8. yüzyılda arap abbasi halifesi harun reşid zamanında bağdat önemli bir kozmopolit şehirdi, iran, çin, hindistan, afrika ve avrupa'dan gelen tüccarlar ile dolup taşmaktaydı. bu dönemde, şehrin kültürel yapısı da gelişmiş, arap kültürü, özellikle diğer doğu kültürleriyle harmanlanmıştı. binbir gece masalları'ndaki hikâyeler işte bu dönemde, halk hikâyeleri olarak ortaya çıkmıştır. sözle aktarılan bu hikâyeler sonunda tek bir eserde derlenmiştir. hikâyelerin çekirdeğini eski bir fars (iran) kitabı olan hazâr afsâna ('bin efsane', farsça: هزارافسانه) oluşturmuştur. 9. yüzyıl dolaylarında hikâyeleri derleyen ve arapça'ya çevirenin masalcı ebu abdullah muhammed el-gahşigar olduğu söylenir. eserdeki hikâyelerin çerçevesini oluşturan şehrazad öyküsünün esere 14. yüzyıl dolaylarında katıldığı düşünülmektedir. eser fransızcaya 1704'te çevrilmiş, ilk modern arapça derlemesi ise 1835'te kahire'de yapılmıştır. fransızca'ya 1704'te çevrilmişse de, eserin ve ihtiva ettiği hikâyelerin bir kısmının daha önceden batı'ya geldiği düşünülmektedir.
Eserde bulunan hikâyeler çeşitlidir; şiir, komedi, trajedi ve alaycı olanlarının yanında, aşk hikâyeleri, tarihi ve dini olanlar da mevcuttur. Eserdeki önemli bir nokta da bazılarındaki erotik motiflerdir. Bu bölümler, eserin çeşitli yerlerinin zaman zaman sansürlenmesine neden olmuştur. Eserde, hayalî veya mitik yer ve karakterlerin yanı sıra gerçek yer ve karakterler de yer alır, çoğu zaman hayalî ve gerçek kişiler, olaylar ve yerler harmanlanmıştır. Örneğin, eserdeki birçok hikâyede göze çarpan baş karakter abbasi halifesi harun reşid'dir.
Bazen şehrazad'ın anlattığı bir hikâyede geçen bir kahramanın kendine has bir hikâyesi ve o hikâyenin de içinde farklı bir hikâye olabilir. Böylece eser zengin biçimde farklı tabakalardan oluşur.
Popüler kültürü de etkileyen eser, bir bütün olarak ya da içerdiği hikâyeler tek tek filme alınmış, benzer edebi eserlerin yazılmasına ilham kaynağı olmuştur.