

16-NAHL:
Meâl-i Şerifi
90- Şüphesiz ki Allah, size adaleti, iyilik yapmayı ve yakınlara bakmayı
emreder; hayasızlıktan, fenalıktan ve azgınlıktan nehyeder. Öğüt almanız
için size böyle öğüt verir.
90- Şüphesiz ki Allah adaleti iyiliği ve özellikle akrabalara yardım
etmeyi emreder ve hayasızlıktan fenalıktan ve azgınlaktan nehyeder.
ADİL: Her şeyi layık olduğu yere yerleştirmek, hakkı yerine koymaktır ki,
azgınlığın, başka bir ifade ile haksızlık ve zulmün zıddıdır. Adalet,
insaf ve haklılık ve doğruluk mânâlarını kapsayan bir denkleştirmedir ki,
terazinin dili gibi aşırılık ve ihmalkarlık arasında bir birleştirme
noktası ve istikamet olarak iki tarafında denklik denilen bir denkleşme
mânâsına gelir. Ve bundan dolayı adalete ve adalet düsturlarına mizan da
denilir. Çünkü "Ve onlarla beraber Kitabı ve adalet ölçüsünü indirdik ki,
insanlar adaleti yerine getirsinler" (Hadid, 57/25) buyurulmuştur.
Yani adalet, kâinatın nizamıdır. Amel ve ibadette vacib gibi sayılan
ahlâkî bir fazilettir. Şüphe yok ki her hakkın başı yüce Allah'ın hakkı
olan ilâhlık haklarıdır. İlâhlık haklarının birincisi ise Allah'ın
birliğine inanmaktır. Çünkü ortak ve benzeri bulunanın son derece saygı
ve yüceliğe hakkı olamaz. Bundan dolayı adaletin başı Allah'ın birliğine
inanmaktır. Çünkü bu âyetin tefsirinde İbnü Abbas'dan: "Adalet,
Allah'tan başka ilâh olmadığına şehadet etmektir; adalet, ortak ve
benzerleri ortadan kaldırmaktır; adalet, Allah'ın birliğine inanmaktır."
diye rivayetler yapılmıştır.
"İHSAN" kelimesi de lugatta iki şekilde kullanılır. Birisi dur ki, bir
şeyi güzel yapmak demektir. Birisi de dir ki, ona iyilik etti demektir.
Türkçede ihsan bu ikinci mânâda meşhurdur. Âyette ise iki mânâya da
gelmesi muhtemeldir. Ve her ikisi ile de tefsir, rivayet olmuştur.
Birincisi yaptığını güzel yapmak demek olur. Bu mânâ ile ihsan,
peygamberimizin hadisinde "Sanki görüyorsun gibi Allah'a ibadet etmen"
diye tefsir olunmuştur. Yani bu şekilde ihsan, "görevi en güzel şekilde
yapmak" demektir. Yine bu mânâdan olarak Peygamber (s.a.v): buyurmuştur
ki "Allah Teâlâ her şey üzerine ihsanı (güzel bir şekilde muamele
yapmayı) yazdı. Bundan dolayı öldürme ve kesmeyi bile güzel şekilde
yapınız. Her biriniz bıçağını iyi bilesin ve boğazlayacağı hayvanı rahat
ettirsin" demektir. İkincisi insanlara iyilik yapmak demek olur. Bu mânâ
ile ihsan da "kendin için sevdiğini kardeşin için de sevmen" hadis-i
şerifi ile tefsir edilmiştir.
Akrabalara muhtaç oldukları hususlarda bahşiş vermek ve iyilik yapmak
ile yakınlarla ilişki sürdürmek ve ikramda bulunmaktır. Bu aslında ihsan
içinde bulunuyorsa da şanına verilen önemden dolayı özellikle
zikredilmiştir. Peygamber (s.a.v.)den rivayet edilmiştir ki, şöyle
buyurmuştur: "Sevabı en çabuk olan taat yakın akrabaları gözetmektir"
yani yakınlara iyilikte bulunmak suretiyle ilişkileri kuvvetlendirmektir.
FAHŞÂ: Çirkinlikler, zina gibi şehvetlere uymada ifrat (aşırılık) ile
ilgili olan günahlardır ki, Türkçede edepsizlikler diye ifade edilir ve
bunlar, insanların en çirkin durumlarıdır.
MÜNKER: Ne şeriatte, ne âdette tanınandır. Çünkü şeriat ve âdette uygun
görülmeyen fiiller hoş görülmez. Öfkeyi tahrik eder, red edilir ve hoş
karşılanmaz. Yani hakkı olmayan şeyi istemek, başkasının haklarına
tecavüz etmektir ki, adaletin zıddı, yani zulümdür.
Sahabe büyüklerinden biri olan Osman b. Maz'un-ı Cumahî (r.a.)den
rivayet edilmiştir ki: "Ben başlangıçta yalnız Muhammed (s.a.v) den
utandığım için müslüman olmuştum. İslâm henüz kalbimde yerleşmemişti.
Bir gün Hz. Peygamberin huzuruna vardım. Benimle konuşuyordu. Konuşurken
gördüm ki gözünü göğe dikti, sonra da sağından aşağı indirdi. Sonra bunu
bir daha tekrar etti. Sebebini sordum, O buyurdu ki: 'Seninle konuşurken
birden bire Cebrail sağımdan indi ve 'Ey Muhammed! 'Allah, adalet ve
ihsanı emrediyor' adalet 'Allah'tan başka ilâh olmadığına şehadet etmek',
ihsan , farzları yerine getirmek yani akrabalığı olana iyilik yapmak,
zina, ne şeriatta, ne sünnette tanınmayan başkasının hakkına tecavüz
etmektir' dedi". İşte bunun üzerine adı geçen Osman dedi ki: "Kalbime
iman yerleşti. Vardım Ebu Talib'e haber verdim. O da şöyle dedi: 'Ey
Kureyş topluluğu! Yeğenime tabi olunuz, doğru yolu bulacaksınız.
Şüphesiz o, size güzel ahlâktan başka bir şey emretmiyor.' Bunun üzerine
Hz. Peygamber (s.a.v): 'Ey amcacığım! İnsanların bana uymalarını
emredersin de kendini bırakır mısın?' buyurdu ve uğraştı. Fakat o,
şehadet getirmekten kaçındı. Bunun üzerine "Ey Resulüm! doğrusu sen, her
sevdiğine hidayet veremezsin" (Kasas, 28/56) âyeti indirildi.
Hz. Ali'den rivayet edilmiştir ki, o şöyle demiştir: "Yüce Allah,
Peygamberine kendisini Arap kabilelerine arzetmesini emretti. Bunun
üzerine yüce Peygamber çıktı, ben ve Ebu Bekir de beraberinde idik. Bir
mecliste durduk ki, üzerlerinde onur vardı. Ebu Bekir, bu toplum
kimlerden diye sordu? Şeyban b. Sa'lebe'den dediler. Bunun üzerine
Resulullah onları iki şehadet kelimesini getirmeye davet etti. Ve Kureyş
Peygamberi yalanladığı için kendisine yardım etmelerini teklif etti. Bu
teklifi edince Makrun b. Amir 'Ey Kureyşli! Bizi davet ettiğin şey nedir?'
dedi. Resulullah âyetini tilavet etti. Bunun üzerine Makrun b. Amir, 'Vallahi,
sen güzel ahlâka ve güzel amele davet ediyorsun. Seni yalanlayan ve
senin aleyhinde hareket etmek isteyenler yemin ederim ki, iftira
ediyorlar' dedi."
İbnü Mesud (r.a) demiştir ki: "Kur'ânda iyilik ve kötülüğü en fazla
toplayan âyet budur." Demişlerdir ki, eğer Kur'ânda bu âyetten başka bir
şey olmasaydı ona yine "Her şey için bir açıklama, bir hidayet ve rahmet
kaynağı ve müslümanlar için bir müjde" denmesi doğru olurdu. "Allah daha
iyi bilir." Bunun âyetinden sonra getirilmesi buna dikkat çekmek içindir.
Böyle emir ve yasak, iyilik ve kötülüğü açıklamak ve birbirinden
ayırmakla Allah size vaaz ediyor ki düşünüp öğüt alasınız. Belleyip
tutasınız. Dolayısıyla bu öğütü dinleyiniz, bu emir ve yasağı tutunuz.
Meâl-i Şerifi
91-97- 91- Bir de anlaşma yaptığınızda Allah'ın ahdini yerine getirin ve
pekiştirdikten sonra yeminleri bozmayın. Allah'ı üzerinize şahid
tuttuğunuz halde, nasıl olur da bozarsınız! Şüphesiz ki Allah
yaptıklarınızı bilir.
92- Bir ümmet, diğer bir ümmetten (sayıca ve malca) daha çok olduğu
için, yeminlerinizi aranızda aldatma vasıtası yaparak, ipliğini sağlamca
eğirdikten sonra onu söküp bozmaya çalışan kadın gibi olmayın. Allah
sizi bununla imtihan eder ve şüphesiz hakkında ihtilaf ettiğiniz şeyleri
kıyamet günü size mutlaka açıklayacaktır.
93- Allah dileseydi elbette hepinizi tek bir ümmet yapardı. Fakat Allah
dilediğini saptırır ve dilediğine de hidayet verir. Şüphesiz ki,
(kıyamet gününde) bütün yaptıklarınızdan sorumlu tutulacaksınız.
94- Yeminlerinizi aranızda aldatma ve fesada vasıta edinmeyin, sonra
sağlam basmışken bir ayak kayar da Allah yolundan saptığınız için,
dünyada kötü azabı tadarsınız. Ahirette de size büyük bir azab olur.
95- Allah'ın ahdini az bir bedel karşılığında değişmeyin. Eğer
bilirseniz muhakkak ki Allah katındaki sevap sizin için daha hayırlıdır.
96- Sizin yanınızdaki dünya malı tükenir, Allah'ın katındakiler ise
tükenmez. Muhakkak ki biz, Allah yolunda sabredenleri, yaptıkları amelin
daha güzeliyle mükafatlandıracağız.
97- Erkekten ve dişiden, mümin olarak kim iyi amel işlerse muhakkak onu
güzel bir hayat ile yaşatacağız ve yapmakta oldukları amellerin daha
güzeliyle mükafatlarını elbette vereceğiz.
Meâl-i Şerifi
98- Şimdi Kur'ân okumak istediğin zaman önce o kovulmuş şeytandan
Allah'a sığın.
99- Şüphesiz ki iman edip de Rablerine tevekkül edenler üzerinde o
şeytanın hiçbir nüfuzu yoktur.
100- Şeytanın nüfuzu, ancak onu dost edinenlere ve Allah'a ortak
koşanlaradır.
98-99-100- Allah'a sığınma emri, mânâsı ile emirdir. Kur'ân okumaktan
faydalanmak için ilk önce şeytandan Allah'a sığınmak lazımdır. Bu ise
aslında kalb ile yapılan bir iştir. Onun için âlimlerin çoğu, sözlü
olarak "euzü" çekmek vacib değil, müstehabdır, demişlerdir.
Özetle şeytanlık peşinde dolaşan şeytan dostları Kur'ân'dan hidayet
alamazlar. Onun için:
Meâl-i Şerifi
101- Biz bir âyeti değiştirip yerine başka bir âyet getirdiğimiz zaman
Allah ne indirdiğini pek iyi bilmiş iken kâfirler Peygambere: "Sen,
ancak bir iftiracısın" dediler. Hayır öyle değil; onların çoğu
bilmezler.
102- (Ey Muhammed!) Onlara de ki: "Kur'ân'ı Cebrail, iman edenlere sebat
vermek, müslümanlara bir hidayet ve bir müjde olmak için Rabbinin
katından hak olarak indirdi.
103- Muhakkak biliyoruz ki kâfirler: "Kur'ân'ı Muhammed'e bir insan
öğretiyor" diyorlar. Peygambere öğretiyor zannında bulundukları kimsenin
dili yabancıdır. Bu Kur'ân ise apaçık bir Arapçadır.
104- Allah'ın âyetlerine iman etmeyenleri, muhakkak ki Allah hidayete
erdirmez ve onlara can yakıcı bir azab vardır.
105- Yalanı ancak Allah'ın âyetlerine inanmayanlar uydurur. İşte onlar
yalancıların ta kendileridir.
101- Bir âyetin yerine diğer bir âyetin, getirilmesi nesihtir. Önceki
âyet mensuh (neshedilmiş), sonraki âyet ise nasih (nesheden)dir.
Kâfirler, nesih meselesini Hz. Muhammed'in peygamberliği hakkında bir
şüphe gibi ileri sürmek istemişlerdi ki, zamanımızda da hâlâ bunu takip
eden kâfirler çoktur. Bu âyet, onlara cevaptır. Yani bir âyeti neshedip
(hükümsüz kılıp) yerine diğer bir âyeti bedel olarak getirdiğimiz vakit
ki Allah, ne indirdiğini, ne indireceğini daha iyi bilir. Onun neshi ve
değiştirilmesi haşa bilgisizlikten değil, ilim ve hikmetindendir. Önceki
âyet de sonraki âyet de ilâhî hikmet ve kulların menfaatleri gereğince
iner. Bir zaman için faydalı olan, diğer bir zaman için zararlı
olabilir. Bunun tam tersi de vardır. Çünkü dünyadaki durumlar,
değişiktir. Şeriatler ise dünya ve ahirette Allah'ın kullarının
faydaları ile uyumludur. Halbuki yüce Allah, Hz. Muhammed'in şeriatını
kıyamete kadar değişik asırların yararlarına hakim olması için
indirmiştir.
Yüce Allah, ne indirdiğini ve indireceğini bilip dururken bir âyeti
başka bir âyetle değiştirdiği zaman sen, peygamber değil, bir
iftiracısın dediler. Bu Kur'ân'ı kendin uyduruyorsun da Allah'a iftira
ediyorsun. Bu Allah sözü olsaydı değiştirilir miydi? demeğe kalkıştılar.
Rivayet edildiğine göre, önce şiddetli bir âyet, sonra da ondan yumuşak
bir âyet indi mi, Kureyş kâfirleri şöyle derlerdi: "Muhammed ashabı ile
eğleniyor. Bugün birşey emrediyor, yarın da onu yasaklıyor. Mutlaka
onları, o kendiliğinden uyduruyor da Allah'a iftira ediyor" Hayır
onların çoğu bilmez. İçlerinde bilen ve bildiği halde, inat ve kibir
edenler bile varsa da çoğunun bu yaptıkları bilgiye yakışmaz. Kur'ân'ın
hakikatini, nesih ve değiştirilmesinin fayda ve hikmetlerini bilmezler.
102- Sen de ki (Ey Muhammed!) Onu Rûhu'l-Kudüs Rabbinden hak olarak
indirdi.
RÛHU'L-KUDÜS: Kudsiyet ruhu, yani hiçbir leke ile lekelenmek ihtimali
olmayan temizlik ruhu, bir güvene layık, mukaddes, tertemiz ruh demektir
ki, Cebrail'dir. Nitekim "Onu, Rûh-i Emîn indirdi." (Şuârâ, 26/193)
âyetindeki Rûh-i Emîn de O'dur.
"Biz onu Rûhu'l-Kudüs (Cebrail) ile destekledik" (Bakara, 2/87) ilâhî
sözünde olduğu gibi burada Cebrail'in, Rûhu'l-Kudüs ünvanı ile anılması
kâfirlerin iftiralarını şiddetle reddetmek için peygamberlerin son
derece temizlik ve mukaddesliğini açıkça tesbit etmek nüktesi ile
ilgilidir. Yani Ey Muhammed! Kur'ân öyle kutsal bir kitaptır ki, bunu
sana hiçbir kusur ile lekeli olma ihtimali olmayan Rûhu'l-Kudüs, yüce
Rabbinden indirmekte, hem de hiç bir sahteliğe yer olmayacak şekilde hak
ile indirmektedir. Şu halde bu kitap, nasih ve mensuhu ile bütün kapsamı
hak olan kutsal bir kitap ve sen, Rûhu'l-Kudüs'e sahip hak bir
Peygambersin. Rabbin bunu böyle indirdi ki iman edenleri
sağlamlaştırsın, imanda sabit kılsın ve Allah'ın hükmüne boyun eğen
bütün müslümanlara yol gösterici ve müjde olması için. İşte nesih böyle
imanı sağlamlaştırma ve yol gösterme ve müjde hikmetleri ile ilgilidir.
103-Burada bu "Müslimîn" fasılasının tekrarlanması yukarıdaki (16/89)
âyetine işaret etmekle (16/90) âyetini hatırlatır.
Elbette biliyoruz onlar, o kâfirler "Kur'ân'ı ona muhakkak bir insan
öğretiyor" diyorlar. Yani Kur'ân'ı Muhammed'e Ruhü'l-Kudüs indirmiyor,
şüphesiz bir insan ona öğretiyor, diyorlar. Böyle demeleri, bir defa
şimdiye kadar bir insandan eğitim ve öğrenim görmediğini itiraf etmeleri
ve "kendisi uyduruyor" demelerini yalanlıyor. "Ona bir insan öğretti"
diyemiyorlar. Yani Hz. Peygamberin peygamberliğini ilan etmeden önce; ne
gizli, ne açık bir kimseden okuyarak ders almadığnı herkes bildiğinden
dolayı, hiç kimseyi aldatamayacak olan öyle bir iddiaya cesaret
edemiyorlar. Fakat gördükleri olağanüstü durum karşısında bunu bahane
ederek diyorlardı ki: "Bu şimdiye kadar hiçbir öğrenim ve eğitim
görmediği için bunu kendisi yapamaz. Okuma-yazma bilmeyen birisinin
böyle bir kitap hazırlayabileceğini akıl kabul etmez. Muhammed'i şimdi
kesinlikle birisi eğitiyor". Fakat Allah'ın onu eğittiğine inanmak
istemiyorlar da, şüphesiz bir insan onu eğitiyor diyorlar. Bu Kur'ân'ı
ona bir insan yapıveriyor, o da ondan öğrendiklerini Allah sözü diye
satmak istiyor, şeklinde iftira ve alay ediyorlar.
Bu âyetin inmesinin sebebi hakkında yapılan rivayetlerde denilmiştir ki,
Mekke'de Amir b. Hadra'mî'nin "Cevrâ" veya "Yeîyş" adında Rum asıllı bir
kölesi varmış, okuma-yazma bilirmiş ve kitap ehli imiş. Herkesi İslâm'a
davet eden Allah'ın elçisi bazen Merve'de onu meclisine alır konuşurmuş.
Kureyş müşrikleri buna kızar, Kur'ân'ı Muhammed'e bu hıristiyan
öğretiyor diye alay etmek isterlermiş. Bir de Cebrâ ile Yesâra adlarında
iki Rum, Mekke'de kılıç yaparlar, aynı zamanda Tevrat ve İncil
okurlarmış, Hz. Peygamber arasıra bunlara uğrar, okuduklarına rast
gelirse dinlermiş. Bazıları da bunu bahane etmek istemişler. Bir de
Huveytıb b. Abdü'l-'Uzzâ'nın kölesi Abisâ kitaplara sahib imiş, müslüman
olmuş, bunu gören müşrikler, "İşte Muhammed'e bu öğretiyormuş" demeğe
kalkışmışlar. Bir de Selmân-ı Fârisî'den bahsedilmiştir. Fakat bu zat,
Medine'de müslüman olduğundan dolayı âyetin Mekkî olmasına göre iniş
sebebinde bu iddianın söz konusu edilmesinin doğru olamayacağını
açıklamakla buna itiraz edilmiştir.
Özetle peygamberliği kabul etmek istemeyen müşrikler, Resulullah'ı yeni
tahsile başlamış acemi bir öğrenci ve başkasına yaptırdığını kendine
isnad eden bir aldatıcı gibi göstermek için, bir insanın ona öğrettiği
şüphesini uyandırmak istiyor ve bazen şuna, bazen buna isnad ederek
çeşitli propagandalar yapıyorlardı. Nitekim son zamanlarda bazı
hıristiyanlar da Muhammed, dinini hıristiyanlardan öğrendi, Müslümanlığı
Hıristiyanlıktan aldı diye aynı şekilde yayınlar neşretmişlerdir. İşte
bütün bunları kapsamak üzere görülüyor ki, âyette bir isim açıkça
zikredilmemiş, kayıtsız olarak "bir insan" denilmiş ve bununla şüphenin
genel olarak kökünden halledilmesine işaret edilmiştir. Çünkü bu şekilde
iftiracıların esas kötü niyetleri, herhangi bir insanın Hz. Muhammed'e
öğrettiği şüphesini ileri sürmektir. Yanılmalarının da dayanağı budur.
Kur'ân'ın Allah tarafından indirilmiş bir kitap olduğunu inkâr etmek
için öyle söyleyenler düşünmüyorlar ki Peygambere öğretiyor zannında
bulundukları kimsenin dili yabancıdır. Arapça değil, anadili Arapça'nın
yabancısı olan bir dildir. Yani ona bir insan öğretiyor demelerinden
gayeleri insanların aklını çekmek, fikir ve düşüncelerini Allah'tan bir
insana çevirmektir. Halbuki bu söyledikleri şey büsbütün aklın uygun
bulduğu şeylere aykırıdır. Çünkü Muhammed'e öğretiyor diye fikirleri
bozmak istedikleri o varsayılan insanın bir defa Araplardan olmasına
ihtimal yoktur. Çünkü Kur'ân, bütün kainata meydan okuyup dururken
Araplar içinde öyle bir öğretmen olsaydı, hiç şüphesiz, kalkıp "Sana
öğreten ben değil miyim?" diye hemen yüzüne vurmaz mıydı? Veyahut
Kur'ân'ın benzerlerini yapıp hiç olmazsa el altından hemen dağıtmaz
mıydı? Arapların bütün beliğleri ve zenginleri bununla uğraşıyor ve
Peygamberin maddî ve manevî açıdan hiçbir zorlayıcı gücü bulunmuyordu.
Ve ona karşı koymak için o kadar sebeb ve vesika bulunuyor du ki, bu
şartlar altında öyle bir şahsın kendini tanıtmaması ihtimali
düşünülemezdi, Onun için Araplar içinde öyle bir öğretmenin olmadığı
araştırma ile sabit olduğu gibi, aklen ve delil ile de sabit idi. Bu
bakımdan öyle varsayılan bir şahıs, olsa olsa Araplar dışındaki herhangi
bir toplumdan Arap olmayan biri olmak üzere farz olunabilir. Dolayısıyla
Araplar da Arapla değil, yukarda nakledildiği üzere Arap olmayan biri
ile dinsizlik ediyorlardı. Halbuki bu Kur'ân-ı Kerim apaçık bir
Arapçadır. Öyle Arapça bir beyandır ki, bütün Arap edebiyatçılarını
benzerini yapmaktan aciz bırakmıştır. Bunu Arap olmayan biri nasıl
yapabilir? Böyle parlak bir Arapça, Arap olmayan birisinin öğretimine
nasıl isnad edilebilir? Gerçi Arap olmayan birinin oldukça iyi bir
Arapça öğrenmesi ve bilmeyenlere öğretmesi, adeten mümkün değildir.
Fakat Arap değil, yabancı olmak, sonra da bütün Arapların üstünde parlak
bir Arapça diline sahip olmak, şüphe yok ki böyle bir varsayım da bir
değil, iki derece olağanüstülük vardır. Allah Teâlâ'nın o yabancı
hakkında harika üzerine harika olan bir ihsan ve yardımını düşünüp kabul
etmeden böyle bir teori yürütmek aklın bütün bütün zıddınadır. İşte
Allah'ın öğretmesini ve indirmesini kabul etmeyip de akılları, çelmek
için "onu bir insan öğretiyor" diyen inkârcıların akla uygun gibi ileri
sürmek istedikleri o söz, akla uygun değil, daha fazla akla aykırı ve
çelişkilidir. Olağanüstü bir olayı kabul etmemek için iki olağanüstü
şeyi kabul etmeyi akla uygun sayar ve çelişkilerinden haberleri olmaz.
Onlar, anlamıyorlar ki "onu bir insan öğretiyor" demekle Kur'ân'ın
parlaklığı sönmez o varsayılan insana daha fazla bir değer verilmiş,
harika katlanmış olur.
Denebilir ki, acaba bunların maksatları "Arap olmayan biri Kur'ân'ın
mânâsını telkin ediyor, o da onu o parlak Arapça ile anlatıyor" demek
olamaz mı? Fakat böyle demek, Kur'ân'ın nazmının, indirilmiş olduğunu ve
Arapça nazmındaki fesahat ve belağat itibarı ile kesin ilzam
(karşısındakini susturma) ifade eden bir mucize olduğunu itiraf
etmektir. Özetle inkârcılar, iftiralarında böyle çelişkili ve
fikirlerinde böyle şaşkındırlar.
104-Çünkü Allah'ın âyetlerine inanmayanlar, şüphe yok ki Allah onları
hidayete erdirmez ve onlar için çok acıklı bir azab vardır.
105- Yalanı ancak Allah'ın âyetlerine inanmayan böyle imansızlar
uydurur. İftira ederler. Ve asıl yalancılar ancak onlardır. Yani sana
iftiracı diyen o imansızlardır, ey Muhammed! Sen kesinlikle doğrusun, Bu
Kur'ân, bir insanın öğretmesi değil, nazım ve mânâsı ile "Cebrail'in,
Rabbinin katından hak olarak indirdiği bir kitap" (Nahl, 16/102) tır.
Bundan dolayı iman edenler, öyle inkârcıların sözlerine aldanıp da küfre
düşmekten sakınsınlar. Çünkü:
Meâl-i Şerifi
106- Kalbi iman ile sükûnet bulduğu halde (dinden dönmeye) zorlananlar
dışında, her kim imanından sonra küfre kalbini açarsa, mutlaka onların
üzerine Allah'tan bir gazab gelir ve kendilerine çok büyük bir azab
vardır.
107- Bu (azab) şundan dolayıdır ki, onlar, dünya hayatını sevmiş ve onu
ahirete tercih etmişlerdir. Allah da kâfirler topluluğunu hidayete
erdirmez.
108- Bunlar, o kimselerdir ki; Allah kalblerini, kulaklarını ve
gözlerini mühürlemiştir. Ve onlar, gafillerin ta kendileridir.
109- Hiç şüphesiz onlar, ahirette perişan olup hüsrana uğrayanların ta
kendileridir.
106-109- Her kim iman ettikten sonra Allah'ı inkâr ederse, yani küfür
kelimesini ağzına alır, küfr olan sözü söylerse. Ancak kalbi iman ile
karar bulduğu halde inkâra zorlanan kimse müstesna, yani canını veya
organlarından bir organını yok etmekten korkulur bir emir ile zorlanmak
suretiyle değil. Fakat küfre bağrını açanlar, küfür hoşuna giden, yani
zorlama olmadığı halde kendi isteğiyle küfrü gerektiren kelimeyi
söyleyen veya zorlama olduğu zaman kalbini bozup da küfre hemen inanan
kimseler bunlar üzerine Allah'tan bir gazab, yani özü tarif olunmaz
büyük bir gazab ve bir de onlar için büyük bir azab vardır. Çünkü
cinayetleri en büyük cinayettir.
Rivayet edildiğine göre, Kureyş, Ammar'ı ve babası Yasir'i ve annesi
Sümeyye'yi mürted olmaya zorladılar. Onlar mürted olmayı kabul
etmediler. Bunun üzerine Sümeyye'yi birer ayağından iki devenin arasına
bağladılar ve sen erkekler için müslüman oldun, diyerek bir mızrak ile
önünden deştiler. Develere sürükletip parçalatarak öldürdüler.
Arkasından Yasir'i de öldürdüler ve İslâm'da ilk öldürülen bu ikisi
oldular. Allah her ikisinden razı olsun. Annesini babasını da bu durumda
gören Ammar ise, zorlananı hemen diliyle söyledi. Bunun üzerine "Ey
Allah'ın elçisi! Ammar dinden çıkmış" denildi. Resulullah (s.a.v)
buyurdu ki: "Hayır! Ammar, baştan ayağa iman dolmuş, iman onun etine,
kanına karışmıştır." Derken Ammar ağlayarak Resulullah'a geldi.
Resulullah da gözlerini silmeye başladı ve buyurdu ki: "Neyin var?
Tekrar ederlerse sen de dediğini tekrar et." Bir de Müseylemetü'l-Kezzâb
iki kişiyi tutmuştu. Birisine: "Muhammed hakkında ne dersin?" dedi. O
"Allah'ın elçisidir" dedi. "Benim hakkımda ne dersin" dedi. O: "Sen de"
dedi. Bunun üzerine bu adamı hemen serbest bıraktı. Öbürüne: "Muhammed
hakkında ne dersin?" dedi. "Allah'ın elçisidir" dedi. "Benim hakkımda ne
dersin?" dedi. O: "dilsizim" diye cevap verdi. Üç defa tekrar etti, o
yine aynı cevabı verdi. Bunun üzerine bunu öldürdü. Resulullah haber
alınca, şöyle buyurdu: "Birincisi Allah'ın ruhsatını tuttu, ikincisi
hakkı açığa vurdu". Demek ki böyle zorlama halinde yalnız dil ile küfür
kelimesini söylemek caizdir. Fakat bu bir ruhsattır. Ve âyetten
anlaşıldığı üzere kalbi iman ile dopdolu olmak şartıyla bir ruhsattır.
Fakat hakkı açıklamak ve dini yüceltmek için, ölümü göze alıp da (küfrü
ikrardan) sakınmak azimettir. Ve bu hususta azimet ile amel etmek daha
faziletlidir.
Meâl-i Şerifi
110-115-110- Sonra şüphesiz Rabbin, eziyet edildikten sonra hicret eden,
sonra cihad eden ve sabreden kimselerin yardımcısıdır. Bunlardan sonra
Rabbin elbette çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.
111- O gün, herkes nefsini kurtarmak için uğraşarak gelir ve herkese
yaptığı işin karşılığı tamamiyle ödenir ve hiç kimseye de zulmedilmez.
112- Allah bir şehri misal olarak verdi: Bu şehir güvenli, huzurlu idi,
Oraya her yerden rızkı bol bol geliyordu. Ne var ki onlar Allah'ın
nimetlerine karşı nankörlük ettiler. Allah da onlara, yaptıkları işler
yüzünden açlık ve korku elbisesini (felâketini) tattırdı.
113- Andolsun ki, onlara içlerinden bir peygamber geldi de onu
yalanladılar. Bunun üzerine zulüm yaparlarken azab da onları
yakalayıverdi.
114- Artık Allah'ın size rızık olarak verdiği şeylerden helal ve temiz
olarak yiyin. Allah'ın nimetine şükredin, eğer gerçekten O'na ibadet
edecekseniz.
115- O size ancak ölü hayvanı, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası
adına kesilenleri haram kıldı. Her kim bu haram şeyleri yemeye mecbur
kalırsa (başkasının hakkına) saldırmadan ve aşırı gitmeden yiyebilir.
Şüphesiz Allah, çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.
Meâl-i Şerifi
116- Dillerinizin yalan vasfetmesi ile: "Şu helaldir, şu haramdır"
demeyin; aksi halde Allah'a iftira etmiş olursunuz. Şüphesiz Allah'a
yalan uyduranlar asla kurtulamazlar.
117- Onlar için dünyada pek az bir menfaat var, ahirette ise çok acıklı
bir azab vardır.
118- Sana anlattıklarımızı, daha önce yahudilere de haram kılmıştık. Biz
onlara zulmetmemiştik. Fakat onlar kendi kendilerine zulmetmişlerdi.
119- Sonra şüphe yok ki Rabbin, bir cahillikle günah işleyip ardından
tevbe eden ve durumunu düzelten kimseleri bağışlar. Şüphesiz ki Rabbin,
bu tevbeden sonra Gafurdur, Rahîmdir (çok bağışlayıcıdır, çok
merhametlidir.)
116-119- (En'âm Sûresi'ndeki "Yahudi olanlara her tırnaklı hayvanı haram
kılmıştık" (âyetinin tefsirine bkz. 6/146).
Meâl-i Şerifi
120- Şüphesiz İbrahim Allah'a itaat eden, Hakk'a yönelen bir önderdi. Ve
hiçbir zaman müşriklerden olmadı.
121- Allah'ın nimetlerine şükredendi. Allah onu seçmiş ve doğru yola
iletmişti.
122- Ve biz ona (İbrahim'e) iyilik verdik. Şüphesiz ki o, ahirette de
salihlerdendir.
120- Şüphesiz ki İbrahim, başlı başına bir ümmetti. İnsanlar hep kâfir
iken o, bir hanif, yani batıl dinlerin hepsinden yüz çevirerek hakka
yönelmiş temiz bir muvahhid (Allah'ın birliğine inanan) olarak Allah
için ayağa kalkmıştı. Hem o, müşriklerden değil idi. Yani müşrik
oldukları halde kendilerini İbrahim'in milletinden sayan Kureyş ve
diğerleri gibi müşriklerin dinlerine asla katılmamıştı.
121- Allah'ın nimetlerine karşı şükredici idi. O nimetlerin şükür
vazifesini yerine getirmişti.
O nimetler ne idi? denilirse Allah onu seçmişti "Ve hatırlayın: Hani
Rabbi, İbrahim'i birtakım kelimelerle imtihan etmiş, o da onları
tamamlayınca 'Ben seni insanlara imam kılacağım." (Bakara, 2/124)
buyurulduğu üzere insanların önüne düşmek için peygamberliğe seçmiş ve
O'nu bir doğru yola hidayet etmişti. Şu veya bu vasıtayı
dolaştırmaksızın doğrudan doğruya Allah'a götüren hak dinde başarılı
kılmıştı ki, İslâm milletidir. "İctiba" ipucuyla anlaşılır ki, bu
hidayetin sonucu yalnız onun kendi hidayete ermesi değil, halkı da irşad
olmuştur. İşte dünya küfür ve nankörlük içinde iken o, bu nimetlerin
şükrünü yerine getirmek üzere bu doğru yolda giderek, "Rabbim! Beni,
namazını dosdoğru kılan bir kimse yap; zürriyetimi de" (İbrahim, 14/40)
duası ile Allah için ayağa kalktı.
122-123- Biz de ona dünyada bir iyilik verdik, çok güzel bir durum ve
ermişlik ihsan eyledik. Bütün insanlar arasında iyilikle anılarak övgüye
mazhar kıldık. Her din mensupları onu sever, özellikle müslümanlar
"İbrahim üzerine rahmetini indirdiğin gibi" diye her namazda anarlar ve
şüphesiz ki O, ahirette elbette salihlerdendir. "Ve beni iyiler arasına
kat. Benden sonrakiler içinde, beni iyi dille anılanlardan eyle. Beni
nimet cennetinin varislerinden kıl."
(Şuârâ, 26/83-85) diye yaptığı duasındaki gibi cennette yüksek derece
sahiplerindendir. Şimdi bütün bunların üstünde İbrahim'e bağışlanan en
yüksek şeref ve iyilik şudur ki:
Meâl-i Şerifi
123- Sonra da (ey Muhammed!) sana: "Hakk'a yönelen ve müşriklerden
olmayan İbrahim'in dinine tabi ol" diye vahyettik.
124- Cumartesi günü (avlanmamak), ancak onda ihtilafa düşenlere farz
kılındı. Şüphesiz Rabbin onların ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında
kıyamet günü, aralarında elbette hükmünü verecektir.
Sonra sana şöyle vahyettik bir hanif olarak İbrahim'in milletine tâbi
ol! Diğer dinlerin hepsinden uzaklaşıp İbrahim'in dinini takip et, sen
de o doğru yolu tutup Allah için ibadet eden bir ümmet ol. Fakat İbrahim
milleti denilince Arap yahudileri ve hıristiyanları gibi, ona mensup
olduğunu iddia edip de putlara tapanların veya Hz. İsa'ya, Allah'ın oğlu
diyenlerin dinleri veya milliyetçilikleri zannedilmemelidir.
Pekiştirilerek hatırlatılır ki, O müşriklerden değildi. "İbrahim, ne bir
yahudi ve ne de bir hıristiyan idi; fakat o, Hakk'a yönelen bir müslüman
idi." (Al-i İmran, 3/67) Şu halde İbrahim'in milletine tâbi olmak demek,
cumartesi veya pazar tutmak demek değildir.
124- Cumartesi, yalnız onda ihtilaf edenlere (farz) kılındı. Yani
cumartesi İbrahim'in dininden değil, onda ihtilaf eden İsrail oğulları
üzerine haram kılındı, tatil yapıldı. Bu ihtilaf hakkında bazı
tefsirciler şunu rivayet etmişlerdir: Musa (a.s) haftada bir günü
ibadete tahsis etmek için yahudilere emretmiş ve bunun cuma olmasını
söylemişti. Buna pek azı razı olmuş, büyük çoğunluğu: "Hayır Allah
Teâlâ'nın, göklerin ve yeryüzünün yaratılışından boşaldığı gün olsun ki,
cumartesidir." demişler. Bunun üzerine yüce Allah da cumartesi gününe
izin vermiş ve kendilerini o gün avdan menetmekle imtihan etmiş. Sonrada
cumaya razı olan azınlık, bu emre itaat ettikleri halde, daha sonra
gelen nesilleri ava sabredememişler. Yüce Allah da onları mesh edip
(hayvan kılığına sokup) maymuna çevirmişti. Diğer bazı tefsirciler de av
hususundaki ihtilaf ve vebal ile tefsir etmiştir ki "Onlara deniz
kenarında bulunan şehir halkının halini sor! Hani cumartesi gününün
hürmetini ihlal edip haddi aşmışlardı. Cumartesi yaptıkları gün,
balıklar onlara akın akın gelirler" (A'râf, 7/163 âyetinin tefsirine
bkz.) Fakat bizce âyetten açıkça anlaşılan cumartesi hakkındaki bu
ihtilâfın yahudiler ve hıristiyanlar arasındaki ihtilafa işaret
olmasıdır. Çünkü hıristiyanlar cumartesinin (hükmünün) neshedilmiş
olduğunu söyleyerek pazarı (tatil günü) tutarlar ve bu şekilde mânâ şu
olur: Cumartesi İbrahim'in dininden değil idi. İsrailoğulları'nda
yapılmıştı. Onların ise yahudileri ve hıristiyanları ihtilaf
etmektedirler. Bundan sonra "Kıyamet günü Allah, aralarında ihtilafa
düştükleri şeyler hakkında hüküm verecektir." buyurulması da buna
uygundur.
İbrahim'in milletine tabi olmak işte şöyledir:
Meâl-i Şerifi
125-128- 125- (Ey Resulüm!) Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle
çağır! Ve onlarla en güzel şekilde mücadele et. Şüphesiz Rabbin kendi
yolundan sapanları en iyi bilendir ve O, hidayete kavuşanları da en iyi
bilendir.
126- Eğer (bir suçtan dolayı) ceza verecek olursanız size yapılan azab
ve cezanın misli ile ceza verin. Ama sabrederseniz, elbette o,
sabredenler için daha hayırlıdır.
127- (Ey Peygamber!) Sabret! Sabrın da ancak Allah'ın yardımı iledir.
Onlardan dolayı üzülme! Kurdukları tuzaklardan telaş edip sıkıntıya
düşme!
128- Şüphesiz Allah, takva sahipleri ile ve iyilikte bulunanlarla
beraberdir.