Felç, beyindeki kan sağlayan bölümlerin aksadığı, kan akışının kesildiği ya da yoğun şekilde azaldığı, beyindeki dokuların oksijen ve gıdadan mahrum kalması sonucu oluşur. Bu durum sonrasında, beyin hücreleri saniyeler içinde ölmeye başlar.
Felç, medikal bir tehlikedir. Hemen tedavi edilmesi oldukça kritiktir. Erken müdahale ile sorunun beyin hasarını ve potansiyel komplikasyonlarını en aza indirilebilir.
Felç durumları için iyi haber şu ki, tedavi edilebilir ve önlenebilir bir sorundur. 15 yıl öncesine göre, gelişen teknikler ve önlemlerle çok daha azdır.
Felç Semptomları
Siz kendinizde ya da başka birinde felç durumu olduğunu düşünüyorsanız, aşağıdaki semptom ve işaretleri izleyebilirsiniz. İşaret ve semptomların başladığı zamanı not alarak, felç durumunun sizde var olduğu süre uzunluğu dahilinde tedavi seçeneklerini göz önünde bulundurabilirsiniz.
- Konuşma ve anlama güçlükleri yaşamak: Kafa karışıklığı yaşayabilirsiniz. Kelimeleri yanlış telaffuz edebilir ya da konuşma güçlüğü ve konuşulanı anlama güçlüğü yaşayabilirsiniz.
- Yüz, kol ve ayakta felç ya da uyuşukluk hissetmek: Yüzünüz, kollarınız ya da ayaklarınızda aniden oluşan uyuşukluk, zayıflık ya da felç olma durumu gelişebilir. Özellikle vücudunuzun bir tarafında hissedebilirsiniz. İki kolunuzu aynı anda başınızın üzerine kaldırmayı deneyin. Eğer bir kolunuz düşmeye başlarsa, felç geçiriyor olabilirsiniz. Benzer olarak, gülmeye çalıştığınızda ağzınızın bir tarafında sarkma, eğilme meydana gelebilir.
- Tek gözle ya da ikisini de kullanarak görme güçlükleri yaşamak: Tek gözle bakarken ya da iki gözle bakarken aniden bulanık görme ya da kararmış görme oluşabilir. Ya da, çift olarak görme meydana gelebilir.
- Baş ağrısı oluşmak: Kusma, baş dönmesi ya da bilinç durumlarında değişiklik ile birlikte aniden meydana gelen şiddetli baş ağrısı, felç sorununun göstergelerinden bazılarıdır.
- Yürürken güçlük çekmek: Denge yitirme, koordinasyon kaybı ya da aniden baş dönmesi oluşabilir ya da tökezleyerek düşebilirsiniz.
Eğer, felç sorununun herhangi bir işaret ya da semptomunu görüyorsanız, tıbbi desteğe başvurmalısınız. Hatta, işaret ya da semptomlar inişli çıkışlı ya da yok gibi görünse bile kontrol ettirmenizde fayda vardır.
Eğer, felç durumundan şüpheleniyorsanız, hızlı düşünün ve aşağıdaki durumları sırayla yapın.
- Yüz: Felç geçirdiğini düşündüğünüz kişiye gülmesini söyleyin. Yüzünün bir kısmında sarkma oluyor mu?
- Kollar: Felç geçirdiğini düşündüğünüz kişiye kollarını kaldırmasını söyleyin. Kollardan herhangi biri yere düşüyor mu? Ya da kollardan biri yukarı kaldırmayı denediğiniz de sorun çıkarıyor mu?
- Konuşma: Felç geçirdiğini düşündüğünüz kişiye, basit bir ifadeyi tekrarlamasını söyleyin. Konuşmasında bir tuhaflık ya da yanlış telaffuz var mı?
- Zaman: Eğer herhangi bir semptom gözlemliyorsanız, hemen doktora görünün.
Erken müdahale kritiktir. Semptomların gitmesini beklemeyin. Eğer bu tür işaretlerin olduğunu düşünüyorsanız, hemen doktora görünün. Eğer felç sorunu tedavi edilmezse, daha büyük potansiyelli sorunlar meydana gelebilir. Örnek olarak, beyinde hasar ya da sakatlık.
Felç Nedenleri
Felç sorunu, beyne kan sağlayan kaynakların kesildiği ya da azaldığı zaman meydana gelir. Bu durum, beyne giden besinlerin ve oksijenin kesilmesine neden olur ve böylece beyin hücreleri ölmeye başlar.
Felç, atardamarın engellenmesi yani iskemik inme ya da kan damarlarındaki patlama ya da sızıntı yani hemorajik inme nedeniyle oluşabilir. Bazı insanlar, beyinlerindeki kan akışının kısa süreli kesinti olması nedeniyle geçici iskemik atak ya da kısaltmasıyla TIA geçirebilirler.
İskemik İnme
Meydana gelen felç vakalarının yaklaşık % 85’i iskemik inmelerdir. İskemik inmeler, beyindeki atardamarların iskemi adı verilen kan akışının azalması durumundan dolayı daraldığında ya da engellendiğinde meydana gelir. İskemik inmesinin bazı türleri bulunur. En yaygın iskemik inmeler;
- Trombotik İnme: Beyindeki kan kaynakları olan atardamarların birinde meydana gelen kan pıhtısı sonucu trombotik inme meydana gelir. Pıhtı, atardamarda oluşan bir yağ tortusu yani bir plaka ve sonrasında kan akışındaki azalmaya ile oluşabilir. Ya da diğer atardamar sorunları da pıhtıya neden olabilir.
- Embolik İnme: Kan pıhtısı ya da diğer beyin atıklarının, beyindeki dar atardamarlarda kan akımı boyunca ilerleyerek yer edinmesi sonucu meydana gelir.
Hemorajik İnme
Beyindeki kan damarlarında sızıntı ya da yırtık olduğunda hemorajik inme meydana gelir. Kontrol edilemeyen yüksek kan basıncı (hipertansiyon), kan damarı duvarlarındaki (anevrizmalar) zayıf noktaların ve antikoagulanların aşırı tedavisi gibi birçok kan damarları durumundan dolayı beyin kanamaları meydana gelebilir. Hemorajik inme türleri;
- İntraserabral Kanama: Bu tür kanamada, beyindeki kan damarları patlar ve beyni çevreleyen dokulara akar. Beyin hücrelerine zarar verir. Sızıntının ötesindeki beyin hücreleri, kandan mahrum kalırlar ve hasar görürler. Yüksek kan basıncı, travma, damar kusurları, kan inceltici ilaçların kullanımı ve diğer durumlar, intraserabral kanamalara neden olabilir.
- Subaraknoid Kanama: Beyindeki ya da beyin yüzeyi yakınlarındaki atardamarların patlaması ve beyin ve kafatası yüzeyleri arasındaki boşluğa yayılması sonucu subaraknoid kanama meydana gelir. Bu kanama, aniden meydana gelen şiddetli baş ağrısı ile ortaya çıkar. Bu tür kanamalar yaygın olarak, atardamar üzerindeki anevrizma olarak bilinen küçük böğürtlen şeklindeki patlamalar nedeniyle meydana gelir. Kanama meydana geldikten sonra, beyindeki kan damarları, genişleyebilir ya da düzensizce daralabilir. Düşük miktarda kan akışı nedeniyle beyin hücrelerinde hasarlar meydana gelebilir.
Geçici İskemik Atak (TIA)
Bilinen diğer adıyla küçük inme, bilinen felç durumunun semptomlarının daha kısa süren versiyonu olarak söylenebilir. Beyindeki kan sağlayan kaynakların geçici düşüşü nedenli oluşan TIA, bazen 5 dakikadan daha az sürebilir.
İskemik inme gibi TIA’da, beyindeki kan akışını sağlayan kaynaklarının bir pıhtı ya da tıkanıklık nedeniyle durması sonucu oluşur. Tıkanıklık geçici olduğundan dolayı, TIA, kalıcı semptom bırakmaz.
Felç Risk Faktörleri
Felç riskini birçok faktör arttırabilir. Ayrıca bu faktörlerden bazıları, kalp krizi geçirme riskini de arttırabilir. Potansiyel olarak tedavi edilebilir felç risk faktörleri;
Yaşam Tarzı Risk Faktörleri
- Aşırı kilolu ya da obez olmak,
- Fiziksel olarak aktif olmamak, hareketsizlik,
- Ağır ve aşırı içme,
- Yasa dışı olan kokain ve metanfetamin gibi uyuşturucu kullanımı.
İlaç Tedavisi Risk Faktörleri
- Yüksek kan basıncı. Eğer, kan basıncı 120/80 milimetreden daha yüksek olarak ölçülüyorsa, felç riskleri artar.
- Sigara içmek ya da sigara dumanına maruz kalmak
- Yüksek kolesterol
- Diyabet
- Zorluk çıkaran uyku apnesi, oksijen seviyesinin gece boyunca aralıklarla düşmesi sonucu oluşan uyku bozukluğudur.
- Kalp yetmezliği, kalp enfeksiyonu, kalp kusurları ya da anormal kalp ritmi nedenli kalp hastalıkları.
Diğer Nedenler
- Kişisel ya da aileden gelen inme, kalp krizi ya da geçici iskemik atak geçmişi
- 55 ya da daha büyük bir yaşta olmak
- Irk, Afro-amerikalılar, diğer ırk insanlarına göre, daha fazla inme riski altındadırlar.
- Cinsiyet, erkekler, kadınlara göre daha fazla risk altındadır. Genellikle yaşlı kadınlar felç geçirirler. Ve, kadınların felçten dolayı ölmesi, erkeklere göre daha olasıdır.
Felç Tedavisi Nasıl Yapılır?
Felç durumunun kritik acil tedavisi, hangi türde olduğuna bağlı olarak değişir. Eğer atardamarda tıkanma nedenli iskemik inme ki en yaygın türüdür ya da beyine doğru olan kanamalar olan türü olan hemorajik inme varsa acil müdahale edilmelidir.
İskemik İnme
İskemik inmeyi tedavi için, ilk olarak doktorlar acilen beyindeki kan akışını yeniden sağlamalıdır.
1.İlaç Tedavisi ile Acil Müdahale
Eğer damardan verilecek ise, pıhtıları gideren ilaçlarla terapi 3 saat içinde başlamalıdır. Hızlı, acil tedavi, hayatta kalma şansınız artmaz ama bu yöntemle felcin komplikasyonları azaltılabilir. Şu ilaçlar verilebilir;
- Aspirin, başka bir inme riskini azaltmak için acil serviste verilen acil tedavi yöntemidir. Aspirin ayrıca kanda pıhtılaşmayı engeller.
- Dokudaki plazminojeni harekete geçiren damar enjeksiyonuna göre bazı insanlar, dokulardaki plazminojeni harekete geçiren rekombinant enjeksiyondan fayda görebilir. TPA, genelde damar yoluyla koldan verilir. Eğer damardan verilecekse, felç semptomları görülmesinden 4.5 saat sonra bu etkili pıhtı giderici ilaç verilebilir.
2.Acil Durum Prosedürleri
Doktorlar bazen kan pıhtısının özelliklerine göre ve mümkün olduğunca kısa sürede yapılması koşuluyla bazı prosedürler kullanarak iskemik inmeleri tedavi edebilirler.
- Beyne direkt olarak iletilen ilaç tedavileri: Doktorlar, ince ve uzunu bir kateteri, kasıktan atar damar yoluyla beyninize ulaştırabilir. Bu yolla, beyindeki felce uğramış bölgeye direkt olarak TPA ulaştırılır.
- Mekanik pıhtı alımı: Doktorlar, kateter kullanarak, küçük bir araçla beyninize girebilir ve fiziksel olarak pıhtıyı yakalayıp alabilir.
Ancak son çalışmaların gösterdiğine göre, beyne direkt olarak ilaç gönderimi ya da beyindeki pıhtıların bir araç ile alınması işlemi faydalı olmamaktadır.
3.Diğer Prosedürler
Başka bir felç geçirme ve geçici iskemik atağı riskini azaltmak için, doktorlar, yağlı tortuların, plakaların daralttığı atardamara açarak düzelten prosedürler önerebilirler. Ayrıca bu prosedürlerle, felcin oluşumu da engellenebilir. Felcin durumuna göre seçenekler genişletebilir.
- Karotis/Şahdamar endarterektomi: Bu türde, cerrah, beyinden boynun her tarafı boyunca uzanan atardamarlardan plakaları alır. Bu prosedürle, doktor, boynun ön tarafı boyunca bir kesik alır. Karotis atardamarı açar ve karotis atardamarı engelleyen plağı alır.
- Anjiyoplasti ve Stentler: Anjiyoplasti ile, cerrah, kasıktan atardamar yoluyla, karotis atardamara giriş sağlar. Bir balon, darlaşmış atardamarı genişletmek için kullanılır. Ve ardından bir stent, açılan atardamara destek sağlamak için yerleştirilir.
Hemorajik İnme
Hemorajik inmenin acil müdahalesi, beyindeki baskıyı ve kanamayı kontrol etmeye odaklanır. Cerrahi müdahale, ayrıca, gelecekte oluşabilecek riskleri azaltmaya da yardımcı olur.
1.Acil Önlemler
Kan pıhtısını önleyici ilaçlar alındıysa, ayrıca, kan incelticilerin etkilerine karşı koymak için kan nakli ya da ilaçları verilebilir. Ayrıca beyindeki baskıyı azaltmak için de ilaçlar verilebilir.
2.Cerrahi Müdahale ile Kan Damarı Onarımı
Cerrah, hemorajik inme ile alakalı anormallikleri kan damarı onarımı ile gidermeye çalışabilir.
- Cerrahi kırpma: Cerrah, anevrizma yani damar genişlemesinin temeline kelepçe yerleştirerek ona kan akışını durdurabilir. Bu kelepçe ile patlamadan gelen anevrizmayı tutabilir. Ya da önceden kanama olmuş olan anevrizmanın yeniden kanamasını engelleyebilir.
- Sarma, kıvrılmaÇ Cerrah, kasıktan atardamar yoluyla bir kateter ile X-ray ışınlarını kullanarak beyne ulaşabilir. Daha sonra cerrah, anevrizmaya daha sonra sökülebilir küçük halkalar yerleştirebilir. Bu halkalar, anevrizmayı doldurur.
- Cerrahi olarak AVM çıkarılması: Cerrah, beyindeki ulaşılabilir bölgelere yerleşmiş olan küçük AVM’leri alabilir. Bu hemorajik inme riskini düşürür ve yırtılma riskini yok eder.
- İntrakranial Bypass: Bazı eşsiz durumlarda, cerrahi kan damarları intrakranial bypass, beynin düşük kan akışı olan bölgelerini tedavi için bir seçenek olabilir.
- Stereotaktik Radyocerrahi: Yüksek odaklı çoklu radyasyon ışınlarını kullanarak, stereotaktik radyocerrahi, damarla ilgili sakatlıkları tedavi etmek için kullanılır.
Felç Durumunun İyileşme ve Rehabilitasyonu
İnmeden kurtularak hayatta kalanlar, tedavi süreçlerinde rehabilitasyon programı alırlar. Doktorunuz, yaşınız, kilonun ve inme sonucu sakatlık durumuna göre en uygun terapi programını önerir. Yaşam tarzınız, ilgilendiğiniz şeyler, öncelikleriniz ve aile üyeleriniz ya da bakıcılarınızın uygunluğunu da düşünerek terapi programları hazırlanır.
Her insanın inme iyileşme süreci fark olur. Durumunuza ve tedavinizi yöneten sağlık ekibinize bağlı olarak değişir. Bunlar;
- Beyin problemlerinde uzmanlaşmış bir doktorla çalışmak, nörolog
- Rehabilitasyon doktoru, fizik tedavi uzmanı,
- Hemşire,
- Diyetisyen,
- Fiziksel terapist
- Çeşitli türlerde terapistler (konuşma, sosyal, vs.),
- Psikolog ve psikiyatr