Çoklu Zekâ Kuramına Uygun Etkinlikler: Her Öğrenciye Ulaşın
Çoklu Zekâ Kuramı Nedir?
İlk zekâ ölçüm testleri olan IQ skorlarının ilk ortaya çıkışının üzerinden altmış yıl sonra, Howard Gardner, zekânın sadece IQ ile ölçülen bir numara olamayacağı fikrini ortaya atmıştır. “Zihin Çerçeveleri” kitabında, en az 8 farklı zekâ türü olduğunu vurguladı. Gardner, insanın yeteneklerinin bir IQ testi ile sınanacak kadar basit olmadığını savundu. Gardner’a göre zekâ, sorun çözme ve doğal bağlamlarda ürün ortaya çıkarma ile daha çok ilgilidir. Gardner’a göre zekâ türleri şöyledir:
- Sözel Zekâ: Konuşarak (ör. hitabet, sunucu ya da politikacı gibi) ya da yazarak (ör. şiir, oyun, öykü) dili etkin bir şekilde kullanma
- Mantıksal-Sayısal Zekâ: Sayıları etkin bir şekilde kullanma becerisi (ör. matematikçi, muhasebeci ya da istatistikçi) ve mantıklı çıkarımlar yapabilme becerisi (ör. bilim insanı ya da bilgisayar yazılımcısı gibi)
- Uzamsal Zekâ: İçinde bulunduğu uzamsal-görsel çevreyi algılama becerisi (ör. avcılık, izcilik, rehberlik) ve bu algıyı doğru bağlamlarda kullanma becerisi (ör. iç mimar, mimar, sanatçı, mûcit).
- Devinimsel Zekâ: Duyguları ve düşünceleri ifade etmek için vücudu etkin kullanma becerisi (ör. oyunculuk, sporculuk, dansçılık) ve ince kas gerektiren işleri etkin yapabilme becerisi (ör. heykeltraşlık, tamircilik, cerrahlık).
- Müzik Zekâsı: Müzik ile ilgili öğeleri anlama, dönüştürme ve ifade etme becerisidir (ör. bestekâr, şarkıcı, müzik eleştirmeni).
- Sosyal Zekâ: Diğer kişilerin niyetleri, motivasyonları ve duygularını anlama ve ayırt etme becerisidir.
- İçsel Zekâ: Kendini bilme ve bu bilgiye göre davranışlarını şekillendirme becerisidir.
- Doğa Zekâsı: Bitkileri, hayvanları ve doğadaki diğer öğeleri kolayca tanıma ve sınıflandırabilme becerisidir.
Tabii ki Gardner’ın çoklu zekâ kuramını bilmeyenimiz yoktur. Hatta 1983’ten beri bu 8 zekâ türüne daha fazla tür eklenmiştir. Pekiyi bu bilgiyi eğitimde nasıl kullanabiliriz?
Çoklu Zekâ Kuramını Sınıfta Kullanmak
Çoklu zekâ kuramı ile, öğrencilerin tek tip bir zekâ türüne sahip olmadığını ve her öğrencinin farklı etkinliklere ilgi duyabileceğini biliyoruz. Bunun için farklılaştırılmış Öğretim yöntemleri son yıllarda eğitimde en çok araştırılan kavramlar arasındadır. Çoklu zekâ kuramını iyi kullanabilmek, sınıfta her öğrenciye ulaşabilmenize olanak sağlayabilir.
Kişisel yaşamımızda da fark ettiğimizi gibi, herkesin yapabildği ve ustalaştığı alanlar çok farklıdır. Öğrencinin güçlü yanlarını bilince hazırladığınız materyali ona göre şekillendirebilir ve o öğrencinin ilgisini çekebilir, belki de hayatına yön verebilirsiniz. Çünkü kimi kişiler yeteneklerini hiç dışa vuramıyor, bu yüzden belki de birçok bilim insanı ya da sanatçı hiç var olmadan yok olup gidiyor. Örneğin bir satranç ustası olan Bobby Fischer satrancın hiç oynanmadığı bir toplumda doğsaydı, onun bu yeteneği asla bilinemeyecekti. O yüzden, çeşitli zekâ türlerinin ortaya çıkması için, kişinin içinde bulunduğu durumun değişmesi gerekmektedir.
Geleneksel eğitimde iki zekâ türü ön plandadır: sayısal ve sözel. Bu eğitim anlayışında herkes profesör gibi yetiştirilmek isteniyor, fakat hayat okuldaki derslerden ibaret değil. Öğretimi öğrencinin ilgisine göre şekillendirdiğimiz zaman verilen dersler de çok eğlenceli geçebiliyor. Aşağıdaki öneriler öğrencileri tanıdıktan sonra dersi ve materyalleri onlara göre şekillendirmeye yardımcı olacaktır.
Ken Robinson’ın “Okullar yaratıcılığı öldürüyor mu?” konulu ünlü konuşması
Sayısal Zekâ Türüne Uygun Etkinlikler
Bu zekâ türüne sahip kişiler sayılar ile uğraşmayı ve deney yapmayı severler. “Bilimsel düşünmeyi” teşvik edin. Fen bilgisi dersinin dışında başka bilimleri bulmayı ve tanımayı özendirin.
4-6. Sınıflar İçin Etkinlikler: Üç gelişigüzel şey söyleyin (örnek olarak: meyve bıçağı, “uzun” sözcüğü, zıplama hareketi) daha sonra öğrencilerden bu üçünü içeren bir şey icat etmelerini isteyin. Fikirlerini alın.
6-8. Sınıflar İçin Etkinlikler: Öğrencilerden günlük hayattaki nesneleri tekrar icat etmelerini veya onları geliştirip başka bir şey hâline çevirmelerini isteyin. Fikirlerini alın.
Görsel/Uzamsal Zekâ Türüne Uygun Etkinlikler
Uzamsal zekâya sahip kişiler resim çizme ve boyamadan hoşlanırlar. Derse başlarken görsel materyaller kullanın. Yazı yazarken çeşit çeşit renkte tahta kalemleri kullanın. Görsel zekâya sahip öğrencileri de buna teşvik ederken farkı renkleri “renk kodu” hâline getirmelerini isteyebilirsiniz (örneğin, önemli cümleler kızıl renkte yazılabilir?)
4-6. Sınıflar İçin Etkinlikler: Tahtaya sıradışı bir şekil çizin ve öğrenciler resim çizerken bunu resmin içine mantıklı bir şekilde yerleştirmelerini isteyin.
6-8. Sınıflar İçin Etkinlikler: Dersi anlatırken anahtar sözcükleri hızlı bir şekilde resim hâline getirmelerini isteyin.
Doğa Zekâsı Türüne Uygun Etkinlikler
Bu zekâ türüne sahip kişiler doğadaki nesneleri çok sever: dağlar, böcekler, bitkiler gibi. Bu zekâ türüne sahip öğrencileri bilgileri sınıflamak için kendi sistemlerini geliştirmelerine teşvik edin.
4-6. Sınıflar İçin Etkinlikler: Farklı hayvanların veya bitkilerin fotoğraflarını gösterip ortak yönlerinin ne olabileceğini sorun.
6-8. Sınıflar İçin Etkinlikler: Basit bir bilgi çerçevesinde öğrencilerin bir hayvanı, ekosistemi ya da başka bir varlığı tanımlamalarını isteyin. Yaratıcılığı tetiklemek için, bahsi geçen yaratık hâlihazırda var olmak zorunda olmayabilir.
Devinimsel Zekâ Türüne Uygun Etkinlikler
Bu zekâ türüne sahip kişiler dans etmekten, spordan ve el işi gerektiren işlerden hoşlanabilir. Bu öğrencileri harekete geçirmek için en çok bilinen öğretim tekniklerinden olan “drama” ya da “rol yapma” tekniğini derste bahsi geçen bir şeyi canlandırmak için kullanabilirsiniz.
4-6. Sınıflar İçin Etkinlikler: Öğrencilere öğle yemeğinde ne yediklerini sorun, fakat cevaplarını sessiz sinema yaparak versinler.
6-8. Sınıflar İçin Etkinlikler: İnsan vücudunu farklı konulardaki bilgileri öğrenmek için bir “harita” olarak kullanın. Örneğin baş İskandinavya olsun, beden Avrupa olabilir, o zaman İtalya nerededir?
Sosyal Zekâ Türüne Uygun Etkinlikler
Bu zekâ türüne sahip kişiler arkadaşları ile sohbet etmek ve onlara öğüt vermekten hoşlanabilir. Bu öğrencileri harekete geçirmek için sınıfta bir “akran sistemi” kurabilirsiniz. Her öğrencinin sınıfta beraber olduğu bir akranı olabilir. Herhangi bir etkinlikte veya derste öğrenciler akranları ile hareket edebilir. Böylece öğrenciler fikirlerini aynı kişiler ile paylaşıp geliştirebilir.
4-6. Sınıflar İçin Etkinlikler: Öğrencilerin birlikte yaptığı masa oyunları ile öğrenmeyi eğlenceli ve işbirlikli hâle getirebilirsiniz. Kartonlar, kalemler, zarlar ve küçük piyonlar ile öğrenme bir oyun hâline getirilebilir ve oyun boyunca öğrenciler birbirleri ile iletişim hâlinde olabilir.
6-8. Sınıflar İçin Etkinlikler: Gerçek hayatta olma ihtimali düşük olayların sonuçlarını düşünmelerini isteyin: “Eğer gördüğümüz herkesin duygularını hissedebilseydik ne olurdu?” güzel bir soru olabilir.
İçsel Zekâ Türüne Uygun Etkinlikler
Bu zekâ türüne sahip kişiler kendi başlarına olmayı ve düşüncelere dalmayı sever. Öğrenme sürecini onlar için daha uygun kılmak için dersin materyalleri ile öğrencinin hayatı arasında bir bağ kurun. Örneğin: “Kaç kişi şunu yaptı?…” ya da “Şu durumdayken bana bir anınızı anlatın…” gibi.
4-6. Sınıflar İçin Etkinlikler: Eğitim-öğretim boyunca geçirdiğiniz özel anıları görselleştirdiğiniz sınıf albümleri oluşturun.
6-8. Sınıflar İçin Etkinlikler: Öğrencilerin hedef koymasını ve bu hedefte ilerleme kaydetmesini teşvik edin. Bu hedefler kısa vadeli olabileceği gibi (Bugün öğrenmek istediğiniz üç şeyi yazın gibi) uzun vadeli de olabilir (On yıl sonra şimdi ne yapıyor olacaksınız?)
Sözel Zekâ Türüne Uygun Etkinlikler
Bu zekâ türüne sahip kişiler öykü anlatmaya ve kitap okumaya bayılırlar. Öğretim boyunca onlara ulaşmak için ses kaydı yapabilirsiniz. Bu, öğrencilerin düşünmelerine yardımcı olabilir. Bir sorun ya da bir proje hakkında ses kaydı yapmalarını teşvik edin, bu kayıtlar daha sonra yazma derslerinde de faydalı olabilir.
4-6. Sınıflar İçin: Belirli bir özelliğe sahip ne kadar nesne düşünebileceklerini sorun. Örneğin yuvarlak şeyleri düşünmelerin isteyin (güneş, balon, simit gibi) ve yaratıcı cevapları teşvik edin.
6-8. Sınıflar İçin: Ünlü kişilerin en bilinen özelliklerine atıfta bulunan takma adlar oluşturun.
Müzik Zekâsı Türüne Uygun Etkinlikler
Bu zekâ türüne sahip kişiler, tabii ki, müzik dinlemeyi çok sever. Onlar için diskografiler yaratabilirsiniz. Derse uygun bir şekilde müzik parçalarını derste kullanabilirsiniz. Ya da ev ödevi verirken, örneğin, öğrenciler o günkü dersi en iyi anlatan müziği seçebilir.
4-6. Sınıflar İçin Etkinlikler: Bilinmeyen ya da öğrencilerin tanımadıkları bir sesi oynatın, öğrencilerin ne olduğunu bulmasını isteyin.
6-8. Sınıflar İçin Etkinlikler: Bazı öğrenciler arkada klasik müzik çalarken daha kolay öğrenebilir. Bazı dersleri klasik müzik ile anlatabilirsiniz.
Çoklu Zekâ Kuramını Öğrencinin Özgüvenini Yerine Getirmek İçin Kullanmak
Eğitim-öğretim boyunca pek üzerinde durulmamasına rağmen, özgüven, öğrenciyi birçok yönden etkileyen önemli bir kavramdır. Öğrencinin kişisel ve okuldaki hayatında yaptığı birçok şey özgüveni ile doğrudan ilişkilidir. Özgüven şu alanları etkiler:
- Okulda ve spordaki motivasyonu ver performansı
- Arkadaşları ile olan ilişkisi
- Verilen görevleri yapmada sabırlı davranış
- Başarısızlık veya sıkıntı içeren bir durumdan etkilenmeme
Özgüveni yüksek olan öğrenciler, başarıyı kendi çabalarının ve yeteneklerinin bir sonucu olarak görmeye meyillidir. Özgüveni eksik öğrenciler ise, başarıyı şansa, talihe veya kendi kontrolleri dışındaki başka bir etkene bağlarlar.
Pekiyi öğretmen, öğrencilerin özgüvenini olumlu etkilemek için ne yapmalıdır? Çoklu zekâ penceresinden düşünürsek:
- Her öğrenci farklıdır ve farklı yeteneklere sahiptir
- Her öğrenci en az bir alanda çok iyidir. Öğrencileri iyi analiz etmek gereklidir. Her öğrencinin gurur duyabileceği veya başarılı olabileceği bir yeteneği vardır.
- Zayıflıkları gidermek için güçlü yönleri öne çıkarın.
- Öğrencinin başarılı olduğu yönleri pekiştirmek onlarda bir başarı algısı yaratır.
- Öğrencinin güçlü yanlarını vurgulamak, onlarda başarının kendilerinden kaynaklandığı duygusunu oluşturur.
- Başarıyı öğrenebilecek bir eğitim ortamı oluşturun.
- Farklı arkadaşlar: iki farklı zekâ türüne sahip öğrenciyi aynı gruba koyun. Örneğin sayısal ve uzamsal zekâya sahip öğrencileri aynı gruba koymak mantıklı olabilir.
- Derslerinizi, farklı zekâ türlerinin ilgisini çekecek şekilde planlayın. Bazı öğrenciler, zayıf oldukları alanların üzerine gidip onları başarmayı sever.
Sonuç Olarak...
Aslında Gardner’ın açıkladığı bu zekâ türleri, birbirlerinden kesin hatlarla bu kadar ayrı olmayabilir. Bunları eğitime farklılaştırılmış öğretim yöntemleri yoluyla yansıtmamız daha mantıklıdır. Bu, öğretimi çeşitlendirmek için izlenebilecek bir yol olarak algılanmalıdır. Yine bu kurama göre bütün zekâ türleri, insanda vardır, geliştirilebilir. Bu nedenle dersin öğelerini çeşitlendirmek sadece o zekâ türüne büyük oranda sahip öğrencilere değil, diğer öğrencilerin de farklı zekâ türlerini geliştirmelerine de yardımcı olur.