3. BÖLÜM - CROFT’UN OLAYLARIN GÖRÜNÜŞSEL YAPILARINA BAKIŞI
3.4 TAMAMLAMALAR
3.4.1 Croft’un Kademeli Etkilenenler Sınıflandırması
Croft, , kavramsallaştırma süreçlerinin (tip işlemleri) aynı yüklemden nasıl farklı görünüş tipleri çıkartabildiği konusunda Dowty’nin geliştirdiği kademeli etkilenenler grubunun etkili olduğu görüşünü dile getirir ve kendi metoduyla birleştirdiği kademeli etkilenenler grubunu 4 başlık altında tanımlar (Croft, 2012:
72-77).
188.8.131.52 Parça Bütün İlişkisine Dayalı (Mereological) Kademeli Etkilenenler
Bu tür bir kademeli etkilenmede yüklemin sınırları, aslında kademeli etkilenen üyenin sınırları tarafından belirlenir. Dowty, kademeli etkilenen bu tür nesnelerin sadece çoğul eki almadıkları durumlarda öge seçimine etki edebileceğini dile getirir ancak elbette Dowty, örneklerini İngilizce üzerinden vermektedir.
Türkçede çoğul eki alma koşulları farklı olduğundan Dowty’nin tezi Türkçe açısından şöyle ifade edilebilir; Türkçede kademeli etkilenen nesneler, belirtme durum eki (accusative) aldıkları durumlarda öge seçimine etki edebilmektedir.
Dowty’nin örnek cümlelerini Türkçeye şöyle uyarlayabiliriz;
Bill hafta sonu çim biçti. (Yönelimli İş)
Bill hafta sonu çimi biçti. (Yönelimli Tamamlama / çim=kademeli etkilenen)
Croft, çim biçme örneğindeki nesne olan çim sözcüğünün İngilizcede tekil ad olarak kullanılmasıyla ortaya çıkan durumu asıl kademeli etkilenen olarak tanımlar Bu durumun karşılığı Türkçede çim sözcüğünün belirtme durum eki almış halidir. Ancak Türkçede belirtme durum ekinin her zaman kademeli etkilenen nesne yapmadığını hatırlamakta da fayda vardır. Ayrıca Croft, Dowty’nin verdiği şu örnekler arasında asıl kademeli etkilenenler ve türemiş kademeli etkilenenler biçiminde bir ayrım yapar;
a. John Atlanta’yı ziyaret etti.
b. John iki hafta içinde 25 kenti ziyaret etti.
c. Atlanta’yı iki hafta içinde 2.500 turist ziyaret etti.
Bu örneklerin Türkçeye çevrilmiş biçimleri olan a, b ve c’de Atlanta ve kent sözcüklerinin belirtme durum eki alarak kademeli etkilenen durumuna geldiklerinden söz edebilir miyiz? Dowty’e göre a örneğinde, John Atlanta’ya
giden yolun yarısını gittikten sonra geri dönerse Atlanta’nın yarısını ziyaret etmiş olmaz. Aynı şekilde John’un yarısı Atlanta’yı ziyaret etmiş, diğer yarısı geri dönmüş de olmaz. Ancak b örneğinde John’un iki hafta içerisinde 25 değil de 5 kenti ziyaret ettiği bir zaman noktasında, John’un 25 kentin 5’te birini ziyaret ettiğini söyleyebiliriz. Benzer şekilde c örneğinde iki hafta içerisinde Atlanta’yı 2.500 değil de 500 turist ziyaret ettiği bir zaman noktasında 2.500 turistin 5’te birinin Atlanta’yı ziyaret ettiğinden söz edebiliriz. Peki, tamamı belirtme durum eki almış olan bu örneklerde a örneği neden b ve c örneklerinden farklı bir görüntü sergilemektedir? Bu nesnelerden hangisinin sınırları gerçekte olayın sınırlarını belirlemektedir? Dowty, cümle içerisinde alt bileşenlerine ayrılamayan çimi biçme örneğindeki çim veya a örneğindeki Atlanta gibi nesnelerin üye seçimini doğrudan etkileyebileceğini dile getirmektedir. Croft bu tarz nesneleri asıl kademeli etkilenenler olarak, oransal niceliğe sahip ad öbeklerinden meydana gelen b ve c örneklerindeki nesneleri ise türemiş kademeli etkilenenler olarak adlandırmaktadır. Türemiş kademeli etkilenenleri de kendi aralarında niteliği kademeli etkilenenler, holistik /yol tipi kademeli etkilenme ve kaynak/temsil türü kademeli etkilenme olarak 3’e ayırmaktadır.
184.108.40.206 Niteliği Kademeli Etkilenenler (Property Incremental Themes):
Bu kategorideki nesneler, tüm türemiş kademeli etkilenenler gibi oransal niceliğe sahiptir. Balon şişti. örneğinde olayın zaman ekseni üzerindeki gelişimi balonun kendisinin oransal niceliğinin artmasından değil, balonun içindeki hava kütlesinin oransal niceliğinin artmasından kaynaklanmaktadır.
Bunu Croft’un Peanuts adlı çizgi karakterin maceralarından verdiği çarpıcı bir örnekle açıklayabiliriz.
Aşağıdaki görsel http://peanuts.wikia.com/wiki/July_1957_comic_strips (erişim 28 Eylül 2018) adlı internet sitesinden alınmıştır;
Şekil 7 - Niteliğin kademeli etkilenmesi
Çizgi maceranın ilk karesinde çocuk ne zaman bir balon şişirse patladığından şikayet etmektedir. İkinci karedeki çocuk ise arkadaşına “Belki de balonları gereğinden fazla şişiriyorsundur. Bir dahaki sefere yarısını şişirmeyi dene.” der.
Dördüncü karede ise çocuk yarısını şişirdiği balonu arkadaşına göstermektedir ancak balon tam değil yarım küre şeklindedir. Croft bunun asıl kademeli etkilenmelere örnek olduğunu dile getirir çünkü balon iki eşit yarım küreye ayrılabilen ve her iki yarım küresi ayrı ayrı tam kapasitede şişirilebilen bir nesne gibi görünmektedir. Oysa normal hayatta balon şişirme eyleminde niteliğin kademeli etkilenmesi söz konusudur.
Benzer şekilde çimin biçilmesi bitimli bir olay olup çim alanın yarısını biçmek, üçte birini veya tamamını biçmek gibi kademeli tamamlamalara uygun bir yapı sunmaktadır. Croft’un geometrik yönteminin gücü bu kadar basit görünen bir olayı bile tasarlanma biçimine göre q ekseninde farklı biçimlerde gösterebilmesidir. Örneğin çimi biçmekten kasıt çim alanın yarısını biçmeyi bitirmekse olay Croft’un zaman-nitelik ekseninde soldaki (sürek); şayet kasıt tüm alandaki çimlerin boyunu dev bir çim biçme aletiyle bir anda kısaltmaksa sağdaki gibi (anlık) görünecektir (çizimler (Croft, 2012: 74)’teki açıklamalar temel alınarak kurgulanmıştır);
Şekil 8 – Çim biçmenin farklı biçimleri
Gerçek hayatta çimi biçme eylemi soldaki biçimde gerçekleşmektedir. Çimi biçmek parça bütün ilişkisine dayalı asıl kademeli etkilenenler kategorisinde yer almakla beraber bu eylem sağdaki gibi anlık, tersinebilir bir başarma değil, soldaki gibi sürek içeren kademeli bir tamamlamadır. Çimi biçme eylemindeki çimin niteliğinin kademeli etkilenme geçirmediği de yine bu gösterimlerden kolayca görülebilir. Her ne kadar bu eylem sonucunda çimlerin boyunun kısalması söz konusu olsa da çimin biçilmesi eyleminin tamamlanması ancak çim alandaki bütün çimlerin boyunun kısalmasıyla mümkün olabilir ki bu da çim alanın parça bütün ilişkisine dayalıdır ve kademeli olarak gerçekleşen bir durumdur.
Bir başka deyişle, asıl kademeli etkilenme ve niteliğin kademeli etkilenmesi durumlarının her ikisi de yönelimli değişim süreçlerini göstermelerine rağmen kesinlikle birbirlerinin yerine geçemezler veya birbirini tamamlayan süreçler olarak tanımlanamazlar.
Tıpkı asıl kademeli etkilenenler grubundaki nesnelerin yüklemleri gibi niteliği kademeli etkilenen nesnelerin yüklemleri de tamamlama ya da yönelimli iş gibi yorumlanmaya açıktır;
a. Çorba on dakika içinde soğudu. (kademeli tamamlama) b. Çorba on dakika soğudu. (yönelimli iş)
Bu örneklerin ilkinde çorbanın soğuması, oda sıcaklığı ya da içilebilir sıcaklığa ulaşma gibi varsayıma dayalı bir sonuç üzerinden değerlendirilebilmektedir.
Oysa ikinci örnekte çorbanın soğuma oranıyla ilgili ulaşılması gereken herhangi bir hedef veya sonuç mevcut değildir. Aynı şekilde kademeli olarak ilerlemekte olan şu örneklere bakarak da oransallığın niteliksel ölçütleri konusunda değerlendirmeler yapabiliriz;
a. Hava karardı.
b. Ekonomik gerileme birkaç yıl içerisinde derinleşti.
İlk örnekte havanın kararması kademeli bir gelişime işaret etmektedir. Türkçede isimden fiil türeten –Ar eki bir dönüşüm halini ifade eder. Olayın son noktaya ulaşmasını ifade etmek için de Türkçede özel pekiştirme yöntemleri vardır: Hava kapkaranlık oldu. Ancak b örneğinde ekonomik gerilemenin hangi noktada tam olarak tamamlanacağı net değildir. Croft, a örneğindeki oransal etkilenmeyi kapalı oransal (closed scale), b örneğindekini ise açık oransal (open scale) kademeli etkilenme biçiminde adlandırmaktadır. İster kapalı ister açık olsun, oransal değişimlerin belirli görünüşsel sınırları gerektirmekten ziyade işaret ettiğinden söz edilebilir. Her iki durumda da Croft’un geometrik yöntemini kullanarak niteliği kademeli etkilenenleri kolaylıkla gösterebiliriz çünkü bu durumda q eksenindeki noktalar nitelikteki etkilenmeyi / değişimi gösterecektir.
Croft, fiillerin temel anlamlarından söz edilemeyeceğini, zaman-nitelik ekseni üzerinde aynı fiilin farklı görünümler sergilediğini ifade eder. Örneğin soğu- fiili öncekinden daha soğuk hale gelmek anlamında olduğunda iş, istenen ısıya (oda sıcaklığı vs.) ulaşmak anlamında kullanıldığında ise tamamlamadır. Yani eylem ilkinde belli bir bitiş noktasından yoksunken ikincide belli bir bitiş noktasına sahiptir.
220.127.116.11 Holistik / Yol Türü Kademeli Etkilenmeler (Holistic / Path Incremental Themes)
Croft, Dowty’nin görüşlerinden yola çıkarak iki farklı kademeli etkilenme türü daha tanımlar. Bunların ilki Dowty’nin deyimiyle holistik veya Croft’un deyimiyle yol türü kademeli etkilenmelerdir. Burada kademeli süreçten kasıt, cümlede açıkça ortaya konmamış olan bir yol (gerçek veya metaforik) boyunca meydana gelen konum değişiklikleridir. Kademeli etkilenenden kasıt ise konumu değişen figürdür. Dolayısıyla bu tür cümlelerde yolun bitimli olup olmamasından yüklemin bitimli olup olmadığını anlayabiliriz. Belirgin bir bitiş noktasına sahip olmayan yollar, yönelimli veya yönelimsiz işler olarak değerlendirilecektir.
Croft bu konuyla ilgili şu örneklere yer verir;
Parkın diğer ucuna yürüdüler. (kademeli tamamlama) Büyüyüp yetişkin oldu. (kademeli tamamlama)
Parkın etrafında birkaç saat gezindiler. (yönelimsiz iş)
Örneklere baktığımızda bunların daha ziyade niteliği kademeli etkilenenler türünü andırdığını görürüz çünkü kademeli etkilenen üye, bir bütün olarak oransal bir nitelik (mekânsal veya metaforik konum) ekseninde değişime uğramakta, yani yer değiştirmektedir. Bir başka deyişle yürüyen veya yetişkin olan kişiler bir bütün olarak bir takım yolları kat etmektedirler.
18.104.22.168 Kaynak-Temsil Türü Etkilenme (Representation-Source Themes)
Croft’un, Dowty’nin görüşlerinden yola çıkarak ortaya koyduğu son kademeli etkilenme türü ise kaynak-temsil türü etkilenmedir. Burada işleyen kademeli süreç, belirli bir kaynağın zihinsel veya fiziksel temsilinin kademeli bir biçimde ortaya konmasını anlatmaktadır. Etkilenen üye ise temsili ortaya konulan kaynağın kendisidir.
Jane, Savaş ve Barış kitabını okudu / tarayıcıdan geçirdi örneğinde Jane kitabı sayfa sayfa okumakta / tarayıcıdan geçirmektedir. Dolayısıyla etkilenen üye
kitabın kendisidir. Yaşanan kademeli süreç ise okunan / tarayıcıdan geçirilen sayfalar bazında algılanmaktadır.
Örnekten de anlaşılacağı üzere kaynak-temsil türü etkilenmelerde parça-bütün ilişkisine dayalı bir kademeli etkilenmenin varlığından söz edebiliriz çünkü bu tür örneklerde kaynaktan temsile doğru parça parça bir geçiş söz konusudur.
Burada da kaynak-temsil üyesinin bitimli olup olmaması yüklemin bitimli olup olmamasını etkilemektedir. Jane, Savaş ve Barış kitabını okudu / tarayıcıdan geçirdi. örneğini tamamlama olarak değerlendirirken Jane, bütün akşam dergi okudu. örneğini yönelimsiz iş olarak değerlendirmemiz gerekir.
Croft, geliştirmiş olduğu geometrik metodun yukarıda açıklanan 4 kademeli etkilenme biçimini de en detaylı şekilde gösterebilecek kadar güçlü bir metot olduğunu dile getirmektedir. Tamamlama ifade eden yüklemlerin neden olduğu 4 farklı kademeli etkilenme türünü, Croft’un görüşleri ışığında ve farklı cümlelerle geometrik eksen üzerinde kurgulamayı deneyelim:
Şekil 9 - Kaynak-Temsil Türü Etkilenme
Terzi elbiseyi dikti. : Bu cümlede elbisenin dikilmesi eylemi biçme, teğelleme, parçaların tek tek dikilerek birleştirilmesi gibi kademeli eylemlerin bir sonucu olarak gerçekleşmiştir. Kademeler parça bütün ilişkisi çerçevesinde değerlendirilebilecek niteliktedir. Ayrıca kademeli etkilenen üyenin belirtili nesne (akuzatif) almış olması da bunun bir iş değil tamamlama olduğunu ortaya koymaktadır (krş. Terzi bütün gün elbise dikti.).
Sonbaharda yapraklar sarardı: Bu cümlede yaprakların renginin sarıya dönmesi eyleminin kademeli bir biçimde gerçekleştiği anlatmaktadır. Yapraklar bir bütün olarak sararma aşamaları geçirirler ve nihayetinde sapsarı olurlar. Bu kademelerin geçilmesi sonucunda ulaşılabilecek sapsarı gibi bir son aşamanın
tanımlanabiliyor olması, sararma eylemindeki kademeli etkilenmenin kapalı oransal (closed scale) olduğunu bize gösterir (krş. Yapraklardaki klorofil düzeyi azaldı.).
Üç kilometre koştum. : Bu cümlede özne, üç kilometre koşma işlemini tüm bedeniyle bir bütün olarak tamamlamıştır. Öznenin kat etmiş olduğu yol, kilometre-zaman ekseninde kolayca gösterilebilmektedir. Bu eylemde etkilenen yol değil, bir bütün halinde ve kademeli biçimde yer değişimine maruz kalan öznedir. Yani kişi bir buçuk kilometre sonra koşuyu bırakırsa tüm bedeniyle yolun yarısını koştuğunu söyleyebiliriz ama bedeninin yarısının bu koşuyu tamamlamış olduğundan ve diğer yarısının henüz hiç koşmadığından söz edemeyiz. Bu nedenle eylemin holistik / yol türü kademeli tamamlama olduğunu ve öznenin, niteliğin kademeli değişmesi tarzında aşamalı bir değişime (konum değişikliği) uğradığını rahatça söyleyebiliriz. Üç kilometre koşma eyleminin hiçbir alt bileşeni (kademelerinden herhangi biri) üç kilometre koşmak biçiminde tanımlanamayacağı için burada eylemin bir iş değil, kademeli tamamlama olduğunu da rahatça görebiliyoruz.
Sessiz Gemi şiirini ezberledim. : Bu cümlenin nesnesi, Yahya Kemal Beyatlı’nın 6 beyitten oluşan Sessiz Gemi şiiridir ve ezberlenme aşamaları da zaman-nitelik ekseninde kolaylıkla, kademeli biçimde gösterilebilir. Bu cümlede kademeli etkilenen üye ise, şiiri ezberleyen öznedir. Şiirin ezberlenmesinin şiirin tanınırlığını artıracağı, dolayısıyla şiirin (nesnenin) de bu eylemden kademeli bir biçimde etkileneceğini savunmak (krş. dergiyi okumak, kitabın fotokopisini çekmek) yanlış bir yaklaşım olmasa da bu cümlede Croft ve Dowty’nin sözünü ettiği kaynağı (şiiri) temsil eden üye, şiiri ezberleyen öznedir. Özne, şiiri ezberleme eylemini bir bütünün parçalarını ezberlemek biçiminde aşama aşama gerçekleştirmiştir. Bu nedenle maruz kaldığı değişim parça bütün ilişkisine dayalı kademeli bir değişim biçimindedir (şiirin yarısını ezbere bilme, tamamını ezbere bilme gibi).
Croft, yönelimli değişimlerin yalnızca tamamlamaları ve yönelimli işleri kapsamadığını, aynı zamanda yönelimli başarmaları da içine aldığını savunur.
Croft’a göre literatürde yönelimli başarmaların çoğunlukla yönelimli değişimler kategorisi içerisinde değerlendirilmemesinin nedeni, başarmaların kademeli bir ölçeğe sahip olmamasıdır. Ancak literatürde tanımı yapılan 4 kademeli etkilenme biçiminin dördü de anlık değişime uğrayanlar biçiminde ortaya konulabilmektedir:
1. Parça-Bütün İlişkisine Dayalı Anlık Değişim:
Araba infilak etti.
2. Nitelikte Anlık Değişim:
Trafik ışığı yeşile döndü.
3. Holistik / Yol Türü Anlık Değişim:
a. Onlar zirveye ulaştılar
b. Ayşe, şirketin genel müdürü oldu.
4. Kaynak-Temsil Türü Anlık Değişim:
Erciyes Dağı’nı gördüm / fotoğrafladım.
İlk örnekte araba, bir anda bir bütün olma durumundan parçalara ayrılma durumuna geçmektedir. İkinci örnekte, aynı trafik lambasının yaya geçişi için kırmızıdan yeşile dönmesini ele alırsak, nesneyle ilişkilendirilen renk özelliğinin iki farklı değer alabildiğini ve rengin bir değerden diğerine anlık olarak geçtiğini gözlemleyebiliriz.
Üçüncü örnekte de gerçek ve metaforik yolların iki farklı değer arasında (zirvede olup olmama ve genel müdür olup olmama) anlık bir geçişe uğradığını görebiliriz. Dördüncü örnekte ise Erciyes Dağı’nın bir anda kişinin görüş alanına veya kadrajına girmesi söz konusudur (etkilenen Erciyes Dağı (kaynak) değil kişi veya fotoğraf yani temsil değeridir).
Bu örneklerin zamana bağlı niteliksel değişiminin geometrik düzlemdeki gösterimi şöyle olacaktır;
Şekil 10 – Yönelimli Değişimler
Görüldüğü gibi Croft’un önerdiği yönelimli değişimler kategorisinde bütün başarmalar ve bütün işler yer almamaktadır (döngüsel başarmalar ve yönelimsiz işler bu kategorinin dışında kalır). Bu nedenle yönelimli değişimler kategorisini geleneksel semantik sınıflandırmaları temel alarak ayırt edemeyiz. Bunun yanı sıra yönelimli değişimler kategorisini geleneksel görünüş tiplerini temel alarak ayırt etmemiz de olası değildir çünkü yönelimli işler kademeli ve bitimsizken yönelimli başarmalar kademeli ama bitimlidir. Oysa yönelimli değişimler, Croft’un geliştirdiği geometrik yöntem ve olayların görünüşsel çerçevesi kullanılarak q ekseni üzerindeki noktalar biçiminde doğrudan tanımlanabilmektedir.