Garanti anlaşması ve garantörler
Türkiye Cumhuriyeti, hiçbir öneri ve müzakere yapmadan, İngiltere’nin Kıbrıs’ı ilhakını 24 Temmuz 1923’de Lozan’da kabul etmişti. Anlaşmanın 20’nci maddesi, “Türkiye, Britanya hükümeti tarafından Kıbrıs’ın 5 Teşrinisani 1914’te (5 Kasım 1914’de) ilân olunan ilhakını tanıdığını beyan eder” diyordu.
Lozan’da, Kıbrıs’tan vazgeçen Türkiye’nin, “Garanti Anlaşması” ile söz hakkı doğmuştu. Sınırlı bir egemenliğe sahip “Kıbrıs Cumhuriyeti” kurulurken Londra’da kabul edilerek onaylanan belgeler şunlardı:
1. Kıbrıs meselesinin nihai hal tarzı olarak tanzim ve kabul edilen muhtıra. (İngiltere, Yunanistan ve Türkiye’nin imzalarıyla.)
2. 11 Şubat 1959’da Zürih’te Türkiye ve Yunanistan başbakanları tarafından parafe edilen; Kıbrıs Cumhuriyeti esas teşkilat vesikası. Garanti anlaşması. İttifak anlaşması.
3. 17 Şubat 1959 tarihli İngiltere hükümetinin beyanatı.
4. Garanti anlaşmasına EK madde.
5. 17 Şubat 1959 tarihli Yunanistan ve Türkiye dışişleri bakanlarının beyanatı.
6. 19 Şubat 1959 tarihli Rum cemaat temsilcisinin beyanatı.
7. 19 Şubat 1959 tarihli Türk cemaat temsilcisinin beyanatı.
8. Kıbrıs’ta yeni kararların uygulanması hususunda mutabakata varılan tedbirler.
“Garanti Antlaşması’nın” ilk maddesi Kıbrıs’ın herhangi bir devletle birleşmesini veya taksimini yasaklıyordu. “Garanti Anlaşması’na” göre Kıbrıs’ta anayasal düzen bozulduğunda, Türkiye, Yunanistan ve İngiltere birlikte veya her biri tek başına müdahale hakkına sahip olacaktı. Türkiye 1974’de Kıbrıs’a “Bozulan Anayasal Düzeni Yeniden Kurmak Maksadıyla” müdahale ederken antlaşmadan doğan hakkını kullanmış fakat daha sonra adanın yarısını işgal altında tutarak anlaşmalara uymamıştır.
Kıbrıs Cumhuriyeti’ni kuran anlaşmalar halen devam etmekte, “Garanti ve İttifak Anlaşmaları” da geçerliliğini sürdürmektedir. Kıbrıs’la ilgili söz söyleyen ve bilimsel makale yazanlar hep “Garanti Anlaşması’nın” dört maddesinden bahsetmekte ve “17 Şubat 1959 tarihli İngiltere hükümetinin beyanatı” ile “Garanti Anlaşmasına EK Madde’yi” unutmaktadır.
11 Şubat 1959’da Zürih’te kabul edilen “Garanti Anlaşması” İngiliz üslerinin güvenliğini sağlamadığından “17 Şubat 1959’da İngiltere hükümetinin beyanatı” ve “Garanti Anlaşmasına EK Madde” Londra’da imzalanmıştır. EK Maddede özetle “Yunanistan, Türkiye ve Kıbrıs Cumhuriyeti, İngiliz hakimiyeti altında kalacak olan bölgelerin bütünlüğüne uymayı kabul ederler ve İngiltere tarafından yapılan beyanata göre Kıbrıs Cumhuriyeti tarafından İngiltere’ye sağlanacak hakların İngiltere tarafından kullanılmasını garanti ederler” denilmektedir.
Kıbrıs Cumhuriyeti’nin anayasal düzeninin devamını sağlamayan ve uygulamada Kıbrıs’ın bölünmesine yol açan bu anlaşmanın bugün yürürlükten kalkmasını isteyenler Londra’da anlaşmaların altına imza koyan beş tarafı da ikna etmek zorundadır. Kıbrıs’ın sağladığı ekonomik ve stratejik değerlerden daha fazla pay koparmak isteyen ilgili tarafları ikna etmek giderek zorlaşmaktadır. Son zamanlarda Kıbrıslıların iradesi dışında yeni arayışların devam ettiği izlenimi alınmaktadır.