Sovyetler Birliği’nin Nazilerle işbirliği yapmakla suçladığı Kırım Türklerini, Orta Asya içlerine sürmesinin üzerinden tam 75 yıl geçti.
18-20 Mayıs 1944 târihlerinde trenlere bindirilen Kırımlı Türklerin neredeyse tamâmı, başta Özbekistan olmak üzere Asya kıtasının içlerine gönderilmişti.
2016 Eurovizyon şarkı yarışmasında Ukrayna’yı temsîl eden ve birinci olan Cemile’nin seslendirdiği şarkı da bu sürgünü konu edinmişti.
Kırım Türkleri, Sürgünden Önce Nasıl Yaşıyordu?
Sovyetler Birliği’nin 1922 yılında kurulmasının ardından, Moskova, Kırım Türklerini özerk yerli nüfus olarak tanıdı. 1920 yılında, Türkler, Kırım’da gazeteleri, eğitim kurumları, müzeleri, kütüphâne ve tiyatrolarıyla kendi kültürlerini geliştirme imkânına sâhipti.
Kırım Türk/Tatar lehçesi, Rusça ile birlikte özerk yönetimin resmî diliydi.
1920 – 1930 yılları arasında, Kırımlı Türkler, toplam nüfûsun yüzde 25-30’unu oluşturuyordu.
1930’dan sonra, Sovyet rejimi, Türkler ve diğer halklar üzerinde baskı kurmaya başladı. Önce Rusya’nın kuzeyinde yaşayan Türkler, sürgüne gönderildi; ardından da 1932-33 yıllarında kıtlık yaşandı.
Bu gelişmeler, Kırım Türklerinin Sovyet rejimine tepki göstermeye başlamasına yol açtı.
Sürgün Ne Zaman Başladı?
Zorunlu sürgün, 18 Mayıs sabahı başladı ve 20 Mayıs’ta son buldu. Bu süre zarfında, 238.500 kişi, yâni Kırım Türk nüfûsunun neredeyse tamâmı sürgün edildi.
Sovyetler Birliği’nin İçişleri Halk Komiserliği, sürgün için 32 bin kişilik bir güvenlik gücü kullandı.
Sürgünün Nedeni Neydi?
“Vatan hâinliği, Sovyet halkını imhâ etme girişimi ve Nazi işgâlcileriyle işbirliği” gibi öne sürülen bahâneler, Kırımlı Türklerin yurtlarından sürülmelerinin resmî gerekçesi olarak gösterildi.
Öte yandan bâzı târihçiler, Kırımlı Türklerin, Türkiye ile yakın ilişkiler içinde olduğunu ve Sovyetler Birliği’nin potansiyel bir rakip olarak gördüğü Türkiye ile yaşanacak bir çatışmada, Kırım’ın stratejik öneminin farkında olduğunu söylüyor.
Târihçiler, Sovyet lîder Josef Stalin’in, Türkleri ‘olası sabotajcı ve hâinler’ olarak gördüğünü ve onlardan kurtulmak istediğini belirtiyor.
Bâzı Türkler, Gerçekten de Nazileri Destekledi mi?
Kimi kaynaklara göre, Almanların Sovyet karşıtı birimlerinde, Kırımlı Türkler de görev yapıyordu. Bâzı Türkler, Sovyet partizanlarına karşı köylerini korumaya çalıştı. Bâzıları ise Naziler tarafından yakalandıktan sonra, Alman güçlerine katıldı.
Öte yandan, Kırım Savaşı sırasında yetişkin erkeklerin yüzde 15’i, Kızıl Ordu’da görev yapıyordu. Bu askerler, sürgün sırasında ordudan atıldı ve Sibirya ile Ural dağlarındaki çalışma kamplarına gönderildi.
Sürgün Nasıl Yürütüldü?
İçişleri Halk Komiserliği, Kırımlı Türklerin evlerine giderek, vatan hâinliği nedeniyle sürgün edildiklerini îlân etti.
Her eve, eşyalarını toplamak için 15-20 dakika süre verildi. Her ailenin, 500 kilo yük taşıma hakkı olmasına rağmen, insanların çok daha az eşyâ taşımalarına izin verildi.
Türkler, kamyonlarla tren istasyonuna taşındı ve 70 trenle doğuya sürüldü.
Dar vagonlar, fazlasıyla kalabalıktı ve sürgün sırasında çoğu çocuk ve yaşlı olmak üzere, 8 bin insan yaşamını yitirdi. Ölüm nedenlerinin başında, susuzluk ve tifo geliyordu.
Türkler, Nereye Sürgün Edildi?
Kırım Türklerinin çoğu, Özbekistan ve komşu ülkeler olan Kazakistan ile Tacikistan’a gönderildi. Bâzı küçük gruplar, Ural dağları çevresinde ve Kostroma bölgesine gitti.
Türkler, Sürgünden Sonra Neler Yaşadı?
İlk üç yılda sürgün edilenlerin yüzde 20 ilâ yüzde 46’sı; açlık, bitkinlik ve hastalıklar nedeniyle öldü.
Birinci yılda ölenlerin yarısı, 16 yaşını geçmemiş çocuklardı.
Temiz su bulunmaması, kötü hijyen koşulları ve tıbbî yardım olmadığı için sürgün edilenler, gittikleri yerlere sıtma, sarı hummâ, dizanteri ve başka hastalıklar taşıdılar.
Özbekistan’daki Koşulları Nasıldı?
Kırımlı Türklerin büyük bölümü, askerlerin koruduğu, kontrollerin yapıldığı ve dikenli telli çitlerin çevrelediği kamplara konuldu. Bu kamplar, Stalin döneminde kurulan ve Gulag olarak bilinen çalışma kamplarına benziyordu.
Gelenler, büyük tarım kooperatiflerinde, devlet çiftliklerinde, pamuk tarlalarında, mâdenlerde, inşaatlarda ve fabrikalarda çalıştırıldı.
Sürgün propagandası sâyesinde, yerel halk arasında, Kırım Türkleri; ‘vatan hâini ve halk düşmanları’ olarak tanıtıldı.
1948 yılında, Moskova, Kırım Türklerini hayat boyu yerleşimci olarak tanıdı.
1957 yılına kadar Türkler, kendi dillerinde ve kimlikleriyle faaliyet gösteremediler.
Türkler, Kırım’a Ne Zaman Dönebildi?
1950 ve 60’larda, Türkler, vatanlarına dönmek için Özbekistan kentlerinde düzenledikleri eylemlerle mücâdele verdi. Zamanla Kırım Türklerinin hakları genişledi ama Kırım’a dönüşleri, 1989 yılına dek gerçekleşmedi.
Kırım Türkleri için son zorluk, Rusya’nın Kırım’ı Mart 2014’te ilhâk etmesi oldu. Baskı altında hisseden bâzı Türkler, Kırım’ı terk etti.
Sürgün, Soykırım Anlamına mı Geliyor?
Bâzı araştırmacılar ve muhalifler, Kırımlı Türklerin sürgününün, Birleşmiş Milletler’in soykırım tanımına uyduğunu savunuyor. Bu araştırmacılar, Sovyetler Birliği’nin, Kırım Türklerini etnik bir grup olarak yok etmeyi plânladığını ve bu yolda adım attığını düşünüyor.
Buna karşın diğer birçok târihî çalışma ve diplomatik belgede ise, Kırım Türklerinin zorunlu yeniden yerleşimi; soykırım değil, sürgün olarak tanımlanıyor.
Bir Cevap Yaz