

Ah nerde o eski Ramazanlar, diye baþlayan bir çok yazý okumuþ ve bir çok sohbet dinlemiþizdir. Ancak 'eski' her daim 'deðiþir' olmuþtur ki, 'ne kadar eski?' sorusu hep sorulmuþtur. Bu hafta 'Eski Ýstanbul Ramazanlarý' isimli kitabý ile Halit Fahri Ozansoy'u konuk ediyoruz. Bize gerçekten 'eski ramazanlarý ve tiyatro kumpanyalarýný' anlatýyor. Ah nerde o eski ramazanlar!
Eski DireklerarasĂ˝ Bir BaĂľka Alemdi
Ýftara bir saat kala, Direklerarasý'nda çaycý dükkânlarýnýn ve tiyatrolarýn önünde biriken bir yýðýn halk bunlar seyirciler. Fakat sokaktan geçen kalabalýk omuz omuza. Kupa ve payton arabalarý da 'destur' sesleri ile bu mahþeri yarmakta. Kimler yok bu kalabalýðýn içinde. Pek tabiî polislerden baþka, Abdülhamid'in hafiyeleri de mekik dokuyorlar. Fakat hüviyetleri fazla kýrmýzý fesleri bir yana, þahýslarýndan pek belli deðiller ki... Zaten bu gizli tehlikeyi bilen akýllýlar bir köþedeki bakkaldan 'Yýldýz þehriyesi' bile istemezler. Yasak kelimelerden!
Halk, hiç durmadan, bir sel gibi geçiyor. Mevsim yazsa, fesleri kaþlarýna doðru hafif eðik, sinekkaydý traþlý, pomatlý býyýklarý ince ve yukarý doðru kývrýk, eldivenli ellerindeki ucu gümüþ veya altýn baþlý bastona nazik nazik basarak yürüyen alafranga þýk beyler. Ceketlerinin arasýndan alamod desenli yelekleri görünüyor. Gözlüklüler kelebek gözlüklü.
Ýþte mektepliler, bazýsýnýn kitaplarý koltuðunda. Ýþte eli tesbihli, gözleri orucun tesiri ve sigara tiryakiliði ile dalgýn, yaþlý beyfendiler, uþaklarý arkalarýnda. Ýþte uzaktan, beyaz sarýklarý ile göze çarpan hoca efendiler, göbekli imamlar ve ara sýra ortaya çýkan, kimi cýlýz, kimi kýsa boylu, kimi sýrýk gibi iri boylu medrese çömezleri. Sonra biraz düþkün hallerinden belli, iki yüz kuruþ maaþlý kalem efendiler. Ketebeden diye anýlanlar. Çayhanelerde her zamanki müþterileri var. Ýftar saatini bekliyerek, oruçlu oruçlu çaycý ile isteksiz lâf atanlar. Hele Meþrutiyetten sonra, Mersin Efendi'nin çayhanesinde tanýnmýþ Darülfünun müderrislerinden birkaçýnýn çehresi. Mersin gürültü de istemez, sessiz konuþulacak! Bu, iftar saati yaklaþýnca,birden evlerine daðýlacak olan kimselerin tablosu! Çapkýn gençlerin bir kýsmý Þehzadebaþý sebilinin köþesini, bir kýsmý karþý ki Fevziye Kýraathanesi'nin önünü tutmuþlar, gelip geçen hanýmlara söz atýyorlar. El sarkýntýlýðý eden, çimdik atan terbiyesizler de oluyor. O zaman karikatürlerimize konu olan Bacý Kalfa'nýn meþhur þemsiyesi kafaya iniyor.
Kel Hasan Efendi Tiyatrosu'nun önündeki akortsuz bir muzika, geceyi beklemeden, ya Ýzmir ve Cezayir marþlarý, yahut valsa benzer bir þeyler çalýyor. Ýki tahta ayak üstüne tutturulmuþ, ortasý suluboya, oyunu anlatan resimli bir ilan. Tiyatronun tek ilaný. O zamanlar afiþ mafiþ yok. Bu ilanýn üstünde 'Hayalhane-i Osmanî' ve 'Hasan Efendi idaresinde' yazýsý büyücek ve baþka boyalarla. Birisi oturuyor bu ilanýn yanýndaki tiyatro kapýsýnýn önünde. Kim bu, ara sýra leylek bacaklý ilana göz atan? Kim olacak? Yaz kýþ sýrtýndan kürlü paltosunu çýkardýðýný görmediðimiz Kâmil Efendi. Hasan Efendi'nin, þimdiki deyimle, dramaturgu. Tercüme edilmiþ romanlardan çýkardýðý senaryolarý kaç yýl evvel sansüre tasdik ettirmiþ. Üç dört kaðýt. En önemli satýrý: 'Ýbiþ gelir, o iþini bilir.' Sansürün Hasan Efendi'ye itimadý vardýr. Böylece kabul edilmiþtir. Bunlarýn dýþýnda, Hasan'ýn oynadýðý klasik diyebileceðimiz tulûat oyunlarý gelir. Direklerarasý'ndan Vezneciler'e doðru kalabalýk arttýkça artmaktadýr. Gece de öyle. Þimdiki Üniversite'nin Letâfet Apartmaný'na bakan tarafýnda bir Rum þekerci var. Þekerleri, hele Ýsviçre'den gelen bisküileri aðza lâyýk. Bu bisküilerin ceviz biçiminde olaný çocukluðumdan benim pek hoþuma giderdi. Ortasýndan tutunca hiç bozulmadan ikiye bölünürdü. Tulûatçý Þevki Efendi'nin tiyatrosu da bu þekercinin sýrasýnda idi. Bu tarafta, ayrýca, çadýrlarýn içinde, balmumundan makinalý insanlar ve ayna akisleri oyunu ile Kesik Baþ gösterenler vardý. Siyah bir fonun ortasýnda Rum þivesi ile bu Kesik Baþ bir Rum kýzýdýr. Safa geldiniz, der ve bazan bir iki cümle ile bir soruyu cevaplandýrýrdý. O yaþta, bizlerdeki hayreti düþünün! Mýnak efendi'nin Osmanlý Dram Kumpanyasý, yýkýlan Ferah tiyatrosunda oynardý. Letâfet Apartmaný'nýn altýndaki kýraathanede de Hayâlî Kâtip Salih Efendi'nin karagöz oyunlarý. Bunun kapýsýnda da Karagöz'le Hacývad'ýn resimleri. Halk, geçerken, gerek bu ilanýn, gerek bütün tiyatro ilanlarýnýn kapýsýnda bir iki dakika duru, geceki eðlencesini ona göre tasarlardý. 1897'ye doðru Hasan'ýn tiyatrosunda mý, yoksa ona yakýn baþka bir tiyatroda mý - ben altý yaþýnda iken- bir at cambazhanesinin oyunlarýný, atlarýn koþusunu, üstündekilerin hünerlerini ve palyançolarýn maskaralýklarýný yanýmda babamla yukarý localardan birinden seyretmiþtim.
Þehzadebaþý'nda arabalar hâlâ geçiyor. Paytonda olanlar pek kurumlu! Baþka ne yazayým? Yazacak çok þey var daha. Fakat Þehzadebaþý'ndaki bu ramazan gezginleri arasýnda öyle sayýsýz çeþitli insanlar var ki bir roman yazýlsa sonu gelmez. Esasen bu konu yazýlýp duruyor da! Ahmet Rasim'in 'Þehir Mektuplarý' ve Hüseyin Rahmi'nin romanlarý elde iken daha da yazacaklar! Baksanýza, müzikal oyununu bile oynadýlar!
...