Türkiye'deki Relikt Bitkiler
-
Yazar:
2011-04-21
Türkiye'deki Relikt Bitkiler
Relikt
Jeolojik dönemler boyunca geniş bir yayılma alanına sahipken, dünyanın geçirdiği evreler nedeniyle yok olan bitki taksonlarına karşınbulabildiği uygun ekolojik faktörlerin devamına bağlı olarak günümüzde dünyanın bazı köşelerinde yaşamını sürdürebilen bitkiler (Gingleo biloba gibi).
Örnek: Gingko biloba / Mamut Ağacı
Sequiadendron (Gerçek Mamut Ağacı -Dev Sekoya) Sequiadendron Giganteum
Bir çok türünün fosillerine rastlanmıştır. Bugün dünya üzerinde yanlızca bir türü yaşamaktadır.
Kuzey Amerika' da Kalifornia / Sierra Nevada dağlarında yetişen görkemli bir ağaçtır.
Vatanında 80-90 metre boy, 10-16 metre gövde çapı serbest durumda geniş/dar konik tepe (8-15 metre) Gövde uca doğru daralır; gövde kabuğu kalın, açık kırmızı-kahve renklidir. Yaşlı gövdelerin kabuğu çok kalın (25-30 cm.) boyuna derin çatlaklı, oluklu, yumuşak lifli ve tarçın kırmızısı rengindedir. Ana sürgünler üzerindeki iğne yapraklar 1-2 cm. uzunluğunda, biz gibi sivri ve üç köşeli olup, sürgüne yatık değildir. Yan ve alt dallar üzerindeki yapraklar ise 6 mm. uzunluğunda, üçgenimsi ve sürgünlere yatıktır; üst yüzlerinde iki stoma bandı bulunur. Mavimtrak yeşil renkli yapraklar, ikinci ve üçüncü seneden sonra, kahverengiye dönüşmekte ve fakat uzun yıllar sürgün üzerinde kalabilmektedir. Ovalimsi kozalakları iki yılda olgunlaşır; 2-5 cm. uzunluğunda ve 2-4 cm. genişliğinde, açık sarı/sarımsı kahverenklidir. Oldukça geniş, yayılan bir kök sistemine sahiptir.
Üretimi tohumla ve çelikle yapılır. Ilıman deniz ikliminin ağacıdır. Bol güneşli - yarı gölge yerlerde ve normal verimli topraklarda yetişir; nemli, derin ve geçirgen, humuslu, balçıklı toprakları toprakları ister. Rüzgâra ve fırtınaya, kış soğuklarına dayanır. Gençlikte yavaş büyür, bu dönemde korumaya gereksinimi vardır. 10 dan fazla kültür formu elde edilmiştir, ama bu çeşitlerinden az yararlanılmaktadır.
Gingko biloba / Mamut Ağac
RELİK (RELİKT) BİTKİ: (Relikt Plant): Kalıntı, eskiden kalma, günümüze gelme
Paleoklimatik koşullarda yetişerek yaygın bir durum alan, fakat iklim koşullarının değişmesi üzerine günümüzde zorlukla yaşamını sürdüren bitki toplulukları ve bunların üyeleri. Relik bitkiler genellikle türleri ortadan kalkmaya doğru giden bitkilerdir ve çoğunluğu endemiktir. Örneğin, Karadeniz Bölgesinde yer yer kıyı kuşağında ve ve ardındaki oluklarda bulunan Akdeniz bitki toplulukları, daha önce bu bölgeye Akdeniz iklim koşulları egemen iken yerleşmişler; ancak, günümüz koşulları altında da yetişmelerini sınırlı olarak sürdürme olanağı bulmuşlardır. Güneybatı Anadolu'da Köyceğiz, Marmaris dolaylarında küçük ormanlar oluşturan Sığla (Günlük) ağacı (Liquidambar Orientalis) de relik bitki özelliği göstermektedir.
ENDEMİK BİTKİLER (Endemik Plants): Endemitler. Grekçe Endemos, yerli. Bitki areallerinin büyüklüğü ile endemizm kavramı birbirine bağlıdır. Endemizm dar bir bölgede bir bitki türünün sınırlanmış şekilde bulunmasıdır. Bir dağın, bir adanın, bir kıtanın bir yerinde, bir flora bölgesinde endemik bitkiler bulunabilir. Örnek, Kasnak Meşesi (Quercus Vulcanica) , Davraz ve Dedegöl (Anamas) dağlarında.
ENDEMİK TÜRLER (Endemic Species): Yalnız belirli bir alanda yaşayan, oraya özgü, yerli bitki, hayvan. Dünya'nın başka yerlerinde bulunmayan, yaşamayan, yetişmeyen bitkiler hayvanlar.
ENDEMİZM (Endemism): Yalnız bir yere özgü olan bitkilerin yetiştiği areal.
NEOENDEMİTLER (Progressiv Endemitler): Bir bitki soyunun endemik dağılışı, o soyun o yerde yetişerek, ada ve yüksek dağ olma durumu gibi engelleyici nedenlerle başka bir yere henüz yayılmamış olması şeklinde belirebilir. Yüksek dağlarla adalar çoğunca bunların bulundukları yerlerdir. Örneğin Hawaii adalarındaki bitkilerin bitkilerin dörtte üçü endemiktir.
REGRESSİF ENDEMİTLER (Kalıntı Endemitler): Bazı endemik bitki türleri, pek eski olan soyların yayılmış bulunduğu areallerin birer kalıntısıdır. Bunların coğrafi dağılışı artık eski yerleşim bölgeleri ile ilgili olarak kalmamış olabilir. Günümüzde dar bir areali olan Ginkgobiloba, Tersiyer başlarında kuzey yarımkürede geniş alanlar kaplıyordu.
AREAL: Herhangi bir bitki veya hayvan türünün, insanın etkisi olmadan doğal olarak yayıldığı alan.
FLORA: Yeryüzünün bir kıtasında yada belirli bir bölgesinde yetişen bütün bitki türleri.
Sığla ağacı, Altingiaceae familyasından günümüzde sadece Anadolu, Amerika ve Çin'de doğal olarak yayılış gösteren Liquidambar cinsine ait türlerin ortak adı.
25-40 m'ye kadar boylanan yaprak döken kalın dallı ve geniş tepeli bir ağaçtır. İlk bakışta çınara benzer. Yaşlandıkça, kabuğu koyulaşır ve derin çatlaklı bir görünüm alır. Elsi loplu yapraklar sürgünlere sarmal dizilmiştir. Çiçekler küçüktür. Çiçek kurulu 1-2 cm çapında olup küre şeklinde çok sayıda çiçek kümesini bulundurur. Meyve 2-4 cm çapında çok sayıda kapsülden oluşur ve içerisinde çok miktarda tohum bulunur. Gövdesinden çıkarılan balzam kozmetik ve eczacılıkta kullanılır.
Çiçek kuruluPaleontolojik bulgulara göre Tebeşir, Tersiyer, Pleistosen ve Eosen devirlerinde Kuzey Amerika ve Eurasya'nın geniş kesimlerinde bulunmaktaydı. Sığla ağacı esasında üçüncü zamandan kalma endemik bir türdür. Nitekim bugün yaşayan tek türüne rastlanmayan Avrupa kıtasında bile Tersiyer'de birçok türlerinin yaşadığı bilinmektedir. Ancak buzul çağından sonra şimdiki yayılış safhalarına çekilmişlerdir. İlk bulunan Liguidambar poleni ve paleosen devrinde, Kafkasya'nın ve Türkmenistan'ın (Hazar Denizi'nin doğusunda) maden yataklarında ve benzeri yerlerde bulunmuştur. En eski yıllara ait Liguidambar polenleri paleosen'de Sibirya ve Kafkasya'da, alt Oligosen depositelerinde Rusya ve Uzakdoğu'da bulunması bu cinsin jeolojik devirlerde bütün Kuzeydoğu Asya'da geniş yayılış gösterdiğine işaret sayılmaktadır Weyland(1964). Tersiyer ve Tebeşir'de geniş yayılış gösterirken, bugun sahasının çok sınırlı olmasını uzun zamanın etkilerine bağlamaktadır. Szafer (1947) Karpatların kuzey eteklerinde, Depape(1923) aşağı Rhono vadisinde Tersiyer zamanından kalma Liguidambar cinsine ait fosilleri tespit etmişlerdir.
Japon Eriği (Ginkgo Biloba); devamlı dikkat gerektiren veya yoğun ve stresli işlerde çalışanların; dikkat, enerji ve performansını arttırmak için önerilmektedir. Stresten veya yoğun iş temposundan kaynaklanan unutkanlık sorunu olanlar için doğal bir çözümdür. Hafıza ve konsantrasyonu güçlendirirken aynı zamanda enerji takviyesi de sağlar. Japon Eriği, dünyada yaşayan en eski ağaçlardan birisidir. Yapraklarının beyine olan faydaları, öksürüğü ve astım semptomlarını azaltması ve filaria cinsi kıl kurdunun vücuttan atılması gibi etkileri yüzünden, geleneksel Çin ve Japon ilaçlarında yüzyıllardır kullanılmaktadır. Yapılan araştırmalar; Japon Eriği Ekstresi' nin hücre zarı yapısını kararlı hale getirmesi ve serbest radikallerin temizlenmesini (Antioksidan Etki) hızlandırmasının yanısıra, Sodyum (Na+), Potasyum (K+) ve ATP enzimlerini aktive ettiğini göstermiştir. Japon Eriği, dolaşımı, özellikle beyne giden kan dolaşımını artırır. Beyin hücreleri, vücuttaki diğer hücrelere nazaran zarlarında en yüksek oranda doymamış yağ asitleri içeren hücrelerdir. Düşük oksijen seviyesine karşı çok hassastırlar. Beynin diğer dokulara göre enerji rezervleri daha azdır, buna karşın fonksiyonları ve düzenli çalışması için büyük enerjiye ihtiyaç duyar. Bu da sabit glikoz ve oksijen ihtiyacının sağlanmasıyla karşılanır. beyindeki kan dolaşımının azalması, zar fonksiyonlarına ve enerji üretimine zarar verir. Sonuçta hücre ölümleri gerçekleşir. Beyinde iskemi ve hipoksi' nin (Dokularda ) deneysel modellerinde, Japon Eriğinin dikkate değer şekilde metabolizma ve nöronlar (sinir hücreleri) ile ilgili düzensizlikleri önlediği görülmüştür. Japon Eriği, bu olumlu (pozitif) sonuçları, oksijen kullanımını ve hücreler tarafından glukoz alımını ve mitokondri' ye (Hücrenin enerji santralı) ait solunumu arttırarak sağlar. Japon Eriği ayrıca, beyindeki ödemlerin azaltılmasına, beyin zarına ait dinamiklerin geliştirilmesine yardımcıdır.
Japon Eriği, arter ve diğer kan damarlarına ait sistem üzerinde de olumlu etkiye sahiptir. Damar felci ve damar spazmı durumlarında gevşetici etkisi olabilir. Bu nedenlerle Japon Eriği iyi bir kalp dostutur da. Birçok ihtiyarlık vakasında, özellikle Alzheimer hastalığında büyük fayda gösterebilir. Alzheimer hastalığının ilk safhalarında, Japon Eriği, zihinsel gerilemeyi geciktirerek hastaların normal hayatlarına devam etmelerini kolaylaştırmaktadır. Son zamanlarda yapılan bir araştırmaya göre (Referans4-5: Clinical and Experimental Dermatology 2003;28:285-7) günde 120 mg standardize edilmiş Ginkgo Biloba alımı 6 aylık bir süre içerisinde vitiligonun (ala) ilerlemesini, kullanan kişilerin % 80' i oranında durdurabilmekte, % 40' ı oranında ise yeniden pigment oluşumunu başlatabilmektedir. Vitiligo için ayrıca bakınız: L-Fenilalanin
Faydaları ve Kullanım Alanları:
Vitiligonun (ala) durdurulmasına ve yeniden pigment oluşumuna yardımcı olabilir.
Troid bezinin düzenli çalışmasına katkıda bulunur (özellikle hipertroid durumunda).
Zihni açar, yorgunluk ve stresi azaltır.
Beynin beslenmesine yardımcı olur ve hafızayı güçlendirir.
Öğrenme yeteneğini arttırır, aktif ve zinde bir vücut oluşmasına yardım eder.
İktidarsızlık ve sertleşme problemlerinde faydalıdır.
Bağışıklık sistemini güçlendirir.
Grip ve soğuk algınlığına karşı koruyucudur.
Metabolizmayı hızlandırabilir ve sindirime yardımcı olur.
Sinerjetik etki ile vücut dayanıklılığını arttırır, enerji verir, yorgunluğu azaltır.
Vücüdun enerji muhafaza etmesine yardımcı olur, nükleik asit ve protein sentezini hızlandırır.
Kan şekerininin dengelenmesine yardımcı olur.
Çiçeklerin tozlanma zamanında allerjik reaksiyonların önlenmesinde faydalıdır. Anti-allerjik özelliği vardır.
Zihinsel dayanıklılığı arttırır.
Serbest radikallerin hücre tahribatını azaltır. (Doğal antioksidan)
Kan yapıcıdır. Soğuk el ve ayaklarda faydalı olabilir.
Yaşlılarda,bunama belirtilerini azaltabilir. Alzheimer hastalığında yardımcıdır.
Kulak çınlamasını önlemede faydalı olabilir.
Kasnak meşesi (Quercus vulcanica), Fagaceae (kayıngiller) familyasından 25-30 m boya ulaşabilen geniş ve yaygın tepeli bir meşe türü.
Genç sürgünler sarımtrak veya kırmızımtrak olup, önceleri tüylü daha sonraları çıplaktır. Tomurcuklar büyük yumurta biçiminde kahverengi kırmızı, tüysüzdür. Tomurcuk pullarının kenarları kirpiklidir. Yapraklar sürgünler üzerinde oldukça aralıklı dizilmiştir. Yaprak ayası ters yumurta veya eliptik biçimli, dip tarafı çarpıktır. Yaprakların alt yüzü basık ve yıldız tüylüdür. Üst yüzü çıplak ve koyu yeşildir. Kadeh çok belirgin ve yarımküre şeklindedir.
Endemik bir türdür. Kütahya, Konya, Afyon, Isparta, (Eğirdir, (sütçüler)) yörelerinde bulunur. 1300-1800 m yükseltilere kadar çıkabilir.
Çok değerli odunları vardır. Yıllık halkalar son derece dar olduğunda kaplamalığa elvereşlidir. parke yapımında ve kasnak yapımında kullanılır.
Ülkemizdeki Endemik Orman Bitki Türleri ve Reliktik Orman Bitki Türleri
Ülkemizdeki endemik türelerin en önemlilerinden birkaçı; Kazdağında orman meydana getiren Kazdağı göknarı (Abies equi-trojani), Eğridir güneyindeki Kasnak meşesi (Quercus vulcanica), Köyceğiz-Dalaman arasında yaygın olan Sığla veya Günlük ağacı ve ormanları (Liquidambar orientalis), Beşparmak Dağları (Ege bölümü)ndaki Kral eğreltisi (Osmunda regalis) ile Datça yarımadasında bulunan Datça hurması (Phoneix theophrasti)dır.
Ülkemiz, hem çeşitli familyalara ait hem de endemikler yönünden de çok zengindir.
Türkiye'de yetişen endemik türler tabiatta, aşırı otlatma, yangın, bilinçsiz kesim, söküm,ıslah çalışmaları, yapılaşma, şehirleşme ve herbisit kullanımı gibi çeşitli tehlikelerle karşı karşıyadır.Bu olumsuz faktörler kimi zaman bitkinin yok olmasına ve bir anlamda yer yüzünde ortadan kalkması anlamına gelmektedir.
Kaz dağı göknar ı:
Türkiye'de yalnızca Kazdağı'nda yetişen endemik bir göknar alt türü. 30 metreye kadar boylanabilir. Tomurcukları bol reçinelidir.İğne yapraklı uzun sürgünler üzerinde tek tek ışığa yönelik olarak tarak biçiminde dizilmişlerdi.Yaprağın üst yüzü hafif olukludur, alt yüzünde ise iki tane belirgini gümüşi renkte beyaz stoma bandı bulunur. İğne yapraklar sürgünler üzerinde uzun süre, 7-10 yıl kalır
Kasnak meşes i
25-30 m boya ulaşabilen geniş ve yaygın tepeli bir meşe türü.
Genç sürgünler sarımtrak veya kırmızımtrak olup, önceleri tüylü daha sonraları çıplaktır. Tomurcuklar büyük yumurta biçiminde kahverengi kırmızı, tüysüzdür. Tomurcuk pullarının kenarları kirpiklidir. Yapraklar sürgünler üzerinde oldukça aralıklı dizilmiştir. Yaprak ayası ters yumurta veya eliptik biçimli, dip tarafı çarpıktır. Yaprakların alt yüzü basık ve yıldız tüylüdür. Üst yüzü çıplak ve koyu yeşildir. Kadeh çok belirgin ve yarımküre şeklindedir.
Endemik bir türdür.Kütahya, Konya, Afyon, Isparta, Eğirdir yörelerinde bulunur. 1300-1800 m yükseltilere kadar çıkabilir.
Datça hurması
Datça Hurması, Datça Yarımadasında batı-doğu yönünde uzanan sıradağların kuzey ve güney aklanlarında olmak üzere, iki ayrı yörede bulunmaktadır.
Datça Hurması bu aklanda küme ve guruplar halinde veya tekil olarak da geniş bir alanda yayılış yapmakta ve yayılış sahilden 300-350 m yükseltiye kadar ulaşabilmektedir.
Kuzeyi kapalı, sıcak, deniz etkisi altındaki vadi tabanlarının uygun kısımları ile deniz kenarındaki kum ve çakıl üzerinde yer almaktadır. yaklaşık 10 m boyunda olup Datça'da 10-15 m. boylara ulaşabilmektedir.
Sığla ağacı
25-40 m'ye kadar boylanan yaprak döken kalın dallı ve geniş tepeli bir ağaçtır. İlk bakışta çınara benzer. Yaşlandıkça, kabuğu koyulaşır ve derin çatlaklı bir görünüm alır. Çiçekler küçüktür. Çiçek kurulu 1-2 cm çapında olup küre şeklinde çok sayıda çiçek kümesini bulundurur. Meyve 2-4 cm çapında çok sayıda kapsülden oluşur
Istranca meşesi:
25 m'ye kadar boylanabilen düzgün gövdeli dar tepeli bir meşe türüdür. Gövde kabuğu düzenli aralıklarla çataklıdır. Yapraklar ters yumurta biçimindedir. 7-10 civarında yaprak damarı bulunur. Damarlar birbirine paraleldir. Her iki yüzüde çıplaktır. Alt yüzünde basit ya da yıldız tüyler bulunur. Meyve sapı 2-7 cm uzunluğundadır. Bir sapta 3-4 tane meyve bulunur.
RELİK (RELİKT) BİTKİ : (Relikt Plant): Kalıntı, eskiden kalma, günümüze gelme
Paleoklimatik koşullarda yetişerek yaygın bir durum alan, fakat iklim koşullarının değişmesi üzerine günümüzde zorlukla yaşamını sürdüren bitki toplulukları ve bunların üyeleri
Örneğin, Karadeniz Bölgesinde yer yer kıyı kuşağında ve ve ardındaki oluklarda bulunan Akdeniz bitki toplulukları, daha önce bu bölgeye Akdeniz iklim koşulları egemen iken yerleşmişler; ancak, günümüz koşulları altında da yetişmelerini sınırlı olarak sürdürme olanağı bulmuşlardır. Güneybatı Anadolu'da Köyceğiz, Marmaris dolaylarında küçük ormanlar oluşturan Sığla (Günlük) ağacı (Liquidambar Orientalis) de relik bitki özelliği göstermektedir.
Ihlamur
Boyları 20-30 m'ye kadar ulaşabilir. Büyüklüğü 5-10 cm arasında değişen yaprakları genellikle yürek şeklinde ve çarpık, kenarları dişli ve uzun saplıdır. Sarkık çiçek demetleri sarımsı bir renge ve karakteristik bir kokuya sahiptir. Çok geç açan bu çiçekler (Haziran-Temmuz) kurutularak çay gibi içilir.
Kestane
Kuzey Anadolu ve Marmara Bölgesi'nde yayılış gösterir. Türkiye'de doğal olarak yetişen tek kestane türü olan "Anadolu kestanesi" 30 m boya erişebilen, geniş tepeli bir ağaçtır. Ülkemizde 25.278 hektar koru, 3.614 hektar baltalık kestane ormanı bulunmaktadır. Gençken düzgün olan gövde kabukları yaşlandıkça çatlaklı bir görünüm alır. Mızraksı yapraklarının kenarları kaba dişlidir. Çiçekleri önemli bir bal kaynağı olan kestanenin meyvesi de ekonomik değere sahiptir.
Ladin
Kuzey yarıkürenin ılıman ve soğuk bölgelerinde yayılış gösteren ladinin 40 değişik türü ve bu türlere ait varyete ve formları vardır. Uzaktan bakıldığında göknara benzese de piramide benzer tepesi ve sarkık dalları ile ondan ayırt edilebilir. Boyu 40-50 m'ye kadar ulaşabilir. İğne yaprakları kısa, sivri uçlu ve kesitli dört köşedir. Olgunlaşmış kozalağının pulları dağılmaz.
Ülkemizde Doğu Karadeniz dağlarının denize bakan yüksek kesimlerinde saf ya da karışık ormanlar kuran türü Doğu ladinidir (P. Orientalis, Y). Ülkemizde 146.300 hektar saf Ladin ormanı bulunmaktadır.
Kızılağaç
Trakya, Marmara çevresi, Batı Karadeniz ve Doğu Karadeniz'de saf ve karışık olarak yayılış gösteren kızılağaç, boyu 20 m'yi aşabilen, esmer kabuklu, seyrek dallı bir ağaçtır. Daha çok serin bölgelerde ve nemli dere yataklarının bulunduğu yerlerde görülür. Ülkemizde 66.357 hektar koru, 297 hektar baltalık kızılağaç ormanı bulunmaktadır. Uzunluğu 4-9 cm genişliği 3-7 cm arasında değişen ters yumurta biçimli ve testere dişli yaprakları vardır. Köklerinde bulunan, havanın serbest azotunu bağlayan yumrular nedeniyle toprakları azotça zenginleştirir.
Ardıç
Sürüngen çalılardan büyük ağaçlara kadar çok çeşitli türleri olan ardıç, hemen hemen bütün bölgelerimiz yüksek dağlık kesimlerinde doğal yayılış gösterir. Bazıları servi gibi pul yapraklara, bazıları da batıcı iğne yapraklara sahiptir.
Göknar
40m'ye kadar boylanabilen göknarlar, kendine özgü formu, gövde kabuğu iğne yaprakları ve hatta kokusu ile Çamgiller familyasının diğer türlerinden ayırt edilebilir. Yapraklarının alt yüzeyinde beyaz çizgiler vardır.Kozalaklar sonbaharda olgunlaşınca pulları dökülür. Ülkemizde 213.652 hektar saf göknar ormanı bulunmaktadır.
Karaçam
Bütün kıyı bölgelerimizin dağlık kesimlerinde saf ya da karışık ormanlar kurar, hatta stebe kadar sokulur.Ülkemizde 2.527.685 hektar saf karaçam ormanı bulunmaktadır. Gövdesinin ve dallarının kalınlığı, gri ve derin çatlaklı kabuğu, iğne yapraklarının koyu yeşil rengi ile diğer çam türlerinden ayrılır.30-35 m'ye kadar boylanabilir.
İlgili Konular
-
-
-
Okunma: 9563 - Yorum: 0 -
Amp
Kullanıcı Oylaması: /5 -