Gıda kaynaklı hastalıklar, genellikle besin zehirlenmesi olarak adlandırılır ve kontamine, çürümüş veya toksik gıdaların tüketilmesi sonucu meydana gelir. Besin zehirlenmesinin en yaygın semptomları mide bulantısı, kusma ve ishaldir.
2510’den fazla zehirlenme çeşidi vardır. Belirtiler benzer olsa da iyileşme süresi, zehirlenmeye yol açan besine, ne kadar tüketildiğine ve belirtilerin şiddetine göre değişir. Çoğu durumda, zehirlenen kişiler bir ya da iki gün içinde tıbbi bakıma ihtiyaç duymadan iyileşirler.
Tavuk Zehirlenmesi Nedenleri
Gıda zehirlenmesi, tavuk veya hindi gibi kümes hayvanlarının, yeterli süre pişirilmemesi ve iyice çözünmesine izin verilmemesi nedeniyle oluşur. Bir diğer faktör ise, çiğ kümes hayvanlarının diğer pişmiş gıdalarla temas etmesine izin vermektir.
Tavuk zehirlenmesine iki tür bakteri neden olur: Campylobacter ve Salmonella.
Çiğ veya az pişmiş yumurta, tavuk ve diğer kümes hayvanlarının etini tüketirseniz gıda zehirlenmesi yaşayabilirsiniz.
Tavuk Zehirlenmesi Belirtileri
Tavuk zehirlenmesi ne zaman anlaşılır? Tavuk zehirlenmesinin belirtileri kontamine yiyecek veya su tüketildikten sonra genellikle 8 ila 72 saat içinde hızlı bir şekilde ortaya çıkar. Belirtiler ve şiddetleri kişiden kişiye farklılık gösterebilir.
- Karın ağrısı, kramp veya karında hassasiyet (bunlar ilk belirtilerdir)
- Titreme
- İshal
- Ateş
- Mide bulantısı
- Kas ağrısı
- Kusma
- Dehidrasyon belirtileri (azalmış veya koyu renkli idrar, ağız kuruluğu ve düşük enerji)
- Kanlı dışkı (bu belirtiye genelde Campylobacter ve E.coli bakterileri yol açar)
Özellikle çocuklarda ve bebeklerde diyarenin neden olduğu dehidrasyon ciddi bir endişe kaynağıdır, vücut sadece bir gün içinde ciddi şekilde susuz kalabilir. Tavuk zehirlenmesi kaç gün sürer sorusunun cevabı ise net değildir. Bu, zehirlenmenin şiddetine göre değişebilir. Genelde gıda zehirlenmesi vakalarının çoğu birkaç gün sonra kendiliğinden düzelir ancak ciddi vakalar tıbbi tedavi gerektirir. Şiddetli zehirlenme vakaları genellikle hastanede tedavi edilir. Semptomların ise 48 saate kadar sürebileceği söylenebilir.
Tavuk Zehirlenmesi Tedavisi
Tavuk zehirlenmesine ne iyi gelir denildiğinde akla gelen ilk şey su olmalıdır. Hafif vakalar bol miktarda sıvı tüketimi ve yatak istirahati ile evde tedavi edilebilir. Ayrıca kusma ve/veya ishal yoluyla kaybedilen elektrolit ve diğer önemli sıvıların yerini alabilecek özel nemlendirme poşetleri kullanılabilir.
Ancak belirtiler kötüleşirse veya iyileşme görülmezse bir sağlık kuruluşuna başvurmak gerekir. Bu tip durumlar genellikle bakteriyel bir enfeksiyondan kaynaklandığı için antibiyotik veya antidiyareik ilaçlar reçete edilebilir ve genellikle 1 ila 14 gün içinde iyileşme görülür. Çok ağır vakalarda hastaneye yatış gerekebilir. Zehirlenmenin ağır vakalarında belirtiler şu şekildedir:
- Dışkıda kan
- Şiddetli karın krampları
- Bayılma
- Bulanık görme
- Üç günden uzun süren ishal
Tavuk Zehirlenmesi Nasıl Önlenir?
- Çiğ tavuk suyunun diğer yiyeceklere bulaşmasını önlemek için, alışveriş sırasında sepetinize veya buzdolabınıza koyacağınız çiğ tavuğu önce bir poşetin içerisine koyun.
- Tavuğu hazırlamaya başlamadan önce ve hazırladıktan sonra 20 saniye boyunca sabunlu suyla ellerinizi yıkayın.
- Çiğ tavuğu yıkamayın. Yıkama sırasında, tavuk suları mutfağınıza yayılabilir ve diğer yiyecekleri, eşyaları ve tezgahı kontamine edebilir.
- Çiğ tavuk için ayrı bir kesme tahtası kullanın. Tavuğu doğradıktan sonra eğer başka bir sebze veya et doğramanız gerekiyorsa ve başka kesme tahtanız yoksa, en son tavuğu doğrayın veya kesme tahtasını ve bıçağınızı sabunlu sıcak suyla iyice yıkayın.
- Tavuğu en az 75 derece ısıda pişirin. Emin olmak için bir gıda termometresi kullanabilirsiniz.
Balık Zehirlenmesi Neden Olur?
Balık zehirlenmesinin 2 farklı türü vardır.
Ciguatera Zehirlenmesi
Ciguatera zehiri (toksin) içeren sıcak okyanus balıklarının tüketilmesinin neden olduğu bir gıda zehirlenmesi biçimidir. Toksin, sıcak okyanus suyu resif alanlarında yosunlara bağlanan “dinoflagellate” adı verilen küçük bir organizma tarafından üretilir. Küçük balıkları yiyen balıklar bu yosunları tüketir ve toksin toplanarak daha büyük yırtıcı balıklarda yoğunlaşır. Birçok balık türünün insanlarda ciguatera zehirlenmesine neden olduğu bilinmektedir. (Örneğin; orfoz, baraküda, mercan, uskumru).
Toksin, balıkların görünümünü, kokusunu veya tadını etkilemez ve pişirme, soğutma veya dondurma yoluyla yok olmaz.
Scombroid Balık Zehirlenmesi (Histamin Zehirlenmesi)
Histamin zehirlenmesi aşağıdaki balık türlerinin tüketilmesi sonucu görülür:
Scombridae ailesi: Ton balığı, uskumru ve palamut
Scombroid olmayan balıklar: Lüfer, sardalye, sarıkanat ve kılıçbalığı
Balıklar sıcak bölgelerde yakalandıktan sonra hemen soğutulmazsa, balıklarda doğal olarak bulunan histidin adı verilen bir kimyasal, tüketildikten birkaç saat sonra semptomlara neden olan histamine dönüşür.
Balık Zehirlenmesinin Belirtileri
Balık zehirlenmesi nasıl anlaşılır? İki farklı zehirlenme türü olduğu için semptomlar da değişiklik gösterebilir.
Ciguatera zehirlenmesi
Semptomlar genellikle 1 ila 24 saat içerisinde ortaya çıkar ve şunları içerir:
- Kusma
- Diyare ve/veya karın (mide) krampları
- Baş ağrısı, yorgunluk ve bayılma
- Eklem ve kas ağrısı
- Ağız, parmaklar ve ayak parmakları etrafında karıncalanma
- Soğuk su ile temas halinde yanma hissi veya cilt ağrısı
- Aşırı kaşıntı
- Ağır vakalarda koma
Scombroid zehirlenmesi
- Ağız çevresinde karıncalanma ve yanma
- Yüz kızarması ve terleme
- Mide bulantısı, kusma ve ishal
- Baş ağrısı
- Çarpıntı ve baş dönmesi
- İsilik
Bu belirtiler genellikle balık yedikten hemen sonra ortaya çıkar. Tanı, zehirlenme vakasına bağlı olarak balıklarda histamin saptanması ile doğrulanır.
Bebeklerde Balık Zehirlenmesi Belirtileri
- Karın ağrısı, kramp
- Kusma
- Yüzde kızarıklık
- Ağlama, huysuzluk
- Solunum yetmezliği
Balık zehirlenmesi bebeklerde yetişkinlere göre çok daha tehlikelidir ve acil ilk yardım gerektirir.
Balık Zehirlenmesi Tedavisi
1. Bol su tüketimi
Kusma ve ishal vücuda büyük ölçüde su kaybettirir. Dehidrasyonu önlemek için bol bol su tüketilmesi gerekir. Yetişkinler günde 8 ila 16 bardak arası su tüketmelidir. Bazı ağır vakalarda damar yolundan serum verilebilir.
2. İlaç
Histamin (scombroid) zehirlenmesinde genelde ilk 12 saat içerisinde belirtiler kaybolur ve iyileşme sağlanır. Ancak zehirlenmenin şiddetli olduğu durumlarda antihistamin ilaç alınması gerekebilir. Ciguatera zehirlenmesinde ise mannitol kullanımı önerilebilir. Ancak bu ilaç daha çok semptomların azaltılmasına yönelik bir tedavidir. Ayrıca ciguatera zehirlenmesi geçiren kişi 6 ay boyunca herhangi bir okyanus balığı tüketmemelidir ve 3 ay boyunca alkollü içeceklerden uzak durmalıdır.
Balık zehirlenmesi öldürür mü? Evet, bazı ağır vakalar ne yazık ki ölümle sonuçlanabilir. Bu nedenle zehirlendikten sonra ilk müdahale çok önemlidir. Belirtiler ortaya çıktıktan sonra iyi takip edilmeli ve herhangi bir iyileşme görülmediği takdirde hemen bir sağlık kuruluşuna gidilmelidir.
Et Zehirlenmesi
Bu tip gıda zehirlenmesi, genel olarak sığır eti ve ürünlerini içerir (biftek, pirzola vb.) Ayrıca sucuk ve sosis gibi işlem görmüş etlerden de kaynaklanabilir.
Et kaynaklı zehirlenmelerde asıl neden, etin tam olarak pişirilmemesidir. Etin içinin kırmızı değil, pembe kalması gerekir ve suyunu da tamamen berrak şekilde salmalıdır. İçi kırmızı kalsa bile, pişirilirken yüzeyinin yüksek ısıda mühürlenmesi bakterilerin ölmesini sağlar.
Et Zehirlenmesinin Nedenleri
Et zehirlenmeleri de bakteri kaynaklıdır. Bu bakteriler:
- Campylobacter
- Listeria
- Salmonella
- E. coli
Campylobacter ve salmonella bakterilerinin her ikisi de çiğ ette bulunur. Listeria, kıyılmış ve ısıl işlem görmüş et ürünlerinde (örn. salam, sosis), E. coli az pişmiş sığır etlerinde bulunabilir.
Pişirmeden önce etlerin durulanması veya yıkanması, gıda zehirlenmesinin başka bir nedenidir. Birçok insan eti temizlemek ve bakterileri yok etmek amacıyla yıkıyor ancak bu tam tersi, zehirlenmeye yol açan bakterilerin mutfağa yayılmasına neden oluyor.
Et Zehirlenmesinin Belirtileri
Et kaynaklı gıda zehirlenmesinin semptomları tüketimden sonraki ilk 48 saat içinde ortaya çıkar.
- Mide ağrıları ve krampları
- Ateş
- Kusma
- İshal (kişiden kişiye değişebilir)
- Mide bulantısı
- Şişkinlik
- Ağrı ve genel olarak kendini iyi hissetmeme
- İshal ve susuzluğun neden olduğu baş ağrısı ve baş dönmesi
Zayıf bir bağışıklık sisteminiz, altta yatan bir sağlık sorununuz varsa veya yüksek riskli bir gruptaysanız (yaşlılar, küçük çocuklar) gıda zehirlenmesinden daha kolay etkilenebilirsiniz.
Bu belirtiler gittikçe kötüleşiyorsa, ateşiniz düşmüyorsa ve beraberinde dehidrasyon da bulunuyorsa ya da belirtiler dehidrasyona yol açarsa, geç kalmadan tıbbi yardım almalısınız.
Et Zehirlenmesi Tedavisi
Gıda zehirlenmesi genellikle evde tedavi edilebilir ve çoğu vaka üç ila beş gün içinde çözülür.
- Vücudun elektrolit seviyesini korumak ve susuz kalmamak çok önemlidir. Su, taze meyve suları karbonhidrat dengesini sağlayabilir ve yorgunluk, halsizlik hissinin geçmesine yardımcı olur.
- Imodium ve Pepto-Bismol gibi reçetesiz ilaçlar diyarenin kontrol edilmesini sağlar ve mide bulantısını baskılayabilir. Ancak, bu ilaçları kullanmadan önce doktorunuza danışmalısınız, çünkü vücut toksin sistemini temizlemek için kusmayı ve ishali tetikleyecektir. Ayrıca bu ilaçların bebeklere ve çocuklara verilmesi önerilmez.
- Her türlü gıda zehirlenmesinde yorucu aktivitelerden kaçınmak ve istirahat etmek önemlidir. Aynı zamanda duş almak da vücudunuzdaki sağlıksız bakterilerin temizlenmesine yardımcı olur.
- Şiddetli gıda zehirlenmesi vakalarında, etkilenen kişilere hastanede intravenöz sıvılar (serum) verilerek dehidrasyon önlenebilir.
Et Zehirlenmesini Önleme
- Her türlü gıda zehirlenmesinde olduğu gibi, önleme tedaviden daha faydalıdır. Bu, yiyeceklerin hazırlanmasına, pişirilmesine ve saklanmasına özen gösterilmesi, mutfak eşyalarının ve çalışma yüzeylerinin temiz tutulmasını sağlamak anlamına gelir.
- Diğer bir önemli faktör çapraz bulaşmadır. Bu, pişirilmiş ve çiğ etlerin ayrı tutulmasını sağlamak, böylece birbirlerini enfekte etmelerini önlemek anlamına gelir.
- Yemek yapmadan veya yemek yemeden önce mutlaka ellerinizi yıkayın. Yiyeceklerin uygun şekilde mühürlendiğinden ve saklandığından emin olun. Et ve yumurtaları iyice pişirin. Çiğ ürünlerle temas eden herhangi bir malzeme, diğer gıdaları hazırlamak için kullanmadan önce sterilize edilmelidir.
Et, Tavuk, Balık Zehirlenmesinde Ne Yenmeli?
Vücudun gıda zehirlenmesinin etkilerinden kurtulmasına yardımcı olmak için sıvı alımı çok önemlidir. Suyun haricinde, elektrolit içeren sporcu içecekleri, su kaybını önlemenin en iyi yoludur. Çorba, kafeinsiz çay, papatya ve nane gibi bitki çayları da içilebilir. Birkaç gün katı gıdalardan kaçının.
Katı gıda tüketmeye başladığınızda mümkün olduğunca hafif yiyecekler yiyin. Hafif, düşük yağlı ve düşük lifli gıdalar tüketin. Aşağıdaki yiyecekler midenizi rahatsız etmeyen, tüketebileceğiniz besinlerdir:
- Muz
- Mısır gevreği
- Bal
- Patates püresi veya haşlanmış patates
- Yulaf, fıstık ezmesi
- Kızarmış ekmek
- Pirinç
- Tuzlu krakerler
- Elma püresi
- Yumurta beyazı
Zehirlenmeden bir iki gün sonra kalsiyum takviyesi ya da probiyotik almak veya yoğurt yemek, bağırsaklardaki iyi bakterilerin sayısını artırarak vücudun gıda zehirlenmesine karşı verdiği mücadeleye yardımcı olabilir.
Zehirlenme Sonrası Kaçınılması Gerekenler
Kustuktan sonra ağzınızdaki kötü tattan kurtulmak istemeniz normal. Ancak en az 1 saat boyunca dişlerinizi fırçalamayın. Kusma sırasında dışarı atılan mide asidi diş minesine zarar verebilir ve kustuktan hemen sonra dişlerinizi fırçalamak mineyi daha da aşındırır.
Bir numaralı önceliğiniz, zehirlenmenize neden olan yiyeceklerden kaçınmak olmalıdır. Ayrıca bazı katı gıdalardan ve midenizi tahriş edecek yiyeceklerden de uzak durmalısınız.
- Alkol
- Kafein (soda, enerji içecekleri veya kahve)
- Baharatlı yiyecekler
- Lifli gıdalar (ishale neden olabilir)
- Süt ürünleri
- Yağlı gıdalar
- Kızarmış gıdalar
- Nikotin
- Çeşnili yiyecekler
- Kutulu meyve suları
Hamileyken Besin Zehirlenmesi Yaşanırsa Yapılması Gerekenler
Hamilelik sırasında, gıda zehirlenmesi daha fazla endişeye neden olabilir. Zehirlenmeye ek olarak, bebeğin güvenliğinden de endişe duyulur. Bebeğin bağışıklık sistemi henüz yeterince gelişmediği için zehirlenme, onun açısından çok daha tehlikeli olur.
Gıda güvenliği hamilelik sırasında çok daha önemlidir çünkü olumsuz sonuçlara yol açabilir. Listeria bakterisi bebekte uzun süreli nörolojik gelişim sorunlarına neden olabilir. E. coli genellikle kanlı dışkıyla görülen kan damarı astar hasarına veya böbrek yetmezliğine neden olabilir. Salmonella bakterisi ise menenjit, reaktif artrit ve bakteremiye (kan dolaşımındaki bakteriler) neden olma potansiyeline sahiptir. Şiddetli besin zehirlenmesi vakaları düşük, ölü doğum veya erken doğuma yol açabilir. Ayrıca ne yazık ki, hamile kadınlar metabolizma ve dolaşımlarındaki değişiklikler nedeniyle gıda zehirlenmesine daha yatkındırlar.
Belirtiler
Mide bulantısı, kusma ve ishale ek olarak, gebelik sırasında gıda zehirlenmesinin ortak belirtileri şunlardır:
- Baş ağrısı
- Ateş
- Karın ağrısı veya rahatsızlık
- Dehidrasyon
- Kanlı dışkı
Vücudun hamilelik süresince yaşadığı sürekli değişikliklerle birlikte, bulantı ve kusma gibi belirtilerin normal olup olmadığını veya gıda zehirlenmesinden kaynaklandığını söylemek zor olabilir. Kendilerini aniden gösteren veya anormal olan semptomlar gözlemlenmelidir. Emin olunamadığı takdirde bir doktora danışmak en sağlıklısı olur.
Tedavi
Dehidrasyon, gıda zehirlenmesinin en yaygın komplikasyonlarından biridir. Bunun nedeni ise ishal ve kusmadır. Kaybolan sıvıları yenilemek için su tüketimini artırmak önemlidir. Vücudun büyük ölçüde sudan oluştuğu unutulmamalıdır. Sıvı alımını sıklaştırmak, vücudun hastalıktan hızlı bir şekilde kurtulmasına yardımcı olur.
Eğer dehidrasyonu engellenemiyorsa, bu durum doktorla paylaşılmalıdır. Gebelik sırasında şiddetli dehidrasyon, hastaneye yatış gerektirebilir ve/veya damar yoluyla intravenöz sıvıları verilebilir.
Hamilelik sırasında listeria bakterisinin neden olduğu bir zehirlenme, genellikle hastaneye yatırılarak tedavi edilir ve intravenöz antibiyotik verilir.
Hamilelikte Besin Zehirlenmesini Önleme Yolları
- Çiğ etlerinizi iyice pişirin. Gerekirse bir et termometresi kullanın. Bazı zararlı bakteriler yüksek sıcaklıkta hayatta kalamazlar.
- Çiğ yiyecekleri pişmiş yiyeceklerden ayrı tutun.
- Hamilelikte balık zehirlenmesi yaşamamak için sushi ve benzeri çiğ balıkları tüketmekten kaçının.
- Bozulabilir gıdaları güvenli bir şekilde saklayın. Optimum tazeliği korumak için dondurucuda saklayın.
- Mümkün olduğunca, paketlenmiş ve ısıl işlem görmüş etlerden kaçının.
- Çiğ veya pastörize edilmemiş süt ürünlerinden uzak durun.
- Ürünlerin son kullanma tarihlerini kontrol etmeden tüketmeyin.
- Servis etmeden önce mutlaka meyve ve sebzeleri iyice yıkadığınızdan emin olun.