Şeyh Bedreddin'in Hayatı ve Şeyh Bedreddin İsyanı
Şeyh Bedreddin (1359-1420) ( Osmanlı Türkçesi : شیخ بدرالدین ), tam adı Şeyh Bedreddin Mahmud bin İsrail bin Abdülaziz , etkili bir mistik, bilgin, ilahiyatçı ve devrimciydi. En çok, 1416'da Osmanlı İmparatorluğu'na karşı ayaklanmasındaki rolüyle tanınır.
Erken yaşam
Bedreddin'in erken dönem yaşamına ilişkin birçok ayrıntı, çoğu efsane ve folklor konusu olduğu için tartışmalıdır. 1359 yılında Edirne yakınlarındaki Simavna (Kyprinos) kasabasında doğdu . Babası kasabanın gazisiydi ve annesi bir Bizans kale komutanının kızıydı. Siyasi ve entelektüel öneme sahip bir ailede doğdu. Dedesi yüksek rütbeli bir Selçuklu subayıdır. Özellikle Bedreddin, Hıristiyan bir anne ve Müslüman bir baba ile Müslüman ve Hıristiyan bir aileden geliyordu; bu onun daha sonraki yaşamlarında senkretik dini inançlarına katkıda bulundu. Türk bilim adamı Cemal Kafadar Bedreddin'in gazi köklerinin de onun dini bir arada yaşama bağlılığına katkıda bulunmuş olabileceğini savunuyor.
Gençliğinde , seferlerde bulunan Osmanlı savaşçılarına kadılık yaptı ve bu da ona fıkıhta geniş bir deneyim kazandırdı , bu da çok bilgili olacağı bir çalışma alanıydı. Bedreddin, öğrenimi sırasında Trakya'daki doğum yerinden çok uzaklara seyahat ederek farklı kültürlerle tanıştı . Konya'da , ardından Memlûk sultanlığının başkenti olan Kahire'de ilahiyat okudu . Bundan sonra , şimdi İran Azerbaycanı olan Erdebil'e gitti . Erdebil'in kontrolü altındaydı.Timurlular , mistik Safevi tarikatına ev sahipliği yapmıştır. Etrafı mistiklerle çevrili ve Osmanlı İmparatorluğu'nun dini normlarından çok uzak olan Bedreddin, alışılmadık dini ideolojisini geliştirmek için mükemmel bir yerdeydi. Orada panteist dini inançlarına ve özellikle “ varlığın birliği ” doktrinine sempati duyan bir ortam buldu . Bu doktrin, din ve sosyal sınıf gibi karşıtlıkları, Tanrı'nın ve bireyin birliğine müdahale olarak kınadı ve bu doktrin, Osmanlı'nın Sünni İslam'ı devlet dini olarak kabul etme yönündeki artan çabalarına aykırıydı . Bedreddin bunu benimseyerek kendisini daha da yıkıcı biri olarak kabul ettirdi.
Sultan I. Bayezid'in Timur tarafından 1402'de yenilmesinden sonraki Osmanlı Fetret Dönemi'nde Bedreddin , Musa'nın Osmanlı saltanatının kontrolü için kardeşleriyle mücadele ettiği Osmanlı prensi Musa'nın kadıaskeri veya baş askeri hakimi olarak görev yaptı. Sınır beyi Mihaloğlu ile birlikte Musa'nın devrimci rejiminin baş savunucusuydu. Bedreddin, kadıasker iken, aralarında tımar dağıtarak birçok sınır gazisinin beğenisini kazandı. Bu sayede, bu ücretsiz gazilere merkezileşmeye karşı mücadelelerinde yardım etti, bu da onun yıkıcı tarafının açık bir göstergesiydi.
1416 İsyanı
Musa'nın 1413'te Osmanlı padişahı I. Mehmed'e yenilmesinden sonra Bedreddin İznik'e sürgüne gönderildi ve yandaşları tımarlarından mahrum bırakıldı. Ancak kısa süre sonra, henüz taze olan fetret döneminin düzensizliğinin ardından I. Mehmed'e karşı muhalefet ortamından yararlanmaya karar verdi. Bedreddin, 1415'te İznik'teki sürgününden ayrılarak Sinop'a , oradan da Karadeniz'i geçerek Eflak'a geçti . 1416'da Osmanlı devletine karşı isyan standardını yükseltti.
Çıkan isyanların çoğu İzmir , Dobruca ve Saruhan bölgelerinde gerçekleşti . Takipçilerinin çoğunluğu Türkmendi . Geri kalanlar arasında sınır gazileri, mülksüzleştirilmiş sipahiler , medrese öğrencileri ve Hıristiyan köylüler vardı. Bu isyanlardan ilki İzmir yakınlarındaki Karaburun'da çıktı. Orada, Börklüye Mustafa Bedreddin'in önde gelen talebelerinden biri olan Bedreddin, mülkün ortak mülkiyetini ve Müslüman ve Hıristiyanların eşitliğini vaaz ederek idealist bir halk ayaklanmasının fitilini ateşledi. İsyan edenlerin çoğu Türk göçebeleriydi, ancak Borkluje'nin takipçileri arasında birçok Hıristiyan da vardı. Toplamda yaklaşık 6.000 kişi Karaburun'da Osmanlı devletine karşı ayaklandı. Bedreddin'in bir başka takipçisi olan Torlak Kemal , Manisa'da bir başka isyana önderlik etti ve Bedreddin'in kendisi, çağdaş kuzeydoğu Bulgaristan'da Dobruca'da bir isyanın lideriydi . Dobruca isyanının kalbi , Tuna Deltası'nın güneyindeki Deliorman bölgesiydi.. Bedreddin, padişah Mehmed'den hoşnut olmayan pek çok kişi arasında müritler buldu; hoşnutsuz mardin beyleri ve Mehmed tarafından iptal edilen Musa'nın kadıaskeri olarak Bedreddin tarafından timar verilenlerin çoğu da dahil olmak üzere, padişah tarafından haklarından mahrum bırakıldıklarını hissedenlerin bir simgesi haline geldi.
Bu ayaklanmalar, Osmanlı İmparatorluğu'nu yeniden birleştirmeye ve Balkan eyaletlerini yönetmeye çalışırken I. Mehmed'in otoritesine ciddi bir meydan okuma oluşturdu. Sonunda hepsi bastırılmış olsa da, Bedreddin ve müritleri tarafından başlatılan koordineli isyanlar dizisi ancak büyük zorluklardan sonra bastırıldı. Torlak Kemal'in Manisa'daki isyanı bastırıldı ve binlerce müridi ile birlikte idam edildi. Borkluje'nin isyanı diğerlerinden daha fazla savaştı, önce Saruhan valisinin ordusunu, ardından Osmanlı valisi Ali Bey'in ordusunu yendi ve sonunda Vezir Bayezid Paşa tarafından ezildi . Yunan tarihçi Doukas'a göre, Bayezid isyanın yenilgisini sağlamak için kayıtsız şartsız katletti ve Borkluje iki bin müridi ile birlikte idam edildi. Şeyh Bedreddin'in kendi Dobruca isyanı kısa sürdü ve Bedreddin'in Mehmed'in kuvvetleri tarafından yakalanıp Serres'e götürülmesiyle sona erdi . Dinsel senkretizm ve ortak mülkiyeti vaaz ederek kamu düzenini bozmakla suçlanarak, pazar yerinde idam edildi.
Düşünce ve yazılar
Şeyh Bedreddin, üretken bir yazar ve din alimi ve İslam dini hiyerarşisinin seçkin bir üyesiydi. Dini bilimlerde, özellikle de İslam hukuku konusundaki düşünceleri nedeniyle genellikle yetenekli bir ses olarak kabul edilir. Fıkıh alanındaki çalışmalarıyla İslam düşüncesinin büyük alimleri arasında sayılmaktadır. Öte yandan, birçok kişi onu dini bağcılık konusundaki radikal fikirleri nedeniyle bir sapkın olarak kınıyor. Bedreddin, inançların ütopik bir sentezinden yana ateşli proselizme karşı çıkarak, dini farklılıkların göz ardı edilmesini savundu. Dinin bu latitudinary yorumu, onun ve öğrencilerinin 1416'da çok heterojen bir destek tabanını birleştirerek geniş kapsamlı bir halk isyanı başlatmasına izin veren şeyin önemli bir parçasıydı.
Bedreddin'in dini kökenleri bir mistik kadardı. Onun mistisizm biçimi, İbnü'l-'Arabi'nin çalışmasından büyük ölçüde etkilenmiştir ve el-'Arabi'nin Fusus al-hikem (Bilgeliğin Özeti) kitabının bir şerhini yazdığı bilinmektedir . Yazıları aracılığıyla kendi mistisizm biçimini geliştirdi. En önemli kitabı Varidat veya İlahi İlhamlar, onun mistisizm ve din hakkındaki fikirlerini yansıtan söylemlerinin bir derlemesiydi. Bedreddin, hakikatin Allah'ın zatının bir tecellisi olduğuna, ruhani ve maddî alemlerin ayrılmaz ve birbirleri için gerekli olduğuna inanan bir monistti. Varidat'ta yazdığı gibi"Bu dünya ve ahiret bütünüyle hayali fantezilerdir; cennet ve cehennem, iyi ve kötü eylemlerin tatlı ve acı ruhsal tezahürlerinden başka bir şey değildir."
Bedreddin'in panteist inançları, başta "varlığın birliği" doktrini olmak üzere birçok siyasi ve sosyal fikrini büyük ölçüde etkilemiştir. Bu doktrin, taraftarlarının, dinler arasındaki ve ayrıcalıklılarla güçsüzler arasındaki karşıtlıklar da dahil olmak üzere, bireyin Tanrı ile birliğini engellediğine inandıkları karşıtlıkları kınar. Bu inanç sistemi, diğer şeylerin yanı sıra, tüm dinlerin özünde aynı olduğunu ve mülk sahipliğinin ortak olması gerektiğini vaaz eden Bedreddin ve müritlerinin inançlarına yansır. Bu tür fikirler, Osmanlı toplumunda kendini marjinalleşmiş hissedenlere çok çekici geldi ve bu eşitlikçi ideoloji, 1416'daki halk isyanına ilham vermede büyük bir rol oynadı.
Şeyh Bedreddin, isyanını başlattığında açıkça hırslı siyasi emellere sahipti. 15. yüzyıl Sünni tarihçi Bitlisli İdris'e göre Bedreddin kendisini, topraklarını müritleri arasında dağıtarak Tanrı'nın dünyadaki birliğini sağlayacak olan Mehdi olarak görüyordu. İdris'in anlatımı kısmi olsa da, Bedreddin'in siyasi ve dini bir lider olarak hırsları açıktır. Hatta potansiyel bir hükümdar olarak meşruiyetini güçlendirmek için Selçuklu hanedanının soyundan geldiğini iddia edecek kadar ileri gitti . Saltanatı kazanmayı arzulamış olması akla yatkındır.
Etki
1416 isyanı, Osmanlı devletinin gayrimüslimlere gösterdiği hoşgörüde bir dönüm noktası olmuştur. Devlet, isyanı agresif bir şekilde bastırarak ve isyan edenleri damgalayarak, halkın hoşnutsuzluğunu gayri meşru olarak kınadı ve dini uyumsuzlara karşı muhalefet konumunu daha da tanımladı. İsyanın ardından Balkanlar'daki Türk-Müslüman varlığı, Osmanlı varlığına eşdeğer hale geldi. Bedreddin'in isyanı, Osmanlı devlet adamlarına dini ihtilafın idari yapıları için ciddi bir tehdit oluşturabileceğini açıkça gösterdi ve sonraki yıllarda Mehmed'in halefi II. Murad , İslam'ın devletin dini olarak daha da yerleşmesini sağlamak için adımlar attı. Örneğin Murad, Yeniçerileri genişletti.Bedreddin isyanının ardından Osmanlı askeri gücünü artırmak, aynı zamanda İslam'a dönüştürülen istikrarlı bir Hıristiyan akışı yaratmak için. Bu, Osmanlı politikasında gayrimüslimlere karşı hoşgörüden uzaklaşıp, gelecek yüzyıllarda da devam edecek bir eğilim olan asimilasyona yakın bir kayma olduğunu göstermektedir.
Bedreddin'in yandaşlarının mezhepleri, ölümünden çok sonra da varlığını sürdürmüştür. Öğretileri etkili olmaya devam etti ve mezhepleri on altıncı yüzyılın sonlarına kadar bir tehdit olarak kabul edildi. Simavnis veya Bedreddinlus olarak bilinen Dobruca ve Deliorman'daki takipçilerinin bir mezhebi , idamından sonra yüzlerce yıl hayatta kalmaya devam etti. Şaşırtıcı olmayan bir şekilde, Osmanlı hükümeti bu gruba büyük bir şüpheyle baktı. 16. yüzyılda Kızılbaşlarla özdeş kabul edilmişler ve onlarla birlikte zulme uğramışlardır. Bedreddin'in bazı öğretileri, diğer bazı mistik mezhepler arasında da yaygınlaştı. Böyle bir mezhep, genellikle Yeniçerilerle ilişkilendirilen bir derviş tarikatı olan Bektaşi idi.
Şeyh Bedreddin, Türkiye'de özellikle sosyalistler, komünistler ve diğer siyasi solcular arasında tanınmaya devam ediyor. Yirminci yüzyılda, 1930'larda faşizmin yükselişine karşı çıkmak için Şeyh Bedreddin Destanı'nı yazan komünist Türk yazar Nazım Hikmet tarafından yeniden gündeme getirildi. Hikmet'in eseri Bedreddin'i sosyalizmin tarihsel bir savunucusu ve faşist tiranlığın muhalifi olarak popülerleştirdi ve adı siyasi yelpazenin solundakiler tarafından iyi biliniyordu. Kemikleri 1924'te mezardan çıkarıldı, ancak taraftarları Bedreddin'in Türk hükümeti tarafından yeni keşfedilen siyasi önemine karşı bir tepkiden o kadar korktular ki, 1961'e kadar gömülmedi. Sonunda II. Mahmud'un türbesinin yanına defnedildi.