Roma şehrinde cumhuriyet periyodu memuriyetleri başlıklı yazımızda adı geçen memuriyetleri ve senatoyu destek sunar özellikte memurları seçen ve mühim kamu görevlerini yerine getiren bazı halk meclisleri de mevcuttu.
Bu meclisler yetkililerin kontrolü altında tutulmaktaydı; mühim mevzular hakkında karar vermek, yeni memurları atamak şeklinde meselelerle ilgili olarak bir tek consul, praetor yada pleb tribunus’ları şeklinde yüksek yetkililer bu organları toplantıya çağırabilmekteydi. Bunun dışındaki toplantılar karar yetkisinden yoksun, bir tek münakaşa amaçlı toplantılardı (Lat.: contiones).
Meclisi oluşturan vekiller önlerine getirilen meseleyle ilgili yalnızca lehte yada aleyhte oy verme hakkına sahiplerdi; bu mevzularla ilgili mecliste konuşma yapma yada meclise kanun tasarısı getirme şeklinde hakları mevcut değildi. Gene de söz keserek yada yetkililerin fasces yada resmi koltukları(örn. sella curulis) şeklinde nesnelere zarar vererek memnuniyetsizliklerini gösterebiliyorlardı.
Comitia Centuriata
Centuria meclisi yalnızca imperium yetkisi bulunan bir yetkili tarafınca toplantıya çağrılabilen ve en eski meclis niteliğindeki organdı. Askeri esaslara bakılırsa düzenlenen bir yapısı vardı. Halk belirle centuria’lara bölünmüştü ve bunların her biri orduyu oluşturan askeri birimlerdi.
İlk 18 centuria süvarilerden, geri kalanlar ise trompetçi, demirci, sapancı şeklinde unsurlardan oluşmaktaydı. Servet esasına bakılırsa düzenlenen centuria meclisinde temsil edilen toplam 193 centuria vardı. Her centuria’nın bir oyu vardı. Öte taraftan bu centuria’ların oylama esasları pek demokratik değildi ve çoğu zaman zenginlerin oluşturduğu centuria’ların oyları oylamanın gidişatını belirlemekteydi. Bu meclisin görevi genel olarak yeni consul’leri, praetor’ları, censor’ları seçmek ve harp ve sulh kararlarını almaktı.
Comitia Tributa ve Consilium Plebis
Her Roma vatandaşı belli bir kabileye mensuptu ve Kabileler meclisi bu 30 kabilenin temsilcilerinin bulunmuş olduğu bir meclisti. Bu meclis Centuria meclisi şeklinde ağırlıklı olarak varlıklıların kontrolünde olmasa da, gene de fukara vatandaşlar, bilhassa de Roma şehrinin haricinde yaşıyorlarsa bu meclisin toplantılarına katılmakta güçlük çekiyordu.
Roma şehrinde yaşayan kabilelerin sayısı 4’tü, öteki bölgelerde yaşayan kırsal kabilelerin sayısı MÖ 241 senesinde Roma’nın genişlemesiyle daha da fazlalaşmış ve toplam kabile sayısı 35’i bulmuştu. Bu bakımdan bu kırsal kabilelerin oyları katılım gösterdikleri taktirde mecliste ağırlığı daha çok olabilirdi.
Pleb tribunus’ları haleflerinin seçilmesi ya da belli yasaların kabulünün yada reddinin oylanması için kabileleri toplantıya çağırdığında Pleb meclisi yada Consilium Plebis adlı meclis toplanmaktaydı. Consul’ler yada praetor’lar quaestor, aedilis curulis şeklinde belli memurlukların seçimlerini yapmak suretiyle kabileleri toplantıya çağırdığında Comitia Tributa meclisi toplanırdı.
Consilium Plebis ve Comitia Tributa adlı meclisleri birbirinden ayıran oldukca fark yoktu. Bu farklardan bazıları şunlardır: Comitia Tributa’ya bir consul yada praetor başkanlık ederken, consilium Plebis’e bir pleb tribunus’u başkanlık ediyordu. Consilium Plebis’i oluşturan kabilelerin tümü pleblerden oluşmaktaydı, Comitia Tributa ise tüm kabilelerden temsilciler bulundurmaktaydı. Bu meclislerde her kabilenin bir oy hakkı vardı. Hangi kabilenin ilkin oy kullanacağı ise kurayla belirlenirdi.