İran’da yirminci yüzyılın başlarından bu yana uzun süreli bir kuraklık yaşanıyor ve bu da ülke genelinde göl ve sulak alanların yok olmasına neden oluyor.
Su kaynaklarına “insan müdahalesi” örneği olarak, İran kuraklığı, su kaynakları üzerindeki agresif baskıdan ve yanlış, kısa süreli ve dengesiz yeraltı suyu yönetiminden kaynaklanan bir durum olarak tanımlanabilir.
Bu durumda, ülkedeki su krizine hangi faktörlerin katkıda bulunduğunu bilmek önemlidir? Burada “su kıtlığı” ve “su krizi” iki kavramı ayırt edilmelidir. Su eksikliği doğal ve iklimsel bir olgudur, ancak su krizi insan eyleminin sonucudur ve bir ülkenin su kaynaklarının yönetimi açısından yönetim ve politika sorunuyla doğrudan ilgilidir.
İran’daki kuraklık durumu, insan müdahalesi nedeniyle yeraltı sularının yenilenebilir kaynaklardan aşırı ekstraksiyonunun bir sonucudur. 2002 yılında 460.000 kuyudan 2015 yılında 794.000’e, kayıtlı kuyu sayısı artmıştır. Sonuç olarak, İran’ın “su krizi”, iklim değişikliğinden ziyade su kaynakları yönetiminde on yıllardır süren verimsiz politikaların bir sonucudur.
Yanlış baraj yapımı, yeraltı suyu kaynaklarının arzı ile ilgili olarak tükenmesi, kaçak kuyuların kazılması, endüstriyel fabrikaların yanlış yerleştirilmesi (genellikle İran’ın orta bölgelerine yerleştirilen ve barajlardan su transferine neden olan su merkezlerinden uzak), verimsiz tarım teknikleri ve tarımda suyun uygunsuz kullanımı (şarap üretiminin ana malzemesi olarak kullanılan üzüm yetiştiriciliğinin yerine elma yetiştiriciliğinin kullanılmasındaki ideolojik değişiklikler veya ısrar gibi) çok fazla suya ihtiyaç duyan buğday ekiminde kendi kendine yeterlilik) ve nüfus artışı İran’daki su krizinin ana nedenleri olarak düşünülebilir.
Bu arada Washington’un İran’a uyguladığı yaptırım ve kısıtlamalar Tahran’ı petrokimya, madencilik ve çelik yapımı gibi su yoğun endüstriler de dahil olmak üzere alternatif ham petrol kaynakları aramaya zorladı. Yani zaten su zorluğuyla karşı karşıya kalan İran’da ekonominin çeşitlendirilmesi su tüketimini artırıcı bir şekilde yapıldı.
İran medyası yıllardır araştırmacılara ve uzmanlara dayanarak, su krizini ve endüstrinin yasalarını ve yönetim yapısını gözden geçirme gereğini defalarca tartıştı ve bu sektör tarafından çok fazla su israf edildiği konusunda uyardı. Bu nedenle, İran’daki su krizi öncelikle su sektöründeki “kötü yönetim”in bir sonucudur. Akademik araştırmalarda ve İran Meclisi Enerji Komitesi’nde, iklim değişikliğinin su krizinin doğrudan bir nedeni olmaktan ziyade bu süreçte etkili bir faktör olduğu kabul edilmektedir.
Khuzestan eyaleti şu anda bu politikaların onlarca yıllık sonuçlarıyla karşı karşıya. Hawizeh bataklıklarının mevcut ve eski baraj inşaatı, su transferi ve drenaj çalışmalarından, bölgedeki kuraklığa ve bunun sonucunda oluşan kum fırtınalarına önemli katkı sağlayan petrol vb. Khuzestan ve halkının “kalkınma” adına yok edilmesi yıllardır uzmanlar ve aktivistler tarafından gündeme getiriliyor ve kınanıyor, ancak rejim kulaklarını kapalı tutmayı tercih ediyor.
Ancak Khuzestan ilk kez su kıtlığı krizleri ve içme suyu ve tarımın kesilmesiyle karşı karşıya değil. Örnek olarak, geçen yıl Ahvaz ilçelerinden biri olan Gheyzaniyeh’te geniş çaplı protestolar yaşanmıştı ve 83 köy ve 250 bin nüfuslu bu bölgenin 50 yıl geçmesine sonra hala içme suyu sorunuyla karşı karşıya olduğu açıklandı.
Khuzestan eyaleti sakinleri, çoğunlukla kötü alt yapı ve eski ve onarılmamış altyapı nedeniyle içme suyundan kesildikten sonra temmuz ayı ortasında protesto mitingleri düzenlediler. Ayrıca çiftlikler ve çiftlik hayvanları için su eksikliğinden de şikayet ettiler.
Sıcaklıklar 50 dereceye kadar yükseldi ve su ve elektrik eksikliği insanlar için birçok soruna neden oldu. İran enerji bakanı daha önce geniş çaplı kesintiler açıkladı ve halkı buna katlanmaya çağırdı. Protestolar köylerden başlayıp şehirlere ulaştı. Ancak Ahvaz ve Khorramshahr şehirlerinde, polisin çok şiddetli muamelesiyle durum tamamen değişti.
Protestolar başlarken, İran Meclisi Enerji Komisyonu başkanı, Khuzestan’daki iki ana dereyi kurutan Karkheh ve Dez barajlarının işletilmesine izin verdiklerini iddia etti. Fars Haber Ajansı (IRGC’nin sahibi olduğu) sadece üç gün sonra, sınırlı su tutmayla bile Karkheh Barajı’nın 60 günden daha az bir süre su depolayacağını bildirdi. Temel olarak, bu barajın açığa çıkardığı su, İran’ın orta ve kurak bölgelerindeki çeşitli tarımsal ve endüstriyel kullanımları sulamak için kullanılacak, bu nedenle insanların ve hayvanların içme suyu üzerinde hiçbir etkisi olmayacaktır.
Khuzestan sakinleri sosyal medyada, eyalette hiçbir zaman gerçekten içilebilir musluk suları olmadığını ve su satın aldıklarını veya birçoğu şu anda kuru olan nehirlerden çektiklerini paylaştılar.
Artan işsizlik ve tarım ve hayvancılığın kaybıyla protestolar, su krizinin yanlış idaresini protesto etmenin ötesine geçti. Protestocuların büyük bir kısmının, sosyal medyada kullanıcılar ve sivil aktivistlerden geniş çaplı tepkilere yol açan yaygın polis şiddeti neden oldu. İran Kalem Derneği, Öğretmenler Derneği, bağımsız sendikalar, sinema belgeselleri derneği ve düzinelerce üniversite profesörü protestoculara yönelik yaygın baskıya karşı çıktılar.
Bu arada hükümet medya kuruluşları da haber ve haberler yayınlayarak ortamı yatıştırmaya çalıştı. Devlet medyasından gazeteciler geniş çaplı kısıtlamalarla bölgeye giderek nehirlerde su aktığını ve herhangi bir sorun olmadığını iddia ettiler. Bir zamanlar nakliyenin geliştiği bu büyük nehirde çok az su olduğunu gösteren video ve fotoğraflarıyla bile.
Polisin doğrudan protestoculara ateş ettiğine dair düzinelerce video ve kapsamlı kanıtlara rağmen, yetkililer sadece iki genç protestocunun ölümünü doğruladı ve protestocuların kendilerini suçladı. Haberlerde, protestolarda çok sayıda 20 yaşın altında olmak üzere “en az sekiz kişinin” öldüğü belirtiliyor.
Sosyal medyada en çok izlenen videolardan birinde, polisten kaçan protestoculardan birinin işsiz olduğunu, düşman olmadığını ve hakkını istediğini haykırdığı görülüyor. Ancak, polis ona ateş ediyor.
Protestoların üzerinden bir haftadan fazla zaman geçti ve yetkililer net bir yanıt vermedi. İran’ın İslami lideri Khamenei, protestonun halkın hakkı olduğunu, ancak düşmanın bunu kötüye kullanmasına izin verilmemesi gerektiğini iddia ediyor.
Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi sekreteri attığı bir tweette yüzlerce kişinin gözaltına alındığını söyledi, ancak su krizindeki protestocuların neden gözaltına alındığını açıklamadı. Rejim, halkın iradesine ve taban desteğine rağmen, protestoları yabancı düşmanlardan, düşman medyadan ve ayrılıkçı gruplardan sorumlu tutuyor.
Khuzestan, İran-Irak savaşından 30 yıldan uzun bir süre sonra hala yeniden yapılanma, yoksulluk, işsizlik ve istihdam gibi sorunlarla karşı karşıya. 1979 devrimi ve savaşından önce bu eyalet İran’ın en çok protesto gerçekleştiren eyaletlerinden biriydi. Haft Tappeh şeker kamışı işçilerinin son protestoları ve petrol, gaz ve petrokimya işçilerinin son grevleri bu sorunları gözler önüne seriyor. Petrol işçilerinin son grevi bir aydan uzun sürerken, grevin organizasyon komitesi protestolara destek verdi. Bunu yaparken, hem İran’daki farklı toplumsal grupların karşılaştığı meselelerin birbirine bağlılığını hem de onları devirmek için gerekli olan mücadelelerin ortaya çıkan bağlantısını göstermektedir.