Brezilya son dönemde yıldızı parlayan bir ülke. Bakılan ölçüte göre artık dünyanın altıncı, yedinci veya sekizinci büyük ekonomisi ve İngiltere'yi de geçti, ekonomik başarısıyla G7 içine bile girebilir. Üstelik şimdi de dünyanın en büyük petrol ülkelerinden biri olabilecek boyutta off-shore kaynak buldu. Üstelik ülkenin başında da Dilma Rousseff gibi müthiş mücadeleci, eski solcu bir Bayan Başkan var. Ama uluslararası sorunlar da var.
Aslında New York Times'ta köşe yazarı ve oldum olası Brezilya sempatizanı Roger Cohen uluslararası siyasi sorunu vurgulamış. Brezilya ekonomisi kuvvetlenince, ülke Batı'ya baş kaldırdı. Dilma da bu çerçevede 9 Nisan 2012 tarihinde ABD'yi ziyaret edecek. Ama Dilma'nın ziyareti Obama tarafından geçmişteki Çin, Hindistan ve Meksika başkanlarının ziyaretlerine benzer bir statüye alınmamış. Obama Dilma'nın ziyaretini 'resmi ziyaret' kategorisine aldırmamış, biraz burnunu sürtmek niyetinde. Bu durumda Dilma ABD Kongresi'nde konuşamayacak ve Beyaz Saray'da resmi bir 'black-tie' akşam yemeğine de çağrılmayacak. Obama Brezilya'ya kızgın. Bu kızgınlık sonucu da ABD Embraer adlı Brezilya uçak şirketinden alacağı 20 uçağın siparişini ve tabii 355 milyon dolarlık kontratı da iptal etmiş. Obama Dilma'nın Küba ile flörtüne, Chavez'e engel olmamasına ve İran'a destek çıkmasına ve sık sık her konuda ABD'ye dikelmesine reaksiyon veriyor.
Brezilya (ve Türkiye) gibi ülkelerin uluslararası siyasi kavgaya girişmeden önce, şu andaki ekonomik pırıltının ne kadar kalıcı olduğunu doğru değerlendirmeleri gerekiyor. Brezilya ve Türkiye gibi hamle yapan ülkelerin de 30-40 yıl sürecek ekonomik sorunları da hala var.
Türkiye'ye bakarsak her yıl cari denge açığının üçte ikisi kadar bütçe açığı verdiren enerji ithalatımız büyük bir bağımlılık yaratıyor. Bu yıllarca başımıza bela olacak bir konu. Brezilya'nın ise enerji sorunu artık yok ve tersine enerji sektörü onlara büyük gelir ve avantaj sağlayacak.
Bizim otuz-kırk yıl sonra bile zor ortadan kalkacak olan diğer ekonomik sorunumuz GSYİH oranı olarak yüzde 4-5 arasında veya yılda 35-40 milyar dolar civarında her yıl açık veren bir sosyal güvenlik sistemimiz. İşte petrol bulmuş olan Brezilya, geçmişte sosyal güvenlik reformunu yapamamış ve bize benzer şekilde ama bizden kat be kat daha büyük, inanılmaz boyutta bir sosyal güvenlik sorunuyla oturuyor. Ve Dilma bu konuda reform yapmaya kalktığında da engelleniyor. The Economist verilerine göre, yıllarca ekonomiye ideolojik yaklaşım sonucu, şu anda çok genç bir ülke olan Brezilya'da 20-64 yaş arasındaki çalışan nüfusa emeklilerin oranı, yüzde 71. Brezilya'nın sosyal güvenlik sorunu Yunanistan'dan bile büyük. Brezilya yılda GSYİH'nın yüzde 17 kadarını emeklilik ödemeleri için harcamakta. Brezilya'yı geçen tek ülke İtalya. Tabii Brezilya'nın emeklilik ödemeleri dünyanın en bonkör emeklilik ödemeleri. Emekli kişi maaşının yüzde 75'ini alıyor. 60 yaşını geçen her kırsal kesim insanı ise hiç sosyal güvenlik primi ödememiş de olsa ve her fakir kişi de, devletten asgari ücret kadar emeklilik ödemesi alıyor. Diğer taraftan esas dev delik yaratan ise emeklilik yaşı. Emeklilik sistemine 15 yıl ödeme yapan kişiler erkekseler 65 ve kadınsalar 60 yaşında emekli oluyorlar. Ama 35 yıl (kadınlarda 30 yıl) çalışan kişilerde, özel sektörde, erkeklerde ortalama emeklilik yaşı 54 ve kadınlarda ise ortalama emeklilik yaşı 52. Bunun sonucu sosyal güvenlik sisteminin vergi ve primleri çok yüksek. Brüt maaşın yüzde 32'si kadar emeklilik prim ödemesi kesiliyor.
Yapılan araştırmalara göre Brezilya'nın emeklilik ödemeleri yükü, reform yapılmazsa 2050 yılında brüt maaşların yüzde 82'si düzeyine kadar çıkmak zorunda. Bu da mümkün değil. Bu nedenle de sosyal güvenlik sistemi ve devlet bütçesi iflasın eşiğinde. Bu nedenle de ya daha düşük emekli maaşı verilecek, ya erken emeklilik kaldırılacak ya da daha çok insanın katkı yapması zorlanacak (kayıt dışı sorunu ). Brezilya 1999'da (bizim gibi ) bir sosyal güvenlik reformu yapmaya çalışmış sorunları pek çözememişti. Bizde de olduğu gibi, siyaset ve sendikalar ve emekliler reformunu engellemişlerdi. Şimdi yeni bir ümit kapısı çıkarılacak olan petrolden elde edilecek vergiler ile sosyal güvenlik açığını kapatmak. Ama önce de milyarlarca dolarlık petrol çıkarma ve taşıma yatırımı yapılması gerekiyor. Ve tabii bir de kamu çalışanları ile özel sektörde çalışanların emeklilik ödemelerini eşdeğer hale getirmek gerekiyor. Hatırlanırsa bizde de kamu emeklisi, SSK veya Bağkur emeklisinden çok fazla emeklilik maaşı alır.