Transkript
1 YAPISAL HAZIRLAMA VE KARŞILIKLI KONUŞMADA SÖZDİZİMSEL UYUMUN İNCELENMESİ Gözde BAHADIR, Annette HOHENBERGER Orta Doğu Teknik Üniversitesi Özet Karşılıklı konuşma, katılımcıların ortak etkinlikteki eşgüdümleri sonucu ortaya çıkmaktadır. İkili konuşmada eşgüdüm konusunda yapılan deneysel çalışmaların çoğu paylaşılan gönderim şemaları üzerine olmakla birlikte, sözdizimsel düzeyde de eşgüdüm görüldüğüne dair kanıtlar mevcuttur. Sözdizimsel bir yapının daha önce deneyimlenmiş olmasının, aynı yapının ileride işlemlenmesine yaptığı kolaylaştırıcı etkiye yapısal hazırlama adı verilmektedir. Bu makalede, Türkçede aynı biçimbilimsel ilgi-iyelik yapısı çerçevesinde yer alan iyelik bildiren belirtili ad tamlamaları (Kadın, [çocuğ-un{ilgi} kedi-si{3tk.iyelik}]-ni{belirtme} gördü.) ve yüklemi DIK eki ile adlaşmış bir eylemden oluşan yan tümceler in (Kadın, [çocuğ-un{ilgi} koş-tuğ{ea}-u-{3tk.iyelik}]- nu{belirtme} gördü.) anlaşılmasını inceleyen yeni bir yapısal hazırlama çalışması sunulmaktadır. Gerçekleştirilen kendi-hızıyla okuma çalışmasında, hazırlayıcı ve hedef tümceler ekranda sözcük sözcük belirmiş ve aynı veya farklı tür kritik sözcük içermiştir. Kritik sözcükler ad veya adlaşmış eylemlerdir. Sonuçta, genel olarak basit adlar, biçimbilimsel yönden karmaşık adlaşmış eylemlere oranla daha hızlı okunmuştur. Ayrıca, her iki tümcenin de ad içerdiği hazırlayıcı-hedef çiftlerinde kolaylaştırıcı bir etki görülmüştür. Ancak, bu etki adlaşmış eylem olan kritik sözcükler için ters yöndedir: hem hazırlayıcı, hem de hedef tümce adlaşmış eylem içerdiğinde, ikinci adlaşmış eylemin okunma süresi, hazırlayıcıda ad, hedefte adlaşmış eylem bulunan duruma göre daha uzundur. Bu da adlaşmış eylemin çözümlenmesinin getirdiği artan işlemleme yükünün ve olası bir yayılma etkisinin, hazırlamanın önüne geçtiği biçiminde açıklanabilir. Sonuç olarak, bu çalışma ileride bu olguyu doğal konuşma bağlamında inceleyecek deneylere temel teşkil etmektedir. Abstract Conversation emerges as a result of the coordination between participants on the joint activity. Although most experimental studies on coordination in dialogue have focused on the development of shared schemes for reference, there is also evidence for coordination at the syntactic level. The facilitating effect of having experienced a syntactic form on future processing is called structural priming. The present paper presents a new structural priming study on the comprehension of Turkish genitive-possessive structures with possessive NPs (Kadın, [çocuğ-un {GEN} kedisi{3sg.poss}]-ni{acc} gördü. The woman saw [the child s cat]. ), and noun clauses containing a verb nominalized with the DIK suffix (Kadın, çocuğ-un {GEN} koş-tuğ{vn}-u[3sg.poss}]- nu{acc} gördü. The woman saw [that the child was running/ran]. ), both used in the same morphological template. In the self-paced reading task, prime and target sentences appeared word by word on the screen consecutively and contained either the same or different type of critical words, which were either nouns or nominalized verbs. The results indicate that overall, simple nouns are read more rapidly than the morphologically complex nominalized verbs. In addition, a facilitating effect was observed for those prime-target pairs that both included nouns. However, the effect was reversed for critical words that were nominalized verbs: when both the prime and the target contained a nominalized verb, the second nominalized verb took a longer time to read than when the prime contained a noun and the target contained a nominalized verb. This is explained in terms of the additional processing load of the decomposition of nominalized verbs and a possible spillover effect which overrides priming. To conclude, the present study provides a basis for future experiments that would investigate the phenomenon in the more natural context of conversation.
2 Giriş Bu çalışma, yapısal hazırlama olarak bilinen psikodilbilimsel olguyu, karşılıklı konuşmada sözdizimsel uyum bağlamında kısaca tanıtmayı ve Türkçede iyelik bildiren ad tamlamalarının ve yüklemi adlaşmış eylemden oluşan yan tümcelerin anlaşılması sürecinde yapısal hazırlama olgusunu inceleyen bir kendi-hızıyla okuma deneyinin sonuçlarını aktarmayı hedeflemektedir. Karşılıklı Konuşmada Uyum Karşılıklı konuşma, kişilerin ortak etkinliklerde eşgüdüm sağlamak amacıyla sözlü iletişimi kullanmaları sonucu ortaya çıkar. Bu uyum, söz konusu ortak etkinliklerin içeriği, katılımcıları ve katılımcıların rolleri üzerinde gerçekleşebilir. Karşılıklı konuşma, konuşmacıların konuşmanın (alt) bölümleri üzerinde yerel anlaşmalar sağlayarak, adım adım söz sırası almaları ile ilerler. i Bir başka deyişle, konuşmanın katılımcıları, kendilerini gittikçe birbirine benzeyen şekillerde ifade etmeye başlayarak, katkılarını uyumlu hale getirirler. Bir çok deneysel çalışma (temel olarak, katılımcıların soyut labirentleri birbirlerine tarif ettikleri labirent çalışmaları) kişilerin, paylaşılan gönderim şemaları oluşturmada eşgüdüm içerisine girdiklerini göstermiştir. Katılımcıların tasvir için kullandıkları zihinsel modelleri ve bu modellerdeki varlıklardan bahsetmek için kullandıkları ifadeleri birbirleriyle uyumlu hale getirdikleri artık net olarak bilinmektedir. Bu durum, ikili konuşma sırasındaki uyumlulaşma sürecinin, hem anlamsal hem de sözcüksel düzeyde gerçekleştiği anlamına gelmektedir. Söz konusu uyumlulaşmanın bunların dışında, başka dilsel düzeylerde de gerçekleşebileceği ileri sürülmüştür. Bu tür bir uyum, hedeflenen amacı ifade edebilecek çeşitli dilbilgisel yapı olasılıkları arasında seçim yapılırken de gerçekleşmekte olabilir. ii Aynı şekilde, karşılıklı konuşmada dil işlemlemenin mekanik bir modeli olan Etkileşimli Uyumlulaşma açıklamasına göre, konuşmacılar dilsel gösterimlerini çeşitli düzeylerde otomatik olarak uyumlulaştırmaktadır. Ayrıca, bir düzeydeki uyum, farklı düzeylerde de uyuma öncülük etmektedir. iii Bu yaklaşımlara göre, konuşmacıların, karşılıklı konuşma sırasında uyumlulaştırdıkları dilsel gösterim düzeylerinden biri de sözdizimsel düzeydir. Sözdizimsel uyumlulaşma, konuşmacıların belirli dilbilgisel yapıları kullanmak konusunda birlik içinde olmaları anlamına gelir. Kişiler daha önce konuşma sırasında deneyimlemiş oldukları sözdizimsel yapıları tekrarlamayı tercih edip, olası diğer seçenekleri eleme eğilimi gösterir. Bu nedenle, uyum kavramı, aşağıda açıklanacak olan ve psikodilbilim yazınında yapısal hazırlama olarak adlandırılan olgu ile yakından ilintilidir. Yapısal Hazırlama Kişilerin yakın geçmişte işlemlemiş oldukları veya bir başkasının kullandığını duydukları dilbilgisel yapıları tekrarlama veya daha kolay işlemleme eğiliminde oldukları bilinmektedir. iv Bunun sonucunda, yukarıda bahsedilen yerel sözdizimsel uyum ortaya çıkar. Belirli bir sözdizimsel yapıyı işlemlemenin, daha sonra aynı veya ilgili bir yapının işlemlenmesini kolaylaştırması na v yapısal veya sözdizimsel hazırlama veya süreklilik adı verilmektedir vi.
3 Bu tür yapısal tekrarlama konusundaki ilk kanıtlar soru yanıtlamada hafıza üzerine yapılmış bir deneyden gelmektedir vii. Bu çalışmada, Hollandaca konuşan dükkân çalışanlarına telefon edilmiştir. Kendilerine dükkânı saat kaçta kapattıkları sorusu bir ilgeç kullanılarak (Om hoe laat gaat uw winkel dicht?) ya da ilgeç kullanılmadan (Hoe laat uw winkel dicht?) sorulmuştur. Dükkân çalışanları, soruda duydukları yapıya uyan bir biçimde yanıt vermişlerdir, böylece saat beşte kapattıkları yanıtını, ilk soruya bir ilgeç kullanarak (Om viif uur.), ikinci soruya ise ilgeç kullanmaksızın (Viif uur.) aktarmışlardır. Ancak bu eğilim sadece yapısal olmayabilir ve sözdizim dışı bir takım nedenlere bağlı olabilir. Zira soru ve yanıt zamansal olarak birbirine çok yakındır, sözcüksel tekrar ( om ilgecinin tekrarlanması) söz konusudur ve tümceler daha geniş bir söylem içerisinde anlamsal olarak bağlantılıdır. Ardından özgün bir çalışma viii bu yapısal sürekliliğin, anlamca bağlantılı olmayan ve bağıntılı bir söylem teşkil etmeyen tümcelerin üretiminde de görüldüğünü ortaya koymuştur. Bir hafıza testi görünümünde yapılan bu çalışmada katılımcılardan önce, İngilizce iki alternatif tümceden birini tekrar etmeleri istenmiştir. Bir alternatif, Gemi beş kişiyi taşıdı. (The boat carried five people.) gibi etken bir tümce iken, diğeri Beş kişi gemi ile taşındı. (Five people were carried by the boat.) gibi bir edilgen tümcedir. İki tümce aynı anlamı farklı iki yapı ile ifade etmektedir. Bu ilk aşama, hazırlama aşamasıdır. Deney aşamasında ise, katılımcılara anlamsal olarak ilgisiz bir resim gösterilmiş ve katılımcılardan resimde gördüklerini tarif etmeleri istenmiştir. Bu resim, normal şartlarda hem etken, hem de edilgen bir tümce ile tarif edilebilecek bir resimdir. Örneğin, bir çalar saatin, bir çocuğu uyandırdığını betimleyen bir resim olabilir. Katılımcılar, bu resimde gördüklerini tarif ederken, hazırlama aşamasında etken hazırlayıcı tümceyi tekrar ettikten sonra daha çok bir etken tümce (The alarm clock awakened the boy.), edilgen hazırlayıcıyı tekrar ettikten sonra ise daha çok bir edilgen tümce (The boy was awakened by the alarm clock.) kullanma eğilimi göstermişlerdir. Bu da kişilerin, dil üretimi sürecinde sözdizimsel alternatiflerden birini kullanmak konusunda hazırlama etkisine maruz kaldıklarını göstermektedir. Aynı sonuçlar, çift geçişli eylemlerin, ilgeçli nesne ve çift nesne alternatifleri için de geçerlidir. Daha sonra yapılan çalışmalar, bu etkinin gerçekten sözdizimsel olduğunu; sözcüksel ix, tematik veya metrik x kaynaklı olmadığını göstermiştir. Böyle bir yapısal hazırlama etkisinin karşılıklı konuşma bağlamında da gözlenip gözlenmeyeceğini test etmek amacıyla gerçekleştirilen bir başka deneyde ise farklı bir yöntem kullanılmıştır. Bu çalışmada xi, kullanılan yeni yöntem, yazılı komut alan işbirlikçi yöntemidir. Bu yöntemde, iki katılımcı bir karşılıklı konuşma oyunu olarak sırayla birbirlerine ellerindeki resimde ne gördüklerini anlatırlar ve eşlerinin anlattığı resmin önlerindeki bir dizi resimden hangisi olduğunu seçerler. Yöntemin esas can alıcı noktası, katılımcılardan birinin deneycinin işbirlikçisi olması, diğerinin ise durumdan tamamen habersiz bir katılımcı olmasıdır. Katılımcılara, başlangıçta, çalışmanın amacının insanların aralarında fiziksel bir bariyer varken, birbirlerini görmeden nasıl iletişim kurduklarını incelemek olduğu söylenir. Çalışmada kullanılan resimlerden bazıları İngilizcede iki farklı dilbilgisel yapı ile tasvir edilebilmektedir. Örneğin, resimlerden birinde, bir kovboyun bir hırsıza bir muz vermesi eylemi betimlenmektedir. Ver- eylemi çift geçişli olduğundan, İngilizcede bu sahne, bir ilgeçli nesne (The cowboy offering the banana to the burglar.) veya bir çift nesne (The cowboy offering the burglar the banana.) yapısı ile ifade edilebilmektedir. İşbirlikçinin önünde, resimleri tasvir ederken, hangi yapıyı ne zaman kullanacağını belirten yazılı komutlar bulunmaktadır. Sonuçlar, habersiz katılımcının ürettiği tümcelerin yapısal olarak, eşinin kurduğunu duyduğu tümcelere benzer
4 şekilde uyumlulaştığını göstermiştir. Bu da, karşılıklı konuşma sırasında, dilin üretimi ve anlaşılması süreçleri arasında yapısal hazırlama bulunduğunu göstermektedir. Böylece, konuşucu ve dinleyicilerin konuşma sırasında ürettikleri sözdizimsel yapıları birbiriyle uyumlu hale getirdikleri deneysel olarak onaylanmıştır. Yapısal hazırlama, dilin üretimi ve anlaşılması süreçleri arasında da görüldüğü için, iki sistem tarafından paylaşılan bir dilsel gösterim düzeyinde etkilidir. Bu şekilde de, bilişselcilik iddiası taşıyan dilbilimsel kuramlara deneysel bulgular sunmaktadır xii. Yapısal hazırlamanın, daha temel ve doğal bir ortam olan karşılıklı konuşma bağlamında incelenmesi xiii, insanlardaki dil işlemleme sistemi ile ilgili daha gerçekçi sonuçlar elde edilmesine olanak vermektedir. Kendi-Hızıyla Okuma Deneyi Bu çalışma, aynı biçim-dizimsel dış çerçevede yer alan iki yapısal formun, anadili Türkçe olan yetişkinler tarafından anlaşılması sürecinde, yapısal hazırlama etkisini incelemeyi hedeflemektedir. Söz konusu yapı çifti: Türkçede her ikisi de ilgi-iyelik biçimdizimsel çerçevesi içinde kullanılan iyelik belirten ad tamlamaları ve yüklemi DIK soneki aracılığıyla adlaşmış bir eylemden oluşan yan tümcelerdir. Bu yapı çifti, geleneksel yapısal hazırlama çalışmalarında sıklıkla kullanılan etken-edilgen ve ilgeçsel nesne-çift nesne çiftlerinden farklı olarak, aynı anlamı veren iki farklı yapıdan değil; aynı biçimsel şemada yer alan iki yapıdan oluşur. Böylece, deneysel amaçlar için Türkçenin zengin biçimbilimsel özelliklerinden yararlanılmaktadır. Burada sunulan kendi-hızıyla okuma deneyi aslında Türkçe ilgi-iyelik yapılarının anlaşılması, üretimi ve iki süreç arasında yapısal hazırlama etkisini inceleyen daha geniş kapsamlı bir projenin bir parçasıdır. Bu çalışma, Türkçenin temel sözcük sıralamasında eylemin sonda yer alması nedeni ile, henüz ana eylem ile karşılaşılmamışken, çevrim içi tümce anlama sürecinde hazırlama etkisi görülüp görülmediğini araştırmaktadır. Bu kendi-hızıyla okuma çalışması, aynı yapılarda hazırlama etkisini karşılıklı konuşma ortamında araştırmak amacıyla gelecekte yapmayı planladığımız yazılı komut alan işbirlikçili deney için bir temel oluşturması açısından başlangıç niteliğindedir. Bu bölümde, öncelikle çalışmada ele alınan dilsel yapılar tanıtılacaktır. Ardından, Türkçe ilgi-iyelik yapıları üzerinde gerçekleştirilmiş ilgili yapısal hazırlama çalışmaları kısaca özetlenecektir. Bu çalışmada yanıtlanmak istenen araştırma soruları ve test edilen hipotezlerin belirtilmesinin ardından, çalışmanın yöntemi ve son olarak da sonuçları sunulacaktır. Türkçe İlgi-İyelik Yapıları Bu çalışmada her biri iki öge içeren iki tür Türkçe yapı incelenmektedir. Her iki yapının da ilk ögesi ilgi eki almış bir ad, ikinci ögesi ise ilk adla kişi ve sayı bakımından uyumlu, iyelik eki almış bir ad veya adlaşmış eylemdir. Diğer bir deyişle, her iki yapı da genel ilgi-iyelik biçim-dizimsel çerçevesi içerisinde yer almaktadır. Ancak iki yapının temel ögelerinin kökleri farklı dilbilgisel kategorilere aittir (ad ve eylem kategorilerine) ve bunun sonucunda yapılardan biri öbeksel, diğeri ise (yan-)tümceseldir. Bu yapılar, iyelik bildiren belirtili ad tamlamaları ve yüklemi adlaşmış eylemlerden oluşan yantümcelerdir.
5 Türkçede iyelik bildiren belirtili ad tamlamaları iki ad öbeğinden oluşur. Bunlardan ilki ilgi soneki alır ve sahiplik belirten bir niteleyicidir. İkincisi ise iyelik sonekini taşıyan ve sahip olunan varlığı ifade eden temel unsurdur xiv : Kadın [çocuğ-un kedi-si] -ni gör-dü. -ilgi -iyelik.3tk -belirtme -g.geçmiş.3tk İyelik belirten bu ad tamlamaları, dilbilgisel açıdan sahip olan unsur ile, yapının temel ögesi olan sahip olunan unsur arasında (örnekte olduğu gibi) gerçek veya eğretilemeli bir sahiplik ilişkisi ifade edebilir xv. Yüklemi adlaşmış bir eylemden oluşan yan tümceler ise (yan-)tümcesel ad öbekleridir. Bu yapılar, daha büyük tümceler içine gömülü tümceciklerdir ve ad tamlamaları ile aynı işlev xvi (bu örnekte tümcenin belirtme eki almış doğrudan nesnesi işlevi) ve dağılıma sahiptirler xvii. Yan tümcenin yüklemi, tam anlamıyla çekimli bir eylem değil, çeşitli eylem adlaştırma eklerinden biri [-DIK, -(y)acak, -Iş, -ma] aracılığıyla adlaşmış bir eylemdir. Adlaşmış eylem içeren bu tümcecikler, iyelik bildiren ad tamlamaları ile aynı ilgi-iyelik biçim-dizimine sahiptir, zira özneleri ilgi bir eki; adlaşmış eylemden oluşan yüklemleri ise ilgi eki taşıyan özne ile kişi ve sayı bakımından uyumlu bir iyelik eki alır. Bu çalışma olgu adıl imleci xviii olarak da bilinen DIK soneki aracılığıyla adlaşmış eylemler içeren yan tümceler üzerine odaklanmaktadır: Kadın [çocuğ-un koş-tuğ-u] -nu gör-dü. -ilgi -EA-iyelik.3tk -belirtme -g.geçmiş.3tk DIK eki, üst tümcenin ana yüklemi ile ilişkili olarak şimdiki/geniş veya geçmiş zaman bildirmektedir. Eğer yan tümceciği içinde barındıran ana tümcenin yüklemi eylemsel ise, bu eylem ya bilişsel süreç (yukarıdaki örnekte olduğu gibi gör- eylemi, vb.) ya da iletişim belirten bir eylem olur, böylece ortaya çıkan tümce, dolaylı bir ifade tümcesidir xix. Son olarak, yan tümcelerdeki adlaşmış eylemler, biçimbilimsel yönden pek çok adsal özellik göstermekle birlikte, özellikle de DIK soneki ile adlaşmış olanlar, çeşitli eylemsel özelliklerini de korumaktadır xx. Özetle, bu çalışmada ele alınan iki yapı da ilgi-iyelik biçim-dizimine sahiptir, aralarındaki tek ve ana fark yapılardaki ikinci sözcüğün kökünün dilbilgisel türüdür. İyelik bildiren ad tamlamalarında, bu ögenin kökü bir ad iken, yan tümceciklerde bu sözcüğün kökü, -DIK eki ile adlaşan bir eylemdir. Ancak, adlaşmış eylem sözcüksel olarak tam bir eylemden türemiş ad değildir, sadece biçimbilimsel açıdan bir ad gibi davranma yetisi kazanmıştır ve halen ilgili ek ile edilgen hale getirilebilme ve önadlar yerine belirteçler ile nitelenme gibi bir takım eylemsel özelliklerini korumaktadır. Türkçede İyelik Bildiren Ad Tamlamaları ve Yan Tümcelerde Yapısal Hazırlama Üzerine Geçmişte Yapılmış Çalışmalar Yukarıda da belirtildiği gibi, bu çalışma, daha geniş kapsamlı bir araştırmanın parçasıdır. Bu kapsamlı araştırma projesi, Türkçede yapısal hazırlama olgusunu inceleyen ve bu yeni yapı çiftini ele alan ilk çalışmadır. Projenin ilk adımında, dolaylı nesne olarak hem iyelik bildiren ad tamlamalarını, hem de yan tümceleri alabilen 14 ana eylem ile bir normlama çalışması yapılmıştır. Bu tümce tamamlama çalışmasında, katılımcılar hedef
6 yüklemleri içeren boşluklu tümceleri doldurmuştur. Sonuçta, bu ana eylemlerden 7 sinin her iki yapıyla da yaklaşık eşit sıklıkta kullanıldığı ortaya çıkmış ve bu 7 eylemin sonraki çalışmalarda kullanılmasına karar verilmiştir. Gerçekleştirilen bir sonraki çalışmada, dil üretiminde yapısal hazırlama etkisi incelenmiştir. Bu yazılı tümce tamamlama çalışmasında, katılımcılar önce dilbilgisel olarak sadece ya bir ad tamlaması ya da DIK eki aracılığıyla adlaşmış bir eylem içeren bir yan tümce ile tamamlanabilecek boşluklu hazırlayıcı tümceleri doldurmuşlardır. Hemen ardından, normlama çalışmasında belirlenen ve normalde her iki yapıyı da alabilen ana eylemlerden birini içeren boşluklu hedef tümceleri tamamlamışlardır. Elde edilen bulgular, yazılı dil üretiminde güçlü bir yapısal hazırlama etkisi olduğunu göstermiştir xxi. Bunu takip eden deney dizileri ise aynı yapılarda hazırlama etkisini dilin anlaşılmasından üretimine doğru incelemiştir. Bu çalışmalarda, katılımcılar öncelikle tamamlanmış hazırlayıcı tümceleri sadece okumuştur. Hazırlayıcı tümceler nesne olarak bir ad tamlaması ya da bir yan tümce alabilen aynı dengeli ana eylemleri içermiştir. Hedef tümceler ise tamamlanmamış durumdadır ve katılımcıların dolduracağı boşluklar içermektedir. Bu etkiyi anlamadan-üretime doğru inceleyen söz konusu çalışmalar, daha önce elde edilen sonuçları genişletmiş ve eylemden türeyen adlar içeren ad tamlamaları ile farklı bir ekle (-Iş) adlaşan eylemleri içeren tümcecikleri de ele almıştır. Gözlenen hazırlama etkilerine ek olarak, bu çalışmalar, adlaşmışlık derecesinin hiyerarşik yapıda olduğuna dair de kanıtlar ortaya koymuştur: buna göre DIK ile adlaşan eylemler sürekli olarak adsaldan çok eylemsel yanıtlara yol açarken, -Iş ile adlaşan eylemler hem eylemsel, hem adsal davranışlar sergilemiş; eylemden türeyen adlar ise basit adlara benzer özellikler göstererek tamamen adsal davranmıştır xxii. Bu geçmiş çalışmaların tümü, aynı yapı çiftinde hazırlama etkisini çevrim-içi dil anlama süreci için, kendi-hızıyla okuma adı ile bilinen farklı bir yöntem kullanarak inceleyen söz konusu çalışmaya sağlam bir temel teşkil etmektedir. Kendi-Hızıyla Okuma Çalışmasının Araştırma Soruları ve Hipotezleri Bu çalışmanın temel amacı, her ikisi de ilgi-iyelik biçim-dizimsel yapısı içerisinde kullanılan Türkçe iyelik bildiren ad tamlamaları ve yüklemi adlaşmış bir eylemden oluşan yan tümcelerin anlaşılması sürecinde yapısal hazırlama etkisi görülüp görülmediğini incelemektir. Bu amaçla gerçekleştirilen kendi-hızıyla okuma görevinde katılımcılar, tümceleri sözcük sözcük bilgisayar ekranında okumuştur. Katılımcılar önce iki tür kritik sözcük türünden birini yani (iyelik bildiren ad tamlamalarındaki) bir ad veya (yan tümcecikteki) adlaşmış bir eylemi içeren hazırlayıcı tümceyi okumuşlardır. Daha sonra, hazırlayıcı tümcenin hemen ardından gelen ve onunla aynı türde ya da zıt türde bir kritik sözcük içeren hedef tümce okunmuştur. Hipoteze göre, eğer yapısal hazırlama etkisi söz konusu ise, hazırlayıcıdakiyle aynı tür kritik sözcük içeren hedef tümcedeki bu kritik sözcük, farklı tür içerene nazaran daha hızlı okunacaktır. Diğer bir deyişle, hedef tümcedeki kritik sözcüğün okunması, hazırlayıcı tümcede aynı tür kritik sözcüğün okunduğu durumda daha kolaylaşmış olacaktır. Yavaş okuma hızı işlemleme yükü olarak yorumlanırken, hızlı okuma hızı bu yükün azaldığına, aynı yapının tekrarının kolaylaştırıcı ya da hazırlayıcı bir etki yarattığına işaret etmektedir.
7 Yöntem Bu çalışmada kullanılan yöntem, kendi-hızıyla okuma yöntemidir. Bu teknikte, katılımcılar tümceleri bilgisayar ekranında sözcük sözcük okurlar. Çalışmada sözcükler 15.6" boyutunda bir dizüstü bilgisayar ekranında, E-Prime 2.0 xxiii yazılımı aracılığıyla katılımcılara sunulmuştur. Sözcükler, ekranın tam ortasında, siyah bir arka plan üzerine koyu beyaz (Ariel, 22 boyutunda) harflerle sunulmuştur. Her tümceden önce, ekranda odaklanma işareti olarak bir + görünmüştür. Katılımcı boşluk tuşuna basar basmaz, bu odaklanma işareti kaybolmuş, yerine tümcenin ilk sözcüğü belirmiştir. Katılımcı bu sözcüğü okuyunca tekrar boşluk tuşuna basarak, bu sözcüğün yerini bir sonrakine bırakmasını sağlamıştır. Sistem, katılımcının her bir sözcük için bu tuşa basma sürelerini otomatik olarak kaydetmiştir. Deney için önem taşıyan hazırlayıcı ve hedef tümcelere ek olarak, bu tümce çiftleri arasında yer alan çeldirici tümceler de katılımcılara sunulmuştur. Bazı çeldirici tümcelerin hemen ardından, o tümceyle ilgili bir anlama sorusu belirmiştir. Evet veya Hayır şeklinde yanıtlanabilecek bu sorular, ekranda sözcük sözcük değil, tam bir tümce olarak sunulmuştur. Bu sorulara yanıt vermek için, katılımcının, boşluk tuşunun hemen üzerinde yer alan N veya V tuşlarından birine basmaları gerekmiştir. Sağ tarafta bulunan N tuşunun üzerine sarı renkli, üzerinde Evet in kısaltması olarak E yazan küçük bir kağıt yapıştırılmıştır. Sol tarafta yer alan V tuşunun üzerine ise koyu pembe renkli, üzerinde Hayır ın kısaltması olarak H yazan küçük bir kağıt yapıştırılmıştır. Her bir sorunun doğru yanıtı sisteme önceden girilmiştir, böylece sistem, katılımcının yanıtından sonra, cevabın doğru olup olmadığını belirten bir geri bildirim ekranı oluşturmuştur. Bu geri bildirim, verilen yanıtın doğru mu yoksa yanlış mı olduğu belirtilmiştir ve 1500 milisaniye süreyle ekranda kalmıştır. Ardından da yerini odaklanma işaretine bırakmıştır. Yazılım tümceleri, uyaran alt grupları halinde, karışık sırayla sunmuş ve deneyci için her katılımcının tepki sürelerini veren bir çıktı dosyası yaratmıştır. Katılımcılar Ana dili Türkçe olan 33 kişi deneye katılmak için gönüllü olmuştur. Bu kişilerden ikisinin verileri, kişilerden biri iki dilli; diğeri ise genel yaş profilinin çok üzerinde bir yaşta olduğu için, analize katılamamıştır. Böylece toplam 31 katılımcının verileri analize dahil edilmiştir. Bu katılımcıların 20 si kadındır. Katılımcıların tümü, Ankara da, Orta Doğu Teknik Üniversitesi nin çeşitli bölümlerinde yüksek öğrenimlerini sürdürmekte olan genç yetişkinlerdir. Yaşları 20 ile 27 arasında değişmektedir ve yaş ortalamaları tir. Uyaran Tümceler İyelik bildiren ad tamlamaları ve yan tümceler içeren tümceler, katılımcılara hazırlayıcı ve hedef tümceler olarak sunulmuştur. Hazırlayıcı-hedef tümce çiftleri hem aynı tür (ad-ad ve adlaşmış eylem-adlaşmış eylem), hem de farklı tür (ad-adlaşmış eylem ve adlaşmış eylem-ad) kritik sözcük içermiştir. Kritik sözcüğü içeren ad tamlamaları ve yan tümceler her zaman, yani hem hazırlayıcı, hem de hedef tümceler içerisinde, doğrudan nesne işlevi üstlenmiştir. Bu nedenle, kritik sözcükler daima bildirme durum eki taşımıştır. Bir tümce çifti teşkil eden hedef ve hazırlayıcı tümce, her zaman aynı ana yüklemi içermiştir ve bu yüklem, aynı zaman ve kipte, 3. tekil kişi için çekilmiş bir eylem olmuştur. Her iki tür kritik sözcükle de eşit sıklıkta görüldüğü bilinen 7 farklı eylem xxiv, deneysel tümcelerin ana
8 yüklemi olarak kullanılmıştır. Bu eylemler, duy-, öğren-, unut-, hatırla-, anla-, anlat- ve gözlemle- eylemleridir. Her tümcenin ana eylemi şu üç sonekten biri ile çekilmiştir: geniş zaman [-(I/A)r], öğrenilen geçmiş zaman (-miş) ya da şimdiki zaman [-(I)yor]. Bu deneysel tümcelerin yanı sıra, her hazırlayıcı-hedef tümce çifti arasında 3 er adet de çeldirici tümce yer almıştır. Çeldiricilerin tamamı, deneysel tümcelerden farklı yapılardadır. Sonuç olarak, katılımcılar toplam 140 tümceyi sözcük sözcük okumuşlardır. Bu 140tümceden 56 si deneysel tümce (28 hazırlayıcı ve hedef tümce çifti), 84 ü ise çeldirici tümcedir (hazırlayıcı-hedef çifti başına 3 çeldirici). Ayrıca, çeldiricilerin 1/3 ünden hemen sonra bu tümceyle ilgili bir anlama sorusu vardır. Böylece, toplam 28 anlama sorusu sorulmuştur. Soruların yarısının doğru cevabı evet, diğer yarısının ise hayır dır. Uyaranlar, 1 hazırlayıcı tümce, 1 hedef tümce, 3 çeldirici ve 1 anlama sorusundan oluşan, 6 şar tümcelik alt kümelere ayrılmıştır. Uyaran listesi bu şekilde, her biri tüm katılımlar için farklı şekilde sıralanmış 4 er alt küme içeren 7 kümeden oluşmuştur. Katılımcılar, toplamda aynı 168 uyaranı (140 tümce ve 28 soru) farklı sıralamalar ile okumuşlardır. Örnek Uyaran Tümceler Hazırlayıcı1 Hedef1 Çeldirici1 Çeldirici2 Soru1 Çeldirici3 Hazırlayıcı2 Hedef2 Şoför, [yolcu-nun rica-sı]-nı hatırlı-yor. (Adsal Hazırlayıcı) Kovboy, [şerif-in ima-sı]-nı hatırlı-yor. (Adsal Hedef) Asker, ailesiyle son kez helalleşir. Baba, oğluna çok gücenmiş. Baba, oğluna mı çok gücenmiş? (Doğru yanıt: Evet ) Gezgin, handa üç gece konaklıyor. Teğmen, [komutan-ın git-tiğ-i]-ni hatırlı-yor. (Eylemsel Hazırlayıcı) Kaymakam, [müteahhid-in kaygı-sı]-nı hatırlı-yor. (Adsal Hedef) Bu örnekte, ilk hazırlayıcı-hedef tümce seti, aynı tür kritik sözcükleri, yani rica ve ima adlarını içermektedir. İkinci çiftteki hazırlayıcı ve hedef tümceler ise, farklı tür kritik sözcükler içermektedir: hazırlayıcı tümcedeki kritik sözcük olan gittiği adlaşmış bir eylemken, hedef tümcedeki kritik sözcük olan kaygı bir addır. Hem hazırlayıcı, hem de hedef tümcelerdeki tüm kritik sözcükler 3. tekil kişi ile uyumlu iyelik eki (s)i ve hemen ardından gelen belirtme durum eki I da dahil olmak üzere toplam dört heceden oluşmuştur, böylece tüm kritik sözcüklerin uzunluğu eşitlenmiştir. Kritik sözcükten hemen önce gelen adda yer alan ilgi eki ile kritik sözcük üzerinde yer alan 3. tekil kişi uyumlu iyelik eki, yukarıdaki tümcelerde koyu renk harflerle belirtilmiştir. Deney Prosedürü Çalışma Orta Doğu Teknik Üniversitesi Beşeri Bilimler Binası ndaki bir toplantı odasında gerçekleştirilmiştir. Katılımcılar, deneyci tarafından tek tek bu odada karşılanmıştır. Katılımcılardan öncelikle birkaç demografik soru içeren küçük bir anketi doldurmaları ve gönüllü katılım formunu okuyup imzalamaları istenmiştir. Katılımcılar masada duran bir dizüstü bilgisayar ekranının karşısına oturmuşlardır, deneyci de onların yanına, ekranı doğrudan göremeyeceği bir açıyla oturmuştur. Deney ile ilgili açıklamalar hem bilgisayar ekranında yazılı olarak, hem de deneyci tarafından sözlü olarak verilmiştir. Katılımcıların prosedürle ilgili bir sorusu olduğunda, soru deneyci tarafından yanıtlanmıştır. Önce, kısa bir alıştırma turu yapılmıştır. Ardından, deney kümeleri 4 alt oturum halinde
9 sunulmuştur. Bu alt oturumlar arasında kısa birer ara verilmiştir. Aralar sırasında deneyci bir sonraki alt oturumu katılımcının okuması için bilgisayar ekranında hazır hale getirmiştir. Çalışmanın sonunda, katılımcıların sordukları sorular yanıtlanmış ve kendilerine çalışma ile ilgili daha ayrıntılı bilgi verilmiştir. Sonuçların kendilerine elektronik posta ile iletilmesini isteyen katılımcılardan, iletişim bilgilerini deney sonrası bilgilendirme listesine girmeleri istenmiştir. Her bir katılımcı için tüm oturum, toplamda yaklaşık dakika sürmüştür. Analiz ve Sonuçlar Yukarıda belirtilen araştırma soruları doğrultusunda, hedef tümcelerdeki kritik sözcüklerin okunma süreleri üzerine istatistiksel bir analiz gerçekleştirilmiştir. Bu şekilde, hazırlayıcı ve hedef tümceler aynı tür kritik sözcük içerdiklerinde, kolaylaştırıcı bir etki görülüp görülmediği araştırılmaktadır. Hazırlayıcı tümcede belirli tür bir kritik sözcüğün okunmuş olmasının, hedef tümcedeki aynı tür kritik sözcüğün işlemlenmesini kolaylaştırması beklenmektedir. İki adet denekler-arası bağımsız değişken vadır: Bunlar, sözcük türü (kritik sözcüğün dilbilgisel kategorisi: ad veya adlaşmış eylem oluşu) ve geçiş koşulu (hazırlayıcı ve hedef tümcelerdeki kritik sözcüğün aynı [ad-ad veya adlaşmış eylem-adlaşmış eylem] ve farklı [ad-adlaşmış eylem veya adlaşmış eylem-ad] türde oluşu) dur. Bağımlı değişken ise kritik sözcüğün milisaniye cinsinden okunma hızı dır. Yapılan varyans analizi sonucunda, sözcük türü nün okunma hızı üzerinde bir etkisi olduğu görülmüştür. Buna göre, hedef tümcede yer alan ve aynı hece sayısına sahip kritik sözcüklerden ad olanlar, (ortalama okunma hızı= ms), adlaşmış eylem olanlara oranla (ortalama okunma hızı= ms) daha hızlı okunmuştur. Bunun dışında, sözcük türü ile geçiş koşulu arasında istatistiksel açıdan anlamlı bir etkileşim de bulunmuştur. Bu etkileşim şu anlama gelmektedir: Hedef tümcedeki kritik sözcük ad iken, hazırlayıcı ve hedef tümcedeki kritik sözcük aynı türdeyse (ortalama okunma hızı = ms), farklı türde olduğu koşula oranla (ortalama okunma hızı = ms) daha hızlı okunur. Bu sonuç yukarıda açıklanan hipotez ile uyumludur ve yapısal hazırlama etkisinin adlar için okunma hızını artırdığını göstermektedir. Öte yandan, hedef tümcedeki kritik sözcük adlaşmış eylem iken, hazırlayıcı ve hedef tümcedeki kritik sözcük farklı türdeyse (ortalama okunma hızı = ms), aynı türde olduğu koşula oranla (ortalama okunma hızı = ms) daha hızlı okunur. Yani adlar için geçeli olanın tam tersi söz konusudur. Bu etkileşim aşağıdaki şekilde de görülmektedir.
10 Bu etkileşim, kuramsal açıdan oldukça ilgi çekicidir. Yapısal hazırlamanın beklenen kolaylaştırıcı etkisi, dil işlemleme sistemine en az bilişsel yükü getiren adlar için geçerli iken; biçimsel olarak karmaşık iki adlaşmış eylemin art arda görüldüğü hazırlayıcı-hedef tümce çiftlerinde, artan işlemleme yükü, bu etkinin önüne geçmektedir. Bu bulgunun olası sebepleri ve getirdiği sonuçlar, bir sonraki bölümde daha ayrıntılı biçimde tartışılacaktır. Tartışma ve Gelecekte Yapılacak Çalışmalar Yapılan kendi-hızıyla okuma çalışmasının sonuçları, öncelikle ad ve adlaşmış eylemlerin işlemleme yükü ile ilgili önemli bulgular sağlamıştır. Adlaşmış eylemler, dış biçimbilimsel özellikleri açısından adlara benzer davranışlar sağlasa da, dil işlemleme sistemine, basit adlara oranla daha fazla yük getirmektedir. Aynı hece sayısına sahip adlaşmış eylemlerin, adlardan daha uzun sürede okunmasının nedeni, adsal veya eylemsel kökler arasındaki anlamsal içerik farkı veya adlaşmış eylemlerin biçimsel olarak daha karmaşık olması olabilir. DIK eki aracılığıyla adlaşma süreci, eylemlere, basit adlarda ihtiyaç duyulmayan ek bir işlemleme yükü getirmekte olabilir. Kullanım sıklığı da bu farklılığın diğer bir sebebi olabilir. Elbette büyün bu etkenler bir arada, farklı ölçülerde etkili olmakta da olabilir. Bu etkenlerin oynadıkları rolleri netleştirmek için daha ayrıntılı çalışmalar yapılması gerekmektedir. Çalışmanın ana sonucu ise, hedef tümcelerdeki adların adlaşmış eylemlere göre daha kısa sürede okunduğu şeklinde kendini gösteren bu sözcük türü etkisine ek olarak görülen, istatistiksel yönden anlamlı sözcük türü - geçiş koşulu etkileşimidir. Bu etkileşim, hedef tümcede, hazırlayıcı tümcedeki ile aynı türde olan kritik sözcüğün işlemlenmesindeki kolaylaştırıcı hazırlama etkisinin yalnız adlar için geçerli olduğunu göstermiştir. Yani bir ad içeren hazırlayıcı tümceden sonra gelen hedef tümce yine bir ad içeriyorsa, bu adın okuma hızı, hazırlayıcı tümcede adlaşmış eylemi izleyen hedef tümcedeki adın okunma süresinden daha azdır. Daha da ilginci, beklenen bu kolaylaştırıcı hazırlama etkisi yalnızca kritik sözcüğün bir ad olduğu koşulda görülmekte, kritik sözcüğün adlaşmış eylem olduğu durumlarda, bunun tam tersi durum gözlenmektedir. Bir başka deyişle, katılımcı hazırlayıcı tümcede kritik sözcük olarak adlaşmış bir eylem görmüş ise, hedef tümcenin kritik sözcüğü olan ikinci bir adlaşmış eylemi okuma hızı yavaşlar. Yani adlaşmış eylemler için, adlar için olan durumun tam tersi söz konusudur. Hazırlayıcı tümce ad, hedef tümce adlaşmış eylem içeriyorsa, bu adlaşmış eylem, hazırlayıcı tümcede bir
11 başka adlaşmış eylem olduğu zamana oranla daha hızlı okunmaktadır. Kısacası, sisteme en fazla işlemleme yükü hem hazırlayıcı, hem de hedef tümcede adlaşmış eylemler yer aldığında gelmekte, en az işlemleme yükü ise, her iki tümcede de kritik sözcük olarak basit adlar bulunduğunda görülmektedir. İyelik bildiren ad tamlamalarındaki adlar için yapısal hazırlamanın kolaylaştırıcı etkisi açıkça gözlemlenmiştir. Öte yandan, birbiri ardına biçimsel olarak yüklü adlaşmış eylemleri içeren hazırlayıcı-hedef tümce çiftlerinde artan işlemleme yükü, hazırlama etkisinin önüne geçmiştir. Bunun nedeni adlaşmış eylemlerin çözümlenmesi için ek bir sürenin gerekmesi olabilir. Basit adlarda bu tür bir çözümlemeye gerek olmadığı için, hazırlama etkisi açıkça görülebilmektedir. Bu etkinin, adlaşmış eylem içeren tümcelerde, işlemleme yükü dolayısıyla görünmez hale gelmiş olması mümkündür. Bu bulgu aynı zamanda, hazırlayıcı ve hedef tümcelerin, her koşulda tümcenin üçüncü sözcüğü olan kritik sözcükleri açısından da etkileşim içerisinde olabileceğine işaret etmektedir. İlk tümcede yer alan ve biçimbilimsel açıdan karmaşık yapıda olan adlaşmış eylemin yol açtığı işlemleme yükü, izleyen hedef tümceye yayılmakta olabilir ve bu tümcede de bir başka karmaşık adlaşmış eylem bulunması ek işlemleme yüküne yol açmakta olabilir. Özetle, önceki bölümde belirtilen hipotez kısmen yani, yalnız hedef tümcedeki kritik sözcüğün ad olduğu durumlar için doğrulanmıştır. Hedef tümcedeki kritik sözcük adlaşmış eylem iken, yeni bir ters hazırlama etkisi gözlenmiştir. Bu ters etkinin nedeninin, adlaşmış eylemlerin ayrıştırılabilir yapısı olması olasıdır. Genel olarak, sonuçlar, ele alınan Türkçe yapılarda hazırlama etkisi ve işlemleme yükü ile ilgili bilgi birikimine katkıda bulunmaktadır. Çalışma, yazılı dilin çevrim-içi olarak anlaşılması sürecinde yapısal hazırlamayı incelemiştir. Kritik sözcükler, deneysel tümcelerin üçüncü sözcüğü olarak görülmüştür, bu da yapısal hazırlama etkisinin, katılımcı tümcenin ana yüklemi ile henüz karşılaşmamışken incelenmesine olanak sağlamıştır. Bu çalışmayı tamamlayıcı yeni bir deneyde, bu tümcelerin sözcük sözcük değil, tam bir tümce olarak sunulması ve katılımcıların tümceleri okurkenki göz hareketlerinin kaydedilmesi planlanmaktadır. Böylece, hazırlayıcı ve hedef tümcelerde aynı veya farklı ana yüklemin kullanılmasının etkileri ve varsa çevrim-dışı geri dönüşler araştırılabilecektir. Bu göz izleme çalışması halen hazırlık aşamasındadır ve yukarıda bahsedilen büyük araştırma projesinin bir diğer parçasıdır. Sonuç olarak, bu çalışmadan elde edilen bulgular, karşılıklı konuşma sırasında sözdizimsel uyumun incelenmesi açısından da önem taşımaktadır. Zira bu çalışma, gelecekte yapılması planlanan, dilin anlaşılması sürecinden üretilmesi sürecine doğru yapısal hazırlama etkisini, aynı yapı çifti üzerinde yazılı komut alan işbirlikçi yöntemi xxv ile ele alacak bir başka çalışma için de temel teşkil etmektedir. Böyle bir çalışma, yalnız yapısal hazırlama yazınına ve ilgi-iyelik yapılarının dilbilimsel yönden incelenmesine değil; aynı zamanda altta yatan işlemleme mekanizmalarının, gerçek hayattaki dil kullanımını daha doğal ve gerçekçi bir biçimde yansıtan karşılıklı konuşma bağlamında anlaşılmasına da katkıda bulunacaktır. Teşekkür Bu çalışma, 110K381 numaralı TÜBİTAK projesi kapsamında gerçekleştirilmiştir. TÜBİTAK a bu değerli destek için teşekkür ederiz. Aynı zamanda, deneyin hazırlanması aşamasında E-Prime 2.0 yazılımı ile ilgili teknik yardımları için Halil Düzcü ye; katılımcılarımıza ulaşmamız konusundaki büyük desteği için Prof. Dr. Ayhan Sol a;
12 uyaranların hazırlanması ve pilot çalışma aşamalarındaki yorum ve katkıları için Murat Mercan, K. Cihan Bahadır ve Elif Gök e teşekkürü bir borç biliriz. Son olarak, deneyimizde yer almak için gönüllü olan tüm katılımcılarımıza; bu çalışmaya zaman ayırıp, emek verdikleri için çok teşekkür ederiz. Kaynakça Bahadır, Gözde & Hohenberger, Annette, (2010a), Structural Priming in Turkish Genitive- Possessive Constructions, 15th International Conference on Turkish Linguistics te sunulmuş sözlü bildiri, Szeged, Macaristan, Ağustos, Bahadır, Gözde & Hohenberger, Annette, (2010b), Degrees of Nominalization in Turkish: A Comprehension-to-Production Priming Study, AMLaP 2010-Architectures and Mechanisms for Language Processing de sunulmuş poster, York, Büyük Britanya, 6-8 Eylül, Bock, J. Kathryn, (1986), Syntactic persistence in language production, Cognitive Psychology, 18, s Bock, J. Kathryn, (1989), Closed class immanence in sentence production, Cognition, 31, s Bock, J. Kathryn & Loebell, Helga, (1990), Framing sentences, Cognition, 35, s Branigan, Holly P., Pickering, Martin J., & Cleland, Alexandra A., (2000), Syntactic coordination in dialogue, Cognition, 75, s. B13-B25. Branigan, Holly P., Pickering, Martin J., Liversedge, Simon P., Stewart, Andrew J., & Urbach, Thomas P., (1995), Syntactic priming: Investigating the mental representation of language, Journal of Psycholinguistic Research, 24, s Clark, Herbert H., (2002), Conversation, structure of. L. Nadel (Ed.) Enyclopedia of Cognitive Science, Basingstoke, İngiltere: Macmillan, s E-Prime, (2011), E-Prime 2.0 Overview, Göksel, Aslı & Kerslake, Celia, (2005), Turkish, A Comprehensive Grammar, Londra: Routledge, s Kornfilt, Jaklin, (1997), Turkish Grammar, Londra: Routledge, s Levelt, Willem J. M., & Kelter, Stephanie, (1982), Surface form and memory in question answering, Cognitive Psychology, 14, s Pickering, Martin J., & Branigan, Holly P., (1999), Syntactic priming in language production, Trends in Cognitive Sciences, 3, s
13 Pickering, Martin J., & Ferreira, Victor S., (2008), Structural Priming: A critical review, Psychological Bulletin, Vol. 134, No 3, s Pickering, Martin J., & Garrod, Simon, (2004), Toward a mechanistic psychology of dialogue, Behavioral and Brain Sciences, 27, s i Clark, H. H., (2002), Conversation, structure of. In L. Nadel (Ed.) Enyclopedia of Cognitive Science, Basingstoke, İngiltere: Macmillan, s ii Branigan, H. P., Pickering, M. J., & Cleland, A. A., (2000), Syntactic coordination in dialogue, Cognition, 75, s. B13-B25. iii Pickering, M. J., & Garrod, S., (2004), Toward a mechanistic psychology of dialogue, Behavioral and Brain Sciences, 27, s iv Pickering, M. J., & Ferreira, V. S., (2008), Structural Priming: A critical review, Psychological Bulletin, Vol. 134, No 3, s v Pickering, M. J., & Branigan, H. P., (1999), Syntactic priming in language production, Trends in Cognitive Sciences, 3, s vi Bock, J. K., (1986), Syntactic persistence in language production, Cognitive Psychology, 18, s vii Levelt, W. J. M., & Kelter, S., (1982), Surface form and memory in question answering, Cognitive Psychology, 14, s viii Bock, J. K., (1986), s ix Bock, J. K., (1989), Closed class immanence in sentence production, Cognition, 31, s x Bock, J. K. & Loebell, H., (1990), Framing sentences, Cognition, 35, s xi Branigan, H. P., Pickering, M. J., & Cleland, A. A., (2000), s. B13. xii Branigan, H. P., Pickering, M. J., Liversedge, S. P., Stewart, A. J., & Urbach, T. P., (1995), Syntactic priming: Investigating the mental representation of language, Journal of Psycholinguistic Research, 24, s xiii Pickering, M. J., & Garrod, S., (2004), s xiv Göksel, A. & Kerslake, C., (2005), Turkish, A Comprehensive Grammar, Londra: Routledge, s xv Kornfilt, J., (1997), Turkish Grammar, Londra: Routledge, s xvi Göksel, A. & Kerslake, C., (2005), s xvii Kornfilt, J., (1997), s. 49. xviii Kornfilt, J., (1997), s. 50. xix Göksel, A. & Kerslake, C., (2005), s xx Kornfilt, J., (1997), s xxi Bahadır, G. & Hohenberger, A., (2010a), Structural Priming in Turkish Genitive-Possessive Constructions, 15th International Conference on Turkish Linguistics te sunulmuş sözlü bildiri, Szeged, Macaristan, Ağustos, xxii Bahadır, G. & Hohenberger, A., (2010b), Degrees of Nominalization in Turkish: A Comprehension-to- Production Priming Study, AMLaP 2010-Architectures and Mechanisms for Language Processing de sunulmuş poster, York, Büyük Britanya, 6-8 Eylül, xxiii E-Prime, (2011), E-Prime 2.0 Overview, xxiv Bahadır, G. & Hohenberger, A., (2010a), s. 5. xxv Branigan, H. P., Pickering, M. J., & Cleland, A. A., (2000), s. B17.