RUHÜL-KUDÜS
ER-RUHÜL-EMİN
CİBRİL [CEBRAİL]
RUHÜL-KUDÜS: روحRuh ve القدسkudüs sözcüklerinden meydana gelmiş bir izafet [belirtili isim tamlaması] olan ve Kuranda dört yerde geçen Ruhül-Kudüs ifadesi, kudüsün ruhu demektir. Bu ifadenin bir sıfat tamlaması olarak kutsal ruh olarak çevrilmesi yanlış, hatta büyük bir cinayettir.
Bu ifade ile ilgili olarak klâsik eserlerde ciddî bir tahlile dayanmayan, tamlamanın yapısına aykırı ve tamlamayı oluşturan sözcüklerin anlamlarına uymayan birçok açıklama mevcuttur. Onlara bağlı olarak hazırlanan bazı ansiklopediler de aynı yanlışları devam ettiren birçok açıklamayla doludur. Ne yazık ki, bunun sonucu olarak Ruhül-Kudüs ifadesi hakkında ileri sürülmüş birçok yanlış anlam elden ele, dilden dile dolaşmaya devam etmektedir.
Konuyla ilgili olarak klâsik kaynaklarda yer alan yanlışlara şu örnekler verilebilir:
ZEMAHŞERÎ: Ruhül-Kudüs, er-Ruhul-Mukaddeseti [Tertemiz Ruh] demektir. Bununla İsanın ruhu kastedilir. Çünkü İsanın ruhu babanın belinde ananın rahminde kirlenmemiştir.
Denildi ki:
Ruhül-Kudüs, Cebraildir.
Ruhül-Kudüs, İncildir.
Ruhül-Kudüs, İsanın ölüleri diriltirken okuduğu İsm-i Azamdır.
(Keşşaf; 1/294)
Beyzavi de Zemahşerinin dediklerini aynen nakletmiştir.
RAZÎ: Rûh`dan Maksat; âlimler ayetteki "rûh" kelimesi üzerinde bazı görüşler belirterek ihtilâf etmişlerdir.
a- Bu Cebrail (as)dır. Cebrail (as) birkaç yönden böyle isimlendirilmiştir:
1- Rûhul-Kudüsten maksat, er-Rûhul-Mukaddese [Kutsanmış, Kutsal Ruh] demektir. Nitekim Racülün sıdkun hatemül-cûdi denilir. Böylece Cenâb-ı Hak Cebraili, kendi katında mertebesinin yüce olduğunu açıklamak ve onu şereflendirmek için bu şekilde nitelemiştir.
2- Cebrail (as)e bu ad verilmiştir, çünkü beden nasıl ruhla dinliyorsa, din de Cebraîl (as) ile hayat bulmaktadır. Çünkü Cebrail (as), peygamberlere vahiy getirmeyi üstlenmiştir. Bu hususta mükellef olanlar ise, onun getirdikleriyle dinlerini ihya etmiş olurlar.
3- Cebrail (as)in gâlib vasfı, Onun ruhanî bir varlık oluşudur. Diğer melekler de böyledir. Ne var ki, Onun ruhanî bir varlık oluşu daha tam ve daha mükemmeldir.
4- Cebrail (as) Rûh diye adlandırılmıştır. Çünkü ne erkeklerin sulbü, ne de kadınların rahmi onu barındırmamıştır.
b- Ruhül-Kudüsten maksat, İncildir. Nitekim Cenâb-ı Hak, Kuranda ... emrimizden bir rûh ... (Zuhruf/52) buyurmuştur. İncil böyle adlandırılmıştır. Çünkü din İncil ile hayat bulur, dünyevi işler de onun vesilesiyle bir intizama girer.
c- Bu, Hz. İsanın, kendisi sebebiyle ölüleri diriltmiş olduğu ismidir. Bu görüş, İbn Abbas ve Saîd b. Cübeyrden rivayet edilmiştir.
d- Bu, Hz. İsaya üflenen ruhtur. Kudüs ise, bizzat Allahtır. Böylece, Hz. İsayı bir yüceltme ve teşrif olsun diye, onun ruhu Cenâb-ı Hakka muzâf kılınmış, nispet edilmiştir. Nitekim ........ ifâdesi de böyledir. Bu görüş Rebîden rivayet edilmiştir. Buna göre, ayetteki ruhtan murad, insanın sayesinde hayata kavuştuğu ruhtur. Bil ki, rûh isminin Cebraile, İncile ve İsm-i Azama ad olarak itlâk edilmesi mecazdır. Çünkü rûh, insanların hayat mıntıkalarında, damarlarında ve menfezlerinde dönüp dolaşan hava demektir. Malûmdur ki, yukarıda zikredilen Cebrail, İncil ve İsm-i Azam böyle değildirler. Ancak bu üçünden her birine teşbih üslubuyla rûh adı verilmiştir. Çünkü rûh nasıl ki insanın canlılığının sebebi ise, Cebrail (as) de, ilimleri vasıtasıyla kalplerin hayat bulmasına sebeptir. İncil de, şeriatların meydana çıkması ve yaşamasının sebebidir. İsm-i Azam da, maksatlara ulaşma vesilesidir. Ancak rûh ismiyle Cebrail arasındaki benzerlik, birkaç yönden daha uygun görülmektedir.
a- Çünkü Cebrail, lâtîf ve nûranî bir havadan yaratılmıştır. Bu sebeple, bu ikisi arasındaki benzerlik daha mükemmeldir. Binaenaleyh "rûh" ismini Cebraile vermek daha evlâdır.
b- Bu ismi Cebraile vermek, diğerlerine vermekten daha belirgindir.
c- Hak Teâlânın "Ve biz onu Ruhül-Kudüs ile takviye ettik" buyruğunun mânası, "biz onu takviye ettik" demektir. Bu takviyeden maksat ise ona yardım etmektir. Yardımı Cebraile isnâd etmek hakiki, İncil ve İsm-i Azama isnâd etmek ise mecazdır. Bu sebeple, rûh ismini Cebraile vermek daha evlâ olur.
d- Hz. İsanın Cebrail (as) ile bir arada bulunması, bir benzeri başka hiçbir peygambere nasip olmayacak bir şekilde tahsis olunca, biçimlerinin en kuvvetlilerindendir. Çünkü Cebrail (as) Meryeme, bir çocuk doğuracağını müjdelemiştir. Hz. İsa (as), Cebrail (as)in üflemesinden meydana gelmiştir. Bütün durumlarda Hz. İsayı terbiye edip eğiten Cebraildir. Onunla beraber onun gittiği yere giderdi. O, göğe çıktığında da onunla beraberdi.
(Razi, Mefatihül-Gayb; Bakara 87. ayet ile ilgili açıklama)
KURTUBÎ: "Ruhü1-Kuds" Ebû Mâlik ile Ebû Salihin İbn Abbâstan, Mamerin de Katadeden rivayetine göre Cebrail Aleyhisselamdır. "Ve biz onu Ruhül-Kudüs ile takviye ettik."
Hasan b. Sabit de şöyle demiştir:
"Cibril de aramızda Allahın rasûlüdür Ve o Ruhul-Kudstür; bunda hiçbir kapalılık yoktur."
Nehhâs der ki: Hz. Cebraile "ruh" denilip "kuds"e izafe edilmesinin sebebi, Yüce Allahın tekvini ile var olup kendisini doğuran bir baba olmaksızın ruh olarak yaratılmış olmasındandır. Bu sebepten dolayı Hz. İsaya da "ruh" adı verilmiştir.
Galib b. Abdullah Mücahidden şöyle dediğini rivayet etmektedir: el-Kuds, aziz ve celil olan Allahtır. el-Hasen de aynı şekilde el-Kuds Allahtır, onun ruhu ise Cibrildir, demiştir.
Ebu Ravk, ed-Dahhâktan; o da İbn Abbâstan "Ruhu1-Kuds ile" buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmektedirler: Bu, Hz. İsanın kendisi vasıtasıyla ölüleri dirilttiği isimdir. Bunu aynı şekilde Said b. Cübeyr ve Ubeyd b. Umeyr de söylemiş olup Allahın ism-i azamıdır [derler].
Ruhul-Kudsten kastın İncil olduğu da söylenmiştir. Kurân-ı Kerime yüce Allahın şu buyruğunda "ruh" adı verildiği gibi, Yüce Allah İncile de bu şekilde "ruh" adını vermiş bulunmaktadır: "Böylece sana da emrimizden bir ruh vahyettik." [Şûrâ/52] Ancak birinci görüş daha uygundur. Doğrusunu en iyi bilen Allahtır.
(Kurtubi; Bakara/87. ayet ile ilgili açıklamaları)
Görüldüğü gibi, Ruhül-Kudüs ifadesine verilen anlamlar Denildi ki temeli üzerine kurulmuş, ancak bu sözleri diyenlerin kimliği de, bu dediklerini hangi delile dayanarak söyledikleri de açıklanmamıştır. Yani bu ifadelerin hiçbir ilmi kıymeti yoktur; hepsi zandan ibarettir ve dolayısıyla hiç birisi gerçeği yansıtmamaktadır.
RUHÜL-KUDÜS TAMLAMASININ TAHLİLİ:
Ruh ve Kudüs sözcüklerinden oluşan Ruhül-Kudüs tamlamasının tahliline önce bu tamlamayı oluşturan sözcükleri tek tek ele alarak başlamayı, tamlama ile ilgili değerlendirmeyi ise sonraya bırakmayı daha doğru buluyoruz.
الرّوحRUH
Ruh sözcüğünün esas anlamı can [vücudu diri tutan cevher] demektir. (Lisanül-Arab; c. 4, s. 290. Ruh mad.) Ancak sözcük Kuranda bu anlamda değil, kişi ve toplumları toplumsal hayatta diri, sağlıklı kılan can, vahiy anlamında kullanılmıştır. Bu hususun ayrıntıları Kadr suresinin tahlilinde belirtilmiştir. (Tebyinül-Kuran; c:1, s:482-490)
القدسKUDÜS
Kudüs sözcüğünün ne anlama geldiği, bu sözcüğün hangi sözcükten geldiğine dair yapılacak kabule bağlıdır ve bunun için iki olasılık söz konusudur:
1- Sözcüğün temizlik anlamındaki kuds sözcüğünden geldiği kabul edilirse, kudüs sözcüğü de temiz anlamına geliyor demektir. Kuds sözcüğü ve onun mukaddes, mukaddesat, nükaddisü gibi türevleri Kuranda on bir yerde geçmektedir.
2- Sözcüğün Allahın isimlerinden biri olan قدّوسKuddüs sözcüğünden bozulduğu kabul edilirse, kudüs sözcüğü de tüm kirliliklerden arınık, tertemiz anlamına geliyor demektir. Sadece Allah için kullanılan Kuddüs sözcüğü, Haşr suresinin 23. ve Cuma suresinin 1. ayetlerinde olmak üzere Kuranda iki yerde geçmektedir.
RUHÜL-KUDÜS
Ruh ve kudüs sözcüklerinin anlamları belli olduğuna göre, Ruhül-Kudüs tamlamasının anlamının da yukarıdaki her iki anlamdan hangisinin kabul edileceğine bağlı olarak iki şıklı olması söz konusudur.
1- Kudüs sözcüğünün anlamının temiz olduğu kabul edilirse, Ruhül-Kudüs tabiri de temizin canı demek olur ki, bu ifade anlamsızdır. Lâkin klâsik eserlerde رجل صِدقRacülün sıdkın ve خاتم الجودhatimil cud şeklindeki iki tamlamanın Araplar tarafından kullanılmış olduğu hususu yer almaktadır. Bu tamlamalar yapısal olarak birer isim tamlaması olmalarına rağmen sıfat tamlaması gibi kabul edilmişler ve ona göre anlamlandırılmışlardır. Bir isim tamlaması olan Ruhül-Kudüs ifadesi de, eğer klâsik eserlerde belirtilen istisnai örneklere eklenir ve kural dışı olarak sıfat tamlaması kabul edilirse, bu zorlamayla tamlamanın manası temiz can demek olur. Ruh sözcüğünün yerine vahy [ilâhî bilgi] konduğunda ise Ruhül-Kudüs de Temiz ilâhî bilgi, Allahtan gelen temiz bilgi anlamına gelir. Ruhül-Kudüs tamlamasının bu anlamıyla eş anlamlı olan bir diğer tamlama da er-Ruhül-Emin [güvenilir, sağlam ilâhî bilgi] tamlamasıdır. Bu tamlama Şuara suresinde yer almıştır:
Şuara 192194: Kesin olan şu ki, o, âlemlerin Rabbinin indirmesidir.
Onunla, uyarıcılardan olasın diye senin kalbine er-Ruhül-Emin [Güvenilir Ruh] indi.
2- Allahın isimlerinden olan el-Kuddüsün zamanla halk ağzında değişerek Kudüs şekline dönüştüğü kabul edilirse, Ruhül-Kudüs tamlamasının anlamı da Tertemizin [tüm eksikliklerden temizlenmiş olan Allahın] ruhu [canı], vahyi, bilgisi demek olur. Nitekim klâsik tefsircilerden Mücahit ve Rebii de el-Kudüs sözcüğünün Allahın isimlerinden biri olduğunu söylemişlerdir. Bu kabul doğrultusunda Ruhül-Kudüs ifadesinin Allahın ruhu anlamına geldiği görüşü zaten Kurandan da destek bulmaktadır. Çünkü Kuranda geçen her ruh sözcüğü Allaha nispet edilmiştir. Meselâ Âdeme ve Meryeme Ruhumuzdan üfledik denildiği gibi, elçi Zekeriyyanın Meryeme ilettiği bilgiler için de Ruhumuz ifadesi kullanılmıştır:
Meryem 17: &nb sp; Sonra ehliyle kendisi arasına bir perde edinmişti de Biz ona ruhumuzu gönderdik. O [ruhu getiren elçi] ona [Meryeme] mükemmel bir beşeri örnek verdi.
Sonuç olarak, kudüs sözcüğünün geliş yerinin farklılıklarını da hesaba katmak üzere sözcüklerin anlamlarından yola çıkılarak yapılan tahlil, Ruhül-Kudüs tamlamasının anlamının Allahın ruhu, Allahın vahyi, Allahtan gelen bilgi olduğunu göstermektedir. Ruhül-Kudüs tamlamasının bu anlamı taşıdığı, tamlamanın geçtiği ayetlerden de kolayca anlaşılmaktadır:
Bakara 87: &nb sp; Ve ant olsun ki, Musaya Kitapı verdik. Ve ondan sonra birbiri ardı sıra resuller gönderdik. Meryem oğlu İsaya da açık açık deliller verdik ve kendisini Ruhül-Kudüs ile destekledik. Bir resulün size, nefislerinizin hoşlanmadığı bir şey getirdiği her seferinde büyüklük tasladınız mı? Sonra da bir kısmını yalanladınız, bir kısmını da öldürüyorsunuz.
Bakara 253: &n bsp; İşte elçiler; Biz onların bazısını bazısı üzerine fazlalıklı kıldık. Onlardan bir kısmı Allahın konuştuğu ve bazısının derecelerini fazlalıklı kıldığı kimselerdir. Ve Meryem oğlu İsaya açık kanıtlar verdik ve onu Ruhül-Kudüs ile destekledik. Ve eğer Allah dileseydi onların ardından gelenler, açık mesajlar kendilerine ulaştıktan sonra birbirlerini öldürmezlerdi. Velâkin ayrılığa düştüler de onlardan bazısı iman etti, bazısı inkâr etti. Ve eğer Allah dileseydi birbirlerini öldürmezlerdi. Velâkin, Allah dilediğini yapar.
Maide 110: &n bsp; Hani Allah demişti ki: Ey Meryem oğlu İsa! Senin üzerinde ve annenin üzerinde olan nimetimi hatırla! Hani Ben seni Ruhül-Kudüs ile desteklemiştim. Beşikteyken ve yetişkinken insanlarla konuşuyordun. Hani sana kitabı, hikmeti [zulüm ve fesadı engellemek için konulmuş kanun, düstur ve ilkeleri], Tevratı ve İncili öğretmiştim. Hani Benim iznimle çamurdan kuş şeklinde bir şey yapıyordun ve üflüyordun, o da Benim iznimle kuş oluveriyordu. Anadan doğma kör olanı ve alaca hastalığına yakalanmış kimseyi iznimle iyileştiriyordun. Yine Benim iznimle ölüleri çıkarıyordun. Ve hani İsrailoğullarına apaçık mucizelerle geldiğin ve onlardan inkâr edenlerin Bu ancak apaçık bir sihirdir dedikleri zaman seni, onlardan korumuştum.
Nahl 102: &n bsp; De ki: İman etmiş kimseleri güçlendirip kökleştirmek / tutundurmak için ve Müslümanlara bir müjde ve kılavuz olmak üzere, senin Rabbinden ona birçok Ruhül-Kudüs hakk ile inmiştir.
Böyle olmasına rağmen mevcut meallerde Nahl suresinin 102. ayetinin çevirisinde yapılmış olan yanlışlıklar, bizim bu ayet üzerinde biraz daha durmamızı gerektirmektedir. Çünkü bu ayet genellikle Ruhül-Kudüsün Cebrail olduğu peşin kabulü sebebiyle: Onlara de ki: Kuranı Cebrail, iman edenlere sebat vermek, Müslümanlara bir hidayet ve bir müjde olmak için Rabbinin katından hak olarak indirdi şeklinde çevrilmiştir.
Diyanet İşleri Başkanlığınca hazırlanan mealdeki çeviri:
Ey Muhammed! De ki: "Kuranı, Ruhul-Kudüs [Cebrail] inananların inançlarını sağlamlaştırmak, müslümanlara doğru yolu göstermek ve onlara bir müjde olmak üzere hak olarak indirdi."
Yaşar Nuri Öztürkün çevirisi:
De ki: "İman edenleri güçlendirip kökleştirmek için ve Müslümanlara bir müjde ve kılavuz olarak, Ruhulkudüs onu, senin Rabbinden indirdi.
Elmalılı Hamdi Yazır çevirisi:
Söyle onlara: "Onu Rabbinden hak olarak Rühul-Kudüs [Cebrail], iman edenlere sebat vermek ve müslümanlara bir hidayet ve bir müjde olmak için indirdi."
Suat Yıldırım çevirisi:
Söyle onlara: "İman edenlere tam bir sebat vermek ve Allaha teslimiyet gösterecek Müslümanlara bir hidâyet ve müjde olmak üzere Kurânı, Rabbin tarafından gerçek olarak getiren, Ruhul-Kudüstür.
Oysa bizim çevirimizde Ruhül-Kudüsün indirmesi değil, inmesi söz konusudur.
Ayetin Kul [De ki] ifadesiyle başlaması, bu ayetin birilerine cevap niteliğinde olduğunu göstermektedir. Bu sebeple ayet, paragrafı oluşturan diğer ayetlerle birlikte değerlendirilmelidir. Ayetin ait olduğu paragraf 101103. ayetlerden oluşmuştur. Buna göre paragraf şöyledir:
Nahl 101103: &nbs p; Ve Biz bir ayet yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman -Allah ne indirdiğini daha iyi bilen olmasına rağmen- onlar, Sen, ancak bir uydurucusun dediler. İşin doğrusu onların çoğu bilmiyorlar.
De ki: İman etmiş kimseleri güçlendirip kökleştirmek / tutundurmak için ve Müslümanlara bir müjde ve kılavuz olmak üzere, senin Rabbinden ona birçok Ruhül-Kudüs hakk ile inmiştir.
Ve kesinlikle Biz biliyoruz ki, onlar Sadece, ona bir beşer öğretiyor diyorlar. Ona [Peygambere] öğretiyor zannında bulundukları kimsenin dili yabancıdır. Bu [Kuran] ise apaçık bir Arapçadır.
Görüldüğü gibi, 101. ayette açık ve net olarak Kuranın Allahın indirmesi olduğu bildirilmektedir. Oysa 102. ayetle ilgili olarak Kuranı Cebrail adlı meleğin indirdiği yolundaki Kuran dışı kabul, 102. ayet ile 101. ayetlere verilen anlamlar arasındaki çelişkinin görmezden gelinmesine ve 102. ayette bir dilbilgisi kuralının ihlâl edilmesine yol açmıştır. Şöyle ki:
102. ayette geçen نزّلnezzele filinin aslı نزلnezeledir ve anlamı indi demektir. Geçişsiz bir fiil olan nezele fiili, kural gereği burada Tefil babından nezzeleye dönüştürülmüştür. Bu kalıba sokulan sözcükler sadece fiilde, failde veya mefulde çokluğu ifade ederler. Bu kurala göre, ayetteki nezzele fiili çok çok indi anlamına gelir. Geçişsiz bir fiil olan nezele sözcüğünün geçişli hâle dönüşmesi ve indirdi olarak anlamlandırılması ancak bir teaddi edatı kullanılmasıyla veya fiilin enzele kalıbına dönüştürülmesiyle sağlanır. Ayette geçen bilhakkı ifadesindeki بbe harf-i cerri ise مصاحبةmusahabe anlamında olduğundan teaddi edatı sayılamaz. Arapça dil bilgisinin bu kuralları gereği ayetteki nezzelehü ruhul-kudüsü ifadesinin anlamı, Ona birçok ruhül-kudüs [vahy] inmiştir demektir. Ruhül-Kudüsü, yani vahyi kimin indirdiği ise 101. ayette belirtilmiş ve indirenin Allah olduğu açıkça ifade edilmiştir.
Ortaya çıkan sonuç özet olarak şudur: Kuranda geçen Ruhül-Kudüs ifadeleri, Vahy, Allahtan gelen temiz, sağlam bilgiler demek olup kesinlikle Cebrail adı verilen vahiy meleği demek değildir.
ER-RUHÜL-EMÎN
Bu ifade Kuranda bir tek yerde geçmektedir:
Şuara 192194: Kesin olan şu ki o, âlemlerin Rabbinin indirmesidir.
Onunla, uyarıcılardan olasın diye senin kalbine er-Ruhül-Emîn [Güvenilir Ruh] indi.
193. ayette bir sıfat tamlaması olarak er-Ruhül-Emîn şeklinde yer alan bu ifade, bir isim tamlamasıymış gibi ruh ül emin şeklinde telâkki edilmekte ve böylece büyük yanlışlıklara sebebiyet verilmektedir. Nitekim Kuranın Cebrail adındaki melek tarafından indirildiği yolundaki peşin kabule dayanan geleneksel anlayış, 193. ayeti Onu Ruhül-Emin [Cebrail] indirdi diye yanlış meallendirmiş ve zihinlerde bu yanlışla yer etmesine yol açmıştır. Oysa bu meal, ayetin lâfzî manasına uygun olmadığı gibi, hem 192. ayetteki O, âlemlerin Rabbinin [Allahın] indirmesidir ifadesiyle hem de Kuranın Allah tarafından indirildiğini bildiren yüzlerce ayetle de çelişmektedir. Bu çelişki de yine nezele [indi] fiilinin geçişsiz olmasına rağmen geçişli anlama gelecek şekilde indirdi olarak ifade edilmesinden kaynaklanmaktadır. Hâlbuki yüzlerce ayetin anlamıyla oluşturulan bu çelişkinin ortadan kaldırılması için, ayette geçen bihi ifadesindeki be harf-i cerrinin ilsak için değil de musahabe için alınması yeterlidir. Bu takdirde nezele fiili geçişsiz anlamı ile onunla indi olarak ifade edilir ve diğer ayetlerle oluşturulmuş olan çelişki de ortadan kalkmış olur.
Netice olarak, 193. ayette geçen er-Ruhül-Emin ifadesinin kişileştirilerek Cebrail olarak yorumlanması yanlıştır. Burada emin, güvenilir, sağlam olarak nitelenmiş olan ve uyarıcılardan olmasını sağlamak için peygamberimizin kalbine Allah tarafından indirilmiş olan ruh, bilgi, vahy, Mücadele suresinin 22. ayetinde de açıkça ifade edildiği gibi, inananları güçlendirmek üzere yine Allah tarafından indirilmiştir.
CEBRAİL: CİBRİL - CEBRİL
Ruhül-Kudüs ve er-Ruhül-Emîn ifadelerinden sonra tahlil sırası zorunlu olarak Kurandaki Cibril sözcüğüne gelmiş bulunmaktadır. Zira nakillere dayandırılan inanca göre Ruhül-Kudüs, er-Ruhül-Emîn ve Cibril aynı şey olarak, yani Allahtan vahiy getiren, Kuranı indiren melek olarak kabul edilmektedir.
Bu konuda nakillere dayalı klâsik eserlerde yer alan değerlendirmelerden iki örnek aşağıdadır:
Cibrîl Kelimesinin Okunuşunda Yedi Vecih
İbn Kesir, cim harfinin fethası, râ harfinin kesresi ve hemzesiz olarak kelimeyi جَبْريل şeklinde okumuştur. Hamza, Kisâî ve Âsimdan rivayet ederek Ebu Bekr, cim ve râ harflerinin fethası ile ve hemzeli olarak, جبرئيل şeklinde, diğer kıraat âlimleri ise, cim ve râ`nın kesresi ile ve hemzesiz olarak, "Kandil" vezninde,جِبْريل şeklinde okumuşlardır. Bu kelimenin yedi okunuş şekli vardır. Üçünü söyledik, diğer dördü şu şekildedir: جبراعل vezninde olmak üzere جبرائل, جبراعيلvezninde olmak üzere جبرائيل , جبراعل vezninde olmak üzere جبرايل[ya`lı olarak]; ve nun`lu olarak جبرينşeklinde... Bu, marife ve A`cemî [Arapça asıllı olmayan] bir kelime olduğu için gayr-ı munsarıftır.
Cibril Kelimesinin Mânâsı:
Bazı âlimler Cebrail`in Allah`ın kulu mânasına geldiğini söylemişlerdir. Buna göre İbranice`de " جبرCebr", kul; " ئيلiyl" ise Allah manasınadır. Mîkâil de aynı şekilde Allah`ın kulu demektir.
Bu İbn Abbas (r.a) ve ehl-i ilimden bir grubun görüşüdür. Ebû Ali es-Sûsi ise bu görüşün iki bakımdan doğru olmadığını söylemiştir:
a- Îyl lâfzının Allah`ın isimlerinden olduğu meşhur değildir.
b- Eğer böyle olsaydı, "Cebrail" kelimesinin sonu mecrûr olurdu.
(Razi; Mefatihül-Gayb)
Dil Âlimlerine Göre Cebrail (a.s) ve Mikâil (a.s) Kelimeleri:
Dil bilginlerinin bu iki kelimenin söylenişi ile ilgili olarak farklı açıklamaları vardır. Cebrail adının on şekilde söylenişi söz konusudur:
1- Cibril: Hicazlıların şivesinde böyledir. Hassan b. Sabit şöyle demiştir: "Ve Allah´ın elçisi Cibril bizim aramızda..."
2- Cebrîl: el-Hasen ve İbn Kesir´in kıraati bu şekildedir. İbn Kesir´in şöyle dediği de rivayet edilmiştir: Peygamber (s.a.s)´i rüyada gördüm. O bunları
Cebril ve Mîkâil şeklinde okuyor idi. Ben de ebediyyen bu şekilde okuyup duracağım.
3- Cebraîl: Kûfeliler bu şekilde okurlar. Bu okuyuşlarına delil olarak şu beyti gösterirler:
Savaşlarda bulunduk, zaman boyunca bizim bütün askerî birliklerimizin önünde mutlaka Cebraîl vardı.
Bu da Temim ve Kayslıların şivesidir.
4- Cebrail: (Medsiz olarak.) Bu da Ebu Bekr b. Âsım´ın okuyuşudur.
5- Bir önceki okuyuş gibi fakat sondaki lam´ı şeddeli okumak. Bu da Yahya b. Ya´mer´in okuyuşudur. [Cebrail şeklinde].
6- Cebrail: İkrime´nin okuyuşudur.
7- Onun gibi fakat hemzeden sonra yâ ile. [Cebrâyil şeklinde].
8- Cebrayîl: el-A´meş ve Yahya b. Ya´mer aynı şekilde böyle de okumuşlardır.
9- Cebraîn
10- Cibrîn: Bu da Esedoğullarının şivesidir.
Taberî der ki: Bu şekilde Kur´ân´da okunmuş değildir. en-Nehhâs -İbn Kesir´in de okuyuşunu sözkonusu ederek- der ki: "Arap dilinde Fa´lîl vezninde kelime yoktur. [Yani Cebril söyleyişi uygun değildir]. Bununla birlikte fî´lîl vezni vardır. [Yani Cibril söylenebilir]: Dihlîz, kıtmîr ve bırtîl kelimeleri gibi. Şu kadar var ki, Arap olmayanların dilinde Arapçada benzeri olmayan birtakım vezinlerin olması reddolunamaz. Yine bu söyleyişlerin çokça değişikliklere uğramayacağı da söylenemez. Nitekim Acemler´in İbrahim, İbraham, İbrahim, İbrahem, İbrahum ve İbrâhâm dedikleri bilinen bir husustur. Başkası ise şöyle demektedir: Cibril, Arapça olmayan bir isimdir. Araplar bunu Arapçalaştırmıştır. Bu bakımdan bu kelimeyi böyle değişik şekillerde söyleyebilirler; bundan dolayı zaten bu kelime munsarıf [çekimli] değildir.
Derim ki: Biz bu kitabın baş taraflarında bu kelimelerin Arapça oldukları görüşünün doğru olduğunu ve Cebrail´in apaçık bir Arapça ile bu kelimeleri bu şekilde inzal ettiğini söylemiş idik. en-Nehhâs der ki: Cibril kelimesi cem´i teksir [kırık çoğul] şeklinde Cebârîl diye gelir.
el-Maverdî der ki: Cibrîl ve Mikâîl iki ayrı isimdir. Onlardan birincisi Abdullah, ikincisi Ubeydullah [Allah´ın kulu ve Allah´ın kulcağızı] anlamındadır. Çünkü "îl" yüce Allah demektir. "Cebr" de "kul" demektir. "Mîkâ" ise "kulcağız" anlamındadır. Sanki Cibril Abdullah, Mikâil de Ubeydullah anlamını ihtiva eder. Bu İbn Abbas´ın görüşüdür. Müfessirler arasında ona bu konuda muhalefet eden kimse de yoktur.
Derim ki: Bazı müfessirler İsrafil´in Abdurrahman anlamına geldiğini de söylerler. en-Nehhâs ise şöyle demektedir: "Cebr" kelimesini kul [abd], "îl" kelimesini de Allah diye açıklayan kimsenin: Bu Cebruîl´dir, Cebraîl´i gördüm, Cebriil´e uğradım" demesi gerekir. Ancak böyle bir şey denilmediğinden dolayı burada bu ifadenin Cebrail´in adı anlamına gelmesi söz konusu olur.
Başkaları ise şöyle demektedir: Eğer onların [müfessirlerin] dedikleri gibi [verdikleri anlam doğru] olsaydı, bu kelimenin munsarıf olması gerekirdi. Munsanf oluşunun terk edilmesi bunun muzaf olmayan tek kelimeden meydana gelmiş bir isim olduğunu göstermektedir. Abdulganî el-Hafîz, Eflet b. Halife´den -ki bu Hassan´ın babası Fuleyt el-Amirî´dir- o da Cesre bint Decâce´den o da Aişe (r.a)´dan şöyle dediğini rivayet etmektedir: Rasûlullah (s.a.s) şöyle buyurmuştur: "Cibril´in, Mîkâil´in ve İsrafil´in Rabbi olan Allahım! Cehennem ateşinin sıcağından ve kabir azabından sana sığınırım."
(Kurtubi; Bakara/97, 98. ayetlerin açıklaması)
BİZİM TAHLİLİMİZ:
Arapçada جبرائيلcebrailden başka جبريلcibril şeklinde de sık kullanılan ve on üç tane söyleniş biçimi olan sözcüğün kökeni ile ilgili olarak araştırmacılar iki ihtimal üzerinde birleşmişlerdir:
1- Sözcük, جبرcebr ve ئيلiyl sözcüklerinden oluşmaktadır. İyl sözcüğü eski Arapçada Allah demek olduğu için tamlama halindeki cibril, cebril veya cebrail sözcüğü Allahın gücü, onarımı manasını taşır.
2- Aslı İbranice olup Arapçaya sonradan girmiş olan sözcük çekimsizdir. İbranicede cebr sözcüğü kul, il sözcüğü de Allah demek olduğu için, sözcük tamlama hâlinde Allahın kulu anlamına gelir. Burada cebr sözcüğü, güçlü insan ma
Biz, sözcüğün Arapça olduğunu düşünüyor ve tahlilimizi birinci şıkka göre yapmış bulunuyoruz.
الجبرCEBR
İbn-i Menzur, Lisanül-Arab adlı eserinde cbr maddesine Yüce Allahın Cebbar [yapılmasına karar verdiği şeyi zorla yaptıran / en iyi onarımı yapan] adı ile başlamış ve cebr sözcüğünün büyüklük, zorbalık anlamlarını beyan ettikten sonra bu sözcüğün temeline ait bilgileri çok ayrıntılı olarak vermiştir. Bu bilgilerin özü şudur:
Cebr, كسرkesr sözcüğünün karşıtıdır. Kesr sözcüğü kırılmak, bunun karşıtı da kırılmış şeyin onarılması demektir. Meselâ hakikat manasıyla kemiği cebretti derler. Mecazen de fakiri ve yetimi cebretti derler. Böylece hakikat anlamıyla kırılmış kemiğin sarılıp onarılması, mecaz anlamla da fakirin zenginleştirilmesi, yetimin kimsesizlikten kurtulması anlatılmış olur. Ayrıca kurumaya yüz tutmuş bitkinin yaprak ve çiçek açması da cebr sözcüğüyle ifade edilir. (Lisan ül Arab; c:2, s:1418)
Tacül-Arusta da Lisanül-Arabtakiler ile paralel beyanlar vardır. (Tacül-Arus; c:6, s:158162)
Kuran terimleri üzerine muteber kaynaklardan biri olan Müfredatta ise Ragıb el İsfehani şu açıklamalarda bulunmuştur:
Cebrin aslı, bir çeşit zor kullanarak bir şeyi onarmaktır. Hükümdarlara cebr, cebbar denilmesinin sebebi, insanları dilediklerinde zorlamaları ya da insanların işlerini düzeltmeleri, onarmaları nedeniyledir. Matematikte cebr, düzeltilmek istenen şeyi düzeltmek için eklenen şeydir. Cebr sözcüğünün mübalâğa kalıbı olan cebbar sözcüğü, hak etmediği yüksek bir makam sahibi olduğunu iddia ederek kendi kusurunu kapatmaya çalışan demektir. Bu sözcük genelde kınama amaçlı kullanılır ve İbrahim/15, Meryem/32, Maide/22, Mümin/35, Kaf/45te örnekleri görülür. (Müfredat; s:85, 86, cbr mad.)
Yukarıdaki açıklamalardan, cebr sözcüğünün öz anlamının onarmak, islah etmek demek olduğu anlaşılmaktadır. Yani cebr, bozulmuş, kırılmış şeylerin onarılıp tekrar işe yarar hâle getirilmesi demektir. Nitekim Tıpta da ameliyat, kırk kemiğin sarılıp bütünlenmesi, kırık ve çıkık organa sarılan tahta hep cebr sözcüğüyle ifade edilmiştir.
Buna göre Rabbimizin Cebbar adını dilediğini zorla yaptıran, ulaşılmaz, azametli olarak açıklamak yerine, bozuk işleri, toplumları düzelten, onaran şeklinde açıklamak daha uygun düşmektedir.
ئيلİYL
İyl sözcüğü İbraniceden Arapçaya geçmiş olup her iki dilde de anlamı Allah demektir.
Bu durumda, cibril - cebril sözcüğünün Arapça ve İbranice dillerinde iki sözcükten tamlama yapılmak suretiyle meydana getirilmiş, tıpkı Ruhül-Kudüs gibi bir ifade olduğu anlaşılmaktadır. Bu tarz tamlamaların Arapçada kullanılan İsrail, İsrafil, İsmail, Mikail, Azrail gibi başka örnekleri de vardır.
Cibril sözcüğünü oluşturan cebr ve iyl sözcüklerinin her ikisi de Arapça söylenecek olursa, sözcük cibrullahi şeklini alır. Bu sözcüğün tamlama hâlindeki anlamı da Allahın onarımı yani vahyin kişileri ve toplumları onarması demek olur. Bu ise Allahın vahyi; canlandırması, diriltmesi anlamına gelen ruhullah veya ruhulkudüs ifadelerinin bir başka anlatım tarzıdır. Buradan ortaya çıkan gerçek şudur: Cibril ile kastedilen yine vahiydir ve vahy, kişileri ve toplumları canlandırdığı gibi aynı zamanda da onarmaktadır. Başka bir ifade ile; vahyin [Kuran ayetlerinin] bir bölümü ruh [can], bir bölümü de cibr, cebr [onarım, ıslah] görevi yapmaktadır. Bu gerçeğin konumuz itibariyle ifadesi ise üç kelime ile özetlenebilir: Cebrail [Cibril] Allahın vahyidir.
Gerçek bu olmasına rağmen ilkbaharın yeşilliği anlamındaki hızır sözcüğü nasıl kişileştirilip hayalî bir kimliğe dönüştürüldüyse, Allahın vahyi, onarımı anlamındaki cebrail-cibril sözcüğü de kişileştirilmiş ve Cebrail veya Cibril [Vahy getiren, Kuranı indiren melek] yapılmıştır. Kuranın Allah tarafından indirildiğini bildiren yüzlerce ayetle alenen çelişen bu yanlış kabule kaynak olarak ise, peygamberimizin ölümünden iki yüz sene sonra ortaya çıkmış ama peygamberimizin yaşadığı döneme ait söylentiler gösterilmiş, hatta bu söylentiler ansiklopedilere bile aktarılmıştır:
Dört büyük melekten biri. Cebrâil (a.s.)`in görevi Allah ile peygamberleri arasında elçiliktir. Allah`tan aldığı emir ve hükümleri peygamberlere bildirir. Bütün kitap ve vahiyler Cebrâil vasıtasıyla indirilmiştir. Cebrâil (a.s.) her şekle girebilir. Peygamber Efendimiz (s.a.s.) onu biri vahyin başlangıcında Hıra`dan Mekke`ye gelirken, diğeri Mirâc`dan dönüşte Sidretü`l-Münteha`da olmak üzere iki defa kendi aslî şekliyle görmüştür. (es-Saâtî, el-Fethu`r-Rabbânî, VIII, 5). Cebrâil (a.s.) bazan da insan kılığına girerek Rasülullah (s.a.s.)`a vahiy getirirdi. Bu durumda çoğu kez yakışıklı ve genç bir sahabî olan Dıhye el-Kelbî`nin sûretinde görünürdü (Tecrid-i Sarîh Tercümesi, IX, 35). Cebrâil (a.s.) İsrâ ve Mirâc hadîsesinde Rasûlullah (s.a.s.)`a Mekke`den Kudüs`e ve oradan Sidretü`l-Münteha`ya kadar eşlik etmiştir (Buhârî, Bed`u`l-Halk 6; Salât 1) (İslâm Ansiklopedisi)
Bu söylentiler arasında, Cebraili beyaz bir ata binmiş, beyaz elbisesinin üzerine zırh kuşanmış, elinde oku, yayı, kılıcı ile Bedirde Mekke müşriklerine karşı savaşırken tasvir edenler de vardır (Buhari; Kitab ül Megazi, Meleklerin Bedirde görülmesi Babı, 443. Hadisler). Bu çarpıtmada İsrailiyatın da etkisinin olduğu bir gerçektir. Zira Yahudi ve Hıristiyan kaynaklarında Gabriel şeklinde bir melek kişi vardır ve gabriel sözcüğü de güçlü insan anlamındaki geber sözcüğü ile tanrı manasındaki el sözcüğünden oluşmuştur. Kitab-ı Mukaddesteki Daniael; 8/ 15-26, 9/ 21-27, Tobit; 12/15, Enok; 9/1, 9, 10, 20/ 7, 40/1-9, 54/6, Luka; 1/11-20. cümlelerde bu kişiden söz edilmektedir. Ama bu konudaki çarpıtmalar söylentilerde kalmamış, Tekvir, Necm ve Şuara surelerindeki ayetler de çarpıtılmış, Kurandaki Ruhülkudüs, er-ruhülemin, güçlü elçi ifadeleri hep Cebrail yapılmıştır.
Kuranda cebrail olarak değil de cibril olarak geçen sözcük, ikisi Bakara suresinin 97. ve 98. ayetlerinde biri de Tahrim suresinin 4. ayetinde olmak üzere üç kez yer almıştır:
Bakara 97, 98: De ki: Kim Cibrile düşmansa, bilsin ki şüphesiz O [Allah], onu [cibrili], kendisinden öncekileri doğrulayıcı, inananlar için bir yol gösterme ve müjde olarak, senin kalbine Allahın izniyle indirmiştir.
Kim ki, Allaha, meleklerine, elçilerine, Cibrile, Mikaile düşman olursa, bilsin ki, şüphesiz Allah da inkârcılara düşmandır.
Tahrim 4: &nbs p; Eğer ikiniz, Allaha tövbe ederseniz... -çünkü kesinlikle ikinizin kalbi kaydı- Yok eğer ona [peygambere] karşı dayanışmaya girerseniz hiç kuşkusuz bizzat Allah, ona Mevladır [yardımcıdır, destekçisidir, koruyucudur, yol göstericidir]. Cibril ve iman edenlerin salihleri de. Ve bunlardan sonra melekler de ona arka çıkarlar.
Bakara suresinin 97. ayetine dikkat edilirse orada onu ve o diye iki tane üçüncü şahıs zamiri vardır. Bu zamirler anlamlandırılırken maalesef genellikle
onu [Kuranı] O [Cebrail]
indirmiştir denilmektedir. Fakat böyle bir meal yanlıştır. Zira ayette, hatta pasajda o zamirinin gösterdiği Kuran ya da vahy diye bir sözcük mevcut değildir. Bu ayet ayrı bir necm olmayıp Yahudileri tanıtan bir paragrafın ara cümlesidir. Ayetteki onu zamiri, ayetin kendi içindeki cibril sözcüğüne racidir. فإنّهFeinnehü [bilsin ki şüphesiz O] ifadesindeki O zamiri ise Allahı göstermektedir.
Bu ayette dikkat edilecek bir diğer husus, buradaki نزّلnezzele fiilinin, yukarıda sunduğumuz Nahl suresinin 102. ayetindeki nezzele fiilinin aksine, geçişli olarak indirmiştir anlamıyla çevrilmiş olmasıdır. Bunun sebebi, ayetteki على قلبكala kalbike ifadesinin başındaki علىala edatıdır. Ala edatı, genelde üzerine anlamını ifade eder. Ama Arap dilinde بbe edatının ilsak [yaklaştırma, bağlama] anlamı da çok kullanılır. Zaten dikkat edilirse tüm meallerde kalbinin üzerine diye değil, kalbine olarak verilmektedir. Ayetteki ala edatı be anlamına kullanıldığında Arapça dili kuralları gereği lazım [geçişsiz] fiili müteaddi [geçişli] hâle getirir. Burada da işte bu nedenle geçişsiz nezzele [indi] fiili, geçişli enzele [indirdi] anlamına dönüşmüştür. Bu durumun Kuranda onlarca örneği mevcuttur. Nezele fiilinin tefil babından olan fiil ve mastarları incelenirse, ya lâfzen veya takdiren harf-i cer ile müteaddi yapıldığı, ya da sözcüğün be edatına gerek kalmadan kıraat farklılığı ile geçişli anlama dönüştürüldüğü görülecektir. Örneğin klâsik kaynaklarda, İsra suresinin 82. ayetindeki ننزّلnünezzilü sözcüğünün نُنْزِلُnünz ilü ve يُنْزِلُyünz ilü şeklindeki kıraatlerinin de varlığı görülmektedir. Yani İsra/82deki nünezzilü ifadesi geçmişte nünzilü veya yünzilü olarak da okunmuştur. Şimdi de okunabilir. Bizim tercihimiz de bu yöndedir.
Nezzele fiilinin sadece geçişsiz anlamda manalandırıldığı Nahl/102. ve Şuara/194. ayetlerde değil, geçişli anlamda manalandırıldığı Bakara/97. ayette de, zamirler doğru isimlere gönderildiği takdirde görülmektedir ki, Kuranın orijinal ifadesinde Cibril indiren değil, indirilendir, yani inendir.
Fakat tüm bunlara rağmen Bakara/97, Nahl/102 ve Şuara/94. ayetler çarpıtılarak Kuranın Cebrail tarafından indirildiği anlamına gelen çeviriler yapılmıştır. Hâlbuki bu ayetlerin ön veya arkasında yer alan ayetlerde yine Kuranı indirenin bizzat Allah olduğu açıklanmaktadır. Ne hikmetse, art arda gelen bu ayetlerdeki bu çelişki üstünde durulmamıştır, belki de işin farkında olunmamıştır.
SONUÇ
Kuranda Kuranın indirilmesi, kitabın indirilmesi, ayetlerin indirilmesi, surelerin indirilmesi, meleklerin [vahylerin] indirilmesi, hikmetin indirilmesi, Tevratın indirilmesi, İncilin indirilmesi, Furkanın indirilmesi ile ilgili üç yüz civarında ayet mevcuttur. Bu ayetlerin hepsinde de bunları indirenin Allah olduğu bildirilmiştir. Kuranı başkasının indirdiğini bildiren hiçbir ayet yoktur, olamaz da. Çünkü Kuran asla ve katiyen kendisiyle çelişmez.
Hakkı YILMAZ
www.istekuran.com