ICATLAR insanların, kendilerine daha rahat bir hayat sağlamak, birçok işleri daha kolay yapabilmek için buldukları yeni aletler, aygıtlar, usullerdir. İcat etmek (türetmek) yoktan var etmek anlamına gelir; keşfetmek ise esasen var dian bir maddeyi, bir varlığı, bir kanunu, bir kuvveti bulmaktır, iki veya üç maddeyi birleştirip o güne kadar hiç bî- linmiyen, var olmıyan yeni bir şey yapmak icat etmektir. Meselâ, ilk insanlardan biri, bir kütüğü enlemesine kesip, ortasından delik delerek, delikten bir çubuk geçirerek, ilk arabayı yaptığı gün, yeni bir şey icat etmiş oldu. Gerçekte, kütük, çubuk eskiden de vardı ama, bunları o biçim kullanmayı daha önce kimse akıl etmemişti. Tabiatta da böyle bir şey yoktu.
Ünlü fizikçi Galileo, Pisa kulesinden aşağı değişik ağırlıkta eşyalar atıp da bunların yere düşme hızlarının aynı olduğunu bulduğu zaman bir kanun keşfetmiş oldu. Bu kanun esasında vardı ama, insanlar bilmiyordu. Galileo, aslında var olan bir şeyi keşfetmişti.
insanların en önemli icatlarının İlk kay-
dığtnı görünce kızdı, yedi yıl tiyatro eser! yazmadı. Münih’te, Viyana’da, Berlin’de yaşıyor, yurduna dönmüyordu. Eserleri, Avrupa’ nın birçok dillerine çevrilip büyük sahnelerde oynanıyordu. Ibsen, on yıl dolaştıktan sonra, yurduna döndü, büyük gösterilerle karşılandı. Gürültü uyandıran birçok piyes d3ha yazdı, 1906 yılında, Kristiania (şimdiki Oslo) da öldü.
Ibsen, tiyatrolarında daima bir tez, bir fikir ileri sürmüştür. Temel fikri toplumun kuruluşundaki bozukluktur, insanların fert olarak ahlâklarını düzeltmek gerektiğini, bunda da ölçünün cemiyet olduğunu ileri sürer. Piyeslerinin kuruluşu son derece sağlamdır. Klâsik Yunan tiyatrosunu çok iyi anlamıştır. Çağını çok etkilemiş, gerçekçi tiyatroyu kurmuştur. Eserlerini daha çok kadın kahramanlarla yürütür, konularını da gerçek hayattan alırdı. Tiyatroların eserlerinden «Peer Gynt», «Nora», «Brand», «Hortlaklar», «Yaban Ördeği», «Halk Düşmanı», «Deniz Kadını», «Hedda Gabler», «John-Gabriel Bork- man» bizde de defalarca oynanmıştır.
Bibliyografya. — Dilimize çevrilen eserlerinin başlıcaları:
Nora-Bir Bebek Evi (çev. C. M. Altar,
Hakkındaki eserler:
îbsen. Hayatı ve Eserleri (R. N. Gün- tekin, 1934): Ibsen; Hayatı, Sanatı, Eserleri <Z. Güvemlt, 1954), naklarını ne yazık ki bilmiyoruz. İnsanlar, yaptıkları işleri bir yana kaydetmeyi akıl edecek derecede ilerledikleri zaman ilk devirlerdeki icatları kimlerin, nasıl yaptıkları unutulmuştu. Ateş yakmaya yarıyan aletler, tekerlek, kaldıraç, ağırlık birimleri tarih öncesi devirlerde de biliniyordu; yalnız bunları kimlerin ne zaman, nasıl yaptıklarını öğrenmek kabil olamamıştır. Aynı şekilde, pusulanın, barutun, basım tekniğinin de kimlerin buluşu olduğu pek bilinmiyor. Pusulayı ilk önc.e Çinliler’in kullandıkları tahmin edilmekle beraber bu faydalı aleti İcat edenin adını bilmiyoruz. Basım tekniğinin de Çinli- ler’e dayandığı biliniyor. Çinliler tahta üzerine harfler oyarak bazı basım işleri yapıyorlardı. Daha sonra, zamanla basım tekniği gelişti. 1450 yıllarına doğru önemli bir gelişme oldu, bu gelişmeyi yaratan Johann Gutenberg baskı makinesinin türeticlsl (muci- di ) olarak tarihe geçti.
Makine Devrinin Başlıca İcatları
XVIII ve XIX. yüzyıllarda açılan makine
İCATLAR HAYATIMIZIN AKIŞINI NASIL
SON 150 yıl içinde dünyanın birçok bölgelerinde insanların günlük hayatlarını tamamen değiştiren icatlar yapıldı. Değişiklikler o kadar çabuk oldu ki. 1875 yılında doğup da yetmiş beş yaşma kadar yaşamış olanlar, akıllara durgunluk verici yeniliklerle karşılaştılar. Bu devirde yaşamış olan bir kimse birçok icatların yapıldığını görmüş, günlük hayatını bu İcatların sağladığı faydalara göre değiştirmiştir.
HABERLEŞME YOLLARI Geçen yüzyılın başlarında bile haberleşme çeşitleri bin yıl önceslnin- klnden pek farklı değildi. Haberleşme ya yaya, ya atlı pastacılarla yapılıyordu. Bu yüzden. Amerika İç Savaşımda General Andrew Jackson, 1815’te İngilizlerle Amerikalılar arasında anlaşma imzalandığını vaktinde haber alamadığı İçin New Orleans’ ta İngilizlere ateş açmıştı. O devirde İngiltere’de, Fransa’da yüksek ışıklı kuleler haberleşme yolu olarak kullanılıyordu. 1844’te Samuel Morse telgrafı icat ederek haberleşmeyi beklenmedik derecede kolaylaştırdı.
Telefon, telsiz telgraf, telsiz telefon da birbirlerinden uzak yaşıyan insanların haberleşmelerini kolaylaştırdı. İş adamları bu yeni icatlar sayesinde uzak yerlerdeki İşlerini hiçbir güçlükle karşılaşmadan halledebiliyorlardı. Artık gazete haberleri de dar bir yerin malı olmaktan çıkmıştı. Dünyanın dört köşesinde olup bitenleri yeni icatlar sayesinde öğrenip yazmak mümkündü. Fotoğraf makineleri de insanların bütün dünyada olup bitenleri günü gününe öğrenmelerini sağladı.
ULAŞTIRMADA KOLAYLIK Ulaştırma işinin yeni usullerle yapılması haberleşmenin kolaylaşmasından daha da önemliydi. İnsanların bir yerden bir yere kolayca gidebilmeleri, eşya ve mal götürebilmeleri medeniyetin bugünkü seviyesine ulaşmasını sağlamıştır.
Ulaştırmayı kolaylaştıran icatların başında buharlı gemi, tren, uçak gelir. Hele uçak, savaşta da, barışta da insanları baş döndürücü bir hızla bir ülkeden bir ülkeye götürebildiği için çağımızın en önemli İcatlarından biridir.
YAPI İŞLERİNDE YENİLİKLER
İçinde bulunduğumuz çağa «çelik ve beton çağı» diyebiliriz. Büyük yapılar. köprüler, yollar, tüneller, barajlar, gökdelenler bu maddelerle yapılıyor. Beton ilk defa 1820’de Amerika’da Erie Kanaiı’nın yapılmasında kullanılmıştı. Yalnız, betonun günlük hayatımıza girmesi pek uzun sürdü. Demir eski çağlardan beri yapı işlerinde kullanılıyorduysa da demirden ucuz çelik yapmak XIX. yüzyılın ortasına kadar bilinmiyordu. ÇİFTÇİLİK VE ENDÜSTRİDE İCATLAR
Milâttan 3000 yıl önce Eski Mısırlılar çiftçilikte bir hayli ilerlemişler
di. Bütün işi İnsan gücüne bırakmadan. basit de olsa, birtakım makinelerle. aletlerle çiftçilik yapıyorlardı. Bu aletler, yüzyıllar boyunca gelişerek, yeni şekiller aldı. Hele elektrikle işliyen makinelerin, aletlerin icadından sonra çiftçilik daha da gelişti. Bu arada, traktör ve kamyonun icadı da çiftçilikte önemli ilerlemeler kaydedilmesini sağiadı.
İcatlar endüstri alanmda da çok önemli, büyük değişikliklere yol açmıştır. İcat edilen büyük makineler işçilerin kullandıkları küçük aletlerin yerini almış, böylece endüstrinin her kolunda seri halde yapıma geçilmesi sağlanmıştır. Yeni makinelerin İcadı, İnsanların ihtiyaç maddelerin)
daha ucuz, daha kolay sağlıyabilme- lerine de yol açmıştır.
Sayıları her gün biraz daha artan icatlar sadece tarlalarda, endüstri alanında, ulaştırmada, haberleşmekte değil, aynı zamanda hepimizin günlük hayatında önemli gelişmelere yol açmıştır. Elektrik ütüleri, elektrik sobaları, buz dolapları, radyolar, pikaplar, televizyonlar, çeşitli mutfak ve ev aletleri hayat şartlarını kolaylaştırmaya yarıyan icatlardır.
Tıp da yeni icatlar sayesinde insanlara daha faydalı oluyor. Yem icat edilen aletler sayesinde insan vücudunun hastalıkları daha kolay anlaşılıyor, hastaları tedavi etme imkânları artıyor.
—
devri ortaya çıkarılan yeni enerjiler sayesinde gelişmek fırsatını bulmuştur. Elektrik dinamoları, benzinli, buharlı makineler olmasaydı medeniyet bugünkü seviyesine erişemezdi. James Watt’in yaptığı buharlı makine insanlık tarihinin yeni bir dönüm noktasına gelmesini sağladı. Watt, buhar makinesiyle pek çok işler başarabileceğini göstermişti.
Elektriğin essalarını bulan Michael Fara- day’dan sonra, elektrikten günlük hayatta faydalanmayı gerçekleştiren Thomas Edison’un İcatları insanlık tarihinde büyük değişiklik yaratan icatlardır.
İcatlar Nasıl Yapılıyor
Her çağda insanların birtakım ihtiyaçlarını önceden sezen, bu İhtiyaçları gidermek için yeni bir icat yapmayı düşünen İnsanlar çıkmıştır, bugün de çıkmaktadır. Bu insanlar, icat edecekleri şeyin insanlığa ne gibi yararı olabileceğini, bu icattan sağlanacak faydaların medeniyetin İlerlemesi üzerindeki etkilerinin neler olabileceğini önceden tahmin etmeye çalışırlar.
Çoğunlukla insanlara icat fikrini ekonomik ihtiyaçlar verir. İnsan eliyle yapılan işlerin çoğu pahalıya mal olmaktadır; işin yarısı makinelere bırakılırsa yapım masrafı yarı yarıya azalır, dolay isiyle o mal daha ucuza satılabilir. Büyük kurumlar arasında doğan rekabet de mucitleri harekete geçirmiş, bir işi daha kolay, daha çabuk yapmak için gerekli olan yeniliklerin yaratılmasına çalışmayı âdeta bir zorunluk haline getirmiştir. Makine devri ilerledikçe İcatların da sayısı arttı, insanlar kullandıkları makinelerin ak- sıyan kusurlu taraflarını görüyorlar, bunları düzeltmek İçin yeni yeni makineler, aletler icat ediyorlar.
İcatların çoğalmasında savaşların da önemli payı vardır. Düşmanın silâhlarına karşı yeni silâhlar bulmak Istiyen milletler, bütün mühendislerini, bilginlerini, mucitlerini seferber eder, geceli gündüzlü çalıştırır. Savaş İnsanlığı bir yandan yok edici, bir yandan da koruyucu yeni araçların icat edilmelerine yol aç-
___________________________ >
maktadır. Yeni silâhlarla beraber yeni ilâçlar, yeni ameliyat aletleri, hep savaş zamanlarında icat edilmiştir.
Bazı icatlar da tamamen tesadüf sonucu ortaya çıkar. Yalnız, tesadüf de insanın karşısına birdenbire çıkmaz; ancak, bir mesele üzerinde uğraşan insan, tesadüf sonucunda, aradığını bulabilir. Meselâ Papen’in buharı keşfedip «Papen tenceresi» denilen buhar makinesini icat etmesi bir tesadüf sonucunda olmuştur. Papen, her zamanki gibi formüllerine daldığı bir sırada, sobanın üstündeki çaydanlık kaynamış, buharın tesiriyle kapağı oynamaya başlamıştı. Papen, böylece buhar gücünü buldu. Edison’un icatlarının da bir kısmı tesadüf sonucunda ortaya çıkmıştır. Isaac Newton, kırda öğle uykusunu uyurken başına ağaçtan elma düşmeseydi, yerçekimi kanununu ya bulamıyacak, ya da bulması gecikecekti; çünkü Newton, o sırada, tabiatın gizli kalmış kanunlarını ortaya çıkarmaya çalışıyordu. Elmanın başına düşmesi, Newton’ un sonuca daha çabuk ulaşmasını sağladı.
Mucitlerin Karşılaştıkları Güçlükler
Daha en eski çağlardan beri mucitler değişik, garip insanlar olarak kabul edilirdi. Bilinmiyen birtakım işler peşinde koşan, esrarengiz konular üzerinde çalışan bu insanlara yarı deli gözü ile bakılırdı. Mucitlerin ortaya çıkardıkları icatlarının da başlangıçta hiç beğenilmemesi, alay konusu olması âdetti. Hele Ortaçağ’da, papazlar, din kisvesi altında, yeni buluşları baltalamışlar, mucitleri «Şeytanla iş birliği yapıyor» diyerek Engizisyon Mahkemeleri’nde süründürmüşler, yurtlarından, evlerinden etmişlerdi. Kilisenin bu gibi İşlere karışmadığı zamanlarda bile mucitler, icatlarını gerçekleştirebilmek İçin etraftan para yardımı istedikleri zaman herkes gülüp geçiyordu. Meselâ ilk buharlı gemiyi yapan John Fitch’i herkes deli sanıyordu; gemi yapmak için gereken parayı ona kimse vermedi.
Mucitler, din ve boş inançlardan başka ayrıca birtakım insanların çıkarlarını baltaladıkları için de birçok zorluklarla karşılaşmışlardır. icat edilen makinenin kendisine zarar getireceğini önceden sezen bazı kimseler, mucite çeşitli yollardan baskı yaparak, hattâ onu korkutup yıldırarak, icadın tamamlanmasını önlemeye çalışıyorlardı. Eski devirlerde «casus», «büyücü» gibi ağır suçlarla hükümdarlara şikâyet edilen, bu yüzden başına felâket gelen mucitler çoktur.
Bazı kimselerin kazancını baltalıyan icat konusuna en güzel örnek trendir. Amerika’ da, Avrupa’da karayollarında araba İşleterek para kazanan birtakım kimseler trenin icadından hiç de memnun kalmamışlardı. Treni, demiryolu işletmeciliğini baltalamak için ellerinden gelen kötülüğü yaptılar, bu arada birçok günahsız insanın ölümüne yol açtılar. Yalnız, sonunda gene haklı taraf kazandı, medeniyet, yolunda, ilerledi.