Konjenital büyüme hormonu eksikliği adı verilen nadir bir genetik duruma sahip çocuklar, diğer çocuklara göre daha yavaş büyürler.
Ergenlik, insan hayatında boyun en fazla uzadığı ikinci dönemdir. Yeni doğan bebeklerin ortalama uzunluğu 50 cm’dir. Bir yaşında bir çocuk yaklaşık olarak 74 cm büyür. 1-2 yaşında bir bebek ortalama 12 cm uzar. Daha sonra boy uzaması ortalama 5-6 cm’de yetişkinliğe kadar devam eder. Ergenlik döneminde kızlar 20-25 cm, erkekler 25-30 cm; Bazı erkek çocuklarda büyüme 30 cm’yi geçebilir.
Boy uzamasını etkileyen olumlu ve olumsuz faktörler
Genetik: DNA, bir kişinin boyunu belirlemede önemli bir faktördür. Bilim adamları, boyun uzamasına etken olan 700’den fazla farklı gen tanımladılar. Bu genlerin bazıları büyüme plakalarını etkilerken, diğerleri büyüme hormonlarının üretimini etkiler. Aralıklardaki normal boy da etnik kökene göre farklılık gösterir. Yine, bu DNA’lar tarafından belirlenir. Down sendromu, Noonan sendromu veya Turner sendromu gibi belirli genetik rahatsızlıkları olan çocukların yaşıtlarından daha kısa olmaları beklenir. Marfan sendromlu insanlar daha uzun olma eğilimindedir.
Hormonlar: Vücut, büyüme plakalarına yeni kemik oluşturmasını söyleyen hormonlar üretir. Büyüme hormonları adı verilen bu hormonlar, hipofiz bezinde üretilir ve büyüme için en önemli hormon grubudur. Bazı sağlık koşulları, vücudun ürettiği büyüme hormonlarının miktarını sınırlayabilir ve boy kısalığına neden olabilir. Konjenital büyüme hormonu eksikliği adı verilen nadir bir genetik duruma sahip çocuklar, diğer çocuklara göre daha yavaş büyürler.
Tiroid hormonları: Tiroid bezi büyümeyi etkileyen hormonlar üretir. Düşük tiroid veya büyüme hormonu seviyeleri, daha yavaş büyüme oranlarına ve daha kısa yetişkin boyuna neden olabilir.
Cinsiyet hormonları: Ergenlik döneminde boydaki hızlı artış, kızlarda östrojen hormonunun, erkeklerde testosteron hormonunun ve büyüme hormonunun artan etkilerinden kaynaklanır ve bu da boy uzamasını uyarır.
Kızlarda salgılanan östrojen hormonu boyun uzamasını sağlayan büyüme kıkırdakları üzerinde olgunlaştırıcı etkiye sahip olduğundan, büyüme kıkırdakları adetten sonra hızla kemikleşir ve kapanır. Bu nedenle, adetten sonra kızlar biraz büyür. Normal adet döneminde boy uzaması ilk adetten sonra sadece 5-6 cm civarındadır.
Cinsiyet: Erkekler kadınlardan daha uzun olma eğilimindedir. Erkeklerin boyunun uzama süreleri kadınlara oranla daha yüksektir. Ortalama olarak, yetişkin bir erkek, yetişkin bir kadından 14 cm daha uzundur.
Yetersiz beslenme: Yetersiz beslenen çocuklar, genellikle çocuklukta beklenenden daha kısa ve küçüktür, ancak bu boşluk, doğru beslenme ve önlemlerle yetişkinlikten önce kapatılabilir.
İlaçlar: Bazı ilaçların kullanımı büyümeyi yavaşlatabilir. Kortikosteroidlerin kronik kullanımı bunun olası bir örneğidir. Bununla birlikte, astım gibi sıklıkla kortikosteroid gerektiren kronik hastalıklar durumlarında da büyüme süreci yavaşlayabilir.
Kronik hastalıklar: Kistik fibroz, böbrek hastalığı ve çölyak hastalığı gibi sağlık sorunları yetişkin boyunun beklenenden kısa olmasına neden olur. Kanserli çocuklar da daha kısa olabilir. Ayrıca karaciğer hastalıkları, kronik bağırsak hastalıkları veya romatizmal hastalıklar, kronik kalp hastalıkları, astım gibi uzun süreli kortizon tedavisine yol açan hastalıklarda boy kısalığı ortaya çıkabilir. Bu hastalarda bir yandan büyüme hormonunun salgılanması olumsuz etki yaparken aynı zamanda ergenliğin geç başlaması nedeniyle çocukların boyları kısa kalmaktadır.
Psikolojik durum: Ergenlik döneminde boy ile psikolojik durum arasında açık bir ilişki vardır. Psikolojik problemler hormonların işleyişini olumsuz etkiler. Ebeveynlerden birinin kaybolduğu, ev ortamından uzakta olduğu veya yoğun sınav stresinin olduğu durumlarda ergenlik dönemini başlatan bazı hormonların ve büyüme hormonunun salgılanmasında yetersizlik olur ve yetersiz boy uzaması görülür.
Büyüme ne zaman durur?
Östrojen hormonu büyüme kıkırdağının tutunmasında yani kemikleşmede testosterondan daha büyük bir etkiye sahiptir. Bu yüzden genelde erkekler kızlardan daha uzundur. Cinsiyet hormonları önce hızlı boy uzamasına neden olur ve daha sonra büyüme kıkırdağı kapanırken ani büyümeyi engeller.
Cinsiyet hormonlarının boy uzaması için adolesanlarda tiroid hormonu ve büyüme hormonunun normal düzeyde salgılanması gerekir. Geç ergenlik döneminde kemik epifizlerinin (büyüyen kıkırdaklar) kemik uçlarının füzyonunu gösteren bir radyografi, yaştan bağımsız olarak daha fazla büyüme olmayacağını kanıtlar.
Büyüme ve Gelişim Sırasında Çocuklarda Boy Artabilir mi?
Boyu etkileyen bazı faktörler kontrol edilebilirken, bazıları kontrol edilemez. Boy, genetik ve DNA’nın neden olduğu dışındaki bazı çevresel değişkenler tarafından artırılabilir. Aksi takdirde, beklenenden daha kısa olması muhtemeldir.
Beslenme uzmanları, çocukların ve ergenlerin bol meyve ve sebze ile dengeli ve yeterli beslenmelerini önermektedir. Bu şekilde onların gelişmesi için ihtiyaç duydukları tüm vitamin ve mineraller sağlanmış olacaktır.
Protein ve kalsiyum almak özellikle kemik sağlığı ve büyümesi için oldukça önemli bir faktördür. Bazı protein açısından zengin gıdalar şunları içerir:
- Et ve kümes hayvanları,
- Deniz ürünleri,
- Yumurta,
- Baklagiller
- Fındık ve yağlı tohumlar.
Kalsiyum açısından zengin bazı gıdalar şunları içerir:
- Yoğurt,
- Süt,
- Peynir,
- Brokoli,
- Brüksel lahanası,
- Soya,
- Sardalya,
- Somon.
Yeterince uyumak büyümeyi etkileyen bir diğer önemli faktördür. Uyku, çocuklarda ve ergenlerde büyüme ve gelişmeyi destekler. Derin uyku sırasında vücut büyüme için gerekli olan hormonları salgılar. Bu nedenle yeterli uyku, yeterli boy, büyüme ve gelişmeyi destekler.
Normal fiziksel gelişimin yanı sıra, boy için düzenli egzersiz önemlidir. Örneğin, dışarıda oynamak veya düzenli egzersiz yapmak kemikleri daha sağlıklı, daha yoğun ve daha güçlü hale getirebilir.