Futbol sahası büyüklüğünde yağ artıkları ve hayvan leşleriyle dolu balçık çukurları
Ulusal ortalamanın dört katı lösemili çocuk
Yüksek oranda sakat doğum ve düşük
İçme suları kansere yol açan maddelerle kirlenmiş yüzlarce kilometrekare
Ekvador’un balta girmemiş, tertemiz yağmur ormanlarında engellenmeyen petrol kirliliği 1970 yılında başladı ve 20 yıldan fazla bir süre devam etti. Texaco Oil kasasını 30 milyar dolar karla doldurduktan sonra ülkeyi terk edince, ardında ormanda yaşayan 30,000 insana Alaska’daki Exxon Valdez’den (akıttığı yağ ile Alaska kıyılarında korkunç kirliliğe yol açan petrol tankeri) 30 kat daha berbat zehirli bir miras bıraktı
1970’ten 1992 yılına kadar ABDli petrol şirketi 18.5 milyar galondan fazla zehirli atık suyu Kuzey Ekvador’un yağmur ormanlarında 650’den fazla açık çukura, doğrudan doğruya bataklıklara, dere ve nehirlere akıttı. Petrol atığı su dünyanın bilinen en tehlikeli kimyasal maddelerini (benzen, toluen, aromatik hidrokarbonlar gibi) içermekte. Bazı uzmanlar bunun bütün dünyanın en kötü çevre kirlenmesi ve insanlık tarihinin, Çernobil’den sonra, en büyük çevre felaketi olduğuna inanıyor.
2002 yılında Chevron Texaco’yu satın aldı ve Ekvador’daki yıkımın sorumluluğunu da yüklendi. Ama Genel Müdür Dave O’Reilley’nin verdiği “ucuz, güvenilir enerji üretmek için çevreye karşı sorumlu ve tehlikesiz yollar geliştireceğiz” sözünü yerine getirmedi. Bunun üzerine beş yerli grup dev petrol şirketine dava açtı.
Davacıların bıkacağı veya paralarının tükeneceği beklentisiyle davayı durmadan uzatan Chevron şimdi milyarlarca dolarlık dava ile karşı karşıya. Birçok hukuk uzmanı davanın kazanılacağına inanıyor. Öyle olursa, tarihte ilk olarak dev bir petrol şirketi çevreye zarar verdiği için gelişmekte olan bir devletin yerel mahkemesinde hüküm giyecek.
Bunun iki nedeni var. Birincisi Chevron Texaco’nun yağmur ormanlarına zehirli artıkları döktüğünü kabul ediyor ama savunması Ekvador hükümetinin Texaco’nun yaptığı temizliği (aslında hiçbir işe yaramayan, kandırmacı, sözde temizliği) yeterli bulması.
Chevron’un kendi uzmanlarının topladığı 178 toprak ve su örneğinden 132’si çevre kirlenmesinin Ekvador’un gevşek normlarını bile aşıyor ve Amazonu Koruma Koalisyonu’nu topladığı 69 örneğin her biri kirlenmenin çok daha fazla olduğunu gösteriyor. Daha kötüsü, Texaco’nun “iyileştirilmiş bölge” diye iddia ettiği Shushufindi Sur’da kirlilik Ekvador yasalarının kabul ettiğinden 9000 kat ve ABD yasalarına göre 90,000 kat fazla çıktı. Texaco kârını arttırmak için standard uygulama olan “geri püskürtme”, -zehirli artıkları açılan kuyu boşluğuna geri boşaltma- metodunu kullanmadı. Bilinçli olarak ve açgözlülükle aldığı bu kararla bölgede yaşayan insanların yaşamını hiçe sayarak, işletme giderlerinden 1.5-4.5 milyar dolar arası kâr sağladı. Texaco’nun yerleşik olduğu Texas’ta (ABD) geri püskürtmeyi zorunlu yapan yasa 1919’dan beri yürürlükte.
İkinci olarak, Chevron-Texaco artık Ekvador’da çalışmıyor ve oradaki yerel yolsuz görevlilere havadan yan ödemeler yapmıyor. Aynı zamanda Ekvadorlular yurtlarının başına gelen korkunç çevre kirlenmesinin ciddiyetini kavramaya başladı.
Numaradan temizlik
Texaco’ya 40 milyon dolara mal olan çevreyi eski durumuna getirme programında şirketin yaptığı sadece zehirli madde ile dolu çukurların üstünü ince bir toprak tabakasıyla örtmek oldu. Zehirli maddelerin toprağa sızması ve yeraltı içme suyu kaynaklarını kirletmesi önlenmedi. Bu suları kullanmaktan, içmekten başka seçeneği olmayan binlerce bölge sakini, çaresizlik içinde pis suları içmeye, kullanmaya devam etti. Sakat doğumların yanısıra çocuklarda kan kanseri oranı yükseldi ve atıklarda bulunan kanserojen maddeler nedeniyle yüzlerce kişi kanserden yaşamını yitirdi ve yitirmeye devam edecek.
Davada beş yerli kabileyi temsil eden Amazon’u Koruma Koalisyonu’nun tahminine göre yağmur ormanını temizlemek 6 milyar dolara mal olacak. Davacılardan Luis Yanza Texaco’nun yaptığı temizliği küçümsüyor. “Ortada temizlik diye bir şey yok” diyor. “Temizledik dedikleri yerlerden alınan bütün örnekler zehirli çıktı.”
Ekvador-ABD ortak hukuk ekibinden New York’lu Steve Donziger, “Yapılan bölgeyi sağaltma işlemi temizleme değil üstünü örtme işlemi” diyor. “Zehirli çukurları temizlemeden üstünü toprakla kapattılar. O çukurların üstünde kanser yapan maddeler hala etkili. Bunu Love Canal’dan öğrendik."
Şubat’ta açıklanan bir mahkeme raporuna göre Chevron temizlediğini iddia ettiği bir yerde kirletici maddeler bıraktı. Sacha-53 diye adlandırılan bu yerde hayati tehlike taşıyan miktarda kurşun, kadmiyum, baryum, nikel ile beraber petrol hidrokarbonları (ABD’de kabul edilebilir miktarın 100 katı) bulundu.
Bağımsız Çevre danışmanlığı E-Tech International Chevron’un çevreyi kirleten hareketlerine ABD’de asla izin verilmeyeceği ve kirlettiği alanın ABD yasalarına göre oturmaya uygun olmadığı kararına vardı.
Göz Korkutma Çabaları
Köşeye sıkışan Chevron, yaklaşan yenilgisinin çaresizliği içinde, yeniden tatsız yıldırma hareketlerine başlıyora benziyor.
Yanza birkaç kere ölümle tehdit edildi, küçük kızı kaçırılmak istendi, ofisine hırsız girdi ve polis tarafından devamlı izlenmekte. Ocak ayında Amerikan Devletleri Örgütü (OAS) Ekvador hükümetinden Yanza ve diğer üç kişinin hayatını koruma garantisi vermesini istedi. Yanza, OAS’ın bu uyarısının Chevron’un diğer davacılara ve mahkemeye gözdağı vermesini engelleyeceği görüşünde.
Karardan sonra, Donzinger basın açıklamasında, “Ekvador hükmetini davacıların güvenliğini, hayatını korumaya zorlamak ve böyle bir dava açmak hakkını almak için uluslararası bir kuruluşa başvurmak zorunda kalmamız çok acı” dedi.
Tehditlerin öncesi var. 1981 yılında Ekvador’un sevilen cumhurbaşkanı Jaime Roldos Texaco’ya karşı çıktıktan sonra bir uçak kazasında öldü. Roldos ülkesindeki petrol kaynaklarının kontrolünü ele geçirip gelecekte çıkartılan petrolden ABD’nin çok uluslu şirketleri yerine halkının yararlanmasını istemişti. Genel kanı onu CIA’nin öldürdüğü.
En büyük tartışma konusu Chevron’un hukuk ekibinin Lago Agrio (mahkemenin görüldüğü şehir) yakınlarında bulunan bir üssün içinden çalışması. Yanza kendisine ve diğer davacılara yöneltilen tehditlerin Chevron’un askerle olan yakın ilişkisine dayandığına inanıyor.
Chevron’un avukatı ve sözcüsü Rodrigo Perez Chevron yetkililerinin çevredeki güvensiz durumdan korunmak için üste kaldıklarını ısrarla savunuyor. Ama Donzinger Amazon’u Koruma Koalisyonu’na yapılan saldırı tehditleri dikkate alınarak, Chevron’un Ekvador Ordusu’ndan uzak durması gerektiğini söylüyor.
Gerçekleri Saptırmak
Chevron mahkemenin şubatta açıkladığı olumsuz raporu kendileri için zafermiş gibi karşıladı. Yanza, “Chevron’cular gerçekleri o kadar hızlı tersine döndürdüler ki kendileri de Ekvador’un gerçek dünyasından fırlayıp paralel bir uzaya uçtular” diyor.
ABD’de yerleşik Çevreci grup Amazon Watch, Chevron’un hissedarlarından Ekvador yasaları hakkında bilgileri gizlediği iddiasıyla araştırma açılması için Menkul Kıymetler Borsası Komisyonu’na baş vurdu. Amazon Watch yönetmeni Atossa Soltani, eğer hissedarların kişisel zararları da dahil edilirse, Chevron’un ödemesi gereken borcunun 10-20 milyar arası olacağını tahmin ediyor.
Chevron hissedarları tepki göstermeye başladı. Şirketin Houston’da (Texas) 26 Nisan’da yapılan yıllık genel kurul toplantısında bir hissedarın verdiği önerge Chevron’un Ekvador’da yaptığı hukuki ve kulis faaliyetleri harcamalarını madde madde açıklamasını istiyor. Bir başka önerge ise Ekvador yağmur omanlarında felakete yol açan uygulamalarında vazgeçip insan haklarına daha saygılı bir yol benimsemesini istiyor.
Chevron’un Yönetim Kurulu başkanı O’Reilley toplantıda şimdiye kadar yok saydığı yerli halk temsilcileriyle de yüzleşmek zorunda kaldı. Ekvador’da Amazon yağmur ormanlarında yok olmak üzere olan Kofanlar’ın temsilcisi Emergildo Criollo dillerinin ve kültürlerinin tehlikede olduğunu açıklayarak, toplantıyı O’Reilley için halkla ilişkiler karabasanına çevirdi.
Criollo, “Sizden ahlaki sorumluluklarınıza göre davranmanızı ve halkımı yok eden pisliğinizi temizlemenizi istemek için buradayım” dedi. O’Reileey Criollo’yu yanıtlamak nezaketini göstermedi.
*Free Speech Radio muhabiri
10 Mayıs 2006
[Green Left Weekly'den Latinbilgi için Emine Kunter tarafından çevrilmiştir]