Konuşmacı: Boris ÇİLEVİÇ
Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisi Ahıska Türkleri meselesine büyük ehemmiyet vermektedir. Konu AKPM tarafından çeşitli kararnameler ve tavsiye kararlarında ele alınmıştır. AKPM resmi belgelerde Ahıskalılar için “sürgün edilmiş Ahıska halkı” terimini kullanmaktadır.
1993 yılından bu yana kabul edilen kararnameler ve içerikleri aşağıda özetlenmiştir.
* “ Eski Sovyetler Birliği devletleri arasında halkların yer değiştirmesi konusu üzerine” 996 sayılı karar (1993): 1941 ve 1944 yılları arasında Stalin tarafından çeşitli etnik gruplar ülkelerinden sürülmüştür. Bunların arasında bulunan Ahıskalıların ülkelerine dönme hakları Rusya tarafından verilmelidir. Ahıskalıların dönüşü meselesine ilk olarak bu AKPM dokümanında değinilmiştir.
* “Azerbaycan ve Ermenistan’daki mülteci ve yerlerinden edilmiş insanların durumları üzerine” 1059 sayılı karar (1995): Gürcistan hükümeti, Birleşmiş Milletler’in de desteğiyle Ahıska Türklerinin yurda dönüş ve yerleştirilmelerini kabul etmelidir.
* “Gürcistan’daki yerlerinden edilmiş insanların durumları üzerine” 1305 sayılı karar (1996) ve “ Kafkasya’daki sorunlar üzerine” 1119 sayılı karar (1997): Bu kararlarda Ahıskalıların bahsi geçmemektedir.
* “Kafkasya’daki mülteci ve yerlerinden edilmiş insanlar üzerine” 1335 sayılı (1997) karar: Orta Asya’dan, özellikle Özbekistan’dan 50.000 Ahıska Türkü, daha önce sürüldükleri Gürcistan’daki vatanlarına dönmek istemektedir.
* “Gürcistan’ın Avrupa Konseyine Üyelik Başvurusu ile ilgili Rapor, 1998”: Konseye kabul edilmesinden sonraki 2 sene içerisinde Ahıska halkının yerleştirilmesi ve entegrasyonu ile birlikte Gürcistan vatandaşlığına dönmeleri ile ilgili olarak bir kanun hazırlanacak, 3 sene içinde bu kanun yürürlüğe girecek ve 7 sene içinde de Ahıska halkının vatana dönüşü tamamlanacaktır.
* “Gürcistan’ın Avrupa Konseyine Üyelik Başvurusu üzerine” 209 sayılı Tavsiye kararı: Konseye kabul edilmesinden sonraki 2 yıl içinde Ahıska halkının yerleştirilmesi ve entegrasyonu ile birlikte Gürcistan vatandaşlığına dönmeleri ile ilgili olarak bir kanun hazırlanacak, 3 sene içinde süreç başlatılacak ve kabulünden sonraki 12 yıl içinde bu süreç tamamlanacaktır.
* “Gürcistan’ın yükümlülükleri ve taahhütleri üzerine” 9191 sayılı Doküman (2001): Ahıska halkının durumunun teknik bir meseleden ibaret olmadığı, bizzat Cumhurbaşkanı Şevardnadze tarafından bir siyasî karar alınması gerekliliği vurgulanmıştır. Dokümanda sayıları 230.000 ila 300.000 arasında olduğu tahmin edilen Ahıskalıların sadece üçte birinin dönüş yapmak isteyeceğinin düşünüldüğü belirtilmiştir. Gürcistan, ülkede yaşamakta olanlara vatandaşlık taahhüt etmiş ancak şu anda Gürcistan’da yaşamakta olan 107 kişiden sadece 5 kişi vatandaşlık hakkını elde edebilmiştir. Avrupa Konseyi, Gürcistan’a yardımcı olabilmek adına ilâve kanunlar çıkarmak durumunda kalabilir.
* “Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan’daki mülteci ve yerlerinden edilmiş Ahıska halkının durumları üzerine” 1570 sayılı karar (2002): Gürcistan, prensipte Ahıska halkının ülkelerine dönmesini kabul etmiş, ancak bu konuda somut adımlar atılmamıştır. Konu ile ilgili mevzuatın halen hazırlanmakta olduğu ve ancak konu ile ilgili bir takvim belirlenmemiş olduğu belirtilmektedir.
* “Gürcistan’daki demokratik kurumların işleyişi” üzerine 10049 sayılı rapor (2004): Avrupa Konseyi, Ahıska halkının vatana dönüşü konusunda Gürcistan’a yardımcı olmalıdır.
* “Rusya Federasyonu ve Bağımsız Devletler Topluluğu’ndaki mülteci ve sığınmacıların durumları üzerine” 1667 sayılı karar (2004): Vatansızlık sorunu çözülmeli ve özellikle Rusya Federasyonu’nda yaşayan Ahıskalıların statüleri ile ilgili kanunlar oluşturulmalı ve Rusya vatandaşlığı haklarını kazanmaları için gerekli düzenlemeler yapılmalıdır.
* “Ahıska halkının yerleştirilmesi ve entegrasyonu” üzerine 2004 tarihli rapor: Yetkililer vatana dönmek isteyen ailelerin sayılarını tespit edecek, bölgelere yerleştirilmeleri için gerekli hazırlıkları başlatacak ve Gürcistan halkının bu sürece duyduğu tepkiyi azaltma yolunda çalışmalar yapacak bir komisyon kurmayı planlamaktadır. Bu komisyonun yakında çalışmaya başlayacağı düşünülerek ortaya somut hedefler koyması beklenmekte ve bu sebeple yerleştirme sürecine 2 sene daha eklenerek 2013 yılında sürecin tamamlanması düşünülmektedir.
* “Gürcistan’ın yükümlülükleri ve taahhütleri üzerine” 1415 sayılı karar (2005):Ahıska halkı ile ilgili olarak; daha fazla gecikme olmaksızın Ahıska halkının yerleştirilme sürecinin başlaması için gerekli kanunî, siyasî ve idarî şartlar oluşturularak, sürecin 2011’de tamamlanması sağlanacaktır.
* Şubat 2005 tarihli AKPM raporu: Ahıska halkının eve dönüş meselesi bu raporda daha önceki belgelerden çok detaylı bir şekilde ele alınmıştır. Gürcistan, 1999 yılında Avrupa Konseyine üye olarak kabul edilmiş ancak bu zaman içinde yükümlülüklerini yerine getirmemiştir. 1993 yılından bu yana Gürcistan hükümeti Ahıska Türklerinin dönüşü ile ilgili birtakım faaliyette bulunmuştur. Yerleştirme konusunu ele alacak bir büro kurulmuş ancak maddî sıkıntılardan dolayı faaliyetleri çok sınırlı kalmıştır. 1996’da Şevardnadze döneminde bir kararname imzalanmış ve sonrasında bir komisyon kurulmuştur. Komisyon, 2000 yılına kadar 5000 Ahıska Türkünün vatana dönüşü ile ilgili bir tasarı oluşturmuştur. Ancak siyasî, ekonomik ve sosyal içerikli bazı nedenlerden dolayı bu tasarının uygulanması konusunda çok az gelişme kaydedilmiştir.
* “Yerlerinden edilmiş Ahıska halkının durumu” üzerine 1428 sayılı karar (2005):
i) Gürcistan’ın Avrupa Konseyi’ne üye olmadan önce taahhüt ettiği konuları yerine getirmesi gerekmektedir ve daha fazla gecikme olmaksızın Ahıska halkının yerleştirilme sürecinin başlaması için gerekli kanuni, siyasî ve idari şartların oluşturularak, sürecin 2011’de tamamlanması sağlanacaktır;
ii) Avrupa Konseyi Kalkınma Bankası Kısmi Anlaşmasına dâhil olma ihtimali değerlendirilerek Gürcistan’a dönmek isteyen Ahıska halkının yerleştirilmesi ve entegrasyonu için gerekli maddi olanakları sağlayacak somut projeler sunulmalıdır.
iii) Ahıska Türklerini ilgilendiren teklifler Avrupa Konseyine sunulurken halkın ihtiyaçları göz önünde bulundurulmalıdır.
* “Ermenistan, Azerbaycan ve Gürcistan’daki mülteci ve yerlerinden edilmiş halklar” (2006): Hükümet Gürcistan halkına yönelik bir kampanya başlatmayı düşünmektedir. Kampanyada Ahıska Türklerinin Gürcistan toplumuna kazandırdıkları hatırlatılacaktır. Hükümet şu anda vatana dönmek isteyen Ahıskalı sayısını tam olarak bilmemektedir. Şu ana kadar 756 Ahıskalı Gürcistan’a yerleştirilmiş ve bunların yaklaşık 100’üne Gürcistan vatandaşlığı verilmiştir.
* “Gürcistan’ın yükümlülükleri ve taahhütleri üzerine 1415 sayılı kararın uygulanması (2006) üzerine rapor: Ahıska halkı: yerleştirme sürecinin başlaması için gerekli koşulların sağlanması; Gürcistan yetkililerin bu meseleyi tek başlarına çözmeleri zor görünmektedir. Ahıska halkının demografik ve sosyal durumları ile ilgili güvenilir kaynaklar olmadığı için, konu ile ilgili destek sağlayacak uluslararası kuruluşlara ihtiyaç duyulmaktadır.
* “Gürcistan’ın yükümlülükleri ve taahhütleri üzerine 1415 sayılı kararın uygulanması (2006) üzerine 1477 sayılı karar (2006)”: Yerleştirme ile ilgili Komisyonun çalışmalarının takipçisi olunmalı, uluslararası kuruluşlardan destek alarak gerekli mevzuatın oluşturulması işlemi hızlandırılmalı ve yerleştirme süreci 2011 yılı sonuna kadar tamamlanmalıdır. Ayrıca yerlerinden edilmiş Ahıska halkı ile ilgili 1428 sayılı Meclis kararındaki tavsiyelerin tam olarak uygulanması beklenmektedir.
Tüm bu çabalar, Gürcistan’daki siyasi birtakım sorunlardan dolayı, henüz yeterli sonuç vermemiştir. Uluslararası bağlamda, Ahıskalıların yerleştirilmesi problemi özellikle güvenlik nedeniyle hassas bir konudur. AKPM Gürcistan’ın insan haklarına saygılı bir devlet olarak gelişebilmesi adına, Ahıskalıların vatana dönüşünün sağlanmasını bir önkoşul olarak kabul etmektedir. Bu nedenle AKPM, yerlerinden edilmiş Ahıska halkının onurlarıyla ve haklarına saygı gösterilerek yurtlarına yerleştirilmeleri için elinden gelen her türlü imkânı kullanmaya devam edecektir.
*Boris ÇİLEVİÇ Letonya Parlamentosu ve Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisi Üyesi