Tarihi Havadis/ I. MARX VE İLKEL BİRİKİM
Kapitalizmin ne olduğunun tanımı bir meseledir. Bununla bağlantılı bir diğer mesele ‘kapitalizmin tarihi’ne ilişkindir” (Üşür, 1988:24). Bu nedenle kapitalizmin tarihini anlayış şeklimizin bizatihi kapitalizmi anlayış şeklimiz üzerinde büyük bir etkisi vardır (Wood, 2003:42). Kapitalizmin kökenine ilişkin tartışmalarda, Marksist ve Marksist olmayan tarihçiler arasında olduğu kadar Marksist tarihçiler arasında da anlaşmazlıklar vardır2 . 1950’de Paul Sweezy’nin, Maurice Dobb’un Studies in the Development of Capitalism (1946) çalışmasını eleştirmesiyle geçiş süreci konusunda bir tartışma başladı. Bu tartışma daha sonra Marksist çevrede geniş bir çerçeve içinde ele alınmaya başlandı. Marx’ın Kapital’i 1867 yılında yayınlanmıştır. Kapital her ne kadar bir tarih kitabı olmasa da tarihsel gelişim sürecine ilişkin temel ve esaslı unsurlar içermektedir. Kapital I geçiş tartışmalarına ilişkin olarak özellikle Kapital III ile birlikte tek olmasa da temel dayanağı oluşturmaktadır (Üşür, 1984: 83-89). Feodalizmden kapitalizme geçiş sorunsalı, İngiltere’de ve Çarlık Rusya’sında 1900’lerin başlarında ve Sovyetler Birliği’nde 1920 ve 1930’larda tartışılmaktaydı. Sovyetler Birliği’ndeki tartışmaların arka planında esasen ‘üretici güçler’ ve ‘üretim ilişkileri’nden hangisine öncelik verileceği sorunu yatmakta ve bu çerçevede bu tartışmalar yeni kurulan bir devletin sanayileşme-kalkınma yolunda izleyeceği pratik yolun ideolojisini oluşturmaktaydılar (Üşür, 1991:58) Geçiş tartışmaları Dobb’un yukarıda anılan kitabı çerçevesinde 1940’lar boyunca devam etmiş ve 1950’lerde Sweezy’nin Dobb eleştirileri ile bir canlılık kazanmıştır. Konu, 1970’lerde ise özellikle Brenner, Wallerstein ve Anderson tarafından tekrar tartışılmaya başlanmıştır. “Maurice Dobb’dan etkilenen Brenner, geçiş tartışmasının orjinalliği açısından da açıkça Sweezy’den çok Dobb’un tarafında” (Wood, 2003:61) yer aldığından, bu çalışmada, Maurice Dobb üzerinde biraz daha fazla durulacaktır. Bu çalışmada ele alınan konuda iddialı ve net sonuçlar çıkarmak gibi bir amaç benimsenmemiştir. Sadece Robert Brenner’in çalışmalarında yer alan kimi kavramlar anlaşılmaya ve özümsenmeye çalışılmıştır. Yine bunu yaparken ikincil kaynakların yönlendirmelerinden kaçınılmış ve birincil kaynaklarla baş başa kalma yolu tercih edilmiştir. Çalışma konusu sadece Brenner olarak alındığı için Brenner’ın kavramsallaştırmalarına ilişkin eleştirilere değinilmemiştir.