Belarus'ta son on gündür tırmanışa geçen ve dünyanın gündemine oturan mülteci krizi, aslında, ciddi bir siyasi krizin ve jeopolitik çatışmanın bir parçası sadece: Bir yandan, bir tarafta Belarus yönetiminin, diğer tarafta Polonya, Estonya, Letonya ve Litvanya'nın olduğu, öte yandan da, bir tarafta Rusya'nın, öte tarafta da Batı'nın olduğu daha geniş bir krizin.
Mülteci krizi, geride bıraktığımız haziran atında başladı ve ağustos ayında tansiyon yükseldi. Son on gündür ise, Belarus tarafından Orta Doğulu mültecilerin sınırı aşıp Polonya ve Litvanya sınır güvenlik görevlileriyle çatıştığı ve pek çoğunun gözaltına alındığı haberlerini alıyoruz.
YANLI VE KARŞITLAR
Bu krizin tarafı olan Polonya ve Litvanya, Avrupa'da en ABD yanlısı ve en Rusya karşıtı ülkeler. Belarus Cumhurbaşkanı Aleksandır Lukaşenko ile de araları, eskiden beri kötüydü, geçen yıldan beri, aradaki düşmanlık, zirveye çıktı.
Hatırlayacağımız üzere, geçen yıl Ağustos ayında Belarus'ta cumhurbaşkanlığı seçimleri düzenlenmiş ve seçimlerin resmi sonuçlarına göre, 1994 yılından beri ülkeyi yöneten mevcut cumhurbaşkanı Aleksandr Lukaşenko'nun kazandığı açıklanmıştı. Fakat muhalif gruplar, seçimlerin yapılmasından çok önce, Lukaşenko'nun kamuoyu desteğinin sadece yüzde üç olduğunu iddia ederek, seçimlere hile karıştırılacağını söylemeye başlamıştı. (Yüzde üç rakamını da, bir internet sitesinin anketine katılanların sadece yüzde üçünün Lukaşenko'ya oy vereceğini söylemesine dayandırıyorlardı. Oysa, Belarus'ta herkes internet kullanmadığı gibi, herkes de o siteye girip oy kullanmamıştı. Dolayısıyla, Lukaşenko'nun yüzde üçlük desteğe sahip olduğunu iddia etmek, abartılıydı. Fakat muhalefetin önemli bölümü, kendisini buna inandırdı).
Öte yandan muhalefet, seçimleri muhalif adaylardan Svetlana Tihanovskaya'nın kazandığını savundu. Belarus'ta, Ağustos ayından kış ortalarına kadar sürecek gösteriler, olaylar patlak verdi. İlk zamanlarda pek çok kişi, Lukaşenko'nun devrilmesine sayılı günler kaldığını savunuyordu.
ABD DESTEKLİ İHTİLAL
İşte bu süreçte, Polonya ve üç Baltık ülkesi, Belarus yönetimine karşı en sert tutumu takındılar ve Batılı ülkelerin Belarus'a yaptırımlar uygulamasına önayak oldular. Muhalefetin adayı Tihanovskaya, Litvanya'ya yerleşti. Litvanya, Tihanovskaya'ya diplomatik statü vererek, onu adeta Belarus'un meşru yöneticisi olarak tanıma noktasına geldi. Letonya da, kış olimpiyatları esnasında, Belarus'un resmi bayrağı yerine, Belarus muhaliflerinin bayrağını dalgalandırdı. ABD de, bu süreçte, Belarus muhalefetine açık destek verdi. Muhalif lider Tihanovskaya, ABD'nin yeni başkanı Joe Biden'la görüştü.
Belarus'ta ABD destekli bir ihtilali önleyen şey, Rusya'nın Belarus'a aktif destek vermesi oldu. Bunun dışında, Belarus, pek çok açıdan, Ukrayna'dan ayrılıyor. Halkı, Rusya'ya daha sempatiyle yaklaşıyor ve Lukaşenko, 1994'ten beri Belarus'ta bir sosyal devlet oluşturduğu için, nüfusun önemli bir kesiminin desteğine sahip. Yani, Lukaşenko'yu halkı yoksulluk içindeyken saraylarda yaşayan Latin Amerika diktatörleri gibi göstermek, mümkün değil. Ayrıca, muhalif grupların belli bir süre içinde amaçlarına ulaşamaması, muhalif lider Tihanovskaya'nın Batıdan Belarus'a yaptırımları arttırma çağrısında bulunması ve bu yaptırımların sadece Lukaşenko yönetimine değil bütün Belarus ekonomisine zarar verecek olması, muhaliflere desteğin zayıflamasına neden oldu.
DAHA DA ŞİDDETLENECEK
Ancak, şimdi Lukaşenko yönetimi, yeni bir anayasa tasarısı hazırladı ve bu tasarının 2022'nin şubat ayında referanduma sunulacağı açıklandı. Bu durumda, önümüzdeki aylarda Belarus'ta iç siyasi tablo şiddetlenebilir ve ABD ile onun Doğu Avrupa'daki yakın müttefikleri (Polonya, Estonya, Letonya ve Litvanya), yeni bir sivil ihtilal için harekete geçebilir. O nedenle, mülteci krizi bir şekilde çözülse bile, bunun altında yatan nedenin, yani Belarus ile batı komşuları arasındaki krizin önümüzdeki aylarda daha da şiddetleneceğini öngörebiliriz.
Batılı ülkeler Belarus'u mülteci krizini tetiklemekle suçlarken, Lukaşenko ve Putin, mülteci krizini asıl yaratanların Batılı ülkeler olduğunu söylüyor. Lukaşenko ayrıca, Batılı ülkelerin mülteci krizini bahane ederek, Belarus'a müdahale edebileceklerini söyledi. Lukaşenko, NATO'nun Polonya ve Litvanya'ya askerler, tanklar, savaş uçakları göndermeye hazırlandığına dikkat çekerek, "Tankların, savaş uçaklarının ve helikopterlerin mültecilerle ne ilgisi var" dedi. Lukaşenko ayrıca, NATO'nun müdahale etmesi halinde, Rusya - Belarus Birlik Devleti'nin buna kayıtsız kalmayacağını ve gereken yanıtı vereceğini ifade etti.
Lukaşenko'nun sözünü ettiği Birlik Devleti, Rusya ile Belarus arasında 1999 yılında kurulmuş olan bir girişim. 1991 yılında Sovyetler Birliği'nin dağılmasına sonra Rusya, yakın çevresinde yeniden entegrasyon çabasına girişmiş ve Belarus'la birleşmeye yönelmişti. Ancak, 1999 yılında kurulduğu açıklanan Birlik Devleti, iki devletin gerçek anlamda birleşmesini yol açmadı. Belarus Cumhurbaşkanı Lukaşenko, Rusya'yla Belarus'un bütün yoğun ekonomik ve toplumsal ilişkilerine rağmen, Belarus'un bağımsızlığını korumayı başardı.
MANEVRA ALANI DARALDI
Mesela Belarus, Rusya'nın Gürcistan'daki ayrılıkçı bölgeler olan Abhazya ve Güney Osetya'nın bağımsızlığını tanımasına destek vermemiş, Rusya'nın 2014'te Ukrayna'nın Kırım Yarımadası'nı ilhakını da tanımamıştı. Daha da önemlisi, Rusya ile Belarus arasındaki yoğun ilişkilere ve Belarus'un Rusya'nın başını çektiği Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü'ne üye olmasına rağmen, Belarus, Rusya'ya askeri üs vermemiş, Rus askerlerinin Belarus'a girmesine izin vermemişti.
Ancak Belarus yönetiminin Batı ile ilişkilerinin özellikle geçen yılki seçimlerden bu yana kopma noktasına gelmesi ve Belarus'un Rusya'dan ekonomik ve siyasi destek alması, Belarus yönetiminin manevra alanını epey daralttı. Bu şartlarda, Birlik Devleti'ni gerçek anlamda hayata geçirecek adımlara girişildi. Geçen hafta Lukaşenko ile Putin, iki ülkenin pek çok alanda entegrasyonunu öngören anlaşmaya imza attılar. Anlaşma, özellikle enerji alanında iki ülkenin entegre olmasının kapılarını açıyor (Fakat anlaşmada, para birliği ve devletler üstü organların kurulması, öngörülmüyor. Lukaşenko, henüz Belarus'a her şeye rağmen serbest alan bırakmaya çalışıyor) Ne var ki, Batı ile krizin tırmanması ve NATO'nun sınıra yerleşmesini gündeme gelmesi, Rusya'nın Belarus'ta askeri varlığını arttırması sonucunu doğurmakta. Bu da, Rusya'yla 7 yıldan bu yana fiilen savaş halinde bulunan Ukrayna'nın kaygılarını arttırıyor.
Zira, Belarus, Ukrayna'nın kuzey komşusu ve Belarus sınırı, Kiev'in 180 kilometre kuzeyinden geçiyor. Belarus'ta Rus askeri varlığının artması demek, Ukrayna'nın Rusya'yla 2000 kilometreyi bulan sınırlarının yanı sıra, bir de, başkentin hemen kuzeyinden geçen bin kilometrelik Belarus sınırının öbür tarafına Rus askerlerinin yerleşmesi demek.
İMAJI TEMİZLEME ÇABASI MI?
Mülteci krizi olarak görülen sorunun altında Rusya - Batı arasındaki çatışmanın da yattığını, doğrudan doğruya, ABD yetkililerinin açıklamaları gösteriyor. ABD Dışişleri Bakanı Anthony Blinken, dün yaptığı açıklamada, Rusya'nın Ukrayna sınırında yığınak yaptığını ve bundan dikkatleri kaçırmak için mülteci krizi yarattığını söyledi.
ABD yönetimi, son haftalarda sürekli olarak, Rusya'nın Ukrayna sınırına yığınak yaptığını söylüyor. Bu iddia ilk olarak, Washington Post gazetesince dile getirildi ve Rusya'nın Ukrayna sınırına yığınak yaptığı konusu, bir süre, Ukrayna basınından ziyade, Batı basınında yazılıp çizildi. Birkaç haftalık duraksamanın ardından, Ukrayna yönetimi de ABD'nin kendilerine Rus yığınağından bahsettiğini söylemeye başladı (Tıpkı bu yılın ilkbahar aylarında Rusya'nın Ukrayna'ya saldıracağı iddiasının Ukrayna basınından ziyade Batı basınında ele alınmasında olduğu gibi) Rusya yönetimiyse, ABD'nin böyle krizleri bahane ederek Karadeniz'e ve Doğu Avrupa'ya yerleşmeye çalıştığını savunuyor. Geçtiğimiz hafta ABD ile Ukrayna arasında yeni bir stratejik ittifak anlaşmasının imzalanması, Rusya'yı epey tedirgin etti. ABD yönetiminin Ağustos ayında Afganistan'da apar topar çekilmesi, ABD'nin uluslararası alandaki prestijine ağır bir darbe indirmiş ve Doğu Avrupa ülkelerinde de, ABD'nin kendi müttefiklerini ortada bırakabileceği değerlendirmesine neden olmuştu. ABD yönetimi, şimdi Doğu Avrupa'da bu imajı silmeye çalışıyor.
Sonuç olarak, Belarus ve Ukrayna, hem Ruslar gibi Slav kökenli halkların yaşadığı ülkeler olması hem de Rusya'nın Batı sınırında, başkent Moskova'ya da yakın mesafede olmalarından ötürü, Rusya açısından büyük önem taşıyan ülkeler. ABD ise, Rusya'yı çevreleme stratejisinin parçası olarak, bu ülkelerde nüfuzunu arttırmaya çalışıyor. Mülteci krizi, bu çok hassas bölgedeki ABD - Rusya çekilmesinin bir parçası. O nedenle, önümüzdeki günlerde mülteciler konusunda bir çözüm bulunsa bile, bölgede Rusya ile ABD arasındaki krizin önümüzdeki aylarda daha da şiddetleneceğini söylemek, yanlış olmaz.
Deniz Berktay/ Kiev
Odatv.com