Etkili konuşmanın birkaç adımdan oluştuğunu belirtelim öncelikle. Genel hatlarıyla ses/nefes kontrolü, diksiyon ve beden dili olarak sıralayalım bu adımları.
Sesimi nasıl kontrol edeceğim?
Sesin ağızdan doğru çıkabilmesi ve nefes kontrolü ilk çıkış noktanız olmalı. Etrafınızda veya kendinizde fark etmiş olabilirsiniz; bazı insanlar soluğu tükenene kadar es vermeden konuşurlar. Bu vurgu ve tonlama yapılmasına engel olduğu gibi karşıdaki kişinin de konuşmayı takip etmesini ve dinlemeyi zorlaştırır. Diyaframdan alınan nefes ile çıkan ses hem harflerin duyulumu açısından hem de konuşmacının konsantrasyonu açısından önemlidir. Dolayısıyla işe doğru soluk alıp vermeyle başlayalım.
Diyaframdan doğru soluk alıp verme; akciğerimizin alt loplarını etkin kullanarak kaburga kemiklerinin alt hizasından dışarıya itilecek şekilde nefes alabilme çalışmasıyla başlar. Önce çok derin olmak üzere üst üste 2 - 3 soluma yapın. Göğüs kafesiniz ve omuzlarınız yukarıya doğru kalkıyorsa hatalı nefes alıyorsunuz demektir.
Soluk alıp verme egzersizi: Soluğu burnunuzdan alıp diyaframınızla kontrol ederek yavaş yavaş vermelisiniz. Genel olarak derin, sık, çabuk, düzenli, sakin ve gürültüsüz olarak sınıflayabiliriz. Cümlenizi soluk alıp verme zamanı içine sığdırmaya gayret etmelisiniz aksi halde cümleniz kesik kesik duyulacaktır (dakikada 125 – 175 kelime söylenmesi normaldir). Peki nefesinizi nasıl çalıştıracaksınız?
1. Bir mumun önüne geçin ve derin bir nefes alarak mumu söndürmeden (a) sesini sabit bir tonda çıkarın.
2. Derin bir nefes alın, (s) sesini kullanarak nefesinizin tamamını boşaltın; ssssssssss şeklinde. Daha sonra aynı sesi kesik kesik ama duraksamadan verin; ss-ss-ss...
3. Orta bir şiddetle başlayıp daha sonra yükselterek şu şekilde devam edin: Ah, oh, uh, ıh, eh, öh, üh, ih ; hah, hoh, huh, hıh, heh, höh, hüh, hih ; ahah, ohoh, uhuh, ıhıh, eheh, öhöh, ihih; hahah, hohoh…
4. Haydi biraz da kahkaha atalım ama bu sırada kahkah, kohkoh, kuhkuh, kihkih, kehkeh, köhköh, kühküh, kihkih diyelim.
5. Bir solukta ve olabilecek en şiddetli haliyle “hop” hecesini defalarca söyleyin.
6. Kelimelerin anlaşılır olması seslerin hakkıyla çıkarılmasına bağlıdır. O nedenle ses kayıt cihazını açın ve önce tek tek sesleri çıkarıp kaydedin. Daha sonra başınızdan geçen bir olayı başkasına anlatır gibi konuşun. Dinleyip hangilerini doğru söyleyip söyleyemediğinizi kontrol edin. Düzeltebilmek için önce fark etmelisiniz. Yazının sonunda yer alan tekerlemeleri önce yavaş yavaş tüm sesleri çıkararak okuyun, diliniz alıştıktan sonra hızlanmaya başlayın. Eğer bir sunum yapacaksanız öncesinde bu idmanları yapın.
Not: Konuşma bozukluğundan kaynaklı (s) ve (r) gibi sesleri çıkaramayanlar öncelikle diş ya da damak yapısında anatomik bir bozukluk olup olmadığını öğrenmek için bir uzmana danışmalılar. Bunun dışında alışkanlık nedeniyle sesleri doğru çıkaramayanlar klasik ama faydalı olan ağızda kalemle konuşma egzersizlerini yapabilirler.
Diksiyonumda bir hata var ama ne?
Kelimeleri yanlış kullanmaktan tutun da vurgu ve tonlama eksikliğine kadar her şey diksiyonun bozukluğunu ifade eder. O nedenle Türkçenin tam anlamıyla yazıldığı gibi okunan bir olmadığının altının çizmekte fayda var. Dilerseniz önce yazıldığı halde okunmayan kullanımları inceleyelim.
(ğ) sorunsalı: Türkçede (ğ) yalnızca yazımda vardır. Hiçbir kelimenin başında kullanılmadığı gibi içinde de okunmaz. Günlük konuşmada fark etmeden bu kuralı uygularız aslında ama yazılı bir metni okurken hata yaparız.
1. (ğ) hece sonundaysa kendinden önceki ünlüyü bir değer uzatır. Ör; yağmur kelimesi yaamur (ya:mur) diye okunur.
2. (a) ve (ı) arasındaysa (a) sesi bir değer uzatılır. Ör; kağıt kelimesi ka:t şeklinde okunur.
3. (o) ve (a) arasındaysa (o) sesi bir değer uzar, (a) bir değer söylenir. Ör; boğaz kelimesi bo:az şeklinde okunur.
4. (o) ve (u) arasındaysa (o) sesi bir değer uzar, (u) sesi bir değer kalır. Ör; boğuk kelimesi bo:uk olarak okunur.
5. İki (e) sesinin arasındaysa ya da (e) ve (i) arasındaysa (ğ) yerine (y) sesi söylenir. Ör; beğenmek kelimesi beyenmek; eğitim kelimesi eyitim şeklinde okunur.
6. (ğ) yuvarlak ince ünlülerin arasındaysa ilk ünlü bir değer uzar diğeri tek değer söylenir. Ör; böğürtlen kelimesi bö:ürtlen şeklinde okunur.
7. (ğ) iki kalın ünlü arasındaysa ünlü sesi bir değer uzatmamız gerekir. Ör; ağaç kelimesi a:ç; dağarcık kelimesi da:rcık; moğol kelimesi mo:ol diye okunur.
Açık (e) krizi: Günlük konuşmada sıkça kullanılan bazı kelimelerin kapalı yerine açık (e) ile söylenmesi, konuşmanın kalitesini düşüren nedenlerden biri. Mendil, elma, kendi, mühendis, eldiven (ilk e kapalı), benzin, belge, mesken, pencere, şemsiye, tencere, zenci, zevk ve zeki kelimelerindeki (e) sesi kapalı okunur.
İle ve ise’lerin okunuşu: Cümle içindeki ile ve ise’ler söylenişte önündeki kelimeye eklemlenerek okunur. Ör; “kalem ile defter” yerine “kalemle defter” ; “ceketi ise henüz almamış” yerine “ceketiyse henüz almamış” şeklinde okunur.
Ulama yapmanın önemi: Yeniden dilbilgisi dersine döndük diye düşünmeyin, çok kısa değineceğiz. İlk kelime ünsüz harfle bitiyor, sonraki ise ünlü harfle başlıyorsa ulama yapmamız gerekir. Yani “Mehmet efendi” derken aslında “Mehme tefendi” gibi çıkar ağzımızdan ki doğrusu da budur. İki kelime arasında es vermemek gerekir.
Olmazsa olmaz vurgu ve tonlama: Çok istisnası olsa da Türkçe’de genel olarak son hecede vurgu yapılır. “Ağlama” derken ma eki daha yüksek ve bastırılarak söylenir mesela. Cümle içinde ise son kelimeye vurgu yapmak gerekir.
Tonlama, anlamlarına göre kelimelere duygu vererek (coşku, hüzün, öfke, mutluluk gibi) okumakla ilgilidir. Örneğin “sessizlik” kelimesini ses tonunuzu biraz daha kısarak okumanız gibi. Vurgu ve tonlama olmayan bir anlatımın sıkıcı olacağını unutmayın.
Okuma tonu-konuşma tonu farkı: Yazılı bir metni anlatıyormuş gibi okumazsanız, bir süre sonra karşınızdakilerin tüm ilgisini kaybedersiniz. Vurgu ve tonlamanın hayati önemi burada da karşımıza çıkıyor.
Konuşmanızı güçlendirecek tüyolar
● Tüm bu kuralları alışkanlığa çevirebilmek elbette zaman alacak. Bunun için ders çalışır gibi tekrarlar yapmak yerine öğrendiklerinizi hayatınızın rutin bir parçasıyla örtüştürün. Kitap ya da gazeteyi yüksek sesle (kendi sesinizi duymalısınız) okuyun.
● Kaç kişiyle konuşursanız konuşun, her zaman heyecanınızı dizginlemeye çalışın. Eğer çok heyecanlanıyorsanız, kendinizi sizi kimsenin duymadığına, orada kendi kendinize konuştuğunuza inandırın. Evde bunun için alıştırmalar yapabilirsiniz. Kendi kendine konuşmak burada çok işe yarıyor emin olun.
● Konuşurken yabancı kelimeleri eleyin. Herkesin o kelimelerin Türkçesini bilemeyeceğini unutmayın.
● Konuşmayı monotonlaştıran ses ve kelimeleri kullanmamaya çalışın. “Ha, hım, eee, iii, şey, filan, falan, efendime söyleyeyim, hani” gibi alışkanlıklarınız varsa, her kullandığınızda kendinizi uyarın. Düşünerek konuşun ki acele edip doğru kelimeyi unutmayasınız.
● Konuşurken beden dilinizden, mimiklerinizden yardım alın. Mutsuz ya da coşkulu bir şey anlatırken yüzünüzün ifadesi, karşınızdakini anlattığınız konuya daha da bağlayacaktır.
Popüler tekerlemeler
Al bu takatukaları takatukacıya takatukalatmaya götür. Takatukacı takatukaları takatukalamam derse takatukacıdan takatukaları takatulatmadan al da gel.
İbiş ile Memiş mahkemeye gitmiş. Mahkemeleşmiş mi mahkemeleşmemiş mi?
Ocak kıvılcımlandırıcılardan mısın kapı gıcırdatıcılardan mısın? Ne ocak kıvılcımlandırıcılardanım ne kapı gıcırdatıcılardanım.
Bir tarlaya kemeken ekmişler. İki kürkü yırtık kel kör kirpi dadanmış. Biri erkek kürkü yırtık kel kör kirpi, diğeri dişi kürkü yırtık kel kör kirpi. Kürkü yırtık erkek kel kör kirpinin yırtık kürkünü kürkü yırtık dişi kel kör kirpinin yırtık kürküne, kürkü yırtık erkek kel kör kirpinin yırtık kürkünü kürkü yırtık dişi kel kör kirpinin yırtık kürküne eklemişler.
Bizim damda var beş boz başlı beş boz ördek. Sizin damda var beş boz başlı beş boz ördek. Bizim damdaki beş boz başlı beş boz ördek sizin damdaki beş boz başlı beş boz ördeğe siz de bizcileyin beş boz başlı beş boz ördek misiniz demiş.