Atatürk bana hitaben Cenevre'ye 16. Münakaşa ediliyor ve karar veriliyor: Mustafa Kemal'in planı tatbik edilecektir. henüz kanaatlerini değiştirmemişlerdir. Bunun üzerine Mustafa Kemal daha ileri giderek: . Bunlar sırasıyla şöyledir: Selanik'te Üçüncü Orduda. Şimdi neşredilmekte olan bu kitabın baş kısmında M. Selanik'teki büyük kumandanlık (erkân-ı harbiye) kurmayında kolağası (kıdemli yüzbaşı) rütbesinde bir subaydır. Mustafa Kemal. Mareşal Von der Goltz gelmeden evvel. Nuri Conker'in hal tercümesi okunacaktır. filozof.
Mustafa Kemal'in cevabı şudur: . Bu. 1908'in kış aylarından bir gece. s. s. Bütün bu işler içinde sen ne olacaksın? Mustafa Kemal.Niçin gülüyorsun? Gülen arkadaşı cevaben: . Biz bunu yapabiliriz. üst tarafını yaktıracağım.51. yalnız bu umumi cümle ile mukabele etmiştir: . Fazlasını yapacağız. En çok prova edilen oyunlar. Sicil defterlerinin binbaşıya kadar olanlarını muhafaza edeceğim. 78-101. açık ifadelerle yazılmış ve her mesele üzerinde hassasiyetle durulmuştur. şu cevabı vermiştir: .Bundan sonrası ne olacak? Mustafa Kemal. Minber matbaasında 1334 Sayfa 4 . şaşırmayız. faaliyet nispetinde birer vazife alırsınız. Mustafa Kemal'in arkadaşlarından biri soruyor: . Kitabın gayesi. 3) Fikr-i taarruz.Evet inkılap yapacağız. kahkahasını bir türlü yenemeyen. S. binbaşıyı kabul ediyorum. Atatürk'ün ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal'' kitabı Sofya'da 1330 (1914) yılında yazıldığı halde ''bazı takyidattan dolayı tab'ı bugüne kadar teehhür etmiştir'' diye kaydedilmiştir. tereddüt etmeden. Kitap. Binbaşı Mehmet Nuri imzasıyla çıkan kitap ''Zâbit ve Kumandan'' adını taşır ve ''329 (1913) senesi kış devresinde Birinci Fırka ümera ve zâbitanına verilmiş konferansların'' toplanması ve genişletilmesi ile meydana getirilmiştir. acılıklarını gözümüzle gördüğümüz ve kalbimizle hissettiğimiz.. mektep ve meslek arkadaşlıklarının kısa izahı budur. 67-78. neferlerin celb-i kulüp ve itimadına mazhariyetleri ve kuvve-i maneviyelerini takviye. 2) Zâbitanın. Sofradaki arkadaşlarından biri Nuri (Conker) M. Sofrada hazır bulunan öteki arkadaşları. yapacağımız inkılap gösterecektir ve sözlerine devam ederek daha kat'i bir ifade ile . çeşitli derecelerdeki ''Kumanda ve salahiyet erbabının'' zafer ve galibiyet temin edebilecek surette vazife yapmaları için lüzumlu olan ilmi hasletlerden ve meziyetlerden başka askeri karakterden bahsetmektedir.. 52. Ben. 5) diyor. ben son limit olarak. bu suale sarih cevap vermeden.Evet binbaşıdan yüksek olanlar aybaşında.Seni düşünüyorum da. Harita. sahne-i temaşada en muvaffakiyetle verilir. derhal soruyorlar: . büro şefleri defterleri tetkik ettikten sonra: ''Efendim defterde sizin isminiz yoktur. Atatürk 1937 yılında bu olayı bana şöyle anlatmıştı: ''Đnkılabı ikmal etmek lâzımdır. sizi tanımıyorum'' diyeceklerdir.67.Ben mi? Ben de sizleri o makamlara koyabilen olacağım. Bugüne kadar yapılan inkılap. bu söz üzerine buna itiraz ediyor ve büyük tasfiye işinin nasıl yapılabileceğini anlamak istiyor. Şimdi asıl iki kitap üzerinde biraz durmak isterim. Nuri Conker'in hayatında yazdığı tek eser olmakla beraber Atatürk'e bir kitap yazdırmaya sebep olduğu için çok değerlidir. benim için yoktur. kaybetmeyiz. benim teşkil edeceğim bürolara gelip maaşlarını istedikleri zaman. ''Maksata başlamazdan evvel'' ve mukaddemeden sonra şu fasılları içine alıyor. bu arkadaşının sükûnet bulmasına intizar etti ve sonra ona sordu: . kroki ve resim yoktur.Sizler de göstereceğiniz değer.Bundan sonra ne olacağını. onun için. vakt-i hazar mesaisinin bir imtihanıdır. 4) Kendiliğinden iş görmek (bidat-ı zâtiye) ve mesuliyeti deruhte etmek. Asıl fikir olarak da sulh zamanında harpte imiş gibi hazırlanmak icabettiğine şu cümlelerle işaret etmektedir: ''Biz kendimizi daima hal-i harpte bilmeliyiz.'' Arkadaşlarından biri.'' (S. S. Geleceğin büyük kumandanları bunlar olmak gerektir. Osmanlı Đmparatorluğu'nun yüksek sayılan kumandanları. ahenkli bir kahkaha ile gülüyordu. bunu yapacağım. Memleketi binbir akılsızın eline ve keyfine bırakamam. Ordu kumanda sicilleri için. Böyle bilirsek bilfiil harp zuhur ettiği zaman hazırlık devri ile asıl icraat devri arasında çok fark görmeyiz. kendisine daima hatırlatırdı. 17 . 10) Kitap. 101 sahifedir. Nuri (Conker)yi Kumandan ve idare şefi yaparım. Bu çok adamların yerine. kâfi sayılmaz. Kemal'in istikbali kucaklayan bu sözlerine.Ya bizleri efendim? Mustafa Kemal şu cevabı veriyor: . düşündüklerimi size kısaca anlatayım: Bugünkü. O zaman için.kitap konuştukları zamanki vazife taksimi ile ilgili olduğunu. Nuri Conker kitabın mukaddemesinde ''Önümüzde. Selanik'te Beyazkule karşısında askeri kulüpte bir konferansı dinleyen bir grup subay aralarında konuşuyorlar. Mustafa Kemal. birkaç kafa ile iktifa edebilirim: Mesela Kâzım (Özalp) Köprülü'yü Harbiye nazırı yapacağım.. Nuri Conker bu fasıllarda askeri kanunnameler ve çeşitli talimnamelerin maddelerini alarak üzerlerine durmuş ve onlara dayanarak açıklamalar yapmıştır..'' (*) Đşte Nuri Conker'le Atatürk'ün mahalle. Harp. Bu daha ziyade sene-i tedrisiyedeki mesai ile hitamındaki imtihana benzer. 1) Đstihkar-ı nefs ve hiss-i fedakâri. Fethi (Okyar)'yi yeni inkılapçı Türkiye'nin mümessili sıfatıyla Avrupa'ya gönderirim. felaketle neticelenmiş bir harp vardır'' (s. Đstanbul'da Nisan 1330 (1914)'te basılmıştır.
Atatürk'ün en çok üzerinde durduğu bölümün ''Đnisiyatif'' başlığı altındaki yazılardır. Kemal: Derne Kuvvetleri Kumandanı M. şu meydana çıkıyor ki. Mesela istikbalin devlet kurucusu ve inkılapçısı şu suali yazdığı zaman acaba ne düşünüyordu: ''Şimdi.'' Bu küçük kitaplar. fikirler ve bu fikirleri teşhis ve tamim eden kimselerdir. Nuri Conker'in kitabının her bölümü üzerinde ayrı ayrı dururken kendi fikirlerini verdiği misallerle de zenginleştirerek o kadar güzel yazıyor ki. büyüdüğü Selanik'in düşmana hibe edildiğini Afrika'da duyduğu vakit ne kadar elemli günler geçirdiğini burada hatırlatıyor. Đlki M. Kemal'' yazılıdır. Fakat bazen de tamamen kitabın muhteviyatını bırakarak Nuri Conker'le beraber takip ettikleri manevralardaki kumandan ve zâbitlerin durumlarını ve bilgisizliklerini acıklı bir surette tasvir ediyor. Dr. AFETĐNAN 27 Mayıs 1959 Sayfa 5 . fikirleri teşhis ettirilerek sevk ve idare olunabilir'' diye yazdığı cümleyi ismini vermediği bir filozofa atfetmektedir. ancak emelleri. Sonra yine Nuri Conker'in kitabına dönerek hasbihaline devamla diyor ki: ''Ne garip haleti ruhiyedir? Dertli insanlar muhatabanın derdini dinlemekten ziyade kendi cerihalarını açmaktan zevk alıyor. Bu kelimenin izahı ''kendiliğinden hareket ve iş görme''dir. Fakat merak etme. Bölüm başlı başına fikir muhassalasıdır. XX. Kemal'in madalyon içinde bir asker resmi vardır ve imzası da ''Sofya Ataşemiliteri Erkanı Harbiye Kaymakamı M. Çünkü bu yazılar. ''Bu güzel ve kıymetli eserini okumakta birkaç gün geç'' kaldığını esefle kaydeden Atatürk. öğrenmiş ve öğretmek için de yazmıştır. senenin mayısında okuyabildim. Nihayet onun. Đçinde altı tane resim vardır. asrın milletçe ve dünyaca büyük adam tanıdığı Atatürk'ün hayatının belirli bir devresinde fikri çalışmalarını aksettirmesi bakımından çok önemlidir. yeni yeni kitaplar okumakta ve onların üzerinde durmaktadır. bu elimizdeki kitapta ilk bölümünde okunacaktır. Kemal Nuri Conker'le sakallı olarak Afrika'da Trablus Garp muharebesindeki kıyafetleriyledir. insan kudretine büyük değer veren Atatürk'ün bu kitabındaki şu cümlesi ne kadar çok şey ifade etmektedir: ''Đnsanları istediği gibi kullanan kuvvet. okumuş. A. Atatürk Sofya'da. Prof. Türkiye'den gidenlerin orada başa geçmeleriyle meydana çıkabilmiştir. 17). Bu kısımda Japonlardan örnek getirerek bu fasla cevap vermiş oluyor. bizim sevk ve idare edeceğimiz insanların emelleri fikirleri. ''6'' bölüme ayrılmıştır. Fakat buna derhal cevabı Afrikalılarda bu sayılan vasıfların fiil halinde gösterilebilmesi. (S. Bazı cümlelerin altları da çizilmiştir.kitap (1918)'de Đstanbul'da basılan bu kitabın ilk sahifelerinde sağ köşede M. adeta bu cümleler istikbalin müjdelerini içinde barındırmaktadır. kendi bilgilerinden ve fikirlerinden başkalarının da istifade etmesini istemiş olduğu görülecektir. Sıra ile satır satır. Yukarıda yayımlandıkları tarih sırasına göre listesini verdiğim kitaplardan ''Zabit ve Kumandan ile Hasbihal" 1914'te yazılıp 1918'de basılmış olmakla beraber. Diğer köşede ''Erkânı Harbiye binbaşısı Mehmet Nuri Bey'e'' ibaresi konmuştur. bu küçük kitabında okunduğu zaman görüleceği gibi çok meselelere temas etmiştir. Mustafa Kemal'in bu kitabının son faslı (6) Sirenaik harbi ile ilgili örneklerdir: ''Bizim Sirenaik'te kumanda ettiğimiz kuvvetlerin eczasında. Fenne. 11 Atatürk. fikr-i taarruz ve inisiyatif evsaflarının mevcut olduğundan bahsedilmiştir'' diyor. Nuri: Umumi Bingazi ve Havalisi Kuvvetleri Erkânı Harbiye Reisi Diğer beş resim Derne'de çekilmiş grup halindekilerdir. ilme. onların itimatlarını kazanacak ve onlara manevi kuvvetleri ilham vesaitini tayin edeceğiz?'' Dördüncü başlık ''Ruh-ı taarruz''dur. arkadaşının kitabından çok duygulanmış ve onu beğenmiştir.'' S. M. 32 sahifedir. bu kitapların hepsini bir bütün halinde görüp Atatürk'ün o tarihlerdeki (1908-1914) mesleki endişelerini ve okumaya verdiği değeri anlayacaklardır. Burada yeni harflerle okuyacak olanlara eski harflerle basılmış kitabın kısa bir tasvirini yapmış oldum. Okuyucular.'' (Nuri Bey'in eseri kitabın kapağında da kaydedildiği gibi nisan ayında basılmıştır).Bu ifadelerden ve kendisinin sonraları anlattığına göre. Meselâ: ''Đnsanlar. ruhlarında meknuz hassaları nedir? Biz. hatta aynen cümleler alarak izah ediyor ve kendi fikirlerini ekliyor. kuvve-i maneviye. Doğduğu. o tarihlerdeki Mustafa Kemal'i bize bizzat kendi kaleminden en iyi tanıtan bir eserdir. Broşür. işte kitabını bıraktığım noktadan takibe devam ediyorum. Atatürk'te Balkan harbinin acıları çok derin ve büyüktür. Atatürk yazılarına şu cümle ile başlıyor: ''329 (1913) senesi kışında Birinci Fırka zâbit ve arkadaşlarına verdiğin konferansların tevhidinden vücut olan'' Zâbit ve Kumandanı. O. Ben de Nuri. adeta seni dinlemekte olduğumu unutarak ne derin yaraları karıştırmaya başladım. kumanda edeceğimiz insanların hangi emellerini şahıslarımızda tecelli ve tecessüm ettirerek onların kalplerini. Atatürk.
Senin istidlâlâtına iştirak etmek veya etmemekte dumanlı bir muhakeme-i fikriyenin zebunu kaldım. ''önümüzde. Ve filhakika mukaddeme-i kelâmın olan. en hakikisi'' olduğuna ve Hidemat-ı Seferiye kanunnamesinin bir madde-i mahsusasının da işhadıyla. KEMAL ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL Bu kitap. . teşekkür ederek takdir etmeyi bir vecibe bildim. içinde yoğrulduğun birçok müstesna hadiselerin sana kazandırdığı acı. Dimağım mübhem hükümlerle kararsızlığını izale edemeden nazarım müteakip satırlara aktı. bunca ateşleri kalbimizi yakmış olan harb-i ahîrin bize meslek noktainazarından temin-i istifadeden hâli kalmamış bulunduğu'' noktasında durdum ve biraz daha fazla düşündüm. Bu güzel ve pek kıymetli eserini okumakta. birkaç gün geç kalmış olmakla cidden ittihama sezayım. alnımıza sürülen kara lekeleri silmek gayret ve vazifesine davet etmek istiyorsun. Fakat eser bir defa elime geçtikten sonra da onu birkaç defa okumaktan ve bilhassa bazı bahislerinin candan gelmiş olan derin ve müessir maanisini dimağıma yerleştirmekten aldığım zevk ve istifadenin kıymetini sana. Bazı takyidattan dolayı tab'ı bugüne kadar teehhür etmiştir.kitap Yazan: Sofya Ataşemiliteri Erkânıharbiye Kaymakamı M. acılıklarını gözümüzle gördüğümüz ve kalbimizle hissettiğimiz. 1330 tarihinde yazılmıştır. Ben. ''evsaf ve hasail-i ilmiyeden. bu sanihatın müessiri olabildiğinden. Kemal ''ZÂBĐT VE KUMANDAN'' ĐLE HASBĐHAL -11329 senesi kışında Birinci Fırka zabit arkadaşlarına verdiğin konferansların tevhidinden vücut bulan ''Zâbit ve Kumandan''ı bu senenin ancak mayısında okuyabildim. mezaya ve secayay-i askeriyeden'' bahsedeceğini. vatancüda olmaktan mütehassıl kalbi yaralarına mezcederek bizi ağlatmak. muhtelif rütbelerdeki kumanda sahiplerinin kesb-i iktidar ve ehliyet etmesine hizmet eden vakt-i hazar vesait ve vesailile bizzat harp ve onun şerait ve muktezeyatı arasında yaptığın mukayeseyi ve bulduğun dağlar kadar farkı tasdik ettikten sonra ''ordumuz zâbitanının kısmıazamının harpte bulunmuş olması dolayısıyla. ''sanat-i askeriyenin öğrenilmesine medar olan vesaitin en mükemmeli. bizi utandırmak. Bir ordunun. tatlı tecrübelerini ve vicdanında ve dimağında inkişaf-ı tammını bulan o necip ve vatanperverane efkâr ve hissiyatını. harbin. felâketle neticelenmiş bir harp vardır'' ifadesiyle efkâr ve hissiyatımıza bir saha-i teellüm açıyorsun.Mukaddemene takaddüm eden beyanatında. ''efrada telkin edilecek manevi'' dersleri de mevzuubahis kılacağını ve ''nüfuz-i amiriyet''in tahsil ve temkini usullerini irae edeceğini anladığım anda kitabına âşık oldum. bu elem-i fikri ve hüzn-i vicdani ile mukaddemeni takip ederken.. M. ''zabit ruhunun kuvayi maneviyesini beslemeye hadim olacak nıkat ve keyfiyatın taharri ve imtihaniyle iştigal'' eyleyeceğini.. Ve derhal intikal ettim ki sen on senelik hayat-ı askeriyenin. hazarda takıbeylemesi lazım gelen ciddiyet-i mesaiye ve bu mesai ile tahkim olunan müktesebat-ı ilmiyenin zamanı hulûlünde müntic-i galibiyet olacak surette tatbiki için meslek-i celil-i askeri Sayfa 6 .
.. bu hiyanetle tevsim olunur.'' Evet..Alay ve fırka kumandanının teftiş ve tenkitteki cihetleri zâbitanda hayret. Kolordu Kumandanı'na takdim edilmiş olan resmi bir raporun bazı noktalarını -ibret almak. Ne hüküm verilmişti? Bunu söylemeden evvel ne görülmüş olduğunu hatırlayalım: Mesela. 2.. fakat senin de izah ettiğin gibi bu hakikat-i meşumeyi idrak edenler de vardı. Edirne manevra sahasında hayalen şöyle bir dolaşalım: Senin ve benim ve senin ve benim gibi birçok rüfekanın kollarımızda beyaz birer band vardır.Bu zihinde ve bu ilimde alay ve fırka kumandanlarının bugünkü terekkiyat-ı askeriye ile mütenasip olarak yetiştirilmek mecburi olan kıtaatı yetiştiremeyecekleri ve onlara hüküm ve kumanda ve icabında onları sevk ve idare edemeyecekleri şüphe ve tereddüt kabul etmez hakayık-ı bahiredendir. çünkü. Şimdi.hep beraber bir daha gözden geçirelim: ''Madde 1 . Fakat ne maksatla? Hadnaşinas'lığın bir numunesini göstermek maksadıyla. Ordu müfettişliğine de vaki olmuş bir maruzatın son satırlarını okuyalım: ''.... Mavi Kolordu'nun sağ cenahında hareket eden bir fırka kumandanından fırkasına verdiği emir ve fırkasının bulunduğu vaziyetin beyanı -istizah salahiyetini haiz bir zat tarafından. Osmanlı ordusunu ilk teşhir ettiği.'' Ordumuzda (Goltz)'un talebeliğiyle iştihar edenlerin de çoğu müşarünileyhin ''iyi bir ordu vücuda gelmesine dahli olan avamil-i muhtelifenin en müessiri bilâşek binnefis başındaki amirin tesiridir'' hakikatini idrakte ve ordular için beyan edilmiş olan bu mülâhazanın en küçük cüzütamlar için de cari olduğunda gafletleri görülüyordu.zevat oturuyordu. Raporumuzun bu makam sahibinden Ordu Müfettişlik makamı sahibine kadar gittiğini işitmiştik.. Emir ve kumanda salahiyetini haiz olmayanların bu husustaki hizmetleri. Ya böyle anlaşılmadan verilen emri telakki eden alay kumandanları. Fırka kumandanı kıtaat karşısında aldığı seyirci vaz'iyle ... edemezdi. dedi. alay kumandanının kendisi de bilmiyor.. Sebep...... (Karıştıran) istikametinde yürüyen alaylara mülaki oldum. Henüz ilk emrin icabatını tamamen ifa etmediğimiz için ikinci emrin ahkamını tatbike başlamadık. Bu emirleri gözden geçirdim.. Halbuki... Devre-i Meşrutiyetin.. Sebep. Teftiş edeceği devre-i talimiye muhassalasının ne olmak ve nasıl olmak lazım geldiğinden bihaberdir..'' Bu raporumu takdim ettiğim makamda o zaman -vatanım Selanik'i muharebesiz Yunan ordusuna teslim eden kuvvetin başında bulunmuş olan.. Ceketinin iç cebinden iki buruşuk kâğıt çıkardı. Niçin?! Çünkü. birini sabahleyin...... ''Ordumuzun son Balkan harbindeki mağlubiyet-i elimesi acı bir hakikattir.. harpte vatanı kurtarmak için talep olunacak vazife-i mühimmeyi ifa edememesine rızay-i kalbi göstermektir ki. alay kumandanı.. 4.Bu hale bir an evvel çaresaz olmaya teşebbüs her sahib-i namus ve vicdanın vazifesidir. Bu noktadaki hakayıkı görüp söylememek ise ordunun ataletine kıymetsiz kalmasına. birini gece aldım.. 5. Sahib-i makam ve icraat olanların eşhasa merhamet etmek za'f-ı kalbinde bulunarak ordunun inhitatına yardım etmemeleri. verdiği emrin veya daha doğrusu imza ettiği emirnamenin neden ibaret olduğunu bilmiyordu. alayı gidiyordu.. nereye ve ne için?! Bunu. Fakat. alayını takip Sayfa 7 .rica edildi. Orduda netice-i talim ve terbiye ve emrü kumandada ve itaat ve inzibatta hüsnü cereyan aramak serapta taharri-i ab kabilindendir.. Ve bence idrak etmemiş olmak için ya gafil veya cahil olmak lazımdı. Fakat.. aldığı emrin manasını anlamamıştı.. adem-i huzurundan daha muzir hissiyat tevlid ediyor. Selanik'te 1327 senesi Haziran'ının on yedinci günü... Evet.... Biraz intizardan sonra birinci sualin cevabından sarfınazar olunarak Kolordu Kumandanı'ndan alınan emrin müeddası soruldu.. zevahire rağmen o fırkaya.. Đkincisi birincinin hükmünü iskat ediyordu. o kumanda etmiyordu.. Biz hakem idik. Đşte iki emirname...kitap erbabının haiz bulunmaları lazım gelen havas ve mezayay-ı maneviyeye ait sözlerini de müthiş bir darbe takip ediyor. Sebep. alay kumandanı numara sırasıyla tatbikini düşündüğü emirlerin ne birinci ve ne de ikincisini anlamıştı. vazifesinin cahilidir. dedi. Fırka Kumandanı böyle bir suale muhatap olmamış gibi atının üzerinde sakit ve pek ziyade sakin ve ebkem duruyordu. Binaenaleyh terbiye-i münferide devrine neticesiz ve muhassalasız hitam verilmiştir. Bir alay kumandanına. Kumandanları zevat-ı mumaileyhimden ibaret olduktan sonra. evvela birinciyi ve sonra ikinciyi diyordu. yine cevap yok! Sebep?! Sebep. 3. beni hareketleri hakkında tenvir etmesini rica ettim.. pek acı bir hakikattir. bu merakı izale için Fırka kumandanının yanından ayrılarak. müşahede ve tetkiklerini sahib-i icraat olanlara arz etmektir. Bizden daha büyük hakemler de vardı. Sukut-ı hayale uğranıldı. hâlâ. 6. mazideki derin uykumuzu hal ve istikbalde devam ettirmemek için. Ceplerini karıştırdı. . istihza ve adem-i itimad hissiyatı uyandırıyor.
. işittim ki vatanım Selanik ve orada anam. sağ cenah alaylarından birinin cesur kumandanı. müteşebbis ve sahib-i salahiyet bir ordu müfettişinin daire-i teftişinde. vaziyetin. o feryat bugünkü felaketi nazar-ı vicdan ve nazar-ı akl ile görebilmekten mütehassıl ıstırabatın inikâsatı idi. beyan etmek isterim ki bu ve bunun gibi asker yığınlarının. kardeşim. Filhakika.düşmana hibe edilmiştir.. o gidişlerinin muhakkak felakete. heykel rekzine Cenab-ı Peygamber de razı. O feryat. sanatın bütün icabat ve tedabirine tevessülde muhafaza-i sükûnet ve metanet edildiği halde nâgehzuhur bir sebeb-i meşum'dan dolayı Alayının yüz geri ettiğini gördüğü anda. ''bir kıta ve bahusus zâbitan heyeti. bir Alay kumandanına yaraşan cesarete âsumanî bir misal gösterilmiş ve Osmanlı tarihinin kahramanlığına ait faslında bir sahife-i zerrin vücuda getirilmiş bulunurdu. ancak.. Mesela. adeta seni dinlemekte olduğumu unutarak ne derin yaraları karıştırmaya başladım. Bir gün. Ve en nihayet.. kıtaatından bazılarını kaybederek çektiği ıstırabı. yalnız hüsn-i misal olacak rehberlerle yetiştirilir. enzar-ı teveccühü celbetmekten ziyade meneden bir surette idare-i kelam ederler. burada. böyle bir cesaretin kurbanı olan Alay kumandanının namına... kitabını bıraktığım noktadan takibe devam ediyorum. kezalik. bütün akraba ve taallûkatım -mahiyetlerini anlattığım için vatanımdan kovulduğum zevat tarafından. riyadan muarradır. atını dört nal sürüp düşmanın şarapnellerini. Denildi ki bu yükselen feryadın manası yoktur. halin. ''Harpte. Ahlak-ı mükemmele ashabından olanlar ekseriya. Đşte. mermilerini istihkâr ederek geri dönen avcı hatlarını çiğneseydi ve bu suretle Alayını durdurup tekrar hasma tevcih etseydi. muhtac-ı istirahat olan ve bir heykel-i muzir vaziyetini almaktan başka orduya iyiliği olmayan fırka ve alay kumandanları cay-ı kabul ve atalet bulamazlar.'' Sonra ne olduğu sizce malumdur. Fakat merak etme. eser-i cinnet değildir. ihtiyatının yakınında vaziyete nazır ve hakim olunacak noktada bulunulsaydı ve ancak. sana hatırlatacak olursam senin zait'ten vacibi de geçerek farz-ı ayna kadar çıkacağından şüphe etmem. Bu cesaretin hayranıyım: Fakat.. o zaman.'' Ve demiş idik ki ''Ordunun ukde-i hayatı olup birçok ananata bağlı olarak neşvünema ve kemal bulabilen zabturapt-ı askeri hissiyatını bugün Osmanlı Ordusu heyet-i zâbitanında safha-i hakikiyesinde görmeyi talep etmek ahval-i ruhiye-i beşeriyeye adem-i vukuftur. bilâkuyud ve müsamaha evsaf ve liyakat-i mahsusa sahibi olmak istidadını izhar edenlerden bir (kumanda ve zâbitan heyeti) vücuda getirmek olmalıdır. Bir gün. sulh ve asayişte. Ben de. nereye gidiliyordu? Bu gidiş elbette. düşman piyadesinin tekâsüf eden ateşleri altında.. felakete. Nuri.. maatteessüf bu cesaret ve kahramanlık Alayın muzaffer olmasını temin edemedikten başka perişan olmasına da mani olamadı. itaat ve inkıyadının kendinden maddeten değil. Alayın topçu ateşi altında.. evsaf-ı lâzimeyi haiz kolordu kumandanlarının. dedik.. işte.. muktedir. pala yerine dürbün bulundurulsaydı ve bunun için avcı hattının önünde değil. O halde. Ne garip halet-i ruhiyedir. bütün işleri kuru mukavemet ve kahramanlığın göreceği fikri anlaşılmasın demeyi zait'' görüyorsun! Ben. kılıcını çekip. maksada ve araziye muvafık olarak açılması ve daha sonra yayılması ve daha sonra tahsis olunan cephede taarruz ve hücumu ve komşu kıtaat ile irtibatı sevk-u idare ve muhafaza olunsaydı ve bunun için elde. o zaman hükmümüzü vermiş ve saday-ı vicdanımızı en yüksek perdeden en büyük kulaklara işittirmek azminde bulunmuş ve ''bazı nikatın nazarı dikkat ve intibaha arzını vazife-i vicdaniye addederiz demiştik. Harekatını nihayete kadar takip ettiğim bu fırkanın gece olduğu zaman duçar olduğu sefaleti. Bu lüzumsuz bir fart-ı gayret ve belki de bir cinnettir!.. ''bugün için teşebbüs.. işte. hacalete doğru bir gidişti.kitap edenlerden hiç kimse de bilmiyordu. (Sirenayik) (Cyrenaique) darülharekatından Balkan yangınına koşarken. bunu demeyi bizim için vacip görüyorum. senin yaralandığın bir muharebede... Ve demiştik ki. Yalnız. kolordularında. Yok.. manen yüksek olanlar hakkında tecelli etmesi icabat-ı ruhiye-i beşeriyedendir. faal.'' ''Đnsanların hürmet ve taziminin. hatırlattık ki: ''Ordunun selametini vicdanen düşünen erbab-ı namus ve ahlak.. düşman topçu ateşi altına girdiği huduttan Doğan Arslan sırtlarında.'' Şedit gibi görülebilecek olan bu icraatın mutasavver mahazirinin birer birer çaresi de gösterildikten sonra: ''Alel'umum iyi ordularla iyi kumandanlar yekdiğerinden infilak kabul etmez şeyler nazariyle görülmek için'' izaa-i vakte lüzum ve müsait hal yoktur. Sayfa 8 . Dertli insanlar muhatabının derdini dinlemekten ziyade kendi cerihalarını açmaktan zevk alıyor. alayının geri dönüp kendisini yalnız bıraktığı noktaya kadar daima palası elinde ve kendi avcı hattının önünde bulunmuştu.'' Ve izah etmiştik ki ''Ancak malumatlı. ve ümmeti tarafından ''Hel yestevi'llezine ya'lemûne ve'llezine lâ ya'lemûn'' mazmununa bir iman-ı fiili gösterilmiş olmasından ruhen mahzuz olurdu. Beraber şahidi olduğumuz bir iki manzarayı. Yok. Vukubulan bu tavır ve mişvara mukabil. bir gün. Biz.. Afrika sahilinden vatanıma ulaştıracak yolların kapanmış olduğunu görürken. ordunun talim ve terbiyesindeki gayeden bihaber kolordu ve fırka kumandanları barınamayacakları gibi. mezara doğru bir gidiş olduğuna hükmetmek için pek keskin muhakeme sahibi ve pek ziyade dûrbin olmak lazım gelmezdi.'' Ve istirham etmiştik ki. ertesi günü mukabil tarafın topçu ve piyade ateşi altındaki perişanlığını tasvir etmek istemiyorum.. cahil.
''Muktazay-ı namus'' budur. bu hususta daha ciddi ve daha vâsi bir devre-i tederrüs ve taallûm geçirilmiş olsaydı dahi yine maksadın husulpezir olamamış bulunacağı itikadındayım. iddia ederim. Evvela. zâbitlerini yetiştirmekte nasıl bir bölük kumandanı olduğu. ürkenlerdeh daha az ıslatır. asl'olan! Bunlar. Derne'de. Humus'ta. sanatı namına. bence. tedarik edebildiği yeni bir takım âsar-ı askeriye'yi gösterirken diyordu. bölüğün babası olan yüzbaşısından ve daha büyük âmirleri tarafından. o kahraman arkadaşlar. mekteb-i asli.Ve bilinmelidir ki bir millet evlatlarının önüne geçip onları ateşe sevketmek hak ve salâhiyetini. ki: Hasail-i merdâne ve hissiyat-ı fedakâranedir. hayat ve mevcudiyetine hiç ehemmiyet vermeyecektir. senin. Genç mülâzım.Kitabının 24'üncü sayfasında. bir bölüğe! Ve işte böyle öğrenecektir ve sonra öğretecektir.Katanya'nın bir gazinosunda buluştuğumuz zaman. hakiki muallimler ve mürebbiler birbirinden yüksek olan kumandanlardır. genç mülazımın.Đstihkar-ı nefis ve hissi-i fedakâri babında talimnamelerin amik manalı maddeleri üzerine. ancak -o dediğin. bir takıma! Ve sonra. şanlı.Talimnamelerin. milletin evlatları bir sürü gibi değil. Burada kadim bir hatıramı ihya edeyim: Beray-ı seyahat Đzmir'den rakip olduğum vapur Girit'ten geçerek Katanya'ya gidiyordu. Bence.. biraz tatvil ettikten sonra o pek müdellel olan (istihkar-ı nefis) zeminini tetebbu edeceğim.'' Bu mülâzım efendinin yüzbaşısının. . son safhalarında olsun.bir mülâzım bindi. hitabederek diyorsun ki ''zabitlik demek. .. ancak bu suretle. Mektebi Harbiyeden alınan şahadetname. kumandan olmaya hazırlanacaktır. Ve fakat. ki: Yüzbaşım ''son zamanlarda yeni çıkan âsar-ı askeriye'yi takipte beni biraz müsamahakâr gördüğü için adeta bana. ben. Hatta.. mektep sıralarında. Çünki. asıl. burada hitam bulan mukaddemeni. feday-i nefs-ü canı katiyen göze almış olmak demektir. pekâlâ okunabiliyordu. Mesut tesadüfle. Bununla muarefe peyda ettik. Bingazi'de.'' Zâbit ''hayat ve rahatın hiç düşünülmemesi icabedince'' rahat ve hayatını feda etmeyi şeref bilecektir. mefkûr netayiç vermez. muharebede yağan mermi yağmuru. mülâzım'ın gözlerinde.Sen ''hasâil-i mümtaze-i merdâne ve ahlâk-ı fazıla-ı fedakârane ile tetevvüc etmeyecek kadar malûmat-ı fenniyenin. ilâh kumandanları yetiştirmek sayesinde. başlı başına temin-i maksat'' edemeyeceğini iddia ediyorsun. şerefli insanlar olarak şan-u şerefe sevk ve tevcih olunabilir. mün fail olmuştur. Ve fakat. -3Sayfa 9 . asıl ruh-ı sanatını. iş üzerinde bulunaraktan öğrenecektir.. bölük kumandanı efendinin daire-i terbiyetine kabule şayan olduğuna delalet eder. Piyade Talimnamesi maddelerinden birinin verdiği ''zâbit. Mektebi Harbiyemizdeki derece-i tahsil ''zâbitlik vezaif-i asliyesini'' zâbitin ruhuna sokacak mertebede nafiz değildi. talim-i sanat edecek. Çünki bence. makamının ehli tabur. ona. maiyetindeki efrat için nümune-i imtisaldir'' cevabının üstünde duran senin ''zâbit.Muharebede her atılan merminin isabet etmediği hakkında verdiğin teminat hizasında. Bir gün sonra -tekrar Girit'e dönecek olan bu mülazımla. burada tedarik ettiğim bu kitapları ve benim onları okuduğumu göreceği zaman. Tobruk'ta. o yaralı bacağını uzatıp çıkıyor ve oradan bütün salahiyet-i kelamınla. hakiki feyiz verebilecek. zâbit nedir? sual-i zımnisine. Filhakika. Balkan muharebesinin de. diyeceğim. yani (karakter) müktesebat-ı ilmiye ve fenniye ile kesb-i mazbutiyet etmedikçe bile masdar-ı maalî-dir. orada. Ordu mekteb-i amelisi. Halbuki. kıtaattır. Ve filhakika böyle olmasaydı Trablusgarp harbine iştirak etmiş olan bütün arkadaşlarımızın mutlaka Trablus'ta. senin kaziyyeni berakis yaparak. alay. hiçbir söz söylemeksizin onları yalnız kemal-i huşû ile dinlemiş olmakla iktifa edeceğim.'' ''Bir zâbit.kitap . Girit'ten -orada bulunan Avrupalı kıtaattan birine mensup. kendi ilim ve iktidarından kumanda ettiği insanları müstefid edebilmek için maiyyetindekilerin metanet ve besaletleri mecmuundan fazla bir metanet ve besalete malik olmalıdır'' sözünü her zâbit. makamının ehli bölük kumandanları. Đtalyan istihkâmları karşısında bugün kemiklerinin bile kalmamış olmaları iktiza ederdi. ''harbin zâbitten istediği ruhi ve ilmi kudret ve meziyeti" verecek olan kısımlarının ve maddelerinin mekteplerimizde. pek büyük dikkat ve ciddiyetle okumalı ve onun manasını dimağına hâkketmelidir. o yağmurdan ürkmeyenleri. kumandan olacaktır. ancak her vakit emin. lâyık oldukları derece-i ehemmiyette hüsnü tedris ve telkin edilmemiş oldukları hakkındaki beyanatına şahadet ederim. intisabettiği bölüğün efradı önünde. şüphesiz memnun ve bana bu yüzden hasıl olmuş bulunan infiali zail olacaktır.muhassala-i metanet ve besaleti ruhunda bulmuş olan zabitler haizdir. Bu iddianda ne kadar haklısın. birkaç satır daha ilave ederek. bana. o. -2. . Ben bu sözlerin dimağlarda ve vicdanlarda hasıl edeceği derin akislerin ahengini bozmaktan korkarak. isbat-ı mevcudiyet ederek daire-i imkânda kalan derecede icabat-ı namus ve haysiyeti ifa eylemişlerdir..
. Derhal (Đnisiyatif)in. hiçbir netice hasıl olamaz!. onların itimatlarını kazanacak ve onlara itimat kazandıracağız? Ve onlara manevi kuvvetler ilham vesaitini tayin edeceğiz? Ve insanlarda. ancak. insanların sevk-u idaresi sanatıdır'' tarifine avdet ediyor ve insanlar nasıl sevkolunur? diye bir daha kendi kendime soruyorum. familyasına: "Oğlumun külleri Tokyo'ya getirildiği zaman hemen defnolunmasın! Yakında ben ve küçük oğlum da terk-i hayat edeceğimizden. taarruz ordusu vücuda getirecek milletin. ruh-ı taarruza sahibolması lazımdır. hariçten. kumanda edeceğimiz insanların hangi emellerini şahıslarımızda tecelli ve tecessüm ettirerek onların kalblerini. bir seciye yaratmak da Allah'tan ve Medine'i münevvere'de yatan Cenab-ı Peygamber'den sonra bize teveccüh ediyor. Ve böyle olduktan sonradır ki. Đsa. ancak. ''Askerlik tedvir-i muamelât değil. Avrupa içinde dolaştırdığı kavmin. Eğer.. bizim seciyemize. Bu ise. Bu kalkış.Muvaffakiyet için en emin vasıtanın taarruz olduğunu anlamakta ısrar olunmaz. fikirleri teşhis ettirilerek sevk ve idare olunabilir. familyasına ''Bu andan itibaren benden haber beklemeyin! Vazifemden başka bir şeyle meşgul olamayacağımdan. fikirleri. insanları istediği gibi kullanan kuvvet: Fikirler ve bu fikirleri teşhis ve tamim eden kimselerdir. Ve bunları takibedenlerin kâffesinde bütün feyziyle mevcut olduğu içindi ki narin Japonlar iri yapılı Ruslara meydan okudular. onu sarsmak için bütün başka mantıkların. ''Bin keder.kitap (Zabit ve Kumandan)ın ikinci faslı çok mühimdir. düşmana atılmak için olursa kalkılmış olduğuna değer. Fikrin hassası da hiçbir itirazın bozamayacağı bir şekl-i mutlak ile kendi kendisini kabul ettirmektir. önüme çıktı ve dedi ki: Muharebede tahsil-i zafer ve galibiyet en küçüğe kadar bilcümle rütbe eshabının bizzat imal-i fikr ile kendiliğinden tedbir ittihazına alışmış olmalarına mütevakkıftır. emelleri. Bu ruh-ı taarruz. fikrin yavaş yavaş hissiyata istihale ederek akideye munkalip olmasıyla mümkündür. üçümüzü birden defnedersiniz'' emrini veren General Nogi'lerde. Zâbit. Sasebu limanından harbe çıkarken. Musa. Hülâsa. Fakat binefsihi olmak şartiyle!. mer'i vasıtalarla mı hitabedeceğiz?! Her halde askerlerimizin ruhunu kazanmak bizim için bir vazife olduğu gibi evvela. Bu ruh-ı taarruz. Sayfa 10 .. Şüphe yok ki bizim milletimizin seciyesi de bütün seciyeler gibi teâliye. bundan sabit ve muayyen hiçbir şekil. Bu faslın başından nihayetine kadar olan birçok güzel sözleri dinledikten sonra. Ruh'ı taarruzundan sonra. itimat kazanacak ve arkasına alacağı insanların kuvve-i maneviyelerini takviye edecek. bizim sevk-u idare edeceğimiz insanların emelleri. kalb. onlarda bir ruh. Bu ruh-ı taarruz. -4Ruh-ı Taarruz Ordunun vazifesi. Amiral Togo'larda. Japonların (Kokeyi Zayşın) dedikleri. Bu suale senin izah ettiğin cevapları hatırlarken sanki bir feylesofun şu sözlerini de işitir gibi oluyorum: Đnsanlar. o zaman. (Zabit ve Kumandan)ın üçüncü faslı bu zeminde ne hakiki esaslar gösteriyor: . bir emel. gaye-i hayalinin. Nanzan muharebesinde oğlunun kalbinden vurulduğu haberi üzerine. sizden de haber istemem!'' diye yazan. matlup şekle tahavvüle müstaittir. elbette yerinde durmak için değil. başka muhakemelerin hükmü olamaz. ancak. zamanının nihayetsiz sefaletlerini idrak ve ıstırabat-ı umumiye devrinde âlemde tahakkuk etmeye başlamış olan lüzum-ı şefakatperveri'yi din halinde tercüme ve ifham etmek yolunu bildi. vatanı çiğnemek isteyen düşmana karşı ayağa kalkmaktır. mahsusatından olan şan-ı askeri mefkûresini tecessüm ve teşahhus ettirdi. ''Na'şımı meydan-ı muharebede teşhir etmek. 1904 senesinde. fakat her şeye rağmen ileri! Başka hiçbir şey düşünmek lazım değil. ruhlarında meknuz hassaları nedir? Biz. mefkûrenin temerküz ettireceği o gayrimer'i hassalara. Napolyon. kitabının hitam bulacağını zannediyordum. Şimdi. Mısırlıların kamçıları altında inleyen Yahudilerin bu tazyik ve esaretten halâstan ibaret olan meyillerinin tecellisâzı oldu. bizim seciyemizden başka secayadaki müessirler tarafından bir şekil verilmek istenirse. bin yeis. Đşte bu Cenabıhakkın emeli!'' şarkısını terennüm ederek Kazomaro sefinesiyle harbe giden Miralay Kujima'larda. -5Đnisiyatif Nuri.
meraktan çıkarız. iyi idare edilmiş görüyoruz. mühimmat ve fennin bahşettiği faikiyetler nazarı dikkate alınırsa. Denilebilir ki . top. Đtalya muharebesinde. bir ordu eczasından her birinin bizzat her işi mütefekkir olmakta ve kendiliğinden yapıvermekteki Sayfa 11 .Bir kuvveti vücuda getiren insanlar. neşeli efrattan ve zabitandan mürekkep olursa böyle bir kıta-i askeriyede.. Tarih dahi diyor ki ordular. tekerrür ederek en küçük parçaya kadar kıtaya yapacağı iş tayin ediliyor. Đşte. . yapabileceğine kaani'olmak. harpte umumiyetle tesadüf edilen basit tabiye ahvaline ancak şamil olabilir.. bu hassanın fıkdanından değil. Derne kuvvetlerine kumanda ettiğimiz müddetçe bu hakikatı ispat eder her gün birçok misaller gördük. bir kıtanın en büyük kumandanı değildir. Đtalyanların falan veya filan istikamette bir hareketleri. bu bilgilerin. hüküm verebilecek miyiz ki bu kıta muharebede vazifesini ifa edebilir ve vatana muzafferiyet temin edebilir? Bu hükmün itasında biraz müteenni bulunmak lazımdır. bilakis ifratından endişenâk idiler. Görülüyor ki eldeki vasıta kurunuvusta yadigârı olsa da. nasıl gitmek. O halde ne kadar ahvale tesadüf etmek ihtimali varsa hepsini tasvir ve tatbik edelim! Çok güzel. Halbuki kumandanlar her hal ve andaki vaziyete karşı tereddütsüz ve süratle icabeden tedbirleri almaya mecburdurlar.kitap Hakikaten talimnamelerimiz.fikirlerini. Düşman az ise yetişebilenlerimiz onu tevkif veya tardeder.sair yerlerde olduğu gibi . beklemekten iyidir. bir ihtara ihtiyaç göstermeden kendiliğinden harekette feyzini almış bulunursa. serbesti-i hareketlerini ezdirmemiş gençler idi. Uç kumandanı mülâzım efendiye kadar. felakettir. karşısındaki bu hassadan mahrum kaldıkça. kurunuvustadan numune . insanı sanatkâr yaptığına. yani eski askerlik usulünün cari olduğu edvarda. emir beklemeksizin her mücahit tüfeğini kaparak içtima mahalline koşar ve orada emir itası teahhur ederse yine kendiliğinden düşman istikametinde revan olur ve bu hareketini şöyle bir muhakeme-i fikriye'ye de istinad ettirir: Madem ki düşmanın bir hareketi mahsustur. Filhakika. kuvvetini anlar. ordularda (Đnisiyatif) o derece mütecelli idi ki. Çünkü bu kıtanın muharebede tesadüf edeceği ahval ve şerait hep bu gördüğümüz gibi olmayacaktır.her şeye rağmen . tavsif ettiğim gibi insanlar oldukları gibi onların başlarına geçen zabitan da . Düşmanla temas vukuunda da. Muharebe için düşmanı ordugâhımızda beklemek olmaz.numa olan Derne kuvayı-ı kalilesinin son asrın bütün fuyuzat-ı tekemmülatından hisseçin olan bir ordunun karşısında bir gün bile durmaması lüzumunu teslim etmek lazım gelirdi. Harekâtı. cüzütam kumandanı. adet. bir huruçları haber alınır alınmaz. onu uzaktan karşılamak ahsendir. tüfek.Derne'de de bir sene Đtalyanları mağlubeden ve Derne'nin üç kilometre muhiti üzerinde vücuda getirdikleri istihkamlarında hapseden kuvvet. gürbüz. Fevkalade ve nagehzuhur hallere. mafevkler. sanat-ı askeriyenin aslolan kaide ve kanun ve usulleri okunur ve bellenir. Bunların her biri ileri veya geri harekette nereden gitmek. bu gibi fevkalade ahval için nasihat vermesinden sarfınazar. Derne kuvvetlerini vücuda getiren Urban. çok ise umum mücahidin yetişinceye kadar düşmana tüfek atarak hareketini ağırlaştırır ve icabederse biraz geriye çekiliriz. bu sebepledir ki gerek kumandanların ve gerek neferlerin bizzat imal-i fikr ederek kendiliklerinden iş görebilecek meziyette yetişmiş olduklarına kanaat olmadan bir kıta-i askeriyenin. alâmeratibihim. Hatta. ilk temas eden. hayat-ı umumiyeleri. Filhakika. Büyük. O halde. küçük her cüzütamın içinde her zabit ve her küçük zabit ve hatta her nefer suret-i hareketine dair mafevkinden hiçbir emir ve hiçbir fikir almadığı ahval karşısında kalır. güzel bir yürüyüş emri veriyor. serbesti-i hareketleri ezilmemiş. kanunnamelerimiz gözden geçirildikçe. Yoksa. bunun eczası. muharebe ihtimali mevcuttur.. cüzütam kumandanının verdiği açılma ve sonra yayılma emri. bizzat imal-i fikr ile kendiliğinden iş görme hassası pek ziyade mütecelli olur. bilcümle madun kumandanlar usulüne muvafık emirlerini veriyorlar ve kol harekete geçiyor. bir ordunun şayan-ı itimat ve istinat bir kuvvet olarak tanınması gaflettir. kezalik. Mesela. esasen ihtiva eylediği kavait ve nizamat. kendiliğinden Osmanlı kuvvetini vücuda getiren insanların Đtalya ordusunu terkibeden insanlardan daha feyizli bulunmuş olmasındadır.'' Talimnamelerimizin. bu usul ve kaidelerin cihat-ı tatbikiyesiyle de az çok iştigal etmiş olmak bir ordu için medar-ı necat olamaz! Her hangi bir cüzütamın küçük bir manevrasını takibedelim: ve kabul edelim ki cüzütamın en büyük kumandanından neferine kadar herkes talimname ve kanunnamelerde bast-u beyan olunan usul ve kaideleri biliyor ve bu manevra ilk tatbikatları da değildir. elbette gaflet olur. dünyayı terekkiyat'ın en büyük lütuflarıyla mesut olsa bile muzaffer olamaz!. görülecek iş için adım başında emre. fakat ''harpte öyle ahval dahi vaki'' olur ki ahval-i mezküre hakında umumi vesaya beyanı bile mümkün değildir. Fakat. yeter ki onlara umumi istikamet ve fikirler isabetle gösterilmiş olsun. fikirleri. Fakat ileri gitmek. son safhasına kadar. nerede durmak ve nasıl durup ateşe başlamak lazım geleceğini emre intizar eylemeksizin kendiliklerinden takdir ve tatbik ederler. kısmıküllisi gönüllü olan sağlam bünyeli ve istidatlı askerlerden mürekkep bulunduğu zamanlarda. Hiçbir şey yapamazsak düşmanı görür. bunu yapmaktan geri durmayalım.
tatbik olunacak terbiye usullerinin. Vakıa. O vasıta-i tahrik. Ve tutulmalıdır. küçük cüzütam balyaları halinde bulunan atıl dimağlı insan kütlelerinin sevk u tahriki için lazım olan kuvvetin. Halbuki her hareketin maksada mutabakatı. hududu lazime dahilinde olanıdır. kalpte aranır. Ve nokta-i tatbiki. (Sirenayik)'te kumanda ettiğimiz kuvvetlerin eczasında..kitap derecesi ifratı bulursa cidden endişeye değer. ifrat derecede (Đnisiyatif)i hadd-i itidale irca' etmek. Ahcar ve eşcar yığınları balya haline konarak küçük bir manivela tatbikiyle sühuletle tahrik olunabilirler. Böyle bir makinenin tedviri için herhangi bir veya birkaç makinistin meharet-i sanatkârisi de kifayet ve kefalet edemez. sinni. manivelanın mevcudiyet-i fikriye ve ruhiyeden nebeanına intizar olunur. mafevkin emrettiği hususatın mahiyetine akıl erdiremese de onu tatbika mecbur tutulması. ordu makinesini vücuda getiren azay-ı zihayatın dimağlarındaki kuvvet ve kanlarındaki ruhtur. her türlü ahval ve şerait dahilinde maksadı açık surette görebilmeye mütevakkıftır. Fakat. Fakat. bir kütleye ordu demek için o kütlenin eşkal-i muayyeneden birinde inkısamı ve başında bir veya birkaç muharrikin bulunması kâfi değildir.. Osmanlı ordusunun kumandanlarında. Amir. muvaffakiyat-ı azimenin üssülesası olan faaliyet-i müstakille. itiraf olunmalıdır ki kendiliğinden hareket ve iş görmenin taammumünü umumiyetle faydalı bir şekle sokarak onun bir vazife-i mahsusa halinde tanınması için ittihazı icabeden suret hakkında Osmanlı ordusunda sarf-ı zihin edilmemiş ve bir karar verilmemişti. Çünkü bu uyuşuk dimağlardan ve durgun kanlardan müteşekkil kütleler. taş. alelûmum (Đnisiyatif)in lüzum ve fevaidini talimnamelerimizin mevadd-ı mahsusasında okuyor ve nazari olarak muhassenatı hakkında pek çok sitayişlerde de bulunuyoruz. (Đnisiyatif)in hadnaşinaslık mertebesine varıldığı bir orduda herkes amir bizzat olur. sıcak kanlı Afrika evlatlarında o saydığımız evsaf-ı cengaveranenin fiil halinde tecelliyatı bir takım âteşin ruhların Afrika Sayfa 12 . orduya kumanda eden zevata faal ve fedakâr birer muavin kılan (Đnisiyatif)in bütün itiyadatını iktisabeylemeleri icabeder. eski zamanın ordularında olduğu gibi mafevkler. madunlarında (Đnisiyatif) uyandırmak için onları ikaz ve bilhassa muharebede teşvik ve tergib etmek mecburiyetindedirler. bu noktada bütün vuzuhiyle canlandırılmak lazım gelen bir hakikat-i mahza vardır ki. tecrübesi ve rütbesi müsait olmayanlardan alelûmum daha vâsi' ve şumullü ve vukuflu ihataya sahip bulunmaları kabul edilmek lazım geldiğinden. her uzviyeti. Zira: kendiliğinden görülen işler müsbet oldukça ne kadar şayanı arzu ve takdir ise maksadın hilafına aidiyeti halinde de o derece şayanı muahezedir. Orduda bilcümle emir sahiplerinin. buharla müteharrik motorlar değildir. zihayat bir makinenin. Arzusu olan da olmayan da hizmet-i vataniyesini ifa ile mükellef tutulmuştur. Görülüyor ki. canlı uzuvları. zabitlerinde. madunların istiklâl-i hareketleri efal-i keyfiye rengini almamalıdır. henüz o makama geçmek için. nik ü bedini takdir için bizzat imal-i fikir ve muhakemeyi ve muhakeme-i fikriyesinin ancak taallûku halinde iş görmeyi itiyadetmek alelıtlak fena olmayabilirse de orduda mafevk makama geçenlerin. nefer yetiştirmekte takip olunacak esasların. Halbuki kumandan. eskiden olduğu gibi kısmıküllisi. dimağda. ordunun ruh-ı aslî-i inzibatı iktizasındandır. madun yoktur. askerlerinde (Đnisiyatif)e bedel atalet-i fikir meşhud idi. Binaenaleyh itaat ve inzibat dahi teessüs edemez. Harbde. kendiliğinden iş görmek hassasının vücutpezir kılınmasına matuf bulmakta şüphe ve tereddüde mahal yoktur. ki bu hususta kolordulara. Bu sebepledir ki talimname kendiliğinden harekete bazı hudutlar çizer ve der ki. Malumdur ki bir orduyu terkibeden. Daha düne kadar. her fert. kuvveimaneviye. her parçasını harekete getiren vasıta. Kendiliğinden hareket hassasiyle. Bu makineyi işleten. büyük. -6Bizim. zabit. Bu dimağlarda ve bu kanlarda lazım olan kuvvet ve sürat-i cereyan bulunmazsa makine durur ve başka hiçbir kuvvet onu işletemez. bir bölük kadrosu içinde ve avcı hattı dahilinde bulunup manzarası mahdut olanların hüküm ve ihatalarında elbette fark olmak lazımdır. Bu sebeple bugünkü mafevkler. Fakat. Çünkü bugünkü ordularda vakt-ı hazarda uzun seneler tatbik olunan şiddetli zapturapt birçoklarında kendiliğinden hareket istidadını boğuyor. madun. kendilerine kumandanlık etmiş olanları memnun ve hasımlarını pek meyus etmiş olan mücahidin-i urban da bu hususta ifrata kapıldıkça neticeler menfi olmuştur. demir ve odun yığınlarından da daha atıl ve daha sakildir. Bu yolda teşekkül etmiş bulunan ordular. yapılacak talimlerin gayesini. fırkalara kumanda edenlerle bir tabur. parçalarıdır. alelûmum. Son asır ordularını teşkil eden efrat. o da. Bunun için tevessül olunacak vesaitin lüzum-u taharrisi matuf olduğu maksadın ehemmiyetiyle tezahür eylemektedir. kendi gönül rızasıyla hizmet-i askeriyeye dahil olanlardan ibaret olmayıp bütün efradı-ı millet hizmet-i askeriye ile mükelleftir. onu inzibat ve idare altında bulundurmak düşüncelerinden varestedir. fikr-i taarruz ve inisiyatif evsafının mevcut olduğundan bahsedilmiştir. Her hareketin.
bazı cümlelerini. muhtelif tarihlerde ve muhtelif safehat-ı muharebede okunmuş. Ben. birinci tabur. her kabileden mürekkeptir. Bunlardan bazılarının. Nurettin. Tarassüt kulesi gündüz rüzgârdan yıkıldığı için onu tahrip etmek nasip olmadı.'' ''Emriâlileri üzerine 9 neferle garp istihkâmının 800 metre karşısına geldim. Düşman ricate mecbur edilmiştir. yanımda Remzi Efendi vardır. Ne cihete taarruz edeyim? ''(Vadi-i bû Misafir)'den ilerleyerek boyun noktasını işgal etmek suretiyle hatt-ı ricatımızı kesmek isteyen düşman üzerine. Ailet-i Mensur kolu. ikinci tabur. askerlik ruhuna safabahş ve bütün askerler için imtisale şayan enmuzecleri hâvi yüzlerce raporlar.'' ''Mitralyözün ilerisinde. bu yazılarımız.'' Şark kuvasıyla garp ileri karakol mevziine geldim. Saat on buçukta düşmanın iki taburu ile çarpıştık.'' Düşman bütün kuvvetiyle ilerliyor. Reşit'ler. Taarruz için emrinize intizar ediyorum. notlarıma bakıyor ve orada. Bugün. takrirler buluyorum. siz gelinceye kadar düşmanı tevkif için taarruz ediyorum. Đsmail Hakkı'lar.'' ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL Sofya Ataşemiliteri Erkânı Harbiye Kaymakamı Sayfa 13 . Đstihkâmet. Đki kişimiz mecruh oldu. Beş yüz metreye kadar yaklaştım. Fuat'lar ve bunların arkadaşları. tulû-i şems ile beraber (Seyit Abdullah) cihetinden çıkmak isteyen bir düşman kuvvetine taarruz ettim. Ali'ler. Dirse kolu. şark cihetine bir bölük çıkardı. Şimdi de. Yanımdaki ileri karakol kuvvetiyle hemen düşmanın taburuna taarruz etmek üzere yürüdüm. Garp istihkâmının önünde üç düşman taburu (Tümsekit)'e doğru ilerlemektedir. Muhafızıyye ve birinci taburdan yanımda bulunan kuvvetle taarruz ettim. bir senelik hayatımızı beraber hasreylediğimiz arkadaşlarıma ithaf ediyorum.Tekrar vazifemiz başına gidiyorum. Düşmanı takibe devam ediyorlar.'' ''Saat 11'de Kireçocağı sırtlarına ilerlemiş olan düşman üzerine şark Urbanı. Seyit Abdullah sırtlarına. Fakat. Berveçhiâti bir kaç satırı. mülâzım Kasım Efendi kumandasında bulunan 70 kişilik (Aileimansur) ve Şellâvi mücahidini de alıp taarruz ettim.. Ethem yaralandılar. Sağ kolumdan kurşunla yaralandım. şarktaki bölüğünün de avcı siperlerine avdetini gördüm. Đstihkâmın önündeki tel örgülerini ve büyük kazıkları söküp attım. Mümtaz'lar. Halim'ler. Hacı Emin. Kasım. Eşref'ler. üzerimize ateş açtı. Ubeydat kolu. Saffet'ler. ''Hacı Emin'ler.'' ''Topun birinin nişangâh yuvası bozulduğundan endaht kaabil değil. Zâbit ve Kumandan'ın mebahis-i muhtelifesini ve bilhassa. Şayanı ehemmiyet bir şey yoktur'' ''Düşman saat dörtte. istihkâmlara çekildi. Bunun üzerine düşman taburu geriye. Hase kolu. bütün o kahramanları taşıyabilecek kadar tevessu'dan âciz kalır. Hüseyin'ler. dün akşam işgal ettiği sırtlarda istihkâm inşasıyla meşgul olmaktadır. istihkar-ı hayat. Birinin de hartuç sürgüsü kırılmıştır. Yüzbaşı Hacı Emin Efendi'nin de vadi cihetinden taarruz etmek üzere ilerlemekte olduğunu görüyorum. Tümsekit. Beraase kolu. Derne ordugahına ve Kasr-ı Hârun. bu saydığım imzalar üstünde. Ölürsem. mitralyöz bölükleri. Nurettin'ler. Çıkamadı.'' ''Düşmanın hatt-ı aslî istihkâmından beş yüz metre ileride yaptığı avcı siperlerindeki kuvvetine taarruz ettim. fikr-i taarruz ve kendiliğinden harekete evsaf-ı âliyesini okurken ve bunlar için zihnimde muşahhas misaller ararken. Kıtamız karıştı.'' ''Askerî. Saffet Efendilerle miktarı kâfi muhafıziyye ile bulunuyoruz. Rabat. benim de kuvvetimi idare eder. Topçusu yol üzerindedir. Şimdi mitralyözü de ilerletmek üzere mitralyöze geldim. Derne kuvvetleri nızam-ı harbı şöyle gözümün önünden geçiyor: Şark kolu. ''100 kişi kadar mücahit ve muhafıziyye efradiyla düşmanın (Eritre) taburuna taarruz ettim. Fehmi'ler.'' ''Düşman. Ben (Vadi-i bû Misafir) cihetindeyim. Şevket'ler. Suse müfrezeleri. (Mecmuu zaten iki idi) eğer mutlak lazımsa bununla ateşe devam edebilirim. Çok kan zayi ediyorsam da askerin kuvvei maneviyyesini bozmamak için hattı harpten çekilmeyeceğim.'' Umum Bingazi kuvvetleri nizam-ı harbine bakmak istersek. Düşmanı hatt-ı aslîye kadar takip ettim. Mülâzım Osman Bey de 3 neferle Seyit Abdullah cihetinden bize doğru geliyor.Mamafih sair tarassut mevkileriyle topçu amplasmanlarının ve avcı siperlerinin bir kısmını tahrip ettim. -Suret-i mahsusada emrolunmuştu. topçu taburu. O.. diğer arkadaşlar daha yaralanmadılar!. Onlar da ilerliyorlar. o kıymetli asker arkadaşların hürmet ve tebcil ile yâdına vesile olmak üzere aynen dercediyorum: ''Muhayyile zaviyesi Urbaniyle dün gece ileri karakolda idim. dar geçit yol üzerinden düşmanı kovaladık. Ve bunların başlarında. el ile imla olunuyor. Rusuhi'ler.kitap semasında pervazile başlar. Cemil Efendi'ye emirlerinizi tebliğ ettim. Ahmet Hamdi'ler. Rusuhi. garp cihetine bir tabur.
''Hasbihal''de gördüğümüz derecede ilgi ve coşkunluk vermiş ve onun bazı esaslı konular üzerindeki Sayfa 14 . KEMAL Erkânı Harbiye Binbaşısı Mehmet Nuri Bey'e Atatürk'ün ilk eserlerinden biri olan Hasbihal'in metni. Trablusgarp müdafaa kuvvetleri erkânıharbiye reisi. fakat milli ishalatcılık isterlikteki kıdami hakkında en doğru düşünceyi edinmemizi sağlamış bulunuyor. belki de en ufağı. milletseverlik. ruhun maddeye karakterin bilgiye üstün olduğuna inanır. Zamanla askerlikteki bazı usuller de tabii olarak değişmiş. Facialı olayların zoru altında bir silkinip kalkınma çabasına sahne olmuş bu zaman çevresi. Nuri Conker'in ''Zâbit ve Kumandan''ını. hürriyet kahramanlarından. 1908-1909 tarihi. veya ''vecizenin ta kendidir'' denebilecek bu kitapçık. Bu bilgiye göre her iki eserin de zaman çevresi. . kitabın felsefede kullanılan: ''Nicedir?'' fakat: ''Nice olmalıydı?'' yoklamalarına kendi konusunda bilimli bir karşılık teşkil etmesinden ve hele: ''Nice olmalıydı''yı gerçekleştirecek insanı büyük eserinden çok daha önce bildirmiş olmasından ileri geliyor. Đkinci Balkan savaşına son veren Londra muahedesi imzalanıp Balkan devletleri ile diplomatik münasebetler yeniden kurulunca. böylece. Arnavutluk'ta. bir göndermeye karşılık olarak hasbihal biçiminde kaleme alınmıştır: Erkânı Harbiye Binbaşısı Mehmet Nuri Bey'in (rahmetli Nuri Conker) 1913 yılı kışında Birinci Tümen arkadaşlarına verdiği konferansların bir araya toplanmasından vücut bulmuş olan ''Zâbit ve Kumandan'' isimli eserine Bulgaristan'taki Türk Ataşemiliteri Kurmay Yarbay Mustafa Kemal'in cevabı. Paris ataşemiliteri. Balkan bozgunundan sonra imparatorluk ordusunun gençleşmesinde öyle bir başlangıç sayılmıştır. mücahitliğin ve dinamizmin sembolü sayılma derecesine varan Enver Bey. GĐRĐŞ ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal'' Mustafa Kemal'in yazıp yayınladığı kitapların çapça en ufaklarından biridir. ihtilaller.. Uyandırdığı ilgi. Fakat taşıdığı mana bakımından. Onun. Balkan savaşı ertesi ile Birinci Dünya Savaşı'nın arifesidir. fakat ikisi de en verimli biçimde kaynaşarak birbirini desteklerse sonucun sağlam olacağına güven besler gerçekçi bir görüşle ülkücü bir anlayışın yurtseverlik. Derne Kuvvetleri Kumandanı Kurmay Yarbay Mustafa Kemal de Sofya ataşemiliterliğine gönderilmişti. olanca lirik. inanı. On Đki Ada'da. kesin bir kararla. . mağlup orduyu. satirik.kitap M. mesleksever genç subayın. Kitap. Büyük Adam'ın ölümünün onsekizinci yıldönümünde O'nun aziz ruhunu anma vesilesi olarak yayınlanmıştır. yenileşmiş bulunsa dahi.. esefle söyleyeyim ki okumadım. Makedonya'da. 1913-1914 tarihi de. hürriyet kahramanlarından. mantığı ve o demlerde rütbesi iktizası tabii olarak ön planda görülmemekle ve görünmemekle beraber orduda mesleki. Libya'da. Berlin'e ataşemiliter giden. Trablusgarp savaşında Bingazi müdâfii kuvvetlerin umum kumandanı olan. Osmanlı saltanatının Bosna-Hersek'te. benlikleri sürgünler. değil her faslı hatta her paragrafı ayrı ayrı incelenmeli. hiç değişmez. çok büyük değerdedir. meslekseverlik ve ileri düşünürlük prensiplerini kendinde diri tutmasından ileri geliyor. elejiyak. imparatorluğun hükümet rejiminin değişiminde nasıl mühim bir yenileşme başlangıcı olmuşsa. eleştirilmeli. Baş hürriyet yiğidi tanılan. kültürü. ordumuzun ıslahatçılık tarihi ve psikolojisi bakımından müstesna önemde bir mana taşır. Đlk subaylık çağları Đstibdat rejimine karşı Hürriyet kavgaları zamanına. Fakat Mustafa Kemal'e. Ruşen Eşref Ünaydın tarafından yazılan bir girişle. Bulgaristan'da.. Hareket ordusu erkânıharbiye reisi. Mustafa Kemal'in sezişi. sadrazam ve serasker Mahmut Şevket Paşa'nın kurban gittiği suikasttan sonra paşa rütbesi ile Harbiye Nâzırı olur olmaz. yorumlanmalıdır. Bu yeni orduyu iyice modernleştirerek sağlamlaştırmak güdüsü ile de General Liman von Sanders'in başkanlığı altındaki Alman askeri ıslahat heyeti memlekete getirilmiştir. artık yararsızlaşmış addedilen geçkin kumanda unsurlarından temizlemiştir. Mustafa Kemal'in kişiliğini araştırıp yazacaklar için asla ihmal edilemez bir belgedir. güveni. Đttihat ve Terakki Partisi Umumi Kâtibi Ali Fethi Okyar Türkiye'nin Sofya Büyükelçiliği'ne.. Balkan harbinin ikinci kısmında Hurşit Paşa ordusunun erkânıharbiye reisi olup Edirne istirdadcısı diye şöhreti ordu ve millet arasında bir kat daha büyüyerek kahramanlığın. ikinci Balkan harbi sırasında Bolayır'da Fahreddin Paşa kolordusu erkânıharbiye reisi. Batı Trakya'da sona ermesi yıllarına rastlamış. şüphesiz ki. kavrayışı. inkılaplar ve harplar içinden geçe aşa on senede birkaç ömürlük tecrübe edinerek olgunlaşmış yurtsever iki gurbetzede hemşehrinin heyecanını bir felaketin acısı ile bir zaferin özlemi arasında. realist ve idealist vasıflarında hıza getirdiği anlaşılan çok esaslı meslek davalarının çözümündeki görüş noktalarını açıklar bu Hasbihal. devrim kavramına bağlı aydın sivilin bu kitaptan daima öğreneceği. köklü ders konuları vardır. Bu değer. ''Sehl-i mümteni''in.
olaylara Mustafa Kemal gözü ile bakılarak Mustafa Kemal eliyle yazılmış raporlara dayanır gerçekçi ve duygulu hatıralar üzerine yürütülmüştür. onların düzeltilmeleri çarelerini göstermek. her vakit ''emin ve mefkûr'' sonuç vermez düşüncesindedir. böylece ordunun öğrencilik çağından en üst komuta mertebesine kadarki esas işlerine akıl erdirmek. hatta yer yer eski Roma belâgati çeşnisini andırır cümlelerle bezenmiş bulunan bu üslup. Tasviri. haddini bilmezliğin örneği diye gösterilerek. öylesine halis uyarış. kendinde büyük bir ıslahatçı meziyeti. Faslın dramatik mana alan kısmı şudur ki Mustafa Kemal. öylesine isabetli kestirip atış. Mustafa Kemal. insanların maddece değil. Bu bakımdan ''Zabit ve Kumandan ile Hasbihal''in bu tek faslı bile insana. Askerliğin gerektirdiği en köklü ruh meselelerine de temas ediyor: mukavemet. rütbesindeki küçüklüğe bakmadan.. komutanın subaya iyi örnek olacak ruh yüksekliğinde bulunmasının sağlanması gerektiğini açıklamak. bir genç kolağası şöyle dursun. Herhalde. Bu haslatların bugünkü fenne ve terakkiye uygun bir portresini çiziyor. hayat ve mevcudiyetine hiç ehemmiyet vermeyecektir. kimseye baş eğmez bir adam.. Đkinci fasılda nefsi istihkârdan ve fedakârlık duygusundan bahsederken. doğrusu. Sakarya.. O makamda Selanik'i bir yıl sonra Yunan ordusuna muharebesiz teslim edecek kimseler oturmaktadır. Namık Kemalvari olan. halin. ancak. gene büyüklükler kaynağı olur. Eskilos'un trajedyalarındaki tok sözlülüğü hatırlatır bir talakatle: ''Kumandanlar böyle zatlardan olduktan sonra orduda talim neticesi. Altısı Derne cephesindeki resimlere ayrılmış otuz iki sahifelik bir kitaba. Dumlupınar gibi büyük işlerde göstereceği cesareti daha önceden haber vermektedir. subayın ere. mesleğin her rütbe ve merhalesinde bulunması gereken vasıfları. ordu mektebinde. bu fasılların daha ilkinde o zamanki ordunun bütün eksiğini gediğini beş altı maddede toplayıp beş on satırda ortaya koymak. bu hakikat önünde adeta bir fakir derviş tevazuu ile boyun Sayfa 15 . gözü bir şeyi görmez atılganlığa zafer sağlayıcı gözle bakmaktadır. . gayeye dayanır istiyor. ancak bu suretle makamının ehli tabur. ''Ordu mekteb-i amelisi. Mustafa Kemal gibi. değme yüksek rütbeli ve makamlı yiğidin bile kârı değildir. manaca kendilerinden üstün olanlara saygı besler olduklarına dikkati çekmek. yeni zihniyetli bir ordu kurmanın yolunu kıdem ve kademe vasıflarına ve tertiplerine göre aydınlatmak. Tenkitler de. şükran borcudur. Fakat takdir edilerek değil. fennin. hem de en canlı renklerle resmedilmiş bir tablosudur denebilecek bu fasıl. mesela ''Karıştıran'' da gördüklerini eleştirerek anlatma tarzı. Muş.. ordu kurmanın iyi subay yetiştirmeye bağlı bulunduğuna inanını belirtmek. en iyi ve geniş Harbiye Mektebi öğretiminin bile asıl. bir başkomutan hâslatı sezer olduğunu gösteriyor. Namusun muktezası budur'' dediğini duyunca. en uzunu dokuz sahifeyi geçmeyen. bunu böyle yapmanın vicdan ve iz'an sahibi kişiler için ahlâk borcu olduğunu söylemek. şikâyetli raporunu vurdumduymaz makama sunmuştur.. O'nun. . Mustafa Kemal'in birinci fasılda Edirne manevrasını.... Bir devlet sonundaki ordunun maddece ve manaca eksikliklerinin ve bir devlet başlangıcında kurulması gereken orduda bulunması şart meziyetlerin Mustafa Kemal gözü ile görülüp karşılıklı iki manzara halinde. öylesine yüreği kanayarak haykırış. mertlik haslatlarını. Eli palalı.. yani karakteri askerlik ve subaylık mesleğinde asıl olarak görmektedir: Đlim ve fenle disiplin altına alınmamış olsa bile karakter. atı önde. bence.. kumandada. bizim tarihimizde ve edebiyatımızda bir eşi daha yok bir belge kıymetindedir. Rapor. Dâhinin belli başlı hassalarını Türk nesillerine kendi ağzından duyurmaya yol açan bir kitap yazmış olduğu için Nuri Conker'e rahmet dilemek. sanatı namına. Halbuki. şanlı şerefli insanlar olarak şan ve şerefe sevk ve tevcih olunabilir'' demek. itaatta. -bir tek sahifede başlayıp biten. emirde. . Bu fasıl Mustafa Kemal'in. Eksiklerin giderilme yolları da onun zekâ haddesinden geçen tasarılarla ışıklandırılmıştır. o makam sahibinden ordu müfettişliği makamı sahibine kadar gitmiştir. meslek sanatının. şu bu kayıtlar konmaksızın. hatta bunun son satırlarında. Koçi Bey'in meşhur risalesi ile Đbrahim Müteferrika'nın ordu ıslahatı lüzumunu bildirir lâyihasının tümünden daha ilgi uyandırıcı görünüyor. Bitlis. komutanları yetiştirmek sayesinde milletin evlatları bir sürü gibi değil. fedakârlık duygularını. iyi komutanların gözcülüğü ve yetiştiriciliği sayesinde sırf iş üzerindeki ciddi eğitim çalışmaları ile gelişebileceğini bildirmek. Nuri Conker'in: ''Bir zabit. inzibatta eyi giriş aramak serabda su aramak gibidir'' demek kahramanlığını bile göstermiştir. kahramanlığı şuurlu bilgili. fedakârlık ve kahramanlık gibi.. durumun dileklerine ve gerektirdiklerine uygun. esasen ordu müfettişliğine de ayrıca maruzatta bulunmuştur. mukavemeti. sonraları Çanakkale. Kurmay Kolağası Mustafa Kemal. hiçbir şeyden çekinmeden yüksek makamların kulağına haykıra haykıra ulaştırmak. Cesareti. alay vs.. Hayat ve rahatın hiç düşünülmemesi icap edince zabit rahatını ve hayatını feda etmeyi şeref bilecektir. hatır gönül gözetilmeksizin bu eskiler giderilmezse böyle bir ordudan harp zamanı yurdu koruma vazifesi beklenemeyeceğini felaketten önce sezerek. görüşteki doğruluk. kendi tarzında. söyleyişteki açıklık bakımından tipik ve karakteristik Mustafa Kemal edasındadır: öylesine sağlam mantık. tıpkı Çankaya sofrasında ciddi işleri hikâye ve tenkid ettiği zamanki üslubuna benziyor. dertlerini bilmek. Bununla beraber Mustafa Kemal bu fasılda mesleğin yalnız kadrosunu haddeden geçirmekle.kitap düşüncelerini açıklayarak meseleyi ve noktainazarını aydınlatmasına vesile olmuş bulunduğuna göre kuvvetle tahmin ediyorum ki kıymetli bir eser olacaktır. daha Kolağalığından beri.altı fasıl sığdırabilmek. meziyetleri sayılmakla kalmıyor. hiç vakit geçirilmeksizin.
Birinci Cihan Savaşı. hareket serbestliğinin ezilmemesine.. ona. Dumlupınar hep bu sesin ve bu sözün içinde kendini duyurmuyor mu?. Hiçbir şey yapamazsak düşmanı görür. Fakat binefsihî olmak şartıyla. o yağmurdan ürkmeyenleri ürkenlerden daha az ıslatır diyeceğim'' sözü. Anafartalar kahramanının ağzına ne kadar yakışıyor!. en iftihar duyurucudur. ''Muharebede yağan mermi yağmuru. başka muhakemelerin hükmü olamaz. bir emel. fikre. Ve böyle olduktan sonradır ki. Düşmanın bir hareketi sezilince muharebe ihtimali mevcuttur derken: ''Muharebe için düşmanı ordugâhımızda beklemek olmaz.. yenilmemizle sona eren o savaşın sonucundaki mütareke.. ''Subay maiyetindekilerin metanet ve besaletlerinin topundan üstün bir metanet ve besalete malik olmalıdır ki kumanda ettiği insanları kendi bilgisinden ve gücünden faydalandırabilsin'' diyen Nuri Bey'e Mustafa Kemal: ''Senin bu sözünü her zabit pek büyük dikkat ve ciddiyetle okumalıdır. Mustafa Kemal'in kim olduğunu inceleyecek bütün medeniyet dünyası için. Bu fasıl yirminci yüzyılın ilk yirmibeş yılındaki Türk devletinin bütün mukadderatını. . Düşman az ise yetişenlerimiz onu durdurur veya geri püskürtür. yapacağına olaylardan çok daha önce inanan ve başaracağına hiç şüphesiz güvenen kurtarıcı ve kurucunun peygamberane denebilecek manadaki açıklayışını gözlerimiz önüne koyuyor. bir seciye yaratmak da Allah'tan ve Medine-i Münevverede yatan Cenab-ı Peygamberden sonra bize teveccüh ediyor'' demiş olması. bütün insanlık için. bence bütün okul kitaplarına alınacak. Bir yandan yenilmemizle biten Balkan Harbi'nden sonra ordunun başına ıslahatçı olarak getirilmiş yabancı heyeti. ... Hasbihal'in.kitap bükerek tasdik etme vaziyeti almakla mesleğine sevgisinin ve saygısının ne güzel bir örneğini vermiş oluyor! Kahramanın. onun kendi ağzından işitilmiş bu sözler en doğru. o mütâreke içindeki şaşkınlık. iç vilayetler ayaklanmaları. o mukadderatı değiştirip zafere ulaştırmakta en baş rolü oynayacak kahramanla birlikte tasvir eden bir ''Self portrait''dir. kurtuluş yolunu mandaya başvurmada arayış. yerden göğe kadar hakkı vardır.. hareketini ağırlaştırırız. belkemiği saydığım üçüncü faslı. bir millet evlatlarının önüne geçip onları ateşe sevketmek hak ve salahiyetini ancak o dediği metanet ve besalet muhassalasını ruhunda bulmuş zabitler haizdir'' cevabını sunmakla kendi nazarında subaya ne büyük mana. Sayfa 16 .. Ankara'da Türkiye Büyük Millet Meclisi ve hükümeti. Eğer bizim seciyemize. ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal''in daha ilk faslındaki bir paragrafta: ''Makamının ehli kumandanlar yetiştirmek sayesinde milletin evlatlarının bir sürü gibi değil. Hele ''Askerlerimizin ruhunu kazanmak bizim için bir vazife olduğu gibi evvela onlarda bir ruh. bunlara karşı koyup ve birlik kurarak kurtuluş çabasına sarayın ve Babıâli'nin. kişiliğe sarsıntı getirilmemesine çok önem verilmesi gerektiğini anlatıp yazmakla ileri düşünürlüğünün güzel bir örneğini daha göstermiş oluyor.. hiçbir netice hasıl olamaz'' demiş olduğu okunursa Mustafa Kemal'in 1914'te daha Birinci Cihan Savaşı patlamazdan önce. Bu kalkış. düşmana atılmak için olursa kalkılmış olduğuna değer'' sözü.. onu sarsmak için bütün başka mantıkların. Çöl ve Balkan tecrübelerine dayanan bu söz.'' ''. şanlı şerefli insanlar olarak şana. galip itilaf devletlerince verilen çetecilik ve haydutluk adı Türk vilayetlerinin başka başka devletlere mensup işgal orduları arasında bölüşülmesi. Fakat ileri gitmek beklemekten iyidir. fikirler ve bu fikirleri teşahhus ve tamim eden kimselerdir. bir yandan da Kurmay Yarbay Mustafa Kemal'in: ''Đnsanları istediği gibi kullanan kuvvet. milli ayaklanma. kazandığı zaferle.. o mütâreke. aşırı taşmasının yararsızlığını kendi denemelerine dayanarak bildirdiği ve eskisi ile yenisi arasındaki başkalığı pek açıkça belirttiği inisiyatif bahsında da şahsiyetin. daha 1914'te Sofya'da iken ruhunun aynasına aksetmiş ilk manzarası sayılsa yeridir. gerekirse biraz geriye çekiliriz. Bu ise fikrin yavaş yavaş hissiyata istihale ederek akıydeye münkalip olması ile mümkündür. şerefe götürebileceğini'' söylemiş olan Yarbay.. Sakarya. . milli hareket üzerine Şeyhülislam fetvaları ile donatılmış ''Kuvayı Đnzibatiye'' göndermesi. elbette.Şüphe yok ki bizim milletimizin seciyesi de bütün seciyeler gibi teâliye. 1919 Mayıs'ında onun Samsun'a çıkmakla başına geçtiği millet hareketinin. Çerkez Ethem ihaneti. hariçten bizim seciyemizden başka secâyâdaki müessirler tarafından bir şekil verilmek istenirse bundan sabit ve muayyen hiçbir şekil. ne kuvvetli bir dille noktası noktasına anlatmış olduğu büsbütün ortaya çıkar. makbul derecesinin ölçüsünü. Ve bilinmelidir ki. onu uzaktan karşılamak yeğdir. yerinde durmak için değil. ders olarak her neslin Türk çocuklarına kelimesi kelimesine belletilecek değerdedir. Milli Misak. misyon ve sorum vermiş olduğunu anlatmış oluyor.. vatanı çiğnemek isteyen düşmana karşı ayağa kalkmaktır.. ''gelecek''teki olayları ne kudretli bir ruhla görmüş. isyan gözü ile bakması. Fikrin hassası da hiçbir itirazın bozamayacağı bir şekl-i mutlak ile kendi kendisini kabul ettirmektir. Đzmir'e Yunan askeri çıkarılması. Bu belgeden öğünç duymaya milletimizin. Sıvas Kongreleri. kendi kılıcını kutlayarak selamlaması gibi adeta dindarca şövalöresk bir jest. Kurtarıcı ve kurucunun kendine inanını ve yapacağına güvenini apaçık bildiren bir işarettir bu. yabancı baskısına uyarak. matluk şekle tahavvüle müstaittir. Hele kitabın dördüncü faslı! Başlıklı fasılların ilki ve fasılların en kısası olan ''Ruh-ı Taarruz''un başındaki şu: ''Ordunun vazifesi.. Sevr muâhedesinin idam hükmü gözönüne getirilir. Çoksa bütün dövüşçüler yetişinceye kadar düşmana tüfek atar. Onun manasını beynine hakketmelidir. Homeros'un Truva'daki Aşilin ağzına yaraştırdığı sözlerden insana daha çok tesirli geliyor... Erzurum.
. Ve her nüshası yedi buçuk kuruş fiyatla satışa çıkarılmıştır. şimdiye kadar gerçekleştirici bir yürürlükte henüz bulunulmadı. görülecek iş için adım başında bir emre. ondan ilk bahseden ben oldum. ileri görüşlü düşüncelerin yer etmiş olması ve bunların hepsinin bu küçücük kitapta kuvvet ve cesaretle daha o vakitler söylenip yazılmış bulunması. Bütün nutkunun gençliğe hitap eden kısmında: ''Muhtaç olduğun kuvvet damarlarındaki asil kanda mevcuttur'' diyen Büyük Önder'in bu düşünceye ne zamandan beri inanır olduğu bu faslın bu bahsinde kendini. izzetinefsini hiç incitmeden. Daha sonra da. -yetkili olabilecekkaynaklar iyi niyetler belirttiler. Bendeki nüshadan bir kopya çıkarılarak eserin Đş Bankası Yayınları arasında yeni harflerle basılması için teşebbüsünü esirgemedi. bir orduyu terkip eden her kişiyi yaşar bir makinenin canlı parçası olarak görüyor. Hâsılı.'' Karakteri büyüklükler kaynağı sayan Yarbay. karşısındaki bu hassadan mahrum kaldıkça terakkiler dünyasının en büyük lütufları ile mesud olsa bile muzaffer olamaz!. çuval aranıp taranmak. bu konuda keyfiyeti kemiyete. Anadolu içindeki taşınmalarımızda ve yurt dışındaki seyahatlerimizde ziyana uğratmadan sağlamış bulunmasına borçluyum. Đnebolu'ya geçerken. Yarbay Mustafa Kemal'in Hasbihalinin bu faslında: ''Askerlik ruhuna sâfâ verecek ve bütün askerler için örnek olmaya değecek yüzlerce raporlar takrirlerden bazılarının bazı cümlelerini o kıymetli asker arkadaşların hürmet ve tebcil ile anılmasına vesile olmak üzere aynen derç'' etmesinde buluyoruz. o vakitler henüz pek kullanılmamış inisiyatif gibi terimleri kullanıp şerhetme yetkisini kendinde görecek kadar geniş. Geriye kalanı da. kıtalar kaplayıcı keskinlikte fütûhatçılık hareketlerine. Đşte. işte. Geçen sene ''Ulus''ta yayınladığım hatıralarda onun önemini belirttikten sonra gerekli ve yetkili kaynakların onu yeni harflerle bastırarak okurların gözönüne bir an öne koymasını dilemiştim. Mustafa Kemal'in öteden beri yakın arkadaşı ve Sofya'da iken elçisi Ali Fethi Okyar ile birlikte 1918 mütarekesi başlarında Đstanbul'da bir müddet çıkardıkları ''Minber'' gazetesinin matbaasında. gün gibi açık gösteriyor. Mustafa Kemal'in. Damat Ferit hükümeti tarafından toplattırılarak yok edilmiştir. dostum Hasan Âli Yücel bununla çok alakalandı. bir yurtseverin ağzından imrenilerek dinlenecek üstünlükte bir derstir. Nihayet.kitap kuvvetini anlar. Dileğim üzerine bütün gelirinin Atatürk armağanı olarak bankaca bir Sayfa 17 . . Ümit vapuru. mesleğindeki ilk rütbelerinden beri bir genç kurmay subayında büyük din hareketlerine. kavrayışlı. meraktan çıkarız'' düşüncesindedir. zekâyı ve iradeyi değer bir düşüncesi daha: Derne'deki denemesinden edindiği kanıya göre: ''Eldeki vasıta ortaçağ yadigarı olsa da bunun eczası. milli duygusu ve gururu aşkına şu: ''Fakat. Kadirbilirliğinden dolayı kendisine burada bir daha teşekkür ederim. hareket ve dinamizm misallerini kendisine gönderilmiş raporlardan aldığı parçalarla birer ispat belgesi gibi sıralamadan önce başkalarının büyüklerini hiç kıskanmadan. Bununla beraber. Hatta tehâlük gösterdiler. . Bendeki nüsha Büyük Adamın o zaman Đstanbul'da iken el yazısı ve imzası ile bir kat daha kıymetlendirilerek bana vermek lütfunda bulunmuş olduğu nüshadır.. Paşa Andolu'ya geçip Babıâli'ce askerlikle münasebeti kesildikten sonra. kültürlü. Sonradan büyük zaferler ertesinde Millet Meclisi kürsüsündeki nutuklarında silah arkadaşlarının kahramanlık hakkını hiç sakınmadan ve kıskanmadan övdüğünü kendi ağzından işittikçe hayran kaldığımız o ruh cömertliğini. O fasla kadar söylediği bütün hakikatlerin ve saydığı meziyetlerin bir uygulanmasıdır denebilecek altıncı fasıldaki inisiyatif. bir ihtara ihtiyaç göstermeden kendiliğinden harekette feyzini almış bulunursa. ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal'' gerçi 1914 Mayıs'ında Sofya'da yazılmıştır. Mütareke şartları içinde elde kalabilen basit kâğıt üzerine ufak punto ile basılmış pembe kaplı küçücük bir risale kılığındaki ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal''. insanı hayrette ve hayran bırakıyor. Bu nüshanın şimdiye kadar elimde kalmasını. Bu makineyi harekete getirecek vasıtayı. Fakat ilk yaprakta da işaret edildiği üzere Birinci Cihan Savaşı boyunca şu bu kayıtlar yüzünden 1918'e kadar yayımlanamamıştır. Bunlardan bir miktarını dostlarına hediye etmek üzere Paşa almıştır. Buhârâ'ya sefâret memurluğu ile giderken Batum'dan öne bırakılmamak gibi sergüzeştlerde yabancı ele geçirtmeden. ya doğrudan doğruya. kimsenin dikkatini çekmedi. bu makineyi vücuda getiren yaşar uzuvları dimağlarındaki kuvvet ve kanlarındaki ruhta buluyor.. her ikisinin de dostu ve gazete idaresi işlerinde vekili Sayın Doktor Rasim Ferit Talay'dan öğrendiğime göre Mustafa Kemal Paşa'nın arzusu ve emri üzerine bin nüsha olarak basılmıştır. bu küçücük kitap bir büyük tebşirdir. Yanılmıyorsam. Başvurduklarım arasında yalnız. Dediğim gibi. eşim Saliha'nın Mütarekede galip bir Đtilaf Devleti subayına verilmek üzere bir gün içinde eşyamızla birlikte apartmanımızdan kapı dışarı edilmek. ya dostlar yolu ile ilgilerini çektiğim. yıllar yılı. Bu manivelanın işlemesini ve tatbik noktasını dimağda. Anadolu'ya subay ve silah kaçırmaktadır diye haber verilmesi üzerine Kızkulesi açıklarında Đtilaf kontrolünce dört gün dört gece alıkonarak köşesi bucağı bavul. bu noktada bütün açıklığı ile canlandırılmak gereken bir hakikat-i mahza vardır ki o da sıcak kanlı Afrika evlatlarında o saydığımız cengaverane vasıfların fiil halinde görülmeleri bir takım âteşin ruhların Afrika göğünde pervazı ile başlar'' diyen sözleri. kalpte arıyor. kendi zamanında Uzak Doğu'da iki büyük devlet boğuşmasından çıkan manaya ilgi gösterip yorumlarda bulunacak kadar.
Bu eserin huzurunda ona hayranlığımı bir kere daha belirttikten sonra okurları büyük adamla başbaşa bırakıyorum.. . vekârlı ve yazıldığı güne göre makbul ve tantanalı olan ahenkden hiç şüphesiz büyük bir şey yitirmiş olmanın eksikliğine karşılık. doğrudan doğruya hayattan almış bulunuyoruz. Bahtiyarım ki. ''efrada telkin edilecek manevi'' dersleri de mevzubahis kılacağını ve ''nüfuz-ı Sayfa 18 . Cüretimin özrünü bu sebepte buluyorum. Mesela. o zaman hükmümüzü vermiş ve sada-yi vicdanımızı en yüksek perdeden en büyük kulaklara işittirmek azminde bulunmuş ve bazı nikatın nazar-ı dikkat ve intibaha arzını vazife-i vicdaniye addederiz. ''Ahvâl-i ruhîye-i beşerîyyeye adem-i vukuftur'' demeyecekti. Ve en nihayet hatırlattık ki: Ordunun selametini vicdanen düşünen erbab-ı namus ve ahlak riyadan muarradır.. mezaya ve secayayi askeriden'' bahsedeceğini. ''zabit ruhunun kuvay-ı maneviyesini beslemeye hadim olacak nikat ve keyfiyatın taharri ve imtihanı ile iştigal'' eyleyeceğini. Okurları.1329 (1913) kışında Birinci Tümen subay arkadaşlarına verdiğin konferansların bir araya getirilmesinden vücut bulan ''Zabit ve Kumandan''ı bu senenin ancak mayıs ayında okuyabildim. o üzerine aldı. Çünkü bu çapı küçük. Bazı kayıtlardan dolayı basılması bugüne kadar gecikmiştir. Onun üslubundaki ağır. asıl eserin huzuruna çıkarmadan önce bu uzun sözlerimle geciktirmiş bulunduğumdan dolayı kendilerinden bin özür dilerim. Bizim yolumuzu çizen. Bu güzel ve pek kıymetli eserini okumakta birkaç gün geç kalmış olmakla gerçekten suçlandırılmayı hak ettim. kendi de bu açıklaştırmayı yapacaktı. bu sanihatın müessiri olabildiğinden. şüphe yok ki. fakat manası büyük kitapta Mustafa Kemal'in ruhu bütün olağanüstü realizmi ve mistisizmi ile açık ve çok canlı görünüyor. Fakat eser elime geçtikten sonra da onu birkaç defa okumaktan ve hele bazı bahislerinin candan gelmiş olan derin ve tesirli manalarını dimağıma yerleştirmekten aldığım zevk ve ettiğim istifadenin kıymetini.. ''Đcâbât-ı ruhîye-i beşerîyedendir''. Đlk baskıda Arapça ve Farsça kurallara göre. hiçbirinde isabetsizliğe uğramadım'' demesiyle. Onuncu yıl nutkundaki: ''Onbeş yıldır sana bir çok vaatte bulundum. . Bir büyük insanın ne vasıfta olduğunu ve o vasıftaki insanın. bağrından çıktığımız Türk milleti ve bir de milletler tarihinin binbir facia ve ıstırap kaydeden yapraklarından çıkan neticelerdir'' demesi hatırlanırsa onların nüvelerinin 1914'te yazılmış bu Hasbihalde. Bu eseri bastırmakla Büyük Adamın hatırasına gösterdiği bağlılıktan ve kültürümüzün zenginleşmesine ettiği hizmetten dolayı Đş Bankası'na çok teşekkür ederim. ''Bilâkuyûd-i müsâmaha evsaf-u liyakat-i mahsusa sâhibi'' demeyecekti.KEMAL ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL Sofya 1330 I . teşekkür ederek takdir etmeyi borç bildim. bir de yazı yeni nesiller tarafından daha kolayca anlaşılsın diye Türkçeleştirerek değiştirmek cüretinde bulundum.. demiştik''. bugün o da ''Âbda taharri-i serab kabilindendir''.Başlangıçtan önceki beyanlarında: ''evsaf ve hasaili ilmiyeden. içinde yaşadığımız yurt. düşüncelerinin keskinliği bugün de zorluksuz anlaşılabilmek yararlığına erişilmiştir sanıyorum. dilimizin bugünkü özelleşmesini gözönünde tutarak. Ahlak-ı teveccühü celbetmekten ziyade meneden bir surette idare-i kelâm ederler'' diyen paragraflarındaki sözlerinde daha 1911'den beri belirtilmiş bulunduğu. Dil ve Tarih kurumlarının kurucu ve koruyucu başkanı sağ olsaydı. ilhamlarımızı gökten ve gaipten değil.. Türkiye Büyük Millet Meclisi'ndeki en son açış söylevinde: ''Biz. çok şükür ki bizim milletimiz oğlu ve önderi olduğunu kendi eseri ile göstermek istedim. Bu hareketimi ancak benim Atatürk'e sevgime ve saygıma vereceklerinden eminim.kitap hayır işine bağlanmasına çalışmayı. o zamanın geleneğince yapılmış zincirleme tamlamaları. Ruşen Eşref Ünaydın ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL Bu kitap 1330 (1914) yılında yazılmıştır. hatta bu Hasbihalin birinci faslını şu: ''Biz. bu sözleri söyleyenin nasıl biteviye bir değişmez mantık taşıdığı ve sağlam bir karaktere sahip olduğu kendiliğinden ortaya çıkar.. M.
. Dimağım müphem hükümlerle kararsızlığını gideremeden nazarım daha sonraki satırlara aktı. 2. Fakat senin de anlattığın gibi bu meş'um hakikati idrak edenler de vardı ve bence idrak etmemiş olmak için ya gafil veya cahil olmak lazımdı.Alay ve Tümen Komutanı'nın teftiş ve tenkitteki cahillikleri subaylarda hayret..Bir ordunun hazarda takip etmesi gereken ciddi mesai ve bu mesai ile muhkemleştirilen ilmi müktesebatın. galibiyetle neticelenecek surette tatbiki için meslek-i celil-i askeri erbabının haiz bulunmaları lazım gelen manevi hassalara ve meziyetlere ait sözlerini de müthiş bir darbe takip ediyor: ''Ordumuzun son Balkan harbindeki mağlûbiyet-i elimesi acı bir hakikattir. Fakat ne maksatla? Haddini bilememenin bir örneğini göstermek maksadıyla. Bizden daha büyük hakemler de vardı. itaat ve inzibatta hüsn-i cereyan aramak. zamanı gelince. Raporumuzun bu makam sahibinden ordu müfettişlik makamı sahibine kadar gittiğini işitmiştik. alnımıza sürülen kara lekeleri silmek gayret ve vazifesine davet etmek istiyorsun..kitap amireyetin'' tahsil ve temkini usullerini göstereceğini anladığım anda kitabına âşık oldum ve hemen sezdim ki. harbin: ''Sanat-ı askeriyenin öğrenilmesine medar olan vesaitin en mükümmeli...Komutanları zevatı mumaileyhimden ibaret olduktan sonra. 5.. bunca ateşleri kalbimizi yakmış olan bu son harbin bize meslek noktainazarından istifade temininden geri kalmamış bulunduğu'' noktasında durdum ve biraz daha düşündüm. 4. Vazifesinin cahilidir. Bu noktadaki hakikatleri görüp söylememek ise. içinde yoğurulduğun birçok müstesna hadiselerin sana kazandırdığı acı. Ne hüküm verilmişti? Bunu söylemeden önce ne görülmüş olduğunu hatırlayalım..Bu zihinde ve bu ilimde alay ve tümen komutanlarının bugünkü askeri terakkilerle mütenasip olarak yetiştirilmesi mecburi olan kıtaları yetiştiremeyecekleri ve onlara hüküm ve kumanda ve icabında onları sevk ve idare edemeyecekleri şüphe ve tereddüt kabul etmez açık hakikatlerdendir.'' Evet. en hakikisi'' olduğunu ve sefer hizmetleri kanunnamesinin bir mahsus maddesini de şahit göstererek.Bu hale bir an önce çare bulmaya teşebbüs.. Tümen Komutanı kıtalar karşısında aldığı seyirci vaz'ı ile. 327 yılı Haziran'ının 17'inci günü (30 Haziran 1911) Kolordu Kumandanı'na takdim edilmiş olan resmi bir raporun bazı noktalarını ibret olmak.'' Bu raporumu takdim ettiğim makamda o zaman vatanım Selanik'i Yunan ordusuna muharebesiz teslim eden kuvvetin başında bulunmuş olan zatlar oturuyordu. Selanik'te. tatlı tecrübelerini ve senin vicdanında ve dimağında tam gelişmesini bulan o necip ve vatanperverane düşüncelerini ve duygularını vatandan ayrı düşmekten hasıl olmuş kalp yaralarına katarak bizi ağlatmak..... Emir ve kumanda salahiyetini haiz olmayanların bu husustaki hizmetleri. serapta su aramak gibidir.. münferid terbiye devresine neticesiz ve muhassalasız son verilmiştir. Teftiş edeceği talim devresi muhassalasının ne olmak ve nasıl olmak lazım geldiğinden haberi yoktur. neticesi emir ve kumandada.... 3.. Osmanlı ordusunu ilk teşhir ettiği Edirne manevra sahasında hayalen şöyle bir dolaşalım: Senin ve benim ve senin ve ben gibi birçok arkadaşın kollarımızda beyaz birer bant vardı. Biz hakemdik.. sen on yıllık askerlik hayatının. kıymetsiz kalmasına. Sukut-ı hayale uğranıldı.'' Ordumuzda Goltz'ün(1) talebeliği ile şöhret kazananlardan çoğunun da. Senin istidlallerine iştirak etmek veya etmekte dumanlı bir fikir muhakemesinin zebunu kaldım. Ve gerçekten sözünün başlangıcı olan: ''Önümüzde acılarını gözümüzle gördüğümüz ve kalbimizle hissettiğimiz felaketle neticelenmiş bir harp vardır'' ifadesiyle düşüncelerimize ve duygularımıza bir elemlenme meydanı açıyorsun. Binaenaleyh. adem-i huzurundan daha muzir duygular uyandırıyor. Meşrutiyet devresinin. bizi utandırmak. ordunun ataletine. mazideki derin uykumuzu hal ve istikbalde devam ettirmemek için hep beraber bir daha gözden geçirelim: ''Madde: 1. müşahede ve tetkiklerini icraat sahibi olanlara arz etmektedir.... her namus ve vicdan sahibinin vazifesidir.. Orduda talim ve terbiye. pek acı bir hakikattir. müşarünileyhin: ''Đyi bir ordu vücuda gelmesine dahil olan muhtelif amillerin en müessiri. muhtelif rütbelerdeki kumanda sahiplerinin iktidar ve ehliyet kesbetmesine hizmet eden hazar vakti vasıtaları ve vesileleri ile bizzat harp ve onun şartları ve muktezaları arasında yaptığın mukayeseyi ve bulduğun dağlar kadar farkı tasdik ettikten sonra.... ''Ordumuz zabitanının kısm-ı azamesinin harpte bulunmuş olması dolayısıyla. 6. Ben bu düşünce elemi ve vicdan hüznü ile senin başlangıcını takip ederken. istihza ve itimatsızlık duyguları uyandırıyor. binnefis başındaik amirin tesiridir'' hakikatını anlamakta ve ordular için beyan edilmiş olan bu mülahazanın en küçük cüzitamlar içinde cari olduğuna gafletleri görülüyordu... Ordu müfettişliğine de vaki olmuş bir maruzatın son satırlarını okuyalım: ''... Sayfa 19 .. harpte vatanı kurtarmak için talep olunacak mühim vazifeyi görememesine kalp rızası göstermektir ki bu hiyanetle isimlendirilir. Makam ve icraat sahibi olanların şahıslara merhamet etmek zayıf kalbliğinde bulunarak ordunun intihatına yardım etmeleri. şüphesiz..
O halde.'' Sonra. vatanım Selanik ve orada anam. ''Karıştıran'' istikametinde yürüyen alaylara mülâki oldum. Hareketlerini sonuna kadar takip ettiğim bu tümenin. atının üzerinde susmuş ve pek ziyade sakin ve dilsiz duruyordu. Filhakika. bu merakı gidermek için Tümen Komutanı'nın yanından ayrılarak.. verdiği emrin veya daha doğrusu imza ettiği emirnamenin neden ibaret olduğunu bilmiyordu.. Kolordu ve Tümen Komutanları barınamayacakları gibi. gece olduğu zaman duçar olduğu sefaleti. Biraz bekledikten sonra birinci sorgunun cevabından vazgeçilerek. Niçin. dinlemeye muhtaç olan ve bir muzir heykel vaziyetini almaktan başka orduya eyiliği olmayan Tümen ve Alay Komutanları kabul ve atalet yeri bulamazlar.. ''Şimdi'' dedi. Đkincisi. birincisinin hükmünü iskat ediyordu. o zaman hükmümüzü vermiş vicdanımızın sesini en yüksek perdeden en büyük kulaklara işittirmek azminde bulunmuş ve: ''Bazı noktaların dikkat ve intibah nazarına arzını vicdan vazifesi addederiz'' demiştik. Sebep.. Denildi ki: ''Bu yükselen feryadın manası yoktur. mezara doğru bir gidiş olacağına hükmetmek için pek keskin muhakeme sahibi ve pek ziyade uzağı görür olmak lazım gelmezdi. Yalnız. O feryad bugünkü felaketi vicdan gözü ile ve akıl gözü ile görebilmekten hasıl olmuş ıstırapların tepkileri idi. böyle bir sorguya muhatap olmamış gibi. hacalete doğru bir gidişti.. Kolordu Komutanı'ndan alınan emrin müeddası soruldu. teveccüh nazarlarını üzerlerine çekmekten ziyade önleyen bir surette idare-i kelâm ederler. Tümen komutanı. beyan etmek isterim ki.. Ve. kardeşim. O feryad cinnet eseri değildi...'' Ve istirham etmiştik ki: ''Bugün için teşebbüs. Henüz ilk emrin icaplarını tamamen ifa edemediğimiz için ikinci emrin ahkamını tatbike başlamadık.'' Yok. tümenine verdiği emrin ve tümenin bulunduğu vaziyetin bildirilmesi. manen yüksek olanlar hakkında tecelli etmesi beşer ruhunun icaplarındandır.kitap Mesela: Mavi Kolordunun sağ kanadında hareket eden bir Tümen Komutanı'ndan. ''Birini gece aldım. itaat ve inkiyadının kendinden maddeten değil. beni hareketleri hakkında aydınlatmasını rica ettim. Evet.. alayı gidiyordu.. o kumanda etmiyor.'' Bu emirleri gözden geçirdim. çünkü... alayını takibeden hiç kimse de bilmiyordu. faal. Alay Komutanı.'' ''Đnsanların hürmet ve tazimlerinin. Ya böyle anlamadan verilen emri telakki eden Alay Komutanları?!. kıt'alarından bazılarını kaybederek çektiği ıstırabı. nereye gidiliyordu? Bu gidiş... ne olduğu sizce malumdur.. Ve en nihayet hatırlattık ki: ''Ordunun selametini vicdanen düşünen namus ve ahlak erbabı riyadan muarradır. görünüşe rağmen o tümene. Sebep. Ve demiştik ki: ''Bir Kıt'a ve bahusus subaylar heyeti yalnız iyi örnek olacak rehberlerle yetiştirilir.. Bir Alay Komutanı'na.. Bir gün. Biz. ordunun talim ve terbiyesindeki gayeden haberi yok. ertesi günü karşı tarafın topçu ve piyade ateşi altındaki perişanlığını tasvir etmek istemiyorum.düşmana hibe edilmiştir. Sayfa 20 . Sebep. Halbuki. Sebep. bu ve bunun gibi asker yığınlarının o gidişlerinin muhakkak felakete. Yok. Sirenaik darül-harekâtından Balkan yangınına koşarken. Mükemmel ahlak eshabından olanlar ekseriya sulh ve asayişte. edemezdi. ''Đşte. müteşebbis ve salahiyet sahibi bir ordu müfettişinin teftiş dairesinde cahil.'' Şiddetli gibi görülebilecek olan bu icraatın mutasavver mahzurlarının birer çaresi de gösterildikten sonra: ''Alelumum iyi ordularla iyi komutanlar birbirinden ayrılmak kabul etmez şeyler gözü ile görülmek için vakit kaybetmeye lüzum ve buna halin müsaadesi yoktur'' dedik. Ceplerini karıştırdı. Fakat Alay Komutanı hâlâ: ''Evvela birinciyi ve sonra ikinciyi'' diyordu...'' Ve demiştik ki: ''Ordunun hayat uktesi olup birçok geleneğe bağlı olarak gelişen ve kemal bulabilen askeri zabıt ve rabıt duygularını bugün Osmanlı ordusu subay heyetinde hakiki safhasında görmeyi istemek beşeri ruh hallerini bilmemektedir.. kudretli... numara sırası ile tatbikini düşündüğü emirlerin ne birincisini ve ne de ikincisini anlamıştı. Bir gün Afrika sahilinden vatanıma ulaştıracak yolların kapanmış olduğunu görürken.. -mahiyetlerini anlattığım için vatanımdan kovulduğum zevat tarafından. Ceketin iç cebinden iki buruşuk kâğıt çıkardı. -sormak yetkisini haiz zat tarafından. bir gün. bütün akraba ve taallûkatım. Çünkü.'' Ve izah etmiştik ki: ''Ancak bilgili. aldığı emrin manasını anlamamıştı. Kezalik ancak lazım vasıfları haiz Kolordu Komutanlarının Kolordularında. elbette felakete. birini sabahleyin. nereye ve niçin? Bunu... Fakat. Bu lüzumsuz bir fart-ı gayret ve belki de bir cinnettir!. iki emirname!'' dedi. kayıtsız ve musamahasız evsaf ve liyakat-ı mahsusa sahibi olmak istidadını gösterenlerden bir (Komuta ve Subay Heyeti) vücuda getirmek olmalıdır.. Alay Komutanının kendisi de bilmiyor..rica edildi... işittim ki. yine cevap yok! Sebep?!.
Ordu mekteb-i amelisi. Ve sonra komutan olmaya hazırlanacaktır. işte kitabını bıraktığım noktadan takibe devam ediyorum. bu hususta daha ciddi ve daha geniş bir ders almak ve öğrenmek devri geçirilmiş olsaydı dahi maksadın yine hasıl olmamış bulunacağı itikadındayım. Bu iddianda ne kadar haklısın. bana gücenmişti. Hatta. Mes'ut tesadüfle.''Harpte. son zamanlarda yeni çıkan askeri eserleri takipte beni biraz müsamahakâr gördüğü için adeta. ona birkaç satır daha ilave ederek biraz uzattıktan sonra o pek delilli olan ''nefsi istihkaar'' zemini yoklayıp inceleyeceğim. Ve fakat. subaylarını yetiştirmekte nasıl bir bölük komutanı olduğu. . bu teğmenin gözlerinden pekâlâ okunuyordu.. ''Doğan Arslan'' sırtlarında piyadesinin tekasüf eden ateşleri altında alayının geri dönüp kendisini yalnız bıraktığı noktaya kadar daima palası elinde ve kendi avcı hattının önünde bulunmuştu.kitap . Beraber şahidi olduğumuz bir iki manzarayı burada sana hatırlatacak olursam. ilim ve fen ile mazbutiyet kesbetmedikçe bile büyüklükler kaynağıdır. II Sayfa 21 . . düşman topçu ateşi altına girdiği huduttan. Bence. bir alay komutanına yaraşan cesarete asümani bir misal göstermiş ve Osmanlı tarihinin kahramanlığa ait faslında bir altın sayfa vücuda getirmiş bulunurdu. Buradaki eski bir hatıramı ihya edeyim: Seyahat için Đzmir'den bindiğim vapur Girit'ten geçerek Katanya'ya gidiyordu. lâyık oldukları önem derecesinde iyi öğretilmemiş ve telkin edilmemiş oldukları hakkındaki bayanatına şahadet ederim. Dertli insanlar muhatabının derdini dinlemekten ziyade kendi yaralarını açmaktan zevk alıyor. bütün işleri kuru mukavemet ve kahramanlığın göreceği fikri anlaşılmasın demeyi zait'' görüyorsun! Ben.Talimnamelerin: ''Harbin zâbitten istediği ruhi ve ilmi kudret ve meziyeti'' verecek olan kısımlarının ve maddelerinin mekteplerimizde. iş üzerinde bulunaraktan öğrenecektir. Çünkü. yâni karakter. maksada ve araziye uygun olarak açılması. mermilerini istihkar ederek. şanlı. geri dönen avcı hatlarını çiğneseydi ve bu suretle alayını durdurup tekrar hasma yöneltseydi işte. Ve işte böyle öğrenecektir ve sonra öğretecektir. bunu demeyi bizim için vacip görüyorum. Genç teğmen. ve bunun için avcı hattının önünde değil. sanat talim edecek hakiki muallimler ve mürebbiler birbirinden yüksek olan komutanlardır. v. o zaman. Mesela: Senin yaralandığın bir muharebede. ancak bu suretle.. Fakat. asl olan. komutan olacaktır.Sen ''Hasâili mümtâz-i merdâne ve ahlâk-ı fâzıla-i fedakârane ile tetevvüç etmeyecek olan malûmat-ı fenniyenin başlı başına temin-i maksat'' edemeyeceğini iddia ediyorsun. ve daha sonra yayılması. Vuku bulan bu tavır ve mişvara mukabil. alay ihtiyatının yakınında vaziyete nazır ve hâkim olunacak noktada bulunulsaydı. pala yerine dürbün bulundurulsaydı. . orada bulunan Avrupalı kıt'alardan birine mensup bir teğmen bindi. Bu cesaretin hayranıyım. bence hakiki feyiz verebilecek asıl mektep. Filhakika Harbiye Mektebimizdeki tahsil derecesi ''zâbitlik vezaifi asliyesini'' zâbitin ruhuna sokacak mertebede nüfuzlu değildi. Đşte böyle bir cesaretin kurbanı olan Alay Komutanının adına heykel dikmeye cenab-ı Peygamber de razı. fakat. makamının ehli tabur. burada tedarik ettiğim bu kitapları ve benim onları okuyacağımı göreceği zaman şüphesiz memnun olacak ve bu yüzden bana hasıl olmuş bulunan gücenikliği zail olacaktır.. ancak her vakit emin ve mefkûr sonuçlar vermez. kıt'alardır. Girit'ten. sanatın bütün icaplarına ve tedbirlerine tevessülde sükûnet ve metanet muhafaza edildiği halde beklenmeden zuhur eden bir meş'um sebepten dolayı alayının yüz-geri ettiğini gördüğü anda. senin zaitten vacibi de geçerek farz-i ayna kadar çıkacağından şüphe etmem. perişan olmasını da önleyemedi. bir Takıma!.. sağ kanat alaylarından birinin cesur komutanı.. mektep sıralarında. ve ancak. ben. makamının ehli bölük komutanları. ve daha sonra kendisine ayrılan cephede taarruzu ve hücumu. idare ve muhafaza olunsaydı ve bunun için elde. ve ümmeti tarafından ''Helyestevillezine yâ'lemune v'ellezine lâ yâ'lemun'' mazmûnuna fiili bir iman gösterilmiş olmasından ruhen mahzûz olurdu. şerefli insanlar olarak şan ve şerefe sevk ve tevcih olunabilir.Ne garip ruh haletidir.'' Yüzbaşının. alayın muzaffer olmasını temin edemedikten başka. alayın topçu ateşi altında..s... komşu kıt'alarla irtibatı sevk. Nuri! adeta seni dinlemekte olduğumu unutarak ne derin yaraları karıştırmaya başladım. vaziyetin. tekrar Girit'e dönecek olan bu teğmenle Katanya'nın bir gazinosunda buluştuğumuz zaman o. genç teğmenin Bölük Komutanı efendisinin terbiyesi dairesine kabule şâyan olduğuna delâlet eder.. senin kaziyeni ber-aks ederek. atını dörtnala sürüp düşmanın şarapnellerini. orada tedarik edebildiği yeni birtakım askeri eserleri gösterirken diyordu ki: ''Yüzbaşım.. komutanları yetiştirmek sayesinde. Bir gün sonra. milletin evlatları bir sürü gibi değil. bir Bölüğe!. Fakat merak etme. maatteessüf bu cesaret ve kahramanlık.. Bence asıl. Önce. alay. Harbiye Mektebinden alınan şahadetnameler... iddia ederim ki: Mertçe hasletler ve fedakârca duygulardır. Bununla tanıştık. intisap ettiği bölüğün efradı önünde bölüğün babası olan yüzbaşısından ve daha büyük âmirleri tarafından. halin. senin burada son bulan başlangıcını.. san'atının asıl ruhunu. kılıcını çekip. Bunlar.. Ben de.
ve böyle olduktan sonradır ki.'hayat ve rahatın hiç düşünülmemesi icap edince' rahatını ve hayatını feda etmeyi şeref bilecektir. Avrupa içinde dolaştırdığı kavmin hususiyetlerinden olan askerlik şanı ülküsünü tecessüm ve teşahhus ettirdi. emelleri. bundan sabit ve muayyen hiçbir şekil. onların itimatlarını kazanacağız ve onlara manevi kuvvetler ilhamı vasıtalarını tayin edeceğiz?! Ve insanlarda.'' ''Zabit.metanet ve besalet muhassalasını ruhunda bulmuş olan subaylar haizdir. Hunus'ta. Piyade Talimnamesi maddelerinden birinin verdiği ''Zabit. onu sarsmak için bütün başka mantıkların. fikirleri teşhis ettirilerek sevk ve idare olunabilir. Halbuki. kendi ilim ve iktidarından kumanda ettiği insanları müstefit edebilmek için. Şüphe yok ki. zamanının nihayetsiz sefaletlerini idrak ve umumi ıstıraplar devrinde âlemde tahakkuk etmeye başlamış olan şefkatperverlik lüzumunu din halinde tercüme ve anlatmak yolunu bildi. o yağmurdan ürkmeyenleri. hiçbir söz söylemeksizin onları yalnız kemal-i huşû ile dinlemiş olmakla iktifa edeceğim. ''Zâbit ve Kumandan''ın üçüncü faslı bu zeminde ne hakiki esaslar gösteriyor. Tobruk'ta Đtalyan istihkâmları karşısında bugün kemiklerinin bile kalmamış olmaları iktiza ederdi.'' Ben bu sözlerin dimağlarda ve vicdanlarda hasıl edeceği derin akislerin âhengini bozmaktan korkarak. insanları istediği gibi kullanan kuvvet. Zâbit. ancak. Bu kalkış.Nefsi istihkaar ve fedakârlık duygusu babında talimnamelerin derin manalı maddelerine o yaralı bacağını uzatıp çıkıyor ve oradan sözünün bütün yetkisi ile hitap ederek diyorsun ki: ''Zabit demek. Mısırlıların kamçıları altında inleyen Yahudilerin bu baskı ve esaretten kurtulmaktan ibaret olan meyillerinin tecellisâzı oldu. başka muhakemelerin hükmü olamaz. bizim sevk ve idare edeceğimiz insanların emelleri. kalp. ürkenlerden daha az ıslatır'' diyeceğim. taarruz ordusu vücuda Sayfa 22 .'' ''Bir zâbit. maiyetindeki efrad için numune-i imtisaldir'' cevabının üstünde duran senin: ''Zâbit.Muharebede her atılan merminin isabet etmeyeceği hakkında verdiğin teminat hizasında: ''Muharebede yağan mermi yağmuru. maiyetindekilerin metanet ve besaletleri mecmuundan fazla bir metanet ve besalete malik olmalıdır'' sözünü her zâbit pek büyük dikkat ve ciddiyetle okumalı ve onun manasını dimağına hâkketmelidir... -o dediğin.. sanatı nâmına. Ve filhakika böyle olmasaydı. ancak gaye-i hayalinin. IV TAARRUZ RUHU Ordunun vazifesi. . itimat kazanacak ve arkasına alacağı insanların kuvay-i maneviyelerini takviye edecek. Napoleon. bizim milletimizin seciyesi de bütün seciyeler gibi teâliye...kitap . elbette. Fikrin hassası da hiçbir itirazın bozamayacağı bir şekl-i mutlakla kendi kendini kabul ettirmektir. Şimdi. Bu ise. Bu soruya senin izah ettiğin cevapları hatırlarken sanki bir filozofun şu sözlerini de işitir gibi oluyorum: Đnsanlar. mefkurenin temerkür ettireceği görünmez hassalara görünür vasıtalarla mı hitap edeceğiz? Herhalde askerlerimizin ruhunu kazanmak bizim için bir vazife olduğu gibi evvela onlarda bir ruh. vatanı çiğnemek isteyen düşmana karşı ayağa kalkmaktır. yerinde durmak için değil. . hiçbir netice hasıl olamaz!. Trablusgarp Harbi'ne iştirak etmiş olan bütün arkadaşlarımızın mutlaka Trablus'ta. fikrin yavaş yavaş hissiyata istihale ederek akıydeye münkalib olması mümkündür. Fakat binefsihî olmak şartıyla!. ruhlarından meknuz hassaları nedir? Biz kumanda edeceğimiz insanların hangi emellerini şahıslarımızda tecelli ve tecessüm ettirerek onların kalplerini. hariçten bizim seciyemizden başka seciyelerdeki müessirler tarafından bir şekil verilmek istenirse. Derne'de. düşmana atılmak için olursa kalkılmış olduğuna değer. Đsa. bir seciye yaratmak da Allah'tan ve Medine-i Münevverede yatan Cenab-ı Peygamber'den sonra bize teveccüh ediyor. Ve bilinmelidir ki. Bu faslın başından sonuna kadar olan birçok güzel sözleri dinledikten sonra: ''Askerlik tedvir-i muamelat değil.Kitabının 24'üncü sayfasında zımnen sorduğun: ''Zâbit nedir?'' sualine. Eğer bizim seciyemize. bir emel. ancak. Muvaffakiyet için en emin vasıtanın taarruz olduğunu anlamakta ısrar olunmaz. matlûp şekle tahavvüle müstaittir. insanların sevk ve idaresi sanatıdır'' tarifine avdet ediyorum ve ''Đnsanlar nasıl sevk olunur?'' diye bir daha kendi kendime soruyorum. Musa.'' Mukteza-yi namus budur. bir millet evlatlarının önüne geçip onları ateşe sevketmek hak ve salâhiyetini ancak. fikirler ve bu fikirleri teşahhus ve tamim eden kimselerdir. hayat ve mevcudiyetine hiç ehemmiyet vermeyecektir. feda-yı nefsü cânı kat'iyyen göze almış olmak demektir.. o kahraman arkadaşlar Balkan Muharebesinin de son safhalarında olsun mevcudiyetlerini ispat ederek imkân dairesinde kalan derecede namus ve haysiyet icaplarını ifa eylemişlerdir. Hülasa. fikirleri. Bingazi'de. III ''Zâbit ve Kumandan''ın ikinci faslı çok mühimdir.
Đşte bu. gürbüz. Fevkalade ve ansızın zuhur eden hallere ilk temas eden. O halde. Nâşımı muharebe meydanında teşhir etmek. felakettir. Filhakika Derne kuvvetlerini vücude getiren urban tavsif ettiğim gibi insanlar oldukları gibi. narin Japonlar iri yapılı Ruslara meydan okudular. cüz-i tam kumandanının verdiği açılma ve sonra yayılma emri. bir çıkışları haber alınır alınmaz. bir ordunun güvenilir ve dayanılır bir kuvvet olarak tanınması gaflettir. Cenab-ı Hakkın emeli. Sasebo Limanı'ndan harbe çıkarken familyasına: ''Bu andan itibaren benden haber beklemeyin! Vazifemden başka bir şeyle meşgul olamayacağımdan sizden de haber istemem!'' diye yazan Amiral Togolarda. Derhal ''Đnisiyatif''in önüme çıktı ve dedi ki: ''Muharebede tahsil-i zafer-ü galibiyet en küçüğü kadar bilhassa cümle rütbe eshabının bizzat imal-i fikr ile kendiliğinden tedbir ittihazına alışmış olmalarına mütevakkıftır. hareketinin suretine dair fevkinden hiçbir emir ve hiçbir fikir almadığı haller karşısında kalır. alameratibihim üstten ast'a tekerrür ederek en küçük parçaya kadar kıt'aya. ve bu manevra ilk tatbikatları da değildir. Çok ise bütün mücahitler yetişinceye kadar düşmana tüfek atarak onun hareketini ağırlaştırır ve Sayfa 23 .'' Hakikaten. Büyük.. bu kıt'a muharebede vazifesini görebilir ve yurda muzafferiyet sağlayabilir? Bu hükmü vermekte biraz teennili bulunmak gerektir. Muharebe için düşmanı ordugâhımızda beklemek olamaz. bir kıt'anın en büyük kumandanı değildir. Đşte bu sebepledir ki. fakat her şeye rağmen ileri. Başka hiçbir şey düşünmek lazım değil. ve kabul edelim ki bu cüz-i tammın en büyük komutanından erine kadar herkes talimnamelerde belirtilen ve bildirilen usulleri ve kaideleri biliyor. Mesela: Cüz-i tam kumandanı güzel bir yürüyüş emri veriyor.Bir kuvveti vücude getiren insanlar umumi hayatları. küçük her cüz'i tammın içinde her subay ve her assubay ve hatta her er. bir yeis. V ĐNĐSĐYATĐF Nuri! Taarruz ruhundan sonra kitabın son bulacaktır sanıyordum. onların başlarına geçen subaylar da -her şeye rağmen. 1904 yılında: ''Bin keder. Düşman az ise yetişebilenlerimiz onu durdurur veya püskürtür. Nanzan muharebesinde oğlunun kalbinden vurulduğu haberi üzerine.. gerek komutanların ve gerek erlerin bizzat düşüncelerini işleterek kendiliklerinden iş görebilecek meziyette yetiştirilmiş olduklarına kanaat edilmeden. Hareketi son safhasına kadar iyi idare edilmiş görüyoruz. emir beklemeksizin her mücahit tüfengini kaparak toplanma yerine koşar ve orada. Uç kumandanı.. emir verilmesi gecikirse yine kendiliğinden düşman istikametinde yola düşer ve bu hareketini şöyle bir fikir muhakemesine istinat ettirir: Mademki düşmanın bir hareketi sezilmiştir. bu usul ve kaidelerin tatbik cihetleri ile az çok iştigal etmiş olmak bir ordu için necata medar olamaz! Herhangi bir cüz-i tammın küçük bir manevrasını takip edelim. esasen ihtiva eylediği kaideler ve nizamlar. muharebe ihtimali vardır. Halbuki kumandanlar her hal ve andaki duruma karşı gereken tedbirleri tereddütsüz ve süratle almaya mecburdurlar. hepsini tasvir ve tatbik edelim! Çok güzel! Bunu yapmaktan geri durmayalım. talimnamelerimiz. Hatta. hareket serbestlikleri ezilmemiş.fikirlerini. hüküm verebilecek miyiz ki. fikirleri. kanunnamelerimiz gözden geçirildikçe askerlik sanatının aslolan kaideleri. .kitap getirecek milletin. hareket serbestliklerini ezdirmemiş gençlerdi.'' Şarkısını terennüm ederek Kazomaro gemisi ile harbe giden Albay Kujimalarda. ahvali mezkûre hakkında umumi vesaya beyanı bile mümkün değildir. Bu taarruz ruhu. harpte umumiyetle karşılaşılan bazı tabiye hallerine ancak şamil olabilir. elbette gaflet olur. familyasına: ''Oğlumun külleri Tokyo'ya getirildiği zaman hemen defnolunmasın! Yakında ben ve küçük oğlum da terk-i hayat edeceğimizden. teğmene kadar bütün ast kumandanlar usulüne uygun emirlerini veriyorlar ve kol harekete geçiyor. Fakat: ''Harpte öyle ahval dahi vaki olur ki.'' Talimnamelerimizin bu gibi haller için nasihat vermesinden sarf-ı nazar. neş'eli erlerden ve subaylardan mürekkep olursa böyle bir askeri kıt'ada biraz düşünce işleterek kendiliğinden iş görme hassası pek ziyade tecelli eder. Japonların (Kukeki Zayşın) dedikleri taarruz ruhuna sahip olması lazımdır. onu uzaktan karşılamak yeğdir. Fakat. Đtalya muharebesinde Derne kuvvetlerine kumanda ettiğimiz müddetçe bu hakikati isbat eder her gün birçok misal gördük. bu bilgilerin insanı sanatkâr yaptığına. bir askeri kıt'anın. kanunları ve usulleri okunur ve bellenir. yapacağı iş tayin ediliyor. Đtalyanların filan veya falan istikamette bir hareketleri. Düşmanla temas vukuunda da: kezalik. Bu taarruz ruhu. ne kadar hal ile karşılaşmak ihtimali varsa. O halde. yapacağına kani olmak. Çünkü bu kıt'anın muharebede karşılaşacağı haller ve şartlar hep bu gördüğümüz gibi olmayacaktır. Bu taarruz ruhu. o zaman üçümüzü birden defnedersiniz!'' emrini veren General Nokilerde ve bunları takip edenlerin hepsinde bütün feyzi ile mevcut olduğu içindir ki..
mühimmat ve fennin verdiği üstünlükler dikkate alınırsa orta çağdan örnek olan Derne ''Kuvayı Kalile''sinin son asrın bütün tekemmül feyizlerinden hissesini almış olan bir ordunun karşısında bir gün bile durmaması lazım geldiğini teslim etmek gerekirdi. Bu sebeple bugünkü üstler astlarda inisiyatif uyandırmak için onları uyarmak ve bilhassa muharebede teşvik ve terkib etmek mecburiyetindedirler. onu inzibat ve idare altında bulundurmak düşüncelerinden ötedir. Arzusu olan da. Bunun için başvurulacak vasıtaların aranması lüzumu... demir ve odun yığınlarından daha âtıl ve daha sakildir. Fakat ileri gitmek. olmayan da vatani hizmetini görmekle mükellef tutulmuştur ve tutulmalıdır. Son asır ordularını teşkil eden efrat. bir yığına ordu demek için o yığının muayyen şekillerinden birinde inkısâmı ve başında bir veya birkaç harekete geçiricinin bulunması kâfi değildir. O tahrik vasıtası. bir ordu cüzü'lerinden her birinin bizzat her işi düşünmekte ve kendiliğinden yapıvermekteki derecesi aşırı olursa cidden endişeye değer. top. Görülüyor ki. Orduda bütün emir sahiplerinin orduya kumanda eden zatlara faal ve fedakâr birer muavin kılan bir ''Đnisiyatif''in bütün alışkanlıklarını elde etmeleri gerekir. Daha düne kadar Osmanlı ordusunun komutanlarında. buharla müteharrik motorlar değildir. Filhakika. subaylarında. bunun eczası. nasıl gitmek. eldeki vasıta orta çağdan kalma olsa da. Zira kendiliğinden görülen işler müspet oldukça ne kadar arzuya ve takdire değerse.. Đnisiyatifin haddini bilmeme mertebesine vardırıldığı bir orduda herkes kendi başına buyruk olur. öteki yerlerde olduğu gibi Derne'de de bir sene Đtalyanları'ı yenen ve Derne'nin üç kilometre muhiti üzerinde vücude getirdikleri istihkâmlarında hapseden kuvvet. tüfek. bu hususta Kolordulara. ordular. Yoksa. Bu sebepledir ki. Bu yolda teşekkül etmiş bulunan ordulardaki eski zamanın ordularında olduğu gibi üstler. maiyet yok. bir ihtara ihtiyaç göstermeden kendiliğinden harekette feyzini almış bulunursa. Bunların her biri. eskiden olduğu gibi hemen hepsi kendi gönül rızası ile askerlik hizmetine girenlerden ibaret olmayıp milletin bütün fertleri askerlik hizmeti ile mükelleftir. sayı.. meraktan çıkarız. Âmir. Tümenlere kumanda edenlerle bir Tabur. Bu makineyi işleten. ileri veya geri harekette nereden gitmek. Çünkü bugünkü ordularda hazar vaktinde uzun yıllardır tatbik olunan şiddetli zabıt ve rabıt bir çoklarında hareket istidadını kendiliğinden boğuyor. her uzvunu. beklemekten iyidir. onun için itaat ve inzibat dahi kurulamaz. hemen hepsi gönüllü olan sağlam yapılı ve istidatlı askerlerden mürekkep bulunduğu zamanlarda. Çünkü bu uyuşuk dimağlardan ve durgun kanlardan teşekkül etmiş yığınlar taş. şümullü ve bilgili kavrayışa sahip bulunmaları kabul edilmek lazım geldiğinden ast. Hiçbir şey yapamazsak düşmanı görür. Her hareketin iyisini ve kötüsünü takdir için bizzat fikir ve muhâkemesini işletmeyi ve fikri muhâkemenin ancak taalluku halinde iş görmeyi itiyat etmek alelıtlak fena olmayabilse de orduda üst makama geçenlerin o makama geçmek için yaşı.. Harpte büyük başarıların esaslarının en başı olan müstakil faaliyet. küçük cüz-i tam balyaları halinde bulunan âtıl dimağlı insan yığınlarının sevki ve tahriki için kuvvetin manivelanın fikir ve ruh varlığından taşıp fışkırması beklenir ve tatbik noktası dimağda. Bu dimağlarda ve bu kanlarda gereken cereyan kuvveti ve sür'ati bulunmazsa makine durur ve başka hiçbir kuvvet onu işletemez. Fakat büyük. Talimname kendiliğinden harekete bazı hudutlar çizer ve der ki: Astların hareket istiklalleri keyfi fiil rengini almamalıdır. Denilebilir ki. Böyle bir makinenin devrettirilmesi için herhangi bir. her parçasını harekete getiren vasıta. maksada uymadığı halde de o derece muahezeye değer. kuvvetini anlar. Halbuki her hareketin maksada uyması her türlü haller ve şartlar içinde maksadı açık surette görebilmesine bağlıdır ki. Vakıa umumiyetle inisiyatifin lüzumunu ve faydalarını talimnamelerimizin mahsus maddelerinde okuyor ve Sayfa 24 . nerede durmak ve nasıl durup ateşe başlamak lazım geldiğini emir beklemeksizin kendiliklerinden takdir ve tatbik ederler. kalpte aranır. kendiliğinden harekette Osmanlı kuvvetini vücude getiren insanların Đtalya ordusunu terkip eden insanlardan daha feyizli bulunmuş olmasındadır. erlerinde inisiyatife bedel fikir ataleti görülürdü. aşırı derecedeki inisiyatifi itidal haddine indirmek. veya birkaç makinistin sanat ustalığı da kifayet ve kefalet edemez. tecrübesi ve rütbesi henüz müsait olmayanlardan umumiyetle daha geniş. umumiyetle her fert. bir Bölük kadrosu içinde ve avcı hattı dahilinde bulunup gördükleri mahdut olanların hükümlerinde ve idraklerinde elbette fark olmak lazımdır. üstün emrettiği hususların mahiyetine akıl erdiremezse de onu tatbike mecbur tutulması ordunun inzibat ruhunun aslı iktizasındandır. karşısındaki bu hassadan mahrum kaldıkça terakkiler dünyasının en büyük lütûfları ile mes'ut olsa bile muzaffer olamaz!.'' Kendiliğinden hareket hassası ile kendilerine kumandanlık etmiş olanları memnun ve hasımlarını pek meyûs etmiş olan urbân mücâhitleri de bu hususta aşırı gittikçe sonuçlar menfi olmuştur. Görülüyor ki. bilakis çokluğundan endişe ederlerdi. yani eski askerlik usulünün sürüp gittiği devirlerde. gereken haddi aşmamış olanıdır..kitap gerekirse biraz geriye çekiliriz. bir orduyu terkip eden. isabetle gösterilmiş olsun. matuf olduğu maksadın önemi ile kendini göstermektedir. Taş ve odun yığınları balya haline konarak küçük bir manivela tatbiki ile kolayca tahrik olunabilirler. ordu makinesini vücuda getiren yaşar uzuvların dimağlarındaki kuvvet ve kanlarındaki ruhtur. görülecek iş için adım başında bir emre. üstler bu hassanın yokluğundan değil. Tarih dahi diyor ki. Yeter ki onlara umumi istikamet ve fikirler. parçalarıdır. yaşar bir makinenin canlı uzuvları. ordularda ''inisiyatif'' o derece kendini gösterirdi ki. Malumdur ki.
Temessükiyet. Rüsuhîler. Suse Müfrezeleri. Ahmetler.Bununla beraber sair tarassut mevkileri ile topçu amplasmanlarının ve avcı siperlerinin bir kısmını tahrip ettim. Ehemmiyete değer bir şey yoktur. itiraf olunmalıdır ki. Şimdi notlarıma bakıyorum ve orada. Umum Bingazi kuvvetleri harp nizamına bakmak istesek. Yüzbaşı Hacı Emin Efendinin de Vâdi cihetinden taarruz etmek üzere ilerlemekte olduğunu görüyorum. Mitralyöz Bölükleri. gün doğmasıyla beraber (Seyid Abdullah) cihetinden çıkmak isteyen bir düşman kuvvetine taarruz ettim. ''Muhayyile zaviyesi urbanı ile dün gece ileri karakoldaydım.'' ''Düşman bütün kuvvetiyle ilerliyor. Derne karargâhına ve Kasr-i Hârûn. Aile-i Mansur kolu. Hüseyinler. Aliler. Ve bunların başlarında Hacı Eminler. istihkamlara çekildi. Düşmanı hatt-ı asliye kadar takip ettim. Onlar da ilerliyorlar. taarruz fikri ve inisiyatif vasıflarının var olduğundan bahsedilmiştir. Birinci Tabur. kendiliğinden hareket ve işgörmenin yayılmasını umumiyetle faydalı bir şekle sokarak onun bir mahsus vazife halinde tanınması için alınması gereken sûret hakkında Osmanlı Ordusunda zihin sarfedilmemiş ve bir karara varılmamıştı. kıymetli asker arkadaşların hürmet ve tebcille anılmasına vesile olmak üzere aynen derc ediyorum.'' ''Düşmanın hatt-ı asli istihkamından 500 metre ileride yaptığı avcı siperlerindeki kuvvetine taarruz ettim. Beraasa kolu. Đsmail Hakkılar. Eğer mutlaka lazım ise bununla ateşe devam edebilirim. Hamdiler. Mülâzım Osman Bey de üç neferle (Seyid Abdullah) cihetinden bize doğru geliyor. ''Düşman saat 4'te Garp cihetine bir tabur. Fehmiler. Bugün. Đkinci Tabur. (Mecmuu zaten iki idi). el ile imla olunuyor. her kabileden mürekkeptir. Tekrar vazifemiz başına gidiyorum.. Tarassut kulesi gündüz rüzgârdan yıkıldığı için onu tahrip etmek nasip olmadı -suret-i mahsusada emrolunmuştu. takrirler buluyorum. Halimler. Cemil Efendiye emirlerinizi tebliğ ettim. Nurettin. Şimdi mitralyözü de ilerletmek üzere mitralyöze geldim. Reşitler. Seyid Abdullah sırtlarına bir yıllık hayatımızı birlikte bağladığımız arkadaşlarıma ithaf ediyorum. Muhafıziye ve Birinci Taburdan bulunan kuvvetle taarruz ettim. Đki kişimiz yaralandı. tatbik olunacak terbiye usullerinin. Đstihkâmın önündeki tel örgülerini ve büyük kazıkları söküp attım. Ne cihete taarruz edeyim?'' Sayfa 25 . bu yazılarımız. Nurettinler. Garp istihkamının önünde üç düşman taburu (Temessükiyet)e doğru ilerlemektedir. er yetiştirmekte takip olunacak esasların. Hase kolu. Ubeydat kolu. Fuatlar ve bunların arkadaşları. Sirenaik'te kumanda ettiğimiz kuvvetlerin eczasında kuvayı maneviye. Eşrefler. Şark'taki bölüğün de avcı siperlerine döndüğünü gördüm. Ben (Vâdi-i Bû Misafir) cihetindeyim. ''Şark kuvvetleri ile Garp ileri karakol mevziine geldim. birtakım âteşin ruhların Afrika göğünde görünüp uçmasıyla başlar. dün akşam işgal ettiği sırtlarda istihkam inşasıyla meşgul olmaktadır. Topçusu yol üzerindedir. kendiliğinden iş görme hassasının vücutlanmasına bağlı bulmakta şüphe ve tereddüde yer yoktur.'' Askeri. Kasım. askerlik ruhuna safa verici ve bütün askerler için örnek tutulmaya yaraşır misalleri havi yüzlerce raporlar.'' ''Saat 11'de Kireçocağı sırtlarına ilerlemiş olan düşman üzerine Şark urbanı. Çıkamadı. Fakat. yapılacak talimlerin gayesini. VI Bizim. Rüsuhî. bu saydığım imzalar üstünde muhtelif tarihlerde ve muhtelif muharebe safhalarında okumuş. Yanımdaki ileri karakol kuvveti ile hemen düşmanın taburuna taarruz etmek üzere yürüdüm. Aşağıdaki birkaç satırı. Taarruz için emrinize intizar ediyorum. ''Zâbit ve Kumandan''ın türlü bahislerini ve bilhassa hayatı istihkaar.'' ''Mitralyözün ilerisinde. Bunun üzerine düşman taburu geriye. Kıt'amız. Saffetler.kitap nazari olarak bunların iyilikleri hakkında pek çok övgülerde bulunuyoruz. Ethem yaralandılar. siz gelinceye kadar düşmanı tevkif için taarruz ediyorum. o da sıcak kanlı Afrika evlatlarında o saydığımız cengaverane vasıfların fiil halinde kendilerini göstermeleri. taarruz fikri ve kendiliğinden hareket gibi yüksek vasıflarını okurken ve bunlar için zihnimde müşahhas misaller ararken Derne Kuvvetleri harp nizamını şöyle gözümün önünden geçiriyordum: Şark kolu. Hacı Emin. Rabat. Ben. Mümtazlar. bütün bu kahramanları taşıyacak kadar genişlemekten aciz kalır. Saffet Efendilerle miktar-ı kâfi muhâfızîye ile bulunuyoruz.'' Emir-i âlileri üzerin 9 neferle Garp istihkâmının 800 metre karşısına geldim. dar geçit yol üzerinde düşmanı kovaladık. subay. Fakat diğer arkadaşlar daha yaralanmadılar! Onun için düşmanı takibe devam ediyorum. Birinin de hartuç sürgüsü kırılmıştır. Halbuki komutan.'' Topun birinin nişangâh yuvası bozulduğundan endaht kaabil değil. bu noktada bütün açıklığı ile canlandırılması gereken bir hakikat-i mahza vardır ki. Dirse kolu. Fakat. Şark cihetine bir bölük çakırdı. Topçu Taburu.'' ''Düşman. Bunlardan bazılarının bazı cümlelerini o.
'' ''100 kişi kadar mücahit ve muhâfızîye efrâdı ile düşmanın (Eritre) taburuna taarruz ettim. Aralov c Bir Sovyet Diplomatının Türkiye Hatıraları I c Bir Sovyet Diplomatının Türkiye Hatıraları II Sabahattin Selek c Đsmet Đnönü'nün Hatıraları Nurer Uğurlu c Atatürk'ün Yazdığı Geometri Kılavuzu George Duhamel c Yeni Türkiye Bir Batı Devleti Sayfa 26 . Benim de kuvvetimi idare eder. 500 metreye kadar yaklaştım. Çok kan kaybediyorsam da askerin kuvve-i maneviyesini bozmamak için hatt-ı harpten çekilmeyeceğim. Ulusçuluk ve Toplumsal Devrimler I c Batıcılık. Dr. Tarık Zafer Tunaya c Devrim Hareketleri Đçinde Atatürkçülük Sabahattin Selek c Milli Mücadele (Büyük Taarruz'dan Đzmir'e) Đsmail Arar c Atatürk'ün Đzmit Basın Toplantısı Prof. Devrimler ve Atatürk Yunus Nadi c Türkiye'yi Sokakta Bulmadık Falih Rıfkı Atay c Baş Veren Đnkılapçı (Ali Suavi) Bâki Öz c Kurtuluş Savaşı'nda Alevi-Bektaşiler Prof. Niyazi Berkes c Batıcılık.'' C'in Kültür Hizmeti c Atatürk'ün Yazdığı Yurttaşlık Bilgileri Bülent Tanör c Kurtuluş (Türkiye 1918-1923) c Kuruluş (Türkiye 1920 Sonraları) Prof. Ulusçuluk ve Toplumsal Devrimler II S. Sağ kolumdan kurşunla yaralandım. Niyazi Berkes c 200 Yıldır Neden Bocalıyoruz I c 200 Yıldır Neden Bocalıyoruz II Ceyhun Atuf Kansu c Devrimcinin Takvimi Paul Dumont-François Georgeon c Bir Đmparatorluğun Ölümü (1908-1923) Ali Fuat Cebesoy c Sınıf Arkadaşım Atatürk I c Sınıf Arkadaşım Atatürk II Abdi Đpekçi c Đnönü Atatürk'ü Anlatıyor Paul Dumont c Atatürk'ün Yazdığı Tarih: Söylev Kılıç Ali c Đstiklâl Mahkemesi Hatıraları Prof. Đstihkâmlar üzerimize ateş açtı. Dr. Sina Akşin c Ana Çizgileriyle Türkiye'nin Yakın Tarihi I c Ana Çizgileriyle Türkiye'nin Yakın Tarihi II Prof. Düşman ricata mecbur edilmiştir.30'da düşmanın iki taburu ile çarpıştık.kitap ''(Vâdi-i Bû Misafir) den ilerleyerek boyun noktasını işgal etmek suretiyle ricat hattımızı kesmek isteyen düşman üzerine Mülâzım Kasım Efendi kumandasında bulunan 70 kişilik (Aile-i Mansur) ve (Şellâvî) mücahitlerini de alıp taarruz ettim. Đ. yanımda Remzi Efendi vardır. Macit Gökberk c Aydınlanma Felsefesi. Dr. Saat 10. Dr. Dr. Ölürsem.
kitap Bülent Tanör c Türkiye'de Yerel Kongre Đktidarları Prof. Dr. Dr.I c Đslamcılık Cereyanı . Dr.II c Đslamcılık Cereyanı . Suna Kili c Atatürk Devrimi-Bir Çağdaşlaşma Modeli Falih Rıfkı Atay c Atatürk'ün Bana Anlattıkları Reşit Ülker c Atatürk'ün Bursa Nutku Prof. 19 Mayıs Destanı Yunus Nadi c Mustafa Kemal Paşa Samsun'da Đsmet Zeki Eyuboğlu c Đrticanın Ayak Sesleri Nuri Conker c Zâbit ve Kumandan Sayfa 27 .III M. Neda Armaner c Đslam Dininden Ayrılan Cereyanlar: Nurculuk Fazıl Hüsnü Dağlarca c Destanlarda Atatürk. Şakir Ülkütaşır c Atatürk ve Harf Devrimi Kılıç Ali c Atatürk'ün Hususiyetleri Mustafa Kemal c Anafartalar Hatıraları Ecvet Güresin c 31 Mart Đsyanı Doğan Avcıoğlu c 31 Mart'ta Yabancı Parmağı Metin Toker c Şeyh Sait ve Đsyanı Süleyman Edip Balkır c Eski Bir Öğretmenin Anıları Yunus Nadi c Birinci Büyük Millet Meclisi Kemal Sülker c Dünyada ve Türkiye'de Đşçi Sınıfının Doğuşu Prof. Tarık Zafer Tunaya c Đslamcılık Cereyanı .
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
Lo hemos llevado donde lee en su other device.
Obtenga el título completo para seguir escuchando desde donde terminó, o reinicie la previsualización.