Bilgisayarın sesi nasıl açılır, bilgisayardan ses gelmiyor çıkmıyor, pcden ses gelmiyor, pc sesi nasıl açılır resimli anlatım, pcden ses çıkmıyor, bilgisayarın sesini açmak
Sık karşılaşılan ses sorunlarını giderme ipuçları
Burada, özellikle hoparlörlerden bilgisayar ses çıkışıyla ilgili bazı yaygın sorunların çözümleri bulunmaktadır.
Bilgisayarımdan ses gelmiyor.
İlk olarak denetleyebileceğiniz birkaç basit şey vardır:
- Bilgisayarınızın ses kartı olduğundan emin olun.
Bu adımları uygulayabilmeniz için yönetici olarak oturum açmanız gerekir.
- Başlat düğmesi , Denetim Masası, Sistem ve Bakım ve ardından Aygıt Yöneticisi’ni tıklatarak Aygıt Yöneticisi’ni açın. Yönetici parolası veya onay istenirse, parolayı yazın veya onay verin.
- Ses, video ve oyun denetleyicileri kategorisini genişletin. Listede bir ses kartı görünüyorsa, bilgisayarınızda ses kartı var demektir. Listede ses kartı yoksa, sizin bir tane takmanız gerekecek. Bkz. Ses kartı yükleme veya kaldırma.
Not
Bilgisayarınıza takılı bir ses kartınız olduğunu düşünüyorsanız, ancak Ses, video ve oyun denetleyicileri kategorisinde o kart görünmüyorsa, Diğer aygıtlar kategorisini genişletin ve orada listelenen aygıtlara bakın.
- Ses kartı adının yanında sarı renkli bir soru işareti varsa, bir sorun olabilir. Ses kartı adını sağ tıklatın ve sonra Özellikler’i tıklatın.
- Genel sekmesini tıklatın ve ses kartıyla ilgili bir sorun olup olmadığını anlamak için Aygıt durumu kutusuna bakın.
- Hoparlörlerinizin çalışan bir güç kaynağına bağlı olduğundan ve açık durumda olduğundan emin olun.
- Hoparlörlerinizin bilgisayara doğru şekilde bağlandığından emin olun.
Hoparlörlerinizde, bilgisayarınıza takılı kabloyu bulun. Hoparlör kablosunun hoparlörlere ve bilgisayardaki doğru girişe takılı olduğundan emin olun. Örneğin kablo 1/8 inçlik bir kabloysa, bilgisayarın arkasında bu kablo için yuvarlak bir giriş olması gerekir. Evrensel seri yol (USB) kablosuysa, bilgisayarınızdaki herhangi bir USB bağlantı noktasına takılabilir.
- Hoparlörün sesinin kapalı veya çok kısık olmadığından emin olun.
Not
- Başlat düğmesi , Denetim Masası, Donanım ve Ses ve ardından Müzik Aygıtları ve Ses Temaları’nın altındaki Sistem sesini ayarla’yı tıklatarak Ses Ayarı Denetimi’ni açın.
- Ana Ses Düzeyi’nin altında sesi yükseltmek veya kısmak için kaydırıcıyı yukarı veya aşağı hareket ettirin.
Bazı taşınabilir bilgisayarlarda kasanın dışında bir dış ses düzeyi denetimi bulunur. Taşınabilir bir bilgisayar kullanıyorsanız, dış ses düzeyi denetimini kontrol edin.
- Kulaklığınızın; ses kartınızın veya bilgisayarınızın çıkış (kulaklık) jakına (hoparlör yerine kulaklıklarla dinlemek istemediğiniz sürece) takılı olmadığından emin olun. Kulaklık takıldığında, çoğu bilgisayar otomatik olarak hoparlör sesini keser.
Bu adımlarla sorunu çözemezseniz, bilgisayarınız ve hoparlörlerinizle gelen bilgilere bakın veya üreticinin web sitesine gidin.
Hoparlörlerimden gelen ses cızırtılı veya bozuk.
- Hoparlörlerinizin bilgisayarınıza doğru şekilde bağlandığından emin olun.
Hoparlörlerinizde, bilgisayarınıza takılı kabloyu bulun. Hoparlör kablosunun hoparlörlere ve bilgisayardaki doğru girişe takılı olduğundan emin olun. Örneğin kablo 1/8 inçlik bir kabloysa, bilgisayarın arkasında bu kablo için yuvarlak bir giriş olması gerekir. USB kablosuysa, bilgisayarınızdaki herhangi bir USB bağlantı noktasına takılabilir.
Bu adımlarla sorunu çözemezseniz, bilgisayarınız ve hoparlörlerinizle gelen bilgilere bakın veya üreticinin Web sitesine gidin.
Bilgisayarımda ses kartım var, ancak Windows onu tanımıyor.
Windows’un ses kartınızı tanıması için ses kartınıza ait uyumlu bir sürücüyü bulup yüklemeniz gerekir. Çoğu ses kartı düzgün çalışmak için sürücü yazılımı gerektirir. Aygıtla birlikte gelen yazılım disklerini yüklediğinizden emin olun. Diskiniz yoksa veya disk üzerindeki yazılım sorunu çözmezse, şu adımları izleyin:
- Windows Update aracılığıyla ses kartınız için bir sürücü olup olmadığına bakın. Daha fazla bilgi için, bkz. Windows güncelleştirmelerini yükleme.
- Windows Update ses kartınız için bir sürücü bulmazsa, sürücü olup olmadığını denetlemek için ses kartı üreticisinin Web sitesini ziyaret edin. Varsa yükleyin. Yoksa, üreticisine başvurun.
- Başlat düğmesi , Denetim Masası, Sistem ve Bakım ve ardından Aygıt Yöneticisi’ni tıklatarak Aygıt Yöneticisi’ni açın. Yönetici parolası veya onay istenirse, parolayı yazın veya onay verin.
- Aygıt Yöneticisi’nde, Ses, video ve oyun denetleyicileri altında bir ses kartı arayın ve Windows’un kartınızı tanımadığını onaylayın.
- Aygıt Yöneticisi’ni kapatın.
- Başlat düğmesini ve ardından Denetim Masası’nı tıklatarak Denetim Masası’nı açın.
- Denetim Masası’ndaki Ara kutusuna donanım ekle yazın.
- Donanım Ekleme Sihirbazı ile eski aygıtların sürücülerini yükle’yi tıklatın. Yönetici parolası veya onay istenirse, parolayı yazın veya onay verin.
Ses kartım için yeni bir sürücü buldum, ancak nasıl yükleneceğinden emin değilim.
Windows Update güncelleştirilmiş sürücüleri arayıp otomatik olarak yükleyebilir, ancak yüklemek istediğiniz yeni bir sürücü zaten varsa, bunu kendiniz yapabilirsiniz. Süresi geçmiş sürücüler ses sorunlarına neden olabilir, bu yüzden ses kartınız için en yeni sürücüyü yüklemek iyi bir düşüncedir. Şu adımları izleyin:
- Aygıt Yöneticisi’nde, Ses, video ve oyun denetleyicileri altında ses kartınızı bulun ve ardından aygıt adını çift tıklatın.
- Sürücü sekmesini tıklatın ve ardından Sürücüyü Güncelleştir’i tıklatın.
Ses kartımı yüklemede sorunla karşılaşıyorum ve Windows Vista ile uyumlu olup olmadığını merak ediyorum.
Donanımınızın Windows Vista ile uyumlu olup olmadığını öğrenmek için Windows VistaYükseltme Danışmanı web sitesine gidin. Bu Web sitesi eskiden Windows Donanım Uyumluluk Listesi’nde bulunan bilgileri içerir.
Taşınabilir bir müzik çaları, mikrofonu veya diğer ses aygıtını bilgisayarımda çalıştırmakta güçlük çekiyorum.
Bir taşınabilir müzik çaları, mikrofonu veya başka bir ses giriş aygıtını bilgisayarınıza bağlamak için ses kartınızdaki hat girişi bağlantısını kullanabilirsiniz.
Ancak, varsayılan olarak ses kartınızdaki hat girişi bağlantısı sesi kapalıdır. Bu da, bu bağlantı noktasına bir ses aygıtı takarsanız, hat girişi bağlantısında sesi açıncaya kadar bilgisayarınızda herhangi bir ses üretmeyeceği anlamına gelir.
Hat girişi bağlantısında sesi etkinleştirmek için
- Müzik Aygıtları ve Ses Temaları’nı açmak için Başlat düğmesini , Denetim Masası’nı, Donanım ve Ses’i tıklatın, ardından Ses’i tıklatın.
- Kayıttan Yürütme sekmesini tıklatın, Hoparlörler’i tıklatın ve sonra Özellikler’i tıklatın.
-
Hat girişi bağlantısında sesi etkinleştirmek için, Düzeyler sekmesini tıklatın ve sonra Hat Girişi altında Sessiz düğmesini tıklatın.
Bilgisayarda Ses Nasıl Çıkar ve Ses Sistemleri
SES KARTLARI
Ses kartları 4-5 yıl öncesine kadar bir sistemin ana bileşenleri arasında yer almıyorduÇünkü o zamanlarda ses kartı biraz da lüks olarak görülüyorduBunun nedeni ise ses kartından faydalanılacak fazla bir kullanım alanının olmayışıydıAma artık multimedia sistemlerinin yaygınlaşmasıyla ses kartsız bir sisteme rastlamak imkansız hale geldi
Peki nedir ses kartı?
Adından da anlaşılacağı gibi bilgisayarda çeşitli seslerin üretilmesini ve çıkarılmasını sağlayan donanım parçasıdır Ses kartlarında DAC(dijital analog çevirici) ve ADC(analog dijital çevirici) devreler bulunur Bu devreler ses kartının ses sentezi ile elde edemediği seslerin elde edilmesinde görev yaparlar Standart bir ses kartında; hoparlör çıkışı,line in girişi,line out çıkışı ve mikrofon girişi vardır Hoparlör çıkışından daha güçlü bir ses çıkışı elde etmek istenirse ses kartı ile beraber gelen hoparlörlerin dışında müzik setine yada anfili hoparlörler bağlanabilir Line out çıkışı ise hemen hemen hoparlör çıkışı ile aynı görevi görür Ancak bir farkla;hoparlör çıkışı ses kartının üzerindeki güçlendiriciyi kullanırken,line out çıkışı ses güçlendirme işlemini çıkışın bağlı olduğu hoparlöre bırakır Piyasada satılan birçok ses sisteminde ses kuvvetlendiriciler hoparlörlerin üzerinde bulunur Tabii bu tür ses sistemleri diğerlerine göre daha iyi sonuç verirler Mikrofon girişi ise bağlanılacak bir mikrofonla gerek sadece bir anfi görevi görerek sesin hoparlörden duyulmasına ve gerekse de sesi bilgisayara kaydetmeye yarar Yani bir müzik setinde kullanılan mikrofon girişinden hiçbir farkı yoktur Diğer bir giriş olan line in girişi sayesinde ise müzik setinden yada bir enstrümandan alınabilecek çıkışı bilgisayara aktarıp,kaydedebilir ve yazılım desteğiyle üzerinde oynamalar yapıp,efektler verilebilir
Ses Kartlarının Kullanım Alanları:
Ses kartlarının yaygınlaşmasında şüphesiz en büyük pay oyunların olmuştur Çünkü sesin en fazla işe yarayacağı alan multimedia uygulamalarıdır Günümüzde en yaygın olarak kullanılan multimedia uygulamaları olarak tanımlanabilecek uygulamalar da oyunlardır Oyunların ortaya çıktıkları ilk zamanlarda grafik görüntüler bile yokken, son on yıl içinde ses vazgeçilmez bir unsur oldu Oyunlarda sesin kullanılmaya başlandığı ilk zamanlarda ses çıkışı olarak bilgisayar kasası içindeki hoparlör kullanılırdıZamanla ses kartlarının kullanılmaya başlanmasıyla daha kaliteli ve güçlü sesler üretilebildi Böylece oyunlarda ses kartı kullanımı başladı
Tabii ses kartı kullanımı artık oyunlarla sınırlı değilGünümüzde bilgisayarda Tv izlemek, radyo ve müzik cdleri dinleyebilmek, VCD izleyebilmek için ses kartına ihtiyaç duyulmaktadır Bunların dışında yazılım desteğiyle programlar ses komutlarıyla çalıştırabilmektedir
Ses Kartı Standartları:
Ses kartı teknolojilerinin gelişimi sırasında standartlar konusunda uzun süreli sorunlar yaşandı Her standart sorununun çözümünde olduğu gibi piyasadaki en etkili firmanın ürünü standart kabul edildi AdLib ses kartı en eski ses kartı olduğundan piyasadaki tüm programların çoğu bu kartı destekliyordu Ancak kartın sadece 11 sesi vardı ve örnekleme yeteneğine sahip değildi Bu nedenle çok fonksiyonlu bir kart değildi Piyasada AdLib uyumlu kartların daha rağbet gördüğü dönemde Creative Labs CL firmasının ürettiği Sound Blaster ses kartları AdLib kartını taklit edebildiği gibi 44 KHz’e kadar çıkabilen bir örnekleme kanalıyla desteklenmişti Bu nedenle piyasadaki oyun ve multimedia ürünleri sunan tüm firmalar tarafından desteklendiği için Sound Blaster markası ses kartı ile eş anlamlı hale geldi Daha Windows 95 piyasada yokken bunun önemi çok büyüktü Çünkü o zamanlardaki uygulamaların hemen hemen hepsi sadece Sound Blaster markasını destekliyordu Bu durum Windows 95’in gelmesiyle kısmen düzeldi Windows 95’in kullandığı multimedia bileşeni DirectX ve onun sürücüleri sayesinde Sound Blaster dışındaki ses kartlarının da multimedia uygulamalarında kullanımına olanak verilmiş oldu Ancak bu kartların Windows 95 uyumlu olması sorunsuz kullanım için temel şarttı Yani DOS ortamı üzerinde bir uygulama çalıştırmak istendiğinde Windows sorun çıkarabiliyordu Bu durum üzerine piyasadaki (örneğin Ensoniq ) diğer firmalar Windows ortamında çalışırken Windows’un DirectX sürücülerini kullanıp,DOS ortamında bir kullanım gerektiğinde kartın üzerindeki başka bir donanım özelliğini devreye sokarak Sound Blaster gibi yapabilen kartlar ürettiler Ancak bu kartlar problemi büyük ölçüde halledebilmelerine rağmen sistem kaynaklarını aşırı tüketip başka problemlere yol açabiliyordu
Günümüzde de halen Creative firması standartları belirlemeye devam etmektedir Her ne kadar Aureal firması Vortex ses işlemcisi ile 3D ses konusunda iki yıl boyunca piyasaya hakim olsa da, 1998 yazında PCI veriyolu,3D ses özelliği ve dijital I/O fonksiyonlarıyla piyasaya sürülen Creative Sound Blaster Live! ses kartının piyasaya sürülmesiyle Creative bir kez daha standartları belirlemiş oldu
Sonuç olarak piyasada hakimiyetini kanıtlamış ürünlerle uyumluluk problemleri yaşamamak için özel bir amaç olmadığı sürece standartların dışına çıkılmaması tavsiye edilir
Ses ve Ses Sentezi:
Ses kartları hakkında verilen bu bilgiler dışında bir ses kartının sesi nasıl ürettiği yada işlediği gibi bilgiler de gereklidir
Bilindiği gibi ses, basıncı değişen dalgaların birleşimi olarak tanımlanabilir Bu basınç ise insanlar tarafından yada enstrümanlar ile oluşturulur Ses kartlarının temel amacı da bu sesi kaydetmek ve daha sonra istendiğinde tekrar kullanıcıya dinletebilmektir Sesi üretmenin ise 3 farklı metodu vardır Bunlar:
1)Örnekleme(sampling)
2)FM Sentezi(synthesis)
3)Dalga Tablosu Sentezi(wavetable synthesis)
1)Örnekleme(sampling):Ses kartının bir sesi kullanabilmesi için sesi analog formdan dijital forma (diğer bir deyişle bitlere) dönüştürmesi gerekir Bu işlemde sinyal bir saniye içersinde bir çok kez örneklenir ve dalganın yüksekliği kaydedilir Bu bilgiler yeterli olmazsa tekrar örnekleme alınabilir Daha fazla örnek alma üretilen sinyalin kalitesini arttıracağından doğal olarak üretilen sesin kalitesi de yüksek olacaktır
2)FM Sentezi(synthesis):Bilgisayara bir sesi kaydederken örnekleme ile yüksek ses kalitesi elde edilebilir Ancak tamamen farklı sesler üretmek için FM sentezi kullanılmak zorundadır FM sentezinin amacı bir müzik enstrümanının sesini(daha doğrusu dalga formunu) yükselme(attack),düşüş(decay),durağan devre(sustain),azalma(release) şeklinde ifade etmektir Bu ifadeler ADRS eğrisinin bölümlerini oluşturur Bu bölümler sesin ritmine ve rengine göre sürekli periyotlar halinde tekrarlanabilirler Zaten ses kartının sesleri örneklemesini ve kopyalayabilmesini sağlayan bu özelliktir
3)Dalga Tablosu(wavetable): Dalga tabloları da sesi kodlamanın oldukça kolay bir yoludur ve örneklenen dosyanın boyutundan çok daha az olarak müzik dosyaları oluşturulmasını sağlar Bu sistemi kullanan ses kartlarında ilk işlem sesin sayısallaştırılmasıdır (çünkü bilgisayar sayısal verileri işleyebilir) Sayısal ortama geçirilen sesin zaman dağılım grafiği çıkartılır Ses kartı çıkarılan bu grafiği örnek alarak basit hesaplamalarla diğer sesleri üretir Fakat ADRS özelliğinden dolayı üretilen sesler aslından biraz farklı olur Bazı ses kartları bu sorunu tüm enstrümanların dalga formlarını kartın üzerindeki bir Rom’da saklayarak giderirler Ancak bu tür ses kartları bu özelliklerinden dolayı pahalıdırlar
SES KARTI KARAKTERİSTİKLERİ:
Uyumluluk:Sound Blaster en yaygın kullanılan ve hemen hemen tüm yazılımlar tarafından tanınan bir ses kartı formudur Sound Blaster uyumlu ses kartları ses özelliği taşıyan tüm yazılımlarda çalışır Sound Blaster uyumluluğunun dışında ses kartları; ses dosyalarını çalmayı ve diğer işlevleri yerine getirmek için MPC(IBM tarafından geliştirilen Multimedia Personal Computer),Level2,Level3 standartlarına da sahip olabilirler
Kullanılan Ses Sayısı:Ses kartının kalitesi çıkarabildiği veya üretebildiği ses kalitesiyle yani ses kartının örnekleme yeteneğiyle doğru orantılıdır Ses kartları 8 bit,16 bit ve 32 bit gibi örnekleme özelliğine sahip olabilirler Örneğin 8 bitlik bir örnekleme çok basit oyun ve müzik dosyalarını çalıştırmakta yeterli olabilir Ancak kaliteli bir ses çıkışı için en azından 16 bitlik bir ses kartına sahip olunması gerekir Bilgisayarla müzik üzerinde çalışanlar içinde en azından 32 bitlik bir ses kartı gereklidir
Veri Sıkıştırma Özelliği:Sesin kalitesi arttıkça yapılan kaydın boyutu da büyüyecektir Bu nedenle sesin kalitesini bozmadan uygun bir biçimde sıkıştırılması gerekmektedir DSP(Digital Signal Processor) ses kayıtlarındaki gürültü ve paraziti filtreleme ve sıkıştırma işlemleri için tasarlanmıştır Bu sayede bu işlemlerin yükü bilgisayar üzerinden alınmış olur
IRQ ve DMA: Birçok ses kartı kesmeler(interrupt) ile çalıştırılır Ancak hem ses hem de görüntü kayıt etmek istediğimizde bu kesmeler yeterli olmayıp çakışabilirler Bu nedenle kesmeler ile çalışmayan ses kartları tercih edilir Bu ses kartları DMA(doğrudan bellek erişimi) ile çalışır Bu ses kartları DMA kanallarını kullanarak çok hızlı veri aktarımı yapabilmektedirler Örneğin Sound Blaster 16 ses kartı 3 adet I/O adresine,2 DMA kanalına ve 1 IRQ’ ya ihtiyaç duymaktadır
SES KARTI YAZILIMLARI
Ses kartlarının performansını yazılım desteğiyle de arttırmak mümkündür Örneğin Wavetable örnekleme sistemini kullanan bir ses kartında wave editörlerini kullanarak örneklenmiş sesler üzerinde sınırsızca oynamalar yapabilir, efektler eklenebilir Bu yazılımların en önemli kriterleri fonksiyonlarının çeşitliliği,sonucun akustik kalitesi ve hızdır Diğer önemli kriterlerden biri de programın kullanıcı arayüzü; çünkü harika efektler,hız ve fonksiyonlar eğer rahat kullanılamıyorsa pek işe yaramamaktadır Seslerle uğraşırken en küçük bir ses dalgası üzerinde bile rahatça çalışabilmek için iyi bir zoom ve seçme fonksiyonları olması bu programlar için en önemli özelliklerdir
ÇOK ÇIKIŞLI SES KARTI STANDARTLARI
3D Audio nedir? :
Günümüzde gerek ses kartlarında gerek hoparlör sistemlerinde 3D ses kavramıyla ve bunun yanısıra Surround Sound,Dolby Digital(AC-3), Dolby Surround,Dolby Surround ProLogic gibi terimlerle pek sık karşılaşılmaktadır Ses kartı ve hoparlör sistemlerindeki gelişmeler filmlerde ve oyunlarda üç boyutlu ses algılamasını gerçeğe çok yakın bir şekilde yaşatmayı amaçlamaktadır Gerçek dünyada insan kulağı sesleri her yönden algılayabilmektedir İşte ses sistemlerinde bu olaya “3D Audio” yani 3 boyutlu ses denmektedir Gerçek bir 3D sisteminde yukarıdan,aşağıdan,arkadan,ileriden gelen sesler mesafe ayırımı ile hissedilebilir Bu ayırımı belirtmek için “konumsal 3D ses” (positional 3D sound) ifadesi kullanılır Ancak sesi kullanıcının etrafındaki çeşitli kaynaklara dağıtmak yeterli değildir Ekrandaki ses kaynağı nesnelerle etkileşime geçtikçe ses bir konumdan diğerine geçer Ancak ses bulunduğumuz ortamda yer değiştirir,bir hoparlörden diğerine hemen atlamaz İşte konumsal 3D ses ile “surround sound” arasındaki fark budur Kullanıcı sesin hoparlörden çıktığını algılamaz,ses bulunduğu ortamda noktasal olarak değil,tümüyle çevresini sarar
Geliştirilmiş Stereo :Çift hoparlörlü klasik stereo ses teknolojisi 1950’lerde geliştirildi ve o zamandan beri dinleyicinin algıladığı akustik ses alanı (ses etki alanı-sound stage) sınırlı kaldı Stereo’nun diğer bir sorunu da kullanıcının en iyi sesi dinleyebilmesi için “sweet spot” denen, hoparlörleri belirli bir konumda tutması zorunluluğuydu Ses etki alanını ve sweet spot’u genişletmek için gecikmeler(delay),ses filtreleri,baz ve tiz efektleri gibi pek çok teknik kullanıldı SRS,QSound,PHILIPS,Power Technology, Spatializier gibi pek çok firma daha karmaşık algoritmalar kullanarak ses etki alanını daha da geliştirmeye çalıştı: stereo sesi geliştirmek için çeşitli donanım ve yazılım çözümleri geliştirildi,bunların bir kısmı ses kartlarına eklendi veya Winamp gibi Mp3 çalıcılar için plug-in’ler çıkarıldı Ancak sonuçta stereo sinyaller söz konusu olduğundan ses etki alanını genişletme çabaları bir sınıra dayandı ve konumsal efektler uygulanamadı
Surround Sound :PC’lerde kullanılan Dolby Sound,Dolby Digital (AC-3) ve DTS olmak üzere 3 temel surround sound formatı var Bunlardan Dolby Surround en eski olanı ve dört kanal ses içeriyor Dolby Digital ve DTS ise altı kanal ses içeriyor Dolby Surround ses kayıtları yapılırken dört kanallı(sol,merkez,sağ ve surround) ses bilgisi iki kanallı stereo sinyaline indirgenerek şifrelenir Merkez kanal bilgileri sol ve sağ kanallara eşit ölçüde dağıtılır; surround sound ise birbirine göre 180 derecelik faz farkıyla iki parçaya bölünür; parçalardan biri stereo sinyalinin sol kanalına,diğeri sağ kanalına eklenir Dolby Surround kayıtlı ses iki hoparlörlü bir sistemde dinlenirse sesteki surround bilgileri bu şekilde iki hoparlöre dağılmış olur ve 4 kanaldan iki kanala indirgeme yapıldığından normal stereo kayda göre daha zengin bir ses elde edilmiş olur Dolby ProLogic ses sistemleri ise 4 veya merkez hoparlör eklenerek 5 hoparlörlü olabilir; 5 hoparlörlü olanlar tavsiye edilir Burada surround kanalı mono kaydedilmiştir Ama her iki arka hoparlöre de dağıtıldığından önceki sol,sağ ve merkez hoparlörlerle birlikte sesin zenginliğini arttırır Bazı ses kartlarında bu sinyaller ayrıca işlenerek, 5’ten az hoparlör içeren sistemlerde merkez ve surround hoparlörleri simüle edilebilir Bu işleme “virtualization” denir ve bazı ürünlerde virtual 3D olarak geçer
Kısacası Dolby Surround genelde sese ambiyans katmak için kullanılır Öte yandan avantajı, iki kanal üzerinden dağıtıldığı için herhangi bir ses kartına ProLogic destekli bir ev hoparlör sistemi takarak surround efektleri hissedebilmenizdir Ayrıca çoğu film ve oyunun sesleri Dolby Surround olarak kaydedilmektedir
Gerçek Surround : Dolby Surround’un aksine Dolby Digital ve DTS seste tüm kanallar ayrı ayrı saklanır; bu da sesin daha hassas bir netlikte konumlanmasını sağlar Her iki format da sinema salonlarında yaygın bir şekilde kullanılır(DTS: Digital Theatre Systems) Sıkıştırma ve çözme algoritmaları çok karmaşık olduğundan bu ses formatlarının etkileşimli oyunlarda kullanmak şimdilik mümkün değildir Oyunlarda kullanıcı etkileşimiyle çıkan seslerin anında bu formatlarda elde edilip verilmesi için bugünkünden çok daha performanslı sistemler gerekir Bu yüzden Dolby Digital ve DTS önceden elde edilmiş halde sinema filmlerinde kullanılır Dolby Digital DVD ‘nin resmi ses formatıdır DTS ise DVD ses formatına bir alternatif olarak geliştirildiği gibi çok kanallı müzik cd lerinde de kullanılmaktadır Dolby Digital ve DTS de sol,merkez ve sağ kanallara ek olarak birbirinden tamamen ayrı sol ve sağ surround(arka) ses kanalları ve düşük frekanslı bir efekt(subwoofer) kanalı bulunur Zaten bu düşük frekanslı kanal nedeniyle bu ses sisteminde kanal sayısı “+1” olarak gösterilir Bu kanal 120 Hz’e kadar sesleri verir Tüm 20 Hz-20 KHz ses aralığını vermez Her iki format da “kayıplı”veri sıkıştırma algoritmaları kullanır; dosya boyutunu sınırlamak için “algılanamayan” ses bilgileri devre dışı bırakılır Hangi formatın daha iyi olduğu hep tartışılan bir konudur Dolby Digital’in sıkıştırma sistemi olan AC-3, DTS den daha kayıplıdır Ancak çoğu dinleyici cd kalitesini aşan bu seslerdeki farkı algılayamayacağı gibi 6 kanallı hoparlör sistemleri de algılanan ses kalitesini de oldukça arttırır PC’den çok kanallı Dolby Digital veya DTS ses alabilmek için AC-3 veya DTS bağlantısını (pass-through) destekleyen, S/PDIF çıkışlı bir ses kartının olması gerekir Bu S/PDIF çıkışta 6 hoparlör çıkışı olan bir decodere bağlanmalıdır Bazı ses kartları Dolby Digital sesi çözüp “downmix” ederek, yani indirgeyerek stereo veya quadro analog çıkışlarını verebilirler Burada kayıp kanal sesi de ses kartı tarafından bir şekilde emüle edilerek diğer kanallara eklenir Gelecekteki ses kartlarında S/PDIF yerine 6 çıkış olması da beklenebilir
Direct Sound 3D :Sesleri 3 boyutlu bir ortamda konumlandırmak için çok çeşitli yollar vardır Microsoft, klasik eğilimini bırakarak Direct Sound 3D (DS3D) 50 sürümünde yazılım geliştiricilerine hangi yöntemi kullanacakları konusunda baskı bulunmamıştır DS3D, oyunların doğrudan Pc donanımını adreslemesini sağlayan DirectX API sinin bir bileşenidir Oyun geliştiricileri ilave kodları belirli bir yönteme göre yazarak DS3D yi genişletip bu ilave kodların belirli ses kartları tarafından kullanılabilmesini sağlayabilirler Oyun programcıları DS3D kullanarak oyunlarındaki ses kaynaklarının ve kullanıcının konumlarını x,y ve z koordinatlarında belirlerler Kullanıcının oyunda ne yöne baktığı,ses kaynaklarının hızları,sesin yayılma yöntemi gibi faktörler de programcılar tarafından tanımlanır DS3D uyumlu bir ses kartı varsa bu parametreleri okuyabilir ve ses çıktısını faklı hoparlör sayısına sahip ses sistemlerine göre render etmek(son haline getirmek) için kartı geliştirenlerin seçtiği bir yöntemi kullanabilir
DS3D destekli bir ses kartı yoksa, render işlemi donanımdan yapılamaz DirectX ile gelen DS3D ile yani yazılım desteğiyle yapılır Tabii yazılımdan DS3D desteği çok işlemci gücü tüketir ve sonuç donanım desteğindeki kadar parlak olmaz Yine de DS3D oldukça verimli bir 3D render algoritması; ayrıca kullanıcının kafa konumunu dikkate alan yüksek kaliteli HRTF algoritmalarını da kullanır HRTF (Head Related Transfer Functions) ses konumlarını daha iyi algılamamızı sağlayan matematiksel modellerdir Bu modellerde iki kulağın konumundan ve bir kaynaktan gelen sesi farklı sürelerde algılamasından, omuz ve baş yapısının ses dağılımı üzerindeki etkilerine kadar pek çok detay dikkate alınmıştır DirectX 70 sürümüyle birlikte donanımdan ses yönetimi özelliği gelmiştir Bu özellik sayesinde uygulamalar(oyunlar) ses kartının aynı anda render edilebileceği 3D ses nesnesi sayısını belirleyebilir ve kaynakları buna göre atayabilir Bu önemli bir konudur;çünkü ses kartı belirli sayıdan fazla sesi render edemeyecekse render etme işlemi CPU nun üzerine biner ve bu sesler CPU dan düz stereo ya çevrilir Ses yönetimi sayesinde oyun geliştiriciler sayesinde seslere bir önem sırası verebilirler Böylece önemli sesler ses kartı tarafından kaliteli 3D render işlemine tabi tutulur, önemsiz olanların yükü CPU ya aktarılır Kısacası DS3D zengin özellikleri sayesinde 3D ses desteği olan oyunların sayısının artmasını sağlamıştır
EAX :Creative SB Live! ses kartları ile ilk kez duyduğumuz EAX (Environmental AudioExtensions) önceleri DS3D’ ye reverb (yankı) efektleri veren basit bir teknolojiydi Reverb ortamları birbirinden ayırmamızı sağlar DS3D de bu efektler olmadığından EAX 10 sürümüne, DS3D ses nesnelerine uygulanabilecek 26 reverb efekti konduNe kadar reverb kullanılacağı ise ses kaynağının mesafesindeki değişiklikleri yansıtacak şekilde otomatik ayarlanabiliyordu SB Live! ses kartları bu efektleri gerçek zamanlı olarak donanımdan render ederek 2 veya 4 hoparlöre (veya kulaklığa)gönderebilir EAX 20’ a ise “obstruction” ve “occlusion” desteği eklendi Yani ses kaynağı bir duvarın veya nesnenin arkasından geçerken sesin gerçekte olduğu gibi o esnada daha boğuk çıkması sağlandı Bu sürümde reverb efektleri de geliştirildi ve yansımalar gerçeğe daha yakın oldu Bu yıl çıkması beklenen EAX 30 sürümünde ise ortamlar arasında geçiş yapma (“morph”) özelliği sağlanıp,ses yansımaları daha da iyileşecektir Bu nedenle de EAX formatını çok sayıda oyun desteklemektedir Ayrıca Creative dışında Sensaura ve Qsound gibi ses kartı donanımı üreticileri de EAX 10 ve 20 sürümlerini desteklemektedir
A3D :EAX çok popüler olmasına karşın gerçek dünyaya uygun olmaktan çok sinemadaki gibi abartılı efektler yaratıyor EAX ın rakibi olan A3D teknolojisinde ise tamamen matematiksel bir yaklaşımla mümkün olduğunca gerçeğe yakın efektler sağlanmaya çalışılıyor Aureal firmasının geliştirdiği A3D 20 API si oyun haritalarının geometrisini analiz ederek dalga izleme yöntemiyle ses yansımaları (veya engelle karşılaştığında boğulması) ile ilgili hesapları gerçek zamanlı olarak yapıyor Tabii bu da büyük bir hesaplama gücü gerektiriyor A3D 20 API sinde 16 3D sesi ve 60 yansımayı aynı anda render edebiliyor (yansımaların olmadığı DS3D oyunlarında 76 3D ses kullanılabiliyor) A3D 30 ise geometri tabanlı reverb efektleri, Dolby Digital ve Mp3 çözme yeteneği içeriyor A3D 30 aynı zamanda gerçek noktasal ses kaynakları(yani noktasal hoparlörler) tarafından verilemeyecek kadar geniş hacimli olan “volümetrik” ses kaynaklarını (örneğin geniş bir kalabalıktan çıkan alkış sesi)destekliyor Ayrıca işlenen sesin çıktısı 2 veya 4 hoparlörlü sistemlere veya kulaklığa gönderilebiliyor
Sensaura :Sensaura ‘nın kullandığı MultiDrive algoritması HRTF tekniklerini kullanıyor ve dört hoparlördeki sesleri birbirine karıştırmıyor Sensaura firması iki kulaktan her birine gelen ses sinyalleri arasındaki zaman farkının ses şiddetindeki farklılıktan daha önemli olduğunu savunuyor Sensaura a göre ses “sweet spot” adı verilen konumu dışına çıkmışsa her hoparlörden gelen sesteki gecikme yanlış bir etki yaratıyor Sensaura ayrıca iki hoparlör ve kulaklık içinde 3D algoritmaları geliştiriyor Örneğin MacroFX algoritması kullanıcıya çok yakın kaynaklarını(kulağın dibindeki fısıltı gibi) modelliyor ZoomFX geniş hacimli(volümetrik) ses kaynaklarından gelen sesi modelliyor EnvironmentFX ise EAX 20 ve API leri ile uyumlu reverb efektleri yaratıyor Sensaura nın 3D ses teknolojisi kullanan firmalar arasında Diamond,Guillemont,Terratec ve yamaha gösterilebilir
Q3D :Qsound kurucuları ses kayıt mühendisleri Aureal gibi matematik kökenli firmaların aksine algoritmalarını geliştirmek için kapsamlı dinleme testleri yapmış bir firmadır Q3D teknolojisi Sega, Dreamcast oyun konsollarında, Axtech, Addonics ve Hoontech ses kartlarında kullanılmaktadır
I3DL2 : Bu standart Interactive ve Audio Special Interest Group (IASIG) adı verilen bir grup tarafından kabul edilebilir minimum 3D ses özelliklerini belirlemek amacıyla “Etkileşimli 3D Ses Render Kuralları” (I3DL) adı verilerek yayınlandı Bu standart sonradan geliştirilerek I3DL2 (Interactive 3D Level 2)adını aldı Bu standardın oluşumunda hemen hemen piyasadaki tüm firmalar rol oynasa da, daha çok EAX a dayalı bir standart olduğu söylenebilir Bu standart da EAX gibi reverb,occlusion ve obstruction efektlerini kullanabilmektedir
HRTF :HRTF (Head Related Transfer Functions – Kafayla İlgili Transfer İşlemleri) aslında bir 3D ses teknolojisi değil bir dizi ses filtresidir “Gerçek dünyada sadece iki kulağımızla sesleri 3 boyutlu duyuyorsak neden iki hoparlörde de aynı etki yaratılmasın” diye düşünen Central Research Lab(CRL) tarafından geliştirilmiştir Çoklu hoparlörlere de uygulanıyor ama asıl etki alanı stereo hoparlör ve kulaklıklardır HRTF teknolojisinde kafanın da bir engel oluşturduğu (ses sol kanaldan geliyorsa sağ kulağa yada tersi); bir ses sinyalinin sağ ve sol kulağa farklı sürelerde ulaştığı,kulak yapısı,omuz ve gövdeden ses yansımaları,odadaki yansımalar,psikolojik etkiler
(örneğin köpek havlıyorsa otomatikman sesin aşağıdan geldiğine, helikopter sesi ise yukarıdan geldiğine koşullanırız) gibi pek çok faktör dikkate alınarak karışık bir algoritmayla filtreler uygulanıyor Yine iki hoparlöre göre düşünülmüş bir sistem olduğundan HRTF, diğer 3D ses API (uygulama geliştirme arabirimi) leri kadar etkili değildir Ancak bunlarla birlikte de kullanılabilir
Günümüzde ses kartlarında kullanılan bu standartlar arasında seçim yapılamamaktadır Çünkü kullanıcıların zevkleri değişken olduğundan test editörleri de belirli bir standart üzerinde birleşememektedirler Ancak EAX birçok oyun tarafından desteklendiği için çok popüler olmaktadır
HOPARLÖRLER
İyi bir ses kartı kadar,ses kartının performansından en yüksek seviyede yararlanıp çıkış verebilen hoparlör sistemleri de önemlidir (iyi bir ses kartı düşük performanslı bir hoparlörle çalıştırılırsa alınan çıkışın kalitesi de doğal olarak düşük olacaktır)
Örneğin günümüzde 4 çıkışlı veya dijital çıkışlı ses kartlarında pre-amfi bulunmamaktadır Dolayısıyla sesin kalitesi ve gücü kullanılan hoparlörün gücü ve kalitesiyle doğru orantılıdır
Ayrıca gelecekte ses kartlarının tüm 3D teknolojilerini içereceğini varsayarak iyi bir hoparlör setine sahip olunması gereklidir Ses kartı alırken de 3D teknolojisinin yanı sıra bağlantı özelliklerine bakılması gerekmektedir
ÖNEMLİ TERİMLER VE FONKSİYON GRUPLARI
Volume levels:Ses dosyasının genel olarak sesini yükseltmek ya da azaltmak
Fade in/fade out:Sesin yavaşça açılması yada kapatılmasıyla elde edilen efekt
Compression:Ses datalarının volume ayarlarının belirlenmiş ölçekler arasına sıkıştırılması
Equalizer:Belirli frekans aralıklarındaki seslerin ayarlarıyla birbirinden ayrı olarak oynama
Echo,Reverb:Sese eko ekleme
Hall:Sesin büyük bir salonda çalınıyormuş gibi verilmesi efekti
Relay:Sesin belirlenen aralıklarda belirlenen kere tekrarlanması