FP: İran, Kürdistan Bölgesi’ndeki Bölünmelerden ve ABD'nin Eylemsizliğinden Yararlanıyor
Washington boş dururken bölge Tahran'ın yörüngesine düşmenin eşiğinde.
Bu ayın başlarında Beyaz Saray'a gönderilen özel bir mektupta Kürdistan Bölgesi'nin başbakanı, ABD müdahale etmediği takdirde Kürdistan'ın ve Irak'ın 2003 sonrası federal sisteminin yakın zamanda çöküşle karşı karşıya kalacağı konusunda uyardı. Mesrur Barzani, özerk bölge için siyasi ve ekonomik zorlukların arttığı ve Bağdat'ta giderek saldırganlaşan bir hükümetin olduğu bir dönemde olağanüstü uyarısını yaptı.
Kürdistan Bölgesel Yönetimi (KBY) ABD çıkarları açısından çeşitli açılardan önemlidir. Peşmerge güçleri IŞİD ve diğer aşırılık yanlısı gruplara karşı mücadelede kilit ortaklar ve Batı'nın hem Irak hem de Suriye'deki terörle mücadele çabaları için hayati önem taşıyor. Bölge, tarihsel olarak Irak'ın geri kalanındaki çatışma ve kargaşaya karşı bir tampon oluşturmuş, yaklaşık 1 milyon ülke içinde yerinden edilmiş insan ve mülteciye güvenli bir sığınak sağlarken, aynı zamanda Batı ülkelerine çok sayıda saldırı düzenlemekten sorumlu İran destekli militan milis gruplarının yükselişini de sınırlamıştır.
Ancak Washington artık Çin'le artan rekabeti ve Ukrayna'daki savaşla meşgul olduğundan Kürdistan'a pek ilgi gösterilmiyor. Amerika'nın odak noktasının başka bir yerde olduğunu hisseden KBY'nin rakipleri, aralarında ABD'nin terörist olarak tanımladığı milis grupları da çember oluşturmaya başladı. Kürdistan'ın çöküşü, sonuçları Irak'ın çok ötesine uzanan ayaklanma ve kaosa yol açacaktır.
Kürdistan Bölgesel Yönetimi son yıllarda bir dizi sıkıntı yaşadı. Mesrur Barzani'nin 2019'da göreve gelmesinden kısa bir süre sonra kabinesi bir salgınla, ABD ile İran ve ona bağlı milisler arasında askeri bir gerilimle ve 2020'de ham petrol fiyatlarının düşmesiyle petrol gelirlerinin büyük bir darbe almasının ardından bir ekonomik krizle karşı karşıya kaldı.
Kürdistan aynı zamanda en büyük iki siyasi parti olan Barzani'nin Kürdistan Demokrat Partisi (KDP) ile Kürdistan Yurtseverler Birliği (KYB) arasındaki rekabet nedeniyle de zayıfladı. Aralarındaki bölünme, 2021 parlamento seçimlerinden sonra Irak hükümetinin kurulmasına yönelik müzakereler sırasında Kürtlerin Bağdat'taki pazarlık gücünü zayıflattı. İran ve 200.000 kişilik şemsiye milis örgütü Haşdi Şabi de dahil olmak üzere müttefikleri, Irak devleti üzerindeki nüfuzlarını genişletmek için KYB ile ittifak kurarak Kürt anlaşmazlıklarından yararlandı .
İran destekli gruplar da Irak yargısı üzerindeki kontrollerini sağlamlaştırdı ve Şubat 2022'de Türkiye üzerinden Kürt petrol ihracatının yasa dışı olduğuna dair bir kararın yolunu açtı. Bu, bir yıl sonra aynı sonuca varan uluslararası tahkim kararını etkiledi. O zamandan bu yana Kürt petrol ihracatının durması bölge ekonomisini felce uğrattı ve küresel enerji piyasalarını etkiledi; bu durum, Haşdi Şabi ve onun Kürdistan'ın ekonomik bağımsızlığını kısırlaştırma umutları açısından bir kazançtı.
Bu ayın başlarında, İran bağlantılı gruplar, Haşdi Şabi’nin federal hükümetin desteğiyle milislerini harekete geçirmesinin ardından Kürt güçlerinin 2017'de geri çekildiği, petrol zengini tartışmalı Kerkük kentinde Kürt protestocuları katletti . Irak Başbakanı Sudani ile Barzani arasındaki anlaşmanın bir parçası olarak KDP şehirdeki bir üsse dönecekti ancak Haşdi Şabi, Ağustos ayında Kerkük'ü Erbil'e ve diğer Kürt illerine bağlayan otoyolu kapatarak bunu baltalamak için harekete geçti. Her gün karayoluna bağımlı olan insanların hayatlarının bozulması, protestolara yol açtı. Katliamın ardından Haşdi Şabi ile işbirliği yapan Bağdat'taki Federal Yüksek Mahkeme , KDP'nin geri dönüş kararını askıya aldı.
KDP ile KYB arasındaki bölünme Kürdistan Bölgesel Yönetimi’ni derinden sarstı. Aslında kardeşçe rekabet onlarca yıldır Kürtlerin Aşil topuğu olmuştur. 1994 ile 1998 yılları arasında iki taraf, bölgenin kontrolü için bir iç savaşa girişti ve bu savaş, sonunda ABD'nin arabuluculuğuyla çözüldü. 1998'deki barış anlaşması, 2003'te ABD’nin Irak’a girmesinin ardından Kürdistan'ın altın çağının temelini oluşturan stratejik bir anlaşmanın yolunu açtı; bu, Kürtlere Irak devleti üzerinde çok büyük nüfuz kazandırdı, özerkliklerini genişletti ve benzeri görülmemiş bir ekonomik gelişmeyi hızlandırdı.
Bugünkü rekabet, yeni nesil Kürt liderler arasındaki kişilik çatışmasını temsil etse de, aynı zamanda iki partinin 2003'ten bu yana izlediği gidişatı da yansıtıyor. KDP, gücünün büyük bir kısmını, kendisine seçim başarısı sağlayan uzun süredir devam eden örgütsel disiplinine borçludur. 2012'den bu yana başbakanlık makamını kontrol etmesinin yolunu açtı. Öte yandan KYB, kurulduğu 1970'lerden bu yana neredeyse hizipleşmiş durumda. 2021'de Bafel Talabani, kuzeni Lahur'u partinin eşbaşkanı ve terörle mücadele ve istihbarat güçlerinin başı olarak görevden almak için bir darbe başlattı.
Bu şiddet dinamikleri, KYB'nin KDP'ye ciddi bir alternatif sunma becerisini zayıflattı. Rakibini siyasi ve ekonomik açıdan zayıflatmak için Bağdat'ta İran yanlısı gruplarla birlikte çalışmayı tercih etti. KYB liderliği, bazen bu grupların Kürdistan'a yönelik füze ve insansız hava aracı saldırılarına rağmen, arka planında , ABD Hazine Bakanlığı tarafından yaptırım uygulanan İran yanlısı bireylere ve gruplarla düzenli olarak görüşüyor.
Bu, Washington ve onun partiyle ilişkilerinin yanı sıra KYB'nin kendisi için de ciddi soruları gündeme getiriyor. İran ve Bağdat'a yönelmek, KYB'nin kendisini yerel olarak yeniden savunmasına yardımcı olabilir, ancak KDP'yi zayıflatmak için bir bütün olarak Kürdistan'ı baltalamak, Haşdi Şabi'nin iyi niyetine dayandığı için oldukça tehlikelidir. Ayrıca Kürdistan'ın özerkliğiyle kumar oynama riski taşıdığı için potansiyel olarak varoluşsaldır.
Kürtlerin sıkıntıları ve İran'ın Kürdistan'a saldırıları(tacizi) ABD'nin çıkarları üzerinde geniş kapsamlı sonuçlar doğuruyor. Kürdistan Bölgesel Yönetimi, IŞİD’in kalıcı yenilgisini güvence altına alma ortaklığında hayati bir müttefiktir. Kürtler arası bölünmeler, İran'ın Irak devletine boyun eğdirme çabaları ve Kürdistan'daki ekonomik çalkantılar, ABD'nin IŞİD’de karşı yürüttüğü operasyonları baltalıyor ve Washington tarafından terörist olarak tanımlanan İran destekli militan grupları güçlendiriyor. Erbil’deki ABD üssü, Washington'un Orta Doğu'daki en önemli askeri üslerinden ve dinleme noktalarından biri olup, hem Irak hem de Suriye'deki operasyonlar için özel operasyonlar merkezi ve hazırlık alanı olarak hizmet vermektedir .
Bu üssün varlığı, ABD- Kürdistan Bölgesel Yönetimi ortaklığını sürdürmeye yardımcı olacak bir siyasi düzeni gerektiriyor; İran, Kürdistan Bölgesel Yönetimi’ni araçsallaştırarak zayıflatmayı ve sonunda yok etmeyi umduğu bilinen bir şey. İran, son yirmi yılda Bağdat'ta yaptığı gibi, Kürdistan'da da ABD'nin yerini almak için uzun bir oyun oynamaya istekli olduğunu kanıtladı .
Bu nedenle Washington'un, Tahran'la gizli gizli anlaşmasını sona erdirmesi için KYB'ye baskı yapmak üzere devreye girmesi gerekiyor. KYB ve liderliği, KYB'nin ortak olduğu İran'a yakın grupların ve yetkililerin faaliyetlerini engellemek için tasarlanmış ABD yaptırımlarını ihlal etme riskiyle karşı karşıya.
Bu yaptırımlar, Washington'un hem İran'ın saldırını(taciz) kontrol altına almak hem de yaptırım altyapısının güvenilirliğini korumak amacıyla KYB için kırmızı çizgiler oluşturabilir. Washington aynı zamanda KYB'yi, Kürdistan'ı 1990'lardaki ikili idari yapıya döndürme tehdidinden caydırmalı; aksi takdirde bu, Kürdistan'ın özerkliğini ve 2005 Irak anayasası kapsamında zorlukla kazanılmış haklarını etkili bir şekilde ortadan kaldıracaktır . Bu sistem, iki iktidar partisinin bölge şehirlerini iki ayrı yönetim olarak yönetmesini sağladı ve Irak'ın komşularını güçlendirirken, ABD'nin Irak ve bölgedeki stratejik çıkarlarını baltaladı.
Ankara, son dönemde KYB'nin kalesi Süleymaniye'ye sığınan PKK savaşçılarına ve bağlı gruplarına yönelik insansız hava aracı saldırılarını artırdı . Bu durum şehirde istikrarı bozdu ve KYB'nin sıkıntılarını artırdı .
KYB, şiddetli bir çatışmayı tetikleyeceği için PKK'yi geri çekilmeye zorlayamaz, ancak Türkiye'nin daha fazla saldırı yapmasını göze alamaz. Fakat Ankara ile, saflarında PKK ile bağlantılı olan Haşdi Şabi ile olan gizli gizli anlaşmasını sona erdirme taahhüdü temelinde bir pazarlık yapabilir . Bu, KYB'nin artık doğrudan veya dolaylı olarak PKK'ye izin vermemesini sağlayacaktır. İran'ın etkisini azaltacak, Türkiye'nin endişelerini hafifletecek ve Türk saldırılarından kaynaklanan jeopolitik gerilimleri azaltacak
Dahası Washington, Bağdat'ın, İran'a yakın gruplar tarafından Bağdat'ta yargıyı boyunduruk altına almak yoluyla kurgulanan, Kürdistan Bölgesel Yönetimi ekonomisine karşı uyguladığı cezai tedbirlerine karşı koymada başarısız oldu etkisiz bir şekilde kınadı. Kürdistan'ın petrol ihracatının askıya alınması, günde 500.000 varil Kürt petrolünün küresel pazarlara ulaşmasını da durdurdu ; bu, Irak'ın toplam ihracatının yaklaşık yüzde 10'u veya küresel üretimin yüzde 0,5'i anlamına geliyor. Bunun bölgenin çok ötesinde yansımaları var; Avrupa, Rusya'nın Ukrayna'yı işgalinden bu yana giderek daha fazla Kürt petrolüne bağımlı hale geldi.
ABD şu ana kadar hem Kürtler arasındaki gerilime hem de İran'ın saldırılarına seyirci kalıyor. Washington bu sorunların Kürtlerin iç meseleleri olduğuna inanabilir ama bu bir hatadır. Haşdi Şabi'nin yükselişi ve dolayısıyla Kürt ihtilaflarından yararlanma yeteneği, Washington'un grubun 2017'de Kerkük'ü ele geçirmesine rıza göstermesi de dahil olmak üzere, ABD'nin son yirmi yılda Irak'taki angajmanının mirasına doğrudan bağlanabilir.
Kürdistan Bölgesel Yönetimi dirençli olduğunu kanıtladı ancak bunun da sınırları var. Bölge ekonomisinin tamamen çökmesi, sonuçta bölgeyi İran'a teslim olmaya zorlayacaktır. Uygulamada bu, İran'a KBY'nin kurumları, silahlı kuvvetleri, sınırları ve en önemlisi Erbil'deki ABD üssünün geleceği konusunda daha fazla söz hakkı vermek anlamına geliyor.
Bunu önlemek için ABD'nin, Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nin özerkliğini korumak ve bütçe yetkilerini ve Haşdi Şabi'nin zorlayıcı taktiklerine maruz kalmadan Kerkük gibi tartışmalı bölgelerde seçimlerde yarışma hakkını yeniden tesis etmek için Bağdat'taki Kürt saflarını birleştirmek amacıyla Kürtler arası gerilimlere arabuluculuk yapması gerekecektir.
Eğer Washington çıkarlarını koruma konusunda ciddiyse, Kürdistan Bölgesel Yönetimi'ni, düşüşünü tersine çevirmek için en iyi umudunun İran'a yönelmek değil, tarafların kendi iç krizini ele almak olduğuna ikna etmekle başlayabilir.
İkinci olarak ABD, arabuluculuğunu Kürdistan'ın gaz rezervleri üzerinde yoğunlaştırabilir , bu da potansiyel olarak uzun vadede küresel sıkıntıları giderirken Kürdistan Bölgesel Yönetimi ekonomisini de destekleyebilir. KDP, sektörü ileriye taşımak ve yatırımcıları çekmek için siyasi ve anayasal meşruiyete sahip; ancak gaz rezervleri esas olarak KYB kontrolündeki bölgelerde bulunuyor.
ABD, bu gaz sahalarının geliştirilmesi ve Uluslararası Enerji Ajansı'nın doğal gazın “altın çağı” olarak tanımladığı dönemde Kürdistan'ın konumunun güvence altına alınması konusundaki diyaloğu teşvik edebilir. KYB, ABD'nin desteğiyle, KDP ile gelir paylaşımı anlaşmasını da içeren kapsamlı bir anlaşma yoluyla ekonomik çıkarlarını elde etmek için baskı yapabileceği yer tam da burası - Bağdat veya Tahran'da değil, kendi evinde.
Böyle bir işlemsel katılım, daha geniş bir çözüme doğru atılan bir adım olabilir. KYB, KDP'yi gelir biriktirmekle ve Süleymaniye'nin diğer illerin gerisinde kalmasıyla suçluyor , ancak Süleymaniye'nin gerilemesi YNK'nin gerilemesinin bir yansıması olunca bu iddia zayıflıyor.
Korelasyon(karşılıklı ilişki) tesadüfi değildir. KYB mevcut yoluna devam ederek Süleymaniye'nin 700.000 sakinini Barzani'nin önderlik ettiği ekonomik dönüşümden ayırma riskiyle karşı karşıya bırakıyor ve bu da destekçilerinin hayal kırıklığını daha da artıracak.
Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nin çöküşüne seyirci kalmak, Irak Kürtleri ve ABD'nin bölgedeki çıkarları açısından bir felaket olacaktır. Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nin kaderi, geniş Ortadoğu'nun sınırlarının belirlenmesinde önemli bir rol oynayacak.
Ranj Alaaldin
Ranj Alaaldin, Kriz Müdahale Konseyi'nin yöneticisi, Orta Doğu Küresel İlişkiler Konseyi üyesi ve Dünya Bankası'nda danışmandır.