Manastır'la ilgili bilmek gerekenler
Manastır'ın öteki adı olan "Bitola" ilk kez 10 yüzyılda anıldı. Heraklea Linkestis arkeoloji alanının kalıntıları (Manastır'ın merkezinden 2 km mesafesinde) bu bölgede M.Ö. 4 yüzyılda Makedonya'nın kralı II. Filip tarafından kurulmuş bir antik kentinin bulunduğunu gösteren kanıttır. Tarih boyunca, Manastır Romalılar döneminin önemli yolu Via İgnatia üzerinde bulunuyor, konumu sayesinde ekonomik, idari, eğitim, tıp, diplomatik ve kultur merkezi olarak bir rolü yaşıyormuş.
Nüfüsü 90.000'den yukarı olan Manastır, Makedonya Cumhuriyeti'nin ikinci büyük şehri, 1.715 kilometre kare üzerinde yayılımıştır. Denizin seviyesinden 630 yüksekliğinde bulunan şehir, başkenti Üsküp'ten 175 km, Selanik'ten (Thessaloniki) 180, Yünanistan sınırından sırf 15 uzaklığındadır. Manastır, zengin geleneği ve tarih sırasında çalkantılı geçmişi olan bir kent, bugünlerde Güneydoğu Makedonya'nın bir bölgesel sanayi, iktisadi, eğitsel (Manastır Üniversitesi), bilimsel ve kültürel merkezidir.
Bölgenin iklimi, Akdeniz'in hafif etkisi altında, güneşli günleri pek çok, bitkilerle zengin, ilkbahar ve sonbahar sıcaklıkları hoş olan kıtasal iklim. Yıllık ortalama sıcaklığı 100C'dir.
Manastır'ın çevresi resimsi ve güzel manzaralı, bunun da cevheri olarak, olağanüstü doğal güzelliklere sahip, aralarında ünli iki büzül gölü "Pelisterin gözleri" olarak bilinen ve buralara özgü beş yapraklı çamı molika bol bol bulunan, tersiyar dönemine ait Balkanların birçok endemik hayvan ve bitki türlerine konuk olan "Pelister" Milli Parkı yükseliyor.
Manastır da zengin kültürel hayatına mekan olan bir şehir. En ünlü olayları arasında yer alan "Manaki Kardeşleri" Uluslararası Film Festivali yanısıra (Festival "Braka Manaki" - Görüntü Yönetmenlerine dünya çapında adanmış üç festivallerinden biri), birçok diğer uluslararası festivaller Manastır'da da yer alıyor: "İnterfest" - uluslararası klasik müziği festivali, "Heraklea Geceleri" (Herakleyski veçeri) - tiyatro ve müzik yaz festivali, "Manastır'ın küçük Montmartre'si" Uluslararası Çocuk Ressamlar Sanat Kolonisi.
Kültür Varlıkları
Antik kenti Heraklea Linkestis M.Ö. 4 yüzyılda Makedonya'nın kralı II. Filip tarafından kurulmuştur. Heraklea'nn renk dolu ve resmedilmeye değer mozaikleri mükemmel bir derecede korunmuş, dönemlerinin en önemli sanat eserleri arasında sayılır. Kuçük Bazilika (Piskopos Bazilikası), üç nefli (iç mimarisi üç bölümden oluşan) Büyük Bazilika, büyük antik tiyatrosu, akropolis, nekropolis, piskopos konağı, Athena Parthenos heykeli Heraklea'nın zengin hazinesinin küçük bir kısmıdır.
Şehirdeki anıtlar içinde özel yeri olanlar arasında, İkinci Dünya Savaşı sırasında Manastır kökenli 3.000 Yahudi'nin Treblinka İmha Kampı'nda gördüğü korkunç sürgün ve acıyı ifade eden Yahudiler'in Kapısı'dır.
Çağdaş Türkiye'nin ünlü kurucusu ve önderi Mustafa Kemal Atatürk Manastır'da Askeri İdadisi'nde lise tahsilini yapmış. Eski Askeri İdadisi'nin binasında bulunan şehir Enstitusü, Müzesi ve Galerisi'nde, Mustafa Kemal Atatürk adına anıt odası düzenlenmiştir.
Şehir, yüzyıllarca edindiği önemli kültürel miras sayılan birçok anıtlara sahiptir: Makedonya'nın en büyük ortodoks kiliselerinin biri olan, kilisenin iç duvarları yaldızlı ahşap oyma tekniğinin mükemmel örnekleri olan "Aya Dimitriya" katedral kilisesi (1830); Bezisten - kapalı çarşı tarzında kurulmuş bedesten (16 - 19 yüzyıl); Manastır'ın eski çarşısı (19 yüzyıl); Saat kulesi (17 yüzyıl); Haydar Kadi Camii (16 yüzyıl); eski dönem kent mimarisi (19 yüzyıl, 20 yüzyılın başlangıcına kadar). "Konsolosluklar kenti" olarak da bilinen Manastır'da bir dönem dokuz Avrupa üklelerinin konsoloslukları çalışmaktaymış (Avusturya, Macaristan, Rusya, Birleşik Krallık, Fransa, İtalya, Yunanistan, Sırbistan, Bulgristan ve Romanya).
Rus Haçı - Rusya İmparatorluğu'nun Manastır konsolosu Aleksandar Arkadiyeviç Rostovski onuruna dikilmiş haç.
Şirok Sokak
Sokağın iki taraflarında bol bol kafeterya, hediye dükkanları ve şehre şan veren ünlü konsolosluk binalarının çoğu bulunan bu yaya bölgesi, Manastır gündelik şehir hayatını yansımasıdır bir ifadesidir.
Şirok Sokak aslında şehrin ana caddesinin bir lakabıdır. Bugünlerde kendisi için herkes tarafından kulanılan ve ayrıcalığını göstermeye diye söylenilen adı ise 19 yüzyılın 40'lı yıllarından bu yana kazanmış.
Sokaktaki yapı dizisinin inşaasında kullanılan mimari ifade, döneminki alaturka yaşam tarzını terkedip alafrangaya dönen toplumda ortaya çıkan toplumsal değişimlerinin yansımasıdır.
Şirok Sokak kent kültürünün maddeleştirilmiş yankısı olup, Manastır'I bütün Avrupa'da tanınmış, Balkanların bu bölgesinin idari, sanayi, eğitim ve kültürlü merkezi olarak gösteren bir ifadedir.
Saat Kulesi
Manastır Saat Kulesi şehrin tam merkezini gösteren şöhretli bir tarihi anıttır. Yapıldığı dönem, Makedonya'nın Osmanlı idaresi altında olduğu, "Aya Dimitriya" Kilisesinin de inşa edildiği 1830 yılı tahmin edilir.
Anlatılan söylentilere göre, inşaaası sırasında kullanıldığı yapı malzemelere, örgüsünü sağlamlaştırmak diye, 60.000 yumurta ilave edilmiştir.
Kulenin yüksekliği 33 metredir. Bir kubbe ile biten üst kısmında, şehrin güzel manzarasını ve ortamını görebileceğiniz kare biçimli, demir korkuluklu plato bulunuyor. Kubbenin altında bulunan saat mekanizmasının gece gündüz duyulabilen tık tık eden sesleri, altından geçenlerin üzerine şimdiliğin sesini yayıyor.
Tarihi bir anıt olmakla beraber Saat Kulesinin Manastır'lıların günlük hayatlarında da pratik bir kullanımı olan, Manastır'lılara gurur verici, Manastır'ın ortamına damga vuran bir eserdir.
Rus Haçı - Rusya İmparatorluğu'nun Manastır konsolosu Aleksandar Arkadiyeviç Rostovski onuruna dikilmiş haç.
Heraklea Linkestis (Heraclea Lyncestis)
Heraklea Linkestis (Heraclea Lyncestis) antik kenti M.Ö. 4 yüzyılda Makedon kralı II. Filip tarafından kurulmuş olup, Makedonya'nın en önemli antik kenti olmaktadır.
Bin yılı aşan varoluşu sırasında, üç önemli döneme tanık olup (Helenistik, Roma, Bizans), her üçüne özgü izler saklamış bir arkeoloji sitesi olarak önümüzde duruyor.
Heraklea en büyük gelişmesini Romalılar'ın idaresi altında kaldığı döneminde, Egnatia Yolu (Via Egnatia)'nun inşa edilmesiyle erişmiş.
Yolun inşası Heraklea Linkestis'i önemli bir ticari ve kültürel merkezine dönüşmüş ki Roma İmparatoru Nero tarafından ziyatret edilmiş.
Kentınd planlaması konusunda Heraklea Linkestis antik kentlere özgü planlarına göre kurulmuş.
En önemli mimari eserleri:
- o Romalılar döneminden kalma mahkemenin önündeki revak (M.Ö. II yüzyıl)
- o Roma Hamamı (M.Ö. II yüzyıl)
- o Antik Roma Tiyatrosu (M.Ö. II yüzyıl)
- o Piskoposluk Sarayı (IV - VI yüzyıl)
- o Küçük Hristiyan Bazilikası (IV - VI yüzyıl))
- o Büyük Hristiyan Bazilikası (IV - VI yüzyıl)
- o I. Justinianos döneminden kalma çeşme (M.S. 562)
Bugünlerde bu antik kentin kalıntıları önemli bir arkeoloji sitesi ve birçok kültürel olaylara açıkhava sahnesi olarak kullanılan bir mekandır.
"Aya Dimitriya" Ortodoks Kilisesi ("Sveti Dimitriya")
"Aya Dimitriya", 1830 yılında, yangında harap olan eski bir kilesenin kalıntıları üzerine inşa edilmiş Manastır'ın en büyük kilisesidir.
Yapı olarak, sağ ve sol tarafta galeri olan üç nefli bazilika biçiminde inşa edilmiş. Her nef (naos) ayrı bir şapeldir. Kilisenin en görkemli bölümü, Avrupa barok ve rokoko sanat tarzlarının izleri açıkça görülebilen devasa ikonostasidir (ortodoks kiliselere özgü doğu taraftaki, ikona olarak bilinen kutsal resimlerle süslü iç duvar).
Etkileyici iç mimarisi, yüksek kemerleri, birçok şamdanları ve Makedonya'ın ünlü ahşap oymacıları tarafından işlenmiş görkemli süslü sunağı ile ibadete gelenlere ve ziyaretçiye sıradışı, gizemli bir sakinlik ve azamet duygusu uyandırmaktadır.
Manastır'ın mimari kültürel mırasının çok önemli bir örneği olan bu şahane yapının tam yanında kilisenin 1936 yılında inşa edilmiş çankulesi duruyor.
Şehrin tam merkezinde bulunan "Aya Dimitriya", Manastır'ın katedral kilisesidir. Kapıları her ortodoks Hrıstıyan dininin inanan insana açık olduğu gibi bütün iyi niyetli ziyaretçiye de kapılarını açıyor.
"Sveto Srtse İsusovo" Roma Katolik Kilisesi
"Mesih İsa'nın Kutsal Kalbi" Roma Katolik Kilisesi 1856 yılında Aziz Lazarus Şovalyeleri tarafindan kurulmuş, Balkanlarda ilk yapılan Roma Katolik kiliselerden biridir.
İç mimarlık açısından, Neogotik mimarisi tarzının bir örnektir.
Birinci Dünya Savaşı (1912-1914) sırasında yıkılan kilise, savaştan sonra yeniden kurulup şimdiki görünümünü almıştır. Kulesi, 1930 yılında yenilenmiştir.
Kilise, Manastır'ın en ayrıcalıklı sokağı, Şirok Sokak'ta yer almaktadır.
Kilisede bugünlerde çok verimli kitap koleksiyon ve arşiv fonu bulunmaktadır, mekan olarak katolik dininin yayılmasında katıda bulunuyor.
İshak Çelebi Camii
İshak Çelebi Camii, Manastır'daki İslam kültürü anıtlarının en tanınmış örneklerinden biridir.
1506 yılında Manastır Kadısı İshak Çelebi'nin uğruna inşa ettirilmiştir.
Mimari tarzı, dış ve iç görünümü, çizgi uyumu ile mükemmel Bursa tipi bir cami temsil ediyor.
Bazı araştırmacılara göre, cami Klasik Osmanlı uslübüna aittir.
İçi, renkli süslemelerle zengin bir mekandır.
Geniş duvar alanlarında madalyon biçiminde dini metinler yazılmıştır. Caminin yanında İshak Çelebi'nin mezarı bulunmaktadır.
Bezisten
Manastır'ın Bedesteni (Bezisten) XVII-XVIII yüzyılda inşa edildiği tahmin edilmektedir.
Bedestende 86 ticaret ve bankacılıkla uğraşan mağaza olduğu için, malları korumak amacıyla yapıya büyük demir kapılardan giriliyormuş.
Bugünlerde yapının içi değişmiş, dükkanların çoğunluğu ticaret ile müşterilere yemek ve içecek hazırlanıp servis edilen yerlerdir.
Mağaza
19 yüzyılın ortasında Manastır Çarşısı'nın çeşitli yerlerinde birçok ahşaptan inşa edilmiş dükkanlar sık sık ortaya çıkan yangınlardan zarar görmüş.
Eski dükkanlaın yerleri depo olarak kullanılan yapılara ve büyük mağazalara dönüşmüştür.
Bu tür yapılar ticarette esas olan çeşit çeşit mallar saklamak için kullanılıyormuş.
Bugünlere kadar hala ayakta duran o döneminden kalma bir mağazası, şehrin tam merkezinde çeşitli kültürel olaylara konuk olan bir mekandır.
Kemal Atatürk
1896 yılında genç Mustafa Kemal Selanik'ten Manastır'a öğrenmeye gelmiş. Paskalya Bayramı'ndan bır öyleden sonrası, Şirok Sokak'tan geçince, Manastır'ın ünlü zengini Eftim Krinte'nin güzel kızı Eleni'yi evlerinin balkonunda sezmiş.
Zaman, 1897.
O ev hala aynı yerde, ayakta, "Epinal" Oteli'nin tam karşısında.
İlk görüşte bir kara sevda doğmuş. Mustafa Eleni'ye aşık olmuş. Kendisiyle evlenebilmek diye Selanik'e kaçar. Selanik'e vardıklarında Mustafa'nın annesi kendisinden ilk önce Manastır'a dönmelerini, okulu bitirmesini ve Eleni'nin babasından kızıyla evlenmeye izin istemesini tavsiye etmiş.
Mustafa ve Eleni Manastır'a dönüp, Lavçani ve Brusnik köylerinin bağlarının birinde küçük bir külübede yaşamış. Bir Osmanlı askeri öğrencisinin ile zengin Eftim'in kızı Eleni'nin sevdası bir skandala dönüşmüş.
Eftim bunu dayanamamış, bu skandaldan onurunu koruyabilmek diye kalfasına bir torba altın verip, yakınlarındaki Fliorina kentine bir ev almasını ısmarlayıp, Eleni'yi Manastır'ın gözleri ve anılarından uzak göndermek karar vermiş.
Manastır ise bu hikayeyi asla unutmamış.
Bundan sonra Kemal Türkiye'ye gidip, çağdaş Türk devletinin kurucusu ve ordu komutanı olup 'Atatürk' lakabı verilip, 57 yaşında vefat etmiş.
Eleni 80 yaşında Florina'da can vermiş. Ayrıldıktan sonra birbirlerini tekrar görmemişlerdir.