Ses tonu yükseliyor, şiddet sözde kalıyordu. Savah kentinde bir vaiz, diğer müslümanlar gibi camide değil de ayrı olarak toplananları ihbar etmiş, onları polisin cezalandırmasını istemişti. Onse-kiz tarikatçı tutuklanmıştı. Bir kaç gün sonra muhbir bıçaklanmış olarak bulundu. Nizamülmülk ibret olacak bir ceza verilmesini istedi. İsmailiye mezhebinden bir marangoz yakalandı, işkence edildi, çarmıha gerildi, sonra da ölüsü kent sokaklarmda gezdirildi.
Bir tarihçi "O vaiz İsmaililerin öldürdükleri, o marangoz da verdikleri ilk kurban oldu" diye yazdı. İlk zafer de Nişapur'un güneyindeki Kain kentinde alındı. Kirman'dan altı yüz tüccar, hacı ve önemli miktarda yük getiren bir kervan gelmekteydi. Kain kentine yarım günlük yolda, yüzleri maskeli, silahlı adamlar yolu kesmişlerdi. Kervancı onları haydut sanmış, haraç verip kurtulmak istemişti. Oysa durum farklıydı. Yolcular bir kale-kente götürülmüş, bir kaç gün tutulmuş ve mezhep değiştirmeleri istenmişti. Bazıları kabul ettikleri için serbest bırakılmış, diğerleri öldürülmüştü.
Kervan olayı, ardından gelecek şiddet olaylarının sadece küçük bir habercisiydi. Katliam, karşılıklı öldürme eylemleri, her kentte, her kasabada, her köyde cereyan ediyor ve "Selçukluların barış düzeni" aşınmaya yüz tutuyordu. İşte unutulmaz Semerkant krizi o sıralar patlak verdi. Bir tarihçi "Olayların ardında Ebu Tahir var" diye kestirip attı. Oysa işler o kadar basit değildi.
87-
Gerçi, Ömer Hayyam'ın eski velinimeti, günlerden bir Kasım | günü çıkıp İsfahan'a gelivermişti. Tirah Kapısından kente girer girmez doğruca arkadaşının evine varmış, o da minnetini belirtebilmenin mutluluğu içinde, evini ona açmıştı. Geleneksel nezaket sözleri kısa kesilmiş ve Ebu Tahir yaşlı gözlerle:
— Nizamülmük'ü hemen görmem gerek demişti.
Hayyam kadıyı hiç bu halde görmüş değildi. Onu yatıştırmaya çalıştı:
— Vezire bu gece gideriz. O kadar vahim mi?
— Semerkant'tan kaçmak zorunda kaldım.
Kadı sözlerine devam edemedi, tıkandı, gözlerinden yaşlar akmaya başladı. Son görüşmelerinden bu yana yaşlanmıştı, cildi kırışmış, sakalı beyazlaşmış, sadece kaşları kapkara kalmıştı. Ömer teselli edici birkaç söz söyledi, Kadı kendine geldi, sarığını düzeltti, sonra:
— Hani şu Kesik Yüz denilen adamı hatırlıyor musun? diye sordu.
— En küçük bir farklı düşünce sezinleyince zıvanadan çıktığını hatırlıyorsun değil mi? İsmailiyelilere katıldığı üç yıldan beri, eskiden Gerçek Din'i savunmak için gösterdiği gayretkeşliği, bu kez O'nun hatalarını kanıtlamak için gösteriyor. Yüzlerce, binlerce kişi peşinde gidiyor. Sokağın hâkimi o; kendi yasasını esnafa zorla kabul ettirdi. Kaç kez Han'ı görmeğe gittim. Sen Nasır Han'ı tanımıştın, aniden öfkelenir, anında sakinleşirdi. Allah rahmet eylesin, her duamda ona da okuyorum. Şimdi yeğeni Ahmet işbaşında. Toy, kararsız, ne yapacağı belli olmayan biri. Ne yönden yanaşacağımı bilemedim hiç. Kaç kez bu yobazların yaptıklarından şikâyet ettim, beni hep bir kulağı ile dinledi, canının sıkıldığını göstermeyi de ihmal etmedi. Hiçbir şey yapamayacağını anlayınca, milis kuvvetlerinin komutanlığını ve bana yakm olan bazı yargıçları çağırdım, îsmailiyelilerin hareketlerini yakından izlemelerini istedim. Kesik Yüz'ü izlemek üzere üç gönüllü çıktı. Amacım Han'a ayrıntılı bilgi vererek gözlerini açmaktı. O sırada adamlarım tarikatçıların reisinin Semerkant'a geldiğini haber verdiler.
— Hasan Sabbah mı?
— Ta kendisi! Benimkiler îsmailiyelilerin toplandıkları Ghatfar mahallesinde Abdak sokağının iki başını tuttular. Sabbah, kılık değiştirmiş olarak dışarı çıktığında üzerine çullandılar, kafasına bir çuval geçirip bana getirdiler. Onu hemen Saraya götürdüm. Yaptı-
88
ğım işi beğenileceğini sanıyordum. Han ilk kez ilgi gösterdi, adamı görmek istedi. Sabbah huzuruna çıkartıldığında, ellerinin çö-zülmesini ve onunla yalnız kalmak istediğini söyledi. Han'ı o tehlikeli yobaza karşı uyarmak istedim ama fayda etmedi. Adamı, doğru yola gelmesi için inandırmak istediğini söyledi. Görüşmeleri uzayıp gitti. Arasıra Han'ın adamlarından biri kapıyı aralayıp bakıyordu. Görüşme devam ediyordu. Gün ağardığında, ikisinin yanyana namaza durdukları görüldü. Aynı sözleri bir ağızdan tekrarlıyorlardı. Adamlar, onlara bakmak için birbirlerini itekleyip duruyorlardı.
Ebu Tahir bir yudum şerbet içtikten sonra devam etti
— Gerçeği kabul etmek gerekiyordu. Semerkant'ın Efendisi, Maveraünnehir'in Hükümdarı, Karahanlıların Vâris'i tarikata girmişti. Gerçi bunu açıklamış değildi ve Gerçek Din'e bağlıymış gibi görünüyordu ama, çevresindeki danışmanların yerini İsmaililer almıştı bile. Sabbah'ı yakalatan kuvvet komutanları teker teker öldürüldü. Benim muhafızlarımın yerini, Kesik Yüz'ün adamları aldı. Bana yapacak ne kalmıştı? İlk hacı kafilesi ile yola çıkmak ve İslam'ın kılıcını taşıyan Nizamülmük ile Melikşah'a durumu anlatmaktan başka?
Aynı akşam, Hayyam Ebu Tahir'i Nizam'a götürdü. Onları başbaşa bıraktı. Nizam sessizce kadıyı dinledi, yüzü gölgelendi. Kadı konuşmasını bitirdiğinde:
— Semerkant'taki felaketin ve hepimizi tehdit eden belanın gerçek sorumlusu kim, biliyor musun? diye sordu. Seni buraya getiren adam?
— Ömer Hayyam mı?
— Başka kim olabilir? Onu öldürtebileceğim gün, Hasan Sab-bah'ın hayatını Hoca Ömer kurtardı. Onu öldürmemizi engelledi. Şimdi bizi öldürmesini engelleyebilecek mi bakalım?
Kadı ne diyeceğini bilemiyordu. Nizam içini çekti. Kısa, sıkıntılı bir sessizlik oldu.
— Ne yapalım dersin?
Soruyu soran Nizam'dı. Ebu Tahir'in cevabı hazırdı. Tane tane söylemeğe başladı:
— Selçuklu bayrağının Semerkant üzerinde dalgalanmasının zamanı geldi.
Vezirin yüzü karardı:
— Sözlerin altın değerinde dedi. Yıllardır, İmparatorluğun Maveraünnehir'i içermesi, Semerkant ve Buhara gibi zengin kent-
89
leri kapsaması gerektiğini tekrarlayıp duruyorum. Boşuna. Melik-şah dinlemek istemiyor.
— Oysa Han'ın ordusu çok zayıf. Emirlerine maaş veremiyor, kaleleri harabeye dönmüş durumda.
— Bunu biliyoruz.
— Melikşah, babası Alpaslan gibi, nehri geçecek olursa, aynı akıbete uğramaktan mı korkuyor?
— Katiyyen.
Kadı daha başka soru sormadı. Bir açıklama bekledi. Nizam:
— Melikşah nehiri geçecek olursa, onu yatağına almayacağını, Harem'i cehenneme döndüreceğini söylemiş. Unutma ki Semer-kant, Terken Hatunun vatanı. Nasır Han ağabeyi idi, Ahmet Han da yeğeni. Maveraünnehir onun ailesine ait. Atalarının kurduğu saltanat son bulacak olursa, onun da saray kadınları arasındaki konumu değişir ve oğlunun Melikşah'a vâris olma olasılığı ortadan kalkar.
— Ama oğlu daha iki yaşında!
— İyi ya, çocuk ne kadar küçükse, anası o denli savaşmak zorunda!
— Anladım dedi Kadı. Sultan asla Semerkant'ı almak istemeyecek.
— Bunu söylemedim. Ama bunun için fikrini değiştirmek gerekir. Ne var ki, Hatunun silahlarından daha güçlü silahlar kullanmamız gerekecek.
Kadı kızardı. Nazikçe gülümsedi, yine de önerisinden vazgeçmedi:
— Size anlattıklarımı Sultan'a tekrar etmem yetmez mi? Hasan'ın çevirdiği dolapları ona anlatmam yetmez mi?
Nizam:
— Hayır, diye kestirip attı.
O an tartışamayacak kadar düşünceliydi. Kafasında bir plan oluşmak üzereydi. Kadı sessiz, vereceği kararı bekliyordu. Vezir:
— Yarın sabah Sultan'ın Harem'ine gidip, baş harem ağasını görmek istediğini söyliyeceksin. Semerkant'tan geldiğini ve Terken Hatun'a ailesinden haber getirdiğini söyliyeceksin. Memleketinin bir kadısı, hanedanının sadık bir hizmetkârı olduğun için, seni kabul edecektir.
90
Kadı başıyla onaylamak gereğini bile duymadı. Nizam devam
etti:
— Kabul odasma girdiğinde, yobazlarm Semerkant'ı ne hale getirdiğini anlatacak ama Ahmet'in onlara katıldığını söylemeyeceksin. Tam aksine, Hasan Sabbah'ın tahtını tehlikeye soktuğunu ve ancak bir mucizenin onu kurtarabileceğini söyleyeceksin. Beni görmeğe geldiğini, ama seni gereği gibi dinlemediğimi, hatta Sultan'a bunları anlatmaktan seni vazgeçirmek istediğimi söyleyeceksin.
Ertesi günü, strateji hiçbir engel görmeden aynen uygulandı. Terken Hatun, Semerkant'ı kurtarmak için, Sultan'ı ikna etmeyi üzerine alırken, Nizamülmülk buna karşı çıkar gibi yapıyor ama bir yandan da seferberlik hazırlığında bulunuyordu. Bu kandırma savaşı sonunda Maveraünnehir'i almaktan, Semerkant'ı kurtarmaktan çok, İsmaililerin bozgunculuğu yüzünden sarsılan saygınlığına yeniden kavuşmak istiyordu. Bunun için de kesin ve etkili bir zafere ihtiyacı vardı. Yıllardan beri, casusları Hasan'ın yerinin bilindiğini, yakalanmasının an meselesi olduğunu tekrarlayıp duruyorlardı ama, asi ele geçmiyor, en ufak bir karşılaşmada adamları adeta buharlaşıp yok oluyorlardı. Bu nedenle Nizam, yüzyüze savaşmanın yollarını arıyordu. Semerkant ona, hiç ummadığı bir anda bu fırsatı verdi.
1089 ilkbaharında, ikiyüz elli bin kişilik bir ordu, filleri ve silahları ile harekete geçti. Onu harekete geçiren yalanlar ve entrikalar bir yana, her ordunun yaptığı işi yapmaya hazırdı. Önce Buhara'yı ele geçirdi sonra Semerkant'a yöneldi. Kentin kapısına geldiklerinde, Melikşah Ahmet Han'a, duygulu bir üslupla, kendisini yobazların ellerinden kurtarmaya geldiğini yazdı. Han, soğuk bir ifadeyle "Saygıdeğer biraderimden böyle bir isteğim olmadı" diye cevap verdi. Melikşah şaşırdı ama Nizam hiç heyecanlanmadı: "Han, hareketlerinde özgür değil, yokmuş gibi davranalım" dedi. Zaten ordunun geri gidecek durumu yoktu, Emirler paylarına düşecek olanı istiyorlardı, her halde elleri boş dönecek değillerdi.
Daha ilk günlerden itibaren, kule muhafızlarından birinin ihaneti ile saldırganlar kente sızmışlardı. Batı'da, Manastır Kapısının yakınında mevzilendiler. Savunucular ise güneye, Kiş Kapısının yanma çekildiler. Halkın bir kısmı Sultan'ın birliklerini tutmaya karar vererek, onları beslemeye, teşvik etmeye girişti. Diğerleri ise, inançlarından ötürü, Ahmet Han'dan yana oldular. Savaş iki hafta
91
bütün şiddeti ile devam etti. Ama sonucu belli idi. Kubbeler mahallesinde bir dostunun evinde gizlenen Ahmet Han ile tüm İsmaili liderler esir alındı. Sadece Hasan, bir lağım kanalından kaçmayı başardı.
Tabii kazanan Nizam oldu ama Sultan'ı ve Hatun'u kandırarak! Saray ile ilişkileri, onanmaz biçimde bozuldu. Melikşah, Ma-veraünnehir'in en ünlü kentlerini ele geçirmekten memnun olduysa da, aldatılmış olmanın ezikliğini fazlasıyla duydu. Hatta birlikler için verilen geleneksel zafer ziyafetini vermeyi red etti. Nizam, duyması gerekenlere "pintilik" demekle yetindi.
Hasan Sabbah'a gelince, bu yenilgiden önemli bir ders çıkarttı. Hükümdarları kazanmaktan vazgeçip, insanlığın o güne kadar tanıdığı en korkunç terör örgütünü kurdu. Bu örgüte Haşhaşiler Tarikatı denildi.
XVII
Alamut. Bir kaya üzerinde bir kale. Altı bin ayak yükseklikte. Manzara olarak: Çıplak dağlar, unutulmuş göller, dik yarlar, dar boğazlar. Bu boğazlardan en kalabalık ordu bile, ancak tek tek geçerek girebilir. Bu kayalıkları en hızlı kurşunlar bile delip geçemez.
Elburz Dağları'nm karları, ilkbahar olup da eridiği, ağaçları yerlerinden ettiği için "deli ırmak" diye adlandırılan Şah-Rû, hâkimdir yöreye. Yaklaşanın vay haline, vay kıyılarında konaklamaya yeltenen orduya!
Nehirden ve göllerden hergün kaim bir sis tabakası yükselir, uçurumu olduğu gibi kaplar, yer ortasmda öylece asılı kalır. Orada bulunanlar için Alamut kalesi, bulutlar okyanusunda bir adadır. Aşağıdan bakıldığında da cinlerin sığınağı!
Yerli deyişe gire Alamut: "Kartal Yuvası" demek. Anlatıldığına göre, bu dağları denetlemek için bir kale yaptırmak isteyen bir hükümdar, oralara terbiye edilmiş bir kartal bırakmış. Kuş gökyüzünde dolanıp durduktan sonra bu kayanın üstüne konmuş. Sahibi de en iyi yerin burası olduğunu anlamış.
Hasan Sabbah da tıpkı o kartal gibi yaptı. Adamlarını toplayacağı, okutacağı, örgütleyeceği bir yer bulmak için bütün İran'ı dolaştı. Semerkant olayından sonra büyük kentleri zaptetmenin hayal olduğunu, Selçuklular ile anında çatışmaya girmek zorunda kalacağını, bunun da İmparatorluğun lehine olacağını anlamıştı. Ona gereken başka bir yerdi, girilmez, alınmaz, ulaşılmaz, dağlık bir sığınak!
Maveraünnehir'de ele geçen bayraklar İsfahan sokaklarında sergilendiği sırada, Hasan da Alamut dolaylarında bulunuyordu. Burası onun için bir esin kaynağı oldu. Daha Alamut'u uzaktan görür görmez, kendi yükselişinin, devletinin doğuşunun gerçekleşeceği yerin ancak burası olacağını anlamıştı. Alamut o sıralarda pek Çok kent gibi, içinde birkaç askerin, birkaç köylünün, bir o kadar da esnafın, aileleri ile birlikte yaşadıkları tahkim edilmiş bir yerdi.
92
93
Başında, Nizamülmülk'ün atadığı, adı Mehdi Alayit olan bir vali bulunuyordu. Adamm bütün derdi ceviz, üzüm ve nar yetiştirmek ve sulamada kullanacağı suyu bulmaktı. İmparatorluktaki çalkantılar uykusunu hiç kaçırmıyordu.
Hasan önce, Alamut'lu birkaç müridini oraya salıverdi. Adamlar vaaz vermeğe ve mezhep değiştirtmeye başladılar. Birkaç ay sonra lidere, durumun elverişli olduğu haberini gönderdiler. Hasan, her zaman olduğu gibi, sufi bir derviş kılığında kente girdi. Çevreyi dolaştı, teftiş etti, denetledi. Vali bu mübarek adamı huzuruna kabul etti. Neyin hoşuna gideceğini sordu. Hasan:
— Bana bu kale gerek, diye yanıtladı.
Vali gülümsedi, dervişin şakacı bir adam olduğunu sandı. Ama konuğu hiç de gülümsemiyordu:
— Ben bu yeri almaya geldim. Karargâhrndaki bütün adamlar benden yana, dedi.
Sonrası ne duyulmuş ne görülmüştür. Özellikle îsmaililer tarafından tutulmuş o günlerdeki tutanakları incelemiş olan doğubi-limcileri, yanılmadıklarından iyice emin olmak için, onları birkaç kez okumak zorunda kaldılar. Bir de biz görelim:
XI. yüzyıl sonlarındayız, tam olarak 6 Eylül 1090 tarihinde. Haşhaşilerin dâhi kurucusu Hasan Sabbah, 166 yıl boyunca Ta-rih'in en korkunç tarikat merkezi olacak kaleyi ele geçirmek üzeredir. Oysa şuracıkta, valinin karşısında oturmuş, sesini yükseltmeden:
— Alamut'u almaya geldim diye tekrarlayıp durmaktadır.
— Bu kale bana Sultan adına verildi. Onu almak için para verdim.
— Ne kadar?
— Üç bin altın dinar!
Sabbah bir kâğıt alıp yazar: "Alamut kalesinin bedeli olarak Mehdi Alayit'e üçbin altın dinar ödensin. Bize Tanrı yeterlidir. Koruyucuların en iyisidir." Vali endişelendi. Derviş kılıklı bu adamm imzasının bu miktarda bir parayı ödetmeye yetmeyeceğini düşündü. Damgan kentine vardığında, hiç beklemeden altınını aldı.
XVIII
Alamut'un alındığı haberi İsfahan'a geldiğinde, telaş yaratmadı. İs-hafan daha çok, Nizam ile Saray arasındaki çekişmeyle meşguldü. Terken Hatun, ailesine karşı giriştiği eylemden ötürü, Nizam'ı af-fetmemişti. Melikşah'ı, güçlü vezirinden kurtulması için sıkıştırıyordu. Sultanm, babası öldüğü vakit bir vasi sahibi olması çok doğaldı, çünkü o tarihte daha onyedi yaşındaydı, oysa bugün otuz-beş yaşında olgun bir erkek olarak işlerin yönetimini ata'sına bırakamazdı, İmparatorluğun gerçek efendisinin kim olduğunun öğrenilmesinin zamanı gelmişti! Semerkant olayı, Nizam'ın gücünü kanıtlamak, efendisini aldatmak ve herkesin önünde onu küçük düşürmek istediğini göstermemiş miydi?
Melikşah harekete geçmede duraksayıp dururken, bir olay karar vermesini çabuklaştırdı. Nizam, Merv valiliğine kendi torununu atadı. İddialı, dedesinin gücüne güvenen delikanlı, herkesin önünde yaşlı bir Türk Emirine hakaret etmişti. O da ağlayarak Me-likşah'a şikâyete gelmişti. Çileden çıkan Sultan, Nizam'a şöyle bir yazı gönderdi: "Sen benim yardımcımsan, bana itaat etmen ve yakınlarının adamlarıma çatmalarmı önlemen gerekir; yok kendini, benimle eş düzeyde iktidar ortağı sanıyorsan^ bilesin ki bundan böyle, gerekli kararları verme hakkı bana aittir."
İmparatorluğun önemli adamları ile gönderilen mesaja Nizam şöyle yanıt verdi: "Sultan'a sorun, bugüne kadar onun ortağı olduğumu ve şayet ben olmasaydım bu güce erişemeyeceğini bilmiyor mu? Babası öldüğünde işleri benim ele aldığımı, diğer taht vârislerini benim saf dışı bıraktığımı, bütün asileri etkisiz kıldığımı unuttu mu? Ülkenin en uç sınırına kadar sözü dinleniyorsa, benim sayemdedir. Evet, gidin söyleyin, külahının kaderi, benim hokkamın kaderine bağlıdır."
Heyettekiler donakaldılar. Nizamülmülk gibi akıllı bir adam, nasıl oluyor da Sultana, kendini azlettirecek hatta kellesini uçurtu-racak sözler söyleyebiliyordu? Küstahlığı delilik derecesine mi varmıştı?
94
95
O gün bu davranışın nedenini tam olarak bilen bir tek adam vardı, o da Ömer Hayyam'dı. Haftalardan beri Nizam, kendisini iş yapamaz, gece uyuyamaz hale getiren korkunç ağrılardan şikâyetçiydi. Ömer onu uzun uzun muayene ettikten sonra, Ni-zam'da, çokça vakit bırakmayan, bir doku kanseri teşhis etmişti. Hayyam'ın bu acı gerçeği dostuna söylediği gece, çok hazin bir geceydi.
— Ne kadar zamanım kaldı?
— Birkaç ay.
— Daha fazla acı çekecek miyim?
— Acını hafifletmek için sana afyon verebilirim ama o zaman da sürekli uyuklar ve çalışamazsın.
— Yazı da yazamaz mıyım?
— Uzunca konuşma da yapamazsın.
— Öyleyse acı çekmeği yeğlerim.
Her cümleden sonra uzun süren bir sessizlik oluyordu.
— Ahretten korkar mısın Hayyam?
— Neden korkayım? Ölümden sonra ya hiçlik var ya da günahların bağışlanması.
— İyilik de yaptım. Camiler, okullar yaptırdım, dinsizlikle savaştım.
Hayyam sözünü kesmediği için devam etti:
— Yüz yıl sonra, bin yıl sonra, beni hatırlayacaklar mı?
— Nereden bilirsin?
Nizam kuşkuyla Ömer'e bakıp devam etti:
— "Hayat yangına benzer. Oradan geçen, alevleri unutur, rüzgâr külleri üfürür, yaşamış olan insandır" dememiş miydin? Ni-zamülmülk'ün kaderi de bu mu olacak dersin?
Nefes nefeseydi. Ömer susuyordu.
— Arkadaşın Hasan Sabbah, ülkeyi baştan başa geçip, benim Türk'lerin uşağı olduğumu söylüyor. Gelecekte de söylenen bu mu olacak dersin? Beni, Arilerin yüz karası olarak mı anacaklar? Sultana otuz yıldır kafa tutan ve istediğini yaptıranın ben olduğum unutulacak mı? Orduları zaferler kazanırken başka ne yapılabilirdi? Bir şey söylemiyorsun?
Dalmış gibiydi:
96
— Yetmiş dört yıl, gözlerimin önünden geçiyor. Onca düş kı-rıklığı onca pişmanlık, başka türlü yaşamak istediğim onca şey!
Gözleri kısılmış, dudakları büzülmüştü:
— Vay haline Hayyam! Hasan Sabbah onca-kötülük yapabiliyorsa, senin yüzündendir!
Ömer, şöyle demeyi çok isterdi:
— Seninle Hasan'm nice ortak yönleriniz var! Bir davayı benimseyecek olursanız— ki o ister bir İmparatorluk kurmak, ister İmam'ı hükümdar kılmak olsun— sonuç elde etmek için öldürmeyeceğiniz adam yoktur. Oysa benim için ölümle sonuçlanacak her dava, dava olmaktan çıkar. İstediği kadar güzel olsun, benim gözümde çirkinleşir, değersizleşir, bayağılaşır.
Ömer haykırmak istedi ama kendini tuttu, arkadaşını kaderi ile başbaşa bırakmayı yeğledi.
Bu korkunç geceden sonra Nizam kaderine razı oldu. Artık var olmayacağı düşüncesine alışmıştı. Devlet işlerinden uzaklaşmış, Siyasetname adını verdiği kitabına kendini vermişti. Bu, dört yüz yıl sonra Batı için Machiavelli'nin Prens adlı eseri ne ise, Müslüman Doğu için aynı paralelde, yönetme sanatı ile ilgili eşsiz bir yapıttı. Ancak ikisi arasında önemli bir fark vardı: Prens, siyasette düş kırıklığına uğramış, iktidardan yoksun kalmış bir adamın eseriydi, oysa Siyasetname, İmparatorluk kurmuş bir insanın eşi olmayan deneyiminin meyvesi idi.
Kısacası, Hasan Sabbah uzun süredir düşünü kurduğu ele geçirilmez sığınağını fethettiği sırada, İmparatorluğun güçlü adamının Tarih'teki yerini almaktan başka arzusu kalmamıştı. Sultana sonuna dek kafa tutmaya hazır, hoşa giden sözcükler yerine gerçeği yansıtan sözcükler kullanmayı yeğliyordu. Hatta artık, görkemli bir ölüm, çapma uygun bir ölüm beklediği söylenebilirdi. Bunu da elde edecekti.
Melikşah, Nizam'dan dönen heyeti kabul ettiğinde, söylenenlere inanamadı:
kazığa oturtmaktan, canlı canlı doğramaktan, kalenin burçlarından sallandırmaktan söz etti. Sonunda Terken Hatun'a varıp, Nizam'ı tüm görevlerinden alacağını ve ölmesini istediğini söyledi. Ancak işi, Nizam'a sadık askeri birliklerin tepkisini yaratmadan çözümlemek gerekiyordu. Terken ile Cihan, çareyi bulmakta gecikmediler. Madem ki Nizam'ın ölümünü istiyenlerin başında Hasan Sabbah
97
vardı, o halde Sultan'ın üzerine kuşkuları çekmeden, bu iş bu yolla yapılamaz mıydı?
Alamut'a bir birlik gönderildi. Birliğin başmda Sultana sadık bir Emir bulunuyordu. Görünürde, İsmaililerin elindeki kaleyi almak söz konusuydu ama aslında, kuşku uyandırmadan görüşmede bulunmak amaçlanıyordu. Olayların akışı en ince ayrıntısına kadar gözden geçirildi. Sultan'ın, Nizam'ı İsfahan ile Alamut arasında bulunan Nihavend'e getirmesi kararlaştırıldı. Oraya gelindiğinde, Haşhaşiler işini bitireceklerdi.
O günden kalma metinlere bakılırsa, Hasan Sabbah adamlarını toplayıp şöyle demiş: "Bu ülkeyi, Nizamülmülk denilen beladan kim kurtaracak?" Aralarından, Arrani denilen biri "ben" dercesine elini göğsüne bastırmış, Alamut reisi de ona bu görevi vererek "Bu, iblisin ölümü, mutluluğun başlangıcıdır" demiş.
Bütün bunlar ola dursun, Nizam evine kapanmıştı. Yanına varıp gelenler, gözden düştüğünü öğrenince onu yalnız bırakmışlardı. Bir tek Hayyam ve Nizamiye muhafızları evine girip çıkıyorlardı. Nizam, vaktinin büyük bir kısmını yazmakla geçiriyordu. Büyük bir çabayla kalemine sarılmıştı ve arasıra Ömer'e, yazdıklarını gösteriyordu.
Hayyam, metni okurken bazen gülümsüyor, bazen surat asıyordu. Nice büyük adam gibi Nizam da, ömrünün sonbaharında, oklarını savurmaktan, hıncını çıkartmaktan kendini alamamıştı. Hele de Terken Hatun'dan... Kırküçüncü Bölüm, "Perde Arkasındaki Kadınlar" adını taşıyordu. Nizam şöyle demekteydi: "Eski günlerden birinde, krallardan birinin eşi kocasına hükmedermiş. Bunun sonucu olarak karışıklıklar ve anlaşmazlıklar çıkmış. Daha fazlasmı söylemeyeceğim, herkes bu örneği başka çağlarda da bulabilir. Bir işte başarı elde edilmek isteniyorsa, kadınların dediklerinin aksini yapmak gerekir."
Daha sonraki bölümlerden altısı İsmaililere ayrılmıştı. Şöyle bitiyordu: "Bu mezhepten söz ettimse, dikkatli olunmasmı uyarmak içindir... Sultanm sevdiği kişileri, bu imansızlar yok ettikleri vakit bu sözlerimi hatırlayın. Meydana gelen kargaşada hükümdar bilmelidir ki söylediklerim doğrudur. Tanrı Efendimizi ve Devletimizi kötülüklerden korusun!"
Sultan tarafından bir haberci gelip onu, Bağdat'a yapılacak bir yolculuk için çağırdığında, Vezir kendisini neyin beklediğinden emin gibiydi. Veda etmek üzere Hayyam'ı çağırttı.
Ömer:
— Senin durumunda bu kadar uzun yola çıkmamalısın dedi.
— Benim durumumda artık hiçbir şey farketmez. Beni öldürecek olan yol değil.
Ömer ne diyeceğini bilemedi. Öpüştüler ve vedalaştılar. İster ince işlerin doruk noktası, bilinçsizliğin en üst aşaması, ister aşırı sapıklık denilsin, gerek Sultan, gerek Vezir ölümle oynamaktaydı. Ölüm "noktasına" gelmeden önce, Melikşah "babasına" şöyle dedi:
— Daha ne kadar yaşayacağını sanıyorsun? Nizam hiç duraksamadan cevap verdi:
— Uzun, çok uzun zaman. Sultan öfkeliydi:
— Bana karşı küstahlığını geçsek bile, Tanrı'ya karşı da küstahsın! Yüce İradesi belli olduğu halde, nasıl böyle konuşursun? Yaşama da Ölüme de hükmeden O'dur!
— Böyle konuştum, çünkü geçen gece bir rüya gördüm. Peygamberimizi gördüm. Ne zaman öleceğimi sordum. İçimi rahatlatan bir cevap aldım.
Melikşah sabırsızlandı:
— Nasıl bir cevap?
— Peygamberimiz bana dedi ki: "Sen, İslam'ın temel direğisin. Çevrene iyilik yapıyorsun, senin varlığın müminler için değerlidir, ölüm vaktini seçme ayrıcalığını sana veriyorum." Ben de dedim ki: "Tanrı korusun, kim böyle bir seçimde bulunabilir ki? Hep daha çoğu istenir ve en uzak tarihi seçmiş olsam bile, o gün yaklaşıyor korkusu ile yaşar ve bir ay ya da yüz yıl sonra olsa bile, o günün öncesinde korkudan tirtir titrerim. Tarihi ben seçmek istemiyorum. İstediğim tek şey, Sultan Melikşah'ın ardma kalmamaktır. Onun büyüdüğünü, bana baba dediğini gördüm, onun öldüğünü görmek mutsuzluğunu ve acısmı tatmak istemem." Peygamberimiz kabul buyurdular. "Sultandan kırk gün önce öleceksin" dediler.