Merkeziyetçi bir yapıya sahip olan Osmanlı Devleti için Saray,
- Devlet yönetiminin merkezi,
- Aynı zamanda Padişahın kişisel yaşantısının geçtiği yerdir.
Saray kısmında anlatacaklarımız TOPKAPI SARAYI’DIR.
TOPKAPI SARAYI
- Fatih Sultan Mehmet’in yaptırdığı Topkapı sarayı, yaklaşık 400 sene boyunca devletin idare merkezi ve Osmanlı padişahlarının evi olmuştur.
- Zamanla ortaya çıkan ihtiyaca göre çeşitli eklemeler yapılarak bugünkü halini almıştır.
- İçinde 4.000'e yakın insan yaşamıştır.
Üç bölüme ayrılır.
1. BİRUN (DIŞ SARAY):
- Sarayın dış bölümüdür.
- Birun ahalisi Yeniçeri Ağası, Altı Bölük halkı, Cebeciler, Topçular, Çaşnigirler, Seyisler, Müteferrikalardır.
- Birun ahalisi gündüz buraya gelir, akşam evlerine döner.
- Birun BABUSSADE kapısı ile Enderun’a bağlanır.
2. ENDERUN (İÇ SARAY):
- Sarayın iç bölümüdür.
- Harem burada olduğu için padişahın özel yaşantısının geçtiği bölümdür.
- Aynı zamanda Osmanlı Devleti’ne yüksek dereceli devlet adamı yetiştiren bir çeşit Saray okuludur.
Enderun Mektebi
- 2. Murad zamanında kurulan Enderun Mektebi gerçek şahsiyetine Fatih Sultan Mehmed zamanında kavuşmuştur.
- Devşirme sistemi ile Hıristiyan ailelerden toplanan çocuklar Türk ailelerin yanında Müslüman olup, Türk kültürünü öğrendikten sonra bir seçime tabi tutulurlar.
- Seçimde başarılı olanlar ENDERUN'A alınırlar.
- Burada hem eğitim ve öğretimlerini görürler; hem de Sarayın çeşitli hizmetlerini görürler.
Enderun’a giren çocuklar sırasıyla;
1. BÜYÜK ODA: Enderun’un hazırlık sınıfı durumunda olan bu odalarda
2. KÜÇÜK ODA: Türkçe, Arapça, Farsça, Cirit, Koşu, vs. dersleri verilir.
3. SEFERLİ ODASI: Bu odanın öğrencileri eğitim ve öğretimin yanında pratik yaparlar, padişahın gittiği yerlere giderler, Enderun halkının çamaşırlarının yıkanması ve tertibiyle ilgilenirlerdi.
4. DOĞANCILAR ODASI: Hünkârın av doğanlarının bakımı ve yetiştirilmesi, saray kuşlarının bakım ve üretimi, av ve avcılık hizmetlerini yerine getirirlerdi.
5. KİLER ODASI: Enderun ve saray halkının her türlü yiyecek ve içecek ihtiyaçlarını hazırlayıp korurlardı.
6. HAZİNE ODASI: Buradaki öğrenciler hazinenin açılıp kapanması ve korunmasını sağlarlar, hazineye paranın giriş ve çıkışını deftere kaydederlerdi.
7. HAS ODA:
- Enderun’un en yüksek, en son ve en seçkin kademesidir.
- Defalarca testlerden geçerler, bundan sonra da bizzat padişaha takdim edilirlerdi.
- Amirlerine “hasodabaşı” denirdi.
- Has odada kalanlar Hırka-i Saadet odasını temizlemek, mukaddes emanetleri muhafaza etmek, kandil gecelerinde öd ağacı yakmak ve gül suyu dökmek gibi sorumlulukları da vardı.
- Hünkâr müezzini, sır kâtibi, sarıkçıbaşı, başçavuş gibi padişahın hususi hizmetinde bulunanlar da genellikle bu odadan seçilirdi.
Bu odaların her birinde yaklaşık 2 yıl hem eğitim hem de hizmet görerek yükselirler. Ortalama 15 yıllık bir eğitimin ardından En son Has odada hizmetini tamamlayan KAPIKULU, ÇIKMA usulü ile Taşrada ya da Birun’da görevlendirilirler.
DİKKAT : Bunların en küçük rütbelisi Sancakbeyi’dir. (yani Enderun eğitiminin sonunda yüksek dereceli devlet memuru olarak mezun olurlar. Bugünkü Vali'ye karşılık gelir.)
NOT: Taşraya görevlendirilen Kapıkulları Haremden evlendirilirler. Çünkü bunların gittikleri yerlerde yerel bağlantılar kurması istenmemiştir. Bu bir yönden iyi olurken diğer yandan Kapıkullarının halktan kopuk bir hayat sürmelerine neden olmuştur.
3. HAREM:
- Osmanlı’da harem, herkesin giremediği bir ortamdı.
- Sözcük olarak harem "dokunulmaz, kutsal" anlamına gelir.
- Harem’in sorumlusu HAREM AĞASI’dır.
- Ayrıca Padişahın Annesi VALİDE SULTAN ve
- Padişaha çocuk doğurmuş olan eşi HASEKİ SULTAN Haremin etkili kişileridir.
Haremin İki temel fonksiyonu vardır.
Birincisi,
- Padişahın özel yaşamını sürdüğü ve eş bulduğu yerdir.
- Fatih'le birlikte şehzadeler yabancı hanedanlarla evlenmeyi bıraktıklarından bu çok önemli ve hanedanın devamı için vazgeçilmez bir fonksiyondur.
İkincisi,
- Bir okuldur. Yani Enderun'un kadınlar için karşılığıdır.
- Enderun da yetiştirilen gençlerle sarayda eğitim almış cariyelerin evlendirilmesiyle sadece devlete bağlı yönetici bir zümre oluşturulmuştur.