Herhangi bir ekonomi için tüketim (harcama) iyidir, üretime yönelik tüketim en iyisidir, üretimi teﬂvik etmeyen harcama kötüdür ama hiçbir ﬂey harcamamaktan daha iyidir! Sağlıklı bir ekonomi üretim ve tüketimle büyümelidir. Maalesef günümüzde ekonomiler üretmeden büyüme gayretinde. Günümüzdeki ekonomilerin bağımlılığı: finans sektörü.
1971’de Vietnam Savaﬂı nedeniyle bütçe açığı veren ABD, bir dizi ekonomik sıkılaﬂtırma önlemine ek olarak Bretton Woods Anlaﬂması’nı tek taraflı fesih etmiﬂti. 1944’te imzalanan Bretton Woods Anlaﬂması kısaca ﬂöyleydi; 35 doları getirene ABD hükümeti 1 ons altın veriyordu. Yani tüm yerel paralar, dolara; dolar da altına sabitlenmiﬂti. Zaman içinde ABD’de enflasyon yükselince dolar değer kaybetti. Doların değeri azaldıkça ABD hükümeti altın veremez hale geldi. Bu nedenle, Nixon anlaﬂmayı feshetti ve dalgalı kur sistemine geçti. Dünya ekonomisi de modern finans dönemine girmiﬂ oldu!
Dolar dalgalandıkça, dünya sallandı
Dolar kuru dalgalanmaya baﬂladı ve dünya değiﬂti. Gelir ve gideri farklı para birimi olan ﬂirketler kur riskini azaltmak için “hedge” iﬂlemlerine ihtiyaç duydular. Hemen bir yıl sonra 1972’de “future” piyasaları doğdu.
Bu defa 1980’lerde dolar değer kazanmaya baﬂlayınca, ABD’nin ihracatı azaldı. ABD’li kurumlar da yabancı ülkelerde yatırım yapmaya, güçlü paralarıyla kar kovalamaya baﬂladı. 1999’da Glass-Steagall Yasası kaldırıldı. Eskiden, 1930 krizi akabinde çıkartılan bu yasa; bankaların sermaye piyasalarında iﬂlem yapmasını yasaklamıﬂtı. Yani geleneksel bankalar mevduat toplayıp kredi dağıtıyor, yatırım bankaları da sermaye piyasalarında iﬂlem yapıyordu. ‹ﬂte bu Glass-Steagall Yasası 1999’da kaldırılınca, bankalar geçmiﬂe geri döndü. Yani tüm bankalar hem kendileri, hem de müﬂterileri için sermaye piyasalarında iﬂlem yapabilir hale geldiler. Bu geri dönüﬂ ile finans sektöründe rekabet arttı, çekici yeni ürünler sunulmaya baﬂlandı, doğal olarak ülkedeki kredi hacmi yükseldi. Üretim devleri bile ürünlerini daha rahat satabilmek için yatırım firmaları kurdular ve müﬂterilerine düﬂük faizli krediler verdiler. Sonrasında da 2008 krizini yaﬂadık. 2010’da, Brezilya Ekonomi Bakanı Mantega yepyeni bir sorundan söz etti: “kur savaﬂları”. Artık üretim maliyetleri arasındaki yarıﬂ bitmiﬂti, kur değerleri savaﬂıyordu. Ülkeler ihracatı artırmak için maliyet azaltmak yerine, kur değerlerini düﬂürmeye baﬂladı. Aslında kolayı seçtiler.
Finans sektörü ülkelerin göz bebeği oldu.
70 ve 80’lerde paradan para kazanma yeni bir ﬂekle büründü.‹lerleyen yıllarda, özellikle 1990’larda finansal mühendislik en değerli sıfat haline gelirken, endüstri – üretim sektörüne yönelik mühendislikler ikinci sıraya geriledi diyebiliriz. Yani finans sektörü, üretimden çok daha popüler oldu.
2008 yılında finans krizi yaﬂanırken Wall Street, ABD Merkez Bankası olan FED’den olağanüstü bir yardım almıﬂtı. Tam tersi, üretim yapan firmalarsa finans kuruluﬂlarından destek görememiﬂti. Çünkü biliyoruz ki, finans sektörü ABD’nin göz bebeğidir.
Peki, ülkemizin ekonomi modeli, ABD modeli mi? Türkiye’de, son on yılda toplam iﬂgücü miktarı yüzde 29 artarken, iﬂgücündeki üretim / sanayi sektörünün payı yüzde11,1 oranında azaldı. 1986 – 1996 arasında üretimin ekonomi içindeki payı yüzde23 iken 2003 – 2013 arasında yüzde18,5’e indi!
Türkiye’de üretim sektörünün düﬂüﬂte olduğu çok açık! Peki, bu yavaﬂ iniﬂin sebebi nedir? Ana sebep tarımdaki düﬂüﬂ. ‹kinci sebep de: üretim sektörlerinin yeteri kadar büyümemesi, belki de destek görmemesi. Elbette bunların arkasında da ülkenin ekonomi politikası yatmaktadır.
1997 – 2002 arasında, sermaye piyasalarında iﬂlem gören hisselerin ülke ekonomisine oranı yüzde 26’ydı. Takip eden yıllarda bu oran yüzde 32’ye çıktı. Kısacası, ülkemizde finans ve hizmet sektörleri büyürken, sanayi ve üretim ikinci plana atıldı.
Galiba Türkiye 1990’larda, ABD modelini taklit etmeye baﬂladı. Ama ABD’nin 20 yıl gerisinden! 20 yıl geriden gelmek kulağa hoﬂ gelmiyor. Ancak avantajı da yok değil. Nihayetinde, ABD’nin hataları görülmüﬂtür. Marx’ın yazdığı gibi, ilk hata trajiktir, aynı hatanın ikinci tekrarıysa komiktir.
Krizler kendiliğinden mi çıkıyor?
Hatalar hakkında fazla yorum yapmamak gerek… Fakat birçok analist, sermaye piyasalarında (ve bunların türevlerinde) oluﬂan krizlerin kendiliğinden tetiklendiğini söylemektedir. Hâlbuki tarih böyle söylemiyor, yapılan anlaﬂmalar, çıkartılan yasalar, daha sonra kaldırılan yasalar, krizleri tetiklemiﬂ olamaz mı?
Geçmiﬂte finans sektörünün kayrıldığını net ﬂekilde görüyoruz. En güzel örneğiyse 2008 krizinde verilen desteklerdir. Elbette finans olmadan üretim olmaz ama ekonomik büyüme de sadece finans ile olmaz. Ülkemizdeki birçok analiste göre finans sektörü ile büyümek mümkün. Unutmamak lazım ki, Türkiye, ABD’den çok farklı. ABD, dünyanın en güçlü para birimini basan bir dev! ABD ve ‹ngiltere’de sermaye piyasalarının ekonomideki payı ülkemize kıyasla çok yüksek. Yabancı ülkelerde de Türkiye’nin 10 katı fazla yatırım yapıyorlar. Bu ülkeler, finans ile büyürler ve doğal olarak finans krizi yaﬂarlar.
ABD’nin finans bağımlılığına rağmen, finans sektöründe de payı olan üretim devlerinin bir kısmı geçmiﬂteki gibi sadece üretime odaklanmaya baﬂladı. Çünkü finansal kriz döneminde kayıpları çok fazlaydı.
ABD’deki üretim devleri geçmiﬂe dönmek istiyor. Peki Türkiye? Gelin geçmiﬂe bir göz atalım. 1929’daki Büyük Buhran’ın Türkiye’de, ABD’den farklı yaﬂandığı görülüyor. Türkiye, 1929’daki finans krizinden muaf değildi ama baﬂarıyla savuﬂturdu. Ama 2008 krizini savuﬂturamadı… Çünkü 1929’da ekonomi tarıma dayalıydı. Batı’daki borsa krizinin etkisi neredeyse sıfırdı. O dönemlerde Türkiye’deki tarım üretimi artmıﬂtı, aslında ikiye katlanmıﬂtı.
1929 ile 2008’in mukayesesi yapıldığında, kurtarıcının üretim ama özellikle tarım olduğu görülüyor. Özetle, ekonomik büyüme üretim üzerine odaklanmalıdır. Birilerinin bir ﬂeyleri nasıl üreteceğini bildiği, diğerlerinin de bunlara uygun bir bedel ödediği ekonomiler sağlıklıdır. Diğer bir tanımla, üretim – sanayi sektöründeki iﬂgücü oranı! Bu oran yükselmelidir.