Leş yiyiciler hor görülür ve genellikle onlardan korkulur. Dünyanın her yerinde akbabalar, sırtlanlar ve böcekler gibi, zaten ölmüş olan hayvanlarla beslenen canlılar nahoş, kirli ve tehlikeli olarak kabul ediliyor. Hatta günlük dilde dahi akbaba ve sırtlan kelimeleri karşıdakine hakaret etmek için kullanılıyor.
Ernest Hemingway, Afrika'nın Yeşil Tepeleri adlı romanında sırtlanları "ölü yiyici, yavrulayan ineklerin avcısı, topal bırakan, gece siz uyurken yüzünüzü ısırması muhtemel olan, hüzünle uluyan..." şeklinde betimliyor. Akbabalar ise antik çağlardan beri ölümün habercisi ve kötü şansın sembolü olarak görülüyor.
Ancak bilim insanları bu leşçil hayvanlar hakkında daha fazla bilgi edindikçe, onlara bugünkünden çok daha fazla değer vermemiz ve onları korumamız gerektiği daha iyi anlaşılıyor. Leş yiyiciler, yaşadıkları ekosistemin korunmasında hayati bir rol oynuyor, hem sağlık açısından hem de ekonomik yönden önemli faydalar sağlıyor. Leşleri yiyerek hastalık yapan patojenlerin insanlara ve yaban hayatına yayılmasını engelliyor ve kirletici maddelerin doğaya karışmasını önlüyorlar.
Yeni çalışmalar akbabaların, sırtlanların ve diğer leş yiyicilerin sağlık, çevre ve ekonomi alanlarında sağladıkları muazzam faydaları ortaya koyuyor ve bu son derece önemli canlıları kaybetmenin yol açacağı büyük zararları gözler önüne seriyor.
Hindistan’da akbabaların sayısındaki ciddi düşüş 40 binden fazla kişinin ölümüne yol açtı
Bombay Doğa Tarihi Derneği'nde akbaba koruma yetiştirme programını yöneten bilim insanı Vibhu Prakash, akbabaların leş temizleme konusunda son derece becerikli olduklarını ve bu sayede hayvanlar dünyasındaki en etkili leş yiyiciler olduklarını söylüyor. "Vücut ağırlıklarının neredeyse %40'ını toplu halde yiyebilirler, diğer hayvanlar sadece %5'ini yiyebilir" diyor.
Ancak akbabaların nesli Güney Asya ve Afrika'da endişe verici bir hızla tükeniyor. Hindistan'ın en yaygın üç akbaba türünün nüfusu 1992 ile 2007 yılları arasında %97'den fazla azaldı!
Bilim insanları bu iri kuşların gizemli ölüm nedenini araştırdı. Sonunda araştırmacılar, akbabaların hayvan leşleriyle beslenirken, büyükbaş hayvanların tedavisinde veteriner ilacı olarak yaygın bir şekilde kullanılan ağrı kesici diklofenak tarafından zehirlendiklerini fark etti.
Hindistan'ın sokak köpekleri, akbabaların azalmasından kısa sürede faydalandı. Akbaba nüfusunun azalması nedeniyle inek leşleri birikti ve ana leş yiyiciler haline gelen başı boş köpeklerin sayısı hızla arttı.
Prakash, bunun kuduz ölümlerinde artışa yol açtığı için insan sağlığı üzerinde zincirleme bir etkisi olduğunu söylüyor. Köpekler tarafından ısırılan 100 bin kişiden 123'ünün kuduzdan öldüğünü gösteren ulusal bir araştırmaya göre, vahşi köpeklerin Hindistan'da hâkim leş yiyiciler haline gelmesinin bir sonucu olarak en az 47 bin 395 kişi hayatını kaybetti.
Afrika'da da akbabalar hızla ölüyor, ancak farklı nedenlerden dolayı
Kıta genelinde akbaba popülasyonları %97 azaldı. 11 akbaba türünden yedisinin nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya.
Dünya çapında tehdit altındaki ve nesli tükenmekte olan kuşları koruyan ve kâr amacı gütmeyen Peregrine Fund'ın Afrika direktörü Darcy Ogada, bölgedeki çiftçilerin sürülerini aslan gibi büyük yırtıcılardan korumak için yaptıkları zehirlemelerin akbabaları öldürdüğünü söylüyor.
Ayrıca, kaçak avcıların özellikle akbabaları öldürmek için ölü fillerin üzerine zehirli ilaçlar serptiklerini ve böylece kuşların hayvan leşi üzerinde dönerek park korucularını uyarmalarını engellediklerini de ekliyor.
Birçok akbaba ise dini inançlar nedeniyle öldürülüyor. Ogada, akbaba kafalarının özellikle Güney Afrika'da geleneksel tıp ve "kara büyü" için kullanıldığını söylüyor.
Ogada, "Akbabalar olmadığında, arazide leşi yemek isteyen milyonlarca başka canlı var" diyor. "Ancak hiçbiri kemikleri akbabalar kadar iyi temizleyemiyor.’’
Ayrıca bu memeli leşçillerin insanlarla ve diğer hayvanlarla teması, akbabalarınkine göre çok daha yüksek olduğundan ‘’patojenleri yayan bir hastalık bulaştırma merkezi’’ görevi gördüklerini de ekliyor.
Akbabaların sayısının azalmasıyla iklim krizi de hızlanıyor
Hindistan'daki yabani köpekler ya da Afrika’daki sırtlanlar ve çakallar, leşleri yok etme konusunda akbabaların hızına ve verimliliğine yetişemiyor. Bu da birçok leşin doğal yollarla çürümeye terk edildiği ya da bazı durumlarda yakıldığı anlamına geliyor.
Leşler çürüdüklerinde CO2 ve metan da dahil olmak üzere çeşitli sera gazları salınıyor. Arjantin'deki Comahue Ulusal Üniversitesi'ndeki bilim insanları tarafından bu yılın başlarında yayınlanan bir araştırmaya göre, leşler akbabalar tarafından imha edildiğinde bu emisyonların çoğu önleniyor.
Bilim insanları, dünya çapındaki 134-140 milyon akbabanın yılda on milyonlarca ton emisyonu önleyebileceğini, bunun da bazı ülkelerin sera gazı emisyonlarıyla eşdeğer bir miktar olduğunu hesapladı.
Araştırmada "Akbabaların insanlara ve doğaya sağladığı bu ekosistem hizmeti, insanlar da dahil olmak üzere diğer türler tarafından kolaylıkla ikame edilemez" ifadeleriyle akbabaların kilit rolü açıklanıyor.
Sırtlanlar Etiyopya'nın başkentine yıllık 52 bin dolar kazandırıyor
Akbabalar, insanlara sağladıkları büyük faydalara rağmen genellikle haksız yere kötü muamele gören leş yiyiciler arasında yalnız değiller. Sırtlanlar da insanları ve diğer hayvanları şarbon ve tüberküloz gibi hastalıklardan korumada hayati bir rol oynuyor.
ABD'deki Michigan Üniversitesi tarafından 2021 yılında yapılan bir araştırma, sırtlanların dolaştıkları Afrika şehirlerine önemli sağlık ve ekonomik faydalar sağladığını ortaya koydu. Araştırmacılar, benekli sırtlanların kuzey Etiyopya'nın Tigray bölgesinin başkenti Mekelle'de yılda 207 ton (456.000 lb) hayvan atığını ortadan kaldırdığını hesapladı.
Sırtlanların bulunduğu zamanlarla bulunmadıkları zamanların halk sağlığı ve ekonomik sonuçlarını karşılaştıran araştırmacılar, sırtlanların her yıl Mekelle sakinlerinde beş şarbon ve sığır tüberkülozu (TB) enfeksiyonunu ve sığır, koyun ve keçilerde 140 enfeksiyonu önlediğini tespit etti.
Araştırmacılar, Etiyopya'da şarbon ve sığır tüberkülozunun yılda yaklaşık 6 bin insan ölümünden ve 500 bin sığır ölümünden sorumlu olduğunun da altını çiziyor.
Araştırmaya göre, sırtlanların leş yemesi Mekelle'ye sağlık tedavi masrafları ve önlenen hayvan kayıpları açısından yıllık 52 bin dolar tasarruf sağladı.
Doğa korumacıları ve araştırmacılar, leşçillerin sağlık, ekonomi ve çevre konularındaki hayati rolleri hakkında farkındalık yaratarak bu kritik türlerin tükenmesinin önüne geçmeyi umuyor. Bunu yaparken, belki de leş yiyicileri kötülemeyi bırakmamıza ve bunun yerine bize sağladıkları sayısız fayda için onlara değer vermemize de vesile olabilirler.
Kaynak: BBC. Ceyda Yetim tarafından yerelleştirildi